cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гарагърин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала.
Сергокъала
Сергокъала  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр ва администрациядин юкь я.
Кадиркент хуьруьхъ галаз «Сергокъала» хуьруьнсовет туькӀуьрзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, Какаозень вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 62 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1846 йисуз Самурдин ях кьушунрин 83-й полкдин штаб-квартира хьиз кутунай, гуьгъуьнлай ада слобода статус ва Дешлагар тӀвар къачунай. Хуьруьн къваларив галай кӀунтӀарал чӀухлумпӀрин валар пара авайвиляй хуьруьз Дешлагар тӀвар ганай, «дерш» дарги чӀалал «чӀухлумпӀар» мана гузва.
Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 8 141 кас тир. Агьалидин вири даргияр (99 %), суни - мусурманар я.
ЦӀуру Хъачмаз
ЦӀуру Хъачмаз — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Уьзденуба
Уьзденуба (Üzdənoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀвар дегь Уьзден хуьруьн тӀварцӀихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я. Ва гилан Уьзденубадин эгьлияр дегь Уьзден хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала. Урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал, 1837 йисуз Къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цӀудралди хуьрер чукӀурнай. Уьзден, Тагьар, КӀуф, Маши, Харах хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чӀавалай квахьна.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.Сихилар. Макьияр.Сфияр.Султанан гадаяр.Ч|уьтер.Мугъуяр.
Къарибов Къариб Алавудинан хва
Къарибов Къариб Алавудинан хва — лезги шаир.
1936 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Гарагъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, армиядин жергейра къуллугъна, ада гзаф йисара Дербентда, Кьибле Дагъустандин районар электрикадив таъминарзавай идарада, кӀвалахнава.
Къ. Къарибов жегьил вахтарилай шиирар теснифунал, чуьнгуьр ягъунал ва манияр лугьунал машгъул я. Ада ватандакай, тӀебиатдикай ва кӀанивиликай кхьенвай шиирар ("Чи дагълара", "Канда заз", "Шехьмир билбил", "Я Шагьсенем", "Дуьнья карвансара я", рубаияр ва мсб.) лезги газетрин чинриз акъатзава. 1998 йисуз кӀелзавайбурув заридин сад лагьай ктаб "Чуьнгуьр" агакьна.
Оханск район
Майдан — 1 513 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Оханск.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Нур (газет)
Нур — Дагъустанда цӀахур ва урус чӀаларал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Кариб гьуьл
Кариб гьуьл (Caribbean Sea, Mar Caribe) — Атлантик океандик квай, чилеринни островрин арада авай гьуьл я. Океандик кьулан-рагъакӀидай патахъай квайди я. РагъакӀидайни кьибле патай Кьуланни Кьибле патан Америкади сергьятзава, кеферни рагъэкъечӀдай патай ЧӀехини ГъвечӀи Антил островари. Кефер-рагъакӀидай пата Юкатан проливдай Мексикадин заливдихъ галаз галкӀурнава, кьибле-рагъакӀидай пата — Панам къанавдайтӀуз Лас океандихъ галаз. Кариб гьуьлуьн гьяркьуьвал 2 753 000 км² я. Адан кьибле пата Венесуэла, Колумбияни Панама ава. РагъакӀидай пата — Коста-Рика, Никарагуа, Гондурас, Гватемала, Белизни мексикадин зуростров Юкатан гва. Кефер пата — Куба, Гаити, Ямайкани Пуэрто-Рико. РагъэкъечӀдай пата ГъвечӀи Антил островар ава.
Тарих
Испанар Антил островрал атайла абурал таино халкь яшамиш жезвай, I вишйис чи эрадилай вилик аниз Кьибле Америкадай атай. 1492 йиса Христофор Колумбан сифте экспедиция Багамрал фена, абуруз чпиз Азиядин рехъ акунвай хьти тир. Эспаньола тӀвар къачур островдал (исятда Гаити), сифте испан хуьр эцигнавай, Испаниядин къуватдин кьил кутуна. 1506—1511 йисара Эрнан Кортесани Диего Веласкес де Куэльяра Эспаньолани Куба къачуна анин агьалияр лукӀвилиз къачуна. 1517 йиса Франциско Эрнандес де Кордовади Юкатан зуростров ахъайна, испанриз сифте сеферда цивилизаци авай халкь майя гьалт авур. Гуьгъуьна хьайи экспедицияр, Хуан де Грихальва (1518), Эрнан Кортес (1519) Мексика къачунин кьил кутуна. Европадин маса империяр гьакӀни гегьенш жез хьана рагъакӀидай патахъ, корабляр ЦӀийи Дуьньядиз ракъуриз. Сифте британ колонияр Бермуд островрал хьана (1612), Сент-Китс (1623), Барбадос (1627), ахпа маса островар колонизаци авун патал кардик кутазвай. Французрин Вест-Индия гьакӀни Сент-Китс островдилай эгечӀна (1624), ахпа Гваделупани Мартиника островрал эцигна колонияр (1635). Британиядини Францияди ажуз жезвай Испаниядивай адан чилер къачузвай: 1655 йисуз англивийри Ямайка къачуна, 1697 йисуз французри Эспаньола островдин рагъакӀидай пад къачуна. XVII вишйиса Кюрасао, Пак Мартинанни Аруба островрални мад маса голланд колонияр хьана, гуьгъуьна Нидерландрин Антил островрин пай хьайи. Даниядихъни вичин колонияр хьана 1672 йисуз Сент-Джонсдални Сент-Томасдал. Европадин гьукуматри аниз Африкадай лукӀар гъиз, чилин кӀвалахрин затӀар (табак, шекер, шур), металлар (къизил) анай тухузвай, флотилияр кардик кутаз. Кариб гьуьлуьн регион Европадиз цӀийи тир затӀар маса гудай чка хьана, пиратвал арадал гъиз.
Пиратвал
Кариб гьуьле пиратвал XVII вишйиса эгечӀ авурди я. Абурун чӀехи юкьар Тортугани Порт-Роял тир. ЧӀехибританиядал кӀвалахзавайбурукай сифтебурук квай Фрэнсис Дрейк, 1572 йиса Номбре-де-Диос портда авай испанрин караван къачунвай. Адан рекьяйтӀуз Генри Морган фена, 1671 йисуз Панамадиз фена, гуьгъуьна Ямайкадин вице-губернатор хьайи. Пиратвал лап пара гегьенш хьайи чӀавар 1700—1730 йисар тир, а чӀавуз пиратвилин къизил вишйиса лугьуда. А девирдиз тӀвар-ван хьайибур ЧӀулав чуруярни Стид Боннет тир, Кариб гьуьле 1716—1718 йисара авай, гьакӀни Чарльз Вейн, 1716—1719 йисара пиратвиле авай. ТӀвар-ван хьайи ЧӀулав Барт, Джек Рэкхемни адан дуст-руш Энн Бонни, Мэри Рид Вест-Индияда 1820 йисалди авай. Пиратрин уьмуьрдикай малум гузвай чӀехи мана авай ктабрикай сад тир Чарльз Джонсонан ктаб, 1724 йисуз акъат авур «Виридалайни тӀвар-ван авай пиратри авур чуьнуьхунарни кьиникьар».
