cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ахцегь район
География
Райондин чилера авай сувун цӀиргъер: Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ, Шалбуздагъдин цӀиргъ, Самур цӀиргъ, Гельмец — Ахцегь цӀиргъ.
Райондин сувун кукӀвар: Шалбуздагъ, Малкамуд, Ярусадагъ, Несен-пел.
Асул вацӀар: Самур вацӀ, Ахцегь вацӀ, Муглах вацӀ, Фий вацӀ, Мацар вацӀ, Къизилдере вацӀ.
Виридалай чӀехи кӀамар: Самур дугун, Ахцегь вацӀун дугун.
Райондин чилерин 0,6 % пай тамари кьунва. Виридалайни зурба тамун массивар: Хуьруьгрин там. ГьакӀни, са кьадар чӀехи тамар Хинерин ва Къурукалрин тамар я.
Гьуьлуьн дережадилай 2385 м вине чка кьунвай Ахцегь райондин виридалай кьакьанда алай хуьр — Фий хуьр я. Райондин виридалай агъада авай хуьр, гьуьлуьн дережадилай 274 м вине авай, Мегьерамдхуьруьн райондин сергьятрин къене чка кьунвай — ЦӀийи Усур хуьр я.
Тарих
ДагЦИКан 4-ай сессиядин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдикай Ахцегь кантон арадал гъанвай. ВЦИКан Президиумдин 1929 йисан 3 июньдин къарардив и кантондиз район статус эцигнай. 1934 йисуз Ахцегь райондик Хин хуьр кутунвай. 1952 йисалай 1953 йисал кьван административвилелди Дагъустандин АССРдин Дербент округдиз талукь тир. ПВС ДАССРдин 1960 йисан 14 сентябрьдин къарардив Дукъузпара райондин, Самур вацӀун кефер пата авай Мегьарамдхуьруьн райондик акатнай чилерай гъейри, чилер Ахцегь райондик кутунвай. Дагъустан Республикадин ПВСдин 1993 йисан 24 июньдин къарардив, Ахцегь райондикай, гилан Дукъузпара район арадал атанвай, чилер хкатзава.
Агьалияр
Райондин хуьрера лезгийри уьмуьр гьалзава, анжах са Хин хуьр — рутул хуьр я.
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Ахцегь райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 19 хуьр ва 13 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Тунвай хуьрер
Алай чӀавуз, агьалияр куьч хьана тунвай 16 хуьр чкӀана харапӀайриз элкъвенвайди я.
Экономика
Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Экономикада метлеб авай чка, кьуьд акъуддай чкайриз куьч ийиз хуьдай малдарвили кьунва. Кьуьд акъудун патал майишатрин малар асул гьисабдалди Дербент, Бабаюрт ва Тарум районрин зонайриз гьалзава. Райондин эгьлияр малдарвилив, емишар, салан мейваяр (келем) ва муькуь хуьруьн майишатдин продукция цунив алахънава.
Районда, гьуьлуьн дережадилай 1100 метр кьакьанда иер Ахцегь вацӀун дугунда чка кьунвай бальнеологиядин курорт «Ахты» авайди я.
2012 йисан 6 майдиз «Советское-Ахты» газдин чӀулун ахъаюнин мярекат кьиле тухванвай. Вири Ахцегь район газдив таъминарунин кӀвалахар гилани физва.
Культура
Районда 23 культурадинни — мажалвилин идараяр кардик ква: са культурадин Райондин дворец, 14 культурадин хуьрерин кӀвалер, 6 хуьруьн клубар, са шахматарни — тӀамаяр къугъвадай клуб.
Сергьятдин къайда
Ахцегь райондин кьибле патан сергьят, Урусат Федерациядин Азербайжандихъ галаз гьукуматдин сергьят я. Урусат Федерациядин Президентди 2011 йисан 9 январьдиз къабулнавай къарардив кьурвал, районда сергьятдин мукьув галай чилер, урусатдин гражданство авачир ксариз ва чара уьлквейрин юриспруденциядин ксариз маса гун къадагъа я. Сергьятдин зулалай гъейри, райондин къене къекъуьнин кьадар авач.
Украинадин административ паюн
Крымни Севастополь
Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украинадин административ паюниз килигна, Крымдин чилерал Украинадик квай Крым Автономиядин Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала.
Гидейли
Гуьдейли (Güdəyli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гьажигьатемли» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата ала.
Тарих
Хуьруьн бине Къуба райондин Гьапут хуьряй атанвай гьапутри кутунай.
Агьалияр
Агьалидин вири гьапутар, суни-мусурманар я.
БалкӀандиз ухшар антилопайар
БалкӀандиз ухшар антилопайар (лат. Hippotragus  ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Пудлагьай рейх
Пудлагьай Рейх (Drittes Reich) — 1933 йисан 30 январдилай — 1945 йисан 23 майдал кьван аваз хьанвай Германиядин гьукуматдин тӀвар.
Жигъателли
Жигъателли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8,1 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 560 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Инхело
Инхело (ЦӀийи Инхело) — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 24 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр Хасавюрт районда авай Ахвах райондиз талукь тир хъуьтӀуьн чӀурар хьиз менфят къачузвай чилерал арадал атана.
Агьалияр
Йисариз килигна Инхело хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 838 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Кулик
Кулик (Кулик, Кьулик) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Ляхля» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
XIX виш йисуз Кулик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. КъуштӀил, Гарик, Кувиг, Ляхля ва Уртил хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 218 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кулик хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 128 кас тир.
Куьрд Эльдарбейли
Куьрд Эльдарбейли (Kürd Eldarbəyli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гьажигьатемли» хуьруьнсоветдик акатзава.
Абдулгьалим Абдулгьалимов
Биография
КцӀар райондин Кичан хуьре дидедиз хьайи Абдулгьалим Абдулгьалимова Ватандин ЧӀехи дяведин йисара къачур орденрини медалри кьегьал лезгиди дяведа къалурай кьегьалвилерикай хабар гузва. Дяведай хурал «Женгинин Яру Пайдах», «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин I, II ва III дережадин орденар, гьакӀни гзаф медалар алаз хтай офицерди хайи хуьре К. Марксан тӀварунихъ галай колхоздиз регьбервал ганай ва ам миллионер колхоздиз элкъуьрнай.
Гуьгъуьнлай КцӀар Шегьердин Советдиз регьбервал гайи ада райфакдин ва общепитдин садвилин председательвиле кӀвалахнай. И намус авай инсан ам чидайбуру къени гьуьрметдалди рикӀел хкида.
