cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Улудаш
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 15 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 501 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
ЧӀулав тӀеквен
ЧӀулав тӀеквен (хъалхъам) — генгвал-заманда авай област я, ва и чкадин гравитациядин ялун (вичелди чӀугун) акьван чӀехиди я хьи, экуьнин тадивилихъ юзузвай объектар анлай экъечӀиз жезвач (гьакӀни гьа экуьнин квантарни).
И областдин сергьятдиз вакъиайрин горизонт лугьуда, адаз хас тир кьадардиз — гравитациядин радиус лугьуда. Сферадин симметрия авай чӀулав хъалхъамдин лап гьакӀан дуьшуьшда а радиус Шварцшильдан радиусдав барабар я.
Генгвал (пространство)-заманда авай ихьтин областрин авайвилин теориядин мумкинвал Эйнштейндин барабарвилерин са бязи дуьз гьялунрикай хкатзава. И гьялунрикай сад Шварцшильда 1915-й ийса жагъанва. И термин ни арадал гъанватӀа малум ттуш, амма ама Джон Арчибальд Уилер патай гегьенш массайриз чирнава. Виликди ихьтин астрономиядин объектриз «коллапс хьанвай гъетер», ва я «коллапсарар» (ингл. collapsed stars), ва гьакӀни «чӀаганвай гъетер» лугьудай (frozen stars).
ЧӀулав хъалхъамрин гьакъикъи авайвал гравитациядин теория гьи дережада дуьз тирвилихъай галаз алакъалу я, вучиз лагьайтӀа абурун авайвал гравитациядин теориядикай хкатзава.
Виридалайни хъсан экспериментрин рекьелди субутнавай алай чӀаван физикада гравитациядин стандарт тир теория умуми нисбивилин теория я. И теорияди вич-вичихъ агъунваз чӀулав хъалхъамрин арадиз атун мумкинвилерикай виликамаз лугьузва.
Амма чӀулав хъалхъамрин авайвал маса моделрин сергьятра мумкин я. Гьавиляй, гуьзетдай ганайбур кӀвенкӀвени-кӀвенкӀве умуми нисбивилин теориядин контекста анализни интерпретация ийизва. Амма кӀевидаказ лугьудатӀа, гъетерин массайрин чӀулав хъалхъамриз мукьва тир генгвал-замандин областриз талукь тир шартӀариз килигдатӀа, умуми нисбивилин теория экспериментрин рекьелди субутнавач (лагьана кӀанзава хьи, акьалтӀай массив чӀулав хъалхъамриз талукь тир шартӀара а теория хъсандаказ субутнава).
Гьавиляй, чӀулав хъалхъамрин авайвилин субутрикай фикирар къалин ва массив (ва са шумуд маса гуьзетиз жедай хасиятар авай) астрономиядин объектрин авайвилин субутар хьиз кьабул авуна кӀанзава, ва и объектар умуми нисбивилин теориядин чӀулав хъалхъамар хьиз интерпретация ийиз жеда. Адалай гъейри, фад-фад вине къалурнавай тарифдик кӀевидаказ кьун тийизвай, амма чӀулав хъалхъамриз вичин хасиятралди мукьва тир объектар чӀулав хъалхъамар яз гьисабзава — мисал яз, ахьтин объектар коллапсдин геж девирда коллапсазавай гъетер хьун мумкин я. Алай чӀаван астрофизикада и тафаватдиз чӀехи фикир гузвач, вучиз лагьайтӀа, «саки коллапс хьанвай» («чӀаганвай») гъетрен ва «гьакъикъи» («лап цӀуру чӀаварлай авай») чӀулав хъалхъамдин гьузетдай аквадайвилер практикадин жигьетдай сад я. Адан себеб ам я хьи, коллапсардин ва «гьакъикъи» чӀулав хъалхъамдин элкъвена вири патарихъ авай физикадин чуьллерин тафаватар экьунин тядивилиз пайнавай гравитациядин радиусдиз хас тир къайдадин вахт галаз дережадин къанунрив кьадайвилив тӀимил жезва.
Космосдин мад са сир винел акъатнава. Алимри лугьузвайвал, цава авай чӀулав тӀеквенар маса галактикайриз физвай рекьер я кьван. Анра генани виликди фенвай цивилизацияр ава. Алимрин фикирдалди, а галактикайрай чи планетадиз атун патал миллион йис герекзава. Чилинвийриз лагьайтӀа, гилан техникадин куьмекдалди анриз фин патал 10 миллион йис вахт лазим я. Гележегда илим ва техника виликди фейила инсанар а галактикайризни акъатун мумкин я.
Ярагьмедов Сархан
Ярагьмедов Сархан — лезги шаир.
1986 йисан 29 июлдиз КцӀар райондин Чпир хуьре дидедиз хьана, Бакуда чӀехи хьанва. Бакудавай 283 №-дин юкьван мектебда, гуьгъуьнайни Азербайжандин Кооперация Университетда кӀелунар тамамарна. Аял берейрилай шиирдал рикӀ алай жегьилди дидедин чӀалал шиирар кхьизва.
Ориби
Ориби (лат. Ourebia ourebi) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ория чӀал
Ория
Акуша хуьруьнсовет
«Акуша» хуьруьнсовет (Акушинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Акуша хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Акуша, Айникабмахи, Бергеинзи, Гандарамахи, Гумрамахи, Ургубамахи, Карша, Кертукмахи, Инзимахи, Семгамахи, Чанкаламахи, Церхимахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Акуша хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 12 062 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Амадора
Амадора (порт. Amadora; [ɐmɐ'doɾɐ]) - Португалияда авай шегьер, Лиссабон округдин квай са тӀвар алай муниципалитетдин юкь я. Агьалийрин сан-гьисаб - 175 135 жителей (шегьерни муниципалитет). Шегьерни муниципалитет Лиссабон региондикни ЧӀехи Лиссабон субрегиондик акатзава. ЧӀехи Лиссабон агломерациядик ква. ЦӀуру административ паюнив кьурвал, шегьер Эштремадура провинциядик квай тир.
Алай чка
Амадоради Лиссабон шегьердин юкьвалай 10 км кефердинни рагъакӀидай патахъ чка кьунва, ам Португалиядин кьилин шегьердин сарекьинви (спутник) я. ЧӀехи Лиссабон агломерациядин ибаратдик ква.
Яргъалвал:
Амадора муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва:
Тарих
Муниципалитетдин диб 1979-лагьай йисуз эцигнава.
Меденият
Гьар йисуз Амадора шегьерда Халкьарин арада ава Амадорадин комикрин фестиваль кьиле тухузва.
КьетӀен чкаяр
Португалиядин виридалайни инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай муниципал гьасил я. Амадора кьилин шегьердин «ксудай мягьле» я. Асул гьисабдалди архитектурадин артухар гвачир блокдин кӀвалерикай ибарат я. Амма ина XVII—XVIII-лагьай виш йисариз талукь тир лап чӀагай архитектурадин памятникарни ава. Шегьерда пара чеб Африкадай тир инсанар яшамишзава.
