cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лионель Месси
Биография
Месси 1987 ийсан 24 кьамугдиз (июндиз) Аргентинада, Росарио шегьерда дидедиз хана. Адан буба — Хорхе Орасио Месси, гьулдан расдай комбинатда фабрикдин фялевиле кӀвалахнай, диде Селия Мария Месси (рушан хизнадин тӀвар Куччиттини я), са кьадар машгъул тир къакъаждай дишегьли. Адаз Родриго и Матиас тӀвар алай кьве чӀехи стха ава, ва гьакӀни Мария Соль тӀвар алай вах ава. .
Куркимахи (Акуша район)
Куркимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Куркимахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, Дарголакотты вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 9 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Куркимахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Куркимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 360 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Чере
Чере (Чере, ЧӀириъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Межгуьл» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 28,4 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 247 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Чере хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 692 кас тир.
Хуьре авай сихилар: Дашары, Жамхары, Хъяриры ГъазтӀари Кьюдры, Жамлар, Кюрчи, Гъурхи, Гъядры, МятӀлы, Гъирмы, АьлтӀы.
Кеферпатан Атлантикадин Икьрардин Тешкилат
Кеферпатан Атлантикадин Икьрардин Тешкилат, НА́ТО, Кеферпатан Атлантикадин Альянс (North Atlantic Treaty Organization, NATO; Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN) — Европадин гзаф гьукуматар, АСШ ва Канада сад йизвай дявединни-сиясатдин блок. Адан бине «Европа советдин таъсирдикай хуьн патал» 4 апрелдиз, 1949-й ийса АСШ-ра кутуна. Гьа чӀава НАТО-дин гьукуматар-членар 12 уьлкве хьанай — АСШ, Канада, Исландия, ЧӀехибритания, Франция, Бельгия, Нидерландар, Люксембург, Норвегия, Дания, Италияни Португалия. И «трансатлантикадин форум» гьукуматар-галкӀчийрин важиб марагъар хьун патал я.
Ризванов Забит Ризванан хва
Ризванов Забит Ризванан хва — машгьур лезги шаир, драматург, журналист.
Уьмуьрдикай
Ризванан хва Забит 1926 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. Сифте юкьван мектеб, гуьгъуьнай вини дережадин мектебар акьалтӀарай жегьил Забита чара-чара везифайрал кӀвалахна. 1959 йисуз «РикӀин гаф»тӀвар алай литературадин кӀватӀал арадал гъайи З. Ризванов саки цӀуд йисуз адан кьиле акъвазна. Вичин дуст Б. Салимовахъ галаз санал «Шарвили» эпос кӀватӀна, ам чап авун патал гьазурна. З. Ризванов шаир, насир, драматург, журналист, тарихчи, чӀалан алим, топонимист тир. 10 романдин, 20 повестдин, вишералди шииррин автор тир Забит муалимдин Бакуда, Магьачкъалада, Москвада 10 ктаб басма хьанва, ада кхьенвай сегьнедин эсерар СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Лезги Драм Театрда ва КцӀарин Гьукуматдин Драм Театрда къалурнава. Зари 1992 йисуз гьахъ дуьнядиз фена. Адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал, гьакӀни КцӀарин Гьукуматдин Драм Театрдал эцигнава.
Бедуьхъ
Бедуьхъ (Бедюк) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Рича» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 9 км кьиблединни-рагъэкъечӀдай патахъ, Акарлец вацӀун вини кьиле ала.
Тарих
Хуьруьн бине гьи чӀавуз кутунвайди я суалдиз гуьгъуьнин жаваб гуз жеда. Бедуьхъра цӀуру кӀванерин цларал алпан девирдин кхьинар алайди фикирда кьуртӀа, хуьр Алпан девирда арадал атанвайди гзаф мумкин я. Ахьтин фикирни ава хьи, хуьруьн бине гьар патай иниз куьч хьана атайбуру (агъулри, яхулри, лезгийри, дербентдин къажарри, чувудри) кутунвайди я. Гьа хуьруьн тӀварни и кардихъ галаз алакъалу я, Бедюк-Шадухъ — акахьай.
XIX виш йисуз Бедуьхъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Рича ва Хвереж хуьрерихъ галаз Рича хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Бедуьхъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 305 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бедуьхъ хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 209 кас тир.
Эшреф Келбиханов
Келбиханов Эшреф — лезги шаир.
1928 йисуз КцӀара дидедиз хьана. Вини дережадин кӀелер авур Э. Келбиханова ктабханада, интернат-мектебда ва маса карханайра кӀвалахнай. Жегьил чӀавалай шиирар кхьиз эгечӀай Эшрефан тек са улуб чап хьанва: «Мени дагъдан соруш» (Зун сувавай жузуз) (азербайжан чӀалал). Шаир 1989 йисуз рагьметдиз фена.
Муги (Дагъустан)
Муги — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Муги хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Дубурлабаг цӀиргъинин гуьнедал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Муги хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир. Панах-Кент хуьруьхъ галаз Муги хуьруьн-жемят туькӀуьрзвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Муги хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Иззет Шерифов
Иззет Шерифов — лезги шаир, журналист.
1927 йисуз КцӀар райондин ГуьндуьзкӀелейрин хуьре дидедиз хьана. Бакуда Къецепатан ЧӀаларин Институт акьалтӀарай И. Шерифов са девирда муалимвиле, партиядин везифайрал хьана. 1990 – 1992 йисара «Азернешр»да «Хважамжам» тӀвар алаз лезги чӀалал улубар акъуддай редакцияда гъиликдар яз кӀвалахна. Сатирадинни гагафрин (темсилрин) автор хьиз лезгилитературадиз гьахьай Иззет муалимдин пуд ктаб чапдай акъатнава: «ТӀиб-ТӀаб», «Кьудар», «Аслан даим ксанайтӀа».
Зари 2003 йисуз Дербент шегьерда рагьметдиз фена.
Лака
Лака (Лака, Ликаъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хвереж» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Чирагъ вацӀун дугуна, машгуьр Магу-Дере кӀамун гьахьунал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Лака хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Хвереж хуьруьхъ галаз Хвереж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 414 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Лака хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 216 кас тир.
Рича
Рича — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Рича» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 8 км кьиблединни-рагъакӀидай патахъ, Чирагъ вацӀ ва Синилец вацӀар сад-садак акахьзавай чкадал ала.
Тарих
Рича гзаф дегь хуьр я. Археологиядин малуматрай, чав агакьай тарихдин улубрай ва гъилив кхьинрай, хуьр арабар Дагъустандиз къведалдини авай тирди чир жезва.
