cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гъебцегь
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3547 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3547 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3270 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Гъебцегь хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 939 кас тир.
Хкем Жамалдин
Хкем Жамалдин (Алижанов Жамалдин) — лезги шаир.
Зари 1988 йисуз хуьре рагьметдиз фена.
Гапшима
Гапшима — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Гапшима хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гапшима хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гапшима хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 659 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Пьер Айджо
Пьер Айджо — дидедилай Камерунда хьанай Дагъустандин къумрал манидар.
Уьмуьрдикай
Африкадин Камерун уьлкведа хайи Пьер Айджо Урусатда вини дережадин чирвилер къачунин мураддалди Дагъустандин Магьачкъаладин университеддиз экечӀна нафтӀадинни-газдин факультетда кӀелзавай.
Манияр лугьунин хъсан алакьунар авай Пьер вичин ватан тир Камерунда агалкьай рэппер тир. Дагъустандиз хтайла кьулухъ ам манияр лугьуз кӀеви межлисриз ва мугьманвилериз эверзавай. Вичин кьетӀен ва хуш ванцив ада дагъустандин продюсерар желб авуна. Са тӀимил вахтунилай ам чӀехи сегьнедал экъечӀна ва дагъустандин тӀвар-ван авай манидаррихъ галаз санал манияр лугьуз хьана. Вичин зарб машгьурвал ада дагъустандин чӀаларал манияр лугьунивди къазанмишна. Пьеран репертуарда лезги, табасаран, агъул, яхул ва дарги чӀаларал манияр ава. ОРТ каналдиз гайи интервьюда ада лагьанай хьи: ''«Завай дагъустандин саки вири чӀаларал манияр лугьуз жезва, амма са авар чӀалалай гъейри, гзаф четин тирвиляй. Авар чӀалан са бязи ванер завай лугьуз жезвач.»''
Магьачкъалада ада дарги руш гъанай, гила абуру са хва чӀехи ийизва.
ЭлячӀунар
Афродагестанец Пьер Айджо – прославился на всю республику
Бутахуьруьн Къазмаяр
Бутахуьруьн Къазмаяр (Бут-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацӀалай 1,6 км яргъал ала. Хуьрелай 3 км яргъал, рагъакӀидай пата Р217 «Кавказ» авто-рехъ физва.
Тарих
Хуьруьн тарих вичин улу-буба тир тарихдин Бутахуьруьн тарихдихъ галкӀанва.
Бутахуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Бутахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай. ГьакӀни, иниз Ахцегь райондин Чихъискар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.
XIX виш йисан 1864 йисуз Бутахуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.
Археология
Хуьрелай 1 километр райгъакӀидай пата, яд тухудай «Бер-Къубудин» патав «Бутахуьруьн Къазмайрин кӀунтӀар» тӀвар алай археологиядин имарат ава. Им цӀуру сурарин виней алай 15 элкъвей кӀалубдин кӀунтӀар я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3215 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3182 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2676 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бутахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 328 кас тир.
Ибрагьимов Имирали
Ибрагьимов Имирали — лезги шаир.
1922 йисуз Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб ва Дербентдин педтехникум куьтягьна, ада пенсиядиз фидалди хайи хуьре муаллимвал авуна. И. Ибрагьимован шиирар Мегьарамдхуьруьн райондин ва республикадин газетризни ва журналриз акъатна, кӀелзавайбурув кьилдин ктаб яз агакьна. Зари 1989 йисуз рагьметдиз фена.
Ферзелиуба
Ферзелиуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Идрисуба муниципалитетдик акатзава.
Мегьамедов Даниял Зияудинан хва
1946 йисуз КӀварчагърин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн муьжуьд йисан мектебдилай гуьгъуьниз Дербентдин педучилище (1966 йис), ДГьУ-дин филологиядин факультет (1974 йис), 1984 йисуз гьа ина аспирантура акьалтӀарна. Шаир чӀугвар хьиз вич са акьван машгьур ийиз алахъначтӀани, педагог, эдебиятдин месэлайрал машгъул алим, журналист, камаллу насигьатчи, вижевай хизандин кьил, яр-дустунал рикӀ алай инсан хьиз къейдзавай Даниял Зиядинович Мегьамедова амукьдай крар тӀимил авунвач. Педагог яз ада сифте вичин хайи мектебда, 1987 йисалай Каспийск шегьердин гимназияда (школа-интернатда) кӀвалахнава.
Печатдай адан цӀудралди хъсан очеркар, макъалаяр, шиирар, мажараяр, гьикаяяр акъатнава. КӀелдайбурун вилик ада «Илгьамдин гелер» (2006), «Чубарукар» (2011), «Рубаияр» (2011), «Етим Эминан уьмуьрдинни яратмишунрин рехъ» (2003) ктабар гъана. Эхиримжиди ада, алим-литературовед яз, чи халкьдин руьгьдин лап кьакьан кукӀушрикай сад тир классик Етим Эминан ирсиниз талукьарнавайди я.
Ингилжагьан Алистанова
Ингилжагьан Алистанова (1940 йис, Докъузпара район, Гъугъанрин хуьр) — лезги зари.
Умуьрдикай
Ингилжагьан Алистанова 1940 йисуз Докъузпара райондин Гъугъанрин хуьре дидедиз хьанва.
Ризаев Марсел Ислеманан хва
Ризаев Марсел Ислеманан хва (Испикви Марсел) (1984 йисан 29 апрель, СтӀал Сулейманан район, ЦӀийи Испик хуьр) — лезги зари.
Умуьрдикай
Ризаев Марсел 1984 йисан 29 апрелдиз СтӀал Сулейманан райондин ЦӀийи Испикрин хуьре дидедиз хьанва. Гьеле хуьруьн мектебда кӀелзавай аял вахтарилай эгечӀна Марсел Ризаева вич хайи чӀалал, литературадал, тарихдал, медениятдал рикӀ алайди яз чирна. Гьа икӀ, 6-классда ада сифтегьан «Марф» шиир кхьена, 9-классдилай адан шиирар «Лезги газетдиз», гуьгъуьнлайни «Самур» журналдиз акъатиз хьана.