Спорт
Ина Эштрела-де-Амадора стадионди мукь (чка) кьунва, адал са тӀвар алай клубди - Португалиядин Лигадик иштиракхъан «Эштрела» - экъечӀзава.
Леонардо да Винчи
Леонардо ди сер Пьеро да Винчи (Leonardo di ser Piero da Vinci;  — ) — италиядин чӀехи чӀугвар, алим ва зари.
Амачир гьукуматар
Амачир гьукуматар:
ЦӀийи Усур
ЦӀийи Усур (Новый Усур) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Ахцегь райондин хуьр (анклав). «Луткунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 9,5 км яргъал ала. Ростов-Баку (М-29) федерал рекьин патав, Азербайжандин сергьятдилай 20 км яргъал чка кьунва.
Тарих
ЦӀийи хуьруьн бине вилик Ахцегь районда Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнедал кьакьан сувал алай Вини Усуррай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Куьч хьунин себеб, сувун хуьрериз зурба зарарар галукьарнавай 1966 йисан чилин къати зурзунар хьанвай. Гьа чӀавуз гзаф сувун хуьрерин эгьлийри чпин кӀвалер туна арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер арадал гъанай.
Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀийи Усур агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 910 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Экономика
Хуьре хуьруьн майишатдин гьасил авунин кооператив «Умуд-5» кардик ква.
Яхул чӀал
Яхул чӀал (ях. Лакку маз) — Дагъустанда уьмуьр ийизвай яхул миллетдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандик акатзава. Дагъустандин гьукуматдин чӀаларикай сад я. И чӀалал 146 агъзурав агакьна инсанар рахазва. Яхул чӀалал газетар ва журналар акъатзава, чкадин телевидениеда гунугар гузва. Дагъустандин маса чӀаларилай тафаватлу яз яхул чӀал са чӀалан группадикни акатзавач ва адаз ухшар са чӀални авайди туш.
Нугъатар
Кумух нугъат — яхул чӀалан кьилин нугъат я. И нугъатдал эдебиятдин яхул чӀал туькӀуьр хьанва. Яхул миллетдин чӀехи пай кумух нугъатдал рахазва. Кули, Яхул ва ЦӀийи Яхул районрин чӀехи пай хуьрера чкӀанва.
Вицхи нугъат — Яхул райондин кеферпатан хуьрера чкӀанва. И нугъат кьве группадиз пай хьанва: кеферпатан вицхи рахун — Куба, Чукна, Куркли, Вицхи, Кума, Кунды, Кара хуьрера чкӀанва; кьиблепатан вицхи рахун — Багикла, Шахува, Гуйми, Камаша, Унчукатль, Караша хуьрера чкӀанва. Вицхи нугъатдал 10 агъзурав агакьна яхулар рахазва.
Аракул нугъат — яхул чӀалан виридалайни дегь лишанар квай ва кьетӀен нугъат я. И нугъатдал анжах Рутул райондин Аракул хуьруьн эгьлияр рахазва. И нугъат эдеби яхул чӀалавай грамматикадин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафаватлу я. Месела, арак. цунала, цунила, цуналба «жуванди» — эдеб. цала, цила; арак. ани, агьани «ина» — эдеб. шикку.
Балхар нугъат — Акуша райондин Балхар, Кули, Цуликана, Уллучара хуьрерин 3 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Эдебиятдин яхул чӀалавай грамматикадин жигьетдай са тӀимил тафаватлу я.
Шадни нугъат — тек са Дахада райондин Шадни хуьре кардик ква. И нугъатдал 290 кас рахазва. Яхул чӀалавай чараз авай виляй и нугъат дарги чӀалан кӀеви таъсирдик ква.
Шалиб нугъат — ЧӀарода райондин Шалиб хуьре рахазва.
Ури нугъат — Яхул райондин Ури ва Мукар хуьрерин эгьлияр рахазва. Авар чӀалан таъсир галукьнава.
Вихли нугъат — Кули райондин Вихли, Сукиях, Цайши хуьрерин агьалийрин нугъат я. Эдеби чӀалавай са кьадар тафаватлу я. Къадагъа авунин формайра эдебиятдин – «ара»-дин чкадал – «ав» лугьузвайди я, месела: эдеб. мачичара (кхьимир) — вихл. мачичав (кхьимир).
Вачи-Кули нугъат — Кули райондин пара хуьрера чкӀанва. Рахазвайбурун кьадар 10 агъзуралай виниз я.
Кая нугъат — Кули райондин Хойми, Кая ва 2-й Цовкра хуьрера рахазва.
Алфавит
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни вири дагъустандин миллетриз кириллицадал цӀийи алфавитар туькӀуьрнай.
Хурай хуьруьнсовет
«Хурай хуьруьнсовет» (Xuray bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Хурай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хурай, Вини Лакар, Суважал.
Орикс
Орикс (лат. Oryx gazella) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Нугъай чӀал
Нугъай чӀал (нугъай тили) — асул гьисабдалди Ставропольдин крайда, Дагъустанда, Къарачай-Черкесия Республикада, Астраханьдин вилаятда, Крым Республикада ва Чечняда уьмуьр ийизвай нугъай халкьдин хайи чӀал я. Туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандин кыпчак-нугъай чӀаларин хилек акатзава. И хилек гьакӀни къаракъалпагъ ва казах чӀаларни акатзава. И чӀалар сад садаз пара мукьва я.
2010 йисан малуматриз килигна, нугъай чӀалал Урусатда 87 агъзур кас рахазвай. Дагъустан ва Къарачай-Черкесия Республикайра нугъай чӀалак гьукуматдин чӀалан статус гала.
И чӀалал газетар акъатзава «Шоьл тавысы» (Чуьлерин ван) (Дагъустанда) ва «Ногай давысы» (Нугъайрин ван) (Къарачай-Черкесияда).
Татарстан Республикада авай «Турциядин ван» радиостанциядин редакцияда гьар гьафтеда нугъай чӀалал «Нугайча нэсихэтлэр» (Нугъай чӀалал несигьатар) тӀвар алай радио-гунуг гузва.
Ларс Улрих
Ларс Улрих (Lars Ulrich;, Гентофт, Дания) — америкадин далдамхъан, продюсер ва актер. Асулдай данияви тирди. ТӀвар-ван авай даниядин теннисхъан Торбен Улрихдин рухва я. Аял чӀавуз Ларс зигьин авай жегьил теннисхъан хьиз гьисабзавайди тир. Вич 17 йиса аваз тренировкаяр давамрун патал ам Лос-Анджелесдиз уьмуьр гьализ хъфенва. Амма теннисхъан чкадал адакай далдамхъан хьана. 1981-лагьай йисуз чкадин The Recycler тӀвар алай газетдиз акъуднавай малуматдин гъиляй адаз Джеймс Хэтфилд гьатнава. Са арадлай ада Джеймс Хэтфилддихъ галаз цӀийи кӀеретӀ — Metallica диб эцигнава.
Нугъай чӀал
Нугъатар
Крым-татар чӀалан степной (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чӀалан нугъатрикай сад я. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чӀалар нугъай чӀалан нугъатар я, гьа чӀавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чӀалар нугъай чӀалан таъсирдик акатнай татар чӀалан нугъатар я.
