cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Квардал
Тарих
Мецерай мецериз атана чав агакьай кьисадив кьурвал, хуьруьн сифтегьан тӀвар Кура тир. Хуьр тахминан 2000 йис идалай вилик бине кьунвайди я. Им успатарзавайди хуьре пара кьадарда амукьнавай дегь чӀаван кучудунарни сурар я. Чеб къецепатан ва чкадин душманрикай хуьн патал квардалвийрин улу-бубайри хуьр инсандин гъил агакь тийир рагал эцигнавай. Хуьруьз анжах са жигьир физвай, ва ам ара датӀана къаравулдин килигунихъ квай. Эвер тавур ксарин вилик пад, хуьруьз гьахьунал алай зурба мегъуьн кӀарасдин варари атӀузвай. И варар кьетӀендаказ чирнавай ксари хуьзвай. Идалайни гъейри, хуьруьн къваларив гвай чкаяр кьве къаравулдин минарайрай вил алаз хуьзвай. ГьакӀни, ина душманриз тӀебиатдин манийвилерни авай — кӀамар. Ибуру вирида квардалвийриз чеб душманрикай хуьниз къулай шартӀар гузвай.
Бащунайрилай кьулухъ Квардалриз Кацахар сихил атана ацукьнавай. Лугьузвайди я хьи, абур Кьибле Дагъустандин сувариз Шам вилаятдай (Сирия) атанвайди я. Са шумуд вахтунилай, КацӀахар кьве — КацӀахар ва Магьмудар сихилриз пай хьанвай. Са тӀимил геж, хуьруьз Яхулрин чилерай — Къужаяр, Дахада райондин Ашты хуьряй — Мирзеяр ва Агъул райондин Буркихан хуьряй — Бугъаяр сихилар атана ацукьнавай.
XIX виш йисуз Квардал вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Усугъ, Укуз ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 217 касди уьмуьр гьалзавай. Вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Квардал хуьруьн агьалияр 120 кас яз вири лезгияр тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Бащунаяр, Бугаяр, Кацахар, Кужаяр, Махмудар, Мирзаяр.
1949 йис
1949 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурникӀуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1949-лагьай йис ва XX виш йисан 49-лагьай йис я.
Бутри хуьруьнсовет
«Бутри» хуьруьнсовет (Село Бутри) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Бутри хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Бутри хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 029 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Жуьльян хуьруьнсовет
Жуьльян хуьруьнсовет (Cülyan bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Жуьльян хуьр акатзава.
Укуз
Укуз (агъул. Укуди, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 28 метр кефердинни - рагъакӀидай пата, Агъул райондихъ галаз сергьятдал, Кьурагь вацӀун эрчӀи хилел, Кьурагь - Хвереж машиндин рекьел, зурба рагал чка кьунвайди я. Хуьр иер ландшафтдин юкьва ава. Адан къваларив пара кьван вацӀар, булахар, чӀурар, тӀулар, рагар, чархар, кӀамар ава.
Тарих
Укуз Кьибле Дагъустандин виридалайни дегь хуьр тирди тестикьарзавайди, адан къваларив гвай дегь чӀаван ва кьвед - пуд гьава чилин кӀаник квай сурар я. Алимрин чӀехи маракь вичел чӀугвазвайди, мийитар ацукьнавай гьалда кучуднавай сурар я. Абур гьи цивилизациядиз талукьбур ятӀа гилани малум туш.
Хуьруьн мулкунихъ 900 гектар чилер ква. Са чӀавуз (1970 йисал кьван) хуьре 70 майишатар авай, гила 9 кӀеви ва сувариз вафалу хзан амукьнава. Агьалийрин чӀехи пай Дербент райондин Мамедкъала посёлокдиз куьч хьанва. Алатай виш йисан 1930 -й йисара Укузра коллективдин майишат арадал гъанвай. Колхоздин садлагьай председателяр Рамазан Латифов, Яхья Шахбанов тир. 1936 йисуз хуьре мектеб эцигнавай. Адан садлагьай муаллим Абдурагьман Маллаев хьанвай. Хуьруьн эгьлийрикай вини дережадин чирвилер къачур садлагьай кас Хидирнеби Маллаев тир. Хуьре пуд рекъвер, мискӀин, сашумуд пӀирер авай. 1930 - й йисара мискӀин чукӀурна адан чкадал гражданвилин мектеб эцигнавай.
XIX виш йисуз Укуз хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Усугъ ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 30 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах кьуд кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 47 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Укуз хуьруьн агьалияр 126 кас яз вири агъулар тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Бугаяр, Аюбар, Гачалар, Парсияр, Бижияр, Буцундаяр, Квасаяр.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьруьн эгьлийри культурадин КӀвалин, фельдшервилинни-акушервилин идарадин къуллугърикай менфят къачузва. Чкадин аялар Хвереж хуьруьн мектебда кӀелзавайди я.
Ню (гьарф)
Ню (νυ) — Ν, ν — грекрин алфавитдин цӀипудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Гъед», «илан балугъ», «гъуьлягъ») мана гузвай «нун» гьарфуникай арадал атанва. «Ню» гьарфуникай N|латин N ва кирил Н гьарф арадал атанвайди я.
ЦӀийи грек тӀвар — ни (νι).
Фиярин хуьруьнсовет
«Фиярин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Фийский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Фий хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Фиярин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 623 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Флорида
Флорида (англ. Florida, исп. florida — «цуьк ахъайзавай») - кьилин шегьер Таллахасси тир, АСШдин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата авай штат. Мексика заливдинни Атлантик океандин арада авай сатӀварцин зуростровда чка кьунва,кьибле патай Флорида проливдин ятари кьунва. Ксарин кьадардай, АСШда кьуд лагьай чкада физва (Калифорния, Техас ва Нью - Йоркдилай къулухъ) ва майдандин чӀехивиляй кьанникьведлагьай чкада.
ЧӀехи шегьерар - Джэксонвилл (виридалай чӀехиди), Майами, Тампа, Орландо.
Алай чка
Штатдин виридалай кьакьан кӀук - Бриттон - Хилл кӀунтӀ я, адан кьакьанвал 106 м ва вири штатрин кьакьан чкайрикай виридалай аскӀанди я. И кӀунтӀ штатдин лап кефер пата ава ва Флорид зуростровдиз талукь туш. Зуростровдин виридалай кьакьан кӀук - Шекердин кьил сув я. Штатдин майдандин чӀехи пай - кьулувал я, кьилди са кефер пад - кӀунтӀар авай чкаяр я.
Климат
Флоридадин климат вири штатда сад туш: кефер пата муссон гарарин гьава вини я, Окибочи вирин мукьув - субтропиквилинни ламу гьава ва кьибле пата - океанвилин гьава. Майами шегьердин хъуьтуьл кьуьд, хъутӀуьн береда ам курортдин асул зона ийизва. Кефер ва Юкьван Флоридадик йисан къене къвезвай ракьинин экведин сятер - 2400 - 2800 сят, Кьибле патаз - 2800-3200 сят.
