cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атланаул
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 595 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Гергентала
Гергентала — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Манасаул хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 11 км яргъал ала.
Тарих
1944 йисуз хуьр терг авунай ва агьалияр Андалал райондин Айти-Мохк хуьруьз (гилан Ножай-Юрт районда ава) Азиядиз акъуднавай чеченрин чкадал куьчарна ацукьарнай. Чеченар элкъвена хайи хуьруьз хтунин себебдалди, 1957 йисуз Гергентала хуьр Дагъустанда гуьнгуьна кухутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гергентала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 27 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Агъа Дженгутай хуьруьнсовет
«Агъа Дженгутай» хуьруьнсовет (Село Нижний Дженгутай) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа Дженгутай хуьр я.
Исаев Радик Велединан хва
Исайрин Радик Велединан хва (1989 йисан 26 сентябрь, Ахцегь район, Ыгыл) — урусатдин ва азербайжандин тхэквондист. Дуьньядин, Европадин ва Европадин къугъунрин чемпион. Урусатдин спортдин устӀар. Лезги я.
Уьмуьрдикай
Велединан хва Радик Ахцегь райондмн Ыгылрин хуьре 1989 йисуз дидедиз хьана. КӀвенкӀве Дагъустандин Гькуматдин Женгерин Харусенятдин Юкь паталай экъечӀзавай. 2012 йисан эхирдилай гатӀумна Азербайжан паталай экъечӀзава.
Агалкьунар
Маса акъажунар:
Пишкешар
Хзан
Паб гъанва, адаз кьве руш ава.
Агъа Дженгутай хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Дженгутай хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 7 899 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Челябинск вилаятдин шегьерар
Челябинск вилаятдик 30 шегьер акатзава.
Леся Украинка
Леся Украинка (дуьз тӀвар Лариса Петровна Косач-Квитка; 1871 йисан 13 (25) февралдиз, Новогород-Волынский, Урусатдин Империя — 1913 йисан 19 июлдиз (1 августдиз), Сурами, ТӀифлисдин губерния, Урусатдин Империя) — Украинадин машгьур шаир, писатель ва таржумахъан я. Украинадин революциядин романтизмдин ва критикадин реализмдин гужлу векил язва.
Жуьреба-жуьре жанра кхьенва: поэзияда, лирикада, эпосда, драмада, прозада ва публицистикада. Ада фольклористикадин карда кӀвалахна (адан ванцелай 220 халкьдин макьамар кхьенва). Украинадин миллетдин гьерекатда лап актив иштираквал авунва.
Карамахи
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 26 км яргъал ала.
Леся Украинка
Леся Украинка «На крыльях песен» (1893), «Думы и мечты» (1899), «Отзывы» (1902) — шииррин кӀватӀалрал; «Старая сказка» (1893), «Одно слово» (1903) — поэмайрал; «Боярыня» (1913), «Лесная песня» — драмайрал ва масабурал машгьур хьана. И вахтундин Украинадин халкьди Леся Украинка Тарас Шевченкодихъ галаз са жергеда эцигнава. Алай чӀаван украинрин арада тухванвай опросрин нетижада Тарас Шевченкодихъ ва Богдан Хмельницкийдихъ галаз санал Леся Украинка пуд виридалайни кьетӀен чӀехи украин яз гьисабна.
Карамахи
Тарих
1997 йисуз Карамахи хуьр Дагъустанда «Кадар зона» тӀвар алай вагьабивилин юкь тир ва шумудни са йис шариатдин къанунралди уьмуьр ийизвай. Кадар зонадик вич Карамахи (кьилин хуьр), Кадар, Чабанмахи ва Ванашимахи дарги хуьрер акатзавай. 1999 йисуз исламистринни федерал къуватрин арада хьайи женгерин нетижада шариат терг авунай.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
Леся Украинка 1871-лагьай йисан 13 (25) февралдиз Новгород-Волынский шегьерда дворянрин хзанда дидедиз хьана. Адан буба — Косач Пётр Антонан хва — юрист, чиновник, жемятдин алахъавайди. Адаз литература ва живопись пара кӀандай. Абурун кӀвале са къатда писателар, художникар кӀватӀ жезвай, са къатда абурун кӀвале концертар тухузвай.
Карамахи
Агьалияр
Йисариз килигна Карамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
Диде — Драгоманова Ольга Пётран руш — украинадин писатель, этнограф, публицист (вичиз маса тӀвар къачунвай — Елена Пчёлка), дишегьлийрин гьерекатда лап гужлу иштиракчи тир; «Первый венок» альманах акъудиз хьана. Дидедин стха — Драгоманов Михаил Петран хва — тӀвар-ван авай писатель, публицист, алим-тарихчи, жемятдин алахъавайди.
Карамахи
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 537 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
1876-лагьай йисан гатуз Ольга Косач аяларни галаз Жаборица лугьудай хуьруьз ял ягъиз атана. Аяларни галаз кӀвалериз физ халкьарин манияр кӀватӀиз хьана. Ина Лесядиз сифте сеферда ван атана мавкадикай дидедин ихтилатар ва украинадин халкьдин яратмишунихъ галаз таниш хьана.
Чабанмахи
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 24 км яргъал ала.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
1879-лагьай йисан эхирдай Лесяди вичин сифтегьан шиир «Надежда» кхьена.
1881-лагьай январ вацра Лесядиз мекьи хьана, ам лап пис начагъ хьана. Сифте эрчӀи кӀваче лап эхун тежедай тӀалар хьана, ахпа гъилерни тӀаз башламишна.
Чабанмахи
Тарих
1997 йисуз Чабанмахи хуьр Дагъустанда вагьабивилин юкь тир «Кадар зона»-дик акатзавай ва шумудни са йис шариатдин къанунралди уьмуьр ийизвай.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
Гьа йисуз абурун дидеди аялар Киевдиз тухвана хсуси муалимривай тарсар къачуз.
Чабанмахи
Агьалияр
Йисариз килигна Чабанмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
Абуру музыкадин тарсар къачузвай, грекрин ва латинрин чӀалар чирзавай.
Чабанмахи
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 083 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Леся Украинка
Уьмьрдин рехъ
1883-лагьай йисуз Лесядиз кӀарабрин туберкулез ава лагьана диагноз эцигна. Гьа йисуз профессор А.Ринекди чапла гъилел операция авуна, чӀур хьанвай кӀарабар акъудна гадарна. Гьанлай кьулухъ а гъил чӀур хьана амукьна. Гила музыкада карьера ийиз жезвачир.
