cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жемикент
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2337 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2555 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Жемикент хуьруьн агьалияр 687 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Ревари (округ)
Ревари (Rewari, रेवाडी़ जिला) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1989-лагьай йисан 1-лагьай цӀехуьлдиз туькӀурнава. Административ юкьни виридалайни чӀехи шегьер — Ревари я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 765 351 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 63,78 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я.
Филифар
Филифар, Филиф-Гуьне (Филиф-Гюне) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 15 км яргъал, Шалбуздагъдин цӀиргъинин рагъакӀидай патан хилерикай садал ала.
Тарих
Филиф хуьр Ялахъ хуьруьвай къакъатнавай бицӀи хуьр хьиз са кьадар мукьва вахтара арадал атанвайди я. 1953 йисуз Филиф хуьруьн эгьлияр, Ялцугъ ва Филискъар хуьрерин агьалийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьч хьанай.
Агьалияр
Филифра мукьвал алай Ялахъ хуьряй куьч хьана атайбуру уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Сув
Сув — чилелай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чка.
Усур
Усур (Усур) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 7 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушал, Шекиз пел рагун кьуьнтел, Усур-кӀам булахдин вини кьиле ала.
Тарих
Лап сифте кьилера Усур хуьруьн чкадал Ахцегьрин хуьруьн эгьлийрин чӀурар авай. XVI виш йисуз хуьр Рутул бегвалдик акатнай. Хуьруьгдихъ галаз дяведа ахцегьвийринни рутулвийрин дуствилин паталай, 1775 йисуз Гуьгъвез, Усур ва КьакӀар хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вуганвай. 1775—1839 йисара хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай.
1839 йисуз Усур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. Гъуьгъвез хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн-жемятдик квай. 1929 йисуз Усур, цӀийиз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Ахцегь районда садлагьай колхоз тир Ленинан тӀварунихъ галай колхоз Усур хуьре арадал гъанвай.
1869 йисуз хуьре 42 мягьлеяр авай.
Ватандин ЧӀехи дяведа 20 усурви рагьметдиз фенай.
1966 йисан къати зурзунрилай кьулухъ хуьруьн эгьлияр сувалай арандиз куьч хьана Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал ЦӀийи Усур хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 390 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Абдулрашид Муьшкуьрви
Абдулрашид ибн Салигь — лезги бинедай Муьшкуьр магьалдай тиртӀани, адан уьмуьр къецепата (араб уьлквейра) кьиле фена. Ам 1226 йисуз дидедиз хьана, 1306 йисуз Мадинат-ал-Йасриб шегьерда рягьметдиз фена. Абдулрашид Хулагу хан кьиле авай монгол кьушунри Иран, Иракдал вегьинрин, Багъдат шегьер чукӀурунин шагьид хьанай. И фикир шаирдин эсерри мадни субутзава.
Кара-Тюбе (Дагъустан)
Кара-Тюбе — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 8 км яргъал гала.
Тарих
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай Цунта райондин колхозрин кутан хьиз, виликан нугъай Кара-Тюбе хуьруьн чкадал кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кара-Тюбе хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1926 йисан малуматриз килигна хуьре 219 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 194 кас (84 %) нугъаяр, амай пайни къумукьар тир.
Гила агьалидин вири дидояр, суни-мусурманар я.
СтӀур Далагь
СтӀур Далагь — XII - XIII виш йисара уьмуьр авур, саки виш йис дуьнядал хьайи лезги зари я. Ада уьмуьр гьалай СтӀур хуьр гилан КцӀар райондик акатзава. Заридин шиирар жагъурунихъ, сасадунихъ кьил кутурди тӀвар–ван авай журналист Этибар СтӀурви я. Шаирдин эсeрар "Лезги литературадин ирсинай" (Дербент, 2004), "СтӀурикай ктаб" (Баку,2011) тӀвар алай улубра, гьакӀни "Самур" газетдинни "ЧиРагъ" журналдин чинра чап хьанва. СтӀур Далагь, лугьунрай, чӀехи Низами Генжевидихъ галаз са девирда уьмуьр гьалай, адахъ галаз дуст хьайи кас я. Шаирди кхьенвай "Низамидиз элегияди" и фикир тестикьарзава. Лезги поэзиядиз женгчи руьгь гъайи зарини СтӀур Далагь хьанай.
СтӀур Далагь лезгийрин чилерал монгол-татарар атай девирдин шагьид я. Ада вичин шиирра гъиле гапур аваз лезгийрин винел атай ягъийриз – монгол татарриз няне гузва. Анжах и шиирра чаз гьамиша ван жезвай Теймуран (Тимуран) тӀвар авач. Акунрай, СтӀур Далагь Теймуралай вилик – XIII лагьай виш йисан эвелра атай монгол-татаррин вигьинин шагьид я.
Рател
Рател, акӀни гачал барсук, мадни виртӀ недай барсук (Mellivora capensis) — журе хизандай кунийрин, Африка  акӀа Азиида уьмуьр тухузавай.
Чихъискар
Чихъискар (Джиг-Джиг) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.
Тарих
1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Игъир хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.
Профессор Хидир Рамазанова кхьизайвал, Чихъискрин 24 мягьле цан цадай чилерин кьитвилин себебдалди Азербайжандин аран районриз куьч хьанай.
Чихъискрин агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмайриз куьч хьанай.
Агьалияр
1869 йисуз хуьруьн агьалияр 439 кас тир, хуьр 52 мягьлейрикай ибарат тир.