XIX вишйис
XIX вишйисалай эгечӀна колонияр империйрикай хкатзавай. 1804 йисуз сифте колонияди гъалибвал кьуна азад хьана, ам Франциядикай хкатнавай Сан-Доминго тир, ана лукӀар къарагънавай. Эспаньоладин амай пай патал гаитивийри 1821 йисуз къачуна. 1844 йисуз а чилел Доминикадин Республика туькӀуьр хьана. Са шумуд дявеяр хьайила АСШ-дин куьмекдалди Куба 1898 йисуз Испаниядикай хкатна, Пуэрто-Рико АСШдик фена, а регионда чӀехи мана хьайи. 1903 йисуз АСШдин куьмекдалди Панама Колумбиядикай хкатайла Панамадин къанав эцигнай, Кариб гьуьл Лас океандихъ галаз галкӀур авур. Ам 1914 йисан 15 августдилай 1999 йисан 31 декабрдалди АСШдин гъилик квай. 1917 йисуз Данияди вичин чилер АСШдиз маса гайила абурун тӀвар Америкадин Виргин островар хьана. 1958—1962 йисара ЧӀехибританиядин гъилик квай чилер Вест-Индиядин Федерациядик кваз хьана, ахпа гьар сад чеб чпиз гьукуматралди пай хьана. 2001 йисан 12 декабрдиз Венесуэладин Маргарита островдал кӀватӀ хьайи Кариб гьукуматрин Ассамблеядик квай гьукуматрин чӀехибуруни регьбервилери «Маргаритадин декларация» туькӀуьрна, Кариб гьуьл виридан гьуьл тирди кьабул авур, гьакӀни сада садахъ галаз масагунар ийизни чпи чпиз куьмек гудай чка хьиз. 2005 йисуз Панамади абуру чпин фикирри кӀвалахзавайди лагьана.
Карибар дуьньядиз ахъайзавай саягъ
Региондин виридалайни пара мана авай патар Христофоор Колумба вичин кӀвалахар ийидайла кӀватӀна. Сифте кьве экспедицийра (1492, 1493 йисара) ада Багамар, ЧӀехи Антиларни ГъвечӀи Антил островрин кефер пад ахъайна. Пудлагьай экспедицияда (1498) Тринидад островни Пария залив ахъайна. Кьудлагьай экспедицияда, 1502—1504 йисара фейи, Колумбаз эхиримжиди хьана. Ада рагъакӀидай патахъ фена Индиядин океандиз рекьихъ къекъвез. А чӀавуз Гондурас, Москитарни, Коста-Рикани Панамани Дарьендин заливдин кефер пад ахъайнавай. Сифте экспедициядин са корабл кьиле тухузвай Хуан де ла Косади Колумбан, Америго Веспуччидин (1497, 1498), гьакӀни Джонанни Себастьян Каботадин (1497, 1498) 1500 йисуз ЦӀийи дуьньядин сифте карта туькӀуьрна.
1873 йисуз Кариб гьуьл британрин «Челленджердин» экспедицияда Кариб гьуьл мадни чирна, ахпа 1877—1889 йисара а регион американвийри мадни хъсан чирна. 1972—1978 йисара NOAAдин кӀвалаххъанари сонарвилин чирвилер тухвана Кариб гьуьлуьнни Мексикадин залив сифте дуьз батиметриквилин карта туькӀуьрна. Даниядинни АСШдин экспедицийра 1913—1920 йисара «Атлантис» кораблдал Вудс-Холлдин Океанографиядин институтни кваз авур чирвилер гваз, 1934 йисуз Кариб гьуьлуьн бассейн чир ийиз эгечӀна. Аквалангни чир ийидай субмаринаяр хьайивили XX вишйисан кьведлагьай пайдиз Кариб гьуьл ахъайзавайвал мадни вилик фена.
Къерехар
Къерехрин цӀар кӀевиз атӀанвайди я, чкайралди къерехар суварик ква, чкайралди агъадихъ гва (Карибрин агъавал). Куьлуь ятарин арайра гьар жуьре кораллрин амукьаярни пара жуьре рифрин эцигунар. Континентдин къерехал (гьуьлуьн рагъакӀидайни кьибле патар) са шумуд залив ава. Абурукай виридалайни екебур Гондурас, Москитос, дарьен, Венесуэладинни Кариако я. Кефер пата Батабано, Ана-Марияни Гуаканаябо (Куба островдин кьибле къерех) ава, гьакӀни Гонав залив (Гаити островдин рагъакӀидай пата). Юкатандин рагъэкъечӀдай пата са шумуд бухта ава, гьакӀни Асенсьон, Эспириту-Сантони Четумаль. Гондурас залив Гватемаладинни Белиздин сергьятдал алай Аматике бухтадалди куьтягь жезвайди я. Гондурасдин кефер патан сергьят тӀимилдаказ атӀанвайди я, Москитрин къерехриз са шумуд лагуна гьахьзава, абурук Каратаска, Бисмуна, Перлас лагунаярни Блуфилдс бухта ква. Панамадин рагъэкъечӀдай пата еке лагуна Чирики ава. Кьибле патан Америкадин къерехрик Дарьен залив Ураба заливдалди куьтягь жезва, Гуахира зуростровдалди сергьятнавай Венесуэла залив Маракайбо вирелди, Кариако залив рагъакӀидай пата Кодера мусдалдини рагъэкъечӀдай пата Арайя зуростровдин арайра ава. Тринидад островдилай рагъакӀидай пата Пария залив ава, ам Атлантик океан пай яз гьисабзавайди я.
Островар
Вест-Индиядин манадик Антилни Багам островар кутазвайди я. Кариб гуьулуь Антил островар чуьхуьзава, абур чебни ЧӀехи Антилни ГъвечӀи Антилрал пай жезва. ЧӀехи Антил островри гьуьлуьн кефер пад кӀеви ийизава, абурук кьуд чӀехи остров ква: Куба, Гаити (виликра адаз Эспаньола лугьузвай), Ямайкани Пуэрто-Рико, гьакӀни патаг гвай гъвечӀи островар — Лос-Канарреос архипелагни (виридалайни чӀехи остров Хувентуд я) Хардинес-де-ла-Рейна я, Кубадин кьибле патан къерехрихъ кваз. ГъвечӀи Антил островар Гардаллайбурални Гарукквайбурал (Кьибел Антил островар) пай жезва, тӀвар абуруз кефер-рагъакӀидай патай килигна ганвайди я. Сифте кӀеретӀ гьуьлуьн рагъэкъечӀдай сергьятдал алаз 50 островрикай кӀватӀ хьанвайди я, абурукай виридалайни екебур Санта-Крус, Сент-Томас (Виргин островар), Ангилья, Пак Мартинан, Сент-Китс, Барбуда, Антигуа (Антигуани Барбуда), Гранд-Терни Бас-Тер (Гваделупа), Доминика, Мартиника, Сент-Люсия, Сент-Винсент, Барбадос, Гренада, Тобагони Тринидад я. Кьибле Антил островар Кьибле Америкадин къерехар галайвал алайбур я. Абурук Аруба, Кюрасао, Бонайре (Нидерландрин чил), Маргарита, Лас-Авесни Лос-Рокес (Венесуэла) островар ква, екевиляй абурулай гъвечӀи. Кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата са шумуд архипелаг ава, Кайманрин остров, Тернефф, Ислас-де-ла-Баияни Мискитос, мадни кьилди авай островар (Провиденсия, Сан-Андреас) рифар (Лайтхаус, Гловер, Медия-Лунани масадбур).