Штатдин кефер патан йисан юкьван температура - 21°С - дилай, кьибле патан 28°С кьван. Кефер патан хъуьтӀуьн юкьван температура — 4 °С-дилай, кьибле патан - 18 °С кьван. Гатуз температура 38 °С-дилай виниз кьеридиз физва. Флоридадин Юкван ва Кьибле патара гуьлуьн къезил гарарин себебдилай гад гьакьванни чими туш. Виридалай вини температура Монтечиллодин мукьув гуьзетнай - 43 °С, виридалай агъа температура Таллахассидин мукьвара хьанай - 19 °С.
Гадни зул «тӀурфанрин бере» я. 1855 йисалай 2006 йисал кьван ФлоридадайтӀуз 114 тӀурфан алатнай, абурукай 37 3 лагьай категориядиз талукь тир. Гилан чӀаван, гьихьтин гьава жедатӀа виликамаз лугьунин тегьерар, тӀурфандикай галукьзавай чукӀурунрин кьадар пара кьван агъуз ийиз куьмекзава. Амма адахъни бафа авач, ва риск алай вакъияяр тӀимил хьанвач, гьакӀ 1998 йисан августдиз, Флоридадин киблединни - рагъэкъечӀдай патайтӀуз алатнай Эндрю тӀвар эцигнай тӀурфандин нетижада 40 дилай пара кас кьенвай. Пулунин жигьетдай галукьнавай зиян 20 миллиард доллар тир. Гьа тӀурфан чӀавуз Майами шегьердин патаг гвай Хомстел шегьердин дараматрин 90 % чӀукӀунар галукьнавай. Адетдалди марфарин бере Флоридада июлдин эхирда эгечӀна ноябрьдин сифте кьилерал кьван давамзава. Мадни фад-фад Флоридадиз тӀурфанар сентябрь вацра къвезва.
Флоридадин гьава пара метлеб ва къимет авай "тӀебиятдин ресурс" я. Гьа и климатди гьар йисуз иниз, чимивал ва гьарчӀавуз кьацӀуз амукьзавай пальма ттарар кӀанзавай миллионралди туристар чӀугзава. Амма мадни пара туристар Флоридадиз хъуьтӀуьз къвезва, вучиз лагьайтӀа хъуьтӀуьн Флорида, кефер америка континентда виридалай чими чка я. Январьдин юкьван температура 18°—21 °C я.
Флора
Флоридадин майданда, сад - садахъай аквадай гьалда тафават авай набататрин са шумуд зона ава: Субтропик ахъа тамарин зона, маса зонайрикай гзав цуькверин жуьрейрикай, гьакӀни орхидей цуькверин чӀехи жуьреба - жуьрейрикай, ина 60 дилай пара жуьре ава, тафават аваз я.
Валарин тамарин зона, асулдай куьруь, къумадин наратт тарарикай ибарат я. Гьа и зонада мадни пальметто, мериленддин мегъуьн ттар ва чӀулав мегъуьн ттар экъечӀзава.
ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь
ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь (лат. Aquila pomarina) - чинеругдинбурун хзандик квай чӀехи рагъэкъечӀдайпатаневропадин йиртижи нуькӀ я.
Флорида
Флора
Уьленрин зона, ибурун арада Эвергдейдс хьтин чӀехи уьленар ава, гьакӀни уьцӀуь уьленрин гъвечӀи зонаяр.
ГъвечӀи тӀвех-тӀвех лекь
Шикил кхьин
Бедендин яргъивал - 62 — 65 см, луван яргъивал - 44 — 51 см, заланвал 1 500—1 800 грамм я.
Ареал
Урусатда кьве чара авунвай чкада яшамиш жезва. Садлагьай чка - рагъакӀидай патан сергьятра авай акахьай тамар ва абурулай рагъэкъечӀдай патахъ Санкт-Петербургдин ва Новгороддин арадал кьван, Москва вилаятдин ва Тула вилаятдин рагъакӀидай патарал кьван, кефер патахъ Санкт-Петербургдал кьван. ГьакӀни жуьре рагъакӀидайпата Эльба вацӀун дугунал кьван, Венгриядал, Македонидал, Грециядал кьван, кьибле патахъ ЧӀулав гьуьлел кьван, Туьркиядал, Иракдал, Индиядал кьван гьалтзава.
Хуьнуьх
Категория: 3 - гъвечӀи тир ареал авай кьери жуьре я.
Флорида
Флора
Юкьван Флоридада саваннрин зона ава, гьина кагьу - латук ва америкадин лотос хьтин набататар экъечӀзава.
Археяр
Археяр (Archaea ἀρχαῖος-кай «лап цӀуру чӀаварлай авай, дегьчӀаван, цӀуру») — чан алай организмрин домен ( Карл Вёзедин пуддомендин системадалди Бактериярни Эукариотар галаз). Археяр хвех, я тахьайтӀа гьар гьихьтин хьайитӀани са мембрандин органеллар авачир саклеткадин микроорганизмар я.
Синифриз ччара авун
Алай чӀава архейрин 5 тип ччара ийизва: Арада 6-й типни ччара ийизва — Aigarchaeota.
ДОМЕН ARCHAEA
Тип 1 Crenarchaeota
Тип 2 Euryarchaeota
Тип 3 Thaumarchaeota
Тип 4 Korarchaeota
Тип 5 Nanoarchaeota
Тип 6 Aigarchaeota
ЧӀехи Къавкъаз
ЧӀехи Къавкъаз — ЧӀулав ва Каспи гьуьлерин арада экӀя хьанвай суварин система я, ГъвечӀи Къавкъаздихъ галаз сувун уьлкве — Къавкъаз арадал гъизва.
ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъер Анападилай Бакудал кьван авай мензилда 1150 км кьван яргъи хьанва, адан гьяркьуьвал 32 — 180 км я.
ЧӀехи Къавкъазда муркӀари кьунвай чилерин гегьенш майданар ава. МуркӀарин вири санал кьадар 2050 кьван я, абуру кьунвай майдан тахминан 1400 км² я. Къавкъаздин муркӀарин чехи пай Юкьван Къавкъаздал къвезва. Абурун виридалайни чӀехи юкьвар Эльбрус сув ва Безенги муркад-сув я. Безенги муркад-сувун яргъивал 17 км я.
ЧӀехи Къавкъаз — им гзаф жуьреба-жуьре набататрив ва гьайванрин алемдив (чӀехи пай эндемикар я) девлетлу регион я.
Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъинлайтӀуз Урусатдин Абхазиядихъ, Грузиядихъ, Кьиблепатан Осетиядихъни Азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьятар физва.
Ассам чӀал
Ассам чӀал
Постелатив аватвал
Постелатив аватвал  (Къакъатунин кьуд лагьай падеж)  - лезги чӀала гьалтзавай граматикадин къайда .
Суалриз жаваб гуда нихъай ?, квехъай ?