Нугъай чӀал, къаракалпагъ чӀал, казах чӀал, гьакӀни крым-татар чӀалан степной нугъат ва узбек чӀалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чӀаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чӀалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипӀера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чӀалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чӀалан нугъатар я.
Эдебиятдин нугъай чӀал къранугъай нугъатдин бинедал арадал гъанва.
Нугъай эдебият
Нугъай чӀалал са жерге шаирри ва прозаикри эсерар туькӀуьрнавайди я. Абурукай виридалайни машгьурбур:
Чапла канна
Чапла канна (лат. Taurotragus derbianus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Буркихан хуьруьнсовет
«Буркихан» хуьруьнсовет (Село Буркихан) — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь ва сад тир хуьр — Буркихан хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 138 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 094 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 1 094 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар я, вири суни-мусурманар я.
Ортажа
Ортажа (Ortaca) — хуьр, Балакесир вилайатда. Иски тӀвар Кирне (Kirne 1961 йисал). Къавкьаз-Урус дяве фидайла иниз гзаф лезгияр катна, алай береда гзаф ксар лезгияр.
Чапла Канададин инуит чӀал
[[Файл:Welcome to Tuktoyaktuk cropped.jpg|thumb|290px| инглис : Welcome to Tuktoyaktuk
инуит : Aqana Tuktuuyaqtuumukkabsi ]]
Чапла Канададин инуит чӀал ва икӀа Инувиалуктун чӀал - (ину. Inuvialuktun; ингл. Inuvialuktun, Western Canadian Inuit language) — чӀал Чапла Канададин инуит халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар амма чӀалал Чапла Канадада 400–700 инсан кьван. Офицал чӀал Канадада (Вини-чапла патан чилер).
Чапла Канададин инуит нугъатар ва рахунар
NOTE: Ууммармиутун (Канададин инюпиак) нугъат Инюпиак чӀалдин нугъат.
Грамматика
Сиглитун нугъат:
Ботлих район
Ботлих район (Ботлихский район, авар. Болъихъ мухъ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Ботлих хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала, кьуд районрихъ галаз сергьятарзава: рагъэкъечӀдай пата Гумбет райондихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Хунзах райондихъ галаз, кьибле пата Ахвах ва ЦӀумада районрихъ галаз, амай патарайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 500 км² я.
Тарих
1861 йисан 20 июльдиз район вичин гилан сергьятрив Андий округдик акатнай. 1921 йисан 20 январь тарихдин ВЦИК-дин директивадив Андий округ ДАССР-дик кутунвай.
Ботлих район административвилинни - территориядин чара тек хьиз, ЦИК ДАССР - ан 6-й кӀватӀалдин 4-й сессиядин къарардалди, 1926 йисан 26 ноябрьдиз кантон хьиз арадал атанвай. Адаз Гумбет районни талукь тир. ВЦИК-ан 1929 йисан 3 июнь тарихдин къарардалди, кантондиз район статус эцигнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Ботлих райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 20 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава.
Ботлих райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай 37 хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Хуьрер-анклавар
Административвилелди Ботлих райондиз талукь 16 чилин белгенар (кутанар) ва хуьрер Бабаюрт райондин чилерал ала :
Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин чилин белгенарни хуьрер:
Къеди
Къеди (Кеди) — Дагъустан республикадин ЦӀумада районда авай, «Къеди» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Ботлих район
Килигдай чкаяр
Ботлих райондин чилера пара кьадарда архитектурадинни - тарихдин имаратар ава:
ГьакӀни, районда тӀебиатдин пара метлеб авай имаратрикай сад — Кезенойам вир ава.
Католицизм
Католицизм — христианвал диндин виридалайни чӀехи хилерикай сад. 2012 йисан малуматриз килигна, и диндиз ибадат ийизвайбурун кьадар 1 миллиардни 214 миллион кас тир. Католик гаф грек чӀалай атанвайди я, «вири кьадайди» мана аваз. Гьа саягъ а гаф Аристотеляни Полибия хашперес кхьирагриз лугьузвай. «Католикрин дин» сифте сеферда кардик кутунвайди Игнатий Антиохви тир, 110 йисуз, а инсанрин гъвечӀи кӀеретӀар фикирда кьун патал. Европада Католиквалди цивилизация эцигзавай Протестантизмдихъ пара агъазвайбур авачир гьукуматра, дахьайтӀа Контрреформациядин береда Католиквалдик кьулухъ гъанвайбур — Италияда, Испанияда, Португалиядани Францияда. Германияда ам чӀехи пай рагъакӀидайни кефер патара авайди я, Австрияни галаз. Ирландиядани Польшада милли руьгь католик диндик пара мукьуг гва. Мадни чӀехи къуват Католик диндихъ Латин Америкада ава.
Тарих
Къенин Католик церковди вири Церковдин тарих, 1054 йисан пайхьунилай тухузава. Хашпересвал Иисус Христосан чирвилерал эцигнавайди я, ам I вишйиса яшамиш жезвайди тир. Чи эрадин кьиле хашпересвал Рим империяда гегьеншар хьана, пара четинвилер авайтӀани. Император Константина хашпересвал 313 йисуз ихтияр авай дин хьиз эцигна, 380 йисуз адакай гьукуматдин диндаказ кьабул хьана. Империядин чилер къачузвай варварари 5ни 6 вишйисара абурукай парабуру арианвилин хашпересвал кьабулнавай, эхирда абурукай католикар хьана. Къенин Рим-Католиквилин церковди Хашпересвилин тарих вири 1054 йисалди вичин тарихдиз хьиз килигзава.
Хырхатала
Хырхатала — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Католицизм
Маса хашперес динрихъ галаз рафтарвал
Католик клисади маса хашперес клисайрихъни тешкилатрихъ галаз алакъа кьазва. Экуменик рахун Пападин хашперес садвалдин консилиумди тухузва. Гьа рахунрин акъатунрикай сад хьана 1993 йисуз хьайи православ клисайрин векъилрихъ галаз къулар чӀугвур Баламанддин разивал тир. 1999 йиса къулар чӀугвунвай Виридуьньядин Лютеран Федерацидихъ галаз Санал туькӀуьрнавай пад кьазвай декларация тир.
Хырхатала
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва.
Тарих
Хырхатала Кьвепеле райондин дегь хуьрерикай сад я. Тухунвай чирна - жугъурунрин кӀвалахриз килигна хуьруьн 500 - елай пара йисар ава.
Католицизм
Маса хашперес динрихъ галаз рафтарвал
1964 йиса Иерусалимда гьалтун хьана, Вселен Патриарх Афинагорни Константинопольдин ЧӀехидхъ галаз Римдин папа Павел VI ди. Гьа гьалтунин эхирда кьве хашперес клисайри чпи чпел эцигнавай анафемаяр алуднай.