Пишкешар
Абдулгьалимов Абдулгьалима къачур пишкешар:
КъИДС
Азар гьинай атанатӀа
СПИД. Саки 100 йис идалай вилик Африкада малум хьайи гзаф хаталу, инсанар гзаф кьадарра телеф хьунин тӀегъуьндиз элкъведай и азардикай неинки чи республикада, гьакӀ Россиядани виликрай хабар авайди тушир. Ам 1981-йисуз РагъакӀидай патан Европада, 1985-йисан июлдиз дуьньядин 40 уьлкведа малум хьана. Анжах 1987-йисан мартдиз Россияда ахьтин азар квай са кас дуьздал акъатна. Адалай инихъ СПИД-ди йисалай-суз гегьенш камар къачуз башламишна.
Азар Дагъустанда
Гьа икӀ, ада Дагъустандални «гьужумна». Адан дувулар куьруь са вахтунда лап деринриз фена. Къе арадал атанвай гьалари республикадин здравоохраненидин министерстводикни къалабулух кутунва. И хаталу азардин сирерикай ва ам чкӀизвай рекьерикай суьгьбет авун чи махсус корреспондентди Дагъустан Республикадин СПИД-центрадин духтур Жалал Мегьамедович РИЗВАНОВАВАЙ тӀалабна. Ингье ада вуч лагьанатӀа: — Дугъриданни, махсус вирусар (ВИЧ-вирус иммунодефицита человека) себеб яз галукьзавай и азар гзаф хаталу, сагъардай мумкинвал авачир, инсанар телеф хьунал гъизвайбурукай я. Статистикадин делилралди, СПИД-дик дуьньяда йикъа 8 агъзур инсан азарлу жезва, 6 агъзур кас рекьизва. Урусатдин Федерацияда ВИЧ инфекция квай 545 агъзур кас малум я, Дагъустанда лагьайтӀа, абурун кьадар 1620-далай виниз алатнава.
Жалал Мегьамедович, СПИД акьван хаталу хьунин себебрикай ва ам акатунин рекьерикай лагьанайтӀа, хъсан тир. — Хаталувал адакай ибарат я хьи, ам галукьай инсандиз хабарни тахьун мумкин я. Кьвед лагьайди, сагъардай дарманар саки малум туш. СПИД квай инсан рекьизва, пуд лагьайди, адан инфекция квай инсандиз яргъалди (4-6 вацралай 4-6 йисалди) хабар жезвач. Гила азардин лишанрикай: лимфоаденоматияни гардандин, кешерин, хъуьчӀерин патар-кӀанер (цӀумаруфар) са жуьре дакӀвада. Яргъал вахтунда ифинар акьалтда, геждалди къен фида, йифен вахтунда гьекь акъатда, яхун жеда. Гзафни-гзаф (60-80 % дуьшуьшра) СПИД-дик азарлубур стӀалжем хьанвайди хьиз аквада. Центральный нервийрин къурулуш харапӀ хьунни СПИД-дин лишан я. Азар галукьунин рекьер гьихьтинбур я лагьайтӀа, СПИД-дик азарлу ксарихъ галаз месин алакъайра хьун, гьахьтин азар квай касдин иви ягъун…, азар квай дидеди аял хун.
Гимры
Гимры (Генуб ) — Дагъустан республикадин Унцукул районда авай хуьр.
География
Хуьр Унцукул райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Унцукул хуьрелай 15 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гимры хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4904 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Квеста
Квестар — са гьал кӀевивал квай, денудациядин рекьелди арадиз гъайи, моноклинал суван къастарин жинсерин винел патал экъечӀунар я.
Квестар Кеферпатан Къавкъазда, Крымда, Франциядани маса чкайра чкӀанва.
Тасута
Тасута — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Ботлих хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 5 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Тасута хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тасута хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 369 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Советрин Социализмдин Республикайрин ГалкӀ
Совет Социалист Республикайрин ГалкӀ (Союз Советских Социалистических Республик) — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай амачир гьукумат. 1989 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 293 047 571 кас я. Чилин майдан — 22 402 200 км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ала.
Саваннадин фил
Саваннадин фил (лат. Loxodonta africana) — жуьре фил. Бедендин йаргъивал — 3.5-4 м, бедендин заланвал — 6,000-9,000 кг.
Самур магьал
Самур магьал (Самурский округ) — 1839 — 1928 йисара хьайи, Дербентдин губерниядик, Дагъустан вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Кьилин хуьр — Ахцегь хуьр.
Администрациядин паюнар
Магьал наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
1886 йисуз магьалдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьве участокар тешкилнай:
Тарих
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
1915 йисуз округда вад гражданвилин, яни диндиз талукь тушир мектебар авай: абурукай кьвед Ахцегьра, Хуьруьг, Рутул ва Филер хуьрера гьарна са мектеб.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 63 235 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Михаил Владимиран хва Мишустин
Уьмьурдин рехъ
Михаил Мишустин Михаил 1966-лагьай йисан 3-лагьай мартдиз Лобня шегьерда дидедиз хьана.
Адан буба, Владимир Моисеян хва, Шереметьево аэропортунин хатасузвилин службада (гуьгъуьнлай ЗАО «Аэромаш — Авиациядин хатасузвал», гила АО «Шереметьево Хатасузвал») ВЛКСМ-дин комитетдин секретарвиле кӀвалахзвай тир , диде — аэропортунин медслужбада. Лобняда авай № 7 мектеб Михаила саки «тафаватлувилелди» акьалтӀарна.
1989-лагьай йисуз «автоматизациядин проект расунин системаяр» пешедай кӀелун акьалтӀарна, ада «инженер-системотехник» лугьудай пешекарвал къачуна.
Шри-Ланка
Шри-Ланка (ශ්‍රී ලංකාව, இலங்கை, ), Демократиядин Социалиствилин Республика Шри-Ланка — кьибле патан азияда авай островдин гьукумат.
Административ паюн
Шри-Ланка — унитар республика я; 9 провинцияр акатзава.
Михаил Владимиран хва Мишустин
Уьмьурдин рехъ
1998-лагьай йисуз УФ-дин Гьукуматдин налогрин къуллугъдин регьбердин куьмекчи яз кӀвалахна.
1998-лагьай йисан 22-лагьай августдилай гуьгъуьниз — УФ-дин Гьукуматдин налогрин къуллугъдин регьбердин эвез тир. 1998-лагьай йисан 23-лагьай декабрдиз Гьукуматдин налогрин къуллугъдин бинедал Налогрин ва кӀватӀунрин рекьяй министрвал туькӀуьрна.
1999-лагьай йисан мартдилай 2004-лагьай йисан мартдал кьван — Налогрин ва кӀватӀунрин рекьяй министрдин эвез тир.