Кариб гьуьлуьн бассейн
Кариб гьуьлуьн бассейн Юкьванни Кьулан Америкадин чилерал алайди я. Кариб гьуьлуьн виридалайни чӀехи вацӀ Магдалена (1550 км) я, адан притокар Каукани Сесар гваз. Йисан къене ада гузвай вацӀун екевал 228 км³ я, дахьайткм³а 7,2 тыс. м³/с (1940—2002 йисара кьунвай малум). Дарьен заливдин Ураба заливдиз Атрато (йисан яд — 81 81 км³), Леон (2,1 км³) мад Турбо (12 км³) вацкм³ар я. Кьибле Америкадин амай вацӀарикай Дике (9,4 км³), Сину (11,8 км³) мад Кататумбони Чама я, чебни абур вири Маракайбо вацӀуз авахьзавайбур я. Кьибле Америкадин амай вацӀарин арада Дике континентдин виридалайни еке вир я. Кефер патан Америкадин къерехал Кариб гьуьлуьз авахьзава вацӀар Белен, Крикамола (Чирики лагунадиз авахьзава), Терибени Сиксаола, Чиррипо-Атлантико, Ревентасонни Сан-Хуан (Коста-Рика) я, Индио, Пунта-Горда, Рио-Эскондидони Куринуас, Рио-Гранде-де-Метагальпа, Принсаполька, Бамбана, Кукалая, Уауани Коко (Никарагуа), Патука, Сико-Тинто, Агуан, Улуани Чамелекон (Гондурас), Мотагуани Рио-Дульсе (Гватемала), Белиз вацӀ, Нью-Ривер, Рио-Ондо (Белиз). Островрал алай вацӀар: Каутони Саса (Куба), Артибонитни Яке-дель-Сур (Гаити остров), Блэк-Риверни Милк-Ривер (Ямайка) я.
Экономика
Кариб гьуьлуьн къерехрал (къерехдилай 100 километр) 116 миллиондилай пара кас яшамиш жезва, абурун пул къазанмишзавай сифте рехъ туризм я (15,5 % вири кӀвалахрикай). Балугъар кьадай сферада 300 агъзур касди кӀвалахзава. Балугъар кьадай кьадар йиса миллиондин зуралай тӀимил туш. Балугърин сифте жуьреяр: карибрин лангустар (Panulirus argus), чӀехи стромбус (Strombus gigas), жгутикар квай креветкаяр (Penaeidae), макрель-кавалла (Scomberomorus Cavalla), испан макрель (S. maculatus), чӀехи корифена (Coryphaena hippurus), сериолаяр (Seriola spp.) мад масадбур. ГьакӀни парабуру жемчугар кӀватӀзава.
Экономикадин патай Кариб гьуьл Атлантик океандин портрин виридалайни куьруь рехъ я Панам къанавдай Лас океандиз фин патал. Кариб гьуьлуьн сифте портар: Маракайбони Ла-Гуайра (Венесуэла), Картахена (Колумбия), Лимон (Коста-Рика), Санто-Доминго (Доминикадин Республика), Колон (Панама), Сантьяго-де-Куба (Куба) мад масадбур.
Туризм
Чими гьаваярни иер пляжар авайвили Кариб гьуьлуьн регион дуьньядин виридалайни пара важиб авай курортрин арайрик акатзава. Гегьенш гьуьлуьн фаунади иниз дайверар гъизава. ТӀебиатдин иервилерилай гъейри регионда гьакӀни Колумбдилай вилик авай цивилизацийринни колонийрин берейрин затӀар пара ава. Туризм индустрия Кариб региондин гьукуматрин экономикадин пара важиб авай пай я, Аргентина, АСШ, Канадани Бразилиядай къведайбуруз сервис гуз. Гьавайрин алакъа Кефер Америкадинни Карибрин арада пара хъсан туькӀуьрнава, региондин къене авайдилай. Крибрин турист тешкилатди малумарнайвал, 2007 йиса региондиз 22,7 миллион турист атана, мадни 19,2 миллион кас круизвилин туррик квай. Виридалайни пара ксар къведай патарик ква Доминикадин Республика, Куба, Мексика (Канкун, Ривьера-Майя), Ямайка, Багамарни Пуэрто-Рико. 2004 йисан малумдай туризмдик Карибрин островар авай чкайра 2,4 миллион кас кӀвалахзава (15.5 %, дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефер пара), региондин ВВПдиз туризмди 28,4 миллиард доллар гузва (13 %). Экспортнавай затӀаринни сервисдин кьадар 19 миллиард я (16 %), капитал инвестицийрин 21,7 % туризмдал хьана (дуьньядин кьулан дережадилай кьве сефердилай пара). ГьакӀни туризмдиз пара важиб я кораллрин рифар. Анра яшамиш жезвай гьайванар — балугъар кьазни ана сирнавар ийиз региондиз пара туристар къвезва. 2000 йисуз балугъ кьуни дайвингди региондиз гьар йисуз 3,1-4,6 миллиард доллар гъизвай.
Балакен район
Балакен район (Balakən rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 923 км². Агьалияр — 99 100 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 107,37 кас/км².
Балакен район Шеки-Закаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Райондин тӀвар Балакенар шегьердин (райондин юкь) тӀварцӀелай атайди я, ада са тӀвар алай вацӀал чка кьунва. «Балакенар» лугьудай топоним вич «бел» (кьакьан чка) ва «кан» (булах, чешме), яни «кьакьан чкадал алай булах» лугьудай гафарилай атайди я.
Балакен район 1930 йисан 8 августдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер Закатала райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьиляй туькӀуьр хъувуна. 1991 йисан 11-лагьай августдиз райондиз гилан туьрквер элкъвенвай тӀвар эхцигна.
География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва. Район кефердин патахъ Урусатдихъ, рагъэкъечӀдай ва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъ Закатала райондихъ, рагъакӀидайни кьиблединни рагъакӀидай патарихъ Гуржистандихъ сергьятдал ала.
Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата суван, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патара арандин рельеф ава.
Райондин кефердин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патара араяр тамари кьунва (мегъуьн, пипин, гийин тарар ва мсб).
Районда юкьван гьалдин чими, ламувал квай субтропикрин климат ава, суварра — къайи ва ламу климат. Январдиз жевза юкьван гьалдин температура: −7,8 ва −1,5°С арада галтад жезва, июлдиз: 10,5 ва 24,5°С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 600—1400 мм. Ири вацӀар — Балакенар, Мазым, Каных ва Катех.
Агьалияр
Йисариз килигна Балакен райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Лезги кьуьл
Лезги кьуьл — Кавказ халкьарин арада авай кьуьл я.
Манаяр
Лезги кьуьле итимди вич лекь хьиз тухузва, метерал аватиз, хкадариз, куьруь камаралди кьуьл ийиз, пара фад гъилерални кӀвачерал юзуриз. Кьуьл папани итимди ийидайла абуру сада садак кягъна кӀандач. Папари явашдаказ кьуьлзава.
Жуьреяр
Лезги кьуьл кьуьлзавайди я са шумуд жуьрейра: Кьилдидаказ итимди, дахьайтӀа папа; санал итимдини папа; санал са шумуд итимди; санал са шумуд папа; ансамбльда. Алай чӀавуз лезги кьуьлуьн жуьреяр пара фад дегиш жезва. Шегьеррани мехъверал жегьилри кьуьлуьник чпиз кӀани юзунар кутазвай.
Кадиркент
Кадиркент  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Сергокъала хуьруьхъ галаз «Сергокъала» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, Буйнакск райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 859 кас тир. Агьалидин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Магьсимов Тариверди
Магьсимов Тариверди (1936–1994) — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
1936 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана. Интернатра тербия ва чирвилер къачуна, ада 1972 йисуз Дагъустандин университетдин филолгиядин факультет куьтягьна, гзаф йисара Ярагъ-Къазмайрин юкьван мектебда лезги чӀалан ва эдебиятдин муаллимвиле кӀвалахна.
Т. Магьсимован шиирар лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатна, "Чирагъ" кӀватӀалда гьатнава. 1993 йисуз кӀелзавайбурув заридин "Синер" ктаб агакьна.
Зари 1994 йисуз рагьметдиз фена.
Уьнуьгъ
Уьнуьгъ (Əniq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «Уьнуьгърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Уьнуьгърин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Майдан мягьле, МискӀин мягьле, Къурт мягьле, ЧӀурал мягьле, ЦӀийихуьр мягьле.
Тарих
Уьнуьгъар Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад тирди тестикьарзавай делилар пара ава.
Хуьре IX-XIII виш йисариз талукь тир «Уьнуьгъ» кӀеле ава.
Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана Уьнуьгъуба хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Уьнуьгъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Айдаяр, Арабар, Чакъалар, Фекьияр, Гьажиханар, Пиемар, Татлаяр, ТӀигьирар, Мискискар, Къарабагъвияр, Эгрияр, Кесдияр, Абукарар .
Марокко
Марокко (المغرب, аль-Мамля́кату ль-Магриби́я, ва ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ (Такулдет н лмгриб)) — Африкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай гьукумат я. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.
Орлёнок Дагестана
Орлёнок Дагестана (Дагъустандин лекь) — Дагъустанда гьар гьафтеда урус чӀалал чапдай акъатзавай аялрин газет.
ЦӀуру Худат (Хъачмаз район)
ЦӀуру Худат — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,252 касди туькӀуьрзава.
Очёр район
Очёр район (Очёрский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 334 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Очёр.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Андреас Кепке
Андреас Кепке (герм. Andreas Köpke; 1962 йисан 12 мартдиз, Кил, Германия) — Германиядин футболхъан, варархъан я. Германиядин кӀватӀур патал экъечӀзвай тир. 1990 йисан Дуьньядин ва 1996 йисан Европадин чемпион я. Ам 1993 йисан квайни-квай Германиядин футболхъан, 1993 йисан квайни-квай Германиядин варархъан, 1996 дуьньядин квайни-квай варархъан яз тестикьарна.
1990, 1994, 1998 йисарин дуьньядин ва 1992-ни 1996 йисарин Европадин чемпионатра иштираквал авуна. Евро-96-дал кьван ам Бодо Иллгнердин эвез яз гьисабзвай тир. 1996 ва 1998 йисариз ам Германиядин кӀватӀурдин кьилин варархъан тир.
Клубдин карьера
Вичин футболдин карьера Андреас Кепкеди вичин хайи шегьерда авай «Холштайн Кил» клубда гатӀумна. Ахпа клубрин дережадал ада «Шарлоттенбург», «Герта», «Нуьрнберг», франкфуртдин «Айнтрахт» и франк «Марсел» клубрин патал экъечӀзвай тир. Виридалайни пара матчар ам «Нуьрнбергдин» футболка алаз къугъвана (262 матч).
2001-лагьай йисан майдиз Кепкеди вич чӀехи футболдикай хъфиникай малумарна. 2001-лагьай йисан 15-лагьай июндиз Кепке Нуьрнбергдин стадиондал вичин сагърай лугьунин матч къугъвана, гьа йкъуз стадиондал аншлаг кӀватӀ хьана: къугъунал 40 000 кас атана. Гьа матчда Кепкедихъ галаз санал 1996-лагьай йисан Европадин чемпионат гъалибнавай партнерри — Штеффен Фройнд, Кристиан Циге, Томас Хелмер, Дитер Айльтц, Томас Штрунц, Юрген Клинсманн — ва Кепкедин дуст Руди Феллерди иштираквал авуна.
Вири вичин карьерадин къене ам 346 матч Бундеслигада, 173 — Кьведлагьай Бундеслигада, 68 матч — Футболдай Франциядин чемпионатда къугъвана. 2010-лагьай йисуз «Нуьрнберг» футболдин клубдин сайтдал тухванвай интернет сес гунин рекьелди Андреас Кепке XX-лагьай виш йисан легенда тир варархъан яз хкяна.
Германиядин кӀватӀур
Андреасан карьерадин кӀукӀ 1996-лагьай йисал гьалтна. Европадин чемпионат гъалибнавай Германиядин кӀватӀурда ам кьилин варархъан ва командадин лидер тир. Группайрин дережадин эхиримжи Италиядин акси тир матчда ада Джанфранко Дзолади янва пеналти кьунва. Адалай гъейри, Англиядиз акси тир зур-финалда ада Гарет Саутгейтди янвай пенальти кьунва, икӀа Кепкеди вичин командадиз Европадин чемпионатдин финалда чка гъана. Андреас 1996-лагьай йисан квайни-квай варархъан яз тестикьарна.
УЕФА-ди Андреас Кепке вичи туькӀуьрнавай 1996 йисан Европадин чемпионатдин символ тир кӀватӀурдик кутуна.