Хырхатала
Тарих
Хуьруьн тӀвар араб «хирге» (хилер алачир пек, аба) ва дегь туьрк «тала» (тамун къене ник, ахъа чка) гафарикай арадал атанва. Яни абадиз ухшар ник мана гузва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 392 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Католицизм
Католиквал Швейцарияда
Швейцарияда католиквилин клисадин гьал гьадалайни четиндаказ я, вучиз лагьайтӀа гьар кантондин конфессиядинни гьукуматдин къанунар фикирда кьуна кӀанзава.
Алиханмахи хуьруьнсовет
«Алиханмахи» хуьруьнсовет (Алиханмахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Католицизм
Папа
Рим-католик диндин фикирдин мана иерархи я, Папа чӀехи епископ хьиз. «Петрдин принципдай» эцигнавай епископдин везифади ам амайбурукай кӀевиз хкудзава. Петр Апостолдин чкадал алайди хьиз рим-католик динда папа чилел Христосдин векил хьиз ава. Папа лап пара политикадик ква лагьана шикаятрал диндинхъ вичин жаваб ава — хашперес дин политикадинни жемятдин крарилай вине ава. Петрдин приципди динвилин интернационализмдиз вири дуьньядин мана туькӀуьрзава. И кар католик гафунин манадиз элячӀзава — «вири кьадайди». Гьа манадин кьатӀ хьиз, дин политикадилайни жемятдилай вине яз, Пак престол гьукуматдин пачагьрилай вич вине эцигзава. Чпин вишйисарин дипломатиядалди папайрихъ пара еке агалкьунар хьана. Исятда Папавал (Кьилди са Ватикан гьукумат ваъ) дуьньядин вири гьукуматри дуьньядин ихтиярдай кьабулнава.
Хырхатала
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб, са ялрин бахча, са культурадин КӀвални са улубхана кардик ква.
Алиханмахи хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Алиханмахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Алиханмахи, Вини Камкамахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Алиханмахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 880 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Лацу кьил леш лекь
Лацу кьил леш лекь  — еке йиртижи нуькӀвер хзандай чинеругрин, лешгъан йа. Йашамиш жезва кьурагь суварал ва арран ланшафтрал КӀенин Эвропада, Азиада ва Африкадин вини пата. Урусатдин чилерал мукар ийизва са Къавкьаз сувра, амма амай вахтунда йаргъа гьа чкайрла жеда. Украинада са шумуд цӀудкьван абур крим сувра жеда.
Сабнова хуьруьнсовет
«Сабнова хуьруьнсовет (Село «Сабнова») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Сабнова хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7 км рагъакӀидай пата, Суходол вацӀал (Сабнавачай), Ачигсырт суван гуьнеда чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 361 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 820 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири цӀапар, шии мусурманар я.
Дуьгуь
Дуьгуь (Orýza)
Е
Е, е - Е, е
Дакка
Дакка тахьайтӀа Дака (бенг. ঢাকা; ингл. Dhaka, виликра Dacca хьиз кхьизвай тир ) — Бангладешдин кьилин шегьер я. Дакка тӀвар алай дивизиондин ва Дакка тӀвар алай округдин административ юкь я. Уьлкведа виридалайни къалиндаказ ацукьарнавай шегьер я, агьалидин гьисабдал гьалтайла дуьньяда цӀудлагьай чкадал ала. Кьиблепатан Азиядан виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я.
ЧӀехи Дакка тӀвар алай агломерациядин юкь я. Буриганга вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехдал чка кьунва. Бангладешдин сиясатдин, экономикадинни медениятдин «рикӀ» я.
МискӀинрин Шегьер хьиз йижир тир, гьакӀни Рикшайрин дуьньядин кьилин шегьер лугьудай лакӀабдалди машгьур тир (гьар йикъан кьил кьиле ягъун — 500 агъзурдилай пара рикша).
XVII-лагьай виш йисуз ЧӀехи Магъулрин регьбервилик кваз шегьер Джагьангир Нагар (виликан Джагьангир императордин тӀварунихъ) тӀвар алаз йижир тир. ЧӀехи Магъулрик квай Бенгалиядин кьилин шегьер ва вири дуьньядин муслин савдадин юкь тир.
Даккади портунин Читтагонг шегьердихъ галаз санал Бангладешдин экономикада юкьван рол къугъвазва. Шегьер уьлкведин сиясатдин, медениятдинни илимдин юкь я. Дакка пара кьабул хьанвай памятникрин кӀвал я, гьа гьисабдик: Jatiyo Sangsad Bhaban, Даккадин Университет, Азад авун патал тир Дяведин музей, Миллетдин музей, Шагьид Минар, Лалбах.
Эхиримжи цӀуд йисара Даккади вири уьлкведай тир инсанрин атунар «эхи ийизва», абуру Даккадикай дуьньядин виридалайни фад чӀехи хъижезвай шегьеррикай сад ийизва. Шегьерди пара чара уьлквейрин инвестицияринни масавилин (алишверишдин) чӀехи кьадар чӀугвазава.
Шегьер улакьдинни алакъайрин хилера жезвай модернизациядин шагьид я — къенин юкъуз шегьерда Даккадин Метро ва гилан чӀаван авторекьер йигин темпралди эцигзава.
ГьакӀ ятӀани, шегьер, виликдини хьиз, зурба проблемайрал гьалтзава — кьадардилай артухан тун, кесибвал, яшамиш жезвай агьалийрин паравал, кьацӀурунарни мсб.
Климат
Дакка - чими, зегьемни ламу тропикрин климат авай шегьер я. Классификациядиз килигна Даккадиз тропикрин ламуни кьурай климат ава. Вири юкьван гьалдин йисан къваларин кьадардикай 80% кьван тӀулдинни марадин варцарин арада къвадайди я. КӀумпарикайни индустриядин хкатайрикай хкатзавай ятарни гьаваяр кьацӀурун - Даккадин зурба проблема я. Ада жемятдин сагъвилизни уьмуьрдин еридиз лап пис таъсир йизвайди я. Даккадин арада авай цин объектарни уьленар терг хьун мумкин я, вучиз лагьайтӀа абур алай мукьарал (чкайрал) пара гьавайрин кӀвалерни маса дараматар эцигзавайди я. Элкъвена къваларив гвай гьалар кьацӀурунихъ галкӀанвай тӀебии тир яшамишдай мукьарин эрозияди мукьан (чкадин) биофаунадин чӀехи паюниз терг авунин хатавал ийизава. .
Экономика
Шегьерда вири уьлкведин индустриядикай чӀехи пай мукь (чка) кьувайди я. Дакка джутар акъудунин, памбаг ишлемишдай, металл ишлемишдай, недай-хъвадай затӀарин ва маса индустрияр авай мукь я. ГьакӀни ина муслин акъуддайди я. Дакка авай регион джутни дуьгуь цана агакьрунив магьшур я.
2009-лагьай йисан малуматрив кьурвал, Даккадин КъВБ-дин кьадар 85 млрд АСШ-рин доллар тир, КъВБ-дин гьар йисандавай чӀехи хьунин кьадар 6,2 % я. Гьар инсандал къвезвай юкьван гьалдин пуларин кьадар - 1350 доллар са йисуз. Амма вири майишатрикай 34 % кьван кесибвилин цӀарцӀик ква, парабуру йикъа 5 доллар аваз кьил хуьзава. КӀвалах авачирвилин дережа - 19% кьван я.
