cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калиматов Магьмуд-Али Макшарипан хва
Калиматов Магьмуд-Али Макшарипан хва (Келаматнаькъан Макшарипа Махьмуд-Ӏаьла; 1959 йисан 9 апрелдиз, Чемолгъан, Къаскелен район, Къазахстандин ССР) — Урусатдин политикадин алахъавайди, юрист я. Ингушетия Республикадин кьил язва.
Уьмуьрдин рехъ
1959-лагьай йисан 9-лагьай апрелдиз Магьмуд-Али Калиматов Къазахстандин ССР-дин Къаскелен райондин Чемолгъан хуьре дидедиз хьана.
1977-лагьай йисан апрелдилай 1979-лагьай йисалди Германияда авай советрин аскеррин кӀватӀалда къуллугъ авуна.
1989-лагьай йисуз Куйбышевдин гьукуматдин университетдин юридически факультет кӀелна куьтягьна. 1990-йисалай эгечӀна Куйбышевдин областин прокураторада кӀвалахиз хьана, ада райондин прокуратурадин следователь яз башламишна.
1990-1992-лагьай йисарин арада — сифте стажер, ахпа Самара шегьердин Киров райондин прокуратурадин чӀехи следователь тир.
1992-1998-лагьай йисариз Самара вилаятдин прокуратурадин виридал гуьзчивал ийидай отделдин прокурор хьана, гуьгъуьнлай прокурордин куьмекчи, ахпа прокурординни чка кьуна.
1997-2003-лагьай йисарра — Самара шегьердин прокурор тир.
2003-лагьай йисан январдилай 2004-лагьай йисан августдалди — Самара вилаятдин прокурордин сифтегьан эвез тир.
2004-лагьай йисан августдиз РФ-дин Кьилин прокурордин буйругъдал Магьмуд-Али Калиматов Ингушетиядин прокурордин чкадал эцигна.
2007-лагьай йисуз Самара вилаятдин губурнатордин контролвал ийидай департаментдин кьиле акъвазна. 2012-лагьай йисалай эгечӀна ада Самара вилаятдин губернатордин советник яз кӀвалахна.
2015-лагьай йисуз РФ-дин тӀебиатдин ва экологиядин министрдин буйругъдал ам Самара вилаятдин Росприроднадзордин Управлениедин кьиле эцигна. Амма а чкадал Калиматова хъсан кӀвалах къалурнач, гьакӀ хьайила чкадин экологри адан кӀвалахдиз критика гана.
2019-лагьай йисан 26-лагьай июндиз Ингушетиядин кьиле авай Юнус-Бек Евгуров вахтунилай вилик вичин къуллугъдай экъечӀайдалай кьулухъ, РФ-дин президентди Владимир Путина Калиматов Ингушетиядин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавайдан чкадал тайинарна.
2019-лагьа йисан 8-лагьай сентябрдиз Магьмуд-Али Калиматов Ингушетия Республикадин Кьил яз хкянава.
Соликамск район
Соликамск район (Соликамский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Административ юкь — Соликамск.
География
Районди Пермдин крайдин кеферпата чка кьунва.
3 январь
3 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 3-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 362 югъ ама (яргъи йисуз 363 югъ).
Юлийдин чӀаваргандин 21 декабрьдихъ галаз сад къвезва.
ХӀакъикъат (газет)
ХӀакъикъат (Гьакъикъат) — Дагъустанда авар чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. 1917 йисалай акъатзава.
Къарадагълы (Хъачмаз)
Къарадагълы — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарадагъ Будугъ муниципалитетдик акатзава.
Суьник марз
Чилин кьадар — 4 505 км² я. Агьалийрин кьадар — 141 771 кас я. Агьалийрин къалинвал — 31,46 кас/км².
Административ юкь — Капан шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Унан Погосян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна.
География
Суьник марзди рагъакӀидай патахъай Азербайжандик акатзавай Нахичеван Республикадин ва рагъэкъечӀдай патахъай де-факто аслу тушир Суван-Къарабагъ Республикадин арада чка кьунва.
Вилаятдин чилин кьадар 4506 км², (вири гилан Эрменистадин майдандикай адал 15 % гьалтзава), и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа кьведлагьай чкадал ала, Гегъаркуникдилай гуьгъуьниз.
Тарихдалди, гилан вилаятди Сур Эрменистандин тарихдин Суьник региондин чилер чӀехи пай кьунва.
Суьник — суван араяр я, асул гьисабдалди ам къалин къацу тамарив девлетлу я. Вичин чилерин чӀехи пай Зангезур сувари кьунва. Марздин виридалайни кьакьан кукӀвар — Капутджух (3905 м) ва Газанасар (3828 м) сувар я. Зангезур сувари ам Нахичевандивай чара ийизва.
Пара Суьник марзда авай тамар гьакиматди хуьдайбуря, гьа гьисабдик Аревик милли парк, Шикахог гьукуматдин заповедник, Бокахар пак тир, Горис пак тир чка, Кьулусуван пак тир чка, Сев вирен пак тир ва Зангезур пак тир чка.
Воротан, Вохчи, Сисиан, Мегри ва Вачаган вацӀари вилаятдин асул цин бассейн туькӀуьрзава. Гатун температура 40 ° C-див агакьзава, акӀ ятӀани юкьван гьалдин температура 22° C кьван я, хъуьтӀуьн −12,5 ° C-дал аватизни жеда.
Тарих
Тарихдалди Суьник (адаз гьакӀни «Сисакан» лугьузвай тир) — ЧӀехи Эрменистандин 15 вилаятдикай сад я. Къейд ийин хьи, сур Суьник нахангдик (вилаятдик), гилан Суьник (гуьгъуьнлай Зангезур) квачиз, мад Севан вирен къвалав гвай ва Аракс вацӀалай пара кьиблепатахъ галай чилер, акатзавай тир. РагъкъечӀдай пата ам Арцахдихъ галаз, рагъакӀидай патахъ Айрарат нахангдихъ галаз са сергьятра авай тир. ЧӀехи Эрменистан пай авурдалай кьулухъ 387-лагьай йисуз ам Эрмени Марзпанвилин сергьятдин къене аваз Сасанидрин Ирандик акатна, VII-лагьай виш йисуз Сасанидрин гьукуматдихъ галаз ам арабри дяведалди къачуна.