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 437 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Панахмахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Панахмахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни-ингушар депортация авурла кьулухъ 1944 йисуз Панахмахи хуьруьн эгьлияр ЧИАССР-дин Шурагат райондин Первомайск хуьрьуз куьчарнай, анлайни, чеченарни-ингушар элкъвена ватандиз хтайла 1957 йисуз хуьруьн эгьлияр Къаякент райондин Первомайское хуьрьуз куьчарнай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 756 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Кьурагьви Маруф
Шейгь Маруф — XIV–XV виш йисара уьмуьр авур шаирдин тӀвар Мегьамед ибн Гьасан ал-Лезги ал-Кьурагьви ад-Дербенди я. Поэзияда ам «Шейгь Маруф» тӀварцелди машгьур тир. Эсерар, дидед чӀалал, арабдал, фарсидал кхьиз хьанай. Са чӀавара зариди Ширваншагь I-й Халилуллагьан сарайда уьмуьр гьалнай, фарсидал къелемдикай хкатай рубаийрай шагьдивай са агъзур туьмен къизилдин пулни са хъсан балкӀан пешкеш къачунай.
Кьурагьви шаирдин шиирар-рубаияр 1640 йисуз туькӀуьрнавай гъилин ктабда (ам Азербайжандин гъилин хатӀарин институтдин фондуна ава) гьатнава. И кӀватӀалда РагъэкъечӀдай патан уьлквейра машгьур ва зурба шаиррин: Фирдовсидин, Дегьлеви Хосрован, Луьтфидин ва маса къелемэгьлийрин чӀалар хьуни лезги заридин къудратлувилин гьакъиндай шагьидвалзава. Маруф, яни чидай, машгьур кас, им заридин лакӀаб я, тӀвар тайин туш. Адан уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ жагъурунал, ирс кӀватӀунал филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедов машгъул я.
Этанол
Этано́л (этил спирт, метилкарбинол) - C2H5OH химиядин формула авай саатомдин спирт я (эмпирик формула: C2H6O), маса вариант: CH3-CH2-OH, саатомдин спиртрин гомологиядин жергедин кьвед лагьай тирди. Адетдин гьалара, фад бугъ хьана куьтягь жедай, кудай, рангавачир, экв аквадай жими затӀ я.
Гуниб район
Гуниб район (Гунибский район, ГӀандалал мухъ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гуниб район Гергебиль, Леваши, Лак, Чарода , Шамил ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 609,5 км² я.
Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Гуниб округдин чилерал, виликан Лак округдин Бухты хуьруьнсовет гилигуналди, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз райондин юкь Ругуджа хуьруьз, гуьгъуьнлайни 1944 йисуз Чох хуьруьз тухванай. ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди, терг авунвай Чарода райондин чилер Гуниб райондихъ гилигна, кьилин хуьр Гуниб хуьр яз Гуниб хуьруьн район арадал гъанвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Гуниб район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гуниб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гуниб райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 18 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава.
Гуниб райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Хуьруьн майишат
Гуниб район хуьруьн майишатдин продукция гьасилунин кьадардай Дагъустанда виридалайни кӀвенкӀве аваз физва.
Кеспият
Райондин кеспиятдин предприятияяр:
Ракъинин система
Ракъинин систе́ма — юкьван гъед тир Рагъ ва Ракъинилай элкъвезвай вири тӀебиатдин космосдин объектар кьазвай планетдин система я. Рагъ галаз гравитациядалди алакъа авай объектрин массадин чӀехи пай муьжуьд нисби тир хелветда гьахьнавай ва саки элкъвей цӀарцӀин орбитаяр авай планетрин къене ава; и планетаяр саки кьулу дискдин сергьятра — эклиптикадин кьулувиле ава:
Кьуд мадни гъвечӀи къенепатан планетаяр: Меркурий, Венера, Ччилни Марс (ибуруз гьакӀни Ччилин кӀеретӀдин планетаярни лугьуда) асул гьисабдалди силикатрикайни металликай ибарат жезва. Кьуд къецепатан планетаяр: Юпитер, Сатурн, Уран ва Нептун (ибуруз гьакӀни газдин гигантарни лугьуда) асул гьисабдалди гьидрогендикайни гьелийдикай ибарат жезва ва Ччилин кӀеретӀдин планетайрилай массив я.
Ракъинин системада гъвечӀи телойрив ацӀурнавай кьве област ава. Марсни Юпитердин арада авай Астероидрин чӀул квай затӀариз килигна Ччилин кӀеретӀдин планетаяр галаз сад я, вучиз лагьайтӀа, силикатрикайни металликай ибарат я. Астероидрин чӀулдин виридалайни чӀехи объектар Церера, Паллада ва Веста я. Нептундин орбиталай анихъ муркӀади кьунвай цикай, аммиакдикайни метандикай ибарат тир транснептундин объектар ава, ва и объектрикай виридалайни чӀехи Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке ва Эрида я. И кьве областда агъзурралди гъвечӀи телойриз алава яз, инал гъвечӀи телойрин жуьреба-жуьре популяцияр ава — астероидар, планетрин квазиспутникарни троянар, ччилин мукьва авай астероидар, кентаврар, дамоклоидар, ва гьакӀни Ракъинин системада элячӀна юзазвай кометаяр, метеороидарни космосдин руг.
Муьжуьд планетадилай ругудан ва пуд карлик планетайрин элкъвена къваларив тӀебии спутникар гва. Къецепатан планетайрикай гьар садан элкъвена къваларив рукан гаьлкъаяр ва маса кӀусар гва.
Ракъинин гар (Ракъинилай къвезвай плазмадин сел) гелиосфера лугьудай гъетерин арада авай чкада чкӀанвай дискдин къерехдив агакьзавай куркур арадиз гъизва. Яргъидевирдин кометрин чешме тир Оортдин циф, гелиосферадав гекъигайла, агъзур сеферда кьван гзаф тир мензилдиз чкӀиз жезва.
Ракъинин система Карванд Рехъ галлактикадин пай я.
