cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кома-Педроса
ТӀвар-ван кӀвачи-кӀвачи фидай маршрутди, Андоррадин виридалайни кьакьан суван статусдини Аринсал суван лыжайрин курортдин мукьвалвили Кома-Педросадикай тӀвар-ван авай туризмдин чка ийизва.
Урусатдин Федерациядин субъектрин агьалияр
2016 йисан малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Урусатдин Федерациядин субъектрин сиягь:
Бонобо
Бонобо икӀни маймун бицӀек  — жуьре двулдай шимпанзе хизандай гьоминид.
Абдулгьамид Гьасанан хва Эмиргьамзайрин
Абдулгьамид Гьасанан хва Эмиргьамзайрин (1965 йисан 26 майдиз, Гелхен, Кьурагь район) — Урусатдин спортсмен, бизнесмен, гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. VII-лагьай эверунин Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутат я. «Единая Россия» фракциядин иштиракхъан я. Энергетикадин рекьяй ГД-дин Комитетдин иштиракхъан я.
Уьмуьрдин рехъ
Абдулгьамид Эмиргьамзаев 1965-лагьай йисан 26-лагьай майдиз Кьурагь райондин Гелхенрин хуьре дидедиз хьана.
1988-лагьай йисуз ада Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин институт акьалтӀарна, гуьгъуьнлай ада Москвадин дуьньядин экономикадинни халкьарин арада авай арайрин институтдин аспирантурна кӀелна. Эмиргьамзаев пешекарвилелди спортдал алахъзвай тир, ам виришурайрин ва халкьарин арада авай акъажунра пара сеферда гъалиб хьайи кас я. Самбодай ССРГ-дин спортдин мастер, дзюдодай ССРГ-дин спортдин мастер язва.
Къанунар акъудунин кӀвалах
Гьукуматдин Думадин VII-лагьай эверунин депутат яз 2016-2019-лагьай йисарин къене Абдулгьамид Эмиргьамзайрин 60 къанунар акъудунин ва федерал къанунриз поправкайрин соавтор хьана.
Плодопитомник (Дагъустан)
Плодопитомник — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.
Кизляр район
Кизляр район (Кизлярский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Плодопитомник (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал, Таловка вацӀал ала.
Кизляр район
Администрациядин юкь — Кизляр шегьер я.
Плодопитомник (Дагъустан)
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 164 кас яшамиш жезвай. Хуьруьн эгьлийрин 65 % — аварар, 29 % — урусар я.
Кизляр район
География
Район Дагъустан Республикадин кефер пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Кефер пата Тарумовка, кьибле пата Бабаюрт районрихъ галаз ва рагъакӀидай пата Чечня Республикадихъ галаз са сергьятра ава.
Кизляр райондин чилер Каспи гьуьлуьн кьулувилел, Терек вацӀун сивел ала. Гьавилияй инин ландшафтдиз чуьлер, векьин чкаяр, уьленар ва шуьрекат чилер хас я.
Райондин чилерин майдан — 3 047 км² я.
Тарих
Кизляр райондин бине 1920 йисуз кутунай. 1938-й йисалай 1944-й йисал кьван район Орджоникидзе крайдин Кизляр округ тир. 1944-й йисалай 1957-й йисал кьван район Грозный вилаятдин составдик квай. 1957 йисан 9 январьда район Дагъустандин АССР-див вуганвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кизляр райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кизляр районда урусрин ва терекдин казакрин кьадар 1959 йисан 78,6 % (16 471 кас) кьадардилай 2002 йисан 19,01 %-дал кьван (10 907 кас) агъуз хьанвай, амма Дагъустандин суван районрай куьч хьана атанвай сувавийрин кьадар 1959-2002 йисарин арада агьадихъ галайвал дегиш хьанвай: аварар — 4,0 %-дилай (862 кас) — 39,67 %-дал кьван (22 907 кас), даргияр — 0,8 %-дилай (165 кас) — 17,47 %-дал кьван (10 091 кас), лезгияр — 0,01 %-дилай (3 кас) — 3,71 %-дал кьван (2 142 кас), яхулар — 0,1 %-дилай — 3,55 %-дал кьван (2 052 кас). Къунши халкьар тир къумукьринни ногъайрин кьадарни 1959-2002 йисарин арада пара агъуз хьанвай: къумукьар — 8,3 %-дилай (1 786 кас) — 6,5 %-дал кьван (3 754 кас), ногъаяр — 2,0 %-дилай (422 кас) — 1,5 %-дал кьван (868 кас).
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кизляр райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Кизляр райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
1625 йис
1625 йис (са агъзурни ругудвишни къаннивадлагьай йис) — чи эрадин 1625-лагьай йис. XII виш йисан 25-лагьай йис я.
Урусатдинни-Турциядин дяве (1877—1878)
Урусатдинни-Турциядин дяве (1877—1878) — Урусатдин империядин (адахъ дуст Балкан уьлквеяр гилиг хьана) ва Усманрин империядин арада хьайи дяве. И дяве, Балкан полуостровдин агьалиди Усманрин гьукуматдин аксиниз тешкилнай къарагъунин себебдалди гатӀумнай. Болгарияда милли къарагъунар чуькьуьн паталди туьрквери христиан-эгьлидиз гайи регьимсуз зулумрикай ва азабрикай хабар хьайи Урусатдиз ва Европадиз хъел атанай. Усманрин империяда христианрин гьалар ислягь рекьералди са кьадар хъсанарун паталди серенжемар кьабулиз кӀанзавай Европадиз туьрквери рехъ атӀанвайди акур Урусатди 1877 йисан апрел вацра Турциядиз дяве малумарнай.