XIX виш йисуз Рича хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Бедуьхъ ва Хвереж хуьрерихъ галаз Рича хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Рича хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 267 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рича хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 653 кас тир.
Табасаранар
Табасаранар, гьакӀни Кьабгъанар (Табасаранар) — Дагъустандин бинедин суван халкьарикай сад .Дегь Алпандин халкьарикай сад.
ТӀварар
Мукьвара авай халкьари кьабгъанриз икӀ лугьузва.
Кьадарни уьмуьр гьалзавай чкаяр
Вири Урусатдин 2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин нетижадин малуматрив кьурвал, табасаранрин кьадар 131 785 кас тир, абурукай 53,6 агъз. (40,7 %) шегьерра, 78,2 агъз. (59,3 %) кас хуьруьн чкайра уьмуьр гьалзавай. 2002 йисуз Дагъустанда 110 агъз. пара табасаранар авай, им Дагъустандин вири агьалидин 4,3 % пай я.
Уьмуьр гьалзавай районар: Шегьерар:
Алпан
Алпан,Арран ва я Агванк (Qafqaz Albaniyası, Ἀλβανία, Աղվանք, Кавказская Албания) — дегь чӀаван гьукумат я.
Алпандин кьилин шегьер — Кьвепелени (Кабала, Азербайжан) (VI ассирдалди) Партав тир.
Селимов Байрам Наврузбеган хва
Селимрин Байрам Наврузбеган хва — машгьур лезги шаир, драматург, прозаик. Дагъустандин халкьдин шаир.
1929 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дуьнядал атана. Юкьван мектеб куьтягьай жегьил Байрам Дербентдин Педмектебдиз гьахьна. Гуьгъуьнай ДГьУ-дин филологиядин факултетда кӀелна, муалимвиле,офицервиле ва маса везифайрал хьана. 1946 йисалай эгечӀна шиирар чап жезвай Байрам Селимован икьвaн гагьда 40 ктаб бхьанва. 1999 йисуз адаз «Дагъустандин халкьдин шаир» лагьай дамахдин тӀвар ганва.
2014 йисан 20 майдиз шаир Магьачкъала шегьерда рагьметдиз фена.
Векилов Шагь-Исмаил
Векилов Шагь-Исмаил (лакӀаб Исмаил ТӀигьиржалви) — лезги шаир.
1929 йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржалрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб, ФЗУ, Вини дережадин Партмектеб акьалтӀарай жегьилди яргъал йисара Бакудин «АзНефт» карханада гьакъисагъ зегьмет чӀугуна. Пенсиядиз экъечӀайдалай кьулухъ Дербент шегьердиз фена, ина уьмуьр кьилиз акъудна. Исмаилан шиирар «Акъата шегьредиз» тӀвар алай алманахдa, «Зи хайи xуьр» кьил ганвай кьилдин ктабда чап хьанва. Ш. Векилов 2004 йисуз рягьметдиз фена, ам Дербентдин Кьилин сурара кучукнава.
Акуша район
Акуша район (Акушинский район, дарг. Ахъуша район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Акуша хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала, вад районрихъ галаз са сергьятра ава: кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Дахада райондихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Кули райондихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Лак райондихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Сергокъала райондихъ галаз ва кефер пата Леваши райондихъ галаз. Райондин чилерин вири санлай майдан — 622,8 км² я.
Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиуман къарардалди, вилик Коркмас-Къала райондик акатзавай Вини Лабкомахи хуьруьнсоветдин Вини Мулебки хуьр; Леваши райондин Акуша, Алиханмахи, Аматеркмахи, Балхар, Бурхим, Гапшими, Гархмахи, Гентын, Гибин, Гулебдымахи, Мухи, Панахмахи, Танти, Улигада ва Усиша хуьруьнсоветар, ва гьакӀни Дахада райондин Нахки, Наци ва Цутни хуьруьнсоветар сад авунивди Акуша район арадал гъанвай.
РСФСР-ан Лап Кьилин Президиуман 1.02.1963 тарихдин къарардалди Акуша район, адан чилер чӀехи хьанвай Леваши райондик кутунивди терг авунай. ПВС РСФСР-ан 12.01.1965 тарихдин къарардалди Акуша район виликан сергьятрин къене туьхкӀуьр хъувунай.
Агьалияр
2002 йисан малуматриз килигна райондин миллетрин состав: даргияр — 96 %, яхулар — 3,9 %.
Администрациядин паюнар
Районда 80 хуьр ава, абурун саки вири даргийрин хуьрер я. Кьуд — Балхар, Кули, Уллучара ва Цуликана хуьрера яхулри уьмуьр гьалзава.
Райондик 25 хуьруьнсоветар акатзава.
Акуша райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Куба
Ку́ба (Cuba), официал тӀвар — Респу́блика Ку́ба (República de Cuba ), официалтушир тӀвар 1959 йисалай — Адавилин остров) — Кариб гьуьлуьн кефер пата авай островдин гьукумат. Уьлкведин майданди, ЧӀехи Антил островриз талукь тир Куба остров, Хувентуд островар ва пара кьван маса гъвечӀи островар кьунва. Кефер Америкадикай Куба, кефер патай Флорид проливдив ва кьибле патай Юкатан проливдив атӀанва. Уьлкве 1945 йисалай ООНдин член я.
Виридалай чӀехи ва кьилин шегьер — Гьавана я.
Куба СМТ-дин (1945), Сад жез кӀан тийизвайбурун гьерекатдин (1961), Кариб гьукуматрин тешкилатдин (1994), Виридуьньядин алишверишдин тешкилатдин (1995) уртах язва.
Этимология
«Куба» тӀвар ЧӀехи Антил островрал яшамишзвай таина индеецрин чӀалариз (гила «кьенвай») талукь я. Ам вуч лагьай чӀал (гаф) ятӀа дуьз чидач. Бязи фикирдалди, им «бул бегьер гудай чил авай чка» (cubao), тахьайтӀа «лап хъсан чка» (coabana) лагьай чӀал язва.
Маса гипотезадиз килигна, Христофор Колумбди островдиз тӀвар Португалиядин Бежа районда авай Куба хуьруьн гьуьрметдай эцигна.
Алай чка
Куба, Кефер, Юкьван ва Кьибле Америкаяр ккӀанвай чкада ава ва Вест Индияда виридалай чӀехи Куба остров, Хувентуд островар ва 1600 кьван маса гъвечӀи, ЧӀехи Антил островриз талукь тир островар кьунва. Цин къерехда авай чкайриз, къулай бухтаяр ва пара кьван дерин заливар хас я. Остров рифри ва кораллри элкъвена кьунва.