Структура
Ракъинин системадин юкьван объект Рагъ я — G2V спектрал синифдин кьилин галай-галайвилин (последовательность) гъед я, хъипи карлик я. Ракъини системадин вири массадин лап чӀехи пай (99,866 % кьван) кьазва, вичин чӀугуналди ада Ракъинин системадиз талукь тир планетаярни муькуь телояр кьуна хуьзва. Виридалайни чӀехи тир объектар — газдин гигантар амукьзавай массадин 99 % кьазва, ва и 99%-кай 90 % Юпитердинни Сатурндин паюниз аватзава.
Ракъинилай элкъвезвай чӀехи объектрин еке пай практикадин жигьетдай эклиптикадин кьулувал лугьузвай са кьулувиле юзазва. Амма гьа и вахтунда фад-фад кометайризни Клайпер чӀулдин объектриз и кьулувилиз килигна мадни чӀехи алгъундин пӀипӀер авайди я.
Вири планетаярни муькуь объектрин чӀехи пай Ракъинин элкъуьрунихъ галаз Ракъинилай са патаз элкъвезва (сятдин акьрабдин аксиниз, Ракъинин кеферпатан полюсдин патай килигдатӀа). Амма адетдилай къерехдиз акъатнавайбурни авайди я, мисал яз, Галлеян комета. Виридалайни чӀехи тир пипӀен тядивал Меркурийдиз ава — ада Ракъинилай анжах 88 ччилин йикъан къене тамам элкъвена кьил-кьиле ягъиз алакьзава. Виридалайни яргъа авай планета — Нептун — лагьайтӀа, адан элкъуьрунин девир 165 ччилин югъ тешкил ийзва.
Александр Ильич Рыбников
Александр Ильич Рыбников (1919 йисан 9 март, Урусат, Ставрополдин губерния, Темнолесская станица — 1989 йисан 30 сентябрь, ССРГ, РСФСР, Ставропольдин край, Есентуки) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин чӀехи дяведа иштиракнавайди. Александр Рыбников, вичи ва адан батальонди Кёнигсберг (гилан Калининград) шегьерда фейи куьчейрин женгера къалурай гьунар паталай машгьур хьанвайди я.
Ракъинин система
Рагъ
Рагъ — Ракъинин системадин гъетни адан асул компонент я. Адан масса ччилин 332 900 массайриз барабар я ва и масса Ракъинин къене синтездин термохвехуьнин реакция хуьн патал бес я. И реакция нетижада асул гьисабдалди электромагнит чукӀун жуьреда генгвилиз чкӀизвай гзаф кьадардин энергия арадиз кьвезва, и чукӀунин максимум далгъайрин яргъивилер 400—700 нм-дин аквадай экьунив кьадай диапазондиз аватзава.
Александр Ильич Рыбников
Биография
Кенигсберг шегьердин са куьчеда кьакьан дараматдал кцӀарви кьегьал Александр Рыбникован тӀвар алай кьул алкӀурнава. КцӀарин 2-номердин юкьван мектеб куьтягьай Александр Рыбников Дагъустандин Гьукуматдин Педагогикадин Институтдик экечӀнай. Ада Дербентда муаллимвал авунай. Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла ада Бакудин Командиррин Мектебда кӀелзавай. Абурун кӀваляй дяведиз пуд кас рекье гьатнай: Ильяни адан кьве хва — Александр ва Владимир. Ильяни Владимир дяведа телеф хьанай. Александрал кьудра хирер хьанай. 1945 йисан апрелдиз Кенигсберг фашистрикай азад ийидайла адан батальон тафаватлу хьанай. Кёнигсберг азад ийидайла Алексадр Рыбникован батальонди абуру 200-далай гзаф фашистар тергнай, 1000-далай виниз солдатарни офицерар есирда кьунай, душмандин гзаф техника ва яракьар гъилик авунай. Вичел залан хирер хьанатӀани, ада женг давамарнай. И кьегьалвилерай Александр Рыбников Советрин Союздин Кьегьал тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьанай.
Ракъинин система
Планетринарадин чка
Экв галаз Ракъини ракъинин гар тӀвар алай акъвазунавачир заряд авай кьусарин сел (плазма) чукӀурзава. И кӀусарин сел сятда 1,5 млн км тядивилив (скорость) чкӀизва, Ракъинин къвалав авай област ацӀурзава ва Ракъинин патав планетар атмосферадин аналог арадиз гъизва (гелиосфера). И атмосфера ракъинилай 100 астрономиядин текда авай яргъивилиз чкӀизва — идаз планетрин арада чка лугьузва.
Александр Ильич Рыбников
РикӀел хуьн патал
Калининградда Чайковскийдин куьчеда (1945 йисуз куьчедин тӀвар Германналлея тир) Советрин Союздин Кьегьал, капитан А. И. Рыбникован кьегьалвилин гьуьрметдай обелиск эцигнавайди я.
Ракъинин система
Ракъинин системадин къенепатан област
Ракъинин системадин къенепатан област ччилин кӀеретӀдин планетайрикайни астероидрикай ибарат жезва. Асул гьисабдалдисиликатрикайни металликай ибарат тир къенепатан областдин объектар гекъигайла Ракъиниз мукьва я, и област системадин виридалайни гъвечӀи пай я — адан радиус Юпитерни Сатурн арада авай яргъивилилай гъвечӀи я.
Ччилин кӀеретӀдин планетаяр
Кьуд къенепатана планетаяр асул гьисабдалди залан химиядин элементрикай ибарат я, абурун тӀимил (0-2) спутникар авайди я ва абуруз гьлкъаяр авайди туш. Гзаф кьадарда абур четиндиз цӀрадай металликай ибарат я (мисал яз, силикатрикай) ва металлар абурун мантияни чкал туькӀуьрзава которые формируют их; ва гьакӀни ракь ва никель хьтин металликай ибарат жезва, ва и металлар абурун хвех арадиз гъизва. Къенепатан планетайрин пудаз — Венерадиз, Ччилиз ва Марсдиз  —атмосфера авайди я; виридаз ядай кратерарани ччинин тектоникадин лишанар авайди я, мисал яз, рифтдин чухурарни вулканар.