Урусатдин империя
Урусатдин империя (Россійская Имперія) — 1721 йисалай 1917 йисан Февральдин революциядалди Евразиядин чилерал хьайи зурба гьукумат. 1721 йисан 22 октябрьдиз Кеферпатан дяведилай кьулухъ I-й Пётрди Вири Урусатдин императордин ва Ватандин Бубадин титулар къучурла кьулухъ Урусатдин империя арадал атанай.
Империядин кьилин шегьер сифте Санкт-Петербург, гуьгъуьнлай Москва, ахпа мад Санкт-Петербург хьанай.
Чилерин майдандиз килигна Урусатдин империя дуьньядин тарихда хьайи гьукуматрин арада пудлагьай чкадал ала (1-й чка Британиядин империяди, 2-й чкани Монголиядин империяди кьунва) ва кефер пата авай Кеферпатан МуркӀарин океандилай кьибле пата авай ЧӀулав гьуьлел кьван, рагъакӀидай пата авай Балтик гьуьлелай рагъэкъечӀдай пата авай Лас океандал кьван экӀя хьанай.
Местерух
Местерух (МестӀерухъ) — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Местерух хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Урусатдин империя
1905 йисан Манифест жедалди, империядин кьилел алай — императордин гъиле сергьятар алачир зурба гьукум авай.
Местерух
География
Хуьр Ахвах райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 9 км яргъал, Местерухтлар вацӀал ала.
Урусатдин империя
1917 йисан 1 сентябрьдиз Урусатдин империядин Вахтунин гьукуматди уьлкве республика хьиз малумарнай.
Агьалияр
1897 йисуз вири агьалияр гьисабунин нетижайриз килигна, империядин агьалидин кьадар 129,2 млн кас тир. Абурукай: Урусатдин Европа пата — 94 244 100 кас, Польша — 9 456 100 кас, Къавкъаз — 9 354 800 кас, Сибир — 5 784 500 кас, Кьулан Азия — 7 747 100 кас, Финляндия — 2 555 500 кас.
Местерух
Тарих
XIX виш йисуз Местерух хуьр вири Авар округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Местерух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 029 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
1626 йис
1626 йис (са агъзурни ругудвишни къанниругудлагьай йис) — чи эрадин 1626-лагьай йис. XII виш йисан 26-лагьай йис я.
Нах-дагъустандин чӀалар
Нах-дагъустандин чӀалар (кефердинни-рагъэкъечӀдай патан къавкъаздин чӀалар) — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъаздин рагъэкъечӀай пата (Дагъустанда, Чечняда ва Ингушетияда), Азербайжандин кефер пата ва са кьадар Грузияда, Турцияда, Иорданияда ва Мукьва РагъэкъечӀдай патан маса уьлквейра гегьенш хьанвай чӀаларин хзан.
И чӀаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар — тахминан 5 миллион кас я.
Гипотезадал бинеламиш хьанвай фикирралди Кеферпатан Къавкъаздин чӀаларин агъа хзандик акатзава.
ГьакӀни, лингвистикада нах-дагъустан чӀаларин группада авай нах хилен чӀаларилай гъейри амай чӀалар кьунвай, дагъустандин чӀалар лугьудай термин гьалтзава.
Новониколаевка (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 16 км яргъал, Таловка вацӀун чапла пата ала.
Зимбабве
Респу́блика Зимба́бве (Republic of Zimbabwe, [zɪmˈbɑːbweɪ]; 1980-лагьай йисалай вилик — Кьиблепатан Родезия) — Африка континентдин кьибледин пата авай гьукумат я, Виктория чарчардинни Замбезини Лимпопо вацӀарин арада ала.
Кьибледин пата КьАР-дихъ, рагъакӀидай пата Ботсванадихъни кефердин пата Замбиядихъ галаз сергьятар ава. Кьилин шегьер — Гьараре я.
Уьлкведин тӀварцӀи Мономотапа гьукуматдихъ (и чилерал авай сад лагьай тирди) галаз галай-галайвал садалай садал къвезвай алакъаяр къалурзава. Мономотападин кьилин шегьер ЧӀехи Зимбабве тир, гьакӀни дибвилин агьалияр — гокомере халкь (гилан Зимбабведин кьилин шона халкьдин улу бубаяр) тир.
Замбиядин чӀав Гринвичдин чӀавалай кьве сятинин вилик я.
Агълаб хуьруьнсовет
«Агълаб» хуьруьнсовет (Село «Аглоби») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь ва сад тир хуьр — Агълаб хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Ичин
Ичин — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьр: Цнал.
Тарих
«Ичин» тӀвар «ич» гафуникай арадал атанвайди я. Хуьруьн тарихдикай, арадал атуникай малуматар авач.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 54 кӀвале 288 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 86 майишатар авай, агьалийрин кьадар 487 кас тир: 258 итим, 229 паб. 54 майишатдик гьукуматдин налог эцигнай ва гьар йисуз и майишатри гьукуматдиз 5 рубль вугузвай, вири санал - 270 рубль. 32 хзан налогрикай ада тир.
Векьелар
Векьелар (Векелар) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,9 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Сардархуьр, Цмур, Агъа-ЦӀинитӀ.
Тарих
Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар «векь» гафуникай туькӀуьр хьайиди я, «векьелар» — «векьер гзаф авай чка» лагьай чӀал я. Гьакъикъатда, хуьруьн къваларив галайбур са векьин чкаяр я, вич хуьр суван кӀукӀвал алайди я, инлай Ярки ва Кьурагь дугунрин иер акунар ахъа жезва, капан юкьвал алай хьиз Куьредин хуьрер ва Каспий гьуьлуьн зурба гегьеншвилер акваз жеда.