Кубачи чӀал
Кубачи чӀал, арбук чӀал (чпин тӀвар: гӀугъбуган [ʕūʁbugan]) - къубачийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Уркарах райондин рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 7000 кас.
Нугъатар
Адетдалди кубачи чӀал кьве нугъат кутазвайди я:
Кхьинар
Литературадин дарги чӀалан кхьинар саки кӀвалахарзавач. Чпин официал кхьинар авач. Адетдалди кубачивийри урус чӀалал кхьизвайди я. Кубачи чӀалал чапдай акъатнавай кьилди са ктаб я. Кубачивийри чеб даргийрикай кьетӀендаказ хкудзава.
Фонетикадин кьетӀенвилер
Кубачи чӀала гуж авай ахъа тушир ванер ава, адетдалди абур литературадин дарги чӀалан вандай ахъа тушир ванерин чкадал акъатзава:
Кубачи чӀала «р» ахъа тушир ван аватзава, мукьвал-мукьвал ахъа ванцин яргъивал гъиз:
«ХӀ» ван тахьайтӀа «рхӀ» ванцин комплекс аватзава:
Грамматикадин кьетӀенвилер
Кубачи чӀала хнуб жинсинин (классдин) лишан «й» я, маса дарги чӀалара «р» лишан я:
Кубачи чӀала глаголдин (ифинитив) акьалтӀун «-ий» я, литературадин дарги чӀала «-ес» акьалтӀун я:
Гьисабдин тӀварар
«са» (сад); «кӀве» (кьвед); «гӀяб» (пуд); «агъв» (кьуд); «хьу» (вад); «эк» (ругуд); «вее» (ирид); «ккаа» (муьжуьд); «гӀучӀум» (кӀуьд); «вицӀ» (цӀуд); «гъа» (къад); «дящ» (виш); «азий» (агъзур).
11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар «вицӀ»- кӀусни "-ну-" суффикс гилигунивди арадал къвезва:
«вицӀнуса» (цӀусад); «вицӀнукӀва» (цӀикьвед); «вицӀнугӀяппя» (цӀупуд); «вицӀнуагъва» (цӀукьуд); «вицӀнухьва» (цӀувад); «вицӀнуэкка» (цӀуругуд); «вицӀнувеея» (цӀерид); «вицӀнуккая» (цӀемуьжуьд); «вицӀнугӀучӀумал» (цӀекӀуьд).
Числойрихъ «-ибил» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварарни, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава:
«саибил» (садлагьай); «кӀвеибил» (кьведлагьай); «гӀябибил» (пудлагьай); «агъвибил» (кьудлагьай); «хьуибил» (вадлагьай); «вицӀибил» (цӀудлагьай); «гъаибил» (къадлагьай); «гӀябцӀалибил» (къанницӀудлагьай); «гӀучӀумцӀалибил» (кьудкъанницӀудлагьай); «дяшибил» (вишлагьай); «азийбил» (агъзурлагьай).
ТӀварцӀин эвез
* Кьилдин тӀварцӀин эвезар:
* Талукьвилин тӀварцӀин эвезар:
* Кьилдин тӀварцӀин эвезар гунугин падежда:
«дами» (заз); «иттий» (ваз); «идий» (адаз); «ниссий» (чаз); «ишший» (квез); «иттадий» (абуруз).
Наречие
* Чкадин наречие:
«яниб» (ина); «итгуб» (ана); «талаб» (вилик); «гьилаб» (кьулухъ); «шулиб» (патав, къвалав); «итту» (аниз); «читахьвле» (дуьз); «иттул» (анай); «янил» (инай); «итту-янил» (анай-инай); «хъайиб» (винел, вине).
Акуша чӀал
Акуша чӀал (чпин тӀвар: Ахъуша) - акушавийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Дахада райондин рагъэкъечӀдай пата чкӀанвайди я. Рахазвайбурун кьадар 42000 кьван кас я.
Жуьльян-Муьдри хуьруьнсовет
Жуьльян-Муьдри хуьруьнсовет (Cülyan-Müdri bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Жуьльян-Муьдри, Дагьар, Мулух, Муьдри, Муьдрисе, Наниж, Пиреганым, Ваша хуьрер акатзава.
Алентежу
Алентежу (порт. Alentejo) — кьибле ва юкьван Португалияда чка кьунвай экономикадин регион. Адак Эвора, Бежа, Порталегре округар, гьакӀни Сантарен ва Сетубал округрин кьибле хуьрер акатзава.
Майдан - 31 152 км², вири уьлкведин ччилерин 33 % кьунва.
Агьалияр - 777 421 кас, вири уьлкведин агьалидин 8 %.
География
Регион, кефер патай Юкьван региондихъ, рагъэкъечӀдай патай Испаниядихъ, кьибле патай Алгавре региондихъ ва рагъакӀидай патай Лиссабон региондихъни Атлантик океандихъ сергьятра ава.
Административ ччара авунар
И региондихъ вад гъвечӀи агъарегионар акатзава:
ЧӀехи шегьерар
И региондин чӀехи шегьеррикай гуьгъуьнинбур хкягъиз жеда:
Постессив аватвал
Постессив аватвал - лезги, агъул чӀалара гьалтзавай граматикадин къайда .
Пеньяроль
Клуб Атлетико «Пеньяроль» (Club Atlético Peñarol) — Уругвайдин Монтевидео шегьердай тир, титул галаз тӀвар кьунвай дуьньяда виридалай машгьур футболдин клубрикай сад я. XX виш йисуз Кьиблепатан Америкадин виридалай кӀвенкӀве аваз физвай ва дуьньяда «Реал Мадрид» — алай кьулухъ кьвед лагьай чка кьунвай клуб.
Тарих
Клубдин бине 1891 йисан 28 сентябрдиз эцигнавай. Адан сифтедин тӀвар «Уругвайдин ракьун рекьин крикетдин юкьван клуб» (Central Uruguay Railway Cricket Club) тир. Уругвайда 2-й виридалайни цӀуру футболдин клуб хьиз гьисабзавайди я.
1913 йисалай цӀийи «Пеньяроль» тӀвар кьунвай, и тӀвар италиядин мигрант Педро Пиньяролодин гьуьрметдай эцигайди я.
Клубдин рангар чӀулавди ва хъипиди (къизилд тавди) я.
Машгьур футболистар
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4; text-align: left;">
Зайва хуьруьнсовет (Исмаиллы район)
Зайва хуьруьнсовет (Zeyve bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Зайва, Ханкенди, Куьрдуьван хуьрер акатзава.
Гапшима-бутри чӀал
Гапшима-бутри чӀал — гапшима-бутривийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Акъуша райондин Гапшимани Бутри хуьрера чкӀанва. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар — 13000 кас я
Тарки
Тарки (Таргъу) — Дагъустан республикадин Магьачкъала шегьердин администрациядин Советский райондик квай посёлок.
География
Магьачкъала шегьердилай 4 км яргъал, Тарки-Тау сувун рагъэкъэчӀдай патан гуьнедал ала.