1998-лагьай йисан Дуьньядин чемпионатдални Кепке вичин миллетдин кӀватӀурдин кьилин варархъан яз авай тир, амма гьа турнирдал Германия 1\4-финалдин дережадал акъваз хьана: абур Хорватиядин кукӀварна (3:0). Виликамазди къарар кьабулунив кьурвал, турнир акьалтӀардайлай кьулухъ Кепкеди кӀватӀур патал экъечӀунар акъвазарна. Адан экъечӀуни маса кьетӀен чӀехи Германиядин варархъан Оливер Кандиз рехъ ахъайна. Германиядин футболка алаз ада 59 матч тухвана.
Миллетдин кӀватӀурдин кьиле акъвазнамазди Юрген Клинсманди варархъанрин тренер дегишарна: цӀийи тренер Андреас Кепке хьана.
Темрезов Рашид Бориспиян хва
Темрезов Рашид Бориспиан хва (1976 йисан 14 мартдиз, Черкесск, Къарачаево-Черкессия, РСФСР, СССР) — Урусатдин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди. Къарачаево-Черкесия Республикадин Президент (2011-лагьай йисан 1-лагьай мартдалай 7-лагьай апрелдалди президентдин везифаяр вахтуналди тамамарзавай тир).
2011-лагьай йисан 7-лагьай апрелдилай гатӀумна (2016-лагьай йисан 27-лагьай февралдилай 18-лагьай сентябрдалди кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай тир) КъЧР-дин кьил язва. «Единая Россия» партиядин Кьилин Советдин член я.
Уьмуьрдин рехъ
1976-лагьай йисан 14-лагьай мартдиз Рашид Темрезов Черкесск шегьерда къачарайрин хзанда дидедиз хьана. Адан буба республикада тӀвар-ван авай хирург, диде — экономист я.
Ада Черкесск шегьердин № 3 мектеб кӀелна куьтягьна.
1998-лагьай йисуз ада Москвадин ахъа социальный университет «Менеджмент» ва «Финансы и кредит» хлерай кӀелна куьтягьна.
Университет куьтягьайдалай кьулухъ «Карачаево-Черкесскнефтепродукт» ОАО-да кӀвалахна, ахпа «Севкавгидроэнергострой» ОАО-да управлениядин кьиле акъвазна.
Мамедов Юсуф
Мамедов Юсуф — лезги шаир ва кхьираг.
Темрезов Рашид Бориспиян хва
Уьмуьрдин рехъ
2004-лагьай йисалай эгечӀна сифте Республикадин гьукуматдин кӀвалер эцигзавай идаратдин кьилин директор яз, ахпа — «Электротехническая компания» ОАО-дин директордин чка кьуна.
Мамедов Юсуф
1936 йисан 25 майдиз Ахцегь райондин Мичегь хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, ада гзаф йисара райондин Культурадин кӀвале ва «ЦӀийи дуьнья» газетдин редакцияда кӀвалахна. И вири йисара шиирар, гьикаяр, очеркар ва са актунин пьесаяр кхьизва. Абур газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, сегьнедилай къалурзава. Ю. Мамедован эсерриз ("Эй, инсан", "Шевридин мехъерик", "Лагь, гьинава ви муьгьуьббат?" ва мсб.) дерин гьиссер, хъвер, зарафат ва насигьатар хас я. Заридин гзаф чӀалар, "Шарвили" хьиз, музыкадал эцигнава, манийриз элкъвенава ва сегьнедилайни радиодай лугьузва.
Темрезов Рашид Бориспиян хва
Уьмуьрдин рехъ
2007-лагьай йисуз «Справедливая Россия» партиядин региондин хлен председатель яз хкянава. Гуьгъуьнлай Сергей Миронован буйругъдалди Темрезов анихъди къакъудна.
2009-лагьай йисалай — Карачаево-Черкессиядин Халкьдин Собраниядин 4-лагьай эверунин депутат.
2010-лагьай йисан 12-лагьай январдилай — «Управление федеральных автомобильных дорог на территории КЧР» гьукуматдин идаратдин кьиле акъвазна.
2011-лагьай йисан 28-лагьай февралдиз Урусатдин Президентди Темрезован кандидатура Къарачаево-Черкессиядин кьиле эцигун паталди теклиф авуна.
1-лагьай мартдиз Темрезов КъЧР-дин кьиле эцигна.
2016-лагьай йисан 18-лагьай сентябрдиз Темрезов кьведлагьай сеферда республикадин кьиле акъвазна. Ам паталди 49 депутатди чпин сесер гана.
Пишкешар
2015-лагьай йисан 23-лагьай мартдиз адаз Дуствилин Орден гана.
2017-лагьай йисан 24-лагьай октябрдиз ада Урусатдин Федерациядин Президентдин Лайихлу чар гана.
Уфа
Уфа — Урусат Федерациядин Башкъортостан Республикада авай шегьер. Республикадин кьилин шегьер я. Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Уфа Уралдин ва вири Урусатдин виридалайни чӀехи шегьеррин арада ава. Урусатдин илимдинни-экономикадин зурба центррикай сад я. Шегьерда пара миллетар яшамиш жезва — абурукай виридалайни пара ава урусар, татарарни башкортар.
Тагьиров Шамсудин Тагьирбеган хва
Тагьиров Шамсудин Тагьирбеган хва (1936–2000) — лезги шаир.
1936 йисуз Хив райондин Камархуьре дидедиз хьана. Пешекар чирвилер къачуна, ада гзаф йисара ракьун рекьерин идарайра кӀвалахна. Фяле шаир цӀудралди шииррин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Инсанни Ватан", "Зи бахт", "Фяледин гъилер", "Чайдан" ва мсб.) автор я. Адан бязи эсерриз зарафат, хъвер ва сатира хас я.
Зари 2000 йисуз рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава.
Балтик гьуьл
Балтик гьуьл (урус. Балтийское море, лат. Mare Balticum) Европада авай 412 500 км² гьяркьуь 459 метр дирин къене патан гьуьл я. Дуьньядин виридалайни чӀехи тӀимил кьел квай гьуьл я. Гьуьле 20 000 км³ яд ава. Балтика Атлантик океандин гьуьлерик квайди я, адахъ галаз алакъа Кефер патан гьуьляй тӀуз физавайди я.
География
Балтика гьуьлуь Скандинавиядин регион Европадин амай патарикай пайзава. Виридалайни рагъакӀидай чка Германиядин Фленсбургдал ала. Виридалайни кефер патан чка Швециядинни Финляндиядин сергьят алай чкадал, Ботник заливдин лап кефер пата ава. Виридалайни рагъэкъечӀдай чка Санкт-Петербургдал ала. Виридалайни кьибле пад Шецин шегьердал ала.