2004-лагьай йиса 22-лагьай мартдилай 2006-лагьай 18-лагьай декабрдал кьван — Роснедвижимостдин кьил тир (ам 2009-лагьай йисан мартдиз терг авуна).
2006-лагьай йисан 18-лагьай декабрдилай 2008-лагьай йисан 29-лагьай февралдал кьван — КьетӀен экономикадин зонайриз регьбервал ийизвай Федерал агентвилин кьил тир (РосОЭЗ, ам 2009-лагьай йисан октябрдиз терг авуна).
2009-лагьай йисан апрелдилай гуьгъуьниз Мишустин Федерал налогрин къуллугъдин тир.
Урусатдин Президент Владимир Путина 2020-лагьай йисан 15-лагьай январдиз УФ-дин премьер-министрвиле Мишустинан кандидатура теклифна. 16-лагьай январдиз Гьукуматдин Думадин адан кандидатуриз разивал гана.
Залам
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20,5 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 691 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Баскетбол
Баскетбол (basket — зинбил; ball — туп) — кьве десте хьана сада муькуь дестедин чилиниз туп вигьиз алахъдай къугъун. Кьилин дуьньядин тешкилат — ФИБА (Fédération Internationale de Basketball; FIBA) — Халкьарин арада авай баскетболдин федерация.
Шеварднадзе Эдуард Амвросиян хва
Уьмуьрдин рехъ
Эдуард Амвросиян хва Шеварднадзе 1928-лагьай йисан 25-лагьай гьердиз Грузиядин ССГ-дин Гуриядик акатзавай Ланчхоти райондин Мамати хуьре вичин дидедиз хьана. Адан бубади хуьруьн мектебда муаллимвиле кӀвалахзавай тир, урус чӀаланни литературадин тарсар гузвай тир. Диде-бубадин кӀеви алахъуналди ам Тбилисидин медицинадин техникумдиз гьахьна. 1946-лагьай йисуз кӀелунар акьалтӀдалай кьулухъ ада, вичин диде-бубадин кӀан хьуниз килиг тавуна, ам политикадал алахъиз гатӀумна.
Политикадин карьерадин гатӀумун
ЦӀемуьжуьд йиса аваз, техникум акьалтӀнамазди, ам комсомолдин райкомдин хилен кьилел акъвазна, ахпа са арадлай Гуржистандин компартиядин ЮК-дихъ галай партиядин мектебдиз гьахьна. 1948-лагьай йисуз Эдуард Компартиядиз гьахьна. 1949-1951-лагьай йисарин къене ам Гуржистандин компартиядин ЮК-дихъ галай партиядин мектебда кӀелзавай тир. Партмектеб акьалтӀнамазди Эдуарди Гуржистандин ЛКЖГ-дин ЮК-дин инструктор хьана.
1952-лагьай йисуз Шеварднадзе Гуржистандин ЛКЖГ-дин ЮК-дин секретардин ахпа са арадлай кьведлагьай секретардин чкадал тайинарна. Са йисалай Эдуард Гуржистандин ЛКЖГ-дин ЮК-дин садлагьай секретар хьана. 1959-лагьай йисуз ада А.Цулукидзедин тӀварунихъ галай Кутаисидин педагогикадин институт акьалтӀна. 1961-1963-лагьай йисарин къене Шеварднадзеди Мцхетидин райкомда секретарвиле кӀвалахзавай тир.
1963-лагьай йисалай кьулухъ ада Тбилисидин партиядик акатзавай Первомайскдин райкомдин садлагьай секретарвиле кӀвалахзавай тир. 1964-1965-лагьай йисарин къене Эдуардди Жемятдин къайда хуьнуьхин министерстводин кьилин садлагьай куьмекхъан яз кӀвалахна. 1965-1972-лагьай йисарин къене ам и министерстводин кьилел акъвазнавай тир.
1972-лагьай йисуз — ам Гуржистандин КП-дик акатзавай Тбилисидин шегьердин комитетдин садлагьай секретарь тир.
Советрин Гуржистандин кьилехъан
1972-лагьай йисан 29-лагьай марадиз Эдуард Шеварднадзе Гуржистандин Коммунизмвилин Партиядин Юкьван Комитетдин садлагьай секретардин чкадал тайинарна. Шеварднадзедин дибдин везифа Василий Мжаванадзе республикадин кьилехъанвиле авай чӀавуз абад хьанвай коррупциядихъни «хъендик квай» экономикадихъ галаз женг чӀугун тир.
Коррупциядихъ галаз женг чӀугун
Шеварднадзедин карьера фад вилик фин ада тухур коррупциядиз аски политикадин нетижа я. Адан вилик хьайиди авай чӀавуз Грузия Советрин ГалкӀда виридалайни чӀехи дережадин коррупция авай республика тир. Василий Мжаванадзеди авур идара усал регьбервилелди, хата-хатурвилелди, зулумкарвилелди, ришветхъанвилелдини коррупциядалди тафаватлу тир.
Гьа чӀавуз Грузияда коррупция саки манийвилер авачиз вилик физвай тир. Ахьтин политика республикадин система чӀехи четинвилера туна. Мисал патал, Грузияди экспорт авур затӀаррикай кьилди са 68 вишекайди къанунрив кьур делилдалди авур тир, гьакӀ ятӀани маса советрин республикайра и къалурзавай лишан саки 100 вишекайдин дережадив кьван агакьзавай тир.
Вичин коррупциядиз акси тир тухур кампания Шеварднадзеди жемятдин фикирар чирунин рекьелди ийизвайди тир. Коррупциядихъ женг чӀугун патал ада чара авачиз гьиллер ийизвай тир. И кардин лишан тир мисал — вири къецепатан экспорт акъвазундилай кьулухъ са шумуд сеферда Шеварднадзе лежберрин парталар алаз памадуррив ацӀанвай машин сергьятдалай элячӀна. Эхир нетижада, ада саки вири сергьятхъанар къуллугърилай алудна.
«Кадраяр михьунин» сифте йисни зурдин къене Шеварднадзеди 20 министр, 3 шегьеркомдин секретар, 10 районрин кьилиз тухудай комитетрин кьилни куьмекхъан къуллугърилай алудна. Абурун чкадал цӀийи кьилехъанди ГьХК-дин, КъКМ-дин кӀвалаххъанарни жегьил технократар тайинарна.
В. Соловьеванни Е. Клепиковадин гафариз килигна, сифте вад йисан къене вич цӀийи къуллугъдал алаз Шеварднадзеди 30 агъзурдилай пара кас дустагъ авуна (абурукай зур СГКП-дин членар тир), мадни ада 40 агъзур инсан абуру кьур къуллугърилай алудна.