Агьалияр
2010 йисан малуматриз килигна Тарки посёлокда уьмуьрзавай миллетар :
Галлюцинация
Галлюцина́ция — герексуз рахун, тежедай мурадар аквадайла ва инсандин беденриз хъуьтуьлвилер, тӀал къведайла лугьуда. Амма галлюцинация къведа гзаф галат хьайла, алкоголь хвайила ва канаб чӀугвайла. Термин сад лагьай сеферда туькӀуьрна Ж.-Э. Эскиролди 1817 йисуз.
Усугъ
Усугъ (агъул. Усугъ, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Хвереж ва Укуз хуьрерихъ галаз «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 19 километр кефердинни — рагъакӀидай пата, Акарлец вацӀун дугундал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш.
XIX виш йисуз Усугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Квардал, Укуз ва Гелхен хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 300 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Усугъ хуьруьн агьалияр 404 кас яз вири агъулар тир.
Сулак (вацӀ)
Сулак ("Къой су" — «Хпен ятар», Сулахъ,, Сулак мыри, ГӀой-хи — Дагъустанда авай вацӀ. Уьлкведин чӀехи вацӀарикай сад я.
XX виш йисалди вацӀ твар Къойсу тир. Къумукъ чӀалал къой — «хеб», су — «яд» мана гузвай.
География
ВацӀун яргъивал — 169 км, гьавиздин майдан — 15 200 км² я. Сулак вацӀ Авар Къойсу ва Анди Къойсу вацӀар сад-садак акахьунин рекьелди арадал къвезва. Сифте 700 – 1500 км Сулак каньёндайтӀуз авахьзава, ахпа Ахетли кӀамайтӀуз. Каспи гьуьлуьк авахьзавай чкадал чӀехи тӀиш арадал гъизва.
ВацӀун ятарин чӀехи пай цӀразвай живерал къвезва. Апрель вацралай сентябрьдал кьван вацӀун дережа хкаж жезва. Цин рагъулвал 450 г/м³я.
Сулак вацӀун ятарик акахьзавай виридалайни чӀехи вацӀар Ах-су, Чвахун-бак, Тлар ва ГъвечӀи Сулак я.
Ивановка хуьруьнсовет (Исмаиллы район)
Ивановка хуьруьнсовет (Ivanovka bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Ивановка ва Куьлуьллуь хуьрер акатзава.
Рубас (вацӀ)
Рубас — Дагъустанда авай вацӀ. Табасаран ва Дербент районрин чилерайтӀуз авахьзава.
География
Вичин сифте кьил Джуфу-Дагъ сувун мукьвал алай булахрилай къачузва, ва Арабляр хуьруьн мукьвал Каспи гьуьлуьк акахьзава.
Адак акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар агъадихъ галайбур я: Афна вацӀ, Ханагъ вацӀ, КӀварчагъ вацӀ, Къамыш вацӀ я.
Ар-Рахьман
Ар-Рахьма́н ( — ар-рахьма́н) — Аллагьдин кьвед лагьай тӀвар. И тӀвар Къуръанда 56 дра гьалтзава.
Мана
Лезги чалал Ар-Рахьмандин манаяр: РикӀ хъутуьлди, Мергьямет авайди, Виридан азабар аквадайди
ЭлячӀунар
Ар-Рахмaaну // Allahtin Ijer Ŧwarar. Zikr.Org
Владимир Ильич Ленин
Владимир Ильич Ульянов (1870—1924) — Урусатдинни Советрин политикни революционер, Советрин гьукуматдин бине эцигайди. Октябрдин революция тешкил, Марксист, публицист я.
Уьмуьрдикай
Владимир Ульянов 1870-й йисуз дидедиз Симбирск шегьерда хьана. ГьакӀ ятӀани 1917-й йиса Октябрдин революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир. Кьена 1924-й йисуз.
Кейванди хуьруьнсовет
Кейванди хуьруьнсовет (Keyvândi bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Кейванди, Багьлиян, Билистан, Минге, ПӀирабулкьасум ва Шабиян хуьрер акатзава.
Вальбергдин лекь
Вальбергдин лекь (лат. Aquila wahlbergi) - чинеругдинбур хзандик квай нуькӀ я. Жуьредин эпитетдал швецидин тӀебиатдин алим Йохан Аугуст Вальберг гьуьрметдай тӀвар эцигна.
Йикъан йиртижи нуькӀ я. Бедендин яргъивал - 55—60 см, луварин ахъавал - 130—160 см. И нуькӀ Сахарадилай кьибле патахъ чка кьунвай уьлквейра гьалтзава. Рептилийрал, куьлуь некхъвадайбурални нуькӀерал гъуьрч ийизва. Мукар, адетдалди яз, тарарал расзава. Кладкада са тахьайтӀа кьва кака жезва.
Гернидин лекь
Гернидин лекь (лат. Aquila gurneyi) - чинеругдинбурун хзандик квай ири нуькӀ я. Латин таксондал инглис орнитолог Джона Генри Гернидин гьуьрметдай тӀвар эцигна (1819—1890).
Адаз юкьван дережадин сан-гьисаб авай чӀехи тушир пупуляция ава. Яшамиш жезвай араяр амукь тавунин гъиляй популяция тӀимил хъижезва.
Бедендин яргъивал - 74-85 см, абурукай зур пай кьван тум я, луварин ахъавал - 170—190 см, дишийрин заланвал - 3060 г. я.
Яшамиш жезвай уьлквеяр: Индонезия, Папуа ЦӀийи Гвинея. Гьар жуьредин тамара яшамиш жезва. 1500 метрдилай вини тушир кьакьанвилерал алай гъил кя тавур тамар виниз кьазва.
Солитарный жуьре я. Сихилдиз адет тир лув гунуг - къуватарни кӀевивал авай.
Цин электростанция
Гидроэлектростанция, Цин-электостанция (ГЭС, ЦЭС) — цин авахьунин къуватралди электро энергия акъудзавай электростанция я. Адет тирвал чӀехи вацӀарал туькӀуьрзавайди я.
Жабраилов Расми Халидан хва
Жабраилов Расми (Рамзес) Халидан хва — СССР-дин ва Урусатдин театрдинни кинодин актёр. 1987 йисуз «РСФСР-дин лайихлу артистдин» тӀвар къачунай.
Миллетдай лезги я. Адан руш тир Мадлен Жабраиловани Урусатдин лайихлу артист я.
Уьмуьрдин рехъ
Халидан хва Расми 1932 йисан 8 декабрьдиз Дагъустандин Кьасумхуьре дидедиз хьанай.
1955 йисуз ада Урусатдин театрдин харусенятдин институт тир ГИТИС-дин актёрвилин факультет, 1961 йисузни гьа а институтдин режиссёрвилин факультет акьалтӀарнай.
1955–1956 йисара Дербент шегьердин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай драмтеатрда актёрвиле кӀвалахна.
1961–1962 йисара «Таджикфильм» киностудияда кьведлагьай режиссёрвилин везифадал акъвазна.