Кубадин ччилерин майдан — 110 860 км². Кьибле патай Куба Кариб гьуьлуьн ятари, кеферни — рагъакӀидай патай Мексика заливдин ятари ва кеферни — рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари чуьхуьзва. Кубадилай Америкадал кьван яргъавал, Флорид проливдин виридалай гуьтӀуь чкадай — 180 км, Гаити островдал кьван Гарун проливдай — 77 км, Ямайка островдал кьван Колон проливдай — 140 км, Мексикадал кьван Юкатан проливдай — 210 км я.
Рельеф
Кубадин рельефдин чӀехи пай кьулувал тукӀуьрзава. Кьакьан чкар ва сувар уьлкведин 1/3 пай кьазва. Ина суван пуд асул системаяр — рагъакӀидай пата Кордильера-де-Гуанигуанико, юкьван пата Эскамбрай ва рагъэкъечӀдай пата Сиерра-Маэстра системаяр я. Виридалай кьакьан суван массив, кьиблединни — рагъэкечӀдай цин къерехдайтӀуз 250 км-диз яргъи хьанвай Сиерра-Маэстра я. Адан лап кьакьан кӀукӀ — Туркино кӀукӀ я (1972 м). Островдин рагъакӀидай пата авай гуьрчег сувар иердаказ гудунва ва инсанар ана яшамиш кьеридиз ацукьзава.
Кубадин гьар сана карст гегьенш я, гьавиляй ина пара кьадарда чӀехи кьветӀар ава. ГьакӀ, Кубадин рагъакӀидай пата, Санто - Томас кьветӀдин система ава, ччилин кӀаник и кьветӀ пара кьван галереярриз гегьенш жезва и галереяррин вири санал яргъивал — 25 км я. Фад — фад ина «моготес» тӀвар авай чкайризни гьалтиз жеда, моготес — карстдин тропик форма я, кьакьан, саки тик гуьне ва кьулувилин кӀукӀ авай раг я. Инсанри чпиз яшамиш жез ацукьиз, са тӀимил кӀунтӀар авай кьулувалар виридалай пара хкягъзава. Цин къерехар ина аскӀан, гагь уьленар авай ва манграрин къалин вал — кусар экъечӀзавай чкаяр я. Фад — фад, са шумуд километрриз яргъи жезвай къумадин пляжар ава, абурукай тӀвар — ван авай пляж, Икакос островда авай Варадеро курорт я.
Мядендин менфят авай затӀар
Никель гьасилунин крара Куба дуьньяда кӀвенкӀве аваз физва (запасрив 2 — лагьай, гьасилунин крара 3 — лагьай чкада), пара кьадарда хромдин, марганецдин, ракь ва цур квай мяденрин, асбестдин, къванцин къелин ва фосфоритрин запасар ава. ЦӀивинрин мяденар авайди туш. Уьлкведин рагъакӀидай пата нафтӀадинни газдин мяденар жагъурнавай. Бязи малуматрикай, Кубада нафтӀадин запасар 5 млрд баррельдилай пара я, амма Гьаваннади и цифраяр 20 млрд кьван хкажзава, газдин запасарни — 300 млн куб. м.
Климат
Кубадин климат — тропик ва пассат гарар авайди я. Ина йисан юкьван температура 25,5 °C туькӀуьрзава. Видалай къайи январь вацран юкьван температура 22,5 °C я, виридалай чими августдин — 27,8 °C. Къереха авай ятарин температура хъуьтӀуьз 22 — 24 °, гатуз 28 — 30 °C кьван агакьзава. Асул гьисабдалди, юргъарин тегьерда къвазвай къваларин йисан юкьван къадар — 1400 мм я, амма пара вахтара кьурагь йисарни жезва.
Кубада климатдин кьве бере тафават аваз аквазва: марфарин бере (май — сентябрь) ва кьурагь бере (октябрь — апрель).
Кубадин климатдин кьетӀенвал, йисан къене масакӀа тежезвай адетдин вини дережадин ламувал я. Вини дережадин ламувал ва чимивал, инсанрин сагъвалдиз виже текъвердаказ таъсирзава. Амма цин къерехра авай чкайра, гьуьлуь гьавадин зегьемвал тӀимиларзава, ва нянин береда гьава серинарзава.
Кубадик, гатунни — зулун береда (июнь — ноябрьдин юкь) арадал къвезвай тропик циклонар галукьзава. Циклонар, Гъвечи Антил островра ва Кариб гьуьлуьн рагъакӀидай пата сифте кьил къачуна, ахпа Флоридадал элячӀзава. Тайфунрихъ галаз арадал къвезвай бул юргъар ва лап къати гарар, островдин агьалийриз ва майишатриз чӀехи зиянар галукьарзава.
Вирерни вацӀар
Кубадин вацӀар куьруь ва тӀимил ятар авайбур я. Ина авай 600 вацӀарикай 2/5 кефер патаз, амайбур — кьибле патаз, Кариб гуьлуьз авахьзава. Цин къерехда пара къадарда авай уьленрикай виридалани чӀехиди Сапата уьлен я.
Виридалай чӀехи вацӀ, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата авай Кауто вацӀ я, яргъивал — 370 км. ВацӀари гзафни — гзаф марфарикай менфят къачузва.
Кубадин вирер гъвечӀи, уьцӀуь ва уьцӀуь тушир цин гьуьлуьхъ галай вирер я. Куба островдин кефер патан цин къерехда Лагуна - де - Лече лагуна ава, патаг гвай гуьлуьн селлерихъ галаз кӀаникай хкажзавай киждин хар — харар вириз авахьайла, лагуна нек хьиз лацу жезва. Цин гьамбарханайрикай чӀехиди Саса я.
Накьвадин къат ва набататрин алем
Кубада авай накьвадин 13 жуьредикай, 80 % гарун эсердик тӀимил — тӀимил чукӀанвай киреждин къванцикай арадал атанвайди я. Ин яру рангунин кӀеви накьвар, вини дережадин мублагьвалдив тафават аваз я, ва ина вири йиса кьиляй-кьилиз плантацияррин набататат цазвайди я, асулдай шекердин нацӀ. Кубадин асул мублагъ районар кьибле пата Гьаванадилай Сьенфуэгосдал кьван, Камагуэй провинциядин рагъакӀидай пата, гьакӀни Сьерра-де-Санкти-Спиритус суванни Кариб гьуьлуьн арада авайди я. Яд гузвай ччилерин майдан — 8700 км² (2003).