Вири и крар Эдуард Шеварднадзе коррупциядихъ галаз чӀехи женг чӀугвадайди къалурзавай тир. 1981-лагьай йисан пахундин къаннируга кхьей СССГ-дин Лап-Кьилин Советдин къарардив кьурвал, Эдуард Амвросиян хциз Социализмдин зегьметдин кьегьалдин тӀвар гана (Ленинан ордендихъни «Мукални кӀута» къизил медалдихъ галаз).
Амма асул гьисабдалди Шеварднадзедин коррупциядиз акси тир кампания кьиле тефир хьана.
Маштада
Маштада — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Халилли (Исмаиллы район)
Халилли  (Xəlilli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гарайбейли» хуьруьнсоветдик акатзава.
Маштада
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 12 км яргъал ала.
Халилли (Исмаиллы район)
География
Хуьр Исмаиллы райондин кьибле пата ала.
Калмыкия Республикадин шегьерар
Калмыкия Республикадик 3 шегьер акатзава.
Маштада
Тарих
XIX виш йисуз Маштада хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир. Вини Инхело, Зиндулла, Чабакуры хуьрерихъ галаз Вини Инхело хуьруьнсоветдик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Маштада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 268 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Рембрандт
Рембрандт (Rembrandt Harmenszoon van Rijn, 1606—1669) — нидерланджув художник, чӀугвар ва къазмишунин устӀар, эквединни — хъенцин зурба устӀар, голландиадин чӀугварвилин харусенятдин кьизил виш йсан чӀехи векил. Ада вичин эсерра, маса устӀарривай бегьем алахъзвачир, инсандин рикӀерин гьалар ва гьиссер, и чӀавалди чӀугварвилин харусенятда гьалтнвачир чӀехи устӀарвилелди къалурзавай. Жанрдай жуьреба — жьуре хьайи Рембрандтдин кӀвалахри, килигзавай ксариз инсандин теспачвилин гьиссерин руьгьани алем ахъайзава.
Сайга
Сайга (лат. Saiga tatarica ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
МичӀи куьрен кард
Шуьтруь кард
Литература
Литература (лат. lit(t)eratura, — кхьенвай, lit(t)era — гьарф; урус. Литература) — гафунин гегьенш манада кхьенвай гьар са текстрин вири кӀватӀал.
ЧӀехибритания (остров)
ЧӀехибритания (ингл. Great Britain, вэлс Prydain Fawr, гэл. Breatainn Mhòr, корнск. Breten Veur, скотс. Great Breetain) — чӀехивилел гьалтайла Европада садлагьай, дуьньяда кӀуьдлагьай остров я. Чилин кьадар — 229 946 км² я. Агьалийрин кьадар — 63 млн кьван кас я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Великобритания дуьньяда пудлагьай остров я (Явадинни Хонсюдин гуьгъуьнилай). Британиядин островрик акатзава. ЧӀехибританиядал Садхьанвай Королвиликай 95 вишекайди ала, гьа гьисабдикай яз, Англиядин, Шотландиядин, Вэлсдин дибвилин паярни.
Виридан кхьин
Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 966 км, рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 508 км я. Островдин къерехрив Атлантик гьуьл гва. Норвегиядикайни Даниядикай кьери Кеферпатан гьуьлелди чара жезва, Франциядикай — гуьтӀуь Па-де-КалениЛа-Манш проливралди, Ирландиядин островдикай — Ирландиядин гьуьлелди, Пак Георгдин, Кеферпатан проливралди.
Гилан чӀаварин къерехдин цӀарцӀин контурар гьакӀ килигайла гьа мукьвара тайин формадиз гьатна. Островдин къерехдин цӀар пара заливралди лап атӀайди я (кеферпата — фьордалди, кьиблепата — вацӀун эстуарийралди).
Кьибле пата рельеф дибвилин гьисабдалди дугундинди я. Вэлсда Кембрия сувар ава (абурун лап вини кьил — Сноудон сув, 1085 м.). Англиядин кефер пата Пеннинрин сувар (лап вини кьил — Кросс Фелл сув, 893 м.), абур рагъакӀидай пата Камберленд сувариз (лап вини кьил — Пайк сув, 978 м.) ва Кьиблепатан Шотландиядин кьакьан чкадиз (лап вини кьил — Меррик, 843 м.) элячӀзава. Эхиримжиди Юкьван Шотландиядин дугундалди уьлкведин виридалайни кьакьан тӀинкӀер гвай (Бен-Невис, 1344 м ва Бен-Макдуи, 1309 м.) Кеферпатан Шотландиядин нагорьедикай чара жезва.
Яргъивилел гьалтайла виридалайни чӀехи вацӀар Северн (220 км), Темза (215 км) я. Виридалайни чӀехи вирер — Лох-Ломонд (71 км²), Лох-Несс (56 км²).
Виридалайни чӀехи зуростровар — Вэлс, Корнуолл.
Къавкъаздин дяве
Къавкъаздин дяве — Кеферпатан Къавкъаздин чилер Урусатдин империядиз муьтӀуьгъарун паталди урусринни Кеферпатан Къавкъаздин халкьарин 1817 йисалай 1864 йисал кьван давам хьайи дяве я.
И дяведа зурба империядин аксиниз сифте экъечӀай, урусриз къати акси румар гайи ва чпихъни виридалайни гзаф телефвилер галукьай миллетар абхаз-адигъ миллетар хьанай. И дяве урусрин хийирдиз акьалтӀайдалай кьулухъ ятӀани абуруз муьтӀуьгъ тахьана виш агъзурралди абхаз-адигъар Турциядиз, ва я муькуь Араб уьлквейриз хъфенай ва абурун чӀехи пай чкадин агьалидихъ галаз акахьна са миллет хьиз терг хьанай. Месела, Турциядиз вири сад хьиз хъфенвай убыхри хайи чӀал рикӀелай алудна тамамвилелди туьрквериз элкъвена квахьнава.
Нигерия
Нигерия, Федератив Республика Нигерия (Federal Republic of Nigeria) — рагъакӀидай патан африкада авай гьукумат. Агьалидин кьадардиз килигна африкадин уьлквейрин арада садлагьай чкадал ала.
Агьалидин кьадар — 198 млн кьван кас. Гьакъикъи гьисаб 200 миллиондилайни гзаф хьун мумкин я. Са бязи малуматрив кьурвал Нигерия 2050-й йисалди агьалийрин кьадардиз килигна дуьньядин виридалайни гзаф авай пуд уьлквейрин сиягьдиз аватда. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин прогноздалди Нигериядин агьалийрин кьадар 2050-й йисуз 411 миллион жеда.