1962–1963 йисара Магьачкъаладин М. Горькийдин тӀварунихъ галай урус театрдин режиссёр ва Избербаш шегьерда О. Батыраян тӀварунихъ галай дарги театрдин кьилин режиссёр я.
1963–1964 йисуз Тула вилаятдин М. Горькийдин тӀварунихъ галай театрдин режиссёр.
1964 йисуз Таганкадал алай театрдин актёр.
2002 йисуз Москва шегьерда М. Маяковскийдин тӀварунихъ галай театрдин актёр я.
Альгеро
Альгеро (Alghero, кат. l'Alguer, сард. S'Alighèra) — Италиядин Сардиния региондин Сассари вилаятда авай шегьер.
Хинерин хуьруьнсовет
«Хинерин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Хновский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Хин хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хинерин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 085 кас тир. Вири рутулар, суни-мусурманар я.
Келбенд хуьруьнсовет
Келбенд хуьруьнсовет (Kelbând bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Келбенд, Гирк, Шуькуьрчуь, Еникенд хуьрер акатзава.
Флоренция
Флоре́нция (Firenze, Florentia) – Италиядин юкьван пата, Арно вацӀал чка кьунвай шегьер я. Тоскана вилаятдин административ юкь я. Алатай вахтара Флоренциядин республикадин ва Италиядин королвилин меркез тир. Агьалияр — 382 347 кас (2017).
Стхавилин шегьерар
Флоренциядиз агъадихъ галай шегьеррихъ стхавилин алакъаяр ава :
Куьрдмашы хуьруьнсовет
Куьрдмашы хуьруьнсовет (Kürdmaşi bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Куьрдмашы хуьр акатзава.
Ар-Рахьим
Ар-Рахьим ( — ар-рахьим) — пуд лагьай Аллагьтин тӀвар.
Мана
Лезги чалал Ар-Рахьимдин манаяр: РикӀ хъутуьлди, Регьимлуди,.
Асул
Къуръандин аятар (1:3) (2:37, 54, 128, 160, 163,) (3:31) (4:100) (5:3) (5:98) (9:104, 118) (10:107) (11:41) (12:53, 64, 98) (15:49) (26:9, 104, 122, 140, 159, 17, 191, 217) (27:30 ) ва масабур.
ЭлячӀунар
Ар-Рахииму // Прекрасные Имена Аллахa. Zikr.Org
Къурбанэфенди хуьруьнсовет
Къурбанэфенди хуьруьнсовет (Qurbanefendi bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Къурбанэфенди хуьр акатзава.
Вини Мулебки хуьруьнсовет
«Вини Мулебки» хуьруьнсовет (Село Верхние Мулебки) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 438 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Кахетия
Кахетия (კახეთი [Кахе́ти]) — Гуржистанда авай край ва тарихдин вилаятдин тӀвар я. Край Иори ва Алазани вацӀарин вини кьилера ала.
Кахети тӀвар и чилерал уьмуьр ийизвай гуржийрин субэтник группа тир алупандин миллетдихъ галаз алакъалу я.
Жабраилова Мадлен Расмидин руш
Жабраилова Мадлен Расмидин руш — Москва шегьердин «Мастерская Петра Фоменко» театрдин актриса, Урусатдин лайихлу артист. ТӀвар-ван авай актёр Расми Жабраилован руш я. Миллетдай лезги.
Мадлен Жабраилова 1970 йисан 19 декабрьдиз Москва шегьерда дидедиз хьана. Урусатдин театрдин харусенятдин институт тир ГИТИС-дин режиссёрвилин факультет акьалтӀарнава.
Борис Фёдорович Годунов
Борис Фёдорович Годунов (1552 — 1605) — 1587—1598 йисарин къене Урусатдиз регьбервал авур боярин, пачагь. Пачагь I-й Фёдор Иоанновичан яран стха я.
Август
Август (виликан тӀвар — Пахун) — муьжуьдлагьай григорий календардин варз.
Астана
Шегьердин кьил (әкімі) — Бакъит СултӀанов я.
Тарих
Акмолинскдин бине 1830-лагьай йисуз кутунва. Шегьердин статус адаз 1862-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз гана. 1997-лагьай йисуз иниз гьукуматдин меркез акъудна. 2017-лагьай йисан июндин вацра Астанадин агьалийрин кьадар 1 миллиондихъ агакьна.
Вичин тарихдин адан тӀвар са шумудра дегиш хьана — Акмолинск (1830—1961), Целиноград (1961—1992), Акмола (1992—1997), Астана (1997—2019), Нурсултан (2019 — а.чӀ.). Агьалийрин кьадар — 1 056 742 кас (2018), и къалурзавай лишандал гьалтайла им уьлкведин кьведлагьай шегьер я (Алма-Атадалай гуьгъуьниз).
2019-лагьай йисан 20-мартдиз, НурсултӀан Назарбаев Къазакъстандин президент къуллугъдай экъечӀунилай гуьгъуьниз, уьлкведин парламентди Астанадиз НурсултӀан тӀвар гуникай законопроект кьабулнава.
География
Ада уьлкведин кефердин пата, Ишим вацӀун къерехрал чка кьунва. Шегьер 4 райондиз чара жезва.
Муллаисакьлы хуьруьнсовет
Муллаисакьлы хуьруьнсовет (Mollaisaqlı bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Муллаисакьлы хуьр акатзава.
Смугъулрин хуьруьнсовет (Исмаиллы район)
Смугъулрин хуьруьнсовет (Sumağalli bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Смугъул хуьр акатзава.
Муги чӀал
Мугьи чӀал (чпин чӀалал: мухӀела /muħela/) — бицӀи дарги чӀаларикай сад я. Акъуша райондин Мугьи (Muħi), Гаджиалалмахи, Шинкбалакада хуьрера чкӀанвайди я. ЧӀалал рахадайбурун кьадар — 3000 касдилай тӀимил туш.
Ареал
Мугьи чӀал чкӀанвай чилер акъуша чӀалан ареалдин къвалав гвайди я, гьакӀни мугьивийри акъуша чӀал кьведлагьай чӀал хьиз кӀвалахарзава.
Чирунин тарих
Мугьи чӀал саки кхьенвайди туш, кьилди са 1970-лагьай йисан дарги нугъатрин очеркда [Гасанова 1970].
Классификация
Мугьи чӀал кефер патан дарги чӀаларин кӀватӀалдик акатзава, адаз виридалайни мукьва тирбур — акъушани цудахар чӀалар я.
Европадин ГалкӀ
Европадин ГалкӀ — Европадин гьукуматрин экономикадин ва поликадин садвал.
Буьвел
Буьвел (лат. furunculus) — гъура кӀватӀ хьана кӀвенкӀ алаз хкаж жедай бедендин са чка. Гъура арадал гъизвай бактерийри, асул гьисабдалди къизил стафилококкдин куьмекдалди чӀарчин дувулдин цӀумаруфдиз зарар гунивди арадал къвезвай азар я.
Аль-Малик
Аль-Малик ( — аль-малик) — Аллагьдин кьуд лагьай тӀвар.
