cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новая Коса
Экологиядин проблемаяр
Хуьр мукьвал-мукьвал Аграхан заливдин ва Терек вацӀун ци акьалтӀунрик акатзава. Хуьруьн элкъвена къваларив, ам чӀехи цикай хуьзвай банд гала. 1970-й йисара Терек вацӀу Аграхан заливдин юкьвалайтӀуз дуьз Каспи гьуьлуьз рехъ жагъурунилай кьулухъ, залив кьве пай хьанвай ва Кьиблепатан Аграханда цин дережа садлагьана кхаж хьанвай ва нетижада хуьруьн цин къерехдал алай кӀвалер цик акатна чкӀанай. Эхиримжи чӀехи тӀебиатдин мусибат ина 2005 йисуз, Терек вацӀун ци накьвадин кьантӀарар тухвана ятар сергьятрилай экъечӀайла хьанвай. А чӀавуз Терек-Сулак арандин гегьенш чилер цик акатнай. Идан нетижада Новая Коса ва Оразгулаул хуьрерин са пад цик акатнай чебни элкъвена къваларив гвай цин юкьва гьатнай, гьакӀ и кьве хуьрер вири дуьньядикай атӀанвай гьалара 3 варз хьанвай. 2010 йисуз Астрахань-Магьачкъала трассадин мукьвал, «Мехтеб» цин гьамбарханадин районда и кьве хуьрерин эгьлийриз куьч жез чилин белгенар чара авунай.
Омск
Омск — Урусат Федерациядин Омск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа муьжуьдлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я.
Шегьер — Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай илимдин, кеспиятдин, культурадин ва спортдин юкь я.
Административ паюн
Шегьер 5 районар акатзава.
Аливердийрин Агъаверди АбутӀрабан хва
Аливердийрин Агъаверди АбутӀрабан хва (1918 йисан 6 ноябрдиз, Ахцегь — 1985 йисан 25 июндиз, Каспийск) — Советрин машинар туькуьрдай кас, ССРГ-дин Гьукуматдин премиядин лауреат, Дагдизель заводдин кьиле авай инженер (1965—1985).
Уьмуьрдин рехъ
Агъаверди Алиевердиев 1918 йисан 6-лагьай ноябрдиз Ахцегьрин хуьре лезги лежбердин хзанда дидедиз хьана.
Хзан
Адаз кьуд стхани са вах авай тир. Стхаяр Абдулхакь, Алини Агалар — илимрину докторарни профессорар тир, стха Аливерди — дяведин ветеран, лайихлу муаллим, гзаф вахтунда ада Ахцегь хуьруьн № 1 школадин директорвиле кӀвалахна. Вах Келимат хуьруьн болницада медвахвиле кӀвалахзвай тир.
КӀелун
1935 йисуз Ахцегь хуьруьн школа куьтягьна Магьачкъалада авай Дагъустандин механикадин техникумдик экечӀна. 1939 йисуз техникум кӀелна куьтяхьайдалай кьулухъ А. Аливердиев «Двигательстрой» поселокда авай (исятда Каспийск шегьер) № 182 заводдиз (ОАО «Завод Дагдизель») кӀвалахиз ракъурна.
1958 йисуз кӀвалах гадар тавуна ада лап хъсандиз Вири союздин машинар туькӀуьрдай институт (исятда Москвадин технологиядин институт) лап хъсандиз кӀелна куьтягьна. Гьа ийисуз заводдин техника ахтармишдай хилен кьиле авай касдин куьмекчи яз эцигна.
КӀвалах
1960 йисуз заводдин коструктороин бюродин кьиле утхузвай хилен начальниквиле эцигна.
1962 йисуз заводдин директордин приборар туькӀуьрдай хиляй куьмекчи яз кӀвалахиз эгечӀна.
Гзаф цӀийи техникадин туькӀуьрвилер авуна. Адан тӀварцӀихъ кхьенва муьжуьд автордин свидетельствояр ва мадни гзаф кӀвалах хъсан ийизвай предложениярни.
1978 йисуз ССРГ-дин Министрин КӀватӀалдин ва КПСС-дин ЦК-дин постановлениядал А.Аливердиеваз аппаратар туькӀуьрдай хиляй кӀвалахдиз СССР-дин Гьукуматдин премия пишкешна.
1981 йисуз Каспийск шегьердин экономика, культура вилик тухуз лап пара кӀвалах авуртир виляй, жемятдин ва политикадин уьмьрда иштираквал тухайвиляй, шегьердин халкьдин депутатрин КӀватӀалдин указдал А. Адивердиеваз «Шегьердин лайихлу ватанэгьли» тӀвар гана.
Октябрдин революциядин ордендин, «Лайихлувилин лишан» ва са шумуд медалдин кавалер.
А. Алиердиев инсанрин рикӀел алумукьун патал адаз Каспийск шегьердин лайихлу ватанхэгьли тӀвар ганва, ам яшамиш хьайи кӀвалел рикӀел хуьдай тахта эцигнава, заводдин музейда адан экспонатар ава ва адан тӀварунихъ галай махсус премия тешкил авуна. Адан тӀвар Ахцегь хуьруьн са куьчедиз гана.
Гьесенкъеле (КцӀар район)
Гьесенкъеле (Həsənqala) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 2 км яргъал, КцӀар вацӀун къерехдихъ гала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр лезгийрихъни азербайжанарихъ галаз акахьайди я, суни ва шии-мусурманар я.
Гьачатала
Гьачатала (Haçatala) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьилегьуба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 45 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Оразгулаул
Оразгулаул (Оразгулаул) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Новая Коса» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъэкъечӀдай пата, Аграхан заливдин кьерел, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 51 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Оразгулаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 56 касди уьмуьр ийизвай. Вири нугъаяр, суни - мусурманар я.
Кура
Кура - Къавкъазда авай виридалайни чӀехи вацӀ я. Ам пуд гьукуматдин къеня физава - Турция, Гуржистан, Азербайжан. ВацӀ Каспи гьуьлуьниз авахьзава. Адан яргъивал 1364 км я. ВацӀун ятар марфарикай, чилин ятарикай, гьамишан муркӀарикайни живерикай кӀватӀ жезвайди я. ВацӀ вич ругъул я. ГьакӀни вацӀухъ вичин иер акунар патал Гурждистанда чӀехи медениятдин мана ава.
ТӀвар
Антик чӀавара вацӀун тӀвар Кирос тир. Гьа гаф гуьгъуьна урусрини рагъакӀидай Европави картографри вацӀун тӀвар хьиз кхьизвай. Урус тариххъанни чӀалархъана Дьяконова вацӀун тӀвар Киране гафунилай тухузвай. Ам са Урартудин пачагь Сардури IIдан тарихра кхьенвай гьукуматдин тӀвар тир. Гуржу тӀвар Мтквари (მტკვარი) Мткнари (მტკნარი) гафунихъ галайди я, лезгидал ВерцӀи яд.