Кубада 3000 — дилай пара набататринни цьукверин жуьреяр экъечӀзавайди я, идалайни гъейри кубадин флорадин векилрин 50 % эндэмикар я, яни кьилди са Кубадиз хас бур я ва дуьньядин маса чкайра авайди туш. Америкадин колонизация эгечӀайла къулухъ, Кубада авай тамарин майдан пара кьван тӀимил хьанва. Европавияр къведалди, тамари уьлкведин саки зур пай кьазвай, ахпа и лишан 10 % кьван агъуз хьана, гила тамар кьилди са сувар ва уьленар авай районра амукьнава. Амма 1960-й йисарилай, уьлкведин гьукуматдин алахъунрин нетижада, ичӀиз амукьнавай ччилерин чӀехи пайда ттарар цанвай ва гьавиляй гила уьлкведин къудай са пай тамари кьунва.
Тропик тамара пеш авахьдай ва гьамиша къацу тир ттарарикай ибарат я, ина яру ттар, гуяк ттар, кампеш ттар ва цедрела, кьулувалрин ва аскӀан гуьнейрин яру накьвара экъечӀзава. РагъакӀидай пата авай Пинар-дель-Рио провинцияда, Куба островдин рагъэкъечӀдай пата ва Хувентуд островда авай кьурагь районриз хас тир къванцин накьвара нарат ттарцин тамар гегьенш я. Гзаф кьериз гьалтзавай ва бязи малуматрикай дуьньяда 100 млн йис кьван авай «Microcycas calocoma» пальмадин ттарар Пинар-дель-Рио провинцияда экъечӀзава. Ина кьил гъидай набататар экъечӀзавай саваннаяр, гьакӀни куьлуь пешерин валар, кактусар ва агаваяр экъечӀзавай районар ава. Агъада авай цин къерехдин районра мангрри чка кьунвайди я.
Гьайванрин алем
Нек хъвадай гьайванарин векилрикай ина: кубадин такуахе (гила саки терг хьанва), сараралайбурукай — хутияр, ва кьаркъулуврин 23 жуьре. Гъуьрчехъанвал ийидай ничхиррикай иниз масанай гъанвай ва хуьнвай миргер ава.
Кубада нуькӀверин 300 жуьре авайди я, абурукай 20 жуьре кьилди Кубадиз хас я ва дуьньядин маса чкайра гьалтзвач. Ина фад — фад гьатзавай нуькӀвер — фламинго, чӀулав нуькӀвер, билбилар, колибри, тутунуькӀ ара, гъвечӀи грифар. Кьилди Кубадиз хас тир кубадин трогон нуькӀ, рангунай кубадин пайдахдиз ухшар я лугьуз, Кубадин халкьдин нуькӀ яз гьисабзава.
Рептилиярикай фад — фад аллигаторар, игуанар ва маса хуьрлуьнкӀар, къураматдин хъалхъас хъипер, кьил-кьилиз галкӀанвай хъалхъас къиб ва бисса, крокодилар, цӀалцӀампӀузаррин удав ва маса агъу квачир гъуьлягъар. 60 жуьре хъипер, абурун арада кьеридиз гьалтзавай кубадин къиб ва яц - къиб.
7 агъзур пепейрин жуьреяр ава, абурукай фад — фад гьалтзавай термитар ва кокуйо - экуь - пепе.
Ятара 500 виш жуьре гъедер авайди я. Са шумуд жуьре акулаяр. Цин къерех чкайра ва вацӀара америкадин ламантин авайди я. Карстдин кьветӀера авай вирера буьркьуь гъедер ва креветкаяр гьалтзава. Пахлаханхьтинбурукай — кьураматдин краб ва дервиш - пахлахан.
Административ паюнар
Куба унитар гьукумат я. 2011 йисал кьван остров 15 провинциярриз ва са Хувентуд островдиз административвилелди ччара жезвай. 2011 йисан январьдилай, Гьавана провинция кьве Артемиса ва Маябеке провинциярриз ччара ийиз къетӀъ авуна. Гьавиляй провинцияррин къадар 16 — дал кьван хкаж хьана.
Улакь (транспорт)
Куба островда Кубадин ракьун рехъ, автомобил рекьерин чил. Маса уьлквейрихъ галаз гьуьлуьн ва цавун алакьа ава. Кубадин асул Cubana de Aviación авиакомпаниядиз дуьньядин 32 уьлкведа векивал ава.
Алакьа
Кастро гьукумдик атай чӀавуз Кубадин алакьа четин йикъа авай. СССРди иниз суьрсетар ва телевидениедин алатар гуналди, кубадин алакьа вилик тухуз пара кьван куьмек авуна.
2003 йисуз ина кьве интернет — провайдер кӀвалахзавай. Гьукуматдин домен .cu.
Кьенин Кубада мобил алакьадин кьилди сад тир оператор кардик ква — копания ETECSA, гьукуматдин контрольдик квай Cubacel савдавилин марка алаз кӀвалахзава. 2008 йисал кьван, гьакӀан ватанэгьлийриз мобил алакьадин къуллугъдикай менфят къачуз къадагъа тир, мобил алакьа кардик кутуз кьилди са ччара уьлкведай тир ксариз ва гьукуматдин чӀехи къуллугра авайбуруз ихтияр авай. Рауль Кастроди и къадагъаяр пуч авурла къулухъ, 2008 йисан 14 апрельдилай ETECSA компанияди гьакӀан ксариз вичин къуллугъар вугуз эгечӀнай.
Алискерово (посёлок)
Алискерово — Чукотка автономиядин округда авай Билибино райондин шегьердин тегьерда кутунвай посёлок я. ГъвечӀи Анюй вацӀун эрчӀи патан къерехда алайди я. Райондин юкьвал кьван яргъалвал 60 км я. 2008-лагьай йисалай кьулухъ тергнавайди хьиз гьисабзавайди я.
ТӀвар
Азиз Гьажидин хва Алискеррин геологдин гьуьрметдай поселокдиз Алискерово тӀвар гана.
Тарих
1961-й йисуз ина мяден гьакьунва. Ахпа, кьве йис алатайла, полигонрал драга кӀвалахиз гатӀумна. Ам дуьньяда садлагьай полюсдин цӀарцӀелай анихъ галай чилерал кӀвалахзавай драга хьанай. 1962-й йисуз «посёлок» статус къачуна.
2008-й йисуз поселок терг авуна.
Куба
Агьалияр
Кубадин этник туькӀуьрундикай авай малуматар сад — садав кьазвач. 1953 йисуз лацубуру вири агьалидин 84 % кьазвай. 2002 йисан агьали сиягьдиз къачунрин официал малуматрикай, Кубадин агьали 65,1 % (7 271 926) — лацубур, 24,8 % (2 778 923) — къумралар, 10,1 % (1 126 894) — чӀулавбур, 1 % (113 828) — китайжувар туькӀуьрзава.