1884-лагьай йисалай эгечӀна Лесяди украинрин чӀалал шиирар кхьизва («Ландыш», «Сафо», «Лето красное прошло» ва масабур) ва Львовда «Заря» журналда акъудзава. Гьа и вахтунда акъатна псевдоним «Леся Украинка».
Гуьгъуьнай чирвилер къачуз адаз гзаф куьмек гана адан дидеди. Ам гзаф акьуллу кас тир, адаз гзаф чӀалар чизвай. 19 йис тирла Лесяди вичин гъвечӀи вахариз кхьена кӀелдай ктаб «Древняя история восточных народов».
Леся Украинка 1891-лагьай йисуз Галицияда ва Буковинада Иван Франкодихъ, Михаил Павликахъ, Ольга Кобылянскаядихъ ва маса Украинадин культурадин алахъавайбурухъ галаз чирхчир хьана.
1907-лагьай йисан 7-лагьай августдиз Леся Украинка ва Климент Квитка эвленмиш хьана.
21-лагьай августдиз абур санал Къиримдиз кӀвалахиз ва яшамиш жез фена.
Адан эхиримжи йисар Египетдин ва Гуржистандин курортрал фена. КӀарабрин туберкулёздихъ агалкьна дуркӀунрин азарни. Акьван пис тӀазвайтӀани, Лесяди вичин кӀвалах гадарзавачир. Къавкъазда авай вахтунда вичин аялвилин йисар, вичин хайи чкаяр рикӀел хтайла, ада са шумуд юкъуз «Лесная песня» драма-феерия кхьена.
Леся Украинка 1913-лагьай йисан 19-лагьай июлдиз (1-лагьай августдиз) Сурамида Грузияда кьена. Киевда авай Байкован сурарал кучукнава.
Акай-Тала хуьруьнсовет
«Акай-Тала» хуьруьнсовет (Село Акай-Тала) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Акай-Тала хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Акай-Тала хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Экибулак
Экибулак — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Эрпели хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 25 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Экибулак хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 114 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Агъа Казанище хуьруьнсовет
«Агъа Казанище» хуьруьнсовет (Село Нижнее Казанище) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа Казанище хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Казанище хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 13 823 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Вини Дженгутай хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Вини Дженгутай хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Дженгутай хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 2 356 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Дуранги хуьруьнсовет
«Дуранги» хуьруьнсовет (Село Дуранги) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Дуранги хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Дуранги хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 604 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Кафыр-Кумух хуьруьнсовет
«Кафыр-Кумух» хуьруьнсовет (Село Кафыр-Кумух) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Аркас хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Аркас хуьр я.
Кафыр-Кумух хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Кафыр-Кумух хуьр я.
Аркас хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Буглен хуьруьнсовет
«Буглен» хуьруьнсовет (Село Буглен) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Аркас хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Аркас хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Буглен хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Буглен хуьр я.
Аркас хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 387 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Филипе Коутиньо
Фили́пе Коути́ньо Корре́я (Portugal;, Рио-де-Жанейро) — бразил футболхъан, «Барселона» испан клубдин ва Бразилиядин кӀватӀурдин зурхуьдайди я. Алай чӀавуз арендадин икьрардалди ам «Астон Виллада» къугъвазва.
Буглен хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Буглен хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 2 037 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Кафыр-Кумух хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Кеферпатан Македония
Республика Кеферпатан Македония ва я Кеферпатан Македония (Република Северна Македонија, Republika e Maqedonisë së Veriut) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Кефер пата Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Болгариядихъ галаз, кьиблепатан пата Грециядихъ галаз, рагъакӀидай пата Албаниядихъ галаз сергьятра ава.
Кеферпатан Македония — унитар республика я; 8 статистикадин регионар, 1 кьилин шегьер (Скопье) ва 84 жемият (општина) акатзава.
Кафыр-Кумух хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Кафыр-Кумух хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 5 394 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Атланаул хуьруьнсовет
«Атланаул» хуьруьнсовет (Село Атланаул) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Атланаул хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Атланаул хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 2 595 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Сербиядин шегьерар
Сербиядин шегьерар — официал шегьеррин статус гвай Сербиядин инсанар яшамиш жезвай чкаяр я. Сербия Республикадин территориядин тешкилатдикай тир къанундив кьурвал, шегьеррин статус тайин тир райондин ва адак акатзавай маса инсанар яшамиш жезвай чкайрин экономикадин, административ, географиядинни медениятдин юкьваз гузва. Уьлкведа 27 шегьер ава, маса чӀехи инсанар яшамиш жезвай чкаяр шегьердин тегьерда кутунвай поселкаяр хьиз гьисабзава (градско насеље).
И къанун тестикьардалди шегьердин статус тайинардайла агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрал бинеламиш жезвай административни праводин критерий ишлемишзавай тир. Демограф Милош Мацуради кутур критерий инсанар яшамиш жезвай чкаяр пуд жуьредиз чара ийидай тир: хуьруьнбур, акахьайбур ва шегьердин жуьредин. Шегьердин тегьерда кутунвай поселкайра 2000-далай пара кас яшамишна кӀанзвай тир, абурукай 90 % хуьруьн майишатдик квачирбур тир.
Нови-Cад ва Приштина Сербиялин автономиядин крайрин — Воеводина, Косово ва Метохия — юкьвар я. Амма Приштинадиз са паюниз кьабулнавай Косово Республикадин гьакиматди регьбервал ийизва, ам адан кьилин шегьер я. Сербияди ам 1999-лагьай йисан июндиз квадарна. Гьа чӀавуз НАТО-ди Югославиядин аксиниз тухвай дяве хьайидалай кьулухъ ам Югославиядин ГалкӀдин Республикадин кьушундинни Къенепатан министрвилин къуватри гадарна, гьакӀни ам сербри, чӀулавсувавийринни къарачийри туна.
Умуми карта
Икьван агьалияр авай шегьерар:
Кадар хуьруьнсовет
«Кадар» хуьруьнсовет (Село Кадар) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кадар хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 2 542 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ишкарты хуьруьнсовет
«Ишкарты» хуьруьнсовет (Ишкартынский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа Ишкарты хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Агъа Ишкарты, Вини Ишкарты.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин рагъакӀидай пата ала.
Апши хуьруьнсовет
«Апши» хуьруьнсовет (Апшинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Ишкарты хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Ишкарты хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Апши хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Апши хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Апши, Арыхкент.