ТӀвар
Негириядин тамам тӀварар: Federal Republic of Nigeria — инглис чӀал Republic ndi Naigeria — игбо чӀал Orílẹ̀-èdè Olómìnira Àpapọ̀ ilẹ̀ Nàìjíríà — йоруба чӀал Jam-huriyar Taraiyar Nijeriya — гьауса чӀал Republik Federaal bu Niiseriya — фула чӀал
Провинцияр
Нигерия — федератив республика; 36 штатарни (state) 1 федерал кьилин шегьер (Federal Capital Territory) акатзава.
Саки (маймун)
Жуьре
Ава 6 жуьре деве:
Рацитль
Рацитль — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, Рацитль сувун гуьнедал, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Рацитль хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Рацитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 114 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Париж бассейн
Париж бассейн (Bassin de Paris), гьакӀни Кеферпатан франс дугун — Франциядин кефер пата авай кӀунтӀар алай дугун я. Уьлкведин чӀехи пай кьунвайди я.
Париж бассейндин винел пад вичин юкьдикай (Париж алай чка) къвез-къвез физ рагъэкечӀдай, кьиблени рагъакӀидай патарихъай дугун кьунвай Арденнрал, Вогезрал, Юкьван массивдални и Арморикан массивдал кьван хкаж жезвайди я. Дугун юкьван пай 100 м авай кьакьанвилел алайди я, виридалайни чӀехи цӀиргъер 500 м авай кьакьанвилел кьван агакьзавайди я (дибвилин гьисабдалди, кьибле патани кьиблени рагъэкъечӀдай пата — Лотарингиядани Шампанда). Дугунин къерехра са шумуд дуга хьтин, тик къецепатанни алгъай къенепатан гуьнеяр авай квеста цӀиргъер ава.
Париж бассейн — Франциядин дибвилин индустриядинни хуьруьн майишатдин район я. И чилера нафтани газ квай мяденар жагъана.
Лариса Александран руш Долина
Лариса Александран руш Долина (хайила — Кудельман ; 1955 йисан 10 сентябрдиз, Баку) — Советрин ва Урусатдин эстрададин джаздин манияр ягъдайди, актриса я. Урусатдин Федерациядин халкьдин артист (1998), пудра «Овация» лугьудай урусатдин миллетдин премиядин лауреат я. «Единая Россия» партиядин член я.
Уьмуьрдин рехъ
Рушан пуд йис тамам хьайила адан дидени буба чпин хайи шегьер Одессадиз хъфена.
Лариса Долинадин виолончелдин классдай музыкадин мектеб кӀелна куьтягьна.
1971 йисуз «Чун одесситар я» лугьудай эстрададин оркестрада Л.Долинади вичин манияр ягъдай дережа башламишна.
Гуьгъуьнлай ада гзаф музыкадин кӀватӀалрин кьиле авай артистка яз иштираквал къачуна, абурун арада ихьтин кӀватӀалар: К.Орбелянан гълик квай «Армениядин Гьукуматдин эстрададин оркестр» К.Орбелянан гълик галай, Полад Бюль-Бюль оглыдин гъилик квай «Азербайжандин Гьукуматдин эстрададин кӀватӀал», А.Кроллан гъилик квай «Современник» оркестр (виликра Эдди Рознеран оркестр).
1984 йисуз Долинади Москвадин Гнесинихъдин тӀварунихъ галай музыкадин училище манияр ягъдай хиляй кӀелна куьтягьна.
1985 йисалай башламишна Л. Долинади кьилди-кьилихъ кӀвалахзава.
1987 йисуз Гнесинихъдин тӀварунихъ галай Гьукуматдин музыкадин ва педагогикадин институт эстрададин манияр ягъдай хиляй кӀелна куьтягьна. Гьа и йисуз ада «Россия» концертдин залда «Вуч кӀанзаватӀа адакай мани ягъзава» цӀийи программа къалурна.
Л.Долинади са шумуд сеферда Союзда ва маса гьукуматра тухвай конкурсра иштираквал кьабулна ва пишкешар къачуна.
1993 йисуз адаз «Урусатдин лайихлу артист» тӀвар гана.
1994 йисуз Ялта шегьерда фейи конкурсда ада «Хрустальный дельфин» пишкеш ва Миллетдин премияда «Овация» «Виридалай хъсан рок-певица» тӀвар къачуна.
1995 йисуз Долинади «Заз зун хуш туш» программа къалурна. Урусатда концертар хъсандиз кьиле фейидлай кьулухъ, Л.Долина гастролар гваз физва виликан Совет гьукуматдин шегьерриз ва ватанриз ва Европадизни СШАдиз.
1996 йисуз ада лап виридлай хъсан поп-певица хьиз мад «Овация» къачуна.
И концертда инсанриз ван атана певицадин виридлайни чизвай кӀани манияр ва цӀийи альбомда авай маниярни. «КӀвале авай гьава» лугьудай Лариса Долинади композитор Р.Горобецдихъ ва шаир Михаил Таничдихъ галаз санал кхьенва.
1997 йисан декабрдиз Москвадин консерваториядин Еке залда «Шлягеры уходящего века» концерт фена. И концертда Л.Долинади ва А.Градскиди Урусатдин Гьукуматдин академиядин ва симфониядин оркестрадихъ галаз 20-лагьай виш йисан вахтунин виридаз чизвай манияр ягъна.
1998 йисуз экъечӀза цӀийи альбом «Певица и музыкант». Гьа и тӀвар алай программа Долинади Америкада ва Израилда къалурна. Альбомдин асул тир манияр — «Три розы или черно-белая судьба», «Певица и музыкант», «Вьюга» — В. Лоткина ва шаирди С.Соколкина кхьенвайди я.
Зараган
Зараган — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Саид Агьмед
Саид Агьмед — XVIII виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир.
Зараган
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 6,5 км яргъал чка кьунва.
Саид Агьмед
Ахцегьрин медресада ада араб, фарс ва туьрк чӀалар, диндин ва тӀебии илимар чирна. Гзаф йисара мазанвилин пешедал алахънавай. Надир шагьан кьушунри Лезгистандал вигьин авур йисара ам гъурбатдиз акъатна.
Зараган
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 693 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Саид Агьмед
Сайд Агьмеда вичин шиирар ва манияр «Са югъ такур» уьмуьрдикай, «Дава тежер залан дердиникай», гьижрандикай теснифна. «Шехьрай» шиирдай малум жезвайвал, шаирди багъ кутуна, амма емишар кӀватӀ хъийиз агакьнач.
Лариса Александран руш Долина
Уьмуьрдин рехъ
2003 йисалай башламишна «Единая Россия» партиядин член я.