Университетда кӀелдай йисар жегьил заридин туькӀуьрунарин рекье мадни бегьер гъайибур хьана; кӀелунин сифтегьан йисарилай кьил кутуна Марсел Ризаев Дагъустандин газетринни журналрин карханайрихъ галаз кӀеви алакъайра хьана, интеллигенциядихъ галаз мукьувай таниш хьана. Алай чӀавуз Марсел Ризаева Испикрин хуьруьн мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар гузва, «Хважамжам» тӀвар алай литера­ту­ра­дин кружокдин регьберни я. Райондин телевидениеда (КТВ) лезги халкьдин культурадиз, литературадиз, тарихдиз талукьарна лезги чӀалалди вич кирам яз «Ачух суьгьбет» тӀвар алай телегунугни арадал гъизва.
Генжели (Хъачмаз)
Генжели — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Хаспуладуба муниципалитетдик акатзава.
Рамазанов Хидирильяс Рамазанан хва
Рамазанов Хидирильяс Рамазанан хва — лезги шаир.
1930 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Бутахуьре дидедиз хьана. Алай вахтунда Мегьарамдхуьруьн райондин Бут-Къазмайрал уьмуьрзавай ада гьеле 1944 йисуз Шихидхуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, Агъасиеван тӀварунихъ галай совхозда фялевиле кӀвалахна. 1951 йисуз Хидирильяс Рамазанов кӀвалахиз Туьркменистан Республикадин Небит-Дагъ шегьердиз фена. Ина ада бурильщикрин са йисан курсар кӀелна ва гуьгъуьнлай буругърин мяденра зегьмет чӀугуна. 1954 йисуз хайи хуьруьз хтана, совхоздин гьамбарханадин заведующийвиле кӀвалахна. Гуьгъуьнин йисара хайи ва къунши районрин хуьрера кӀвалер эцигдай устӀарвал ийиз, ада кӀуьд касдикай ибарат хзан хвена. Ватандин ЧӀехи дяведин ва зегьметдин ветеран тир Хидирильяс Рамазановича ирид велед - 6 хвани са руш - тербияламишна, шегьре рекьел акъудна. ЧӀехи буба алай вахтунда 20 хтулди шадарзава.
1990 йисалай пенсияда авай, и йикъара вичин 85 йис тамам жезвай агъсакъалди хуьруьн къене устӀарвилин кӀвалахар давамарзава.
Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва
Къурбалиев Абдурагьман Нуралидин хва — лезги шаир.
Шаир 1922 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Азербайжандин пединститут куьтягьна, гзаф йисара Дагъустандин Докъузпара, Азербайжандин КцӀар районрин ва Магьачкъаладин мектебра лезги ва урус чӀаларин тарсар гана. А. Къурбалиева мектебда кӀелзавай йисара шиирар кхьиз эгечӀна. Ада ватандикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай кхьенвай эсерар газетрин ва журналрин чинра чапзава. 1996 йисуз заридин "КӀанда рикӀиз" ва 2000 йисуз "Руьгьдин гьарай" ктабар чапдай акъатна.
Рагьимов Рагьим
Рагьимов Рагьим — лезги шаир.
Шаир 1922 йисуз Самур магьалдин Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дербентдин педтехникум куьтягьна, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна ва гзаф йисара хайи Макьарин, Къуйсунрин (иниз 1966 йисуз Макьар куьч хьана) мектебра дидедин чӀаланни эдебиятдин муаллимвиле кӀвалахна. Р. Рагьимова жегьил вахтарилай шиирар теснифзава. Адан эсерар ("Сабур", "Мегьамед Эмин", "Вич кьацӀана" ва мсб.) газетринни журналрин чинриз акъатзава. Абуру кӀелзавайдаз ватанпересвилин ва инсанпересвилин тербия гузва.
Бернли (футболдин клуб)
«Бернли» футболдин клуб (Burnley Football Club) – Бернли (Ланкашир) шегьердай тир пешекарвилин ингилис футболдин клуб. Премиер-лигада – Англиядин футболдин лигайрин системада вини дережадин дивизионда – экъечӀзава. 1888-лагьай йисуз Футболдин лигадин бине эцигай клубрикай сад язва. Командадин лакӀаб – «мичӀи-ярубур» – кӀвалин формадин кьилин рангуни къалурзава.
Клуб кьведра Англиядин чемпион хьана (1920/21 ва 1959/60 сезонра), гьакӀни 1914 йисуз Англиядин кубок къачуна. 1961 йисуз Европадин чемпионрин кубокдиз 1/4 стадиядал кьван агакьнава.
«Бернли» – вири кьуд ингилис футболдин пешекарвилин дивизионда гъалиб хьанвай вад клубдикай сад язва («Вулверхэмптон Уондерерс», «Престон Норт Энд», «Портсмутом» и «Шеффилд Юнайтед» клубрихъ галаз санал).
1910-лагьай йисалай инихъ мичӀи-ярубурни цавун рангар адетдинбур яз гьисабзава. Абур XX-лагьай виш йисан сифте вахтара ингилис футболда кӀвенкӀве аваз фейи «Астон Вилла» клубдин гьуьрметдай хкянвай. 1883-лагьай йисалай инихъ «Терф Мур» клубдин кӀвалин стадион язва. Ада 21 401 кас гьакьарзава.
Кьилин тренер – Шон Дайч язва, 2012-лагьай йисан октябрдиз ада Эдди Гьавдин чка кьунва.
2017/18 Премиер-лигадин сезондин нетижада «Бернлиди» 7-лагьай чка кьунва. Клуб Европадин лигадин 2-лагьай квалификациядин раундиз экъечӀна. 51 йис алатайдалай кьулухъ «Бернли» еврокубокриз хквезва.
Миллетдинбур
]]
Гуьдекли
Гуьдекли — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,053 касди туькӀуьрзава.
Геба (Дагъустан)
Геба — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Геба хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Геба хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 725 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ибрагьимов Багьадин
Ибрагьимов Багьадин (1923–1976) — лезги шаир, сатирик.
Шаир 1923 йисуз Куьре магьалдин Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, ада гзаф йисара Кьасумхуьруьн райондин мектебра муаллим, майишатрин регьбер ва газетдин къуллугъчи яз кӀвалахна. Б. Ибрагьимов цӀудралди сатирадин шииррин ва баснийрин автор я. Ам вичин эсерра девирдиз ва инсанриз хас кимивилерал хъуьрезва.