Алискерово (посёлок)
Агьалияр
Агьалийрин кьадар
Куба
Агьалидин кьуьзуь хьун
Британиядин The Economist газетдин малуматрикай, латиноамерикадин уьлквейрин арада, агьалидин кьадар агъуз жезвай уьлкве кьилди са Куба я. The Economist — дин фикирдай идан асул себеб агъа дережадин аялар хунин кьадар я. 1963 йисуз са папаз жезвай аялрин кьадар 5 тир, 1978 — й йисуз и цифра 1,9 кьван агъуз хьанвай, гила са папаз аватзавай аялин кьадардин коэффициент 1,5 я. Маса патахъай, халкьдин сагъвал хуьн патал кардик квай система хъсан кӀвалахзавайвиляй, уьлкведа кьуьзуьбурун къадар хкаж хьана. Гьа ивиляй, 2008 йисуз уьлкведин тарихда садлагьай сефер, 14 йисалай жегьил ксарин кьадар 60 йисалай чӀехи ксарин кьдардихъ галаз барабар хьанвай. И вакъиади Кубадин пенсиядин система хатавилик кутузва.
Алискерово (посёлок)
Машгъулардай фактар
1977-й йисан 10-й чилез Свеча булахдин дугунда А. Я. Чередниченкодиз «Алискерово» тӀвар алай алпан гьатнава
Куба
Тарих
Европажуврикай иниз садлагьай атанвайди Колумб тир, ам 1492-й йисуз островдин рагъэкъечӀдай пата эвичӀнай. 1511-й йисуз Диего Веласкес де Куэльярди, островдин бинедин агьали муьтӀуьгъарна, форт Баракоа эцигна ва Кубадин садлагьай испанжув губернатор хьана. Колонизация, индейциярин кьиникьин шартӀуналди физвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз островдин агьали 75 % индейцияр — тайно тир.
Нахки
Нахки — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Нахки хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Тарих
XIX виш йисуз Нахки хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Нахки хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 415 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Фотосинтез
Фотосинтез (φῶς-ай — «экв» ва  — «гилигун», «кӀватӀун», «кутӀунун», «синтез») — фотосинтетик пигментрин (хлорофилл Набататрин, бактериохлорофилл ва бактериородопсин бактерийрин) иштиракуналди экве кьиле физвай углероддин диоксиддикай ва цикай органик веществояр арадиз атунин процесс. АлайчӀаван набататрин физиологияда фотосинтез лагьайла фад-фад фотоавтотроф функция гъавурда акьада— чара-чара эндэргоник реакцийра кьиле физвай экуьн квантрин энергия туькьуьнунин, элкъуьнин ва кардик кутунин, ва гьакӀни углероддин диоксид органик веществойриз элкъуьнин процессрин вири кӀватӀал я.
Хлорофилгалачир фотосинтез
Halobacterium типдин архейри кьиле тухузва; фотосинтездин виридалайни примитив тип я.
Аноксигендин
МичӀи яру ва къацу бактерийри, ва гьакӀни геликобактерийри кьиле тухузва.
Оксигендин
Набататри, цианобактерийри а прохлорофитри кьиле тухузва.
Фотосинтездин этапар:
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1922
Пудлагьай Кьиблепатан Америкадин чемпионат Рио-де-Жанейрода — гьа чӀавуз Бразилиядин меркез — тухвана. Ам 1922-лагьай йисан 17-лагьай сентябрдилай 18-лагьай октябрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Чили, эхиримжиди: Аргентина — Парагвай.
Тарихдин къене садлагьай сеферда чемпионатда вад кӀватӀурди (абурун ассоциацияр КОНМЕБОЛ-дик акатзавай тир) иштираквал авуна. 1919-лагьай йисус хьиз и сефердани чемпион чирдайвал алава матч тайинарна. Чемпионатдин къене судействодин патахъай пара скандалар хьана.
Матчар
Уругвайдин кӀватӀур финалдин къугъуна иштираквал авун хиве кьунач, себеб - Бразилиядин судьядин кӀвалахал рази туширвал.
Пеналти тайинардайлай кьулухъ Парагвайдин кӀватӀур никӀелай гадарна хъфена, анжах варархъан Модесто Денис варарал амукьна, амма адавай пеналти кьаз хьаначир.
Кввйни-квай бомбардирар
4 гола
2 гола
Буркихан
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 6 км яргъал, Чирагъ вацӀун хилер тир Буркиханрух вацӀ Буркихан вацӀук акахьзавай чкадал ала.
Тарих
Хуьр 1934 йисал кьван Кьурагь райондик квай.
XIX виш йисуз Буркихан хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Буркихан хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Буркихан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 082 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Тегьран
ТӀегьран — ирандин кьилин шегьер.
Хвереж (Хив район)
Хвереж (Хоредж, Хрежъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хвереж» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин рагъакӀидай пата, Чирагъ вацӀун дугуна, машгуьр Магу-Дере кӀамун гьахьунал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 886 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хвереж хуьруьн агьалийрин кьадар 417 кас тир: табасаранар — 385 (92,3 %), лезгияр — 32 (7,7 %).
Гуржи чӀал
Гуржи чӀал (ქართული ენა, kartuli ena) — къартвел чӀалан группадихъ акатзавай чӀал.
Бигер
Бигер (Бигер) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.
XIX виш йисуз Бигер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ЦицӀер, ХпитӀар ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай. Гуьгъуьнин йисара Бигер хуьр Кьеан хуьре авай садхьанвай «Новый мир» колхоздик акатзавай.
1966 йисан зурзунрин себебдилай хуьруьнэгьлияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьре 35 кӀвал гьисабнай ва агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 25 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 267 кас тир: 93 итим ва 174 паб.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
ЦӀийи Фиригъ
ЦӀийи Фиригъ (Новый Фриг) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Хив райондин хуьр, «ЦӀийи Фиригъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дербент райондин кьибле пата, райондин юкь тир Дербент шегьердилай 23,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Билиж.
Тарих
ЦӀийи Фиригъ хуьруьн тарих вичин улу-буба тир цӀуру Фиригъ хуьруьхъ галкӀанва.
Хуьруьн бине, 1967 йисуз Кьурагь райондин Фиригъ, Камархуьр ва Куьре хуьрерай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 877 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалияр 1 946 кас тир. 2002 йисуз — 1999 кас. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Фиригъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 415 кас тир.
Бразилиа
Бразилиа (Brasília) — 1960 йисан 21 апрельдилай Бразилиядин кьилин шегьер.