Хуьрелай 100 м рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — чешме ава. Хуьруьн къерехдилай кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат тир — пӀир ва хуьруьн кефер патани архитектурадин имарат — мискӀин ава.
XIX виш йисуз Векьелар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. 1970 йисал кьван хуьр «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай. Векьелвийрин чӀехи пай Кьулан СтӀалра яшамиш жез ацукьна.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 91 майишатар авай, агьалийрин кьадар 530 кас тир: 259 итим ва 271 паб.
1628 йис
1628 йис (са агъзурни ругудвишни къаннимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1628-лагьай йис. XII виш йисан 28-лагьай йис я.
Тад Магитль
Тад Магитль (ТӀадмагъилъ) — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тад Магитль хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 8 км яргъал, Лологонитльтлар вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Тад Магитль хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тад Магитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 212 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Ашали
Ашали (анд. ГӀашали) — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Ашали хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 13 км яргъал, Унсатлен вацӀал ала.
Тарих
1859 йисуз Ашали хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни ингушар депортация авурла кьулухъ 1947 йисуз Ашали хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондин Таши хуьруьз куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченар элкъвена хтайла 1958 йисуз хуьр гуьнгуьна кухтунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Ашали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 764 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьатлайла Ашаливияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Мачуталал, Хъазамилал, Хъандалал (Кандаурал), Гъгъугъгъучилал, Арабилал, Залмулавлал, Мажжигилал, Туркол, Солилал, ТӀабцулал.
Цмуррин хуьруьнсовет
«Цмуррин» хуьруьнсовет («Цмурский» сельсовет) — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 7,5 км яргъал, Цмур вацӀун дугунда чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 230 кӀвале 1014 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
1629 йис
1629 йис (са агъзурни ругудвишни къанникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1629-лагьай йис. XII виш йисан 29-лагьай йис я.
Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа
Хасбулат Нухбекан хва Аскар-Сариджа (1900 йисуз, Ахцегь — 1982 йисуз, Москва) — Дагъустандин скульптурадин устадвилин бине эцигай кас, ССРГ-дин Художникрин кӀватӀалдин член, Къазакъстандин ССР-дин устадвалрин деятель (1961), Дагъустандин Халкьдин художник.
Уьмуьрдин рехъ
Хасбулат Аскар-Сариджа 1900 йисуз Дагъустандин областдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Абурун хзанда гзаф аялар авай. Бубади алахъна аялрин яратмишунин алакьунар вилик тухузвай. Художник жедалди, ада сифте Армавирдин музыкадин мектеб, ахпа Москвадин консерватория фортопианодин классдай кӀелна куьтягьна, халкьарин макьамар алахъна дигишар ийиз хьана ва концертар гана.
1919 йисуз Темир-хан-Шурада М. А. Джемалахъ галаз шикилар чӀугадай курсариз физ хьана.
1922 йисуз Хасбулат таниш хьана гуржийрин скульптордихъ Я.Николадзедихъ. Гьаналай кьулухъ ада вичин уьмуьр скульптурадин устадвилихъ галкӀуриз гьялна.
1923 йисуз ам Ленинграддин художестводин институтдин скульптурны факультетдик экечӀна. Адан муаллим тир А. Т. Матвеев 20-лагьай вишйисанда виридаз чизвай скульптурадин устӀар.
1928 йисуз Италиядай хтайдалай кьулухъ Хасбулата Дагъустанда лап еке скульптураяр ийиз эгечӀна, мектебра шикил чӀугадай тарсар гузва. Дагъустандин краеведческий музейдин директор яз кӀвалахна.
Буддизм
Буддизм (санскр. बुद्ध धर्म, buddha dharma IAST; пали बुद्ध धम्म, buddha dhamma, «Чирунар Акунайдан») — дуьньядин пуд кьилин диинрикай сад я. Акъатнавай чка Индия я. Акъуднавайди Сидтгьартгьа Гаутама я.
Агъазвайбур яшамишзва Кьиблепатан Азияда (Индия, Шри-Ланка, Бутан), РагъэкъечӀдай патан Азияда (Китай, Монголия, Корея, Япония), Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан арадин Азияда (Таиланд, Камбоджа, Вьетнам, Лаос, Мьянма, Сингапур) урусатдин Бурятия, Тыва ва Калмыкияда.
Араблинское хуьруьнсовет
«Араблинское хуьруьнсовет (Село «Араблинское») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
1630 йис
1630 йис (са агъзурни ругудвишни къанницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1630-лагьай йис. XII виш йисан 30-лагьай йис я.
Араблинское хуьруьнсовет
Административ юкь ва сад тир хуьр — Араблинское хуьр я.
Британиядин империя
Куьрелди
Британиядин империя 200-елай пара йисарин къене чӀехи жезвай. И гзаф зурба гьукуматдин чӀехи хьунин лап акьалтӀай вини дережадив агакьунин вахт XX виш йис гьисабун адет хьанва.
Араблинское хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1785 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2174 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр я, ина гьакӀни табасаранар, цӀапар, даргияр ва муькуьбур авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Британиядин империя
Литература
инглис чӀалал
Вышеталовский
Вышеталовский — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 14 км яргъал, Таловка вацӀун эрчӀи пата ала.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 276 кас яшамиш жезвай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 320 кас яшамиш жезвай. Хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай 97 % — нугъаяр я.
Бутан
Бутан — Юкьван Азияда авай гьукумат я.