VI-лагьай виш йисан эрмени географ Анания Ширакациди вилаятдикай агъадихъ галай къайдада лугьузвай тир:
"Айраратдилай рагъэкъечӀдай патахъ галай, Ераксдинни (Араксдин) Арцахдин арада авай Суьникдиз 12 вилаят ава: 1. Ернджак, 2. Чагук, 3. Вайоц-дзор, 4. Гелакуни с морем, 5. Сотк, 6. Агахечк, 7. Цгак, 8. Габанд, 9. Багк или Балк, 10. Дзорк, 11. Аревик, 12. Кусакан. Вилаятда пара мирт, герери ва анардин тарар экъечӀзава. Ина пара суван чкаяр ава."
IX-лагьай гуьгъуьниз — Багратидрин эрмени гьукуматдин вилаят я. 904-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьникдик гьакӀни Нахичеван акатна, виликра Васпуракандин пай тирди. 987-лагьай йисуз ина Суьник пачагьвал арадал акъатна, абуру эрменийрин Багратидрин лап кьилин гьакиматвал хиве кьазвай тир. Суьникдиз регьбервал авур эрмени сихилрикай виридалайни чӀехи метлеб авайбур Орбелянринни Прошиянрин сихилар тир.
XV-лагьай виш йисан испаниядин тариххъанди Тохтамышанан гужалди гьахьуникай икӀа лугьузвай тир:
"Гьа чӀавалди вичи барбатӀнавай чиляй тӀуз векилар фенава, им — Колмарин (Суьрмари) шегьер, эрменийрин чилера авай тирди, гьакӀни Сисакания (Сисакан) шегьр ва адан мулкар, ва пара маса чилер."
Геж Юкьван виш йисариз Суьник (Зангезур) суван вилаятриз эрменийрин меликри регьбервал ийизвай тир, абур мусурманрин гьакимрин гъилик квай тир. Гуьгъуьнлай регион Къарабагъ ханвилик акатзавай тир.
1828-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьник — Урусатдин Империядик квай тир.
Урусатдин 1917-лагьай йисан инкъилаб, Кьибледин Къавкъаз Урусатдин Империядикай хкечӀун ва адан чилерал пуд милли гьукумат туькӀуьрун хьайидлай кьулухъ, 1919-1920-лагьай йисарин къене Суьник Эрменистан Республикадик акатзавай тир.
Эрменистандинни Туьркиядин арада 1920-лагьай йисан 2-лагьай октябрдиз кутӀуннавай Александрополдин икърардалди, Эрменистанди акахьай агьалияр авай (эрмениярни мусурманар) Суьник (Зангезурни Нахичеван) вугун хиве кьуна. Амма Зангезурда эрменийри Гарегин Нжде кьиле аваз икърар ва гуьгъуьнлай атай Эрменистандин большевизация хиве кьуначир. Абуру Суван Эрменистан Республика малумарна. 1921-лагьай йисан гатфариз Яру армияди яракьар гвай дашнакрин дестеяр Ирандиз чуькьвена акъудна. ГьакӀ ятӀани, Москвади Зангезур Эрменистандин ибаратдик кваз туна.
Гилан Суьник вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Горис, Капан, Мегри, Сисиан районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
Экономика
Цур акъудунни расун — Суьник вилаятдин экономикадин бине я. Зурба индустриядин карханаяр — Зангезурдин цурунни молибдендин комбинат (Эрменистанди виридалайни чӀехи мяден-металлургиядин кархана), Агаракдин цурунни молибдендин комбинат ва Капандин ери хъасанардай комбинат я. ГьакӀни ина кьезил промышленностдин ва недай-хъвадай затӀарин карханаяр ава. Воротандин гидроэлектростанцийрин каскадди (Татевдин ГЭС, Спандаряндин ГЭС ва Шамбдин ГЭС) 2002-лагьай йисуз 1150 млн кВт/с акъудзавай тир. 2011-лагьай йисуз вири Эрменистандин ГЭС-ри акъудзавай энергиядикай зур кьван Воротандин каскаддал гьалтзавай тир.
2015-лагьай йисуз Эрменистанди вичин Воротандин каскад американ тир ContourGlobal компаниядиз маса гана. Армения продала Воротанский каскад.
ГьакӀни Эрменистандини Иранди Аракс вацӀал Мегридин ГЭС эцигуникай икърар кутӀунна, патари и проект 2006-лагьай йисалай гуьгъуьниз веревирдзава, амма финансрин себебдай гьамиша кьулухъ вигьезва. Пландив кьурвал, объектдин къуват 100 МВт хьана кӀанзва, йисан къене станцияди 750—800 млн кВт*сят акъудна кӀанзава. Патара Аракс вацӀал кьве станция эцигун фикирнава — кьведлагьайди Иранда авай Карачилирда арадал акъатда.
2006-лагьай йисалай гуьгъуьниз Суьник марздиз Ирандай тӀебии газ къвезва. Мегрида газ пайдай станция ава.
Хуьруьн майишат асул гьисабдалди якӀун ва некӀедин индустриядал бинеламиш жезва. Капанда ири къушарин фабрика ава. Мегрида консерваяр акъудзавай завод ава. Ина тварцин магьсулар цана агакьрун вилик фенва.
ХӀакъикъат (газет)
1918 йисуз адан тӀвар «ХӀалтӀулел чагӀи» (КӀвалахзавай ксар), 1920 йисуз — «БагӀараб байрахъ» (Яру тӀаратӀ), 1921 йисуз — «БагӀарал мугӀрул» (Яру сувар), 1934 йисуз — «МагӀарул большевик» (Сувун большевик), 1951 йисуз — «Дагъистаналъул правда» (Дагъустандин гьакъикъат), 1957 йисуз — мад «БагӀараб байрахъ», 1990-й йисарин эхирда — цӀийи кьилелай «XIакъикъат» хьанай.
2009 йисан 11 августдиз Магьачкъала шегьерда Гьакъикъат газетдин къуллугъэгьли Малик Агьмедилов тийижир ксарин паталай яна кьинай.
Мегьарамдхуьруьнсовет
«Мегьарамдхуьруьнсовет» (Магарамкентский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Мегьарамдхуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Мегьарамдхуьр, Тигьирхуьр.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Самур вацӀун чапла кьерин мукьвал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 7 319 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 7 328 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 6 587 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
РГВК Дагестан
РГВК Дагестан, тамам тӀвар '''Республиканская государственная вещательная компания «Дагестан» им. Г. М. Курбанова' (Г. М. Кьурбанован тӀварунихъ галай республикадин гьукуматдин гунугин компания «Дагъустан»)'' — Дагъустан Республикадин кӀвенкӀведар телеканал. Гунугар асул гьисабдалди урус чӀалал гузва, гьакӀни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чӀаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Каналдин бине 2003 йисуз кутунай. 2004 йисан 19 апрельдиз садлагьай эфир къалурнай.