Алай чка
Шьегьер гьукуматдин юкьва, гуьлелай 1500—2000 м кьакьанвалда, Прету ва Дешкоберту вацӀарин арада чка кьунва. Ин чка махсус, республикадин политикадин юкьварикай Рио-де-Жанейро ва Сан-Паулу шегьеррай яргъала хкягънай.
Гьава
Тропикрин континенталвилин гьава, ламувални марфар квай гад (гьа чӀавуз кефер пата кьуьд жезва) ва къурувал квай ракьинин кьуьд (майдин юкьвалай октябрьдин юкьвал кьван). Юкьван гьисабдалди йисан температура 21 °C, йисан финифда сезонра 15—30 °C арара юзурзава. Виридалай чими варз сентябрь я. Гьавадин ламувал 30 % — дилай пара жезвач, хъуьтӀуьзни 10 % кьван агъуз жезва.
Ксарин сан
Яз Бразилиада гьамиша 200 000 кас амукьзава. Шегьердин къерехар галаз 2,5 миллион касдилай гзаф я. Идалайни гъери, виликамаз шегьер 500 000 кас кьун паталай планарна эцигнавай. Гьавиляй гила шегьерда машинар кьадардилай гзаф ава.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Промышленность
Промышленность, цӀийи гаф Кеспият (Industria) — хуьруьн майишатдин хилерин, зегьметдин алатар гьасилунин, хам-мал, материалар, кудай затӀар акъудунин крар ва кеспиятдин муькуь хилера ва майишатра арадал гъайи продуктрин адалай кьулухъан расунин кӀвалахар кьиле тухузвай карханайрин кӀватӀал (заводар, фабрикаяр, шахтаяр, электростацияяр ва мсб.).
Кеспият — жемиятдин затӀ гьасилунин къуватдин дережадиз кар къетӀъ ийидай таъсир гузвай, халкьдин майишатдин виридалайни чӀехи метлеб авай хел я.
Кеспиятдин вилик финин тарих
КӀвалин кеспиятдин вилин финиф дуьздаказ чкадин шартӀарикай ва хам-малуникай аслу тир:
Кеспиятдин класификация
Кеспият кьве чӀехи хилерин группайрикай ибарат я:
Гьасилзавай кеспият
Гьасилзавай кеспиятдик, мядендинни — химиядин хам-мал, металлургиядиз чӀулав ва рангунин металлрин минералар, металл тушир рудаяр, нафтӀ, газ, цӀивин, торф, чепрекьан, кьел, киреждин къван хкудзавай карханаяр, ва гьакӀни цинэлектростанцияяр, цин гунгар, тамар эксплуатация авунин, гъедер кьунин ва гьуьлуьн продуктар гьасилунин карханаяр акатзава.
Расна акъудзавай кеспият
Расна акъудзавай кеспиятдик, машинар акъуддай, чӀулав ва рангунин металлар, нафтӀадин ва химиядин продуктар, машинар ва алатар, кӀарасар расунин алатар, цемент ва дараматар эцигунин кӀвалахра герек тир материалар, кьезил ва недай-хъвадай затӀарин кеспиятрин продуктар гьасилзавай карханаяр, ва гьакӀни кеспиятдин затӀар ремонт хъийидай (поездар, локомотивар туьхкӀуьр хъийидай), чимивилинэлектростанцияяр, кинокеспият (киноиндустрия) хьтин карханаяр акатзава.
Кеферпатан МуркӀарин океан
МуркӀарин океан (Arctic Ocean) —
Француз чӀал
Франкрин чӀал (le français, la langue française) — Французрин чӀал (Франциядин офицал чӀал) — индоевропадин чӀаларин романрин чӀаларикай сад я.
Франция
Франция — «хвехуьнин» гьукумат я, СМТ-дин Хатасузвилин Шурадин ибаратдик квай гьамишан 5 члендикай сад я. 1950-лагьай йисаррилай гатӀумна Европадин ГалкӀ туькӀуьрнавай гьукуматрикай сад язва.
Агьалийрин сан-гьисаб — 64,7 млн кас (2010 гьер), абурукай 90 вишекайди — Франциядин гьукуматвияр я. Дин гвайбурукай чӀехи пай католикар я (76 %).
Къанунар акъуддай орган — кьве палатадин парламент я (Сенатни Миллетдин АлтӀушун). Административ чара авунар: 27 вилаят (22 метрополияни 5 гьуьлерилай анихъ авай вилаят), абурук 101 департамент ква (96 метрополияда, 5 гьуьлерилай анихъ авай департамент).
Индустрия
Францияди ракьунинни уранрин рудаяр, бокситар хкудун тухузава. Расна акъудзавай индустриядин чӀехи метлеб авай хилер — машинар акъудун, гьа гьисабдик автомобиляр акъудун, электротехникадинни электроникадин (телевизорар, чуьхуьдай машинарни мсб), авиациядин, гимияр авун (танкерар, гьуьлуьн паромар) ва станокар акъудун я.
Франция дуьньядин виридалайни чӀехи химиядинни нафтахимиядин продукция акъудзавайбурукай сад я (гьа гьисабдик каустик сода, синтетикадин каучук, пластмасса, минерал миянар, фармацевтикадин метягьарни мсб.), чӀулавни рангадин (алюминий, кьуркьушумни цинк) металлар.
Вири дуьньядин базардал франк парталриз, кӀвачин къапариз, ювелирдин затӀариз, парфюмериядизни косметикадиз, коньякриз, нисийриз (400-далай пара жуьре акъудзава) чӀехи машгьурвал ава.
Алишверишвални къуллугърин хел
Экспорт: машинар акъудунин индустриядин продукция, гьа гьисабдик транспортдин оборудование (къиметдай 14 кьван %), автомобиляр (7 %), хуьруьн майишатдинни недай-хъвадай метягьар (17 %, Европада кӀвенкӀве аваз фидай экспортеррикай сад я), химиядин метягьарни зурфабрикатар ва мсб.
Тарих
Антик берейра къенин Францидин чилерал кельтрин халкь галлар яшамиш жезвай. I вишйиса ч.э.в. а чил вири михьиз Римдин кьушунхъан Юлий Цезарди къачуна Республикадик артухарна. Гьа чӀавунилай кьил къачуна къенин Франциядин чилел романизациядин процессар эгечӀна. Чиликай Римдин провинцияр хьана, яшамиш жезвай халкь галлари къвез-къвез чпин хайи чӀал рикӀелай физ римавийрин латин чӀалал рахаз хьана. ГьакӀ физ, са кьуд виш йисалай а чилел мад са касни галл чӀалал рахазвачир.