Демография
Даккадин (шегьердин администрациядик акатзавай чилера) агьалийрин сан-гьисаб — 7 млн кас я. 2013-лагьай йисан малуматрив кьурвал, кьилин шегьрдин вилаятдик акатзавай яшамишдай чкайрихъ галаз санал Дакка 15 миллиондилай пара касдиз кӀвал я. Гьар йисуз агьалийрин кьадар 4,2 процентдал чӀехи жезва, им Азиядин шегьердин арада виридалайни чӀехи къалурзавай лишанрикай сад я.
Агьалийрин чӀехи хъижезмай агьалийрин сан-гьисабди хуьруьн вилаятрай давай жезвай миграция къалурзава — 60-70-лагьай йисарра хьанвай чӀехи хьуникай 60 % хуьруьн агьалийрал гьалтна. Агьалийрин кьадар 1980-лагьай йисалай кьулухъ хьанвай Дакка шегьердин сергьятар са шумуд сеферда масакӀа авунин гъиляй лап тӀимилдай са миллиондал чӀехи хьана.
Far Eastern Economic Review-дин малуматрив килигна, 2025-лагьай йисуз Дакка 25 миллиондилай пара кас яшамишна кӀанда.
Дакка шегьердин агьалийрин арада кӀел-кхьиз чирвилин дережани хкаж жезва. Мисал патал, 2001-лагьай йисуз вири агьалийрикай кӀел-кхьиз чидайбур 62,3 % тир, 2010-лагьай йисуз — 72,7 % хьана. И къалурзавай лишан вири уьлкведин юкьван кӀел-кхьиз чирвилин дережадилай (56,5 %) хейлин чӀехи я.
Миллетрин ибарат
Дакка шегьердин миллетрин ибарат саки са жинсининди я, вучиз лагьайтӀа адак квайбурукай 96 % — бенгалар, 2 % — катай бигьарар я. Амайбур хъсан уьмуьр жугъурун патал куьч хьанвай Бангладешдин куьлуь халкьарин — мейт, кгьаси, санталар, чакма, гьара, ораонарни мунда — векилар я.
Ибурулай гъейри Даккада пара кореявияр, китайвияр, индиявияр, пакистанвияр, непалвияр, бирмавияр, шри-ланкавияр ва маса уьлкведай тирбур яшамишзава. Абур жуьреба-жуьре индустрияра кьилиз тухудай къулугърал кӀвалахзава.
ЧӀалар
Шегьерда урдудал рахадай жемятни ава, адак Индиядайни Пакистандай куьч хьанвай мусурманар ква. ГьакӀни Дакка 300 агъзурдилай пара бигьаридиз кӀвал я. Абур 1947-лагьай йисалай кьулухъ РагъэкъечӀдайпатан Индияда авай чилерилай масанал алуднавай ва РагъэкъечӀдайпатан Пакистанда чпиз са далда жедай чка жагъанвай мусурманрин несилар я. Абурун дуьз кьадар тийиджир я. Официал малуматрив кьурвал, гьич тахьайтӀа 40 агъзур кас я. Вири Бангладешда 300 000 урду чӀалал рахадайбур ава фикирнава, абурукай чӀехи пай Даккада авай катайбурун лагерра ава.
Инглис чӀал — кьведлагьай асул тир чӀал я. Ам Дакка шегьердин жемятдин лап вини дережадин къатарра кӀвалахарзава, гьакӀни адетдалди коммерцияда, масавиле (алишверишда), ихтияр хуьдай системайрани маарифда кӀвалахарзавайди я.
Дин
Ислам — Дакка шегьерда агъавал ийизвай дин, мусурманрикай чӀехи пай — 83 % — суьннияр я. ГьакӀни чӀехи тушир шиитрин уммани ава. Шегьерда агьмадитрин сектадини — Мирза Гъулам Агьмадан пад кьазвайбур — векилвал ийизава.
Индуизм — пад хуьдайбурун кьадардал гьалтайла шегьердик кьведлагьай дин я — 16 % кьван я. Даккада буддистрин ва христианвилин гъвечӀи уммаярни ава.
Ибуралай гъейри Даккада лап са тӀимил исмаилитар, сикхар, багьаяр ва исламдилай вилик тир адет динрин векилар яшамишзава.
Эхиримжи йисарра диндин дибдикди ийизвай гуж авунин дережадин хкажун мукьвал-мукьвал малуматзава.
Маариф
Даккада 52 университетди мукь кьунвайди я, абурукай виридалайни цӀуруди - Dhaka College я, ам Британиядин Индиядин кӀелдай мукьарикай виридалайни цӀурубурукай сад я, адан бине 1840 йисуз кутуна. Гьа гьана Бангладешдин виридалайни чӀехиди тир Даккадин университетди мукь кьунвайди, ана 30 агъзурдилай пара студентди кӀелзава. Маса Даккадин кьетӀен чӀехи метлеб авай кӀелдай мукьар ибур я: Jahangirnagar University, Bangladesh University of Engineering and Technology (BUET), The Dhaka Medical College, Sir Salimullah Medical College ва мсб.
Лацу сев
Лацу сев (лат. Ursus maritimus) — жуьре сев хзан Ursidae-бур. Бедендин йаргъивал — 2.4–3 (эркек) — 1.8–2.4 (дишиди) м, бедендин заланвал — 350–680 (эркек) — 150–249 (дишиди) кг.
Уьнуьгърин хуьруьнсовет
«Уьнуьгърин хуьруьнсовет» (Əniq bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь сад тир хуьр — Уьнуьгъ хуьр я.
ЖикӀияр
ЖикӀи (Rosa, Шиповник) - гзаф йисарин цацар алай набататрин жинс, кьакьанвилелни 2 метр кьван жеда.
Кардик кутун
Дарманар авун патал адан емишар кӀватӀда, чебни хъуьтӀуьн мекьер тахьанмаз, кулунал хъсан битмиш хьанвай вахтунда. Бязи вахтара дарманар авун патал адан дувуларни кардик кутада. ЖикӀияр сушилкайра 80-85 градусдин чимивиле кьурурда.
Абурун дарманрихъ ихьтин къуват ава: атеросклероз авайла "С" ва "Р" витаминар тӀимил хьайила
ЖикӀийрин цилерикай гьазурай чӀем кардик кутада:
ДуркӀунра, цварадин кӀвале къванер авайла, абур тӀарвал авачиз акъудун патал жикӀийрин (емишрин) чкалрикайни менфят къачуз жеда.
Промышленностда жикӀидин емишар кваз гзаф дарманар гьазурзава: жикӀидин чӀем - холосас, каротолин, витаминар квай сиропар, таблеткаяр ва чай.
ЖикӀидин гьалима тинидик кутазва: гьазурзавай фак аскорбин кислота ва минерал кьелерин ери девлетлу авун, фан ери, винел пад, адан тӀеквенар, хъуьтуьлвал хъсанарун патал. ГьакӀни фан дад, атирдин ни галай хьиз, хъсан жеда, фу гзаф вахтунда баят тахьана амукьда.