Зари 1976 йисуз Алидхуьрел рагьметдиз фена ва гьана кучукнава.
Гуьлалан
Гуьлалан — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къаракъудурлу муниципалитетдик акатзава.
ТӀвар
«Гуьлалан» гаф туьрк чӀалал цуьквер къачузвай кас мана гузва.
Рухун Али
Рухун Али — XVIII-XIX виш йисарин къене уьмуьр гьалай лезги шаир ва алим. 1772 йисуз Куьре магьалдин Рухун хуьре дидедиз хьана. Рухунрин, Ахцегьрин ва маса медресайра кӀелна, ахпа вичи тарсар гуз хьана. Рухун Али, Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабдай аквазвайвал, Ярагъ Мегьаммедахъ ва Мирзе Алидихъ галаз са йисара уьмуьр авуна.
Мирзе Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда къейдзавайвал, Али вичихъ иер, инсанар гьейранардай хатӀ авай савадлу кас хьана. Ам машгьур калиограф хьиз дидед чӀалал шиирар туькӀуьрай сифте шаиррикай тир. Рухун Алидин чӀалар сифте яз Ярагъви Мегьамед Эфендидин «Асарал ас-Яраги» (Темир-Хан-Шура, 1909 йис) ктабдиз акъатнай. Шаирди шиирралди кхьей чарар чӀехи алим ва шаир Ахцегь Мирза Алидин ктабрани гьатна. Рухун Али вич динди агъавалзавай девирда уьмуьр авуртӀани, ада са жерге шиирра зегьметчи инсандин дерди-гьал, ацукьун-къарагъун къалурзава. Рухун Алидин поэзиядин ирс кӀватӀ хъувуник Гъ. Садыкъиди баркаллу пай кутуна. Адан зегьметдин нетижа яз кӀелдайбурув «Регъв», «Къе заз», «Регъуьхбан», «ВакӀан хва», «Марал», «Гургьагур» ва маса эсерар агакьна.
Ам 1851 йисуз рагьметдиз фена. Рухун Али эфендидин сихилдин эвел ва эхир кьилерикай Садыкъиди 1995 йисан 26 майдиз акъатай «Лезги газетда» икӀ кхенва:
— ''«Рухун Али эфенди Османан хва, амни Гьасанбеган, амни Мегьтидин, амни Ахчабеган, амни ГъарачӀан хва тир. Рухун Али эфендидин хтул тир Магьмуд хьиз, адан стха Мегьамеднитва абурун хайи амле Абукар эфендидин хва Абдул Гьамидни гьа девирдин машгьур шаирар тир. Абурун кьведанни шиирар ва Алкьвадар Гьасан эфендидин жавабар «Диван ал-Мамнун» ктабда чап авунва. Амма абурун чпин ктабар са пай Турциядиз акъатна, са пайни 1919 йисуз Дербентда ЦӀинитӀ Эфендиеврин кӀвалери цӀай кьурла, ана пуч хьана.»
Агъа Манкъулидхуьр
Агъа Манкъулидхуьр (Aşağı İmamqulukənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсовет»-дик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Агъа Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа пад, Вини пад.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Агъа Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Шуьмегъуьрер, ЧӀакӀарар, Байрамар, Квасаяр .
Герхмахи
Герхмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Герхмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Тарих
XIX виш йисуз Герхмахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Герхмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 032 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Фаталиев Кьасум Оружан хва
Фаталиев Кьасум Оружан хва — лезги шаир, сатирик.
1923 йисан 23 ноябрдиз Докъузпара райондин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб ва Дербентдин педучилище куьтягьна, ада 50 йисалай гзаф вахтунда аялриз чирвилер ва тербия гана. Кь. Фаталиев жегьил вахтарилай сатирадин чӀалар кхьинал машгъул я. Адан шиирар ("Зи рикӀел хтана", "Къизилгуьл", "Значит" ва мсб.) лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава ва жуьреба-жуьре кӀватӀалра гьатнава. 2001 йисуз «Хъуьруьхъ, дустар!» ктаб чапдай акъатна. Зари «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Мучугъуба
Мучугъуба (Mucuqoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсовет»-дик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 29 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Гьажиисауба
Гьажиисауба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къардашуба муниципалитетдик акатзава.
Фетягьов Къафкъаз
Фетягьов Къафкъаз — лезги шаир.
1923 йисуз Самур магьалдин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада Миграгьрин юкьван мектебда кӀелна. ТуькӀуьрунрал рикӀ алай жегьилди халкьдин мецин эсерар кӀватӀ хъувуна, клубдин сегьнеда тамашаяр эцигна, кьилин ролар тамамарна. Къ. Фетягьован шиирар ("Ватан", "Дидедиз", "Ярдиз салам" ва мсб.) михьи гьиссерив ацӀанва. Гуьгьуьллувилелди Ватандин ЧӀехи дяведиз фейи жегьил зари гьана кьегьалвилелди рагьметдиз фена.
Шихнабиев Нажмудин Кьадидин хва
Шихнабиев Нажмудин Кьадидин хва — лезги шаир.
Зари 1947 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Шихидхуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара муаллимвиле кӀвалахзава. Алай вахтунда Шихидхуьруьн юкьван мектебдин директордин заместитель я. Н. Шихнабиев са жерге гьикаяйринни повестрин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Куьредин билбил" ва "Мехъер") автор я. Абур Куьредин алай ва алатай вахтарин агьвалатриз талукь я. Н. Шихнабиев Кьасумхуьрел "Куьредин ярар" медениятдин меркез тешкилуник ва гьа ихьтин тӀвар алай газет акъудуник вичин пай кутуна.
Зари «Лезги кхьирагрин садвалдин» член я.
Гьажияр (Хъачмаз)
Гьажияр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Галагъан муниципалитетдик акатзава.
Гьажиалибег
Гьажиалибег — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
ТӀвар
Хуьруьн бине, асулдай Къуба райондин Ергуьж хуьряй тир Гьажиалибег тӀвар алай касди кутунвай. Гьавиляй хуьр Гьажиалибеган тӀварунихъ гала. Вилик хуьрьун тӀвар Гьажиалибег хъишлах тир.