Ишкарты хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 1 478 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Апши хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Апши хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 2 451 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Халимбекаул
Халимбекаул — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Халимбекаул хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 2 км яргъал, Шураозень вацӀал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Халимбекаул хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Халимбекаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 5 108 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Чиркей
Чиркей, ЦӀийи Чиркей (ЧӀикӀаб) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Чиркей хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 25 км яргъал, Чиркей цин гьамбарханадин къерехдихъ гала.
Тарих
Хуьруьн бине 1967 йисуз, Чиркей цин гьамбарханадин цик акатнай ЦӀуру Чиркей хуьруьн эгьлияр цӀийи чкадал куьчарна кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Чиркей хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 9 349 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Чиркей хуьруьнсовет
«Чиркей» хуьруьнсовет (Село Чиркей) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Чиркей хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Чиркей хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 9 349 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Вини Казанище хуьруьнсовет
«Вини Казанище» хуьруьнсовет (Верхнеказанищенский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Вини Казанище хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Вини Казанище, Агачкала.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Казанище хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 7 368 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Албания
Албания (Shqipëria) ва я Республика Албания (Republika e Shqipërisë) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
РагъэкъечӀдай патай адан къерехар Адриатикни Иондин гьуьлуь кьунва, гьакӀни адаз кефердинни рагъакӀидай патахъ ЧӀулавсувдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ Кеферпатан Македониядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Грециядихъ галаз чилин сергьятдал ала.
Албания — унитар республика я; 12 вилаятар (qark, qarqe [кярк, кяркье]) акатзава.
Филиппинар
Филиппинар (Republika ng Pilipinas, Republic of the Philippines, República de Filipinas) — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан авай азиядин островрин гьукумат я.
Агьалийрин кьадар — 102 921 200 кас (2015 йисан малуматралди). Агьалийрин сан-гьисабдиз килигна дуьньяда 12-лагьай чкадал ала.
Филиппинрин кьилин шегьер Манила я, ятӀани уьлкведин виридалай чӀехи шегьер Кесон-Сити я.
География
Филиппинар ала Лас океандин рагъакӀидай пай ва Малай архипелагдин островдал рагъэкъечӀдай пай, хьанавай 7 100 островдикай.
РагъакӀидай патай адан къерехар Кьибле-Китайдин гьуьлуь, рагъэкъечӀдай патай адан къерехар Филиппинрин гьуьлуь, кьибле патай адан къерехар Сулавеси гьуьлуь кьунва.
КъанницӀуд йисан дяве
КъанницӀуд йисан дяве — Пак тир Рим импеприядани Европада вине хьун патал 1618—1640 йисара хьайи женг. Дяведа Европадин чӀехи пай гьукуматри пай кьуна. Сифте чпин арада женг католикрини протестантри тухузвай, ахпа вакъиаяр Гьабсбургарин къуват Европада кӀеви тахьунин цӀарцӀуз элкъвена. Женгерин чӀехи пай Германияда физвай. Дяведини гьадахъ галаз хьайи гишинвилерни азарри михьиз регионад ичӀизавай. Кьиблепатан Германияда кьилди гьар пудлагьайди дяведилай кьулухъ амукьна. Са шумуд чилериз виш йисалай пара чӀав герек атана инсанар дяведилай вилик алай дережа хкин патал.
Дяведин себебар
1555 йисуз Пак Рим император Карл Vди Аугсбургда разивал кутӀурла Шпейердин рейхстагда немцарин католикринни протестантрин арада хьайи дявеяр хьайила кьатӀанвай шартӀар кьабулнава: Немцарин 224 гьукуматдин кьилеривай чпивай чпинни чпин гьукуматрин дин хкягъ жезвай (Лютеранвални Католиквал).
Католикрин епископри кьиле тухузвай гьукуматра яшамиш жезавй лютеранривай чпин диндихъ агъаз жеда. Лютеранривай Пассауда 1552 йисуз разивал кутӀурла кьулухъ къачунвай католикрин чилер чпиз хуьз жеда. Лютеранвилиз элкъуьрнавай епископри чпин чилер кьулухъ гахгана кӀанзавай.
XVI вишйисан къене Европадин чӀехи гьукуматриз Гьабсбургрин гегемония Европада акъвазар ийиз кӀанзавай. Абурухъ галаз тухузвай гьуьжетрин кьиле католиквилин Франция авай — а чӀавуз ам Европадин милли гьукуматрикай виридалайни чӀехиди тир. Франциядин чилин сергьятар Гьабсбургрин чилерин арада элкъвена авай. Испаниядин маса душманар континентдин кефер пата авай — протестантвилин ГалкӀнавай провинцияр (Нидерландар), са шумуд йисарин къене дяведин къене вичин азадвал хуьзвай, мадни Англия, адан къуват гьуьлел гьуьжетдал эцигзавайни Испаниядин колонийрин чилер къачуз кӀанзавай.
Гьа душманрин интересар дуьньядин гьар жуьре регионра сад сада кьазавай. Виридалайни пара гьуьжетар Пак тир Римдин империяда кӀватӀ хьанвай. А чӀавуз ам гьамиша авай императординни фюрстрин арада авай гьуьжетрилай гъейри диндайни пай хьанвай. Реформациядин эхир гъидайла Аугсбургдин 1555 йисан диндин разивили са куьруь чӀавуналди акъвазарна Германияда лютеранринни католикрин арада авай душман акъвазарзавай. Разивилин шартӀарай, немцарин фюрстривай чпивай чпин дин хкягъ жезвай (лютеранвал дахьайтӀа католиквал) чпиз кӀанзавайвал. Абурун агьалияр чпин чилел алай диндал рази туширтӀа абурувай чпиз кӀани дин авай чилел хъфиз жезвай.
ГьакӀни империядик акатзавай маса гьуьжет — Балтик гьуьл. Скандинаврин протестант гьукуматар — сифте Дания, сакӀус геж Швеция — чпин экономикадин меденият хкаж жезвай береда авай. А чӀаварин къайдадай лап хъсан армияр аваз скандинаврин монархриз Балтика чпиз къачуз кӀанзавай, гьуьлуьн кьибле патан къерехрал чеб кӀеви авуна. Ахпа Речь Посполитаядиз абурун гьахьун акъвазар ийиз кӀанзавай. Европадин амай гьукуматриз гьакӀни Балтикада авай элверунин азад низам хуьз кӀанзавай.