Кардик кутун
Кура цин хуьнарни ГЭСар патал кардик кутазвайди я, месала 605 м2 Мингечевир цин хуьнар; гьана 359 Мегаватт къуватдин ГЭС ава. Мингечевирдилай агъадихъ 480 км корабляр физ жедатӀани са менфятни адалай къачузвач. Сифте сефер вацӀайтӀуз корабляр 1814 йисуз фейиди я. А чӀавуз авай флотилия гьич Самухдалди фена. 1846 йисуз пароход Мингечевирдалди атана. Исятда вацӀун чӀехи пай диринвал тӀимил тирвили финиз четин я. Индустриядини амай шегьеррин сервисри вацӀ пара кьацӀурзава. Марнеулидин суварин менфятдин индустрияди вацӀуз кобальт, къеле, никельни кадмий авадарзава. ВацӀун вини пата, Тбилисидалди атӀанвай там агъа патахъ ракъурзава. КӀизрияр вацӀун агъа пата кьазвайди я. ВацӀ кьацӀай хьиз гьисабзавайди я. Шегьеррин сервисар аниз авадар ийизавайвили адан гьал пис я. 2008 йисуз килигайла адан цик квай пис затӀар жедай кьвандилай 2-9 сефер пара я.
Каратаяр
Каратаяр (кар. кӀкӀирди) — Дагъустандин Ахвах районда хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин этник группа хьиз гьисабзавайди я. Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.
Карата хуьрер
Ахвах районда: Анчик, Арчо, Вини Инхело, Инхело, Карата, Маштада, Рацитль, Рачабулда, Тукита, Цумали.
Хасавюрт районда: Сиух, Тукита, Анчих-кутан, Андуз, Индира, Гавриил-кутан, Кирпич-Кутан, Кокрек, Муцалаул.
Идалайни гъейри каратаяр Бабаюрт, Кизилюрт ва Кизляр районрин кутанра ва хуьруьн майишатра уьмуьр ийизва.
Тарих
Чпи чпиз кӀкӀирди лугьузва. Мукьвал алай аварри абуруз — кӀкӀаралал лугьузва.
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва ва я ХӀамидуллагьрин Рамазан Играмеддинан хва (1990 йисан 3 декабр) - урусатдин спортсмен, дуьньядин ва Европадин гъилин кукӀунин чемпион я. Урусатдин спортдин лайихлу устӀар я. 65 килограммдал кьван тир категория экъечӀзавайди я. Миллетдай лезги я. Дувулар Докъузпара райондин Къара Куьре хуьряй я.
Каратаяр
Тарих
Къавкъаздин дяве куьтягь хьана Дагъустан Урусатдиз муьтӀуьгъ хьайидалай кьулухъ карата миллетдин хуьрер Анди округдин Карата наибвилик акатнай ва 16 хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир. 1895 йисуз Дагъустандин вилаятда 6 162 карата гьисабнай. 1938 йисуз абурун кьадар 6 700 тир. СССР девирдилай гатӀумна каратаяр кьилдин миллет хьиз гьисабзавачир, абур авар миллетдин кьадардик квай. 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, уьлкведа 4 787 касди чеб карата хьиз къейд авунай.
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1990-лагьай йисан 3-лагьай фундукӀдиз дидедиз хьана. Санкт-Петербург шегьердин патахъай экъечӀзава. Тренерар: В.А. Сейнов ва А.В. Факеев я. Урусатдин акахьай дяведин кӀватӀалдин уртах я. КӀуьд йисалай гъутарин кукӀунрал машгъул я. Тарсар гъутарин кукӀунрин мектебда Тосно райондин Сельцо лугьудай поселокда И.Е. Рубцован гъилик къачуна.
Каратаяр
ЧӀал
Каратаяр карата чӀалал рахазва. Абурун саки виридаз авар чӀал, урус чӀал ва са кьадар чечен чӀалар чида. Карата чӀал — нах-дагъустандин чӀаларин хзандин авар-анди-цез чӀаларин группадик акатзава. Адаз виридалайни мукьва чӀал ахвах чӀал я. Карата чӀал кьве нугъатриз пай жезва: вич карата ва токида нугъат. Вичин нубатда карата нугъатни гуьгъуьнин рахунриз пай жезва: анчих, арчо, рачабал, рацитли рахунар. Вичин кьетӀенвилериз килигна, анчих нугъат ботлих чӀалаз виридалайни мукьва я.
Пермь
Пермь — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай шегьер. Крайдин кьилин шегьер я. Миллиондилай виниз агьалияр аваз ( кас.), Пермь Уралдин ва вири Урусатдин виридалайни чӀехи шегьеррин арада ава. Урусатдин промышленостдин, илимдинни-экономикадин зурба центррикай сад я.
Каратаяр
ЧӀал
Карата чӀалакай сифте малуматар 1895 йисуз акъатай Р. Эркертан «Къавкъаздин дувулар квай чӀалар» ктабда гьатнава.
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва
Уьмуьрдин рехъ
2013-лагьай йисан нава вацраз Москвада тухванвай II-лагьай гъилин кукӀунин дуьньядин чемпионатда къизилдин медал къачуна. 65 килограммдал кьван тир категориядин финалда Гьамидуллагьрин Рамазана АСШ-рай тир Росарио Фабиан кӀаник кутуна. Эхиримжи кукӀун лап куьруьди тир: са декьикьадилай тӀимил вахтунин къене ада цӀуд очкодал къакъатна: «Заз финалдай тир зи душмандин кукӀун тухунин техника чизвачиртӀани, зун зи гъалибвилихъ агъазвай тир. Зун пара рекьиз фена, амма кьулухъди рехъ амачир: гъалиб хьана кӀанзавай. Сифте кукӀунра зун "ахварай аватзавай", эхиримжида жувак герек тир фикир кутуна. Сифте кукӀунар четинбур тир, гьакайла эхирмжи са тӀимил регьятдиз жезвай», - вичин эмоцияр ахъайа Рамазана. .
Пермь
Агьалияр
2021 йисан 1 январдин малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Орёл шегьер Урусатда 14-й чкадал алай.
Администртив паюн
Пермь 7 административ районар акатзава:
Гьамидуллагьрин Роман Играмеддинан хва
Уьмуьрдин рехъ
Сосновый Борда 31-лагьай тӀулдинни 2-лагьай кьамугдин арада тухванвай акахьай дяведай ахъаяй турнирда Гьамидуллагьринди «Квайни квай техникадай» номинацияда гъалибна. .
2015-лагьай йисан нава вацра Москвада тухванвай гъилин кукӀунай III Дуьньядин чемпионатда 65 килограммдал кьван тир категориядин финалда Рамазана иранви Реза Разави кӀаник кутуна. .