5-лагьай вишийсалай эгечӀна чилел гьар жуьре германрин халкьар къвезвай. 476 йисуз Римдин империя чкӀайла, адан чилерал, гьакӀни къенин Франциядал а халкьари чпин гьукуматар эцигаз хьана. Вестготар а чилел хьана алатайла атана маса герман халкьдин — франкрин нубат чил кьиле тухуз. I-й Хлодвигди Меровингрин гьукумат эцигна. Абуру римавийрин пара хийир авай затӀар, фикирар, низамар чпиз къачузвай, гьакӀни католик дин (496). Меровингрин гуьгъуьна франкрин чӀехи династия Каролингар хьана. Карл ЧӀехидикай 800 йисуз император хьана. 843 йисуз Верденда хьайи разивиляй Карл ЧӀехидан хтулрин гьукумат пуд патал пайна — гьабурукай ракъакӀидай патал алай кӀусуникай къенин Франция хьана.
Кьулан вишйисарин бередиз пачагьдинни гьукуматдин виридалайни къуватлу инсанрин арада пара къалар авай. ГьакӀни Францияда гегьеншдаказ Инквизицияди кӀвалахзавай. Гьукуматдин кефер патал норманнар атана, а чилиз чпин халкьдин тӀвар гана. Луи VIIдан чӀавуз Англиядихъ галаз гьажетрини дявейрин яргъи жерге эгечӀна, а пачагьдин чара хъхьанвай паб Элеонора Пуатуни Аквитани 1152 йисуз Генрих Плантагенетазз гъуьлуьз фена. ГьакӀ хьана Франциядин са пай кьван чил Англиядик акатна. II-й Филипп Августдивай Англия Штауферрихъ галаз санал 1299 йисалди Францидай акъуд жезвай. 1250 йисуз пачагь Луи IX Европадин виридалайни къуватлу пачагьрикай сад тир.
1328 йисуз эхиримжи Капетинг кьейила Филипп Валуа цӀийи пачагьвилиз хкягъна. Францида 15 миллион кас яшамиш жезвай, меденият а чӀавуз лап виниз акъатнавай.
ХпитӀар
ХпитӀар (Хпит) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.
XIX виш йисуз ХпитӀар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ЦицӀер, Бигер ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай.
ХпитӀ хуьруькай виридалай сифте малуматар, Кьурагь хуьре авай цӀуру мискӀиндин цлал алай кхьинрай малум хьанвай. ГьакӀни, Кьурагь дере гьукуматдин сергьятар къалурзавай тарихдин документра хпитӀрин регъуьн тӀвар кьунвай.
Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик, 1914 йисуз хьайи нубатдин зурзуникай кьулухъ хуьр виже текъвер гьалариз атанай, ва адан эгьлияр цӀийи чкадиз куьч хьуниз мажбур тир. Ахьтин чка къвалав галай. Сувал алай кьулу чка, гьинай дуьз Каспий гьуьлелай экъечӀзавай рагъ акваз жедай. Ахпа, 1966 йисан кӀеви зурзунрилай кьулухъ хпитӀвияр кьведлагьай сефер куьч хьуникай чара авачиз тир, амма и гъилера абур кьулувалдиз, Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 51 майишат авай, агьалийрин кьадар 304 кас тир: 167 итим ва 137 паб.
ХпитӀра гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: НитӀрекьушун, Какар, Сумар, Чапинар, ЦӀахар. Хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахъзавай.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Леонард Эйлер
Леона́рд Э́йлер (Leonhard Euler; 15 апрелдиз 1707, Базел, Швейцария — 7(18) сентябрдиз 1783, Санкт-Петербург, Урусатдин империя) — математикадинни механикадин илимрин виликфиниз фундаментал пай кутур швейцариядин, немцерин ва урусатдин математикни механик (гьакӀни физикадиз, астрономиядиз ва са жерге практикадин метлеб авай илимриз). Эйлер — математикадин анализдай, дифференциал геометриядай, рекъемрин теориядай, мукьва авунвай гьисабунрай, цавун механикадай, математикадин физикадай, оптикадай, баллистикадай, гимияр расунай, музыкадин теориядай ва маса хилерай 850-лай (къад фундаментал монографияр кваз) гзаф кӀвалахрин автор я. Петербургдин, Берлиндин, Туриндин, Лиссабондин ва Базелдин илимрин академийрин академик, Париждин илимрин академиядин къецепатан член.
Асеф Мегьман
Абдуллагьрин Асеф Мегьманан хва (лакӀаб Асеф Мегьман) — машгьур лезги шаир, артист, композитор, прозаик ва драматург. ДАССР-дин харусенятдин лайихлу кардар. Дагъустан Республикадин халкьдин артист.
1930 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дуьнядал атана. Алатай вишйисан 30-йисара буба репрессиядик акатай Асефан уьмуьр гзаф заланди хьана. Сифте Къубада, ахпа Дербентда педмектебра кӀелна, муалимвал авуна, гуьгъуьнай Дагъустандин Радиода лезгидал гунугрин редакторвиле кӀвалахна. А. Мегьман са шаир хьизни, гьакӀ са композитор хьизни хайи халкьдин арада гьуьрметдин сагьиб я. Адаз «Дагъустандин халкьдин артист» лагьай тӀвар ганва. 2015 йисан 23 июньдиз чӀехи шаир Магьачкъала шегьерда рагьметдиз фена.
ТуькӀуьрунар
Вичин садлагьай шиирар Асефа азербайжан чӀалал кхьизвай. Адаз гьам лезги чӀални гьам азербайжан чӀал вини дережада чизвай. Адан сифте шиирар Бакудин газетрин чинриз акъатнай. Дербентдин Педагогвилин училищеда кӀвалахзавай Абдуллагь Муталимов муаллимди гайи меслятдалди Асеф Мегьмана лезги чӀалал шиирар кхьиз эгечӀнай. Асеф Мегьман СССР-дин журналистрин Садвилин член тир. 2010 йисуз ам «Дагъустандин халкьдин артист» тӀварцӀиз лайихлу хьанай.
1971 йисуз Асеф Мегьманан «ЯхцӀурлагьай гатфар» тӀвар алай садлагьай ктаб лезги чӀалал акъатнай. А ктабдик 70-й йисара туькӀуьрай поэмаяр, манияр ва чӀалар акатнай. 2002 йисуз акъатай шаирдин «Зун галачиз» тӀвар алай ктабда пуд гьикая, поэмаяр ва шиирар гьатнай. Асеф Мегьманан 80 йисан юбилейдиз нубатдин «Руьгьдив рахун» ктаб ва Азербайжанда чап авунай «Чаз чидай Асеф Мегьман» ктабар акъатнай.