ЖикӀийрин гьалима консервияр, мурабаяр, джемар, мижеяр ийидайлани кардик кутада.
ЖикӀийри беденда цур, кобальт ва селена артухарда.
Амазун
Амазун (Amazonas, Amazonas) — Кьибледин Америкада авай вацӀ, дуьньядин виридалайни яргъи вацӀ, гьакӀни бассейндин кьадардал, цив ацӀайвилел ва вацӀун системадин яргъивилел гьалтайла дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀ я.
Маранийун ва Укаяли вацӀар сад-садак какахьуналди арадал къвезава. Маранийун лугьудай кьилин агъавацӀалай эгечӀна яргъивал 6992,06 км жезва, XX-лагьай виш йисан эхирда жагъанвай Апачета лугьудай кьиляй эгечӀна — 7000 кьван км я, Укаялидин кьиляй эгечӀна — 7000 км-дилай пара я.
Бассейндин майдан — 7180 агъ. км² (масса малуматрив кьурвал, 6915 агъ. км²) я. И къалурзавай лишандал гьалтайла ам Ла-Плата эстуарийдин (4140 агъ. км²) ва Конго вацӀун (3700 агъ. км² кьван) бассейнрилай лап чӀехи я.
2011-лагьай йисуз вири дуьньядин конкурсдин нетижада Амазун вацӀ 7 дуьньядин тӀебиатдин аламатдикай сад яз тестикьарна.
Амазун вацӀун бассейндин чӀехи пай Бразилиядинди я, кьиблединни рагъакӀидай патан ва рагъакӀидай патан районар — Боливиядинбур, Эквадординбурни Колумбиядинбур я.
Гзаф пай Амазун арандай тӀуз ва экватордин мукьув физавай вацӀ субгьяркьуьвилин патаз авахьзава. Дуьньядин виридалайни чӀехи делта арадал гъана (адан майдан 100 агъзурдилай пара км², гьакӀни дельтадик дуньядин виридалайни чӀехи вацӀун Маражу тӀвар алай остров акатзава), Амазун вацӀ Атлантик океандик акахьзава.
Амазун вацӀ хейлин агъавацӀари таъминарзава, абурукай 20-даз 1500 км-дилай пара яргъивал ава. Виридалайни чӀехи агъавацӀар ибур я: эрчӀи патай — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажус, Шингу, Тукантинс; чапла патай — Иса, Жапура, Риу-Негру.
Агъа авахьун авай чкада юкьван гьалдин харжи 220 агъ. м³/с кьван я (гьар сезондиз 70-дилай эгечӀна 300-дал кьван дегиш жезава). Юкьван гьалдин йисан авахьун 7000 км³ кьван я (вири дуьньядин вацӀарин умуми йисан авахьуникай 15 % кьван я). КӀеви тир авахьун — 1 миллиардилай пара тонн я. Океандин яд 1400 километрдал агъадилай виниз хкаж жезва, вацӀун сив авай чкада яд хкажунрихъ лап кьакьан лепеяр гала.
АгъавацӀарихъ галаз Амазунди 25 агъзур километрдилай пара яргъивал авай къенепатан цин рекьерин система арадал гъизава. 4300 километр авай арада (Андрал кьван) Амазундин кьилин кьер гимияр къекъведайвал я. Манаус шегьердал кьван (ам вацӀун сивелай 1690 км яргъал чка кьунва) океандин гимийривай хкажизиз жезв.
Кьилин пуртар (агъидилай виниз килигна): Белен, Сантарен, Убидус, Манаус (Бразилия), Икитус (Перу).
ВацӀун бассейндин майдан Австралиядин майдан кьванди я. Амазундин кеферпатанни кьиблепатан агъавацӀара йисан къене чара-чара вахтунда хкаж жезва, адан гъиляй Амазункадин юзун дуьзрин жезва, гьавиляй ам вири йисан къене цив ацӀай яз ава. Хкаж хьайила, физ тежер уьленар арадал гъана, яд пара гегьенш тир чилерал акьалтзава.
Микеланджело
Микела́нджело де Франче́ско де Нери́ де Миниа́то де́ль Се́ра и Лодо́вико ди Леона́рдо ди Буонарро́ти Симо́ни ( Michelangelo di Francesci di Neri di Miniato del Sera i Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni;  — ) — италиядин чӀехи скульптор, гуьрчекхъан, фикирийидайди, архитектор, микитис ва зари. Ренессанс бередин виридалай зурба устӀаррикай сад тир.
Уьмуьрдикай
Микеланджело 1475 йисан 6 мартдиз Тоскана областьда чка кьунвай Капрез шегьерда, кесиб хьанвай дворянинан Лодовико Буонарротидин хзанда дидедиз хьана. Адан буба Лодовико девлет авай кас тушир, ва хуьре авай мулкадикай кьвезвай куьлуь пулунихъ, хзанда авай пара аялар хуьз агакьзвачир. Гьа дарвиляй мажбур яз ада Микеланджело пулунихъ ччарадан аял хуьзвай папаз хуьз вугана.
Агъа Новгород
Агъа Но́вгород (Ни́жний Но́вгород, 1932-й йисалай 1990-й йисал кьван — Го́рький) — Урусатдин Федерациядин Агъа Новгород вилаятда авай шегьер.
Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Агъа Новгород Приволжскдин федерал округдин ва Агъа Новгороддин вилаятдин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа вадлагьай чкадал ала. Адан бине Юрий Всеволодович 1221-й йисан тӀулдиз кутунва. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь я.
Административ паюн
Агъа Новгороддик 8 округар акатзава.
ЦӀийи Дизахлы
ЦӀийи Дизахлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьванни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай тахминан 18,5 км яргъал чка кьунва.
Тарих
2005 йисан 24 июнь тарихдин къарардив, ЦӀийи Дизахлы хуьр Дизахлы хуьруькай чара хьана, администрациядин юкь гьа вичин къене аваз, арадал атанвайди я.
С
С, c — С, c лезги алфавитда пуд лагьай гьарф. Ахъа тушир ван.
Балхар хуьруьнсовет
«Балхар» хуьруьнсовет (Балхарский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Агьалияр
Йисариз килигна Балхар хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 006 кас тир. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
Гьуьлуьн лекь
Гьуьлуьн лекь гьакӀни Лацу тум галай лекь (лат. Haliaeetus albicilla) — чинеругрин сихилдик акатзавай луван ничхир, йашамиш жезвай Евразида ва Гренландида. Вичин йаргъивал — 70-90 см (лувар ахъаяла: 200—230 см), заланвал — 3.1-5.4 (итим) — 4-6.9 (дишиди) кг.
Фите хуьруьнсовет
«Фите» хуьруьнсовет (Село Фите) — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь ва сад тир хуьр — Фите хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 718 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 748 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 713 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар я, вири суни-мусурманар я.
Гонконг
Гонконг (Hong Kong, кант. Heūnggóng, пут. Xiānggǎng) — Китайдин кьибле пата авай административ район.
Административ паюн
Гонконг 18 округар акатзава :
Гонконг остров (Hong Kong Island, 香港島) — агьали: 1,268 млн кас, майдан: 79,68 км².