Астероидрин чӀул
Астероидар — виридалайни гзаф кьадарда авай Ракъинин системадин гъвечӀи телояр.
Астероидрин чӀул Марсдинни ва Юпитердин арада авай орбита кьазва, Ракъинилай 2,3 ва 3,3 а. т. мензилда. Лугьузва хьи, астероидар - Ракъинин системадин арадиз атунин, гравитациядин хъилерин гъиляй чӀехи са тело арадиз гъиз алакьнавачир амукьаяр я.
Планетрин асул параметрайрин гекъигунин таблица
Вири параметраяр, къалинвал хкудна, Ччилин гьа параметрийрив гекъигна къалурна.
Фиригъ
Фиригъ, Вини Фиригъ (Фриг) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 13 км яргъал, Рычал вацӀун чапла къерехдал алай.
Тарих
ЦӀуру эгьлийри хуьруьн тӀвар «фур» гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва. Вучиз лагьайтӀа, вилик Фиригъ хуьр, кӀватӀна фурара хуьзвай къуьл гьасил авунивди машгуьр тир. Хуьр са шумуд виш йисар авай. Ам арадал атанвай дуьз тарих гилани малум туш. Вилик хуьруьн гъилик гегьенш майданрин чӀурар, никӀер квай. Гьавиляй агьалидин асул машгъулатар малдарвал ва лежбервал тир. Хуьруьн майишатдин алатар чкадин устӀарри гьазурзавай. Папар гамар хрунал ва кӀвалин кӀвалахрал алахънавай.
XIX виш йисуз Фиригъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Тркал ва Цлахъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай.
Гуьгъуьнлай, колхаз арадал гъайи чӀавуз хуьруьнвияр колхозрал кӀвалахзавай. 30-й йисалай — 60-й йисал кьван агьалийрин итим пай къванцин цӀивин хкудзавай АрхитӀрин мяденда кӀвалахзавай. Бязибур Дербент райондин ципицӀ багъра, гетер кьунин кеспийра ва Баку шегьердиз нафтӀадин кеспиятра кеспи ийиз.
Хуьре мискӀин ва адахъ галай гьуьжре авай. Айдуш, Герейхан хьтин савад авай ксариз араб чӀал хъсан чидай. Гуьжреда сухтайриз араб чӀалал кӀелиз-кхьиз чирзавай.
1930 - й йисара хуьре садлагьай гражданвилин сифте кьилин мектеб ахъайнай.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 40 кас рекье гьатнай. Абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай.
1967 йисуз фиригъвияр Камархуьруьнни Куьре хуьруьн эгьлийрихъ галаз Дербент райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Фиригъ хуьр арадал гъанвай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Фиригъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 415 кас тир. Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. Алай чӀавуз хуьр амач.
Рогьтак (округ)
Ругьтак (Rohtak, ਰੋਹਤਕ ਜ਼ਿਲਾ, रोहतक ज़िला) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь — Ругьтак шегьер я. Округдин майдан 1668 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 940 128 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 74,56 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.
Алай чка
Округди Делидилай кефердинни рагъакӀидай патахъ мукь (чка) кьунва. Ругьтакди агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:
Джиных
Джиных, Джиних (Джиных) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 35 км кефердинни - рагъакӀидай патахъ, Дуьлти вацӀ Самур вацӀук акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Джиных хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Кориг хуьруьхъ галаз Джиних хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 226 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Джиных хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 537 кас тир.
Седреддин Мирзалиев
Мирзалийрин Седреддин — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, офицер.
Биография
Женгерикай сада хура гуьлле акьур Седреддин Мирзелиев рекьинин пацукай са гужалди хкуднай.
Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла хуьлуьхъви Седреддин Исмиханан хцин 19 яшар цӀийиз тамам хьанвай, Дяведа сифте взводдин, гуьгъуьнлай ротадин командир хьайи ада душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай, 1943 йисуз гуьлледи адан рикӀяй тӀвек акъуднай. Са йис кьван вахтунда госпиталда къаткай жегьил 1944 йисуз цӀийи кьилелай фронтдиз рекье гьатнай ва дяве куьтягь жедалди женгера хьанай.
Вич Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз ва маса орденризни медалриз лайих акур офицерди дяве куьтягь хьайила Къунахкент райондин военкоматда инструкторвиле, IV ва I частарин началниквиле къуллугънай. Гуъгъуънлай ада Бакудин Азизбегов райондин исполкомдин пландин отделдиз, са кьадар вахтунилай райкомдин теблигъатдин отделдиз регьбервал ганай.
1951—1956 йисара С. Мирзалиева Бакуда 539-й полкунин штабдин началникдин куьмекчивиле кӀвалахна. Са вахтунда Азизбегов райондин военкоматда отделдиз регьбервал гайи, военкомдин заместителвиле кӀвалахай, вичихъ чӀехи алакьунар авай полковник Седреддин Мирзалиева 5 йисуз Гуьйчайдин, 7 йисуз Генжедин военкоматриз регьбервал ганай.
Пишкешар
Седреддин Мирзалиева къачунвай пишкеш:
ЧӀулав-лацу лиф
ЧӀулав-лацу лиф
Цнал
Цнал (Цнал) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Цнал» хуьруьн советдик акатзавай хуьр. Хуьруьн советдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 29 км яргъал, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рычал ва Ичин вацӀарин арада ава.
Тарих
XIX виш йисуз Цнал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Камархуьр ва Куьре хуьрерихъ галаз Цнал хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 93 кас рекье гьатнай. Абурун зуралай гзаф пай женгера телеф хьанвай ва хабар авачиз квахьнай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 700 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Цнал хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 889 кас тир.