Административ паюн
Бутандик 20 дзонгхаг акатзава:
Цвакилколо
Цвакилколо — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тад Магитль хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 7 км яргъал, Лологонитльтлар вацӀал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Цвакилколо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 656 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
1632 йис
1632 йис (са агъзурни ругудвишни къанни цӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1632-лагьай йис. XII виш йисан 32-лагьай йис я.
Джордж Вокер Буш
Джордж Вокер Буш  (George Walker Bush;, Нью-Хейвен, штат Коннектикут, АСШ)
1633 йис
1633 йис (са агъзурни ругудвишни къанни цӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1633-лагьай йис. XII виш йисан 33-лагьай йис я.
Бухгалтердин гьисабун
Бухгалтердин гьисабун (бухгалтерский учёт) са идарадин чӀехиди бухгалтердихъ къекъвезвай. КӀвалах кӀанз атай са шумуд кас ада кьабул тийиз элкъуьрна. Виридаз са суал гузвай: «Кьведра кьвед шумуд жеда?». «Кьуд» лугьузвай — кьабулзавачир. Тамам къад кас кьван рахкурна жеди. Эхирни сада суал гайила, — «Ваз гьикьван кӀан ятӀа, гьакьван, ЧӀехиди», — жавабна. Шад хьана ЧӀехидаз. Чкадал ацукьна адан рикӀ. Вичин итим жагъана адаз. Амма атайдак са нукьсан квай: адахъ амайди са сас тир. «Бес са кӀир амай, вуна вуч тӀуьрай?» лугьуз, язухар чӀугурла, ада жавабналда:
— Заз кӀанзавайди кӀиринихъ галкӀун я, ам за сагъдиз хъуьтхъуьнда, ЧӀехиди…
Бушбок
Бушбок (лат. Tragelaphus scriptus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ботсвана
Ботсва́на (ингл. ва тсвана Botswana; тамам официал кӀалуб — Ботсва́на Респу́блика, Republic of Botswana, тсвана Lefatshe la Botswana) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я.
География
Кьибледин пата КьАР-дихъ, кефердинни рагъакӀидай пата Намибиядихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Замбиядихъни рагъэкъечӀдай пата Зимбабведихъ галаз сергьятар ава. Гьуьлуьв экъечӀун авач. Географиядин фикирдалди вири уьлкведин чиликай 70 % Калахари къумлухди кьунва.
1634 йис
1634 йис (са агъзурни ругудвишни къанни цӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1634-лагьай йис. XII виш йисан 34-лагьай йис я.
ДаркӀуш Къазмаяр
ДаркӀуш Къазмаяр (Даркуш-Казмаляр) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «ДаркӀуш Къазмайрин» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин лап рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 22 км яргъал чка кьунвайди я. Мегьарамдхуьруьн ва Дербент районрин сергьятрин мукьув гала. Мукьвал алай хуьрер: Къартас Къазмаяр, Ярукьвалар, ЛукӀар, Чуьхверхуьр.
Тарих
И хуьруьн тарих, вичин тарихдин ДаркӀуш хуьруьн тарихдихъ галкӀанвайди я.
1966 йисуз, СтӀал Сулейман райондин лап рагъакӀидай пата авай кьакьан суван ДаркӀуш хуьруьн агьалияр кьулувалдиз куьч хьанвай, ва цӀийиз арадал атай хуьруь «ДаркӀуш Къазмаяр» тӀвар къачунай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 842 кӀвале 2803 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр ва рутулар, суьнни - мусурманар я.
Кули район
Кули район (Кулинский район, Ккуллал район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Вачи хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Лак, Акуша, Дахада, Агъул ва Рутул районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 649 км² я.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1935 йисан 29 мартуна кьабулай къарардалди, администрациядин юкь Кая хуьр тайин авуна Кули район арадал гъанвай. 1940 йисуз райондин юкь Вачи хуьруьз тухванай.
РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумди 1963 йисан 1 февральда кьабулай къарардалди Кули район терг авуна адан чилер Лак райондик кутунай. 1964 йисуз кьилдин Кули хуьруьн район туькӀуьрнай ва 1965 йисуз хуьруьн район гилан сергьятра авай Кули райондиз элкъуьрнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кули райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кули райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Кули райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Гачалхуьр
Гачалхуьр — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Цмуррин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъакӀидай пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бигер, Цмур.
Тарих
«Гачал» гафуни «чӀар фена цӀалцӀам хьанвай чка» мана гузва. Хуьруьн тарихдикай, арадал атуникай малуматар авач.
Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.
XIX виш йисуз Гачалхуьр хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Ивигар ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.
Село имени М. Горького
'''Село имени М. Горького''' — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 195 кас яшамиш жезвай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 284 кас яшамиш жезвай. Хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай 99 % — аварар я.
Кванкеро
Кванкеро — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тад Магитль хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 5 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кванкеро хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 368 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Кальял
Кальял (Кальял) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 39 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Кальял хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Оттал, Мухах ва Джимджимаг хуьрерихъ галаз Кальял хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 346 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кальял хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 520 кас тир.
Ереван
Ереван (Երևան) — Эрменистандин кьилин шегьер. Виридалайни деьзаманайрин шегьерик акатзава, ва Эрменияда виридалайни еке шегьер я. 1936 лагьай йисалди урусрин транскрипцияда шегьер Эривань хьиз кхьизвай. Ереванда 2014 йисуз 1,068 млн кас авай. 2016 йисуз Ереванда 1,074 млн кас кьван хъхьана. Шегьерда 2 аэропорт ава. Шегьердин площадь 223 км².
Еревандин Агьалияр
Ереванда виридайлайни гзаф Эрменар ава. Абур 98,9 % ава(1 048 940). Ахпа Урусар къвезва 0,47 % (4 940). Ахпа Езидар, Украинар, Персар ва масабур къвезва.