Тарих
Виликди и хуьр алай чилер Къуба райондин Ергуьж хуьрьун кьуьд акъуддай чкаяр тир. И чилерал хуьр XIX виш йисан юкьвара арадал атанвайди мумкин я. Гьа чӀавузни ергуьжар Къуба райондай хзанралди иниз куьч жез эбедидаказ ацукьнавай. Нетижада кьуьд акъуддай чка хуьрьуз элкъвенай.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 2,230 касди туькӀуьрзава. Хуьре ергуьжар яшамишзава.
Гинта
Гинта — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Гинта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 10 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гинта хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гинта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 429 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Гьажиабдурегьимуба
Гьажиабдурегьимуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Бустанчи муниципалитетдик акатзава.
Аваран хъишлах
Аваран хъишлах, Аваран Паласа (Avaranqışlaq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Аваран Паласа хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле.
Тарих
Хуьруьн бине Аваран хуьряй са кьадар арандиз куьч хьана атайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Аваран Паласа хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Фарухар, Дедемар .
Къазиев Искендер Аликберан хва
Къазиев Искендер Аликберан хва — лезги кхьираг.
1723 йис
1723 йис (са агъзурни иридвишни къаннипудлагьай йис) — чи эрадин 1723-лагьай йис. XIII виш йисан 23-лагьай йис я.
Агьмедпашаева Мислимат Тагьиран руш
Агьмедпашаева Мислимат Тагьиран руш, лакӀаб СтӀал Мислимат — лезги шаир.
1724 йис
1724 йис (са агъзурни иридвишни къанникьудлагьай йис) — чи эрадин 1724-лагьай йис. XIII виш йисан 24-лагьай йис я.
Хуьруьнсовет
Хуьруьнсовет (сельсовет) — СССР-да ва Урусатда администрациядин тек.
1726 йис
1726 йис (са агъзурни иридвишни къанниругудлагьай йис) — чи эрадин 1726-лагьай йис. XIII виш йисан 26-лагьай йис я.
1728 йис
1728 йис (са агъзурни иридвишни къаннимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1728-лагьай йис. XIII виш йисан 28-лагьай йис я.
Рамазанов Мухтар
Рамазанов Мухтар, лакӀаб Гелхен Мухтар — лезги шаир.
Ам 1924 йисуз Куьре округдин Гелхен хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб, Дагъустандин партийный школа ва пединститут куьтягьна, ада гзаф йисара райондин идарайра ва мектебра кӀвалахна. 1954–1956 йисара Кьурагь райондин газетдин редактор хьана. Гелхен Мухтара уьмуьрдикай ва тӀебиатдикай цӀудралди шиирар теснифна. Абур "Экв" ва "Девирдин нурар" кӀватӀалра гьатнава.
Шаир 1987 йисуз Каспийск шегьерда рагьметдиз фена.
Гарагъар
Гарагъар (Гарах) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гарагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 479 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
1730 йис
1730 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1730-лагьай йис. XIII виш йисан 30-лагьай йис я.
Уьлкве
Уьлкве — сиясатдин, физикадинни географиядин, медениятдин ва тарихдин сергьятар авай территория я. И сергьяр ачухдиз кьабулнавайбур ва тайинарнавайбур, тахьайтӀа абур ачух туширбур жеда.
1729 йис
1729 йис (са агъзурни иридвишни къанникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1729-лагьай йис. XIII виш йисан 29-лагьай йис я.
1725 йис
1725 йис (са агъзурни иридвишни къаннивадлагьай йис) — чи эрадин 1725-лагьай йис. XIII виш йисан 25-лагьай йис я.
Улан-Батор
Улан-Батор (Улаанбаатар) — Монголиядин кьилин шегьер, федерал дережадин шегьер, Туве аймаг административ юкьв.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Асланов Имам Исламан хва
Асланов Имам Исламан хва — лезги шаир ва алим.
Шаир 1924 йисан 10 январдиз Ахцегь райондин Усур хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди Ахцегьрин мектеб, Дербентдин педучилище, Дагъустандин пединститут ва Москвада аспирантура куьтягьна. Гзаф йисара хайи райондин ва Каспийск шегьердин мектебра директор ва тарихдин муаллим яз кӀвалахна. Педагогикадин илимрин кандидатвилин дережа къазанмишна, Дагъустандин педуниверситетда доцент яз кӀвалахна. И. Асланов цӀудралди шииррин, гьикаяйрин, повестрин ва маса харусенятдин эсеррин автор я. Абур «Баркаллу инсанар» (1961), «Къайгъудик квай инсанар» (1962), «ТӀвар алай сят» (1966) ва «Гимишдин цам» (1995) кӀватӀалра гьатнава.
Имам Асланов «Лезги кхьирагрин садвалдин» член ва ЛКС-дин Каспийскдин отделенидин председатель тир.
Чечня
Чечня, официал тӀвар Республика Чечня (Нохчийн Республика, Нохчийчоь) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.
Республикадин бине 1993 йисан 9 январьда кутунвайди я.
1733 йис
1733 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1733-лагьай йис. XIII виш йисан 33-лагьай йис я.
1732 йис
1732 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1732-лагьай йис. XIII виш йисан 32-лагьай йис я.
Чечня
Кьилин шегьер — Грозный.
1734 йис
1734 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1734-лагьай йис. XIII виш йисан 34-лагьай йис я.
Чечня
География
Уьлкве Ингушетиядихъ галаз рагъакӀидай пата, Кеферпатан Осетиядихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата, кефер пата Ставропольдин крайдихъ галаз, рагъэкъэчӀдай пата Дагъустандихъ галаз ва кьибле пата Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава. Чечнядин кьиблепатан тӀебии сергьят УФ-дин гьукуматдин сергьятдихъ галаз сад къвезва ва сувун цӀиргъерин синерайтӀуз яргъи хьанва. Кьибле патай кефер патаз республика 170 км, рагъэкъэчӀдай патай рагъакӀидай патаз 100 км экӀя хьанва.