ТӀвар-ван авай ксар
Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин — кьуршахар спортдин устӀар.
Гоготль
Гоготль — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Гоготль хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин рагъэкъечӀдай пата, Гоготляр вацӀун кьерел, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 17 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Гоготль хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Тилитль-Гидатли наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гоготль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Никотин
Никоти́н — пиридин жергедин алкалоид, гзафни-гзаф тенбекдинни (кьуру гьалда, адан концентрация массадиз килигна 0,3-й 5 % кьван) махуркадин (2–14%) пешеррикни кьаларик квай, гьакӀни, гъвечӀи кьадарда помидоррик, картуфрик, баклажанрик, къацу биберрик ква. Никотиндин алкалоидар гьакӀни (анабазин ва мсб.) кокадин пешеррик ква. Никотиндин биосинтез дувулра,адан кӀватӀ хьун лагьайтӀа - пешерра кьиле физва. Никотин — гужлу эсер йидай нейротоксинни кардиотоксин я, иллаки гьашаратриз зегьерлу я; гьавиляй, виликди, никотиндикай инсектицид хьиз гегьенш кардик кутадай; алай чӀава лагьайтӀа, никотиндин туьремеяр, мисал яз, имидаклоприд, инсектицид хьиз кардик кутада.
Былых
Былых — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 17,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 862 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Былыхвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Юкьуюкьвар
Юкьуюкьвар, гьакӀни, самбо, — спортдин сад-садахъ галаз женгинин жуьре, гьакӀни дзюдони гзаф милли са-садахъ галаз женгерин синтездин бинеалаз ССРГда туькӀуьрнавай жува-жув хуьнин комплекс система.
Уллутеркеме
Уллутеркеме (Уллутеркеме) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Уллутеркеме» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьерел ала.
Тарих
Хуьруьн бине ХVIII виш йисуз иниз куьч хьанвай туьрквери кутунвай.
XIX виш йисуз Уллутеркеме хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Жемикент хуьруьхъ галаз Жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1308 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1599 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уллутеркеме хуьруьн агьалияр 159 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Храх
Храх (Храх) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 19 км яргъал ала.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.
1839 йисуз Храх хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Ухул ва Лгар хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик акатзавай.
1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Гьа чӀавуз хуьре ахъайнай «Победа» колхозда 204 колхозник кӀвалахзавай. Кохоздин майишатрик 217 карч алай чӀехи мала ва 1700 лапагар квай.
1960-й йисара хуьруьн агьалияр Къурукал хуьруьз ва Дагъустандин муькуь хуьрериз куьч хьанай.
Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик Храх хуьруьн эгьлийри Азербайжандин Хъачмаз райондин чилерал алай чпин гатун чӀурарал Храхуба хуьр арадал гъанай. Гьа хуьр Азербайжанда авай Дагъустандин хуьр-анклав тир. 2012 йисуз Урусатди Храхуба хуьр адан 400-ев агакьана лезги агьалидихъ галаз Азербайжандиз маса ганай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 367 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир. 1961 йисуз хуьре 71 майишатар ва 300 кас агьалияр авай.
Алай чӀавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.
Йигинвал
Йигинвал (адетдалди,латин a гьарфуналди къалурда (acceleratio-дилай) — телодин зарбвилин дегиш хьунин фадвал тайинарзавай физикадин чӀехивал, яни вахтуналди зарбвиляй садлагьай производная. Йигинвал, телодин гьерекатдин заман адан зарбвилин вектор \vec v вахтунин текдин къене гьикьван дегиш жезватӀа къалурзавай вектордин чӀехивал я:
Африкадин гьукуматар
Африкадин гьукуматар:
Африкадин сикӀ
Африкадин сикӀ — гьайван.
ЧӀулав гну
ЧӀулав гну ва икӀа Лацу тум гну (лат. Connochaetes gnou ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ЧӀулав чалагъан
ЧӀулав чалагъан (Milvus migrans)
Салат Мевланов
Мевланрин Салат — Советрин Союздин Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, 416-й Таганрог дивизиядин батальондин командир.
Биография
Салат Мевланов Кьблепатан Лезгистандин КцӀар райондин Ясаб хуьре дидедиз хьана.
Майорвилин чин 1944 йисан августдиз къачур Салат Мевланов дяведилай кьулухъ 53 йисуз чинал ккӀал алаз къекъвенай.
Машгьур 416-й Таганрог дивизияда батальондин командир хьайи Салат Мевланова гзаф шегьерарни хуьрер фашистрикай азад авунин карда мукьувай иштиракнай, КцӀар райондин Ясаб хуъре дидедиз хьайи С. Мевланова Хьилерин юкьван мектеб акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз КцӀарин педмектебда кӀелна, 1939—1941 йисара Тамбовдин кавалериядин училище акьалтӀарай жегьил гьанай дяведиз фена. Вичел иридра залан хирер хьайи С. Мевланов «Яру Пайдах», Ватандин ЧӀехи дяведин I ва II дережадин ва «Яру Гъед» орденриз, гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай. Дяведилай гуьгъуьниз партиядин мектеб акьалтӀарай Салат Мевланова Хъачмаздин райкомдин инструкторвиле, Гьажикъабулдин РИК-дин председательвиле, КцӀар шегьердин Советдин председательвиле, КцӀарин концервийрин заводдин директорвиле кӀвалахнай.
Пишкешар
Салат Мевланова къачунвай пишкешар:
Заната
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 4 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Заната хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Заната хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Демократия
Демокра́тия (дегь.-грек. δημοκρατία — «халкьдин къуват», δῆμος — «халкь» и κράτος — «къуват») — политикадин гьал, къарарар акъуддайла халкьдин фикирар хиве кьадай полтикадин тегьер.