Агалкьунар
Лично-командный Чемпионат МВД России среди образовательных учреждений МВД России (г. Казань) 2011 г. — 1 место;
Арачанамахи
Арачанамахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 30 км кьибле патахъ яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 187 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Гьажиев Межид Жирасан хва
Гьажиев Межид Жирасан хва (1929–1985) — машгьур лезги кхьираг ва таржумахъан.
Гьажиев Межид 1929 йисан 14-декабрдиз Докъузпара райондин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Каспийск шегьердин пешекар училище ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. Магьачкъалада «Лезги Газет»дин, радиодин редакцийра кӀвалахна ва "Дуствал" альманахдин редактор хьана. Кхьирагдин гьикаяйрин садлагьай кӀватӀал "Жегьил уьмуьр" 1955 йисуз печатдай акъатна. Гуьгъуьнин йисара ада са жерге повестар ва "Им къван, имни терез" роман кхьена.
М. Гьажиев лезги ва урус чӀаларал Магьачкъаладин ва Москвадин чапханайра акъатнавай гьикаяйринни повестрин кӀватӀалрин: "Дагълара", "Са булахдай яд хъвайибур", "Гезентидин эхир", "Ирид къаш" ва мсб. автор я. Кхирагдин эсерар Дагъустандин халкьарин ва урус чӀалариз таржума авунва.
Зариди Дагъустандин ва урус кхьирагрин эсерар, абурукай яз Расул Гьамзатован «Зи Дагъустан» ктаб лезги чӀалаз элкъуьрна кӀелзавайбурув агакьарна. М. Гьажиева лезги гьикаят девлетлу авуник ва вилик финик чӀехи пай кутуна. Ам Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай литературадин премиядин лауреат хьана, СССР-дин Кхьирагрин садвалдин член тир.
Зари 1985 йисуз рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава.
Кас сув
Кас сув (Шахдаг; Şah dağı, Şahdağ) — Азербайжанда  чка къунвай, ЧӀехи Къавкъаздин суварин системадин Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъинин кӀукӀ. Къакъанвал — 4243 м.
ТӀвар
Кас сувуз урусари Шахдаг лугьузва, и гафни фарс ва туьрк гафар «шагь» ва «дагъ» гафарикай къзвезва. Гзаф инсанриз ин сув Шагьдагъ хьиз чизва, амма кцӀарвири чпин суваз Кас сув яни КцӀарин сув лугьузва.
Тарих
Ягъияр и ччилериз къведамаз, лезги сихилар чеб хуьн патал и суваз акъагъдай. Аялар, рушар, пупар, кьуьзуьбур и сува жедай амма чеб ягъири галаз кӀикӀиз фидай. Игилан сихиларин чӀехи пай Кас сувай эвецӀна.
Малумат
Кас сува гьава зулун варцариз икӀ я:
Муркар 2500—2600 м ахпа жезва.
Эвежугъ
Эвежугъ (Əvəcük) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ЦӀуру Худатин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Эвежугъ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Пелен мягьле, Агъа мягьле, Вини мягьле.
Агьалияр
Эвежугъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Гъетегъар, Микрагьар, ШутӀар, Къурушар, Дугулар, Тамашар, Къекъемар, Азизанбур, Пархашар .
Мамедов Мегьамед Агъадин хва
Мамедов Мегьамед Агъадин хва, лакӀаб Мегьамед Агъа — лезги шаир ва кхьираг.
Рамазанов Къадир Наврузан хва
Рамазанов Къадир Наврузан хва — лезги шаир.
1929 йисан 16 майдиз Докъузпара райондин Филер хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектеб, Дагъустандин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай пединститут ва Краснодардин культурадин институт куьтягьна. Гзаф йисара Ахцегь, Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрин газетрин редакцийра ва культурадин идарайра кӀвалахна.
Къ. Рамазанован сифте шиирар 50-йисара печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам "Самур, зи Самур", "Баркаван Самур"ва "Зи манияр" кӀватӀалрин автор я. Шаирдин чӀалариз композиторри макъамар кхьенва. Ам «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар» тӀварциз лайихлу хьана.
Зари 1998 йисуз рагьметдиз фена.
Таловка (Дагъустан)
Таловка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Таловка хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин юкьван пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 1 417 кас тир. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 510 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 42 % — урусар, 30 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
Майишат
Хуьре «Таловский» совхоз кардик ква.
Новокаре
Тарих
Хуьруьн бине 1954 йисуз Леваши райондин Кара-Кадани хуьруьн кутандин чкадал кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Новокаре хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 499 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай даргияр (75 %), тӀимил пайни аварар я (22 %), вири суни - мусурманар я.
Мурадов Ибрагьим Демиран хва
Мурадов Ибрагьим Демиран хва — лезги шаир ва журналист.
Халидов Бейбала Халилан хва
Халидов Бейбала Халилан хва — лезги шаир.
1930 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Хутаргъ хуьре дидедиз хьана. 1946 йисалай ада Бакуда уьмуьрзава, фяле кӀвалахрал машгъул я. Б. Халидова жегьил вахтарилай шиирар ва манияр теснифнава. Абур автордин «Чуьнгуьр» тӀвар алай сад лагьай ктабда (Баку, 1998) гьатнава.
Агъа Мулебки
Агъа Мулебки (Нижнее Мулебки, )— Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Уллукимахи, Айнурбимахи, Бахмахи, Бурхимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1921 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 28 км кьибле патахъ яргъал, Урахихерк вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 666 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
Зинданмуругъ
Зинданмуругъ (Zindanmuruq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 18 км яргъал ала.
Зинданмуругъра авай чкайрин тӀварар (ойконимар): Къая, КӀурт, МискӀин, Калал — Дуьзен чка.
Тарих
Зинданмуругъ хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана Зинданмуругъ хъишлах хуьр арадал гъанай.
Хуьре 1825 йисуз эцигнавай цӀуру мискӀин ава, динриз ибадат ийиз къадагъа тир Совет береда гьа мискӀиндин дарамат гьамбархана хьиз кардик квай. Дараматдин гьалар усал тирвиляй, адан чкадал 2013 йисуз гьа цӀуру мискӀиндин акунар алай 150 кас гьакьарзавай цӀийи са мискӀин туькӀуьрнай.
Агьалияр
Зинданмуругъра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Мегьенар, Якъубар, Татахар, Хасияр, Кемечар, Къурушар .
Кчан
Кчан (Gican) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «ТӀигьиррин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 80 км яргъал ала.
Кчан хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Садиран мягьле, Гьажидин мягьле, Къириман мягьле, Зуьгьрабан мягьле, Чуьарутан мягьле .
Тарих
КцӀар райондин рагъэкъэчӀдай патаз куьч хьана кчанвийри цӀийи Кчануба (паласа) хуьр кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Аялизимахи
Аялизимахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
«Аялизимахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1992 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 10 км яргъал, Урахихерк вацӀал ала.
Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 702 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
Вергилий
Пу́блий Верги́лий Маро́н (Publius Vergilius Maro) — Дегь Римдин шаир. ТӀвар-ван авачир, девлетлу хизанда хьанвайди я. Жегьил вахтуна Медиоландиз хъфенвай, гуьгъуьна Италиядиз элячӀна. Уьмуьрдин чӀехи пай ада Неапольдани патаг гвай чкайра акъудна, гагь-гагь Римда жез. Шиирар ада 50-й йисара ч.э.в. кхьиз эгечӀна. Гуьгъуьнин девирриз Вергилий Римдин виридалайни чӀехи шаир хьиз акъатна. Пуд чӀехи шииррин кхьираг хьиз ада грекрин Феокрит, Гесиодани Гомер кьулухъ туна. Адан шиирар Фад Империядин девирда мектебдин тарсарик кутунавай.
Уьмуьр
Вергилий Кеферпатан Италиядин Мантуя шегьердин патаг авай чкада дидедиз хьанвайди тир. Хуьруьн майишатрив мукьваг уьмуьр физавайвили а пеше Вергилийдин шиирра пара авай. 58 йисалай ч.э.в. Вергилий Кремондин грамматикадин мектебда кӀел ийиз эгечӀзава. 53 йисуз ч.э.в. Вергилий Римдиз элячӀна. Вичин 15 йис хьайила ада вичел чӀехи инсанрин тога алукӀна.
Шегьердин уьмуьр Вергилияз бегенмиш хьаначир. Адаз вичин велаятдиз хъфиз кӀанзавай, политикадин крар паталди адан сагъвал пара гьажи хьана. Эхирда Вергилий вичин ватандиз хъфена, секин уьмуьр тухун патал, хуьруьн яратмишунрик кваз шаирвал авун патал. Гьа чӀавуз ада вичин тӀвар-ван авай «Буколики» («Эклоги») кхьенвай. Гуьгъуьна адан мурадриз регьбер акси хьана.
Филиппинрал женг хьайила Цезарьди лагьана вичин ветеранриз чилер гудайди. Ам патал са пай чилер гьукуматди вичиз къакъудна, гьавиляй Вергилий чилер къакъуднавайбурук квай. Гьа чӀавара адахъ тӀвар-ван авай: адан пуд кӀвалах - «Полемон», «Дафнис»ни «Алексис» – гьакӀан инсанризни гьукумдарриз бегенмиш хьанвай.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Афанасий Афанасийдин хва Фет (сифтегьан 14 ва эхиримжи 19 йисара адан фамилия Шеншин тир, 1820 йисан 23 ноябрдиз (5 декабрдиз), Новоселки усадьба, Мценски уезд, Орелдин губерния — 1892 йисан 21 ноябрдиз (3 декабрдиз), Москва) — урус шаир-лирик, таржума ийидай кас, Петербургдин Илимрин Академиядин член -корреспондент (1886).
Новая Надежда (Дагъустан)
Новая Надежда (Новая Надежда, Neu-Hoffnung) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай, статус тайин тушир хуьр.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
Афанасий Фет 1820 йисан 23-лагьай ноябрдиз (5-лагьай декабрдиз) Орелдин губерниядин Мценски уездин Новоселки усадьбада дидедиз хьана. 30-лагьай ноябрдиз (12-лагьай декабрдиз) адаз православны адетдай хашунин цяй ягъна ва Афанасий тӀвар гана.
Новая Надежда (Дагъустан)
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 24,5 км яргъал ала.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
Адан буба, запасда авай ротмистр Шеншин Афанасий Неофитович, куьгьне вахтарин гзаф еке Шеншинрин тухумдикай тир. Мценски уездин лап еке пад а тухумдин гъиле авай. А. Шеншин девлетлу мулкдар яз вичин хуьре яшамиш жезвай. ГъвечӀи Афанасий мулкунин яшайишдин вилик еке хьана.
Новая Надежда (Дагъустан)
ТӀварцӀикай
Хуьруьн сифтегьан тӀвар немец чӀалал Neu-Hoffnung (Ней-Гьоффнунг) тир, яни ЦӀийи Умуд, вучиз лагьайтӀа иниз куьч хьанвай ксари чпин уьмуьр хъсан жеда лагьана умуд кутунай.
Тарих
Хуьруьн бине, иниз куьч хьанвай люцеран-немецар тир — швабри XX виш йисуз хьиз кутунай. Хуьруьн къваларив немецрин муькуь колониярни гвай — Эйгенгейм (гила Татаюрт) ва Шпренгель. Куьруь муьгьлетдин къене хуьр вилик фенвай хуьруьн майишатдин юкьваз элкъвенай. Терек вилаятда сифте сефер яз гьа и хуьруьн немецри некӀедин хъсан бегьер гудай карч алай чӀехи малар тунвай. 1934 йисуз хуьре Горбунован тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. НикӀериз яд гана хъсан бегьер кӀватӀун патал хуьруьнэгьлийри хуьруьз Аксай ва Терек вацӀарай цин къубуяр чӀугунай. 1941 йисуз хуьре 83 немец хзанри уьмуьр гьалзавай.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
Адан буба 1819 йисуз Германияда авай вахтунда Шарлотта Фётдал эвленмиш хьана. Фёт Шарлоттадин сифтегьан итимдин фамилия тир. 14 йис жедалди Афанасийдин фамилия тир Шеншин, ахпа адаз дидедин фамилия Фет гана, вучиз лагьайтӀа лютеранрин эвленмишвал Урусатда къанундин къуват авачирди яз гьисабна.
Новая Надежда (Дагъустан)
Тарих
ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Ней-Гоффнунг хуьруьн немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
1834 йисуз духовны консисторияди дегишарна христиандин дин кьабулзавай кхьинар, гила адан буба яз хцабзавай адан дидедин сифте итим Иоганн Фёт. Шеншинрин тухумдикай хкудайла, Афанасиядин гъиляй акъатна дворяниндин тӀварни.
Новая Надежда (Дагъустан)
Тарих
Гуьгъуьнлай йисара, иниз къуншидал алай хуьрерин эгьлияр куьчарна ацукьарзавай, асул гьисабдалди ногъаяр. 1950-й йисарин юкьвара Новая Надежда хуьруьз къвезмай аямда хъсан умудар авачир хуьр я лагьана терг авунай ва эгьлияр къуншидал алай чӀехи хуьрериз куьчарнай.
Агьалияр
Агьалидин вири ногъаяр, суни - мусурманар я.
Экономика
Хуьре, дуьгуь гьасилунин техникаяр авай майишатрин арадин МТС «Новонадеждинская» ава.
Афанасий Афанасиян хва Фет
Уьмьрдин рехъ
1837—1838 йисара М. П. Погодинан пансионда университетдик экечӀиз гьазур жез яшамиш хьана.