Гунугрин чӀехи пай урус чӀалал я, гьакӀни гьар юкъуз нубатдалди Дагъустандин халкьарин 14 чӀаларал гунугар эфирдиз акъатзава. Лезги чӀалал гьафтеда садра «Вахтар ва Инсанар» тӀвар алай гунуг акъатзава.
Киркарин хуьруьнсовет
«Киркарин» хуьруьнсовет (Киркинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Киркар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Киркар, Чепел, Хуьрел.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 16 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 765 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 828 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 199 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Тула
Тула — Урусатда авай шегьер, Тула вилаятдин ва Тула шегьер лугьудай шегьердин округдин административ юкь я. Кьегьал шегьер тӀвар хьузва.
Тулади Юкьван Урусатдин виничилин кефердин пата, Упа вацӀун къерехда, Москвадилай кьибле патахъ 180 км яргъал мукь (чка) кьунвайди я. Шегьердин яргъивал кефердин патай кьибледин патаз — 30 км, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — 25 км я.
2014 йисуз тухванвай «Урусатдин виридалайни абад тир шегьердин (хуьруьн) яшамишдай мукь (чка)» лугьудай Вириурусатдин конкурсдин нетижайрив кьурвал, «Урусатдин Федерациядин субъектрин административ юкьвар тир шегьердин яшамишдай мукьар (шегьердин округар)» лугьудай категорияда Тулади пудлагьай мукь кьунвайди я. .
Туладин тӀвар садлагьай сеферда XVI виш йисан Никонан йисаркхьина кьуна. Шегьердин чилел мукь кьунвай медениятдин ирсинин объектар чӀехи метлеб авай девлет ва вири дуьньядин медениятдин ирсинивай галудиз тежер паяр язва.
Тулада 300-далай виниз медениятдин ирсинин объект ава: архитектурадинни шегьер эцигунин, тарихдинни археологиядин памятникар, монументал яратмишунин эсерар.
Туризмдин секторда Тула пуд лап дегь чӀаван рекьяй фенвайди я: яракьрин, сумаварринни пряникрин хилер. ГьакӀни шегьерда и хилериз талукь тир Яракьрин музей (Урусатда авайбурукай виридалайни чӀехибурукай сад я), Сумаваррин музей ва Туладин пряникрин музей ава.
Туладин Кремл — килигуниз лайихвилер авай ири мукьарикай сад, шегьердин виридалайни дегь чӀаван дарамат, XVI виш йисан архитектурадин памятник я. Туладилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 14 км яргъал Ясная Поляна лугьудай Л. Н. Толстойдин кӀвални-музейди мукь кьунвайди я. Им XIX—XX виш йисарин ири кхьирагдинни чӀехи алимдин тӀварцӀихъ галаз алакъалу тир Урусатдин тарихдинни медениятдин уьмуьрдиз талукь тир юкь я.
Тула — ири индустриядин, илимдинни медениятдин юкь, чӀехи метлеб авай ракьун рекьин тӀвал я. Агьалийрин кьадар — 487 841 кас, шегьердин округдин сергьятрин къене — 552 362 (2015). Агьалийрин къалинвал — 3432 кас/км² я. Конурбация хьтин Туладинни Новомосковскдин агломерацияда 1 млн кьван кас яшамишзава.
Федерал метлеб авай стратегиядин авторекьер шегьердин чилер кьве кӀарна яни лап шегьердин патав физва: Москва — Къирим, Калуга — Тула — Михайлов — Рязань. Ири ракьун рекьин магистралри Москва — Донбасс, Тула — Козельск Туда Урусатдин маса регионрихъни маса уьлквейрихъ галаз алакъалу ийизва. Шегьердай Москвадиз, Орелдиз, Калугализ, Узловаядиз, Козельскдиз физвай ракьун рекьер экъечӀзава.
Индустриядин сектур Тула шегьердин экономикадин диб я. Бюджетдиз къвезвай налукрикай ада 50 % кьван гузава. Шегьердин экономикадинни социал уьмуьрда гъвечӀи бизнесдин рол метлеб тӀимил туширди. И экономикадин секторда кӀвалахзвайбурун кьадар (индивидуал тир бизнесменар кваз) 50 агъзур касдилай виниз я.
Карханайри акъудзавай метягьринни къуллугърин экспорт-импорт лап жуьреба-жуьрединди я: недай-хъвадай затӀар акъуддай хилерин метегьярилай гатӀумна машинар акъудунин хилел ва цӀийи технологияр туькӀуьрунал кьван. 2013-лагьай йисан малуматралди, кӀвалах авачирвилин дережа 0,44 % тир.
Бейлакъан район
Байлакъан район (Beyləqan rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Административ юкь — Байлакъан я.
Тарих
Гилан Байлакъан шегьердин тӀвар 1989-лагьай йисуз адан патав чка кьунвай дегь чӀаван шегьердин тӀварцӀелди гана. 1939-лагьай йисал кьван адаз «№ 5 Милдин совхоздихъ галай поселка» лугьузвай тир, 1939 ва 1989 йисарин арада — Ждановск. «Байлакъан» лугьудай топоним Алтайдин «пиля» (кьулувал, чӀур) гафунилай ва инсанар яшамишдай чкаяр къалурзавай «-ган» лугьудай эхирдилай атайди я.
Ждановск район 1939 йисан 24 ноябрдиз туькӀуьрна. 1963 йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан территория Имишли райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз район цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна. 1989 йисуз шегьердихъ галаз санал райондизни цӀийи тӀвар эцигна.
География
Районди Азербайжандин кьибледин пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Зердаб райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Агъжабеди район, рагъэкъечӀдай патахъ Имишли райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Физули райондихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Аракс вацӀалди Ирандихъ галаз сергьятдал ала.
Районда кефердинни рагъэкъечӀдай патай рагъэкъечӀдай патаз алгъйвал квай агъуз тир арандин рельеф ава. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пад гьуьлуьн дережадилай агъада ава, райондин кьиблединни рагъакӀидай пата авай арайрин кьакьанвал 100 метрдилай вине авач.
Районда юкьван гьалдин чими, къумлух хьтин, кьурагьвал авай чуьлдин климат ава. Гад кьурагьвал авайди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −5 ва 10 °С арада галтадзава, июлдиз: 25 ва 35 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—400 мм. Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай патан сергьят тирвал Кура вацӀ авахьзава, кьибледин сергьят тирвал — Аракс вацӀ. Райондин территория тӀуз Вини-Къарабагъдин, Кьилин Милдин ва «Хан Кизи» канал физва.
Агьалияр
Йисариз килигна Бейлаган райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Билясувар район
Майдан — 1 358 км². Агьалияр — 102 400 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 75,4 кас/км².