Республика Чечня Кеферпатан Къавкъазда, Терек ва Сунжа вацӀарин дугунрал ала. Уьлкведин кефер пад арандал къвезва, ина чуьллер ва къумлухар ава, месела Терек-Кум аран, кьулан пата чуьл-тамарин зул физва, уьлкведин кьибле пад Къавкъаздин сувари кьунва. Сувун цӀиргъери, кӀамари ва дегьне кьвалари Чечнядин майдандин 35 % туькӀуьрзава.
Физикадинни-географиядин жигьетдай Чечня кьуд зулариз пай хьанва: кьакьан суварин, суварин, сувун ценерин ва арандин. Кьакьан сувун чкайриз гзаф векъи гьавадин шартӀар хас я, ина суварал алай муркӀар вири йиса амукьзава. Кефер патахъ финивай сувар аскӀан жезва ва набататар пара жезва. Дугунар чӀулав накьвадин къатди кӀевнава, ина пара мублагъ чӀурар ава. Чкадин агьалидин кьилин машгъулат дегь чӀавалай малдарвал я.
Сувун кукӀвар
Кьуд агъзур метрдилай виниз кьакьанвал авай сувун кукӀушар:
Гьайванрин алам
Чечнядин сувун тамарин фауна гзаф девлетлу ва жуьреба-жуьрединди я. Инин виридалайни чӀехи гьайван — сев, биши тамара ва рагарин гуьтӀуь кӀамара гьалтзава. Идалайни гъейри, уьлкведа суван цӀегь, къбан, чӀуран пси, машах, сикӀ, бацӀ, барсук, цуцӀулар, къуьр, мирг хьтин гьайванар гьалтда.
ВацӀар
Кьилин вацӀар: Терек, Сунжа, Аргун, Шароаргун, Гехи, Хулхулау, Аксай, Мартан, Баас, Гумс, Ямансу, Ярык-су, Шалажа, Нетхой, Рошня, Мичик, Фортанга, Асса, Чемульга. ВацӀар уьлкведин чилерал барабардаказ чкӀанвач. Абурун чӀехи пай сувун ва сувун ценерив галаз чкайра авахьзава. Терек вацӀалай кефердихъ гьич са вацӀни ава. Чечнядин саки вири вацӀар Терек вацӀун системадиз талукь я, анжах Аксай, Яман-Су, Ярык-Су вацӀар Акташ вацӀун системадик ква. Кьурагь Нугъай чуьллериз яд тухун паталди Терку-Кум канал туькӀуьрнай.
Юкьван виш йисар
XIII виш йисуз монголри Къавкъаздиз дяведин вигьинар авунин себебдалди чеченрин чӀехи бубайри кьулу чилер гадарна сувариз хъфенай.
XIV виш йисуз чеченри Симсир гьукумат туькӀуьрнай, гуьгъуьнлай и гьукумат Тамерланан кьушунри терг авунай.
Къизил Орда чкӀайдалай кьулухъ Чечнядин аран чилер дагъустандин ва кабардадин феодалрин ихтияррик акатнай ва и чилерал куьчери туьрк халкьари уьмуьр ийизвай. Чеченар дуьз XVI виш йисалди сувара амукьзавай. Гьа девирда чечен жемиятда тайифайрин ва сихилрин структура арадал къвезвай.
XVI виш йисар
XVI виш йисан къене чеченрин са пай суварилай аран районриз, иллаки Терек, Сунжа ва Аргун вацӀарин дугунриз куьч жез ва хуьрер кутаз эгечӀнай. Гьа девир Урус гьукуматди Астрахандин ханвал терг авурдалай кьулухъ Кеферпатан Къавкъаздин чилер чпин гъилик кутадай девирдал атанай. И карда абуруз куьмек кабардадин пачагьар хьанай. Кабардадин вели (князь) Темрюк Идаровича Иван Грозныйдивай Сунжа вацӀун сивел чеб ягъийрикай хведай къеле эцигун тӀалабнай. 1567 йисуз туькӀуьрай Терек къеле и регионда эцигай садлагьай урус форт хьанай. Амма инин сифте эгьлияр — казакар Терекдин чилерал гьеле къеле эцигдали авай. XVI виш йисан юкьвара Терек вацӀун эрчӀи пата, Аргун вацӀ Сунжа вацӀук акахьзавай чкадал, яни Терек цӀиргъинин синерал казакрин шегьерар авай. Идакай абурун тӀварни арадал атанай — гребенские казаки (синерин казакар).
Урусри сувун чеченрихъ галаз туькӀуьрай сифте алакъайрикай хабар гузвай чарар XVI виш йисан эхирриз талукь я. 1570 йисуз чеченрин виридалайни чӀехи гьакимрикай сад тир Шир-Мирза Окоцкийди Москвадихъ галаз араяр туькӀуьрна аниз садлагьай чечен делегация рекье тунай ва урусривай чеченар чпин гъилик кутун тӀалабнай. I-й Фёдор Иоанновича абурун тӀалабуниз разивал ганай ва тайин тир грамота акъуднай. Амма 1610 йисуз Ших-Мирза яна кьийдалай ва адан ирсдар Батай алудайдалай кьулухъ къумукъ князьри Окоц пачагьвал кьуна чпин гъилик кутунай.
XVI виш йисалай гатӀумна Дон, Волга ва Хопр вацӀарин регионрай Кеферпатан Къавкъаздиз пара кьадарда казакар атанай. Яз, «казачество» лугьудай терекдин казакрин жемиятдин бине абуру эцигнай. Казакрин кьушунар арадал гъайи тарих 1577 йис гьисабзавади я. Терекдин казак кьушунрин жергейра асул урусрилай гъейри дагъустандин халкьарин векилар, осетинар, калмыкар, нугъаяр, черкесар ва фарсаринни-туьркверин зулумдикай катай эрменияр ва гуржиярни квай.
Агьалияр
2016 йисан малуматриз килигна, Чечнядин агьалидин кьадар — 1 394 172 кас тир. Агьалидин чуькьуьнвал — 89,1 кас/км². Вири агьалидин 34,8 % шегьеррал, амай пай хуьрерал къвезва.
Агьалидин яшарин структура и жуьрединди я: агьалидин 57 % зегьмет чӀугун алакьдай яшара ава, 35 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакьнавач, 8 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарилай алатнайбур я.