Уьнуьгъуба
Уьнуьгъуба, Уьнуьгъ хъишлах (Əniqoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини Уьнуьгърилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Майкл Жексон
Майкл Жексон (Michael Joseph Jackson), тамам тӀвар — Майкл Жозеф Жексон (29 август 1958 — 25 июнь 2009) — америкадин зурба манидар ва актёр.
Абдуллаев Мегьди
Абдуллаев Мегьди — лезги шаир.
1937 йисуз Ахцегь райондин Къутунхъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван чирвилер къачуна, 1961 йисалай уьмуьр ийиз ам Каспийск шегьердиз куьч жезва. Ам «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» тӀварцӀиз лайихлу хьанай. М. Абдуллаеван шииррай («Яшайишдин шартӀар патал», «Риваятрин геле аваз», «ТӀарзава рикӀ», «Вил гала зи» ва мсб.) дуьньяда кьиле физвай гьерекатар, хайи ерийрихъ кузвай рикӀ, аквазва. М. Абдуллаеван эсерар лезги газетризни журналриз акъатзава ва Каспийскдин кхьирагрир умуми кӀватӀалрик акатнава.
Рутульские новости
Рутульские новости, МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр (Рутулдин цӀийи хабарар) — Дагъустанда рутул ва урус чӀаларал гьар гьафтеда чапдай акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Газетдин бине 1934 йисуз «Кызыл чобан» тӀварцӀелди кутунай ва макъалаяр азербайжан чӀалал акъатзавай.
2011 йис
2011 йис (кьве агъзурни цӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2011-лагьай йис ва XXI виш йисан 11-лагьай йис я.
2001 йис
2001 йис (кьве агъзурни цӀувад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2001-лагьай йис ва XXI виш йисан 1-лагьай йис я.
Свободная Республика
Свободная Республика (Азад Республика) — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Гьажимурадов Такъидин Хаметан хва
1937 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Птидхуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, 1961 йисалай хуьруьн мектебра кӀвалахна: Птидхуьруьн сифтегьан мектебдин зеведиш, Татарханрин муьжуьд йисан мектебдин завуч, Гъетегърин юкьван школадин директор ва чӀаланин эдебиятдин муаллим хьана.
Шаир 2000 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, Птидхуьре кучукнава.
Биатлон 2018 йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал — спринт (итимар)
2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал биатлондай тир акъажунар — итимдин арада спринтдин гонка (10 км) 11-лагьай февралдиз хьана. Акъажунар тухванвай чка — лижрин гонкайринни биатлондин юкь «Альпензия» тир. Гонка 20:15-диз (чкадин вахт, UTC+9) гатӀум хьана.
Пермь район
Пермь район (Пермский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 3 753 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Пермь.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
2013 йис
2013 йис (кьве агъзурни цӀипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2013-лагьай йис ва XXI виш йисан 13-лагьай йис я.
2016 йис
2016 йис (кьве агъзурни цӀуругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жумядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2016-лагьай йис ва XXI виш йисан 16-лагьай йис я.
Агьмедрин Фарид Загьидинан хва
Агьмедрин Фарид Загьидинан хва (, Уружба, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустан, УСФСР) — дагъустандин гьукуматдинни жемятдин крархъан, Магьарамдхуьруьн райондин кьил я.
Уьмуьрдин рехъ
2010-лагьай йисан июлдлай октябрдал кьван — «Магьарамдхуьруьн район» муниципал райондин администрациядин кьилин везифаяр бегьемардайди тир.
Хзан
Адаз пабни пуд аял ава.
2014 йис
2014 йис (кьве агъзурни цӀикьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2014-лагьай йис ва XXI виш йисан 14-лагьай йис я.
Хуьлуьхъ
Хуьлуьхъ (Xuluq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 71 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
КьепӀир Къазмайрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — КьепӀир Къазмаяр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КьепӀир Къазмаяр, ГазардкӀам Къазмаяр, Кучун Къазмаяр.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 16 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 327 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 307 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 934 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Къарабагълы (Хъачмаз)
Къарабагълы — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 409 касди туькӀуьрзава.
Мцхета-Мтианети
Мцхета-Мтианети край (მცხეთა-მთიანეთი) — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 785 км². Агьалияр — 94 573 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 13,9 кас/км². Административ юкь — Мцхета я. Велаят Гуржистандин рагъэкъечӀдай пата аваз Россиядихъ галаз сергьят тухузава, рагъэкъечӀдай пата Кахетиядихъ галаз. Кьибле пата Квемо Картли велаятдихъ галаз сергьят тухузава, рагъакӀидай пата Шида Картлидихъ галаз.
География
Велаятди Гуржистандин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва. Мцхета-Мтианетида вад муниципалитет авайди я. Гьабурукай кьуддин тӀвар чӀехи шегьердилай эцигнавайди я - Ахалгори, Душети, Мцхетани Тианети. Степанцминда Казбеги муниципалитетдин кьилин шегьер я. Мцхета шегьер гьадан муниципалитетдай акъудна вич вичиз авай шегьер хьиз авайди я. 2008 йисалай Ахалгори муниципалитет михьиз Кьибле патан Осетиядиг гвайди я. Велаятдин чӀехи пай сувари кьунватӀани ина дуьзен чкаярни ава. ВелаятдайтӀуз стратегивилин важибвал авай Кьушунрин Гуржи рехъ физавайди я. И велаятда Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъ физ виридалайни кьакьан суваярни ава - 3500-5000 метр кьакьанвал авай.
Велаятда милли парк «Тбилиси» авайди я. Климат ина къуьтуьлди я, кьуру. Кьулан гатун температура +25 градус я.
Тарих
Велаятда дегь чӀаварин Картли пачагьвилин кьилин шегьер авайди я. 327 йисуз гьана, Мцхетада 327 йисуз гуржуйри хашпересвал кьабулнавайди тир. 11 вишйиса Арагви вацӀай Картлини Кахети пачагьвилерин сергьят физавай. Кахетидин кьилин шегьер Тианетида авай. 14-16 вишйисара ина кьиле авай кланар Шабуридзени Сидамони тир. 1743 йисуз Ираклий II пачагьди Арагвадин эриставвал чӀурна, меликар Кахетидиз катна, гьана абурухъ мад чил хьана абур Сидамонишвили меликар хьиз хьана. 1829 йисуз инай Пушкин фена гьа чка модадиз туна. Ананури къеле Арагвидин эриставрин кӀвал тир.
Агьалияр
Велаятдин агьалийрин чӀехи пай гуржияр я. Диндай абур православивилин хашпара я. Велаятдин кьибле пата картлияр яшамиш жезвайди я. Кьулан пата пшавар яшамиш жезва, суван патайра мохеввиярни хевсурар.
2015 йис
2015 йис (кьве агъзурни цӀувад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2015-лагьай йис ва XXI виш йисан 15-лагьай йис я.