Саид Агьмед
Сайд Агьмед гъурбатда регьметдиз фенай.
Саласа
Саласа — ислендинни арбедин арада авай, гьафтедин кьведлайгьай югъ.
Инюпиак чӀал
Инюпиак чӀал
Аляскадин инюпиак алфиб
extra letters for Аляскадин dialectic usage:
Канададин инюпиак алфиб
Канададин инюпиак (Ууммармиутун нугъат) алфиб:
Ашино
Ашино — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Ботлих хуьруьнсоветдик акатзава.
Ляхля
Ляхля (Ляхля, Ляхлаъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Ляхля» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Ашино
География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 5 км яргъал ала.
Ляхля
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 20,5 км яргъал ала.
Ашино
Агьалияр
Йисариз килигна Ашино хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Ляхля
Тарих
XIX виш йисуз Ляхля хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. КъуштӀил, Гарик, Кувиг, Кулик ва Уртил хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ашино
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 79 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Ляхля
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 493 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Ляхля хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 220 кас тир.
Гъед (гьайванар)
Гъед;, балугъ (куьр.), балыгъ / гъед (ахц., джаб.)  — цин гьайван.
Табасарандин майсумвал
Табасарандин майсумвал — X виш йисалай – 1813 йисалди Дагъустанда хьайи табасаранрин гьукумат я. Адан гьакимрал «майсум» титул алай.
Табасарандин майсумвиликай сифтегьан малуматар тахминан XV виш йисан кьведлагьай паюна авар нуцалвилин кьил тир I-й Андуник хана вичин хтул Гьажиали Шамхал Гидатливидиз кхьенай «Андуникан веси» тӀвар алай чарче гьатнава. Ана кхьенва хьи, Дагъустанда авай 260 агъзур кьушунрикай 60 агъзур кас — им табасарандин майсумвилин кьушунар я. Вич майсум Хучни хуьруьн кӀеви къеледа амукьзавай.
Табасарандин чилер кефер пата Къайтагъдихъ галаз, кефердинни-рагъакӀидай пата Къумухдихъ галаз, кьибле пата Лезгистандихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани Дербентдихъ галаз са сергьятра авай. Табасаранди Къавкъазда кьиле физвай сиясатдин ва тарихдин вакъиайра метлеблу роль къугъвазвай.
Асалдхуьр
Асалдхуьр (Асаликент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Табасарандин майсумвал
XVII виш йисан юкьвара майсумрин арада къенепатан гьуьжетар гатӀумай. Гьукумдал алай майсум Джерах хуьруьз куьч жез мажбур хьанай. Майсумрин арада гьатай къаларикай ва гьукум гъуьргъуь хьуникай фад заманда менфят хкудна табасарандин къазиди майсумвилин кефер пад муьтӀуьгъарна ана аслутушир мулк арадал гъанай. Майсумвилелай ва цӀийиз арадал гъайи къазивилелай гъейри, Табасаран уьлкведа гьакӀни Сувун (Азад) Табасаран лугьудай вилаятни авай. Сувун вилаятдик рагъакӀидай пата авай сувун хуьрер акатзавай ва хуьрера майсумринни къазийрин гьукум кьуру тӀвар алаз кьабулзавай.
Асалдхуьр
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьрер: ЦӀийи Испик, Бутахуьр, Салиян, Пиперхуьр, Зугьрабхуьр, Уллугъетягъ.
Табасарандин майсумвал
1806 йисуз майсума, къазиди ва Табасарандин муькуь феодалри Урусатдин раятвал кьабулнай. 1813 йисуз Табасаран Урусатдин империядик тамамвилелди акатунивди са уьлкве хьиз терг хьанай.
Асалдхуьр
Тарих
Хуьр, вичин бине эцигай касдин Асалидин тӀварунихъ гала. Кьисадив кьурвал, ам мажусийрин динда къурбанар тукӀвадай, кьабулдай, ибадат ийидай диндин къуллугъхъан тир. Адан сур хуьруьн сурарин виле аквадай чкадал алайди я. Хуьруьн агьалияр фад заманарилай малдарвилелни хуьруьн майишатдал алахъзавай. XIX виш йисалай хуьруьнэгьлийрин итимрин пай, кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай, абур Кьвевар, Баку, Шеки хьтин шегьерриз кӀвалахиз физвай.
1839 йисуз Асалдхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Чантархуьр, Барбархуьр ва Шерифахуьр хуьрерихъ галаз Асалдхуьруьнжемятдик квай.
Къаякент район
Къаякент район (Каякентский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — ЦӀийи Къаякент хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент, Къайтагъ, Сергокъала ва Къарабудахкент районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 640 км² я.
Агьалияр
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къаякент райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 14 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Къаякент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Кешхурт
Кешхурт (Keşxurt) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гарайбейли» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин кьибле пата ала.
Мавританиядин шегьерар
Мавританиядин шегьерар (Villes de Mauritanie) — агъадихъ галай сиягьди Мавританиядин виридалайни чӀехи яшамишдай чкаяр къалурзава. World Gazeteer интернет-сайтдин малуматралди, Мавританияда 4000-далай пара агьали авай 29 шегьер ава.
Зергерли
Зергерли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Бум хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8,3 км яргъал чка кьунва.
Ломбардиядин аран
Ломбардиядин аран - Италиядин кефердин пата авай аран я, Ломбардиядин сергьятрин къене. Падана кьулувилин пай я.
Арандин кьакьанвал 300-400 метрдилай (Альпайрин кӀанив) 20-30 метрдал кьван (По вацӀун дугунал)агъуз жезва. Асул гьисабдалди вацӀун аллювийдикайни дегь чӀаван муркӀарин гьамбаррин цӀрай цин къат гьасилдикай туькӀуьр хьана. Арандин чилин кьадардикай чӀехи пай яшамишдай чкайри, урукрини цанвай никӀери кьунвайди я.
Ломбардиядин арандал чӀехивилел гьалтайла Италиядин кьведлагьай Милан шегьер ала.