Дин
Гзаф пай агьалияр хашпара диндинбур я (96,5 %), ва мад мусурманарни, иудаизарни ава.
Ереванндин Памятникар (Къванкчечихгалеяр)
Ва маса ацӀана Къванкчечихгалеяр ава Ереванда.
Берикей хуьруьнсовет
«Берикей хуьруьнсовет (Берикеевский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Берикей хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Берикей, Сегелер.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1527 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3224 касди туькӀуьрзавай (райондин агьалийрин 3,3 %). Агьалидин чӀехи пай терекемеяр (цӀапар), тӀимил пай даргияр я, вири суни - мусурманар я.
В
В, в - В, в
Буьтён жанавур
Буьтён жанавур (Canis dirus) — гьайван.
1635 йис
1635 йис (са агъзурни ругудвишни къанни цӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1635 -лагьай йис. XII виш йисан 35-лагьай йис я.
1636 йис
1636 йис (са агъзурни ругудвишни къанни цӀиругудлагьай йис) — чи эрадин 1636-лагьай йис. XII виш йисан 36-лагьай йис я.
Буэнос-Айрес
Буэнос Айрес (Buenos Aires) — Аргентинадин кьилин шегьер, виридалайни чӀехи шегьер я. Кьибле патан Америкадин виридалайни шегьеррикай сад я.
Варз
Варз (символ: )
Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин
Мегьемед-Вели Букаран хва Букаррин (1920 йисуз, Ахцегь — ССРГ) — Советрин гьукуматдин ва политикадин деятель. Магьачкъаладин шегьердин исполкомдин председатель (1970—1972), экономикадин илимрин кандидат, Дагъустандин лайихлу экономист. Миллетдай лезги.
Уьмуьрдин рехъ
Мегьемед-Вели Букаров 1920 йисуз Самурдин округдин Ахцегьрин хуьре дидедиз хьана.
Дагъустандин механикадин техникум ва ЦК КПСС-дихъ галай Лап вини дережадин партиядин мектеб кӀелна куьтягьна. Техникум куьтягьайдалай кьулухъ ада № 128 заводда машинар туькӀуьрдай конструктор яз кӀвалахна . 1943 — 1945 йисарин къене Советски армиядин жергейра аваз Ватандин чӀехи дяведа иштираквал авуна.
1948 йисуз Ахцегь райондин исполкомдин секретарь яз кӀвалахна.
1950 йисуз КПСС-дин обкомда кӀвалахна.
1952 йисалай эгечӀна Каспийскидин горисполкомдин сад лагьай секретарь яз, ахпа Мегьарамдхуьруьн партиядин райкомдин секретарь яз кӀвалахна.
Гуьгъуьнлай ам Кьасумхуьруьн колхозрин ва совхозрин управлениядин кьиле эцигна.
1966—1970 йисарин арада Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин Президиумдин председательдин куьмекчи тир.
1970 йисан декабрдалай башламишна 1972 йисан июлдал кьван М-В. Букарова Магьачкъаладин горисполкомдин председательдин чка кьуна.
1975—1981 йисара — «Мегьарамдхуьр» совхоздин директор.
Зизик (СтӀал Сулейман район)
Зизик (Зизик) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 10 км яргъал, Хив райондин сергьятдин мукьув чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: НуьцӀуьгъ, Экен, КӀварчагъ.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай са малуматни авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьнэгьлияр фад заманрилай инихъ, малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я, кьетӀендаказ гьажибугъда цунив. И магьсул ина вижеваз экъечӀзава. Дяве чӀаван четин йисара, анжах Зизик хуьруьнэгьлийри ваъ, гьатта СтӀал Сулейман, Табасаран ва Хив районрин мукьвал алай хуьрерин агьалияр Зизик хуьруьн гьажибугъдадин куьмекдалди сагьдиз амукьнай.
XIX виш йисуз Зизик вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Экен, Имамкъулидхуьр ва КӀварчагъ хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 349 кӀвале 1198 касди уьмуьр гьалзава. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 508 кас тир: 250 итим ва 258 паб.
Зизик хуьре гъуьгъуьнин сихилар авайди я: Къемкьерар, Кьакьалар, Гаргарар, Ченехьар, Гамбуяр, Эпитар.
Кизилюрт
Кизилюрт (Кизилюрт, авар. Гъизилюрт, къум. Къызылюрт — «Яру хуьр») — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизилюрт райондин администрациядин юкь я. ЦӀуру Бавтугай хуьруьхъ, ва гьакӀни Бавтугай ва ЦӀийи Сулак посёлкайрихъ галаз «Кизилюрт шегьердин» агломирация туькӀуьрзава.
Агьалияр — кас.
Агломирациядин агьалияр — 47 400 кас (2010 йис).
География
Шегьер Дагъустандин юкьван пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 53 км кьибле патахъ, Сулак вацӀал чка кьунвайди я.
Климат
Климан юкьван дережадин континентал, зегьем квай гад ва юкьван дережадин мекьи кьуьд кваз. Виридалайни мекьи январь вацран юкьван гьисабдалди температура − 2,4 °C, виридалайни чими июль вацран юкьван гьисабдалди температура + 23,5 °C я. Йисан къене аязар авачир бередин яргъивал — 213 югъ я. Чилел жив алай йикъарин кьадар — 48.
Юкьван гьисабдалди йисан активвал къалурзавай лишанар:
Урусатдин империя
1831 йисан 19 октябрьдиз, Къавкъаздин дяведин финифда урусрин кьушунрин паталай къеле хътин Чир — юрт хуьр къачунвай. Вигьинда урус зари Александр Полежаевни иштирак авунай, ада и вакъиайриз са шумуд шийирни талукь авунай.