Административ юкь — Билясувар я.
Тарих
Садлагьай сеферда XIII виш йисуз Пилесувар хьиз адан тӀвар кьунва. Ам «сувар» (дегь чӀаван туьркрин сад хьун) бинедилай ва фарси «пиле» (михьиз канвай чуьл) гафунилай атайди я. Эхирдай — «суваррин чуьл» жезва.
География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Ам кефердин патахъ Имишли райондихъ, Саатли райондихъ ва Сабирабад райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Салиян райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Нефтечала райондихъ, кьибледин патахъ Джалилабад райондихъ, рагъакӀидай патахъ Ирандихъ галаз сергьятдал ала.
Райондиз рагъэкъечӀдай патахъ алгъай агъуз тир арандин рельеф ава. Адан чӀехи пай гьуьлуьн дережадилай агъуз ава. 1983 йисуз районда 542 гектар там авай тир.
В 1983 году в районе имелось 542 гектара лесов.
Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай чуьлдин климат ава. Гад кьурагьвал авайди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: 2,4 °С, июлдиз: 26 °С. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 260 мм. Райондин территориядай тӀуз Азизбекован тӀварунихъ галай канал, Азизбекован тӀварунихъ галай коллектор ва Кьилин Милдинни Мугъандин коллектор физва. Кьуразвай Болгарчай вацӀал водохранилище туькӀуьрнава.
ВГТРК
ВГТРК, тамам тӀвар Всероссийская государственная телевизионная и радиовещательная компания (Вири Урусатдин теле-радио гунугрин гьукуматдин компания) — Советрин ва Урусатдин виридалайни чӀехи медиахолдинг. 1990 йисан 14 июльдиз РСФСР-дин Вири Кьилин Советдин Президиумдин кьарардалди тешкилнай.
Къутургъан
Къутургъан  (Quturğan) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 62 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Къутургъан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.
Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.
Къутургъан хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): ТӀакь мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Къутургъан хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ТӀампӀулар, ЧӀамбулар, Гьетемар .
ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.
Дагестан (телерадиокомпания)
ГТРК Дагестан — Дагъустандин телерадиоканал. ВГТРК-дин филиал я.
Дагъустанда садлагьай радио-гунуг 1927 йисуз тешкилнай, садлагьай теле-гунуг 1960 йисуз.
Суксун район
Суксун район (Суксунский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 678 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Суксун.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Галагъан
Галагъан — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Галагъан хуьр, Кеймараз ва Гьажияр хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 977 касди туькӀуьрзава.
4 январь
4 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 4-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 361 югъ ама (яргъи йисуз 362 югъ).
Юлийдин чӀаваргандин 22 декабрьдихъ галаз сад къвезва.
Аляутдинов Шамиль Рифатович
Аляутдинов Шамиль Рифатович (Шамил Рифат улы Аляутдинов) — Урусатдин Ислам диндин къуллугъэгьли, Москвадин Мемориал мискӀиндин имам-хатиб (хутбаяр лугьузвайди). Инсанрин арада Ислам диндин вязер ахъайзавай кас. Диндиз талукь пара кьадар ктабрин ва макъалайрин кирам. Umma.ru сайтдин кирам ва регьбер я.
Миллетдай — татар я.
5 январь
5 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 5-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 360 югъ ама (яргъи йисуз 361 югъ).
Хасавюрт район
Администрациядин юкь — Хасавюрт шегьер я.
География
Хасавюрт район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала ва ЦӀийи Лак, Къазбек, Кизилюрт ва Бабаюрт районрихъ са сергьятра ава.
Тарих
1921 йисуз Терек вилаятдин Хасавюрт округдин чилерал Хасавюрт кантон арадал гъанай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай.
1944 йисуз, СССР -дин Гьукуматдин Хуьнуьхин Комитетдин «Чеченрин ва ингушрин Юкьван Азиядиз депортация авунин» № 5073 къарардалди, райондин чечен ва ингуш агьалияр акъудна Къазахстандин ва Киргизиядин ССР-риз куьчарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хасавюрт райондин агьалийрин динамика:
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Хасавюрт райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 42 муниципалитет ва 59 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Яргъал-РагъэкъечӀдай патан федерал округ
Яргъал-РагъэкъэчӀдай патан федерал округ (Дальневосточный федеральный округ), куьрелди ЯРФО (ДВФО) — Урусатдин лап рагъэкъэчӀдай пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай. Округ уьлкведин лап рагъэкъэчӀдай къерехдал алай виляй адаз «Яргъал» округ лугьузва.
Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Хабаровск я.
Им, майдандиз килигна Урусатдин виридалайни чӀехи округ я. Округда са миллионер-шегьерни авач.
География
Округдин майдан 6 169 329 км² я, им вири Урусатдин 36 % я. Окугдин саки вири субъектриз, Амур вилаятдилайни Чувудрин АВ-дилай гъейри, гьуьлуьхъ галаз сергьятар ава. Са тӀварцӀин островдал алай ва административвилелди округдик акатзавай Сахалин вилаят Урусатдилай чараз ала. ЧӀехи чилихъ галаз алакъа гьуьлелайтӀуз гимийрин куьмекдалди хуьзвайди я.
ГьакӀни, округдиз Китайдихъ ва Кеферпатан Кореядихъ галаз къураматдин сергьятар ава.
Миллетар
2010 йисан малуматриз килигна ЯРФО округдин миллетрин состав : Вири — 6 293 129 кас
Урусатдин президентдин тамам ихтиярар гвай векилар
Федерал округрин институт арадал гъунар авурдалай кьулухъ, округда 6 Президентдин тамам ихтияр гвай векил авай:
ЦӀуру Худат (КцӀар район)
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Уинское район
Уинское район (Уинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 555 км². Агьалияр — кас.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
6 январь
6 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 6-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 359 югъ ама (яргъи йисуз 360 югъ).
Ирганай цин гьамбархана
Ирганай цин гьамбархана — Дагъустанда авай цин гьамбархана я. Авар Къойсу вацӀал Ирганай ЦЭС эцигдайла арадал атанва. Адан кьерерал посёлое Шамилкъала, ЦӀийи Ирганай, Зирани ва Майданское хуьрер ала. Плотина эцигунин кӀвалахар ийидайла, ругуд хуьр цин кӀаник акатнай.
Цин винел патан майдан 18,0 км², къенен кьадар 0,7 км³ я. Кьерин яргъивал 43 км я. Гьяркьуьвал 500 м – 1,5 км я.