ЦӀумада район
ЦӀумада район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Район Дагъустандин лап рагъакӀидай пата ала ва Ботлих, Тлярата, Ахвах, Шамил, Цунта районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин майдан 1178 км² я.
Тарих
1932 йисалай 1936 йисал кьван райондин администрациядин юкь Цумада-Урух хуьр тир, 1936 йисуз Агвали хуьр тайинарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀумада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла тиндалар, хваршияр, чамалалар, багулалар, дидояр хьтин бицӀи миллетар аварар хьиз къейд авунай.
XIX виш йисуз юкьван Дагъустандин районрай иниз куьч хьанвай Кеди, Саситли, Сильди, Гакко, Метрада, Агъа Хваршини, Вини Хваршини, Цихалах хуьрерин авар эгьлийрилай гъейри вининихъ тӀвар кьунвай бицӀи халкьар ЦӀумада райондин бинедин агьалияр я.
Администрациядин паюнар
Райондик, вичик 58 хуьр квай 23 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Культура
Агвали хуьре авар чӀалал «ЦӀумадисезул гьаракь» (ЦӀумададин ван) райондин газет акъатзава.
1 январь
1 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 1-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 364 югъ ама (яргъи йисуз 365 югъ).
Юлийдин чӀаваргандин 19 декабрьдихъ галаз сад къвезва.
Табасарандин нурар
Табасарандин нурар— Дагъустанда табасаран чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Газетдин бине 1932 йисуз «Красный Табасаран» тӀварцӀелди кутунай. Сифте латин графикадалди, гуьгъуьнлайни кирил графикадалди чапдай акъатзавай.
Байкал
Байка́л (Байгал далай, Байкал) — РагъэкъечӀдайпатан Сибирдин кьибледин пата авай вир, дуьньяда виридалайни дегьнеди я. Виридалайни чӀехи тӀебии тир кьел квачир цин гьамбархана я. Ам тектоникадин финифрин нетижада арадал акъатнавайди я.
Вир ва адан къерехдив гвай чилер надир тир флорадинни фаунадин жуьреба-жуьревилелди тафаватлу я, гьайванрин жуьрейрикай чӀехи пай эндемар язва. Гьа мукьан агьалийрини Урусатда парабуру Байкалдиз гьуьл лугьузава.
Алай мукь
Байкал Азиядин юкьва экӀя хьанвайди я, Урусатдин Федерациядин Иркутск вилаятдини Бурятия Республикади сергьят сад ийизвай мукьа (чкада). Вацран зур паюнин шикилда аваз вир кьиблединни рагъакӀидай патай кефердинни рагъэкъечӀдай патаз 620 км-дал яргъи хьанвайди я. Адан гьяркьуьвал 24 — 79 километрин арада авайди я. Байкалдин кӀан Дуьньядин океандин дережадилай 1167 метр агъуз я, амма адан ятарин гуьзгуь — 456 метр виниз я.
Байкалдин цин чинин майдан — 31 772 (островар квачиз), яни, месэла, Бельгияни Нидерландар хьтин уьлквейрин майдандиз барабар я. Гуьзгуьдин майдандал гьалтайла дуьньядин виридалайни ири вирерикай Байкал иридлагьай мукь кьунвайди я.
Къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 2100 км я.
Вири суван цӀиргъери ва кӀунтӀарин арада авай чухурда мукь кьунвайди я. Вирен рагъакӀидай къерех рагар-чархар авайди ва кьвал квайди, амма рагъэкъечӀдай къерехдин рельеф адалай пара алгъайди я (чка-чкадилай сувар са шумуд цӀуд километририз кьерелай къакъатзава).
Цин кьадар
Байкал цин кьадар лап зурбади я — 23 615,39 км³, яни вири дуьньядин кьел квачир цин кьадардикай (123 агъзур км³) 19 % кьван я. Дуьньяда авай вири вирерин арада цин кьадардал гьалтайла Байкалди кьведлагьай мукь кьунвайди я, ам анжах Каспи гьуьлелай агъуз язва, амма эхиримжидан ятар уьцӀуьбур я. Байкалда авай цин кьадар Кеферпатан Америкадин вири ЧӀехи вирерин (Вини вир, Мичиган, Гурон, Эри, Онтарио) умуми кьадардилай чӀехиди я, гьакӀни ам 25 сеферда Ладога вирелай чӀехиди я.
Акахьзавай ва авахьзавай ятар
И. Д. Черскийдан ахтармишунрин малуматралди (XIX виш йис), Байкалдиз 336 вацӀни булах акахьзавай тир, амма гьа гьисабдик анжах гьамишан авахьунар квай тир. Абурулай гъейри и месэладикай мад цӀийи малуматар авач, амма бязи вахтара 544 ва 1123 кьадар гъизва (абур гьамишан авахьунар гьисабунин нетижада ваъ, вацӀарни булахар чара хьунар гьисабунин нетижада гъизва). ГьакӀни, са бязи алимрин фикирдалди, эхиримжи XIX виш йисуз йисалай гатӀумна инсанрин кӀвалахунин ва климат дегишунин нетижада 150 Байкалдик акахьзавай авахьун квахьна ..
Байкалдик акахьзавай виридалайни чӀехи вацӀар ибур я: Селенга, Вини Ангара, Баргузин, Турка, Снежная, Кичера, Тыя, Голоустная, Бугульдейка. Байкалдикай хкатзавай кьилди са Ангара вацӀ я.
Островарни зуростровар
Байкалдал 27 остров ава (Ушкан островар, Ольхон, Ярки и другие). Ольхон остров абурукай виридалайни чӀехиди я (адан яргъивал — 71 км, гьяркьуьвал — 2 км я, адан саки вирен юкьва, рагъакӀидай патан къерехдин патав мукь кьунвайди я, адан чилин майдан — 729 км², маса малуматралди — 700 км² ).
Виридалайни ири зуростров — Святой Нос я.
ТӀварцӀин этимология
Вирен тӀварцӀин этимология дуьздиз чирнавач. «Байкал» топонимдин этимологиядин виридалайни чкӀанвай версияр ибур я:
Вирекай рахадайла садлагьай урусрин чилер ахъадайбуру эвенкрин «Ламу» («гьуьл») тӀвар ишлемишзавай тир. XVII-лагьай виш йисан кьведлагьай паюнилай гатӀумна урусар бурятрин арада адет хьанвай Байгал тӀварцӀел элячӀна. Амма абуру ам чпин чӀалав кьадайвал туькӀуьрна: бурятриз хас тир «г» урусриз вердиш тир «к»-диз дегишарна, адан нетижада алай чӀаван тӀвар туькӀуьрнава. Китайдин картайрал ва шикил лугьунрал вирез «Байхэ» — «Кеферпатан гьуьл» лагьана; Снежная вацӀуз — «Удулхэ» («Пара балугъ авай вацӀ»); Лена вацӀуз — «Зулхэ» (эхиримжи кьвед и топонимрин бурят тӀварарив кьазва).