Коулун (Цзюлун) (Kowloon, 九龍) — агьали: 2,022 млн кас, майдан: 46,93 км².
ЦӀийи Ччилар (New Territories, 新界) — агьали: 3,576 млн кас, майдан: 952,64 км².
Каир
Каир ва я Къагьира (القاهرة, al-Qāhira) — Мисридин кьилин шегьер.
Нил вацӀун къерехда алайди я. 2013-й йисан юкьвара шегьердин виче 8 334 859 кас яшамиш жезвай, чӀехи Каирда — 19,4 миллион кас. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Мисрида садлагьай чкадал ала.
Агьалийрин чӀехи пай мисрияр, тӀимил пай — коптар я.
Стхавилин шегьерар
Партнёр шегьерар:
Лацученедин бубал
Лацученедин бубал (лат. Damaliscus pygargus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Нивх чӀал
Ни́вх чӀал икӀни гиля́ц чӀал —
Ашахуьр
Ашахуьр (Ашакент) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Штул хуьруьхъ галаз "Штул хуьруьнсовет"дик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Ашахуьр лекьрен муг хьиз, кьве суван кукӀварин арада 2600 метр кьакьанда, Питан ва Ярар суварин арада авай дугунда ала. Им 45 майишатрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр я. Хуьруьн 200 — елай пара йисар ава. ТӀебиатдин рекьелди арадал атанвай хуьр я. Вилик и чилер Штул хуьруьз талукь мулкар тир. Садлагьай хзанар иниз гьа Штул хуьряй куьч хьанвай. Гьардаз вичин себебар авай. ЦӀуру адетралди, сувавийрин хзанар, гьакӀни стхайрин хзанар санал уьмуьр гьалзавай. Амма бязи вахтара хтулрикай садбур хзандикай чара хьана чпиз цӀийи чкада кӀвалер эцигзавай. Ингье, жегьил штулвийризни чпиз цӀийи кутугай чка жагъанвай. Абуруз ана чӀурар ва цанвай чилерни мулкар авай. Эхирни, Штул хуьре дарвал ва менфят къведай чилеринни мулкарин яргъавал бязи ксарин, малдарвилел ва хперхъанвилел алахъиз мадни къулай чкариз куьч хьуниз себеб тир. ЦӀийи чкада кьакьан суварин векьин чкаяр, мублагъ тӀулар, тамун массивар, гегьенш чӀурар авай. Амма лугьун герек я хьи, абуруз ана четинвилер акунай. Сифтегьан 30 — 40 йисара кьейи инсанар гъелеррал алаз улу-бубайрин хуьруьз тухузвай ва виридан сурал кучудзавай, вучиз лагьайтӀа абурун арада сихилвилинни миресвилин алакъаяр гзаф яргъалди амукьнавай. Сифте арадал атайла хуьруьн тӀвар Вини Штул тир, ахпа Ашахуьр хьанвай.
Ашахуьруьн сурар, асулдай аварви тир Исмаил Омаров кьейила, тахминан 160 йис идалай викил арадал атанвай. Ам вичин вахтуна, итим кьиникьин себебдилай авар хуьряй акъудна ракъурнай. Адан кучудунрилай кьулухъ, кьейи ашахуьрвияр Штулрин суруз тухун тавуна, гьа Ашахуьруьн цӀийи сурал кучудзавай. Йисарин къене Ашахуьруьн вичин сихилар арадал атанвай. Хуьре кьуд сихил ава: Суфияр, Гьажияр, КунцӀилар, Аварар. ЦӀуру эгьлийри лугьузвайвал:
1950 йисалди хуьре вини дережадин чирвилер авай са касни авачир. 1954 йисуз вини дережадин чирвилер, гила тарихдин илимрин доктор Мутагиров Жамала къачунвай. Яргъал йисар ада Санкт-Петербургдин университетда муаллимвиле кӀвалахзавай. 1962 йисуз университет Ибрагимхалилов Рамазана акьалтӀарзава. Ругуд йисалай ада кьведлагьай вини дережадин чирвилерин иеси жезва. Рамазаназ тес са районда ваъ, гьакӀни вири Дагъустанда гьуьрмет ава. Ашахуьрвияр кӀевера авай береда, ам колхоздин регьбервиле кӀвалахнай, ва хуьр терг хьункай саки хкуднавай.
1937 йисуз хуьре садлагьай колхоз арадал гъанвай ва адан председателвиле кесиб лежбер Габибулагь Сефиханов эцигнай. Адалай кьулухъ колхоздиз регьбервал Мутагиров Зейнудина авунай. 1942 йисуз ам гуьгьуьллувилелди фронтдиз фенвай ва фашистрихъ галаз ягъунра кьегьалвилелди кьенвай. Дяве чӀавуз Ашахуьряй фронтдиз 25 кас рекье гьатнай, абурукай 16 касди Ватан паталай чан эцигнай.
Ватандин ЧӀехи дяведалди хуьре 70 кьилдин майишатар авай. Жафа ва гишин чӀавара са шумуд хзан затӀни амукь тавуна къекъверагвилин гьалара гьатна барбатӀ хьанвай, инсанар гишила ва мекьила телеф жезвай. Муькуьбур са жуьредин уьмуьр гьализ виже къведай чкайрихъ къекъвена ана ацукьзавай. Хуьруьнвийрин четин уьмуьр 60 — й йисаралди давам жезва. Хуьруьн колхозда са цӀуру фермадилай гъейри сазатӀни амачир, гьатта майишатрин контора ва культурадин идараяр кьванни амачир. Хуьруьз тухудай рехъ авачир. Хуьруьнвийрин асул улакь араба ва гъелерар тир. 1965 йисалай эгечӀна кьакьан суван хуьруьн къамат садлагьана хъсан патаз масакӀа жез гатӀумнай. Гьа йисуз виридалайни кесиб колхоздин председательвиле Штулрин муьжуьд йисан мектебдин муаллим Рамазан Ибрагимхалилов тайин авунвай. Куьруь муьгьлетдин къене, хуьруьн эгьлийрин ва райондин регьберрин куьмекдалди, пара кьадарда кьилин кӀвалахар кьилиз акъуднай. Хьуре садлагьай мектеб, улубхана, медпункт, колхоздин контора, инсанри уьмуьр гьалун патал кьве гьавадин кӀвал, малдарвилин кьуд дараматар эцигнавай, чпин къуватралди рехъ чӀугунвай ва ам ахпа гьяркуь авунай. Рагарин ва кӀамарин чкайрайтӀуз хуьруьз электричестводин къайтан чӀугунвай. Хуьре садлагьай сеферда радиодин ван акъатнай. Телефондин идара ахъайнай. Хуьруьз цин гунгара тухванвай. Хуьруьн экономика тади камаралди хкаж жезвай. Мал къарадин кьадар эхиримжи ирид йисан къене ругудра гзаф хьанвай. Техилдин культурайринни бахчахъанвилин бегьер пара хьанвай. Хуьруьн майишатдин культурайрин вини дережайрал агакьуниз килигна, колхоз вахт-вахтунда «Яру Лишан» гьуьрметдиз лайих жезвай.