Багъирзаде Багьрам Арифан хва
Багъирзаде Багьрам Арифан хва (1974 йисан 4 сентябрдиз, Баку) — Азербайжандин хъуьруьнар ийидай актёр, режиссёр, «Бакудай тир гадаяр» КВН-дин кӀватӀалдин иштиракчи, Азербайжандин кинематографистрин КӀватӀалдин член, Азербайжандин карикатуристрин КӀватӀалдин член, Азербайжандин лайихлу артист (2015).
Якъубуба
Якъубуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
Багъирзаде Багьрам Арифан хва
Уьмуьрдин рехъ
Багьрам Арифан хва Багъирзаде Азербайджан ССР дин кьилин шегьер тир Бакуда дидедиз хьана. Ада Бакудин № 189 юкьван мектеб кӀелна куьтягьна.
1980-лагьай йисара Багьрам брейк-дансдай шегьердин турнирдал гъалиб хьана.
Якъубуба
Агьалияр
Хуьруьн агьали лезгияр я.
Багъирзаде Багьрам Арифан хва
Уьмуьрдин рехъ
1989-лагьай йисуз ада М. А. Алиеван тӀварунихъ галай устадвилин Институтдин режиссёрар гьазурзавай факультетдик экечӀна. Лап хъсандиз спортдал алахъна ва агалкьунар арадал гъана: Буревестник жемятдин сирнав ийидай чемпионатдин призер, Азербайджандин гандболдай жегьилрин кӀватӀалда къугъвана.
Вич цӀуд йиса авай вахтундилай башламишна ам телевизордай къалурзавай тамашайра ва мюзиклра къугъваз хьана.
1990-лагьай йисуз ам КВН-дин «Парни из Баку» лугьудай командадин член хьана. А командадихъ галаз са шумуд сеферда СНГ-дин чемпион хьана, 2000-лагьай йисуз ЦӀудан Турнирда кьилин кубок къачуна.
2003-лагьай йисалай ам Азербайжандин кинематографистрин КӀватӀалдик экечӀна.
2015-лагьай йисуз Багъирзадеди Азербайжандин лайихлу артистдин гьуьрметлу тӀвар къачуна.
1994-лагьай йисалай ада Азербайджандин гьукуматдин телевиденияда кӀвалахиз эгечӀна, ана ада вичин хсуси «Бахрам-Вадо — шоу» передача чӀугуна, ва гьадалай гъейри ада гзаф клипар ва рекламадин роликар акъудна.
2005-лагьай йисуз "Планета «Парни из Баку» КВН — театрада артиствиле иштираквал авуна.
2006-лагьай йисалай эгечӀна жуьреба-жуьре азербайджандин ва маса гьукуматрин телевиденийра передачаяр тухузвай касвиле кӀвалахна.
1987-лагьай йисуз «Нефтчи» футболдин команда кӀанзавайбурун кӀватӀал тешкил авуна.
2015 лагьай йисуз «Нефтчидин» ахтармиш ийизвай советдин член хьана.
Карикатурист
1989-лагьай йисалай башламишна Багьрама ягънавай карикатураяр са къатда жуьреба-жуьре Азербайжандин газетра ва журналра акъатзавай, маса гьукуматрин арада физвай конкурсра иштираквал авунвай ва каталогра чапнавай. 1996-лагьай йисуз Багьрама вичин карикатураяр ва адан бубадин суьретар санал «Бубаярни ва аялар» лугьудай выставкада къалурна. 2001-лагьай йисуз Багьрама кьвед лагьай выставка тешкил авуна.
1995-лагьай йисуз вичин «Карикатураяр» лугьудай садлагьай ктаб акъудна.
Чиркей цин гьамбархана
Чиркей цин гьамбархана — Дагъустанда авай цин гьамбархана. Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи цин гьамбархана я. Сулак вацӀал Чиркей ЦЭС эцигдайла арадал атанва. ТӀварни адан кьерел алай Чиркей хуьруьхъ галкӀанва.
Чиркей цин электро-станциядин плотина эцигдайла кьве хуьр: ЦӀуру Чиркей ва Дружба цин кӀаник акатнай.
Ростов вилаят
Ростов вилаят  (Ростовская область) — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Кьиблепатан федерал округдик акатзава.
География
Ростов вилаят Урусатдин кьибле пата авайди я. Ам алай чка кьуру чуьлерин чӀуьлуьк акатзава. Вилаятдин кьибле-рагъакӀидай пата Азов гьуьл ава. Кьулан патай чӀехи вацӀ Дон физава. Ростов вилаятдихъ галаз сергьятар тухузава: Воронеж, Волгоград вилаятар — кефер пата. Калмыкия — рагъэкъечӀдай пата. Кьибле-рагъэкъечӀдай пата — Ставропольдин край. Краснодар край — кьибле пата. Кефер-рагъакӀидай пата — патаг гвай маса гьукумат Украинадин Донецкни Луганск вилаятар. Чилин чӀехи пай чуьлер я, тамари ина кьилди 2,4 % кьунва — чебни чӀехи пай инсанди цанвайбур.
Агьалияр
2019 йисуз Ростов вилаятда 4 202 320 агьали гьисабнавайди я. Агьалийрин къалинвал 41,62 кас/км2, шегьерра вилаятдин агьалийрин 68,33 % яшамиш жезва. Агьалийрин 90 % урусар я, эрменияр 2,6 %, украинвияр 1,9 %, туьркер 0,9 %, азербайжанарни 0,4 % амайбур.
Экономика
Ростов вилаятда чӀехи агалкьунрин экономика авайди я. 2015 йисуз адан ВРП 1 135 млрд манат тир. Ина Ростовдин АЭС ава, Цимлянскдин ГЭС, мадни пара электростанцияр. ГьакӀни ина лежбервилин зегьметда пара агалкьунар ава — вилаятди Урусатдин лежбервилин 4 % кьаз, Краснодардин крайдилай вири гьукуматда кьведлагьай чка кьазва. Мадни еке къуват элверунихъ ава.
Тарих
Ростов вилаятдин чилерал тарихвилелди гьар жуьре чуьлерин халкьар яшамиш жезвай. XVI вишйисуз и чилер Москвадин гьукуматди къачуна кардик кутаз эгечӀна. XVIII вишйисалди и чкаяр Урусатдивай халисдаказ худда тваз жезвачир, Азов гьуьл туьркериг гвайвили. I Пётрди Азов шегьер къачуна гуьгъуьнин дявейра Урусатди Осман империя и чкайрай акъуд авурла иникай Урусатдин халис чилер хьана. 1749 йисуз Ростов Дондал эцигна. Урусатдин кьибле патан сергьятрал алайвили инаг Дондин козакрин чил тир. Гьавиляй Ростов вилаятдин тӀвар пара мукьвал Козакрин ирсинихъ галайди я. Дуьньядин Кьведлагьай дяведиз Ростов вилаятдин чил немцери вири къачунвай.