1840 йисуз Фетан шииррин кӀватӀал «Лирический пантеон» университетдин дуст Аполлон Григорьеван куьмек галаз басма авуна.
1842 йис — «Москвитянин», «Отечественные записки» журналра кхьинар.
1845 йисуз А.Фет унтер-офицер яз кирасирски Военны ордендин тӀвар авай полкдик экечӀна.14 лагьай августдиз 1846 йисуз адаз корнет звание гана,6 лагьай декабрдиз 1851 йисуз -штаб-ростмир.
1850 йисуз «Современник», «Москвитянин» ва маса журналра критикри лап хъсан къиметар гайи кьвед лагьай кӀватӀал экъечӀна.
1853 йисуз А.Фет Петербургдин патаг гвай улански Его Величестводин лейб-гвардиядин полкдиз поручик званияда аваз акъудна. Шаир мукьвал-мукьвал Санкт- Петербургдиз физвай. Ана ам таниш хьана Тургеневахъ, Некрасовахъ, Гончаровахъ галаз ва «Современник» журналдин редакциядихъ агат хьана.
Крымски дяве авай вахтунда Балтийски Портда Эстониядин гьуьлуьн къерях хуьз авай.
1856 йисуз И. С. Тургеневан редакциядихъ галаз А.Фетан пуд лагьай кӀватӀал экъечӀна.
1857 йисуз Фет В. П. Боткин критикдин вахал Мариядал.эвленмиш хьана.
1858 йисуз отставкадиз экъечӀна Москвада яшамиш жез хьана. Армияда къуллугъзавай йисара Св. Аннадин пуд лагьай дережадин орден (1852) ва Св. Аннадин кьвед лагьай дережадин орден(I885) багъиш авуна.
1860 йисуз папа гъанвай жегьизар ишлемишна Фета Мценски уезда Степановка тӀвар алай мулк къачуна- кьве виш цадай чил, кӀарасрикай эцигнавай са гьавадин ирид кӀвал авай жанабидин кӀвал. Гуьгъуьнай фейи 17 йисуз Фета а мулк алахъна гегьенш авуна-тварцин культараяр цана агакьарна, калер, хпер, балкӀанар, верчер хуьзвай. Са кьвед-пуд йисалай а именияди гузвай менфят йисан къене 5-6 агъзур манатдихъ агакьна.
1863 йисуз кьве ктабда кӀватӀнавай шииррин кӀватӀал акъатна.
1867 йисуз А.Фет Мценски уездин жемятдин судья яз 11 йисалди хкяна.
1873 йисуз адаз гахкана адан тухумдин фамилияни ва дворяниндин тӀварни. Кхьизвай шиирар ва таржумаяр ада Фет фамилиядихъ галаз акъудзавай.
1877 йисуз А.Фета Степановка гана ва Курски губернияда авай куьгьне вахтарин имение Воробьёвка къачуна-Тускарь вацӀран къерехдал алай агъадин кӀвал, кӀвалин патаг -виш йисарин парк, вацӀран кьулухъ-цадай чилер галай хуьр. Ада майишатдин везифариз гзаф фикир гузвай, гъвечӀи арабада аваз ада са къатда вичин чилериз килигиз физвай.
Сайдумов Абдулкъадир Сайдуман хва
Сайдумов Абдулкъадир Сайдуман хва (1930–2002) — Дагъустандин тӀвар-ван авай лезги актёр, шаир, кхьираг ва таржумахъан.
1930 йисан 1 январдиз СтӀал Сулейманан райондин ДаркӀуш хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван школа ва Москвада А. С. Луначарскийдин тӀварунихъ галай театрдин харусенятдин институт куьтягьна. Вири уьмуьрда Лезги театрда кӀвалахнава. Кар алакьдай ва пешекар хьуниз килигна, адаз «Дагъустандан халкьдин артист» ва «УФ-дин лайихлу артист» тӀварар ганва. Мектебда кӀелзавай йисарилай А. Сайдумов шиирар, гьикаяр, комедияр кхьинал машгъул тир. Абур лезги газетрини журналриз акъатнава, "Бубадин кӀвал" ва "Куьредин ярар" кӀватӀалра гьатнава. Ада машгьур драматургрин цӀудралди пьесаяр лезги чӀалаз таржума авуна сегьнедиз акъуднай.
Ам 2002 йисуз рагьметдиз фена.
Арарат марз
Арарат марз, Арарат вилаят (эрм. Արարատի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъакӀидай пата авай вилаят я (эрм. մարզ [марз]).
РагъакӀидай пата Туьркиядихъ галаз, кьибле пата – Азербайжандинхъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ – Вайоцдзор марздихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ – Гегархуник марздихъ кефердин патахъ – Котайк марздихъни меркездин округ тир Еревандихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патахъ Армавир марздихъ са сергьятра ава.
Майдан — 2 096 км². Агьалияр — 260 367 кас. Агьалийрин къалинвал — 124,22 кас/км².
Административ юкь — Арташат я. Маса шегьерар — Арарат, Веди, Масис я.
География
Чилин кьадар — 2 096 км², вири уьлкведин майдандикай адал 7 % гьалтзава, и къалурзавай лишандиз килигна вилаят уьлкведин 9-лагьай чкадал ала. Ада гилан Эрменистандин
Вилаятди Арарат кьулувилин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Адан кефердин пад Йерано сувари, рагъэкъечӀдай пад — Гегам, Дахнакни Мжкатар сувари, кьибледин пад УрцӀ сувари гьакӀни рагъакӀидай пад — Аракс вацӀу кьунва. Вилаятдин юкьва Ерах сувари чка кьунва. Кьулувилерал вилаятдин чилерикай 30 % гьалтзава, амайди — сувар я.
Виридалайни кьакьан сув — Спитакасар (3560 м), ам Гегам цӀиргъиник ква. Виридалайни аскӀан чка (801 м) Аракс дугуна ава.
Вилаятда тӀуз физвай вацӀарикай кьилинбур Аракс, Раздан, Азатни Веди язва. Марздин климат лап жуьреба-жуьрединди я. Ам лап агъада авай дугунра жеда акьалтӀдай кьурагь климатдин ва кьакьанвилерал жедай жив квай мекьи климатдин арада галтад жезва.
Хосров там
Арарат вилаятда гьукуматди хуьзвай тӀебиатдин заповедник тир Хосров таму чка кьунва. Адан чилин кьадар 23213,5 га я. Там Гегам цӀиргъинин кьиблединни рагъакӀидай патан гуьнедал, гьакӀни Еранос, Дагнак, Ириц Лерни Хосровасар цӀиргъерин гуьнейрал экӀя хьанва. Ина къавкъаздин лекьенди уьмуьрзава, лап кьериз-кьериз гьалтзавай, «яру ктабдик» кутунвай вагьши гьайван я. Эрменистанда 2019-лагьай йис къавкъаздин лекьендиз гьуьрметна.