1886 йисуз Дагъустан вилаятдин Агъа Чир - юрт хуьруьз Самарадин губерниядин эгьлияр куьч хьанвай, абуру ина тӀебиатдин майишатдал алахънавай.
1921 йисуз Дагъустандин АССР арадал гъанвай. 1930 йисуз Чир — юрт хуьруь посёлкдин статус къачунай ва тӀвар Красное село-диз масакӀа хьанвай. И тӀвар галаз ам пара хьанач, са тӀимил вахтунилай адаз цӀийи Кизил — юрт тӀвар ганвай (къум. «Къызыл юрт» — Яру хуьр).
1963 йисуз посёлокдиз шегьердин статус ганвай. Им Дагъустандин виридалайни жегьил шегьер я. Шегьер хьайидилай кьулухъ, адаз цӀийи тӀвар эцигунин проэктар кьиле фенвай, теклифнавай тӀварарин арада Сулакоград ва Вишневск тир (мукьвал алай Агъа Чир - юрт хуьре ханвай академик А. В. Вишневскийдин гьуьрметдай).
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
Кизилюрт шегьердин миллетрин состав:
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизилюрт шегьердин ва адаз талукь тир хуьрерин 47 679 кас агьалийрикай:
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизилюрт шегьердин 34 100 кас агьалийрикай:
Культура ва спорт
Шегьерда 13 спортзалар, 15 ахъа майданар, 3 спортдин мектебар ава.
2008 йисуз инай Урусатдин спортдин кьве устӀар, Халкьарадин дережадин спортдин са устӀар, кьуршахарай Урусатдин спортдиз 5 кандитатар, 6 боксдин кандитатар ва ада кьуршахрин спортдин 5 устӀарвилин кандитатар акъатна.
Шегьерда аялриз гатун рухсатра ял ядай ва сагъардай 10 лагеряр ава. Шегьердин къеце патай авай сагъардай лагерра гьар йисуз 4 агъзурдилай пара аялри ял язва.
Чирвилер
Шегьерда 8 умуми чирвилерин мектебар ава, анра 6589 кас кӀелзава, 10 мектебдилай вилик чирвилер гузвай идараяр ава, анра 1575 аял кӀелзава, 2 аялринни — жегьилрин спортмектебар, 2 творчестводин кӀвалер, са жегьил техникрин станция ава. Шегьердин чирвилер гузвай идарайра кӀвалахзавайбурун кьадар 1560 кас, абурукай 590 кас муаллимар я.
Культура
Шегьерда ва адан посёлкайра Шегьердин Культурадин КӀвал, са культурадин парк ва аттракционар авай ял ядай парк, 433 кас гьакьарзавай харусенятдин кьве кӀвал, 379 кӀелзавайбур гьакьарзавай са музыкадин мектеб, 1 Художестводин мектеб, ругуд филиалар авай ва 11 300 экземпляр улубдин фонд авай Юкьван улубхана кардик ква.
1637 йис
1637 йис (са агъзурни ругудвишни къанницӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1637-лагьай йис. XII виш йисан 37-лагьай йис я.
Почтунин индекс
Почтунин индекс — кхьизвай ччарар хкягъиз ва къулайдаказ рекье тун паталай, ччарчел адресдик алава йизвай сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай цифрайрин ва гьарфарин код. Гила халкь почтунин къуллугърин чӀехи пайди и кодрин индексар кардик кутузва.
Варз (вахт)
Варз
Александро-Невское (Дагъустан)
Александро-Невское — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Александро-Невское хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 20 км яргъал, Терек вацӀун хилел ала.
Тарих
Хуьруьн бине, виликан гуржи Сасаплы хуьруьн чкадал кутунай. Хуьруьн тӀвар князь Александр Невскийдин гьуьрметдай эцигнай.
Агьалияр
Хуьруьн эгьлийрин 31 % — нугъаяр, 26 % — лезгияр я.
Мухах (Рутул район)
Мухах (Мухах) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 40 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал чка кьунва.
1638 йис
1638 йис (са агъзурни ругудвишни къанницӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1638-лагьай йис. XII виш йисан 38-лагьай йис я.
Мухах (Рутул район)
Тарих
XIX виш йисуз Мухах хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Оттал, Кальял ва Джимджимаг хуьрерихъ галаз Кальял хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 155 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мухах хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 229 кас тир.
Автомобил код
Автомобилдин код — къилди са автомобилдиз талукь тир регистрациядин лишан. Адетдалди экв кьулухъди хъиягъзавай ракьун ва я пластмассадин табагъда къалурзавайди я (номердин лишан). Автомобилдин вилик ва къулухъ патара, гьакӀни ччарчин формада вилик гарун шуьшедин ва къулухъ патан шуьшедин къене патаз алкӀурзавайди я.
Фад — фад автомобилдин номер, транспортдин алатдин регистрациядай акъатнавай регион къалурзава.
Васи-вари чӀал
Прасу́н (васи-вари, прасуни)
Хошимин
(Thành phố Hồ Chí Minh) — Вьетнамдин чӀехи шегьер. Ксар кьадар — 7 млн.
1639 йис
1639 йис (са агъзурни ругудвишни къанницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1639-лагьай йис. XII виш йисан 39-лагьай йис я.
Зугьрабхуьр
Зугьрабхуьр (Зухрабхюр) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Сайтархуьр, Пиперхуьр, Хтун, Хуьрел.