Арассамахи
Арассамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Нахки хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 24 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Арассамахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Арассамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 29 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Гоа (Дагъустан)
Гоа (Гоа) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Дулдугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 10 км кьиблединни—рагъэкъечӀдай пата, Чирагъ вацӀни Футулусу вацӀ сад-садахъ галаз акахьнавай чкадал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гоа хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Дулдугъ ва Дуруштул хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гоа хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 475 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Футбол
Футбол — пара ксараз кӀани къугъун.
А къугъунда тупанаг кицегь жезава ичӀи кӀвачерал, кьилиг (виридал, гъилер галачиз). Футболда къугъадайбур пай жедва кьве мехелдал, гьарда 11 кас авай.
Гьар мехелдих вичин варар ава. Гьар къугудавайдиз туп жуван дирбикан мехелдин варараз ягъна кӀанда. Къгъун физавай 90 тӀйикьаз къене. Садим, сифте 45 тӀйикьа куьтегь хьайила къгун къучар ийизава. Къугъарчийра йал ягъзава 15 тӀйикьадин къенн.
Ахпана мад къгъун эгечӀзава. 90 тӀйикьа куьтегь хьайила не пара дим туп чпин дирбикран варараз ягъайтӀа — гьам вилик фена.
Къугъунин тӀвар
ТӀвар инглисдал (association football) туькӀуьрнавай тир, маса «кӀвачин туп» къугъунрикай къакъатун паталди парвиниз регби (rugby football).
Ханбутай бег Яргунви
Ханбутай бег Яргунви — сифте яз 1815 й Яргун, ЭчӀехуьр, ТӀигьиржал хуьрерин агьалияр кӀвачел къарагъарна урус тарашхъанрин аксина женг чӀугур, гуьгъуьглай Самур дугундин хуьрера, Къуба ва Куьре аялтра машгьур хьайи зурба кьегьал
Хашпара дин
Хашпара дин  — дуьньядин пуд кьилин динрикай сад я.
Суьгуьт
Суьгуьт (Сюгют) — Дагъустан республикадин Табасаран райондин чилерал алай Хив райондин хуьр, «Агъа-Ярагъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Табасаран райондин чилерал ала.
Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 272 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Хев галай жанавур
Фири галай жанавур (Chrysocyon brachyurus) — гьайван.
ЦицӀер
ЦицӀер (Цицер) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай са кьиса ава: и чилера цицӀерин булвал тирвиляй ада и тӀвар къачунай. Хуьруьн 300 - елай пара йисар ава. Адаз вичин мискӀин авай. Фекьидин везифа Шейх тӀвар алай касди кьиле тухузвай. Иниз Штул ва ЦӀехуьл хуьрерай инсанар куьч хьанвай.
XIX виш йисуз ЦицӀер хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитӀар, Бигер ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай.
1966 йисан зурзунрилай кьулухъ цицӀервияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 гьаятар авай, агьалийрин кьадар 110 кас тир: 61 итим ва 49 паб.
ЦицӀервийрин асул кӀвалахар малдарвар ва лежбервал тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Рим империя
Тарих
Гай Юлий Цезарь кьейила империядин кьиле Октавиан Августни (рагъакӀидай пата) Марк Антоний (рагъэкъечӀдай пата) хьана. Къвез къведайдивай Марк Антоний вичин цӀийм папаз, Мисридин паччагь Клеопатрадиз яб гуз хьана, гьадан чӀалахъ пара килигиз. И кар Руман сенатдизни Октавиан Августаз бегенмиш хьанач. Октавиана адаз дяве гана, ам гьуьлуьн женгда гатана 31-й йисуз. ГьакӀ хьана Мисри Рум империядик кутун провинциявилиз. 27-лагьай йисуз Октавиана императордин титул кьабулна — Румдикай империя хьана.
Къенепатан дявейрин эхир эциг авуна лагьана Италиядани провинцийра авай ксари Октавианаз гьуьрмет ийизавай. Адалай кьулухъ атай императорриз чпин къуват кӀиви ийиз кӀанзавай. Абуру мад Халкьдин кӀватӀалар эверзавачир. Рум гьукуматдин вири агьлияр мажбур хьана императорриз гъуцариз хьти гьуьрмет гуз. ЦӀийи «гъуцариз» монументарни храмар багъишзавай. Императоррин хайи йикъар вири халкьдин суварар хьиз тухузвай. Сад хьайитӀани и кардал рази тахьайтӀа ам рекьизавай. Рум тариххъан Тацита кхьизавай: виликра крар патал азаб гузвай, гила гафар патал. Сифте вишйисан императоррикай виридалайни писдини яманди Нерон тир.
Неронан девирдин Рум
Нерона вич лап чӀехи алакьнар авай артист, актёрни шаир яз гьисабзавай. Ада кӀелзавай вичин шиирар театрра, грекрин трагедийрин роляр кьилиз акъудзавай. Румажувар мажбур тир адан къугъунрал атуниз. Неронан мялим Сенека тир. 64-й йиса Рума пара еке цӀаяр хьана, лап пара кӀвалер кана, садбур шегьердай катна. Халкьдиз Румак цӀай кутурди Нерон тир хьти тир. Ихьтин гафарал цӀар чӀугвун патал ада вири тахсирар хашпересрик кутуна. Парабур абурукай а саягъ яман кьенвай гьа, гьакӀан румажувариз абурун язух атана. Неронан девирдин эхирда адаз аксиниз къушунар хкаж хьана. Вичин лукӀраз ада вич йикь лагьана. ГьакӀа Нерон кьена.
Сифте хашпараярни абурун дин
ЦӀийи диндик кьил кутурди Иисус тир Палестинадай. Адакай амукьнава пара кьисаяр адахъ галайбуру туькӀуьрнавай.
Кьве агъзур йис кьулухъ шегьеррани хуьрера, Палестинада, Сириядани ГъвечӀи Азияда, Руман гъилик квай, ксар акъатна, чеб Гъуцран Хцин — Иисусан юлдашар я лугьудайбур. Абуру лугьузавай, Иисусан диде кесиб палестин шегьер Назаретжув Мария тирди.
Траян императордин чар, провинциядин префект Плиний Секунд ГъвечӀидаз: Вуна лап дуьз карна, зи Секунд, ваз хашпересрикай хьиз ван гайи ксарихъай ахтармиш авур. Виридаз сахьтин ихтияр ина эциг жедайди туш. Абурухъ къекъуьнни паргар кар туш: эгера абурал арза кхьена абурун хиве а кар туртӀа — абур катана кӀанда. Эгера ни хашпересвиликай вич хкуд авуна чи гъуцариз тӀалабнар авуртӀа, абуруз рикӀ ахъайна кӀанда. Виликра абур ахтармишзавайтӀани.