Зугдиди
Зугдиди (гуржи ზუგდიდი) Гуржистанда авай шегьер, Мингрелияни Вини Сванети региондин чӀехи шегьер я. 43 агъзур кас аваз, чӀехивиляй гьукуматдин иридлагьай шегьер я. Зугдиди гьакӀни Гуржи Аполстолвилин Автокефалвилин Православ клисадин Зугдидидинни Цаиши епархиядин резиденция я.
География
Зугдиди Гуржистандин рагъакӀидай пата авайди я, ЧӀулав гьуьлелай 30 км рагъэкъечӀдай патахъ. Тбилисидилай 318 километр рагъакӀидай пата ава, гьуьлуьн дережадилай 100—110 метр кьакьан чкадал.
Тарих
Шегьердин тӀвар Зугдиди гафуникай хьанвайди я, адан мана ЧӀехи кӀунтӀ я. Сифте сефер а тӀвар 17 вишйисан кьиле кьунвайди тир. ЯтӀани ам гьадалайни фадлай авай шегьер тир. А чӀаварин шаид 14 вишйисан кьведлагьай патан хашперес клиса я. 1803 йисалди Зугдиди Гуржистандин рагъакӀидай патан Мингрелия беквилин чӀехи шегьер тир. 1860—1890 йисара Дадиани бекри къала, клисани ботаниквилин бахча эцигна. Эцигдайди Ахилл Наполеон тир, Наполеондин вахан Каролина Бонапартан хтул тир, 1868 йисуз ада вичиз Саломе Дадиани гъана, Мингрелиядин эхиримжи бекдин руш.
1894 йисани 2000 йисуз къалада цӀаяр хьанвай, исятда ам дуьзар хъувунва. 1921 йисуз бине кутунвай Шегьердин Милли Искусствони Тарихдин Музейда Дадиани къаладин 41 000 затӀ ава. Крымдин дяведиз (1853—1856) Осман империядин Уьмер пашадин кьушунари 1855 йисуз Зугдидидал атанвай. 1855 йисан эхирдани 1856 йисан кьиле ам Мингрелиядин инсанри генерал-майор бек Григол Дадиани кьиле аваз шегьер туьркеривайни кьулухъ къахчуна. Туьркери шегьер чкӀана, къалаярни бахчаяр кваз чӀурна. ГьакӀни пара кӀвалер 1992—1993 йисан дяведа чӀур авуна.
Медениятни экономика
Зугдидида 2005 йисуз рикӀин клиника ахъайнвай. ГьакӀни Зугдидида гуржи-француз мектеб ава. Зугдидидилай 30 километр кефер-рагъэкъечӀдай патахъ, Джваридин патаг, Ингури вацӀ Колхидадин агъанагдиз акъатдай чкадал дуьньядин виридалайни кьакьан цин дамба ава. ГьакӀни шегьерда пара чирвилерин юкьвар ава: Гьукуматдин Шота Месхиадин университет, Зугдидидин Европадин Академиядин Педагогикадин университет, Александр Гурцкаядин Гимназия ава.
Жалилрин Алла Абдулгьаян руш
Жалилрин Алла Абдулгьаян руш (1908 йисан 5(21) ноябрдиз, ТӀифлис — 1992 йисуз, Москва) — советрин артист ва муалим. ЧӀехи театрдин балетдин артист (1927—1951), Дагъустандин садлагьай балерина. Дагъустандин лайихлу артист (1951) я.
Уьмуьрдин кьиса
Джалилов Абдулгьай Абдулжалилан хва са тӀимил ксарикай сад тир гьеле революция жедалди лап кьакьан чирвал къачурди. Ахцегь хуьруьн мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, ам Ставропольдин гимназиядиз экечӀиз фена (виридаз чизвай Пушкинский курс). Гьана ам Заичевская Софьядихъ галаз таниш хьана. 1900 йисуз Абдулгьай Москвадин университетдин юридически факультетдик экечӀна.
Са вахтунилай ам Софьядал эвленмиш хьана. 1908 йисуз ТӀифлисда абуруз аял хьана -Алла. Адалай гъейри мад гада Баки ва руш Айша ава. Имела также брата Баки и сестру Айшу.
Алладин буба лап хъсандиз кларнетдал макьамар ягъзавай, ахпа башламишна кьуьлер ийидай вичин пабни ва руш кутуна. Алладин бубайриз акуна ада ийердиз ийизвай кьуьлер ва чпивай жедай кьван вири авуна адан зигьин вилик тухун паталди.
Гзаф йисара ЧӀехи театрда кӀвалахна. 20 йисалай гзаф гьана муалимвални авуна.
Владимир Высоцкий, Ролан Быков ва маса тӀвар-ван авай инсанар абурун къуьншияр тир. Александр Калягиназ, Константин Райкиназ ва масабуруз А.Джалиловади кьуьлер ийиз чирна.
1992 йисуз кечмиш хьана. Домодедовада авай мусурманрин сурарал кучукнава.
20 лагьай виш йисан Дагъустандин лайихлу 15 тӀварарин арада А.Джалиловадин тӀварни ава. Ада вичин зигьиндал ва зегьметдал гзаф къуват эцигна Дагъустан ва дагъустандин агалкьунар жезмайкьван гзаф чкайриз, гзаф инсанриз чир жедайвал. Ахцегь хуьруьн садлагьай музыкадин мектебдиз ва Магьачкъаладин № 8 искусстводин мектебдиз А.Джалилован тӀвар ганва..
1951 йисалди ЧӀехи театрда балерина яз кӀвалахна. Виридалайни кӀанзавай ролар тир «Лезгинка» «Демон» балетда, Чайка («Лебединое озеро»), «Дон Кихот» балетда Мерседесан кьуьл. Дяведин йисара А.Джалилова маса артистрихъ галаз вишералди солдатрин вилик ва госпиталра гана концертар.
ДАССР-дин лайихлу артист я. Адаз Орден «Зегьметдин Лишан» гана.
Советский (Бабаюрт район)
Советский (Советское) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Туршунай» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7 км яргъал ала. Хуьруьн элкъвена къваларив пара хилериз пай хьанвай къубуйрин система экӀя хьанва. Старохасанай къубуди Советский хуьр, хуьруьнсоветдин кьилин хуьр тир Туршунай хуьруькай чара ийизва.
Агьалияр
Йисариз килигна Новая Коса хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 057 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни - мусурманар я.
Инфраструктура
Хуьре мектеб, клуб, ктабхана, фельдшервилин пункт кардик ква.