Демократиядин тарих
Демократияди вичин кьил Дегь Грециядилайни Дегь Римдилай къачузава. Гьабурулай къецяй демократия кьуланвишйисарин девирдин шегьер-гьукуматра авайди тир. Антик девирин шегьер-гьукуматра чӀехи къуват, кар ийидай, къанунрин, дувандин къуват вири агьалияр квай кӀватӀалдихъ авай.
Мисри
Мисри (مصر‎‎Миср/Miṣr, масри مصر Маср/Maṣr), официал тӀвар Ара́б Респу́блика Еги́пет (جمهورية مصر العربية‎‎, Джумхурийят Миср аль-Арабийя, масри جمهورية مصر العربية Гумхурийет Маср эль-Арабийя) — Африкадин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата ва Азиядин Синай зуростровда авай гьукумат, гьавиляй Мисир кьве материкдал алай уьлкве яз гьисабзава.
География
Израиль, Палестинадин халкьдин администрация (Газа сектор), Судан ва Ливия галаз са сергьятра ава. Кефер пата Мисридин чилер Аравилин Гьуьлуьн, рагъэкъечӀдай пата — Яру гьуьлуьн ятари кьунва. Кьве гьуьлни тӀебии тушир Суэц хвалунин куьмекдалди сад авунва.
Дегьвилин Мисри
~ 3000 йис чи э.в. — Менес фараонди Мисри кӀватӀна, адалай эгечӀзвайди я фад паччагьвал, винемисридин Тисада кьилин шегьер авай.
~ 2700 йиса чи э.в. — Дегь паччагьдин кьил кутур чӀав я, агъамисридин Мемфисда кьилин шегьер авай.
1700 чи э.в. — гиксосар Мисридиз атана. 1274 чи э.в. — Кадешдивай женг. 1279 чи э.в.-1213 чи э.в. — Рамсес II Мисри кьиле тухун.
670 йис чи э.в. — Мисри къачуна Ассириядин паччагьди Асархаддона. 655 йис чи э.в. —ассирийвияр къисена Псамметихди I, мадни ада эхиримжи дам Дегь Мисридин гьукумат арадал гъана Саисда кьилин шегьер авай. 525 чи э.в. — Мисри къачуна фарси паччагьди Камбиза II. 332 йис чи э.в. — Искандер Македонжув Мисри къачуна. Искендерия эцигнава. 305 йис чи э.в. — 30 йис чи э.в. — грекрин паччагьвилин сихил Птолемейрин Мисрида.
30 йис чи э.в. — 395 йис — Мисри Дегь Риман къене ава. I вишйис — хашпересвал ксарин кьулуз атана. 395—645 — Мисри Византиядин къене ава. 451 — коптрин дин арадиз атана.
Арабрин Мисри
645—1171 — Мисри Араб Халифатдик каткана. Ислам ксарин арадиз атана. Мисрид арабвилинди жез эгечӀна. 972 — Каир эцигна. Фатимидрин чӀав эгечӀна. 1171 — Саладин атана. Айюбидрин чӀав эгечӀна. 1250 — мамлюкри къуват къачуна. Султан хьана половви Мустафа Кутуз. 1260 — мугъулар акъвазарна. 1261 — мамлюкри эверзава халифриз Аббасидриз чӀехи имамвилиз.
Камархуьр
Камархуьр (Камархюр) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 27 км яргъал алай.
Тарих
XIX виш йисуз Камархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Цнал ва Куьре хуьрерихъ галаз Цнал хуьруьнжемятдик акатзавай.
1967 йисуз камархуьрвияр Фиригъ хуьруьнни Куьре хуьруьн эгьлийрихъ галаз Дербент райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Фиригъ хуьр арадал гъанвай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Камархуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 100 кас тир. Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьр амач.
Играх
Играх (Играх) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 9 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, ЛакункӀам вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 5 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Играх хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 158 кас тир.
Качалай хуьруьнсовет
«Качалай» хуьруьнсовет (Качалайский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Качалай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Качалай, Караозек, 40 лет Октября, Ахай-Отар, Ачи-Чунгур, Кара-Тюбе.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Качалай хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 1 738 кас тир. Вири бежтаяр ва дидояр, суни-мусурманар я.
Тхимпху
Тхимпху́ (дзонг-кэ.ཐིམ་ཕུ་, тиб. ཐིམ་ཕུག) — Бутандин гьукуматдин кьилин шегьер, дегьзаман чӀавариз Тхимпху провинциядин кьилин шегьер тир.
Галагагь (Исмаиллы район)
Галагагь (Qalagah) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галагагь» хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
Виликди эрменийрин хуьр тир. 1990-й йисара Къарабагъдин конфликтдилай кьулухъ эрменияр хуьряй катнай, абурун чкадал чкадин лезгияр ва азербайжанар куьч хьана ацукьна.
«Галагагь» гаф, Исмаиллы районда авай чӀехи пай хуьрерин тӀварарни хьиз, тат чӀалан топоним я ва «Къеле алай чка»-дин мана гузва.
Хуьре дегь чӀаван Алпандин клисадин харапӀаяр ама.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанар я, са кьадар лезгиярни ава. Диндал гьалтайла суни ва шии мезгьебдин мусурманар я.
ЛукӀар (Дербент район)
ЛукӀар (Куллар) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «ЛукӀар» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀун кьере, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Дербент шегьердилай 43 км кьибле пата ала. Мукьвал алай хуьрер: Кумухъ, Къартас Къазмаяр.
Тарих
Хуьруьн бине, иниз Дербентдай 30 лукӀ хзанар куьчарунин рекьелди кутунвай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз адавал (азадвал) пишкешзавай. Ада хьайи лукӀари чпиз ина мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Туьрк чӀалал «Азад» - «Ада», «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Ада хва».