Гьуьжетвилин пудлагьай регион Италия тир. Ана Италиядин дявейрилай эгечӀна Франциядинни Испаниядин интересар сад садаа кьазавай. XVII вишйисан кьиле испанри Италиядин чилин чӀехи пай кьуна Италиядин амай пай къачуз кӀанзавай. Абурун фикирра пара важиб чка кьазавай Вальтеллинади — Италиядинни Австриядин арада авай сувайрин дере, а чкади мумкинвал гузавай кьушунар, затӀарни пулар Кефер Италияда авай испанрин чилерай Рейндинни Инн вацӀарин винериз ракъуриз — гьанай Австриядиз дахьайтӀа Нидерландриз. Вальтеллиналин агьалийрин чӀехи пай католикар тир, абур кьиле тухузвай Гризонахъ галаз дуствиле авай протестантри. Дереда са шумуд къарагъунар авунвай католикри — эхиримжибур 1572ни 1607 йисара, протестантри абур кӀукӀварна.
Даниядин гьахьун
Стадтлонда 1623-исуз гъалибвал кьурла дявеяр авачиз пара вахт фенач. Дания дяведиз гьахьна Даниядин лютеран пачагь Кристиан IV, Пак тир Римдин империядик квай Гьольштайн гъилик гвай, куьмекна вичин мугьманвилин Агъа Саксонияди 1625 йисуз Пак тир Римдин империядин кьушуриз акси хьайила. Даниядиз кичӀе тир мукьвара католикрин крар вилик фейивили Даниядин суверенитет протестантрин халкь хьиз сергьятна жедайди. Даниядин гьал кефер Германияда лап кӀеви тир. Гьольштайн абурун гъилени хьайила, 1621 йисуз Гьамбургни хьана. Шотландиядин 13 700 солдат Кристиан IVдиз куьмеквилиз ракъурнавай, Англияди 6000. ГьакӀ хьана Кристиан экечӀна дяведик 20 000 солдатдин кьиле аваз. Адан дуст-гьукуматрин пайди ам кьабулзавай Гьольштайндин герцогвилиз, Даниядин пачагьвилиз ваъ. Кристианахъ галаз дяве тухун патал Фердинанд II кьушунар Альбрехт фон Валленштайн кьиле аваз ракъурна. А армияда 30 000—100 000 кас авай. Валленштайнан фикиррикай хабар авачир Кристиан са арадилай кьулухъ хъфиз мажбур хьана. Адан дуст-гьукуматарни чпин зегьметра акана адаз куьмек гуз жезвачир. Франциядин вичин къене дяве физавай, Швеция Польша-Литвадихъ галаз жяведа авай, Бранденбургдизни Саксониядиз кӀанзавачир Германиядин рагъэкъечӀдай пата цӀийи дявеяр эгечӀ ийиз.
Швециядин гьахьун
Швециядин пачагь Густав II Адольфа Польшадин кампания куьтягьарна Урусатдин куьмек хвена 1630 йисуз Помераниядин къерехрин патаг гвай Узедом островдал вичин кьушунар эцигна. Германиядин протестант курфюрстривай чпин дин текдаказ хуьз тежедай чидайди Густав Адольфа вад чӀалал протестантрин ихтияр хуьдай манифест акъудна. Помераниядин чӀехи шегьер Штеттин женг тахьана 20 июндиз къачуна. Густав Адольфан гьахьун Германиядин кефер патан протестант чӀехи пай шегьерри хъсандаказ кьабулна, гьакӀни адаз куьмекна къесенвай Мекленбургдин герцогрини Бранденбургдин курфюрст Христиан Вильгьельма, адахъ Эльбадал алай виридалайни еке къеле Магдебург авай. 1630 йисан эхирда Швециядин пачагьа Гьессен-Кассельдин ландграфахъ галаз альянс туькӀуьрна, 1631 йисан январдиз Франциядихъ галаз Бервальд разивал. А разивиляй Густав Адольфа Германияда 30 агъзур кьушунар хвена кӀанзавай, Ришельёди ам патал пул гана кӀанзавай.
1631 йисан гатфардиз 70 йисан Тиллиди Ной-Бранденбург къеле элкъвена кьуна, адан къене Швециядин пуд агъзур солдат авай. 19 мартдиз ам къачурла ада вири гарнизон кьена лютеранрин архиеписковилин кьилин шегьердал, Магдебургдал тухвана вичин армия, а чӀавуз шегьер Паппенгьайман кьушунри элкъвена кьунвай. Густав Адольф атана кӀанз Магдебургди вичин комендантвилиз Швециядин офицер Фалькенберг эверна. Тилли элячӀ авурла Швециядин пачагь Одердай виниз фена Силезиядиз, Франкфурт-Одер къачуна Ной-Бранденбург патал къастуниз вири дустагъда авайбур кьена. Императорди Тиллидиз лагьана Магдебургдилай кьушунар алудна Австриядиз гьукумат хуьн патал къвез. ЯтӀани Паппенгьайма эхиримжи штур тухвана адахъ галаз. Швециядин армия Магдебургдилай 150 мильда авай, Ляйпцигда, Саксониядинни Бранденбургдин курфюрстар санал кӀватӀ жедалди. Пуд йикъан къене шегьер артиллериядалди яйла 20 майдин экуьнихъ Паппенгьайма варар падна вири шегьердайтӀуз фена цларин кьибле пад хуьзвайбурун далудиз гьахьна. Гуьгъуьна Магдебург михьиз канвай. 1631 йисан майдиз 35 агъзур кас яшамиш жезвай шегьерда 1639 йисалди 450 кас амукьна. Диндин виридалайни чӀехи юкьварик квай шегьер кӀукӀварун вири Европада кичӀ гваз кьабулна. Гьа кар хьайила Нидерландри 31 майдиз Густав Адольфахъ галаз альянс туькӀуьрна, испанрин Фландриядиз гьахьна Швециядин пачагьдин армиядиз пул гуда лагьана.