Алазани
География
ВацӀ ЧӀехи Къавкъаздин сувара кьве гъвечӀи вацӀар садаз акахьзавай чкадилай эгечӀзавайди я, абурун кьил 2837 метр кьакьан сув Барбалодилай эгечӀзавайди я. Кьилин кьатӀдал вацӀун тӀвар Циплованисхеви я. Вини пата авай Биркиани хуьруьн патаг Алазани шкӀуь таман камун кӀанай физавай суван вацӀ я, чӀехи къванер тухузвай. Са чкайралди адан аватун 9 - 10 м/км я. Ахпа ам Панкиси камай акъатна къванцӀин кьердай авахьзава. Гуьгъуьна ам кьибле патахъ Ахмета шегьердалди физава. Ахпа вацӀ вичин тӀварунихъ галай Гуржистандин чехир акъудзавай важиб чка Алазани-дигедай физава. ХъуьтӀуьз Алазани кьуркьазава. Йисан кьиле ам сувара цӀразвай живерикай хкат ийиз пара мукьвал-мукьвал чилер ятарик ацӀурзава. Ятар кӀватӀунин майдан 10 800 км² я. Цин кьулан харж 98 м3/сек я. Виликра вич вичиз вацӀ Кура вацӀуз авахьзавай, советрин девирда абур акахьзавай чкадал Мингечевир цин гьамбархана эцигна. Алазанидин яргъивилин 104 км Грузияда ава, 282 км кьве гьукуматдин сергьятдал ала, 5 км Азербайжандин къене ава. Ятар кӀватӀдай чкадин майдан 11455 м² я, гьабурукай 6700 км² (58,5%) Гуржистанда, 4755 м² (41,5%) Азербайжанда ава. ВацӀун йисан кьулан авахьун 2999,5 млн м³ я. Виридалайни акахьзавай вацӀ Катехчай я, ам Азербайжанда авайди я, Гуржистандин сергьятдин патаг.
Экономика
Алазани пара гуржи чехиррин тӀварцӀик квай гаф я, гьабурукай Марани Алазани Диге, ЦӀуру Тбилиси Алазани, Бинехи Алазани Диге. Гьабурулай гъейри чехирдин цӀийи жуьреярни акъатзава, месала лацу чехир Цинандали. ЧӀехи пай ам салариз ятар гунизни хъвадай циз кардик кутазвайди я. ВацӀун рекьел Китайдин инвесторри 1990 йисара Алазанидин ятарин фад фидай цел гьар жуьре гъвечӀи ГЭСар эцигна. Туризм патал Алазани рафтингдиз машгъур я. ВацӀун къерехрал гьар жуьре курортар ала, гьабурукай сад Лагодехи я. ГьакӀни вацӀал кӀизрияр кьазвайди я - судак, лещ, воблани амайбур.
Экология
Шегьеррин сервисрини лежбервилин карханайри Алазани пара кьацӀурзава. Виридалайни цин гьал Кварелидани Лагодехида пис я.
Шагьмарданов Абад
Шагьмарданов Абад — лезги шаир ва кхьираг.
1930 йисан 10 февралдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин сад лагьай юкьван мектеб ва Москвада Эдебиятдин институтдин драматургиядин отделение куьтягьна. Гзаф йисара "Ахтынский" совхозда багъманчивиле кӀвалахна.
КӀуфуба
КӀуфуба (Kufoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 33 км яргъал ала.
КӀуфуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): КӀуф мягьле.
Тарих
Хуьруьн тӀвар дегь КӀуф хуьруьн тӀварцӀихъ галаз алакъалу тирди шак алачиз я. Ва гилан КӀуфубадин эгьлияр дегь КӀуф хуьруьн эгьлийрин несилар тирдал гиман ала. Урусатдин дяведин архивдин материалра къалурнавайвал, 1837 йисуз Къубадин гъулгъула къаткурдайла урус генералри лезгийрин цӀудралди хуьрер чукӀурнай. КӀуф, Тагьар, Уьзден, Маши, Харах хьтин дегь лезги хуьрерин гелер гьа чӀавалай квахьна.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
КӀуфуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Куьчайбур, Умарар, Усманар .
Кажлаев Мурад Магомедович
Мурад Кажлаев 1931 йисан 15 январьдиз АССР-дин Баку шегьерда дидедиз хьанай. Б. И. Зейдманан тӀварунихъ галай Бакудин гьукуматдин консерваторий акьалтӀарнай.
Абдулманапова Аминат Абдулманапан руш
Абдулманапова Аминат Абдулманапан руш (1946 йисан 15 майдиз, Хъарбук, Дахада район) — советрин ва Урусатдин шаир, писатель, таржума ийидай кас, журналист я. 1991 йисалай СССГ-дин писательрин КӀватӀалдин член. 2000 йисалай Урусатдин журналистрин КӀватӀалдин член ва Кефер патан Къавкъаздин писательрин клубдин член я. Дарги я.
Уьмуьрдин кьиса
Аминат Абдулманапова 1946 йисан 15 майдиз Дахада райондин Хъарбук хьуре дидедиз хьана. Аминатан буба Гьаджиев Абдулманап хуьруьн партиядин хиле кьиле авай кас тир, дидеди медсестравиле кӀвалахна.
1969 йисуз ДГьПИ-дин физикадин ва математикадин факультет кӀелна куьтягьна. 1987 йисуз Москвада авай А. М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институтни куьтягьна (шииррин семинар тухузвай В.Фирсовади, Россиядин Гьукуматдин ва РФ Правительстводин Пишкешрин лауреатди).
Вичин зегьметдин рехъ Амината башламишна хайи мектебда метематикадин ва физикадин тарсар гуз.
Гьадлай гуьгъуьнай «Дагъустан» телерадиокомпанияда редактор яз кӀвалахна, кӀелунин ва педагогикадин ктабар акъудзавай издательствода редактор тир.
Алай вахтунда ам «Соколёнок» журналдин редактор я.
Абдулманапова Амината кхьенвай шиир, гьикаятар, манияр ва публицистика республикадин газетра ва журналра вири Дагъустанда яшамиш жезвай халкьарин ч!аларал акъудна. Шииррин таржумаяр дагъустандин ва юкьван гьар юкъуз экъечӀзавай изданийра ва кӀватӀалра басма авуна.
Москвадин ва Махачкъаладин издательствайрай 40 ктаб шииррин, гьикаятрин экъечӀна, гьабрикай 15 лайни гзаф ктаб гъвечӀи кӀелзайбуруз багъш авуна.
Ктаб «Диде, заз дуьнья ахъай!» Дагъустандин 13 чӀалал ва чеченрин чӀалал экъечӀна.
Адан шиирар Россияда яшамиш жезвай гзаф халкьарин чӀаларал таржума авунва, гьадалай гъейри маса гьукуматрин чӀаларални акъуднава.
Абдулманапова А. 400 вишелай гзаф манияр кхьенва. Дагъустандин ва Россиядин тӀвар-ван авай композиторри адан шиирар макьамрал эцигна: Е.Звёздный, Э.Вердинянц, М.Касумов, И.Ибрагимов ва масабуру.
Дагъустандин лайихлу инсанрикай ада кьве вишелай гзаф гьикаятар кхьена. Пуд тамашани кхьенва.