Тарих
XIX виш йисуз Зугьрабхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Бутахуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 103 кӀвале 323 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 80 майишатар авай, агьалийрин кьадар 469 кас тир.
1640 йис
1640 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурлагьай йис) — чи эрадин 1640-лагьай йис. XII виш йисан 40-лагьай йис я.
Билиж хуьруьнсовет
«Билиж хуьруьнсовет (Село «Белиджи») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Билиж хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 38 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун гьавизда чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3011 касди уьмуьр гьалзавай. Хуьруьнсоветда цӀапари, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.
Урусатдин тӀаратӀ
Урусатдин тӀаратӀ — Урусатдин Федерациядин официал гьукуматдин символ. 1993 йисан 11 декабрьдиз тестикь авунвайди я.
ТӀаратӀдин гьалар
Урусатдин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — лацу, юкьван — вили ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.
Рангарин символика
Лацу — рикӀин чӀехивални рикӀин ахъавал къалурзава.
Вили — дуьзвал, леке квачирвални михьивал къалурзава.
Яру — жуьрэтлувал, викӀегьвал, рикӀин чӀехивални кӀанивал къалурзава.
Тарих
1693 — 1917 йисара Урусатдин империяда лацу — вили — яру рангарин тӀаратӀ кардик квай.
1853 — 1883 йисара Романоврин несилдин «ЧӀулав — хъипи — лацу» рангар алай тӀаратӀ кардик квай. И тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — чӀулав, юкьван — хъипи ва агъа — лацу рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча тир.
1918 — 1991 йисара РСФСР-дин тӀаратӀ, ва гьакӀни СССР-дин тӀаратӀ (1924 йисан 18 апрель — 1991 йисан 25 декабрь) кардик квай.
ВацӀ
Ва́цӀ — пара кӀватӀ хьанвай ятарин ужунар са патах вичин рекъяй. ВацӀи вичиз рехъ чиляй акъудзава, деринзва. АцӀузва вацӀар чилин винел алай ва чилин къене ятар патал. Гьар вацӀихъ ава вич эгечӀзвай чка (вацӀун кьил) ва ахвахьзвай чка (вацӀун ихир). ВацӀар авахьзвайди я гьулериз, вирериз, маса вацӀариз.
Дуьньядин виридалай яргъи вацӀар:
Абзац
Абзац (Absatz) — кхьинра цӀийи цӀарцӀелай эгечӀзавай чка. Кьве абзацдин арада авай цӀарари кьунвай чка. Абзац кьвед ва са шумуд цӀарцӀикай ибарат жеда.
Тлибишо
Тлибишо — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тлибишо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 13 км яргъал, Ахвах вацӀал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 941 касди уьмуьр ийизвай. Вири багулалар ва каратаяр, суни-мусурманар я.
Википедия
Википедия (Wikipedia, wɪkɪˈpiːdɪə) — дуьньядин виридалайни чӀехи ахъа энциклопедия я. Ам дуьньядин 300 чӀалдилай пара кхьенвайди я. 2001 йисан 15 январдиз туькӀуьрнавайди я. Дуьньядин виридалайни пара гьахьзавай сайтрикай пудлагьай чкадал алайди я. 2020 йисан 31 декабрьдиз ада 55,6 млн макъала авай.
1641 йис
1641 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурнисадлагьай йис) — чи эрадин 1641-лагьай йис. XII виш йисан 41-лагьай йис я.
Азим Алаудинан хва Ярагьмедрин
Азим Алаудинан хва Ярагьмедрин (1960 йисан 20 февралдиз, Кьасумхуьр) — Урусатдин дипломат, Урусатдин Федерациядин акьалтӀай чӀехи вири ихтиярар ганвай векил я.
Уьмуьрдин рехъ
1983 йисуз Краснодардин политехникадин институт кӀелна куьтягьна. 1989 йисуз ада Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна. ГьакӀни Ярагьмедова Урусатдин къецепатан савда ийизвай министрвилин академия (1993) ва Урусатдин Къецепатан крарин министрвилин Дипломатиядин академия (1998) акьалтӀарна.
Зегьметдин рехъ
1983 йисуз ада Магьачкъаладин ремонтар ва монтажар ийизвай заводда чкадин устӀар, Избербашдин фуар чразвай заводдин кьиле авай инженер яз кӀвалахна.
1984—1990 йисарин къене — комсомолда ва партияда кӀвалахна.
1990 йисуз — Дагъустан Республикадин Верховны Советдин депутат, социальны политикадин Комитетдин председательдин куьмекчи тир.
1991—1993 йисарин арада — Дагъустандин Гьукуматдин къецепатан кӀвалахрин Комитетдин председательдин куьмекчи, Дагъустандин къецепатан алакъарин Управлениядин кьиле авай кас тир.
1993—1996 йисариз Азербайжанда авай Урусатдин посолстводин советник тир.
1998—2003 йисариз — Таджикистанда авай Россиядин посольствода советник.
2003—2006 йисарин къене — Урусатдин КъКМ-да Таджикистандин хилен начальник тир.
2011—2015 йисарин арада — Урусатдин КъКМ-дин Федерациядин субъектрин, парламентдин ва жемятрин кӀватӀалрин алакъа ийизвай Департаментдин директордин куьмекчи тир.
2015 йисан 19 январдилай эгечӀна — Эритреяда Россиядин акъалтӀай чӀехи векилвал гвай посол язва.
Пишкешар
1991 йис — Дагъустандин Республикадин Верховны Советдин лайихлу чар.
1996 йис — «Урусатдин флотдин пуд виш тамам хьунай» медал.
2010 йис — Урусатдин Президентдин лайихлу чар.
2011 йис — Урусатдин ФСКН-дин медал.