Евро
Евро (Euro, Ευρώ , Ewro , Evro , Eiro , Евро ), (Пулунин тӀаратӀ — €, банкунин код: EUR) — «Еврозонадик» акатзавай 20 агъадихъ галай гьукуматдин официал пул:
ГьакӀни Еврозонадилай къеце патан акатзавай 4 агъадихъ галай гьукуматдин официал пул:
ва официал тушир пул:
Лезгийрин тарих
Легар ва лакзар
«Лезги», «лег», «лаг» этнонимрикай кхьинар гзаф авунва, амма абур лазим тир тегьерда тамамдиз ачухарнавач. И жигьетдай Е.И. Козубскийди кхьенай: «Лап дегь девиррилай и гафуналди («лезги» гафуналди) гуржийрини туьркери Дагъустандин дагълух агьалияр къалурзавай, абурай а жуьре урусрини кьабулна. «Лезги» гаф вич дуьздаказ гъавурда акьадайвал ачухариз хьанвач; садбурун фикирдалди, туьрк чӀалалди и гаф агьали я лагьай чӀал я; муькуьбурун фикирдалди… и гаф гуржийрин дегишарнавай «леги» гаф я, а гафни дегишарнавай «лаки» гафуникай хьанва ва ам «дагъви» лагьай чӀал я; дербентви алимри тестикьарзава хьи, лезги тӀвар арабри ганвайди я ва «лязаги» яни чиркинбур лагьай чӀал я, фад ислам кьабулай арандин агьалийриз къарши яз лезгийриз икӀ лагьанва». Бязи авторри «лезги» гаф лацу чеб («лацар») хкудунал машгъул тайифайрихъ галаз алакъалу ийизва. А.-Къ. Бакиханова вичин «Гюлистан-Ирам» (Баку, 1926, 8-чин) лезгияр «лазрихъ» галаз алакъалу ийизва. В.Ф. Минорскийдин фикирдалди «лак», «лаг» гафар къадим дагъви чӀаларалди «инсан» лагьай чӀал я, «з» - иран чӀалай атанвай ва вичи ери-бине къалурзавай суффикс я. Урус чӀала ишлемишзавай «лезгин» гаф гьарфарин чкаяр дегиш хьанвай «лезг» ва гафунин эхир тир «ин» сад авуна арадал атанвайди я.
Лезгиярни дегь чӀаварин цивилизацияр
Лезги тарихдиз вил вегьейла, малум жезва хьи, чи чилерал датӀана¬ чара халкьари гьужумар ийиз хьана. Лезги тайифайрин эсилар аник ва мадни дегь девирра Виликвай Азиядин са гзаф халкьарихъ галаз (шумеррихъ, къадим египетвийрихъ, месопотамвийрихъ, хатрихъ, хурритрихъ, вавилонвийрихъ, къадим грекрихъ ва мсб.) жуьреба-жуьре алакъайра хьана. И чилерал кьил хвейи халкьарихъ ва тайифайрихъ чӀаларин, культурадин, адетрин мукьвавал авай. Къадим Шаркь патан тарихдай зурба пешекар И.М.Дьяконова абуруз “алородиядин халкьар” лугьун теклифзава. ЦӀийи девир алукьдалди (куьрелди: ц1.д.а.) V-II агъзур лагьай йисара Ван, Урмия, Гелама вирерин сергьятра Урарту государство (пачагьлугъ) кӀвачел акьалтна (гекъиг: Урарин тӀул; Арарат дагъдин тӀварни и тӀварцӀелай я). И пачагьлугъ 590-йисуз (ц1.д.а.) кӀватайла урартрин саки 30 тайифа гилан Азербайжандин, регъпатан Гуржистандин, лефпатан Дагъустандин ва Куьрдинни Арасдин арадавай чилерал куьч хьана. А тайифайри цӀийи чилерал ина виликдайни авай чпиз мукьва миллетрихъ галаз санал VI асирдин юкьварилай - V (ц1.д.а.) - асирра Алпан гьукумат арадал гъана. И тайифайрикай ванар ва асар тахминан V-IV асирра (ц1.д.а.) Каспи гьуьлуьн регъпатан къерехдиз куьч хьана, ина цӀийи гьукумат кутуна
Арабрин гьужум
722-йисуз арабрин сердер Абу Убайд Жаррагьа лезгияр рам авун патал 60 агъзурдав агакьна кьве кьушун туькӀуьрна. Ахцегьин патав кьиле фейи ягъ-ягъунра 7 агъзур кас гьелек хьана. Арабри Ахцегьрин кӀеледиз вадра басрух гана. ГьакӀ ятӀани абурувай кӀеле элкъуьрна кьаз хьанач. Чпиз кӀанивал тахьай арабар хаинрин куьмекдалди кӀеле къачуз алахъна. Ингье,и фигъилни кьиле фенач. Вучиз лагьайтӀа лезгийрин арадай са хаин жагъанач ва сердерди кӀеледилай гъил къачуна маса лезги вилаятрал вегьена. Арабрин Лайзандиз фейи кьушунривай лезгийрин Шагь дагъдин ценера авай чилер кьаз хьанач. Амма абуру Самурдин къерехда гзаф хуьрер кьуна. Абуру чпихъ галаз ягъ-ягъунриз экъечӀай вишералди лезгияр тарагъаждай кудна. Чапхунчийри лезгийрин 40-далай гзаф хуьрер чукӀурна. Абуру 2700 кас есирвиле кьуна лукӀ хьиз Сириядиз рекье туна. Жаррагьа лезгийрин 52 агъзур малар ва балкӀанар мислимриз(араб аскерриз) пайна.
Лакзни Ширван
Лакз – къенин Кьиблепатан Дагъустандин ччилера хьанай, VI-XIII виш ийсариз талукь лезгийрин юкьван виш ийисарин гьукуматдин туькӀуьрун я. КӀвенкӀве, Лакз Алпандин (Къавкъаз Албаниядин) провинция тир, ва Алпан чкӀайла гуьгъуьниз кьилди тир пачагьвилиз элкъвенай. Лакз пачагьвилин кьилин шегьерар кӀвенкӀве Билисан (Билистан), ахпани ЦӀахур тир. Лакз пачагьвиликай гзаф малуматар. IX-X виш ийсариз талукь араб чешмейра жагъуриз жеда. Лакздин гьукуматдин чӀал тарихдин чешмейра лакзан чӀал къалурнава.
Надир шагьдин Лезгистандиз гьужум
1735-йисан 10-мартдиз Генжеда кутӀунай икьрар бинедиз къачуна, Урусатди Ирандивай чапхунай Къавкъаздин чилер цӀийи кьилелай адав вахкана. Лезгийри ва Дагъустандин маса халкьари и кардиз акси яз бунт къарагъарна. Надир шагьди “Жардин лезгийрин ва Дагъустандин дагъвийрин бунт тергун патал чӀехи кьушун ракъурна, амма лезгийри ва Кьиблепатан Дагъустандин маса халкьари фарсарихъ галаз къати женг чӀугуна”.