Вири ктабар шаирдин къайдадал гъанва адан руша Абдуллаева Альбинади, ам Россиядин художникрин ва журналистрин КӀватӀалдин член я.
Амнинат Абдулманапова — РД-дин культурадин лайихлу алахъавайди я.
1985 йисуз Москвада фейи жегьил писательрин 8 лагьай вири гьукуматдин совещанияда иштираквал авуна.
Шайдаев Ядуллагь
1930 йисуз КцӀар райондин Аваран хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Азербайжандин педагогический институт куьтягьна. Гзаф йисара мектебда муаллим яз ва КцӀар райондин радиодин кьилин редактор яз кӀвалахна. Я. Шайдаев хайи ватандикай ва халкьдикай кхьенвай, лезги чилин важиблу месэлаяр ахъайзавай са жерге цӀай квай макъалайрин, очеркрин, гьикаяйрин ва повестрин автор я. Абур уртах кӀватӀалра ("Силибирдин авазар", "Самурдин лепеяр" ва мсб.) гьатнава ва кьилди ктабар яз («Дагълара рагъ акьазва» повесть 1980 йисуз ва мсб.) Бакудин ва Магьачкъаладин чапханайра акъатна.
Ядуллагь Шайдаев туькӀуьрунрин вахтара аваз 1980 йисуз рагьметдиз фена.
Канасираги
Канасираги — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
«Канасираги» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1926 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 33 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 731 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Къурумова Инесса Алиман руш
Къурумова Инесса Алиман руш (1936 йисан 30 августдиз, Буйнакск — 2015 йисан 28 мартдиз, Магьачкъала) — советрин ва Урусатдин театрда къугъвазвай актриса, Урусатдин халкьдин артистка (2005) я.
Уьмуьрдин кьиса
Инесса Къурумова 1936 йисан 30 августдиз Буйнакск шегьерда (ДАССР) артистрин хзанда дидедиз хьана. Адан диде Барият Мурадова — Къавкъаздин ССРГ-дин садлагьай халкьдин артист тӀвар къачур кас я. Адан буба Алим Къурумов актёр ва режиссёр, РСФСР-дин халкьдин артист тир.
1962 йисуз Инессади Москвада авай Б. Щукинан тӀварунихъ галай ЧӀехи театрадин училище кӀелна куьтягьна, ада садлагьай къумукьрин студия акьалтӀарна (Б. Кульневан курс, муалимар тип Дина Андреева ва Цецилия Мансурова).
1985 йисалай башламишна Дагъустандин М.Горькидин тӀварунихъ галай урусрин драмадин театрада къугъвана.
Вичин хсуси шииррикай ва макьамрикай кӀватӀнавай концертар гваз инсанрин вилик гзаф сеферда экъечӀна.
28 лагьай мартдиз 2015 йисуз Махачкъалада кечмиш хьана.
Хзан
Къурумова Инессадин вах Белла Алимовна Мурадова (1940 хайи йис) Дагъустандин садлагьай дишегьли-скульптор я.
Руш — Зарема, врач-эндокринолог.
Гада — Заур, экономист, Израильда яшамишни жез ва кӀвалахни ийизва.
Театрада къугъвай ролар
И. Курумовади лап гзаф вичин еке зигьин эцигна театрадин устадвал Дагъустанда вилик тухун паталди.
Эликар
Эликар (элик. Илагар, Лагар) — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Элик хуьряй тир дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай эликриз виридалайни мукьва халкь къирицӀар я.
Малуматар
2004 йисуз французви кавказовед Жиль Отьеди Париждин Университетда вичин «КъирицӀ чалан элик нугъат» тӀвар алай диссертация хвенай.
Лезги намус
Лезги намус — чӀехидаз диде ва буба гьиз, гъвечидаз жуван аял гьиз, рушаз вахаз гьиз, рухвадиз стха гьиз килигуниз лугьуда.
Эликар
Малуматар
Элик хуьруьн эгьлиди азербайжандин журналистрихъ галаз авур эхтилатда икӀ лагьанай:
«...элик чӀал анжах Элик хуьруьн 300-ев агакьана агьалидиз чизва. И чӀалал хуьре анжах кьуьзуьбур рахазва, жегьилар азербайжан чӀалал элячӀнава. Чпиз илагар ва я лагар лугьудай эликвияр дегь Алпандин тайифайрин дуьз несилар я. Чи хуьре цин къуюяр эгъведайла пуд-кьуд къатарин дегь чӀаван сурар дуьздал акъатнай. Чи хуьр гзаф дегь хуьр я, хуьруьн тарих ва ам мус ва ни кутунвайдиятӀа малум туш. Совет береда Хъачмаз ва Къуба райондин арандиз куьч хьана цӀийи хуьрер кутур эликар фадлай чкадин агьалидихъ галаз акахьна азербайжанариз элкъвенва. Мукьвавилиз килигна чаз гьакӀни къирицӀарни лугьузва. Элик чӀалаз гьапут чӀал гзаф мукьва, ингье за гьапут чӀал михьиз гъавурда акьазва. Зи чӀехи мурад я чи хуьре элик чӀалан мектеб ахъаюн, гьа мектебда зун жув муаллимвиле кӀвалахдай...»
Аквадай гьалайрай, эликар терг жезвай миллет я. Гьукуматди абуруз чӀал хведай къулай шартӀар тешкил тавуртӀа, кьве несилдилай и бицӀи ва дегь лезги халкь дуьньядин винелай гел амачиз квахьда.
Железнодорожный разъезд № 15
Железнодорожный разъезд № 15 — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Таловка хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин юкьван пата, Тарумовка хуьрелай 20 км яргъал ала.
Карамахи хуьруьнсовет
«Карамахи» хуьруьнсовет (Карамахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Карамахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Карамахи, Ванашимахи, Чабанмахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Карамахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 6 428 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Кузун
Кузун (Kuzun) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Бардымский район
Бардымский район (Бардымский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Кузун
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Шагь сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 32 км яргъал ала.
Хуьряй КичӀен сувал хкаж жезвай альпинистрин рехъ эгечӀзава.
Тарих
Хуьруьн эгьлияр са кьадар арандиз куьч хьана, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал Кузун хъишлах хуьр арадал гъанай.
Бардымский район
Майдан — 2 382 км². Агьалияр — кас.
Кузун
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Кузунра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Немецар, Талакар, Гьезерар, Къадияр .
Бардымский район
Административ юкь — Барда.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблепата чка кьунва.
1774 йис
1774 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀикьуд лагьай йис) — чи эрадин 1774-лагьай йис. XIII виш йисан 74-лагьай йис я.
Мургук
Мургук — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
«Мургук» хуьруьнсовет туькӀуьрзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1654 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
1883 ийсуз талукь тир тарихдин чешмейра Мургук хуьруьн агьалияр 1150 кас тирди къалурзава.