1950 - й йисарин юкьвара иниз Кьурагь райондин Кимихуьр ва Тител хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарнавай.
XIX виш йисуз ЛукӀар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Азадугъли, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1923 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2313 касди туькӀуьрзавай. Са бязи официал тушир чешмейри хуьруьн агьалияр 3000 кьван кас тирди къалурзава. Агьалидин саки вири лезгияр, вири суни - мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЛукӀар хуьруьн агьалияр 107 кас яз вири азербайжанар тир. .
Юрий Юлианан хва Шевчук
Юрий Юлианан хва Шевчук (1957 йисан 16 майдиз, Ягодное, Магадан вилаят, СССР) — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, манийрин автор, шаир, актер, художник, продюсерни жемятдин крархъан я. ДДТ цӀвалин туькӀуьрайди, кӀвенкӀве авайди ва тек сад тир дегиш тежер уртах я. «Театр ДДТ» ТОО-дин бине кутур кас ва адан регьбер я. Башкъуртустан Республикадин халкьдин артист я (2003 йисан 18 сентябрдиз).
Уьмуьрдин рехъ
1957-лагьай йисан 16-лагьай майдиз Юрий Шевчук Магадандин вилаятдин Ягодное поселкада украинринни татаррин хзанда дидедиз хьана. Буба — Юлиан Сосфенан хва Шевчук 1924, Лабун, Хмелницк вилаят — 2013 йисан 6 январдиз), диде — Фания Акраман руш Шевчук (хайила — Гареева) (1925 йисан 20 майдиз — 2019 йисан 9 августдиз 2019, Уфа).
1964-лагьай йисуз Шевчукрин хзан Налчикдиз куьч хьана, ана Юрия шикилар чӀугваз ва музыка кӀелиз гатӀумна. 1970 йисуз Налчикдай абур Уфадиз куьч хьана, ана Юрия мектеб акьалтӀарна. ГьакӀни ам музыкадал алахъиз давамарзвай тир. 1973-1974-лагьай йисарра ада музыкадин мектебда чӀагъандин классдай кӀелзвай тир. Вичин художникдинни цӀийиз эгечӀнавай музыкантдин бажарагъвилер ада Пионеррин кӀвалихъ галай изостудияда вилик ракъурзвай тир. Адалай гъейри, Шевчукди «Вектор» лугьудай мектебдин ансамблда иштираквал авуна.
1974-лагьай йисуз ада мектеб акьалтӀарна, гуьгъуьнлай ада са йисан къене Башкортостандин гьукуматдин педагогикадин институтдик (БГьПИ) квай бадендин тербиядин лаборантвиле кӀвалахна.
1975-лагьай йисуз Шевчук БГьПИ-дин художестводинни графикадин факультетдик экечӀна, амма 1-лагьай курсдилай гуьгъуьниз ада академрухсат къачуна. Дидедихъ галаз ам Якутиядин АССР-диз хъфенва. Черский поселкада ада портунин грузчиквиле ва складрин охранниквиле кӀвалахна. Армиядиз ам пис акунин бажарагъвилерин гъиляй кьабулнач. Уфадиз хтайла ам институдик эхкечӀна. 1981-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.
1978-1979-лагьай йисарра ада институтдин «Перекресток» ВИА-дик кваз мани лугьузвай ва гитарадал язвай тир. Ам чкӀайдалай кьулухъ ам «Калейдоскоп» ансамблдик экечӀна, абур «Авангард» Медениятдин кӀвалихъ экъечӀзвай тир. Адан бинедал 1980-лагьай йисуз ДДТ лугьудай рок-цӀвал (группа) туькӀуьрна. Юрий Шевчук коллективдин вокалист ва манийрин чӀехи паюнин автор хьана.
Фаридабад (округ)
Фаридабад (Faridabad, फरीदाबाद जिला) — Харьяна индиядин штатда авай округ. 1997-лагьай йисан 15-лагьай чиледиз туькӀуьрнава. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) — Фаридабад шегьер я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 193 276 кас.
Дизахлы
Дизахлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Дизахлы ва мукьвал алай Сары Гьажилы хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьванни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай тахминан 18,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 525 кас яшамиш жезва. Саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Сунипат (округ)
2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 278 830 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 71,08 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я. Шегьерра яшамишзавай агьалийрин пай — 25,13 % я.
Пуд агъаокругдиз чара ийизава: Сунипат (Sonipat), Ганаур (Gannaur) ва Гухана (Gohana). Сунипатди Делидихъ ва Панипатни Ругьтак округрихъ галаз сергьят сад ийизва. Ямуна вацӀ Сунипатни Ругьтак округрин арада авай тӀебии тир сергьят я.
Кьуьчхуьр Саид
1767 йисуз Куьре магьалдин Кьуьчхуьре дидедиз хьана. Медресада чирвилер къачур жегьилди са вахтара Ширван магьалда уьмуьрнай. Ада чкадин ашукьрихъни шаиррихъ галаз галкӀаяр хвенай. Куьредин ханарин гьахъсузвилер эхиз тахьай Саида вичин шиира абурун луматӀвилер негьна. Сурхай хандиз Саидакай вичин гъилибан ашукь ийиз кӀан хьанай, амма шаирди адаз икрамнач. Акси яз, Саида зулумкар Сурхаян алчах крар винел акъудзава, ачухдиз халкьдин пад хуьзва. Сурхая вичиз муьтӀуьгъ тахьай шаирдиз кар кьун кьетӀна. Ада Саидаз вичин кӀвале кьиле фейи межлисдиз эверна ва ина шаир вичин папариз ягьсузвилелди килигзава лагьана, багьна кьуна, жаллатӀрив адан вилер акъудиз туна. Амма Саид и зулуматдин кардини ругьдиз ажузнач, ада мадни дерин ва хци бунчивилин фикирар квай чӀалар туькӀуьриз хьана.