Июндин кьула Швециядин пачагьди курфюрстрин куьмекдихъ акъваз тавуна вичин кьушунар Бранденбургдал тухвана. Христиан Вильгьельм курфюрста 22 июндиз разивал туькӀуьрна, дяведин чӀавуз шведриз къелеяр Шпандауни Кюстрин физавай, гьакӀни Бранденбурдин материал ресурсар. Вичин къеле хьиз Магдебург кардик кутаз кӀанзавай Тилли Саксониядин сергьятрик физ мажбур хьана. Гьа саягъ Саксониядин курфюрстдивай куьмек кӀанз Тилли адан чилериз гьахьна Ляйпцигдал фена. ЯтӀани Иоганн Георг вич хьана шведривай куьмек тӀалаб ийиз, гьакӀ ада шведриз вичин кьушунар гана. Брайтенфельддин женгина 1631 йисан 18 сентябрдиз Тиллидин армия шведринни саксонрин армияди кӀукӀварна. Вичин Чехияда авай чилериз фена Валленштайна Густав Адольфаз чинебадаказ Прага хгуз теклифна. Швециядин пачагь Кьулан Германиядиз фена Богемиядиз саксонрин кьушунар Арниман гъилик ракъурна, саксонар императордихъ галаз михьиз хъилер авун патал. Октябрдин кьиле саксонрин армия Силезиядин сергьятдилай элячӀна фена, 25 октябриз — Богемиядиз. 10 ноябриз Валленштайн Прагадай хъфена, 15 ноябрдиз шегьер Арниман кьушунри кьуна.
Гьа чӀавуз Густав Адольф Пфаффенгасседиз фена — дявеяр тахьай католик епископрин чилер. Октябрдиз ада Эрфуртни Вюрцбург къачуна, ноябрдиз Ханау, Ашаффенбург, Франкфурт-Майн. 1631—1632 йисарин хъуьтӀуьз вичин кьушунар рагъэкъечӀдай патахъ тухвана Бавариядиз. Шведрин рехъ атӀуз кӀанз Тилли Бавариядин Максимилианахъ галаз санал хьана Райн къелед патаг гвай Лех вацӀал алай чка кьуна.
Франциядин гьахьун
Прагада кутунвай разивили Бурбонринни Гьабсбургрин арада виликамаз авай гьуьжетар гьалзавачир. Франция 1635 йисан 21 майдиз дяведик экечӀна, Гьабсбургрихъ галаз бегьс тухудай дипломатиядин алатар вири кардик кутуна са затӀни арадал татайла. Испаниядиз дяве гудай тамам себеб испанри дустагъда французрин дуст Трирдин архиепископ турла хьана. Франция дяведиз гьахь авурла адакай диндин себебар эхирда гьич хкатна, вучиз лагьайтӀа французарни католикар тир. Французри Ломбардиядизни Испанрин Нидерландриз гьахьна. Жавабвилиз 1636 йисуз испанринни баваррин кьушунар Принц Фердинанд Австриядин кьиле аваз Сомма вацӀалай элячӀна Компьеньдиз атана, империядин генерал-лейтенант Галлас Бургундия къачуз кӀанз са крар ийиз хьана. Пара къуватлу, еке армия гьелелиг авачир Франция кьве фронтдал дяве тухуз мажбур хьайила ада лап четиндаказ империядин кьушунар эх хъийизавай. Гьабсбургрин армия Париждин патаг атанвай, анал абур Людовик XIII кьиле авай армияди акъвазарна. ЯтӀани Францияди дипломатиядин рекьелни маса крар ийизавай. Гьабсбургриз аксидаказ дяведик экечӀна адан италиядин дуст-гьукуматар: Савойядин герцогвал, Мантуядинни Венециядин республикаяр. Ришельёдивай Швециядинни Речь Посполитаядин арада эгечӀ жедай цӀийи акъвазарна. Абурун арада туькӀуьрнавай Штумсдорфдин разивили Швециядиз мумкинвал гана Висладивай Германиядиз кьушунар ракъуриз. Гатуз 1636 йисуз саксонрини Париждин разивилик къулар эциг авур маса гьукуматри чпин кьушунар шведриз аксидаказ эцигна. Империядин кьушунар гваз абуру шведрин чӀехиди Банер кефер патахъ акъудна. ЯтӀани ахпа абур Виттштокдик 1636 йисан 4 октябриз катанвай. Гуьгъуьна Саксониядиз хьайи гьахьун акъвазар хьанвайтӀани, а гъалибвили шведриз Германиядин кефер пата къуват гана. 1637 йисуз невеяр авачиз Помераниядин кӀвалин эхиримжи герцог кьейила шведрин канцлер Оксеншерна Гьогьенцоллерна акси тиртӀани, Померания Швециядик артухарна. 1637 йисуз Галлас Помераниядиз гьаъхьиз эгечӀиз хьана. Адавай шведрин Банеранни Врангелян кьушунар катаз хьана остров Узедом къачуз хьана. ЯтӀани адавай акьван солдатар квахьнавай, гуьгъуьнин йисуз адавай вичин армиядин амукьаяр гваз Богемиядиз хкез мажбур хьана. Кьибле-рагъакӀидай пата французри пул гузавай Бернхард Саксен-Веймарди Фредерико Савеллидин кьушунриз акси крар ийиз хьана Вини Бургундияда. Адавай са шумуд еке шегьер къачуз хьана. 1637 йисан 24 июндиз герцог Карл Лотарингви катана Безансондин женгина. Ахпа вичин армиядин амукьаяр гваз Райнау Рейн вацӀалай элячӀна Виттенвайер хуьруьн патаг гвай островдал акъвазна. Гьана ам католикрин армияди Иоганн фон Верта тухузвай катана. КӀеви женгерилай кьулухъ герцог Саксен-Веймар хъфиз мажбур хьана.