Милли жигьетдай агьалидин лап чӀехи пай чеченар я (95,3 %), гьакӀни тӀимил кьадарда урусар, къумукьар, аварар, нугъаяр ва ингушар ава. Чеченар Кьулан Азиядиз депортация ийидалди ва элкъвена ватандиз хкведай береда республикадин кефер патан агьалидин лап чӀехи пай урусар (терекдин казакар) тир. Кьилин шегьер Грозный ва муькуь чӀехи шегьеррани урусри винизвал ийизвай. 1991—1994 йисара Жавхар Дудаева гьукум гьалай девирда, чеченри урусрин аксиниз тухвай векъи сиясатдин нетижада урус ва я урус чӀалал рахазвай агьалидин чӀехи пай Чечнядай катнай. 1994—1996 йисара кьиле фейи къати дяведин береда чеченрин патай пара урусар телефнай.
ЧӀалар
Чечнядин конституциядив кьурвал, уьлкведа гьукуматдин чӀалар чечен ва урус чӀалар я.
Дин
Уьлкведин кӀвенкӀведа авай дин — суни мезгьебдин ислам дин я. Мусурманвилиз элкъведалди яргъал виш йисара чеченрин чӀехи пай христианвилик квай.
Садлагьай Чечен дяведин финифда чукӀурнавай христиан клисаяр ва храмар эхиримжи йисарин къене, Рамзан Къадирован эмирдалди ва адан буба Агьмад-Гьажи Къадирован жемиятдин фондунай чара авур такьатрин куьмекдалди туьхкӀуьр хъувунай.
Администрациядин паюнар
Республикадин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер — Грозный я. Административвилелди Чечня 2 шегьердин округриз ва 15 муниципал районриз пай хьанва.
ЧӀехи агьалидин пунктар
10000 гзаф агьалияр авай АП-яр къалурнава:
Гьажиагьмедуба
Гьажиахмедуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ахмедуба муниципалитетдик акатзава.
1736 йис
1736 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀиругудлагьай йис) — чи эрадин 1736-лагьай йис. XIII виш йисан 36-лагьай йис я.
Гьажикъурбануба
Гьажикъурбануба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къаракъудурлу муниципалитетдик акатзава.
Вини Мулебки
Вини Мулебки — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Вини Мулебки хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 18 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Вини Мулебки хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Мекеги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Мулебки хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 438 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1737 йис
1737 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1737-лагьай йис. XIII виш йисан 37-лагьай йис я.
ГазардкӀам Къазмаяр
ГазардкӀам Къазмаяр (Газардкам-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандин Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 27,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Кучун Къазмаяр, КьепӀир Къазмаяр, Чахчах Къазмаяр.
Тарих
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир ГазардкӀам хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.
ГазардкӀам Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун ГазардкӀам хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.
XIX виш йисан 1864 йисуз ГазардкӀам хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва Чахчах хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 302 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ГазардкӀам хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 119 кас тир.
Хидиров Фикрет Алибубадин хва
Хидиров Фикрет Алибубадин хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва кхьираг.
1952 йисуз Азербайжан Республикадин КцӀар райондин Кириг хуьре дидедиз хьана. 1976 йисуз Бакудин Политехнический Техникум куьтягьна. Ахпа Дербент шегьердиз куьч хьана ва ина "Радиоэлемент" тӀвар алай заводда жуьреба-жуьре къуллугърал кӀвалахна. Алай вахтунда пенсияда ава. 1974 йисалай КцӀар шегьерда кардик хьайи "РикӀин гаф" эдебиятдин кӀватӀалда иштиракна. Сифте яз шиирар «Къизил Къусар» газетда чап хьана. Гуьгъунлай шаирдин эсерар Магьачкъалада лезги чӀалал акъатзавай "Коммунист" газетда, "Дуствал" альманахда, "Литературадин Дагъустан" журналда, "Лезги газетда", Азербайжанда "Бахтавар чил" альманахда, "Чирагъ" журналда, "Самур" ва "РикӀин гаф" газетра чап хьана. Шаирдин сад лагьай, "Зи багьа чил" тӀвар алай, ктаб 2003 йисуз Дербент шегьерда, "Авахь, Самур!" ктаб 2008 йисуз Магьачкъалада, 2011 йисуз "Мугьманда" ктаб чап хьана. Алай вахтунда кьуд лагьай ктабдал кӀвалахзава.
Вини Тигьиржал
Вини Тигьиржал (Yuxarı Tahircal) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарих
Тигьиржал Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Адахъ гзаф девлетлу ва дегь тарих ква. Тижиржал хуьруькай 1991 йисан майдиз урусатдин машгуьр «Вокруг света» журналди макъала акъуднай.
Тигьиржалвийри са кьадар арандиз эвичӀна Самур вацӀун кьерел ЦӀийи Тигьиржал хуьр кутунай.
Гьажикъазма
Гьажикъазма — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ахмедуба муниципалитетдик акатзава.
Аймалабек
Аймалабек — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 9 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьре вирини-вири 13-14 кӀвал ава.
Агьалидин вири даргияр, суни-мусурманар я.
1738 йис
1738 йис (са агъзурни иридвишни къанницӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1738-лагьай йис. XIII виш йисан 38-лагьай йис я.
Вурваруба
Вурваруба (Urvaoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вурварин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 22 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарих
Хуьруьн бине Вурвар хуьрелай са кӀус арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Байкатмахи
Байкатмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Байкатмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 137 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Водород
Гьидроген, Водоро́д — химиядин элементрин девирдин системада авай сад лагьай элемент; адан химиядин символ H я. ТӀвар латин чӀалай къачунвайди я: Hydrogenium (дегь.-грек. ὕδωρ — "яд"ни γεννάω — «хазва») — «яд хадайди». ТӀебиятда гегеьншдиз чкӀанвай веществойрикай я. Гьидрогендин изотопдин виридалайни гзаф чкӀанвай катион (ва хвех) 1H — протон я. Водороддин пуд изотопдихъ гьардахъ чпин тӀавр ава: 1H — протий (Н), 2H — дейтерий (D) ва 3H — тритий (радиоактиввал квайди я) (T). ГьакӀан вещество гьидроген — H2 — кьезил, ранг авачир газ я. Гьавадихъ галаз, ва я оксигендихъ галаз ам кузвайди я, хъиткьин жеда. Этанолда цӀразва, ва гьакӀни и металлра: ракь, никель, палладий, титан, платина.