2002 йис
2002 йис (кьве агъзурни кьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2002-лагьай йис ва XXI виш йисан 2-лагьай йис я.
Барда район
Барда район (Bərdə rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 957 км². Агьалияр — 156 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,32 кас/км².
Административ юкь — Барда я.
Барда район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава
Тарих
Райондин тӀвар адан административ юкь тир Барда шегьердин тӀварцӀелай къачуна.
Сифте кьиляй адаз Персиядин пачагь Пероздин (V виш йис) тӀварцӀелди Перозапат лугьузвай тир
Шегьердин тӀвар са шумуд чӀалалди къейд авунва: Պարտավ/Partav, ბარდავი/Bardavi , Барда (Берда’а, Бердаа) (بردعة и بردع).
Бардан район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна.
География
Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Евлах райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Агъдаш райондихъ, кефердин патахъ Зардоб райондихъ, кьибледин патахъ Агъдам райондихъ ва Агъжабеди райондихъ, рагъакӀидай патахъ Тертер райондихъ галаз сергьятдал ала.
Кура вацӀ тирвал кьери авай тукъай тамар (умуми майдан — 7,3 агъзур гектар) яргъи хьанва. Районда сикӀер, цӀуру къуьрер, ачкарар, къазар, бадбадар ва маса гьайванарни къушар гьалтзава. Районда Бардадин гьукуматдин заказник ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Барда райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Анжи
«Анжи» (Футбольный клуб «Анжи» Махачкала) — Дагъустандин футболдин клуб. Арадал атанва 1991 йисуз. 2013 йисуз «Анжиди» кишпир къачунва ва Урусатдин кубокдин финалдиз акъатна.
Къарачык
Къаражик — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къаражик Зейид муниципалитетдик акатзава.
Табасарандин сес
Табасарандин сес (Табасарандин ван)— Дагъустанда табасаран чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
2 январь
2 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 2-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 363 югъ ама (яргъи йисуз 364 югъ).
Рача-Лечхумини Агъа Сванетия
Рача-Лечхумини Агъа Сванетия ва я Рача-Лечхумини Квемо-Сванети вилаят (რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი) — Гуржистанда авай край я. Майдан — 4 568 км². Агьалияр — 32 089 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 7 кас/км². Административ юкь — Амбролаури я. Гуржистандин суван, пара миллетар авай вилаят я. Кьве Рачадин, са Лечхумидинни са Сванетидин муниципалитетрикай кӀватӀнавайди я. Вилаятдин рагъэкъечӀдай патан кьатӀ Кьибле Осетиядик гва.
География
Вилаятди Гуржистандин кеферпата чка кьунва. Кефер патай Россиядихъ галаз сергьят пайзава. И регион кьуд муниципалитетдал пай авунвайди я: Амбролаури (гьам региондин кьилин шегьерни я), Лентехи, Онини Загери. Они муниципалитетдин рагъэкъечӀдай пай Тбилисидин гъилик квачиз Кьибле Осетиядиг гва. Вилаятдин рагъакӀидай пата Гуржистандин виридалайни чӀехи вацӀарикай сада, Риониди кьил къачузава. Анин сувара пара кьветӀер ава. ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъенал гьамишан муркӀар ала. Велаятдилай кьибле патахъ Имеретия гала. РагъакӀидай патахъ Самегрело-Вини Сванетия гала.
Агьалияр
Вилаятда гуржи халкьдин пара жуьре миллетар яшамиш жезва: рачаяр, лечхумияр, сванарни хевсурар. Гьабурулай гъейри Онида осетинарни чувудар ава. Агьалийрин къалинвал пара тӀимил я. 2014 йисуз ина 32 089 кас гьисабнавай. Виридалайни пара кас Онида аватӀани (2656 кас), чӀехи шегьер Амбролаури я, 2047 кас авай. И региондин агьалийрин чӀехи пай адан къерехра яшамиш жезвайди я — ана камар ава. Кьулан пата вири суваралди ацӀанвайвили кас ахьтин авач.
Тарих
XIX вишйисан кьилелди Агъа Сванетия Мегрелия меликвилик акатзавай. Рача-Лечхуми Имеретидин пачагьвилик квайди тир. Гьабур кваз абур 1803ни 1804 йисара Россиядин империядик акатна. 1840 йисуз Рача-Лечхуми Гуржистандинни Имеретиядин губернидик квай. Агъа Сванетия гьа Мегрелидин меликвилик кмай. 1846 йисуз гьабур кьведни цӀийиз туькӀуьрнавай Кутаиссидин губернидик кутунвай. Цагери муниципалитетда пара къелеяр ава — Исундери, Сосилей, Мури, Дадиани, Квацихени Минда.
Экономика
Тарихвилелди Рача регионда чехирдин изуьмар экъечӀ авуналди тӀвар-ван аваз я.
Сивинский район
Сивинский район (Сивинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 2 516 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Сива.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Перудин шегьерар
Агъадихъ 20 агъзурдилай пара инсанар авай Перудин шегьеррин сиягь гана. ГьакӀни кьуд эхиримжи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматар къалурна. Эхиримжиди 2017-лагьай йисуз тухванва. Къалиндаказ регионрин административ юкьвар къалурнава, курсивдалди - меркез тушир регионрин виридалайни чӀехи шегьерар.
Черновик
Черновик— Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Кемерово вилаятдин шегьерар
Кемерово вилаятдик 20 шегьер акатзава.
Шаблыкино район
Шаблыкино район (Шаблыкинский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Тарумовка район
Тарумовка район (Тарумовский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Шаблыкино район
Майдан — 848 км². Агьалияр — кас.
Тарумовка район
Администрациядин юкь — Тарумовка хуьр я.
Шаблыкино район
Административ юкь — Шаблыкино.
Тарумовка район
География
Район Дагъустан Республикадин кефер пата ала.
Шаблыкино район
География
Районди Орёл вилаятдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Тарумовка район
Агьалияр
Йисариз килигна Тарумовка райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Тарумовка райондин миллетрин сиягь :
Хурай (КцӀар район)
Хурай (Xuray) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хурай» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Хуьрел (КцӀар район)
Хуьрел (Xürəl) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Аваран» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 12 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарумовка район
Администратциядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Тарум райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава); .
Хурай (КцӀар район)
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 19 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири азербайжанар, шии-мусурманар я.
Къарадагъ Будугъ
Къарадагъ Будугъ — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къарадагъ Будугъ хуьр, Къарадагълы, Регьмуба ва УстӀаржелилли хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,735. касди туькӀуьрзава.
Туьрк халкьар
Туьрк халкьар - туьрк чӀаларал рахазвай халкьар я.
Туьрк миллетрин лап чӀехи пай мусурманар я, амма абурук христиан миллетар (гагаузар, чувашар), иудеяр (крымчакар, караимар), буддистар (туваяр) ва тенгрианарни ква (алтаяр, якутар).