1638 йисан январдиз Бернхарда Ришельёдин куьмекдалди цӀийи кампания эгечӀиз хьана. Рейндилай фена ада Зекингенни Лауфенбург мад маса шегьерар къачуна элкъвена кьуна стратегвилиз важиб авай Райнфельд. 28 февралдиз протестантрин кьушунар элкъуьрнавайбуруз куьмек гуз Савеллидини фон Верта кьиле тухуз атай католикрин армияди яна. Гуьгъуьна протестантри Фрайбург-Брайсгау къачуна 1638 йисан июндиз Гьабсубргрин чӀехи къеле Брайзах элкъвена кьуна. Куьмеквилиз ракъурнавай католик армия Иоганн фон Гётценан кьиле аваз катанвай, 1638 йисуз 17 декабрдиз шегьер абурун гъиле гьатна. Адан 4 агъзур агьалидикай кьилди 150 кас амукьна — кашни начагьвилер патал. Гуьгъуьнин гьахьун Швабияда акъвазар ийиз мажбур хьана, вучиз лагьайтӀа Ришельё Норманияда хьайи къарагъуник гакъутна хьана. Гьа чӀавуз рагъэкъечӀдай пата шведрин фельдмаршал Банера Фрайбург элкъвена кьуна. Ам алудун патал императординни саксонрин курфюрстан армияр фена Галласан гъилик гваз. Банер алатна шегьердилай Торстнссонан армия гваз, ахпа Хемниц алайвал фена. Гуьгъуьна хьайи женгниа 1639 йисан 14 апрелдиз шведрин кавалеридивай империядин армия кат ийиз хьана душмандин амай къуватар хайила, вири артиллерияни затӀар къачуна. Галлас катайла шведрин рехъ ахъай хьанвай Богемиядиз фин патал, ятӀани Банер адан чкадал Фрайберг элкъвена кьуна хийир авачиз. Дявед эхиримжи бере кьве патаринни къуватар цӀаз акъатна, вучиз лагьайтӀа абуру лап пара къуватар хкуднавай дяведиз. Императординни католикрин патан гьал пис тир гьакӀни дяведа гъалибвилер авачирвили. Кьведан армияни физавай халкьаривай вири къакъуд ийиз са региондай масадаз, чпиз тӀуьнарни девлетар къачуз. Пара шегьерар са шумуд сефер чуьнуьхнарик каткана. Регенсбургда 1640 йисан 13 сентябрдиз императорди кӀватӀнавай рейхстг эгечӀна. Фридрих III ана разивал туькӀуьр ийиз кӀан хьана. Дяведи чпин чилер чӀурнавай курфюрстар компромиссрик гьазур тир. ЯтӀани гьал дегишарна атай хабар, французрини шведри чпин галкӀ цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувунвайди, мад Бранденбургдин курфюрст кьейиди. Адан неве, гуьгъуьна жедай чӀехи курфюрст Фридрих Вильгьельм I Париждин разивилелди маслиат тухуз рази хьанач. Гьадак маса курфюрстарни акатна.
1641 йисуз Бранденбургди вичин юзунар шведриз акси акъвазарна. Са йисалай пара хьана, рейхстагдин кӀвалах 1641 йисан 10 октябрдиз куьтягь хьана. ГьакӀни хьанач императордивай разивал туькӀуьр ийиз, дяве мадни вилик фена. Декабрдиз хьана Гьамбургда виликамаз разивал туькӀуьр, гьада 1644 йисуз жедай конгрессдин кьил кутуна императординни адаз акси тир къуватрин арада Вестфалиядин шегьерра Мюнстерни Оснабрюк. Кьве шегьерни абурун арада авай рекьер кьушунрикай михьнавай, душманвиле авай патарин векилриз виридаз хата тагудайвал гаф ганвай. А конгрессдин эхирда 1648 йисан 24 октябрдиз разивал туькӀуьрнавай (императординни Франциядин арада, императординни Швециядин арада), тарихдиз Вестфалиядин разивилин тӀварцӀелди атай. Ада Европадин дяведиз эхир эцигна.
Вестфалиядин разивал
1648 йисан 24 октябриз Мюнстердани Оснабрюкда туькӀуьрнавай разивал тарихдиз Вестфалиядин тӀварцӀелди гьатна. 30 январдиз къул чӀугвунвай Мюнстердин разивили Испаниядинни ГалкӀнавай провинцийрин арада кьудкъад йисан къене физавай дяве куьтягьнавай. Гьал тавуна тунвай дяве кьилди Франциядинни Испаниядин арада авайди тир, ам 1659 йисуз Пиренейрин разивал туькӀуьрдалди физавай.
Разивилин шартӀар:
Чилер масакӀавунилай гъейри, Вестфалиядин разивили империядин къене авай дирин гьуьжетар гьална. Кальвинизм лютеранвилихъ галаз яшамиш жедай ихтияр равай дин хьиз кьабулнавай. Реституциядин актни Париждин разивал кьабул тавуна элкъуьрнай. Фюрстриз ихтияр хьана империядин къене чпин чилера чпиз кӀани дин хкягъ ийиз (Гьабсбургрин чилерилай гъейри). Диндин чилерин сергьятар 1624 йисан 1 сентябрдин гьалдал хтана. Империядин фюрстриз ихтияр хьана маса гьукуматрихъни чпин арада галкӀар туькӀуьриз — са шартӀал, а галкӀар империядиз дахьайтӀа императордиз акси тушиз хьайитӀа. Вири хъиле авай фюрстризни шегьерриз амнистияр гузавай, дяведин чӀавуз абурал эцигнавай сергьятвилерни эмбаргояр алуднавай, Рейн вацӀай тӀуз виридавай физ жезавай. Гьа чӀавуз, вири чӀехи вацӀарин сивер маса гьукуматрин гъиле аткана. А разивиле са затӀни кхьенвачир кьушунар акъудуникай. А суалар гуьгъуьна 1649 йисан апрелдиз хьайи Нюрнбергдин когрессдал авуна.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Агьмадулина Белла (Изабелла) Агьатан руш (1937 йисан 10 апрелдиз, Москва — 2010 йисан 29 ноябрдиз, Переделкино, Москва вилаят) — шурайринни Урусатдин шаир я. Пудкъадрикай сад я. Адан поэзияда модернизмдин къайдаяр ва классикадин адетар сад садав хъсандиз кьазва. ГьакӀни Агьмадулина эссериз авторни таржумахъан яз машгьур тир.
Уьмуьрдин рехъ
1937-лагьай йисан 10-лагьай апрелдиз Белла Москвада дидедиз хьана. Адан буба Агьат Агьмадулин, комсомолдин ва партиядин къуллугъчи, дяведин йисарра гвардиядин майор тир, политикадин рекьяй кӀвалах тухуз хтана, гуьгъуьнлай — СССР-дин Гьукуматдин Таможнядин председательдин эвездин чка кьунвай. Диде — Лазарева Надежда Макаровна — КГБ-да таржумахъан яз кӀвалахна.
Вичин сифтегьан шиирар Беллади мектебда авай йисара кхьиз эгечӀна. Адан шаирвилин зигьин сифте акурди шаир Павел Антокольский тир.
«Комсомольская правда» лугьудай газетда 1957-лагьай йисуз адан яратмишуниз критика гана.
Агьмадулинади 1960-лагаьй йисуз Литературадин институт кӀелна куьтягьна.
Белла Агьмадулинади 1959-лагьай йисуз КПСС-дин ЦК-диз Борис Пастернакдиз югъ тагун атӀун тӀалабдай чар кхьенва. Амма Хрущеван патай жавабдиз отказ авуна. Ам институтдилай алуднай (мукьва-кьилийрин фикирдалди, Агьмадулина Пастернакан пад хуьнин гъиляй алудна ), амма са арадилай ам вичин чкадал вахкана.