2015 йис — Орден «За заслуги перед Отечеством 2 степени»; медал «За большой вклад в реализацию внешнеполитического курса России и за многолетний добросовестный труд».
Къарабагълы (Дагъустан)
Къарабагълы — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Къарабагълы хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 723 кас яшамиш жезвай.
Хуьруьн эгьлийрин 56 % — эрменияр, 27 % — даргияр я.
Кумторкъала район
Кумторкъала район (Кумторкалинский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Коркмаскъала хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Буйнакск, Бабаюрт, Кизилюрт ва Магьачкъала шегьердин Киров районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 1270 км² я.
Тарих
ДАССР ВЦИК-дин 19.03.1935 тарихдин къарардалди, виликан Магьачкъала райондин ва Буйнакск райондин Капчугай ва Экибулак хуьруьнсоветрин чкадал, администрациядин юкь Кумторкъала хуьр тайин авуна Кумторкъала район арадал гъанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кумторкъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кумторкъала райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 7 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Кумторкъала райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Кьиблепатан Лезгистан
Кьиблепатан Лезгистан — СССР чкӀайдилай кьулухъ тӀебии тушир рекьералди туькӀуьрнавай Азербайжан Республикадин чилерал кьве пай хьанвай лезги халкьдин къуба патан лезгийри ва лезги халкьарин группадихъ акатзавай муькуь гъвечӀи халкьари (будугъар, гьапутар, ергуьжар, жекар, къирицӀар, рутулар, удинар, хинелугъар, цӀахурар, эликар) уьмуьр гьалзавай тарихдин лезги чилер.
Кьибле Лезгистандин районар
Ибурулайни гъейри Агъсу, Шамахи, Шеки, Исмаиллы, Къах районра лезги хуьрер авайди я.
Кь. Лезгистанда авай лезги халкьарин хуьрер
1886 йисан статистикадин малуматра къалурнавайвал, Елизаветполь губернияда 1521, Баку губернияда 1078 гьапут авай. Хиналугъ хуьре 2167, Будугъ хуьре 2625, КъирицӀ хуьре 2027, Гьапут хуьре 200, Жек хуьре 7403, Элик хуьре 178, Ниж хуьре ва адан патав гвай чкайра 5000 кас кьван агьалийир уьмуьр гьалзавай.
XIX виш йисан 1930 - 1940 -й йисарилай гатӀумна гьапутар, будугъар ва къирицӀар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин, Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубадани, гьакӀни и магьалра ва уездра цӀийи хуьрер кутуна. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цӀудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тӀварар гьатнавай Азербайжандин гьапут, будугъ, къирицӀ, цӀахур ва удин хуьрерин тӀварар:
Жекрин хуьр
XIX виш йисан эхирриз талукь са бязи чешмейра жекар Къубадилай гъейри Нуха, Эреш ва Гуьйчай уездрани гьапутрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавайди къалурнава. И уездра санлай жекрин ва гьапутрин кьадар 3027 кас, Къуба уездда 4899 кас тирди къейд авунва.
Удинрин хуьрер
Алпандин девирда чпихъ кьилди вилаят хьайи удинар XIX виш йисуз Нуха уезддин са шумуд хуьре яшамиш жезвай.
Французрин тӀвар-ван авай къелемэгьли Александр Дюмади малумат гайивал, XIX виш йисан эхирра удинар анжах кьве хуьре уьмуьр гьалзавай ва абурун кьадар 3 агъзур кас тир. Алай чӀавуз удинар Кьвепеле райондин Ниж хуьре ва Огъуз райондин (виликан Варташен) юкь тир Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. 1992 йисуз Кьвепеле районда 5241 удин авай. Абурукай 4465 кас Ниж хуьруьн агьалияр тир. Огъузда удинрин кьадар 70 кас тир.
ЦӀахуррин хуьрер
1886 йисан статистикадин малуматда Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цӀахуррин кьадар 2 агъзур кас, 1897 йисан малуматда 7,4 агъзур кас тирди къалурнава. А чӀаван чешмейра са бязи лезги хуьрер цӀахур хуьрер хьиз къалурнава. Месела, 1897 йисал къведалди анжах лезгийрин уьмуьр гьалнавай Тала, Вини Тала, Агъа Малах, Вини Малах, Кас халис лезги хуьрер я. Эхиримжидан тӀвар чешмейра "Гас", "Къасс" хьизни къалурнава. Алай девирдин статистикадин малуматрив гекъигайтӀа, Азербайжанда 15 агъзурдав агакьна цӀахурар ава. 1989 йисан малуматра и число 13,3 агъзур кас я. АкӀ акъатзава хьи, 1897 - 1989 йисара, яни 92 йисан къене цӀахуррин кьадар анжах 5,9 агъзур кас гзаф хьанва. Им гьакъикъатдив кьадай кьадар туш ва цӀахуррин кьадар статистикада къалурнавайдалай са шумуд агъзур виниз я. Чешмейра гьатнавай малуматар анализ авуртӀа, и кар мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда.
Эликрин хуьр
Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз гьапутар, будугъар, къирицӀар, цӀахурар уьмуьр гьалнавай хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкӀана арадай акъатнава ва абурун тӀварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тӀварар масакӀа хьанва. Гьапутрин винидихъ тӀварар кьур 14 хуьруькай анжах 5 ама. Къубада Гьапут, Хачмаза Ших Гьапут, Исмаиллы районда Гьапутлу, Гьажигьатемли ва Муллаисакълы хуьрер.
Будугъринни гзаф хуьрер амач. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама. Къубада Будугъ хуьр, Хачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязы Будугъ хуьрер.