Урумчи
Урумчи́ (дегь китай тӀвар — 迪化 Дихуа, кит. 烏魯木齊|乌鲁木齐, Wūlǔmùqí, улумуци) — Китайдин Синьцзян-Уйгъур автономиядин райондин кьилин шегьер.
ЦӀийихуьруьнсовет
Администрациядин юкь — ЦӀийихуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЦӀийихуьр, Кличхан, Храхуба. 2010 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин кьве лезги хуьрер, лезгийрин ихтияр галачиз Храхуба ва Урьянуба азербайжанариз маса ганай.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13 км яргъал ала.
Тавуш марз
Тавуш вилаят, Тавуш марз (Տավուշի մարզ) — Эрменистандин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 2 704 км² я. Агьалийрин кьадар — 128 609 кас я. Агьалийрин къалинвал — 47,56 кас/км².
Административ юкь — Иджеван шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Айк Чобанян я, ам 2019-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна.
ТӀвар
Вилаятдин тӀвар — Сур Эрменистандин Утик провинциядин Тавуш кантондин тӀварцӀикай арадал атана. «Тавуш» — и кантондин сифте кьиляй кардик кутазвай «Туч Катак» тӀварцӀин вариант я. Садлагьай гъилера ам IX-лагьай виш йисуз гилан Берда шегьердин патав гвай IX-лагьай виш йисан Багратидрин къеледин тӀвар хьиз малум хьана.
XI-лагьай виш йисуз туьркрин тайифайри авур гьужум хьайидлай кьулухъ «Тавуш» тӀвар туьркерин жуьреда «Товуз» тӀварцӀиз элкъвена.
Тарих
1800-01-лагьай йисариз гилан Лорини Тавуш чилер, патав гвай Гуржистандихъ галаз Урусатдин империядик акатна.
1813-лагьай йисан октябрдиз Урусатдини Къаджаррин Персияди кутӀуннавай Гуьлистандин икърардиз килигна, и чилер официал рекьяй Урусатдин регион хьана. Тавушдин чилерин чӀехи пай 1840-лагьай йисуз туькӀуьрнавай Елизаветпол уезддик кутуна.
Гуьгъуьнлай, 1868-лагьай йисуз, Елизаветпол губерния туькӀуьрна, Тавуш адак квай Къазах уезддик кутуна.
1930-1995-лагьай йисарин арада Эрменистандин ССР-дин къене гилан Тавуш пуд райондиз чара авуна: Иджеван, Ноемберян ва Тавуш районриз.
Гилан Тавуш вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам винихъ тӀвар кьур пуд район сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
География
Тавуш вилаятдин чилин кьадар 2704 км² (вири гилан Эрменистадин майдандикай адал 9% гьалтзава) я. Ада Эрменистандин кефердинни рагъэкъечӀдай пад кьунва. Ам кефердин пата Гуржистанжихъ ва рагъэкъечӀдай пата Азербайжандихъ галаз са сергьятра ава. Уьлкведин къене адаз кьибледин пата Гехаркуник, кьиблединни рагъакӀидай пата Котайк ва рагъакӀидай пата Лори вилаятрихъ галаз умуми сергьятар ава.
Асул гьисабдалди, им пара суварни къванер авай чил я, кӀунтӀарин хурал алпийрин къацу никӀер экӀя хьанва. Садбуру адаз бицӀи эрмени Швейцария лугьузва. Юкьван гьалдин кьакьанвал — 900 метр кьван я.
Эрменистандин тамун ресурсрикай Тавуш марздал 50%-далай пара гьалтзава.
Сур Эрменистандин тарихдин административ чара авуниз килигна, гилан марзди Айрарат провинциядик квай Варажнуник кантондин пай, Гугарк провинциядик квай Дзорапорни Когбапор кантонрин паяр, гьакӀни Утик провинциядик квай Агвени Тучкатак (Тавуш) кантонрин паяр кьунва.
Вилаят михьиз ГъвечӀи Къавкъаздин суварин арада алайди я. Ам рагъэкъечӀдай патай Майапор цӀиргъини, кефердин патай Сомхети цӀиргъини, рагъэкъечӀдай патай Гугарк цӀиргъини ва кьибледин патай Кенац цӀиргъини кьунва.
Тавуш марздин виридалайни кьакьан кӀукӀ — Миапор сув я (2993 метр), виридалайни аскӀан чка — Дебед вацӀун дугуна авай Дебедаван хуьруьн патав гала (380 метр) я.
Вилаят Эрменистандин кьилин цин чешме язва. Виридалайни зурба метлеб Агстев вацӀукни адаз авахьзавай Гетик, Воскепарни Сарнажур вацӀарик ква. ГъвечӀи вацӀарикай Ахум, Тавушни Хндзорут къейд ийиз жеда.
Тавуш марз суван чешмейрив, минерал цив ва гъвечӀив вирерив (мисал патал Парзни Гоша вирерив) девлетлу я.
Тавуш марздин чӀехи пай къалин тамари кьунва, асул гьисабдалди Дилижан, Иджеванни Берд шегьеррин арада. Вилаятда са кьадар гьукуматди хуьзвай там ава, гьа гьисабдик Дилижина милли паркни са шумуд пак тир чка кваз.
Агьалияр
Археологиядин ахтармишунрив кьурвал, инсанар Тавуш вилаятда къванцин виш йисалай гуьгъуьниз яшамишзава. Иджевандин арада тухванвай эгъуьнна хкудунин ва гьатнавай сурарин малуматралди, инсанар ина чи эрадилай вилик квай II-I-лагьай агъзур йисариз ацукьна.
Агьалийрихъ татаррини мугъулрин гьужумвиляй чӀехи зиян галукьна. Пара цӀуд агъзур кас кьена, парабур есир кьуна, пара районар михьиз барбатӀ хьана.
Иджевандинни адан къалав гвай хуьрерин агьалияр хсуси эрмени чӀалан иджеван нугъатдалди рахазва, ам арцах нугъватдиз мукьва я. И нугъатдиз ударение эхиримжи слогдилай эхиримжидалай вилик квайдан чкадал дегишарна эцигун хас я.
Киргизиядин шегьерар
Къиргъизстанда 31 шегьер ава.
Карта
Картадин легенда:
Красный Хутор
Красный Хутор — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ятагуба муниципалитетдик акатзава.
7 январь
7 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 7-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 358 югъ ама (яргъи йисуз 359 югъ).