Белла Агьмадулинади маса шаииррихъ галаз 1960-лагьай йисарин сифте кьиляй стадионрал гзаф агъзур инсанрин вилик шиирар кӀелиз экъечӀна.
1962-лагьай йисуз адан «Сим» (урус. «Струна») лугьудай садлагьай кӀватӀал акъатна.
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
Агъахан Агъаханов 1945-лагьай йисан 20-лагьай декабрдиз СтӀал Сулейманан райондин Кьеан хуьре дидедиз хьана.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
1970-лагьай йисара ада Гуржистандиз сиягьат авуна. Гьанлай къулухъ а чкайри адан яратмишуна лап аквадай чка кьунва. Ада Николай Бараташвилидин, Галактион Табидзедин, Ираклий Абашидзедин ва маса гуржийрин авторрин эсерар таржума авуна.
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
50 йис кьван ада сегьнедиз, яратмишунин кӀвалахдиз бахш авуна.
Лезги драмадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай театрада кьиле тухузвай артист яз кӀвалахзава.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
Са шумуд дуьньядин литературадин фестивалра иштираквал авуна, гьа гьисабдик Куала-Лумпурда фейи Халкьарин арада авай поэзиядин сувар кваз (1988).
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
Агъахан Агъаханова вичин яратмишунин рекье пара тӀвар-ван авай режиссеррихъ галаз кӀвалахнава. Абурун арада ихьтин машгьур тӀварар ава: В.Айдаев, А.Гьажиназаров, Сервер Джетере, Ф. Р. Загьрабов, Мирзабек Мирзабеков, Э. В. Наврузбеков, Айдунбек Сайдумов.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
1993-лагьай йисан октябрдиз «Письмо сорока двух» лугьудай чарчихъ вичин къул чӀугуна.
Агъаханов Агъахан Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
Адан сегьнедин кӀвалахдиз Дагъустандин Республикади лап еке къимет гана. Месэла, адаз культурадин работникрин профсоюздин обкомдин лайихлу ччар (1986), «Зегьметдин ветеран» медал (1989), ВТО (СТД) диплом (1975) гана.
Театрадин кӀвалахар
Адалай гъейри, Агъаханов «Къанундин тӀвардал» (1968), «Севиль» (1970), «Живедин мехъер» (1980) ва «Кьуьзуь шейхдин тупӀал» (1980) лугьудай кинойра ролар къугъвана.
Белла Агьатан руш Агьмадулина
Уьмуьрдин рехъ
1996- ва 2003-лагьай йисариз маса илимдинни медениятдин алахъавайбурун кӀапӀалдик кваз Белла Агьмадулинади гьукуматдин кьилел алайбурувай Чечняда физвай дяве акъвазарун тӀалабна.
Вичин эхиримжи йисара Бела Агьмадулина вичин гъуьлуьхъ галаз Переделкинода яшамишзвай тир. Ам лап начагь инсан тир, адан вилериз саки аквазвачир, ам гъил атадиз-атадиз экъвезвай тир. Ада саки са шейни кхьизвачир.
2010-лагьа йисан 3-лагьай декабрдиз Москвадин Кьилин литераторрин КӀвале Б.Ахмадулинадихъ галаз сагърай лугьуз инсанар кӀватӀ хьана. Гьа а юкъуз ам Новодевичьи тӀвар алай сурарал кучукна.
Яратмишун
Белла Агьмадулинадин асул тир шииррин кӀватӀалар — «Сим» («Струна», 1962), «Фул» («Озноб», 1968), «Музыкадин тарсар» («Уроки музыки», 1970), «Шиирар» («Стихи», 1975), «Шем» («Свеча», 1977), «Сир» («Тайна», 1983), «Багъ» («Сад», ССРГ-дин Гьукуматдин премия,1989).
Агьмадулинади Александр Пушкинакайни Михаил Лермонтовакай эссеяр кхьена.
1975-лагьай йисуз Микаэл Таривердиевди Белла Агьмадулинадин «Са шумуд йисан къене зи куьчедай агъуз…» (урус «По улице моей который год…») шиир музыкадал эцигна. А шиир ада вич 22 йиса аваз кхьенвай. Эльдар Рязановдин «Ирония судьбы, или с легким паром» фильмда и романс Алла Пугачевади ягъна.
23 йиса авай Агьмадулинадин «Сагърай лагьана хъфидайла…» лугьудай шиирдал композитор Андрей Петрова гуьгъуьнлай машгьур хьайи «Эхирдай за лугьуда…» романс кхьена. Садлагьай сеферда ам Эльдар Рязанован «Жестокий романс» филмда акъатна.
Марина Иванан руш Цветаева
Уьмуьрдин рехъ
Адан буба — Цветаев Иван — Москвадин университетдин профессор тир, машгьур филолог ва искусствовед. Диде -Мария Мейн — урусар хьанвай немцерин хзандай акъатнавай, пианистка тир. Адаз вичелай гъвечӀи Анастасия хайи вах, ва гьакӀни бубадин патай вахни стха авай.
Ругуд йисалай эгечӀна Маринади шиирар туькӀуьриз башламишна. Вичин шиирар ада урус, немец ва француз чӀаларал кхьизвай тир. Адан дидедиз вичин руш музыкант яз аквазвай.
1899-1902-лагьай йисара Маринади В. Ю. Зограф-Плаксинадин музыкадин училищеда кӀелиз хьана.
1901-1902-лагьай йисара Кьуд лагьай дишегьлийрин гимназияда кӀелна. 1902-лагьай йисуз зулухъай диде начагъ хьайивиляй вири хзан Италиядин Ривьерадиз фена Генуя шегьердин патав гвай Нерви лугьудай чкада яшамишиз хьана . 1903-1904-лагьай йисара Лозаннада авай Лаказ вахарин пансионда кӀелна.
1904-1905-лагьай йисара Фрайбургда авай Бринкман вахарин пансиндани кӀелна.
1906-лагьай йисан сентябрдиз Марина В. П. фон Дервизан тӀварунихъ галай гимназиядин кьуд лагьай классдиз экечӀна, амма зур йисалай ам анай акъудна.1908-лагьай йисуз сентябрдиз М. Т. Брюхоненкодин тӀварунихъ галай гимназиядин ругуд лагьай классдик экечӀна ва кьве йисалай куьтягьна.
1909-лагьай йисан зулухъай Маринади Москвадин символистрин клуб «„Мусагет“» клубда тухузвай собранийриз ва лекцийриз физ хьана.