Шаир 1812 йисуз регьметдиз фена. Адан эсерар кьилди улубар хьиз са шумудра чапдай акъатнава. Хайи лезги чӀалалай гъейри, ада чӀехи устӀарвилелди азербайжан чӀалални эсерар туькӀуьрзавай.
2012 йисуз хайи Кьуьчхуьр хуьре шаир Саидаз тимтал хкажнай.
Нуреддин Шерифов
Нуреддин Шерифов — лезги шаир.
1883 йисуз Къуба магьалдин (гилан КцӀар райондин) ГуьндуьзкӀеле хуьре дидедиз хьана. 1905 йисалай инкъилабдихъ фейи жегьил Нуреддин са тӀимил чӀавалай Коммунист партиядин жергейриз гьахьзава. Азербайжанда чкайрал советар тешкилуна, абур мягькемаруна активистрикай сад хьанай. Къуба, Гьилер, КцӀар районра кьилин везифайрал кӀвалахнай. Ам 1952 йисуз рягьметдиз фена. Н. Шерифован «Чигедин стӀал» тӀвар алай ктаб чапдай акъатнава.
Иисусан гьакъикъи клиса
Гьакъикъи Исадин клиса (Церковь истинного Иисуса ) — халкьарин арадин аслутушир реставрационизмдин клиса. 1917 йисуз Пекин шегьерда арадал гъанвайди я. Хашпара диндин протестанцизм хилен рекьерикай сад я ва хашпара диндин деноминациярин сиягьдиз талукь я.
Дуьньяда и диндин рекье авайбурун кьадар тахминан 2,5 миллион кас я. И клисадин патал алайбур виридалайни пара Китайда, Индияда, Тайванда, Сингапурда, Малайзияда ва Гонконгда ава. Алай чӀавуз клисадин халкьар арадин ассамблея АСШдин Лос-Анджелес шегьерда чка кьунвайди я.
1995 йисуз «Гьакъикъи Исадин клисади» Москва вилаятдани хел ахъайна.
Куьре (Хив район)
Куьре (Кура) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 27 км яргъал алай.
Тарих
XIX виш йисуз Куьре хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Цнал ва Камархуьр хуьрерихъ галаз Цнал хуьруьнжемятдик акатзавай.
1967 йисуз куьре хуьруьнвияр Фиригъ хуьруьнни Камархуьруьн эгьлийрихъ галаз Дербент райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Фиригъ хуьр арадал гъанвай.
Деличобан
Деличобан (Деличобан) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Деличобан» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, ракьун - рекьин мукьвал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Деличобан хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Деличобан хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2173 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2217 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уллутеркеме хуьруьн агьалияр 521 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Куаниб
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 9 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Куаниб хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
1801 йис
1801 йис (са агъзурни муьжуьдвишни садлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1801-лагьай йис я. XIX виш йисан 1-лагьай йис.
Ушталхъишлак
Ушталхъишлак (Uştalqışlaq) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галагагь» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай лезгияр я, са кьадар азербайжанарни ава. Диндал гьалтайла суни ва шии мезгьебдин мусурманар я.
Хуьруьг Тагьир
Алимов Тагьир (лакӀаб Хуьруьг Тагьир) — машгьур лезги шаир. Дагъустандин халкьдин шаир.
1893 йисуз Самур округдин (гилан Ахцегь райондин) Хуьруьгрин хуьре дидедиз хьана. Аял чӀавалай кесибдаказ уьмуьр гьалай Тагьира са гьал кӀвачи чил кьурдалай кӀвалахиз эгечӀна. Инкъилабдилай вилик туькӀуьрунар авунив эгечӀай шаирдин тӀвар-ван Cоветар атайдалай кьулухъ вирина машгьур хьана. Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьир 1958 йисуз гьахъ дуьнядиз фена.
Билиж посёлокда Хуьруьг Тагьиран тӀварунихъ галай куьче ава.
Марко Поло
Марко Поло (15 сентябрь 1254 - ) — Италиядин савдагарни сиягьатдар, вичин «Дуьньядин пара жуьрейрин ктаб» кхьейи. Сифте йикъарилай эгечӀна са пай инсанар ана кхьейи затӀарихъ галаз рази тушиз Полодиз чӀалахъ тушир. ЯтӀани, ада пара хийир гузвай малум ава Армениядин, Ирандин, Китайдин, Казахстандин, Монголиядин, Индиядин, Индонезиядинни маса чилерин география, тарихни этнографиядай. А ктабди XIV-XVI вишйисарин пара гуьлерхъанарин, картографринни кхьирагрин фкиррар зурбадаказ юзарна. Месала, ам Христофор Колумбан корабльдал алай, ада Индиядиз фидай рекьинихъ къекъведайла. Тариххъанари лугьудайвал, Колумба адал 70 кхьин авуна.
Уьмуьр
Марко Поло 1254 йисуз дидедиз хьана Венециядин Республикада. Адан хьайи чкани югъ чизавайди туш. Маса малумдай ам Константинопольда дахьайтӀа Корчула островдал хьайиди я. Са делилри лугьузва адан хзан Венециядай я, масадбуру лугьузва, Далматиядай. Адан чӀехибуба, Андрео Полодихъ пуд хва авай, Маффео, маса Марко, мад Макро Полодин буба Никколо.
Вилик гвай тарих
Полояр Азиядиз монголрин патаг фидалди, монахар Андре Лонжюмони Йоханес де Плано Карпини Папа Иннокентий IVдан буйругъ кьилиз акъудун патал, ахпа мад Вильгьельм фон Рубрука Людвиг IX пачагьдин буйругъ кьилиз акъудун патал гьахьтин са рехъ кьуна фейиди тир. Кьулухъ хтайла абуру чпин кьисаяр ахъайзавай.