Мана
Лезги чӀалал Аль-Малик тӀварцин манаяр: Шар, Пачагь ва масабур.
Асул
Къуръандин аятар (20:114) (23:116) (59:23) (62:1) (114:2) ва масабур.
ЭлячӀунар
Аль-Малику // Аллагьдин Хъсан ТӀварар. Zikr.Org
Дардархуьр
Дардархуьр (Дардаркент) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 9 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: КьванцӀил, Кашанхуьр.
Тарих
XIX виш йисуз Дардархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвилик квай. Асадхуьр ва КьванцӀил хуьрерихъ галаз КьванцӀил хуьруьн-жемиятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 285 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Дардархуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 288 кас тир.
Талыстан хуьруьнсовет
Талыстан хуьруьнсовет (Talıstan bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак тек са Талыстан хуьр акатзава.
Атабаск чӀалар
Атабаск чӀалар ва икӀа Дене чӀалар (ингл. Athabaskan / Athabascan / Athapascan / Athapaskan languages) — чӀаларин мехел на-дене чхел дене-енисей чӀалар Вини Америкада. Рахазай ксар на-дене чӀалал Америкада 160 агьзур инсан кьван.
Кашанхуьр
Кашанхуьр (Кашкент) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13,5 км яргъал, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Мукьвал алай хуьрер: ЧӀилихъар, Дардархуьр.
Тарих
Кашанхуьруьн тӀвар араб чӀалан «гош» (куьч жезвайди) гафуникай арадал атанва. Алай чкадал хуьр тахминан 350-400 йис идалай вилик кутунвай. Яргъал алатай вахтара Кашанхуьр гилан СтӀал Сулейман райондин Герейханован совхоз хуьр алай чкадал алай. Кашанхуьрвийри вилик раханвай лезги чӀалан гуьней нугъат къедалди хвенва. Герейханован совхоз хуьруьн кьулухъ «Кашарин кӀунтӀ» тӀвар алай кӀунтӀ ала. Им вилик хуьр алай чкадин цӀуру тӀвар я. Гила КӀунтӀ цацарин валари кӀевна. Зегьем квай гьавади, нацӀарини уьленри ва гзаф кьадарда гъуьлягъри инсанриз ина секин уьмуьр гьалдай мумкинвал гузвачир. Гьатта кьепӀина ксанвай бицӀекдин хурал гъуьлягъ къатканвай дуьшуьшарни хьанвай. Эгьлияр мукьвал-мукьвал цӀаяр атунин азаррикди начагъ жедай. Ихьтин нагьакьан шартӀари инсанар сувариз мукьвал, кефер патаз куьч жез мажбур авунай. Ацукьна секин жедай чкадихъ къекъведайла абур гила Кашанхуьруьз талукь тир «Гьамишан хуьр» тӀвар алай белгендал акъвазнавай. XIV виш йисуз Темурланга (Тамерлана) Къавкъаздиз дяведин вигьинар кьиле тухудайла Кашанхуьр руьхъ аламукьдай кьван канай. Сагъдиз амукьай инсанар, пуд булахдин мукьвал алай «Инийрин кьил» тӀвар алай белгендиз куьч хьана цӀийи хуьр кутунвай.
Кашанхуьрвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, багъбанвал тир. Абуру АратӀан тӀулуникай менфят къачузвай. ХъенчӀин устӀарвал вилик физвай. УстӀарри кӀвале кардик кутуниз ва маса гуниз киредин гунгар, къапар гьасилзавай.
Хуьруьн къваларив гвай чкаяр гьайванрив ва набататрив бул тир. Тамара чӀуран гьайванринни нуькӀверин цӀудрайлди жуьреяр авай.
Са тӀимил геж хуьр «ЧӀуру хуьруьн кӀунтӀ» тӀвар алай чкадиз, ахпани гилан чкадиз куьч хьанвай. Вилик хуьр алай чкайра, месела, Инийрин кьилера кӀвалерин харапӀаяр, тарихдин лал шагьидар хьиз къенин йикъалди амукьнава. Хуьр пуд мягьлейриз пай хьанва: Агъа мягьле, Юкьван мягьле ва Вини мягьле. И мягьлейрин тӀварар абуру хуьре чка кьунвай патарихъ галаз алакъалу я.
Хуьруьн эгьлияр 12 сихилриз пай жезвай: Гьасананбур, Рустаманбур, Алисанбур, Бегъинар, СенпӀер, Шалмияр, Бункьар, Тителар, Цуьнуьяр, Хашалар, Чукваяр, Муругъвар. Кашанхуьрвияр ханризни бегриз муьтӀуьгъ тушир, абур азад уьзденар тир. Хуьруьз кавхади регьбервал ийизвай. Ада жемятдин кӀватӀалра эгьлийри кьабулзавай къарарар кьилиз акъудзавай. Кашанхуьруьн ва адан мукьвал алай хуьрерин эгьлийриз агъмарам лугьузвай, яни муьтӀуьгъ тежербур. Зулун хуьруьн майишатдин кӀвалахар куьтягьайдалай кьулухъ итимрин чӀехи пай патал кеспи ийиз физвай. Асул гьисабдалди Азербайжанда гатфарал кьван кӀвалахна хуьруьз хквезвай.
Кашанхуьруьз чӀехи майдандин тамун массивар талукь тир. Тамукай, асул гьисабдалди, кӀвалер чими авун патал, кӀвалер эцигунра хам-мал хьиз, хуьруьн майишатдин алатар туькӀуьруниз ва кана цӀивинар гьазурун патал менфят къачузвай. КӀарасрин устӀарри кӀарасдикай дакӀарар, ракӀарар, гурар гьазурзавай. Асул гьисабдалди пипин, мегъуьн, шуьмягъдин тарар кардик кутазвай. ГьакӀни, кашанхуьрвийри Куьлек ва АратӀ тӀуларикай менфят къачузвай. ТӀулар сихилрин арада белгенриз пай хьанвайтӀани абуру ана кӀвалахар санал ийизвай ва кӀватӀнавай бегьер мягьлейрин арада пайзавай.
Кашанхуьр вичин ракьун устӀаррив машгуьр тир. Абурук Гьамид, Мегьамед, Саид, Мустафа, Али, Абдукъадир хьтин тӀвар-ван авай устӀарар квай.
XIX виш йисуз Кашанхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Сардархуьр хуьруьхъ галаз Кашанхуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Октябрьдин революциядал кьван хуьре медресени мискӀин кӀвалахзавай. МискӀиндин дараматдик, 400-лай пара улубар авай улубхана квай. Медресада сухтайриз Къуръан ва араб чӀал чирзавай. Араб чӀал Н. Набиеваз, А. Аслановаз, Рукъиятаз чизвай. 1928 йисуз Кашанхуьре, гуьгъуьнлай Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз етимханадиз элкъуьрнавай, сифте чирвилерин мектеб ахъайнай. Етимханадиз чӀехи куьмекар адан директор Агьмедов Гьажиди авунвай. Акьалтзавай несилриз тербия, савад гунин рекьяй чӀехи зегьметар С. Фарманов, А. Идрисов муаллимри чӀугунвай.
