cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лезги эдебият
Тарих
Милли литература вилик финиз гьам гьукуматдин газетри ва журналри («Лезги газет», «Самур», «Кард», «Дагъустандин дишегьли» ва мсб.), гьамни аслу тушир газетрини журналри («Садвал», «РикӀин гаф», «Шарвили», «Самур», «Алпан», «Лезгистан», «Ватан» ва мсб.) чӀехи куьмек гузва. Милли чӀаларин, литературайрин ва искусстводин гьакъиндай гьукуматдин къайгъударвал зайиф хьанвай ва базардин алакъаяр арадал хканвай девирда аслу тушир газетар ва журналар акъуд жезмач, гьукуматдинбурни кьериз-цӀаруз акъатзава, ктабханаярни лап четин гьалда ава: Дагучпедгиз агал хъувуна, Дагкнигоиздатдиз пулдин такьатар бес кьадар ахъайзавач. Ихьтин шартӀара зарияр чпин эсерар хсуси такьатралди ва къаюмрин куьмекдалди акъудуниз мажбур жезва, ихьтин мумкинвални виридахъ авач.
Амма литературадин гьерекат акъвазнавач, акси яз, йигин хьанва: уьлкведа ва дуьньяда кьиле физвай вакъиайри цӀийи-цӀийи эсерар арадал гъизва. Лезги зарийриз милли культурадихъ, литературадихъ, чӀалахъ ва тарихдихъ авай майилар мадни хци ва къуватлу хьанва, абуру халкьдин азадвилихъ ва садвилихъ ялзава. Нетижада и темайрай цӀудралди шиирар, манияр, гимнияр ва поэмаяр, «Шарвили» эпос басмадай акъатна, кӀелзавайбурув агакьна. Абурун кьилин кьегьалар лезги халкьдин кьегьал рухваяр: Шарвили, Гьажи Давуд, Ярагъ Мегьамед ва масабур я. Лезги шииратдин дережа хкаж хьунин, адан агалкьунрин гьакъиндай чи алакьунар авай зарийриз: Жамидиназ «Ам ваз чидач» улубдай, А. Къардашеваз «Ватандин гум» улубдай республикадин премияр ва Б. Салимоваз «Дагъустандин халкьдин зари» тӀвар гуни, 2000 йисалай Ахцегьа «Шарвили» эпосдин сувар тухуни шагьидвалзава.
Шииратдихъ хьиз, темайрин, эцигзавай месэлайрин ва жанрайрин жигьетрай агалкьунар гьикаятдихъ ва драмадихъни ава. 90 — й йисара лезги гьикаят цӀийи жанрайрин эсерри: А. Магьмудован «Веси» тӀвар алай детективдин повестди (1990), М. Меликмамедован «Лезги тӀвар алатӀа. . .» эсседи (1991), Ф. Беделован «Миф» романди (1993), А. Агъаеван «Пад хьайи рать» (1993) ва Гь. Къурбанан «Ирид чин алай хуьр» (1997) сатирадин романри девлетлу авуна.
2000—2001 йисара чав са шумуд заридин сад лагьай улубар: М. Агьмедован «Камбар булах», А. Ашурагъаеван «Илгьамдин лепеяр», А. Межидован «Вафалувал», СтӀал Сулейманан райондин зарийрин эсеррин кӀватӀал «Куьредин ярар» ва мсб. агакьна. Анжах гьайиф чӀугуналди лагьана кӀанда: литература пропаганда авунин ва маса гунин къайдаяр базардинбуруз элкъуьрун себеб яз, цӀийи улубар районрин, хуьрерин туьквенриз ва библиотекайриз хквезмач, гьавиляй абур милли литературадал рикӀ алайбурув четиндаказ агакьзава.
Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербажан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим Дасхуьруьнви Моисеян «Алпанрин тарих» ктаб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.
Таржумадаррин гьамиша виле акьан тийидай, амма чӀехи метлеб авай кӀвалах къвердавай къати хьана ва чи йикъарани давам жезва. XIX—XI виш йисара и кар урус чӀалахъ галаз гзаф алакъалу хьана: 1892 йисуз Башир Султанова лезги халкьдин махар ва мисалар сифте яз урус чӀалаз таржума авуна ва Тифлисда басмадай акъудна; 1929 йисуз Али Гьасанова вичин буба Алкьвадар Гьасанан «Дагъустандин эсер» улуб азербайжан чӀалай урус чӀалаз элкъуьрна, Магьачкъалада басмадай акъудна.
Советрин девирдин йисара урусрин машгьур писателрин: А. Пушкинанни Ю. Лермонтован, Л. Толстоянни М. Горькиидин, М. Шолохованни В. Маяковскийдин ва мсб., виликан СССР-дин халкьарин литературайрин векилрин: Дж. Джабаеван, У. Батираян, И. Къазакьан, Магьмудан, Р. Гьамзатован, А. Абу — Бакаран ва мсб. са жерге эсерар лезги чӀалаз элкъуьрна, кьилди улубар, антологияр ва кӀватӀалар яз акъудна. Абур таржума авунин карда тӀвар-ван авай зарийри: Алибег Фетягьова, Зияудин Эфендиева, Алирза Саидова, Межид Гьажиева ва мсб., алимри: Мегьамед Гьажиева, Гьажи Аликберова, Надир Абдулжамалова ва мсб. иштиракна, чпин алакьунар къалурна.