Тарих
Гьеле XVI-XVII-й виш йисара цурувилерни металлар арада реакцийрин нетижа яз фад цӀай кьадай газдин арадиз атун малум тир. 1766-й йисуз инглис физикни химик Генри Кавендиш и газ ахтармишна ва адал «кудай гьава» тӀвар эцигнай. Амма Кавендиш флогистон теориядин пад кьазвайди тир ва гьавиляй адавай дуьз нетижаяр ийиз хьанач. Француз химик Антуан Лавуазье инженер Ж. Менье галаз, хсуси газометраяр кардик кутуна 1783-й ийсуз гзаф ифирнавай ракьун куьмекалди цин бугъ ччара авуналди цин синтез кьиле тухванай, ва гуьгъуьнлай адан анализни авунай. Гьа адалди Кавендиша жагъурна хьи, «кудай гьава» цин составдик ква ва цикай ам къачуз жеда.
Каинатда
Водород — Каинатда виридалайни гзаф чкӀанвай элемент я. Адан паюниз вири атомрин 92 % кьван аватзава (8 % кьван гелийдин атомар тешкил ийизва, санал къачурла маса вири элементрин пай 0,1%-лай тӀимил я). И тегьерда, водород — гъетерин ва гъетеринарадин газдин асул кьилди компонент я. Гъетерин температураррин шартӀара (мисал яз, ракъинин ччинин температура ~ 6000 °C я) водород плазмадин гьалда авайди я, гъетерин арада авай генгвиле и элемент существует в виде ччара-ччара молекулрин, атомрин ва ионрин тегьерда авайди я ва кьадардал, къалинвиле ва температурадал гзаф тафават авай молекуляр цифер арадал гъиз жезва.
Ччилин чкал ва чан алай организмар
Ччилин чкалдин къене водороддин массадин пай 1 % тешкил ийизва — ам авайвилиз килигна цӀуд лагьай элемент я. Чан алай организмрин клеткайра атомрин кьадардиз килигна водороддин 50 % аватзава.
Химиядин хсусивилер
Водороддин молекулар бес тир кьадарда кӀеви я, ва водород химиядин реакцийриз гьатун патал гзаф кьадардин энергия серфна кӀанда:
ва тек сад тир металлтуширди — фтордихъ галаз ва фтороводород арадиз гъизва:
Гзаф металлар ва металлартуширбур лагьатӀа, водород чӀехи температурада ва я маса таъсирдалди реакцийра гьатзава, мисал яз, экв гудайла:
Водород са бязи оксидрикай оксиген къакъудиз жезва, мисал яз:
Галогенрихъ галаз галогеноводородар арадиз гъизва:
БипӀинрихъ (сажа) галаз гзаф чими авурла реакциядиз гьатзава:
Щелочдин ва щёлочдинни-ччилин металлрихъ галаз реакцияр
Актив металлрихъ галаз водород гидридар арадал гъизва:
Металлрин оксидрихъ галаз (къайда хиз, d-элементрин) реакцияр
Оксидар металлар кьван кӀвачел акьалдар хъжезва:
1740 йис
1740 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурлагьай йис) — чи эрадин 1740-лагьай йис. XIII виш йисан 40-лагьай йис я.
Гьабибхуьр
Гьабибхуьр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
1741 йис
1741 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурнисадлагьай йис) — чи эрадин 1741-лагьай йис. XIII виш йисан 41-лагьай йис я.
1742 йис
1742 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурникьведлагьай йис) — чи эрадин 1742-лагьай йис. XIII виш йисан 42-лагьай йис я.
1743 йис
1743 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурнипудлагьай йис) — чи эрадин 1743-лагьай йис. XIII виш йисан 43-лагьай йис я.
1744 йис
1744 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурникьудлагьай йис) — чи эрадин 1744-лагьай йис. XIII виш йисан 44-лагьай йис я.
1745 йис
1745 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурнивадлагьай йис) — чи эрадин 1745-лагьай йис. XIII виш йисан 45-лагьай йис я.
1746 йис
1746 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурниругудлагьай йис) — чи эрадин 1746-лагьай йис. XIII виш йисан 46-лагьай йис я.
1748 йис
1748 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурнимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1748-лагьай йис. XIII виш йисан 48-лагьай йис я.
1749 йис
1749 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1749-лагьай йис. XIII виш йисан 49-лагьай йис я.
1750 йис
1750 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1750-лагьай йис. XIII виш йисан 50-лагьай йис я.
Камкадамахи
Камкадамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Камкадамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 285 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Хорватиядин шегьерар
Хорватияда яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гузва, ам агъадихъ ганвай шартӀарив кьазватӀа:
Град - općina-дин (лезгидал - жемят, муниципалитет) чкадин административ эквивалент я. Тафаватвал агъадихъ галайдакай ибарат я - адетдалди садлагьайбурук шегьеррин мягьлеяр (районар) акатзава, гьа чӀавуз, эхиримжибур хуьрерин кӀватӀалрикай ибарат я. Къейд ийин, кьведни, жемятар (муниципалитетар) ва шегьерар, мукьвал-мукьвал садалай пара яшамишдай чкадикай ибарат я, административ территория хьиз къачуртӀа граддик шегьердив гвай агъашегьерарни гъвечӀи хуьрер кутайди я. Кьилдин яшамишдай чкаяр (Населйе, хорв. - Naselje) - виридалайни гъвечӀи, Хорватиядин статистикадин бюроди гьиссаб авур, статистикадин текар я, амма абур административ текар туш - абуруз, чеб акатзавай жемятдин (муниципалитетдин) тахьайтӀа шегьердин советри, регьбервал ийизва.
1991-лагьай йисуз Хорватияда 70 шегьер ва 419 жемят (муниципалитет) авай тир, абур 21 (кьилин шегьер Загреб кваз, адав кьилдин вилаятдин статус гва) вилаятдик (жупания, хорв. - županija) акатзавай.
2001-лагьай йисуз 122 шегьер (Загреб квачиз) ва 423 жемят (муниципалитет) авай тир. И чилин паюн 2001-лагьай йисуз агьалияр сиягьдиз къачудайла кӀвалахарзавай тир.