Граждан дяведа активдаказ иштирак авурбурукай Наврузов Курбан, Алиев Али, Исаев Шихмагомед я.
Совет береда, кулаквал терг ийизвай девирда хуьряй Киргизиядиз Темирханрин, Рамалданрин, Межидрин, Къазимегьамедрин, Апайрин хзанар дугурнай.
1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунри хуьре авай саки вири кӀвалер чукӀурнай. Хуьр цӀийи кьилелай гьа вичин чкадал туьхкӀуьр хъувунай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 656 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кашанхуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 539 кас тир.
ЧӀехи куду
ЧӀехи куду (лат. Tragelaphus strepsiceros ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Нахада
Нахада — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Гунзиб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Бежта белгендин кефер пата, белгендин администрациядин юкь тир Бежта хуьрелай 5 км яргъал гала. Хуьр дуьз юкьвалай суву кьве пайзава.
Тарих
1860 йисуз Нахада хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Нахада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
ЧӀехи тӀегъерхъан
ЧӀехи тӀегъерхъан
Нахада
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 487 касди уьмуьр ийизвай.
Атеизм
Атеизм — аллагь аваз хьунухь инкар авун.
Гугъри
Гьал
Гугъри элкьвей, са пата хвал хьтин шуьткьвер авай, махпур чкалдин емиш я. Хайи чка дуьздаказ малум туш, амма кефер Китайда Пекиндин мукьвара гьалтзавай «Prunus davidiana» ттар гилан гугъри ттарцин чӀуру жуьре хьунин мумкин я, ятӀани абуруз пара ухшарвилер ава. Гьугъуьнлай Персиядиз гьатна, ахпа садлагьай виш йисан юкьвара Европада садлагьай сефер Италияда цанвай. Емишар гьасилун паталай Европада, асулдай Францияда, Азиядин чими уьлквейра, ва Америкадин кутугай климатдин чкайра чӀехи кьадарра кутузва. Виридалай пара гугъридин консервар гьасилзавай уьлкве Кефер Америка я. Гугъридин цилерикай персико ликёр гьазурзавайди я.
Кунки чӀал
Кьункьи чӀал (чпин тӀвар: кьункьи) - кьункьивийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Уркарах райондин кьиблени рагъакӀидай пата авай Кьункьи хуьре чкӀанва. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас кьван я.
Лексика
Кьункьи чӀала пара арабни яхул чӀаларай къачур гафар ава, мадни бегьем кьадар гафар лезги, къумукь, къабгъан, цӀап чӀаларай атанвайбур я.
Къалажух хуьруьнсовет (Исмаиллы район)
Къалажух хуьруьнсовет (Qalacık bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Къалажух, Чайговушан, Чеменли, Елабад, Жангъу (Истису) хуьрер акатзава.
Пеленг
Пеленг (Тигр) — гьайван.
Аллагь
Аллагь (чӀехи гьарфуналди — А) (الله‎‎) — хас тӀвар — хашперес, мусурман, чувуд ва маса динар, дуьнья халкьнавай халикь ва дуьньядин агъа.
Автомобиль
Автомоби́ль (αὐτο — вич ва mobilis — юзун) ва я машин, автомашин — мотордин худдалди накьвадин, къирдин рекьяй гьалдай улакь.
Автомболдин жуьреяр:
Классификация
Мотордиз килигна жуьреяр:
Кьилди везифа машинар:
Пешекар хьун автомобилар
Автомобилдин промышленность
2012-й йисан дуьньяда виридалай чӀехи автомобилдин компанияр-затӀ акъудзавайдияр :
Кьилдин Урусатдин автомобилдин компанияр:
Къушакенд хуьруьнсовет
Къушакенд хуьруьнсовет (Qoşakend bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Къушакенд, Агъбулах, Гензе ва Тубукенд хуьрер акатзава.
Ренат Маликан хва Саидрин
Ренат Маликан хва Саидрин тахьайтӀа Ренат Маликан хва Саидов (урус Ренат Маликович Саидов; 27 мара, 1988, Ставрополь, ССРГ) - урусатдин дзюдохъан, Дуьньядин Кубокдин дережайра гъалиб хьайиди, Дуьньядин чемпионатра призар къачурди я. 100 кг + категорияда экъечӀзава. 2014 -лагьай йисан мара вацран сифте кьилин гьалдив кьурвал, вири дуьньядин акьалтӀай заланвал авай дзюдохъанрин рейтингда 5-лагьай мукь (чка) кьунва (IJF Senior World Ranking List +100 kg). Халкьдин арада авай дережадин устӀар я.
Спортдин карьера
Черкесск шегьерда дидедин кӀевивиляй дзюдодин секциядиз фенва. Садлагьай тренер - Вячеслав Иванович Пчелкин тир. Гила Александр Миллеран гъилик вердишарзава. Ренат Саидрин — Урусатдин халкьдин арада авай дережадин устӀар я. «Явара-Нева» клубдин патал экъечӀзава.
Дуьньядин чемпионат - 2014
Челябинскда хьайи Дуьньядин чемпионатда Ренат ичӀи са кукӀуна кӀаник акатнава (Тедди Ринерахъ галаз). Пудлагьай мукь (чка) патахъай хьайи кукӀуна ада бразилви Давид Моура михьи-михьелай кӀаник кутунва.
Агалкьунар
2009-2014-лагьай йисарин къене Рената 37 жуьреба-жуьре мас авай медал къачуна, абурун арада: 11 къизил медал, 13 арс (гимиш) медал, 13 кишпир (буьруьнж) медал (http://www.judoinside.com/judoka/view/57750/judo-results).
Хуьруьгрин хуьруьнсовет
«Хуьругрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Хрюгский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хуьруьгрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 475 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Къубахалилли хуьруьнсовет
Къубахалилли хуьруьнсовет (Qubaxelilli bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Къубахалилли ва Чермедил хуьрер акатзава.
Хвереж (Кьурагь район)
Хвереж (агъул. Хоредж, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай кьакьан суван хуьр. Усугъ ва Укуз хуьрерихъ галаз «Усугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
XIX виш йисуз Хвереж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Бедухъ ва Рича хуьрерихъ галаз РичӀа хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 262 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хвереж хуьруьн агьалияр 186 кас яз вири агъулар тир.
Авар Къойсу
Авар Къойсу (вини кьилера адан тӀвар Джурмут я) — Дагъустанда авай вацӀ. Анди Къойсу вацӀук акахьна Сулак вацӀ арадал гъизва.
Къумукъ чӀалал къойсу «хперин яд» лагьай чӀал я.
География
ВацӀу вичин кьил Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинилай, Гутон сувалай къачузва, гуьгъуьнлай Нукатль цӀиргъелай элкъвена Чиркота хуьрелай 6 км мензилда ам Анди Къойсу вацӀук акахьзава ва Сулак вацӀ арадал гьизва.