Диндин суварар
Православие
Усолье район (Пермдин край)
Усолье район (Усольский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 4 544 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Усолье.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
ЦӀуру Худатдин Къазмаяр
ЦӀуру Худатдин Къазмаяр (Köhnə Xudat qazmalar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
ЦӀуру Худатдин Къазмайрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле, Куьре мягьле, Гьакъудин кӀам, Агьмедан гуьне, КӀамун мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЦӀуру Худатдин Къазмайра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Игъирар, Чахчар, Багъияр, Агъарзаяр, КъепӀирар, Микрагьар, Текияр, Угъулар, Ахцегьар, ТӀигьиржалар, КӀелетар .
8 январь
8 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 8-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 357 югъ ама (яргъи йисуз 358 югъ).
Сибирдин федерал округ
Сибирдин федерал округ (Сибирский федеральный округ), куьрелди СФО (СФО) — Урусатдин кьулан пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.
Округдик 12 субъект акатзава. Абурун арада республикаяр, автономиядин ва милли регионар ава. Администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Новосибирск я.
География
Округ уьлкведин юкьван пата, Азияда ава. Адан майдан 5 144 953 км² я, им вири уьлкведин 30.09 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилиз килигна округрин арада кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал ЯРФО ала).
Миллетар
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматриз килигна, округдин миллетрин состав агъадихъ галайвал тир : Вири санал— 19 256 426 кас.
Экономика
Вири Урусатдин кьуркьушумдин ва платинадин 85 %, цӀивиндин ва молибдендин 80 %, никельдин 71 %, цурцин 69 %, гимишдин 44 %, къизилдин 40 % игьтиятар гьа и округдал къвезва.
Округдин къене авай ракьун-рекьерин вири санал яргъивал, вири Урусатдин ракьун-рекьерин 17,5 % туькӀуьрзава.
Синьцзян-Уйгъур автономиядин район
Синьцзян-Уйгъур автономиядин район (СУАР) (, ; ва гьакӀни, куьрелди, Синьцзян кит. «цӀийи сергьятар» — Китайдин кефердинни-рагъакӀидай пата авай регион. ЧӀехивилиз килигна уьлкведин виридалайни чӀехи субъект я. Региондин чилерин тарихдин тӀвар — РагъэкъэчӀдай Туркестан я.
Агьалидин кьадар — 21 813 334 кас я (2010 йис).
Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Урумчи шегьер я.
География
СУАР Евразиядин кьулан пата ала, адан майдан — 1 743 441 км². Район 8 гьукуматрихъ галаз са сергьятра ава:  Монголия, Урусат, (45 км кьван), Казахстан, Киргизия , Таджикистан, Афганистан, Гьиндистан,  Пакистан.
Агьалияр
2010 йисан малуматриз килигна СУАРдин агьалидин кьадар 21 813 334 кас тир.
Уьмуьр ийизвай миллетрин жуьреба-жуьревилиз килигна Синьцзянь Китайдин районрин арада рекордсмен я, ина 47 миллетар ава, абурукай виридалайни чӀехибур — уйгъурар, хань (китайвияр), къазахар, дунганар (хуэй), ойратар, монгол-чахарар, киргизар, сибо, таджикар, сарыколар, ваханар, узбекар, маньчжурар, даурар, татарар ва урусар я.
Аймаки
Аймаки (ГӀаймаки) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. Аймаки хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Аймаки хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Аймаки хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 449 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Уружба хуьруьнсовет
«Уружба» хуьруьнсовет (Оружбинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Уружба хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Уружба, Ярукьвалар.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 281 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 283 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 527 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Таганрог
Таганрог — Урусатдин Ростов вилаятда авай шегьер я. Азов гьуьлуьн Таганрог заливдин къерехал алайди я. Россиядин сифте шегьер я виликамаз авунвай пландай эцигнавай.
География
Таганрог Ростов вилаятдин рагъакӀидай пата, вилаятдин кьилин шегьер Ростовдилай 70 км рагъакӀидай патахъ галайди я. Шегьердин къеняй кьве вацӀ физава- Большая Черепахани Малая Черепаха. Таганрог гьуьлел алатӀани, адан кьулан кьатӀ 70 метр кьакьан дережадал ала. Патаг Миусдин лиман гва. Таганрог кьибле патан, гьуьлел алай шегьер я — инин климат чимиди я. Йисан кьулан чимивал +10,3 °C я. Шегьердилай кефер-рагъакӀидай патахъ Миус вацӀ Азов гьуьлуьз авахьзавай чка ава. Шеьердин эски пай Таганий Рог кӀвенкӀвел алайди я. Шегьер вич дуьзендал ала.
Тарих
Таганрог 1698 йисуз Пётр Iди эцигнавайди я. Императордиз и шегьердиз гьукуматдин кьилин шегьер тухуз кӀанзавай. 1712—1762 йисара Прутдин дяведа Россия туьркери катайвили Таганрог Осман империядик гвай. 18 вишйисуз Россиядин империядин виридалайни чӀехи гьуьлуьн элверунин порт хьанвай. 1784 йисуз Крым Россиядик кутурла Таганрогдин кьибле гьуьлерал алай урус къеледин мана квахьна. 19 вишйисан кьиле Таганрогдикай урус императоррин гатун кьибле пата авай резиденция хьанвай. 1825 йисуз ина Александр I император кьенвай. И чӀавара Ростовдинни Одессадин манани агьалийрин къалинвал фад хкаж хьайила Таганрог кьулухъ амукьна. Тарихвилелди ина гьакӀни чувударни грекар яшамиш жезвай. Таганрогдин патаг лежбервилин чкаяр пара авайвили элверун ана мадни хкаж хьана. 1888 йисуз шегьердикай Таганрогдин казакрин кьушунрин кьилин шегьер хьана. Кьведлагьай Дуьньядин дяведиз ина чӀехи женгер фейивили 2011 йисуз Таганрогдиз кьушунрин машгьурвилин шегьердин тӀвар гана.
Агьалияр
Таганрогда 248 664 кас яшамиш жезва. Урусрилай гъейри ина гьакӀни украинвияр, эрмениярни амайбур яшамиш жезва. Диндай чӀехи пай православидин хашпересар я. 1920 йисарин эхирда Таганрогда 100 агъзур касдилай пара хьанвай.
Бурятар
Бурятар — сад Монголия халкьарикай.
Emin
Уьмуьрдин рехъ
Эмин Агъаларов 1979 йисан 12-лагьай декабрдиз Бакуда дидедиз хьана.
1983-лагьай йисуз вири хзан Москвадиз яшамиш жез куьч хьана.
1994-лагьай йисалай 2001-лагьай йисалди Эмин АСШ-ра яшамиш хьана.