Гьайиф, гила муькуь вахтар алукьнава, инсанар ва абурун уьмуьрдин девлетар къевез — къвез масакӀа жезва, гила виликан мублагъ хуьруькай амукьайди са тӀвар я. Хуьруьн эгьлийри чпин кьилдин мулкар — майишатар вилик тухузва, як, къуьл гьасилзава, гьа идалди чпин кьил хуьзва. Къе сувара хуьруьн майишатдин муькуь сфера мад амайди туш.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 173 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Исмаиллы район
Исмаиллы район (İsmayıllı rayonu / Исмаиллы району) — Азербайжан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Исмаиллы шегьер я.
География
Исмаиллы район Азербайжандин кефер пата, асул гьисабдалди Кьилин Къавкъаздин цӀиргъини кьиблепатан хушарал, кьакьан ва аскӀан сувар алай зулал ва Алазан-Гьафтеран дугунал ала.
Адан майдан — 2 064 км² я. Кефер пата Къуба райондихъ, рагъэкъечӀдай пата Шемаха райондихъ, кьибле пата Агъсу, Куьрдемир ва Гуьйчай районрихъ, рагъакӀидай патани Къебеле райондихъ галаз са сергьятра ава. Рельефдин чӀехи пай суварал къвезва. Виридалайни кьакьан чка Бабадагъ сув я (3639 м). Райондин чилерайтӀуз авахьзавай виридалайни метлеблу чӀехи вацӀар Гуьйчай вацӀ, Гирдыманчай, Ахох, Айричай, ПӀирсаатчай, Агъсучай ва Сулут вацӀар я. ГьакӀни, кьве тӀебии тушир цин гьамбарханаярни ава — Екехана ва Ашукьбайрам. Райондин чилерин 66 799 гектар тамарал къвезва. Райондин са пай Гьукуматдин Исмаиллы Заповедникдин сергьятрин къене, мукуь пайни Шагьдагъдин Милли Паркдин сергьятрин къене ава. Гзаф иер ва девлетлу тӀебиат хас тир Исмаиллы район Азербайжандин туризмдин хиле вилик фенвай чкайрикай сад я.
Тарих
Къе Исмаиллы район алай чилер, чи эрадилай вилик III виш йисан сифте кьилера арадал атай Алпан уьлкведин сергьятрик квай тирди малум я.
Райондин статус адаз 1931 йисан ноябрь вацра ганай ва кьилин хуьр — Баскал тир. Адалай вилик йисара райондин чилерин чӀехи пай Баку губерниядин Гуьйчай ва Шемаха уездрин къене, гъвечӀи пайни Елизаветполь губерниядин Нуха уезддин сергьятрик квай.
2012 йисуз райондин Исмаиллы, Миджан, Газли хуьрер кьилдин муниципалитетар хьиз терг авуна Исмаиллы шегьердин администрациядик кутунай.
Агьалияр
Исмаиллы район Азербайжандин гзаф-миллетрин районрикай сад ятӀани ина агьалидин чӀехи пай азербайжанар я. Кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал лезгияр акъвазнава. Урусатдин империядин девирда и чилерал пара кьадарда эрмени хуьрерни авай. Къарабагъдин яракьлу конфликтдин йисара эрменияр Азербайжандай катна хъфенай. ГьакӀни, ина татри, урусри, курдри, къирицӀри санал уьмуьр ийизва.
Амай хуьрерин агьалидин чӀехи пай азербайжанри тешкилзава. Районда милли жигьетдай акахьай хуьрер пара ава. Месела Ивановка, Султанкент, Галагагь ва мсб. хуьрерин агьалидин гъвечӀи пай лезгияр я. Тарихдин къене и жуьре акахьай хуьрера уьмуьр тухузвай миллетар азербайжанриз элкъвенва. Лезги чӀал анжах пуд-кьуд хуьре амукьнава. Исмаиллы районда авай лезги хуьрерикай мектебда лезги чӀалан тарсар анжах КӀелетӀрин хуьре гузва.
ЦӀийихуьр (Кьвепеле)
ЦӀийихуьр — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Исмаиллы район
Агьалияр
Йисариз килигна Исмаиллы райондин агьалидин дегиш хьунин динамика:
Къенепатан паюнар
Исмаиллы райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
ЦӀийихуьр (Кьвепеле)
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 22 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 796 кас яшамиш жезва. Саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.
ЦӀийихуьрвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Гуьне наибвал
Гуьне наибвал — 1895-1928 йисара Куьредин округ акатзавай администрациядин тек.
Наибвалдин кьилин хуьрни администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр тир.
Тарих
1901 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Мажв
Мажв, (гзаф. кьад. мачвар), менжер (Astragálus, Астрагал) - гзаф йисарин хъач я, кьакьанвал 40 сантиметрдив агакьда.
Кардик кутун
Медицинада кардик кутада. Дарманар гьазурун патал абур цуьк ахъайдай чӀавуз, бязи вахтара дувуларни кӀватӀда. Къав алай чкадик -чардахдик кьурурда. Мачварин гьалимади дамарар фирягьарда, рикӀин азарар, хирер сагъар хъийида, тӀал секинарда. Ам гьакӀни яргъал чӀугур рикӀин азарар, ивидин давление хкаж хьайилани, къати ва яргъал чӀугур гломерулонефритар квайлани, сивин къене азарар арадал атай чӀавузни, ангина авайлани кардик кутада. Мачварин гьалимади балгъан, цвар акъудуниз, беден зайиф хьайи чӀавузни куьмекда.
ТӀигьиррин хуьруьнсовет
«ТӀигьиррин хуьруьнсовет» (Düztahir bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Норвегия
Норвегия (Kongeriket Norge, Kongeriket Noreg) — кеферпатан Европада авай гьукумат.
География
РагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Швециядихъ, Финляндиядихъ ва Урусатдихъ галаз са сергьятра ава, кефердинни-рагъакӀидай патарай Норвег гьуьлуьн, кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Баренц гьуьлуьн, кьибле патай Кеферпатан гьуьлуьн ятари кьунва.
Лакз
Лакз ятӀа Лекия – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин гьукуматдин туькӀуьрун я. КӀвенкӀве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкӀайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кӀвенкӀве Билисан (Билистан), ахпани ЦӀахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда.
Таиланд
Таиланд (ราชอาณาจักรไทย, Pratheṣ̄thịy) — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Азияда авай гьукумат.
Кьилин шегьер — Крунг-Тхеп-Маха-Накхон (ва я Бангкок).
Докъузпара район
Азербайжан чӀалан гаф тир «Дукъузпаради» «кӀуьд пай» мана гузва; доккуз — «кӀуьд», пара — «пай/чӀук». И тӀвар виликан Дукъузпарадин азад жемиятдик акатзавай кӀуьд хуьруьхъ галаз алакъалу я.
География
Район Дагъустан Республикадин лап кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Докъузпара район рагъакӀидай пата Ахцегь, кефер пата Мегьарамдхуьруьн, рагъэкъечӀдай пата Азербайжандин КцӀар ва кьибле патайни Кьвепелени Огъуз районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 452,1 км² я.