Авар Къойсудин яргъивал 178 км я. ВацӀун чӀехи пай гьуьлуьн дережадилай 1500 м кьакьандал ала, 10 % 3000 метр кьакьандал.
Ж
Ж, ж - Ж, ж
Еке панда
Еке панда (лат. Ailuropoda melanoleuca) — жуьре панда хзан Ailuridae-бур. Бедендин йаргъивал — 1.2 — 1.8 м (тум: 12 см), бедендин заланвал — 150 (эркек) — 125 (дишиди) кг.
Рушан хуьруьнсовет
Рушан хуьруьнсовет (Ruşan bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Рушан ва Венг хуьрер акатзава.
Анатомия
Анато́мия (ἀνα--ай — "мадни, винипата" ва — «атӀузва», «кукӀварзава», «гудзава») — организмрин беден ва абурун патар клеткадилай вини дережада чирзавай биологиядин ва конкретдаказ морфологиядин са пай я. Илим хьиз анатомияди тек са умуми яз организмин къецепатан туькӀуьрун чирзавач, ва гьакӀни адаз гьатзавай органрин къенепатан формани структура. АлайчӀаван анатомия анатомик препаратрин атӀунрин микроскопиядин куьмекдалди чирвилерин горизонт ахъайиз ва морфологиядин илимдин мад са аспект - микроскопик анатомия - чара ийиз алахънава. Вичел атайла, микроскопик анатомия тканьрикай илимдихъ (гистология), ва гьакӀни клеткадикай илимдихъ (цитология) галаp сихдаказ алакъада авайди я. Анатомия, гистология, цитология ва эмбриология вири санал организмдин формадикай, виликфиникай ва туькӀуьруникай умуми илим я.
Эседуллагь Эмирагъайрин
Эседуллагь "Учитель Сплинтер" Эмирагъайрин (Кьвевар, Дагъустан, ССРГ; урус Эседулла Эмирагаев) - асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, кьведра Урусатдин чемпион, Дуьньядин чемпионатда призар къачурди (2008), халкьарин арада авай акъажунрин пара сефердин гъалиб я. Халкьдин арада авай дережадин устӀар я.
Тренервиле кӀвалах
Эседуллагьдини Шамиль Завурова 2011-лагьай йисуз Кьвевара «Чемпион» тӀвар алай спортклубдин диб эцигнава. Алай чӀавуз гьана 20-25 дуьньядин кӀвенкӀве аваз фидай дивизионра экъечӀзавай пешекарвилин спортмен вердишарзава. ГьакӀни залда 80 кьван спортсмен кӀватӀалриз кӀватӀна вердишарзава.
Эседуллагь - Абдулманап Нурмугьаммадован (Эмирагъайрин вич спортсмен тирла адан тренер тир ) залрани клубра чӀехи тренер я. ГьакӀни Эседуллагь пара тӀвар-ван авай дагъустандин ягъунархъанрин тренер я, гьа гьисабдик, мисал патал, UFC, Bellator, ProFC ва маса тешкилатра экъечӀзавай Гьабиб Нурмугьаммадов, Рустам Гьабилов, Мугьаммадрасул Гьасбулаев ва мсб акатзава.
АСШ-дани Кьвевара яшамишзава.
Гапшима хуьруьнсовет
«Гапшима» хуьруьнсовет (Село Гапшима) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Гапшима хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гапшима хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 659 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Лагьиж хуьруьнсовет
Лагьиж хуьруьнсовет (Lahic bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Лагьиж, Багъали, Аракит, Канаа, Намазгагь хуьрер акатзава.
Джуфудагъ
Джуфудагъ («джуф» — жив, «дагъ» — сув) — Дагъустанда авай сув.
Кьакьанвал — 3015 метр. Сув Табасаран, Хив, Агъул ва Къайтагъ районрин сергьятдал ала, амма адан кӀукӀ Табасаран райондин чилерал ава.
Жалгъан (кас)
Жалгъан (VII лагьай виш йис)- чи дишегьли шаир Гуьлгер галаз санал арабар кукӀварай лезгийрин пагьливан.
Апартгьейд
Апа́ртгьейд икӀни Апартеид (apartheid, apartheid — «къалвал, къатунвал», гьакӀа къакъатна яшамиш, кӀвалах ни авун мсб.) — официалвилин политиквал расарин къакъатунвал, туханвай Кьебле-Африкадин Республикада (КьАР, 1961 йисалди — Кьебле-Африкадин ГалкӀ, КьАГ) 1948-ай 1994 йисалди Милетлувилин партияди.
Анди Къойсу
Анди Къойсу (ГӀандигӀор) — Гуржистанда ва Дагъустанда авай вацӀ. Авар Къойсу вацӀук акахьна Сулак вацӀ арадал гъизва.
Къумукь чӀалал къойсу «хперин яд» лагьай чӀал я.
География
Гуржистандин сувун Тушетияда кьил къачузвай Пирикити Алазани ва Тушети Алазани вацӀар сад садак акахьунин рекьелди Анди Къойсу вацӀ арадал къвезва. Вичин нубатда, Дагъустан пата Анди Къойсу вацӀ Авар Къойсу вацӀук акахьзава ва Сулак вацӀ арадал гъизва. ВацӀун яргъивал 144 км я. Гьуьлуьн дережадилай юкьван гьисабдалди кьакьанвал 2140 м я.
АСШ-дин граждан дяве
АСШ-дин граждан дяве (Кеферпатанни Кьиблепатан дяве; American Civil War) — 1861—1865 йисара хьайи лукӀариз иесивал тийизвай АСШ-дин 20 ва иесивал ийизвай 4 кеферпатан штатрин ва лукӀариз иесивал йизвай кьиблепатан 11 штаррин арада хьайи гражданвилин дяве.
Дяведин гьерекатар 1861 йисан 12 апрельдиз, форт Самтердиз вигьин авурдилай кьулухъ гатӀумнавай. Дяведин финифда кьве агъзур кьван ягъунар хьанвай. И дяведа кьейи АСШ-дин эгьлийрин кьадар, АСШ иштирак авунвай муькуь дявейра кьейи ксарин кьадардилай пара я. Дяве 1865 йисан 23 июньдиз, Кьиблепатан кьушунрин амукьаяр генерал Уэйти Стендан регьбервилик Кеферпатан кьушунриз вугунивди куьтягь хьанвай.
СултӀанкенд хуьруьнсовет
СултӀанкенд хуьруьнсовет (Soltankend bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак СултӀанкенд ва Уштал хуьрер акатзава.
Париж
Париж (Paris, ) — Франциядин кьилин шегьер. 12 миллиондилай пара ксар ава. Гьукуматдин культурадинни экономикадин юкьв я, кефер-рагъэкъечӀдай патай авай. париж Иль-де-Франсдик квайди я, Сена вацӀун къерехрал. Дуьньядин культурадин юкьварикай сад я.
Чилинмикит
Париждин округар: (a) — Вири статистика