1910-лагьай йисан сентябрдиз — октябрдиз А. И. Мамонтован типографияда вичин пулунихъ «Вечерний альбом» лугьудай сифтегьан шииррин кӀватӀал акъудна. А ктабда адан аялвилин ширрар кӀватӀнавай. Жегьил шаирдин яратмишуниз машгьур шаирри — Валерий Брюсова, Максимилиан Волошина ва Николай Гумилева — дикъет гана.
1910-1911-лагьай йисарин хъуьтӀуьз М.Цветаевади вичин сифтегьан «Брюсован шиирра авай суьгьуьр» («Волшебство в стихах Брюсова») лугьудай критикадин макъала кхьена.
1911-лагьай йисан майдиз Коктебельда Марина Сергей Эфронахъ галаз таниш хьана. 1912-лагьай йисан 29-лагьай январдиз абур эвленмиш хьана. Гьа йисан сентябрдиз абуруз аял хьана — руш Ариадна (Аля).
1912-лагьай йисуз февралдиз «Волшебный фонарь» лугьудай вичин кьведлагьай ктаб акъатна, 1913-лагьай мартдиз — «Из двух книг» лугьудай вичин пудлагьай ктаб.
Граждан дяведин йисар Цветаевадиз лап четинбур тир. Сергей Эфрон 1918-лагьай йисалай башламишна Добровольчески армиядин жергеда авай, Маринади Москвада кӀвалахиз хьана жуьреба -жуьре ччкайра. Миллетрин кӀвалахрин комиссариатда (Наркомнац), Центрпленбежда, Наркомпросда. И йисара ада лацу движениядихъ рикӀ кузвай шииррин цикл «Лебединый стан» кхьена.
1921-лагьай йисан январдилай гатӀумна Марина Вирироссиядин шаиррин кӀватӀалрал гьамиша физ ва вичин цӀийи эзерар кӀелиз хьана. Сергей Эфрон и вахтунда Прагада университетда кӀелиз башламишна. М. Цветаева Урусатдай хъфиз гьазур жезвай: вичин эсерар цӀийи-цӀикӀелай кхьиз, вичин архив дуьз ийиз, затӀар пайиз ва маса гуз.
1922-лагьай йисан сифте кьиляй Москвада акъатна кӀватӀал «Вёрсты», Берлинда — кӀватӀал «Разлука».
11-лагьай майдиз Марина вичин рушни галаз Москвадай экъечӀна Ригадиз фена, гьанай Берлиндиз физвай поезда ацукьна. Са тӀимил кьван вахтундилай Чехиядиз фена. Адан малум тир «Поэма Горы» ва «Поэма Конца» Чехияда кхьенва.
1925-лагьай йисуз, аял Георгий хайидалай кьулухъ, абурун хзан Париждиз куьч жезва.
А вахтунда кхьенвай гзаф затӀар чапдай акъатнач.1928-лагьай йисуз Парижда эхиримжи адан чан аламай вахтундин кӀватӀал «После России» акъатна. 1930-лагьай йисарин яратмишунда асул чка кьунва прозади: «Мой Пушкин» (1937), «Мать и музыка» (1935), «Дом у старого Пимена» ва масабур.
1930-лагьай йисалай гатӀумна Цветаевадин хзан лап кесибвиле яшамиш хьана.
Абубакаров Уруж Абубакаран хва
Абубакаров Урудж Абубакаран хва (1911 йисан 5 апрелдиз, Ахцегь, Самур магьал — 1984 йисуз) — шурайрин артист ва музыкант, зуьрнедал, кфилдал ва дудукдал къугъвадай устӀар тир. ДАССР-дин лайихлу артист (1949), Дагъустандин халкьдин артист (1955), (1960). Ватандин ЧӀехи дяведа иштираквал авурди, ада «За оборону Кавказа» медал къачуна..
Уьмуьрдин рехъ
1930-лагьай йисуз, вичин 19 йис хьайила, Уруджа Даградиокомитетдин оркестрада вичин яратмишунин кӀвалах эгечӀна.
Ада Вири Союздин Москвада фейи халкьарин инструментрал къугъвазвай устӀаррин фестивалда садлагьай чка кьуна. Дагъустандин манийрин ва кьуьлерин Ансамблидин сифтегьан директор Татам Мурадова халкьарин инструментрин кӀватӀалдин кьиле эцигна.
1937—1960 лагьай йисара Уружа «Дагъустандин манийрин ва кьуьлерин Ансамблида» солиствиле ва инструментрин кӀватӀалдин концертмейстер яз кӀвалахна.
Гуьгъуьнлай 12 йисуз кьван «Лезгинка» лугьудай Гьукуматдин халкьдин кьуьлуьн ансамблида инструментрин кӀватӀал кьиле тухвана.
Москвада фейи са конкурсдин концертда Эрменрин миллетдин оркестрадин регьберди чпин экъечӀун гьич авуна, вучиз лагьайтӀа гьуьрмет авай Урудж Абубакарован кӀватӀалдин гуьгъуьнай экъечӀиз регъуь тир виляй.
Урудж Абубакарован буба чубан тир. Гьа чӀавуз чубандин кӀвалахдиз гзаф гьуьрмет авай. Ярлыга — эхирдал кӀир алай яргъи тӀвал, турбада тӀуьн ва чкӀулни авай, абурухъ галаз гьамиша пӀивитӀни авай. Гьа пӀивитӀдалай башламиш хьана музыкадин Олимпдал адан акьахун. Ам сад лагьай Дагъустандин музыкант я РСФСР-дин лайихлу артистдин тӀвар (1960) къачур.
1960—1970 лагьай йисара «Лезгинка» ансамбл вири дуьньяда зурба агалкьунар хьун паталди, Урудж Абубакарова ва адан гъилик галай халкьарин инструментрин кӀватӀалди гзаф зегьмет эцигна.
Алирзаев Джалалутдин Исмаилан хва
Джалалутдин Исмаилан хва Алирзаев (1958 йисан 21 декабрдиз, ТӀивак, Табасаран район) - Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустандин ЦӀаяр шегьердин кьил язва.
Алиев Руслан Алидин хва
Руслан Алидин хва Алиев (1974 йисан 22 апрелдиз, Акъуша, Акъуша район) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. Дагъустан Республикадин Гьакиматдин Председателдин садлагьай заместитель язва.
Уьмуьрдин рехъ
Руслан Алиев 1974-лагьай йисан 22-лагьай апрелдиз Акъуша райондин Акъуша хуьре дидедиз хьана.