Гьиндистандиз басрух гун, цӀийи уьлквеяр чапхунун патал Надир шагьдиз кӀвенкӀве Къавкъаз, иллаки Дагъустан муьтӀуьгъариз кӀанзавай. ТахьайтӀа, адаз вичин ният кьилиз акъат тийидайди хъсандиз чизвай. ГьикӀ ятӀани, Гьиндистан кьун патал гьазурвилер акур шагьди дагъвияр муьтӀуьгъарун вичин стха Ибрагьим хандални Кахетиядин пачагь Теймуразал тапшурмишна. 1737-йисан эхирра кьиле фейи ягъ-ягъунра агъзурралди аскерар квадарай Ибрагьим ханди са гужуналди лезгияр Кахетиядай акъудна. Лезгияр цӀийи кьилелай ягъунрив эгечӀайла Ибрагьим хандиз чӀехи харжар гана, абур гъилиз къачуз кӀан хьана. Амма ихьтин кар мумкин тушиз акур ханди чӀехи кьушун кӀватӀна дагъвийрал вегьена. Адан 38 агъзур аскердикай ибарат тир кьушундин хура Жар, Тала, Кьудал, ЧӀинихъ, Билижар гьакӀни Шекидин ва Къахдин маса лезги хуьрерин агьалияр кьегьалдаказ акъвазна. 1738-йисан 16-октябрдиз ЧӀинихъ дагъдин дереда кьиле фейи къати женгера лезгийри Ибрагьим хан ва шагьдин машгьур сердерар яна кьена. Ирандин Къахда, Шекида ва Ширванда авай комендантар катна чпин уьлкведиз хъфена. Гъалибвал къазанмишай лезгийри Мегьамед бег Шеки ва Къах вилаятрин гьакимвиле тайинарна.
Лезгийрикай лагьанвай гафар
1848-йисан 13-сентябрь
"Кьун къегьал халкь я, лезгияр! Гьикьван чӀав я куьне урус чапхунчийрин ивияр авадариз, хайи ватан паталди абурун аксина женг чӀугваз. Икьван гагьди ихьтин чӀехи дяве куьне са патахъайни куьмек авачиз, текдаказ кьиле тухвана. Гила, чир хьухь, зун ва вири Дагъустан куь куьмекчияр я. И гъуьлягъ (урусар) куь рикӀяй акъудна кӀанзава ва, чи душман чи чилерай чукурна кӀанзава."
Венгриядин алим ва сиягьатчи. 1902-йис.
Дагълара кьадарсуз хперин суьруьяр хуьзвай, аранда чӀехи багълар кутазвай лезгияр. Къавкъаздин гзаф халкьарилай девлетлу я. Лезги лежберри цайи никӀер тӀебиатдин патай зарар хкӀун тавуртӀа, гьамиша бегьерлуди жеда. Зегьметдал гзафрикӀалай лезгияр гьа чпин кьилел даим жив алай Шалбуздагъ, Базардуьзи, Шагьдагъ хьиз такабурлу, жуьрэтлу, неинки мугьмандиз, гьакӀни вири маса халкьариз гьуьрмет ийиз алакьдай инсанар я. Лезгидин суфра хьиз, рикӀни ахъа я.
Агъа Ярагъ (СтӀал Сулейман район)
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата ала.
Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарихдикай са малуматни авач.
XIX виш йисуз Агъа Ярагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Билбилахуьр, Кансовахуьр ва Вини Ярагъ хуьрерихъ галаз Вини Ярагър хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
1970 йисуз хуьре 17 кӀвале 20 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 200 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 370 кас тир.
Иордания
Иордан Хашимит Пачагьвал (араб. المملكة الأردنية الهاشمية‎‎, аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я) ва я Иорда́ния (араб. الأردن‎‎, Аль-Урдун) — араб гьукумат.
Уртил
Уртил (Уртиль, ВуртӀил) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Ляхля» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 23,5 км яргъал, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Уртил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. КъуштӀил, Гарик, Кувиг, Кулик ва Ляхля хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 149 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Уртил хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 86 кас тир.
Избербаш
Избербаш, Изберг (Избербаш) — Урусатдин Дагъустан республикада авай, шегьердин статус 1949 йисуз къачунвай шегьер. 2005 йисуз Избербашди Урусатдин 100 агъзур касдал кьван агьалияр авай виридалайни абад шегьер конкурсда садлагьай чка кьунвай.
Агьалияр — 51 597 кас (2010 йис).
ТӀварцӀикай
ТӀварцӀин арадал атуникай авай са шумуд версиядин садав кьурвал, 1895 йисалди къенин шегьер алай чкаяр уьленар ва баябан чилер тир. Гилан шегьердин чилерайтӀуз ракьун рехъ эцигзавай немецри, мукьвал алай, инсандин профиль алай суваз фикир ганвай. И чкадиз абуру чпин арада немец чӀалал «Дас ист берг», яни сув алай чка лугьуз хьанвай ва эцигай ракьун — рекьин станциядиз «Истберг» (Изберг) тӀвар ганвай. Садлагьай сефер и суван Алексей Сергеевич Пушкинан профильдиз ухшар тирди акур кас, Къавкъазда сиягьат ийз дилижандал алаз Дербентдиз физвай французви кхьираг Александр Дюмадиз хьанвай. Гуьгъуьнлай, чкадин агьалийри «Изберг» гафунихъ, кумык чӀалал кьил мана гузвай «баш» куьтягьун гилигнавай ва посёлокдин тӀвар Избербаш хьанвай.
ТӀварцӀин арадал атуникай кьведлагьай фикир ам я хьи, и гаф кумык чӀалан гафарикай арадал атанвайди я. Кумык чӀалал шегьердин тӀвар «Са кьилин гел» мана гузва.
География
Шегьер Дагъустандин рагъаэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.
Избербаш, Пушкинан профильдиз ухшар Пушкин-Тау сував машгьур я.
Тарих
Шегьердин тарих, нафтӀадин мяденар чирна жагъурзавай фялейри 1931 йисуз ракьун рекьин станциядин патаг эцигнавай садлагьай алачухдилай гатӀумзава.
Дуьньяда садлагьай сефер, гьуьлуьн кӀаняй эстакадрин ва кьеряй эгъуьнвай алгъай буругърин куьмекдалди нафтӀ Избербашда акъуднавай.
Ругуджа
Ругуджа (Ругъжаб) — Дагъустан республикадин Гуниб районда авай хуьр. «Ругуджа» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустандин Гуниб райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Гуниб хуьрелай 12 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, Ругуджада 1641 касди уьмуьрзавай. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Избербаш
Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматар:
Венециядин аран
Венециядин аран (итал. Pianura veneto-friulana) - Италиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай аран я. Падана кьулувилин рагъэкъечӀдайпатан, виридалайни агъузни цӀалцӀам пай я.