Нью-Йорк шегьерда ада Marymount Manhattan College кӀелна куьтягьна ва «бизнес менеджмент финансрин» хиляй бакалаврадин диплом къачуна.
Адаз кьуд аял ава.
Музыкадин яратмишун
2006 йисан 22-лагьай апрелдиз адан садлагьай «Still» лугьудай альбом акъатна ..
Гуьгъуьнлай атай пуд альбом — «Incredible», «Obsession», «Devotion» — 2007, 2008, 2009 йисариз Урусатда акъатна. «Wonder» (2010 йис) и «After The Thunder» (2012) лугьудай альбомар ― халкьарин арада авай релизар язва.
2011-лагьай йисуз Эмина Европадин музыка кхьизвай «EMI Musik Germani» студиядихъ галаз кӀвалах ийиз башламишна.
Сифтегьан гьафтеда альбом «Wonder» ЧӀехибританияда пуд агъзур тираждал копияр къачуна. Адан «Obvious» лугьудай «гьафтедин мани» лугьуз Британиядин радиочартдик акатна.
2012 йисан 27-лагьай майдиз Бакуда фейи «Евровидение-2012» конкурсда ада кьетӀен мугьман яз экъечӀна. Эхиримжи шоу туькӀуьрдайла, Эмина Британиядин режиссёр Питер Бердомдихъ ва продюсер Дэвид Бейнбриджемдихъ галаз санал кӀвалахна.
2012 йисан 23-лагьай сентябрдиз Бакуда фейи Дженифер Лопесан концертда Эмин кьетӀен мугьман хьана, ада вичин «After the Thunder» альбомдай са шумуд мани ва Муслим Магомаеван «Синяя вечность» лугьудай мани ягъна ..
2013-лагьай йисуз «Крокус Сити Холлда» фейи «Мисс Вселенная» конкурсда мани ягъна.
2013-лагьай йисуз декабрдин вацра Эмина сифте сеферда урус чӀалал ягънавай «На краю» лугьудай манийрин альбом акъудна.
2016-лагьай йисуз июлдин вацра Эмина С.Кожевниковахъ ва Григорий Лепсахъ галаз санал Бакуда фестиваль «Жара» тешкилна. Фестивальда манияр ягъиз машгьур артистар экъечӀна: Филипп Киркоров, Леонид Агутин, Григорий Лепс, Николай Басков, Ани Лорак ва масабур. 2017-лагьай йисалай эгечӀна фестиваль кьуд юкъуз физва.
Адан «In Another Life» лугьудай клипда Дональд Трампа иштираквал авуна.
2016-лагьай йисуз Эмин Урусатдин 50 шегьердиз еке тур гваз фена.
Вири дуьньяда гастролар тухузва. Дарвиле авайбуруз гзаф куьмек гузва.
2019 ва 2020 йисара Forbes журналда «40 вирадалайни агалкьунар авай Урусатдин шоу — бизнесдин ва спортдин ксар» сиягьдик акатзава.
10 январь
10 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 10-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 355 югъ ама (яргъи йисуз 356 югъ).
Мехельта
Мехельта (МелъелтӀа) — Дагъустан республикадин Гьумбет районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр я. «Мехельта» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустандин Гьумбет райондин юкьван пата, Магьачкъала шегьердилай хуьрелай 85 км яргъал, Тлярота вацӀун дугунал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалидин кьадар 3314 кас тир. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
1805 йис
1805 йис (са агъзурни муьжуьдвишни вадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1805-лагьай йис я. XIX виш йисан 5-лагьай йис.
Германиядин футболдин кӀватӀур
КӀватӀурдин чӀехи тренер Йоахим Лёв я, ам а къуллугъдал 2006 йисалай алайди я. Исятда авай кӀватӀурдин капитан Мануэль Нойер я. Германиядин кӀватӀур дуьньядин виридалайни пара агалкьунар авай кӀватӀуррикай я. Абуру кьуд дуьньядин чемпионатрал (1954, 1974, 1990, 2014), пуд Европадин чемпионатдал (1972, 1980, 1996) къизил къачуна. Гьабурулай гъейри кӀватӀурдихъ дуьньядин чемпионатрин кьуд гимишни пуд кишпир ава.
Тарих
1899—1901 йисара Германиядинни ЧӀехибританиядин кӀватӀуррин арада вад футболдин матч фена, са патахъай абур Германиядин кӀватӀурдин сифте матчар хьиз гьисабзава. ЯтӀани абура вирида немцар катана, мадни Германиядин футболдин галкӀди тамамбур хьиз гьисабзавач, гьавиляй Германиядин тарихда а къугъунариз «Ur-Länderspielen» лугьузава. Абур къугъваз эгечӀайди Вальтер Бенсеман тир, ам Германиядин футболдин галкӀ туькӀуьрайди я. 1900 йисуз, Германиядин футболдин галкӀ туькӀуьрайла, спортдик квайбуру гьамиша авай милли кӀватӀурдикай чпин виридалайни чӀехи къаст хьиз рахаз эгечӀна. Пул авачирвили пара важибвал авай затӀар туькӀуьр ийиз абурувай хьанач. 1908 йисан Олимпиададал кӀватӀур гьазур ийиз кӀан хьайила хьанач. Ахпа, олимпиада куьтягь хьайила милли кӀватӀурдик машгъурвал хтана. 1912 йисан Олимпиададик гьазур жез эгечӀна.
Германиядин футболдин галкӀ туькӀуьр хьана мьжуьд йис алатайла 1908 йисан 5 апрелдиз сифте тамам къугъун хьана Германиядинни Швейцариядин кӀватӀуррин арада. Гьа къугъун Германиядин футболдин галкӀди чпин милли кӀватӀурдин сифте матч хьиз гьисабзава. А жуьредин мярекат сифте сеферда дуствилин матч хьиз гьисабнай. Къугъун Базельдин «Ландхоф» стадионзал фена, Швейцариядин 5:3 катана Германия. Швейцария исятдани Германиядин кӀватӀурдин аксияр хьиз гьисабзава: дуьньядин дявеяр алатна ГДР туькӀуьр хьайила сифте матчар Германиядин кӀватӀурди Швейцариядихъ галаз къугъвазавай. Чпин сифте гъалибвал немцери Швейцариядал къачунвай — 1909 йисан 4 апрелди Карлсруэда 1:0дал, ирид агъзур килигдайди аваз. 2008 йисан 26 мартдиз сифте матчдин вишлагьай йисуз Германиядин кӀватӀурди вичин 800-лагьай къугъун авуна, Швейцариядин кӀватӀурдихъ галаз, 4:0далди гъалибвал кьуна.