2006-лагьай йисуз эхиримжи редакция хьанва. Адав кьурвал, Хорватияда 127 шегьерни 429 жемят (муниципалитет) авай тир. И административ паюн эхиримжи (2011 йис) агьалияр сиягьдиз къачунин патал кӀвалахарзавай тир.
2013-лагьай йисуз Поповачадин жемятди (муниципалитет) шегьеррин статус къачунва. Идан нетижада, шегьеррин виридан сиягь 128 кьадардал кьван ва жемятрин (муниципалитет) виридан кьадар 428 кьадардал кьван агакьна.
1752 йис
1752 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1752-лагьай йис. XIII виш йисан 52-лагьай йис я.
1751 йис
1751 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀусадлагьай йис) — чи эрадин 1751-лагьай йис. XIII виш йисан 51-лагьай йис я.
1754 йис
1754 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1754-лагьай йис. XIII виш йисан 54-лагьай йис я.
1753 йис
1753 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1753-лагьай йис. XIII виш йисан 53-лагьай йис я.
Гилияр
Гилияр (Гильяр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гилийрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала. Хуьруьн патавайтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.
Тарих
Хуьруьн тӀвар дегь Алпандин гелар тайифадикай арадал атанва. ЦӀуру Гилияр хуьруьн чилерал, цурцинни-кишпирдин девирдиз талукь тир инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер дуьздал акъуднай (Гилийрин дегь сурар).
XIX виш йисан 1866 йисуз Гилияр хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Чепел ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Вилик Гилияр хуьр Самур цӀиргъинин рагъэкъечӀдай патан кьиле алай. 1960 йисуз гиливияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, 1965 йисуз Ахцегь райондин Кьехуьл хуьуруьн эгьлияр Гилийриз куьчарна ацукьарнай.
1924 йисуз драматургиядин гъвечӀи кӀватӀал хьиз туькӀуьр хьанвай Гилийрин халкьдин театрди вичин крар къенин йикъалди давамарзава. Гилийрин театрди СССРдин ЧӀехи театрдин диплом, СССРдин Кхьирагрин Садвалдин диплом ва са шумуд муькуь пишкешар къазанмишнай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2058 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2028 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2016 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Гилияр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 505 кас тир.
Хажнимахи
Хажнимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хажнимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 143 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Чепел
Чепел (Джепель) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Чепелрин тарихдихъ галаз алакъалу я.
XIX виш йисан 1866 йисуз Чепел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Гилияр ва Гьакьидхуьр хуьрерихъ галаз Гилияр хуьруьнжемятдик акатзавай.
Вини Чепел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 3,5 км яргъал, кефер пата, сувал алай. 1960 йисуз хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай. Гуьгъуьнлай, иниз Хуьрел хуьуруьн эгьлияр куьч хьанвай. Гила хуьурьн агьалидин тахминан 90 % хуьрелвияр я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 690 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Чепел хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 505 кас тир.
1756 йис
1756 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀуругудлагьай йис) — чи эрадин 1756-лагьай йис. XIII виш йисан 56-лагьай йис я.
1757 йис
1757 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1757-лагьай йис. XIII виш йисан 57-лагьай йис я.
1755 йис
1755 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1755-лагьай йис. XIII виш йисан 55-лагьай йис я.
Табасаран
Табасаран, гьакӀни Табаристан — табасаран халкьдин тарихдин чилер. Гилан Дагъустандин Табасаран райондин ва са кӀус Хив райондин чилер кьунва.
2018 Футболдай дуьньядин чемпионат
2018 Футболдай дуьньядин чемпиона́т — 21-лагьай ФИФА-дин Футболдай дуьньядин чемпионат ФИФА, адан финал тир пай 2018-лагьай йисан 14-лагьай июндилай 15-лагьай июлдал кьван Урусатда хьана. Урусат вичин тарихда садлагьай сеферда футболдай дуьньядин чемпионатдин иеси тир уьлкве хьана, идалай гъейри, ам садлагьай гъилера РагъэкъечӀдай патан Европада тухвана. ГьакӀни садлагьай сеферда мундиал дуьньядин кьве паюна хьана — Европадани Азияда. Чемпионат Урусатдин 11 шегьерда авай 12 стадиондал тухуда. Им арбитриз тир видеокуьмекдин система кардик кутунвай садлагьай футболдай чемпионат.
Тухудай мукь хкягъун
2009-лагьай йисан 18-лагьай мартдиз ФИФА-ди шумуд уьлкведиз 2018/2022-лагьай йисарин чемпионатар тухуз кӀанзватӀа ахъайна. Абурун гафарив кьурвал, 9 малумат атана – Австралиядин, Англиядин, Индонезиядин, Мексикадин, Урусатдин, АСШ-рин, Япониядин, Португалиядинни Испаниядин (санал), Бельгиядинни Нидерландрин (санал) патай.
Анжах Корея Республикади ва Кьатарди 2022-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдин иеси хкягъунин акъажунра иштираквал авуникай малумат гана. Са арадилай, континентар нубатдалди дегиш хуьникай ФИФА-дин алай чӀаван къанундиз килигна, 2018-лагьай йисан турнирдихъ галтугуникай Азиядинни (гьа гьисабдик Австралияни кваз) Америкадин векилар хкечӀна.
И тегьерда, ФИФА-дин исполкомди Урусатдин, Англиядин малуматрикай, гьакӀни Испаниядин – Португалиядин ва Бельгиядин – Нидерландрин умуми проектрикай хкязвай тир.
Урусатди авур иштираквал
2009-лагьай йисан 5-лагьай майдиз Урусатдин премьер-министр Владимир Путина дуьньядин чемпионатдик малумат гьазурунин патахъай спортдин рекьяй министр Виталий Муткодиз тапшуругъ гана. «Къе за 2018-лагьай йисуз футболдай дуьньядин чемпионат тухун патал кандидатура вилик кутунин рекьяй оргкомитет арадал гъуникай къарар кьабулиз теклифзава», — 2009-лагьай йисан 8 октябрдиз хьанвай Гьакимвилин президиумдин алтӀушунал Путина лагьана.