XX виш йисан 80-90-й йисара лезги таржумадаррин кӀеретӀ мадни къалин хьана. Ш. Юсуфова урус чӀалай лезги чӀалаз Г. Лезгинцеван «Дагъларай тир инсан» роман, А. Къардашева лезги чӀалай урус чӀалаз Е. Эминанни С. Сулейманан шиирар, Р. Ризванова лезги чӀалай урус чӀалаз 3. Ризванован повестар ва «Шарвили» эпос элкъуьрна.
Алай девирдин четин шартӀаризни килиг тавуна, алимри ва критикри лезги литература чирна — жагъурун, литературадин илим вилик тухун давамарзава. И жигьетдай Р. Кельбеханова С. Сулеймана, X. Тагьира ва А. Фетягьова туькӀуьрнавай эсеррикай кхьей пуд улуб (1995), Гь. Гашарован «Лезги литература: тарих ва алай девир» тӀвар алай чӀехи монография (1998), Къ. Акимован «Лезгийрин милли гьикаят» (1998) ва маса чирна — жагъурунар къалуриз жеда. Литературадин илимда кьилди зарийрин уьмуьрдин ва туькӀуьрнавай эсеррин рекьерин чирна — жагъурунар давам жезва. Литературадин илимдиз жегьил алимарни гьахьзава: Т. Гьажимурадовади Етим Эмина туькӀуьрай эсеррикай, С. Бедирханова азербажан чӀалал теснифай лезги зарийри туькӀуьрай эсеррикай, М. Кельбехановади Ибрагьим Гьуьсейнова туькӀуьрай эсеррикай агалкьунралди кандидатвилин диссертацияр хвена. А. Мирзебегован сад лагьай илимдин улуб «Алкьвадар Гьасана азербайжан чӀалал туькӀуьрай эсерар» (1999) ва Фейзудин Нагъиеван «СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар: текстологиядин месэлаяр» (2001) метлеб авай чирна — жагъурунар хьанва.
Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алимри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва. Ихьтин, гьар са патахъай тамам ва дегьне литература гъвечӀи ва чӀехи яшарин кӀелзавайбурув агакьарун патал, винидихъ тӀварар кьунвай хьтин улубрилай гъейри, гьар са заридикай куьрелди эхтилатарзавай куьмекчи улуб-справочникни фадлай герекзава. Куьмекчи улубдихъ игьтияж авайди а кардай малум жезва хьи, лезги литература, кьилди учебный предмет яз, Дагъустандин ва Азербайжандин мектебра, юкьван пешекар училищейра, колледжра ва университетра чирзава, амма аялар, студентар ва муаллимар патал куьмекчи улубар авач.
1615 йис
1615 йис (са агъзурни ругудвишни цӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1615-лагьай йис. XII виш йисан 15-лагьай йис я.
Сев
Сев (Ursidae) — чӀехи вагьши гьайван.
Жуьрейрал пай хьун
''* — сифте гризли хкудзвай кьилдин жуьредиз, шуьтруь севрен жуьредик кутазвачир. Гила гризли (жуьре ва жуьред пай) кьил ахъатнач.
Герейханован совхоз
Герейханован совхоз (Герейхановское) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Герейханован» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблени — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км рагъэкъечӀдай пата, Кьасумхуьр — Кьвевар авторекьел ала.
Тарих
Хуьуьн тӀвар, Кьасумхуьруьн ВКП(б) райкомдин секретарь, совхоз арадал гъуниз сифте кьил кутур кас, Юсуф Герейханован гьуьрметдай эцигайди я. Герейханован совхоздин 1 — лагьай пай цӀийикӀа туькӀуьрна гилан «Герейханован совхоз» хуьр арадал гъанвайди я.
1966 йисуз иниз, зурзунрикай чӀканвай суван хуьрерин агьалияр куьч жез эгечӀнавай.
Совхоз арадал къведалди, ина 7-8 км яргъал акахьай тарарин къалин Макъун там алай чкадал, хкаж хьанвай чкадин къерехда Магьмут, ЦӀелегуьн ва Царук хуьрерин къазмаяр авайди тир. Герейханов хуьр, цӀудралди цӀуру сурун виней алай кӀунтӀари элкъвена кьунва. Герейханован совхоз хуьрелай 150 метр кьиблени — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьруьз физвай рекьин мукьув «кӀунтӀ» тӀвар алай цӀуру сурун виней алай кӀунтӀ хьтин хкаж хьанвай чка ава. И чкадал кишпирдин девирдин сифте кьилериз талукь тир инсанар яшамиш жезвай чкадин амукьаяр ама.
Герейханован совхоз хуьруьн чилерал, Шаракун дугунда, селевкидрин Ирандин пачагь тир IV Интиохан (ч.э.в 176—164 йисар) тӀвар алай кьве кишпирдин монет жагъанвай. Ина кӀвалер эцигунин кӀвалахар кьиле тухвайла, чиляй монетрин хазина акъатнай.
Хуьрелай 1—1,5 км рагъэкъечӀдай пата, Ростов — Баку авторекьин эрчӀи пата авай ципицӀ багъарин арада, алпан девирдиз талукь тир хъенчӀин кӀусар гьалтзава.
1960 — 1961 йисара иниз тӀвар-ван авай археолог Милица Ивановна Пикуль атанай. Тухвай археологиядин эгъуьнрин финифда, цӀуру сурун кӀунтӀарикай сада инсандин кӀарабар, чепедин кварар, теспегъар, япагьанар, цамар, ва гьакӀни ранг алай металлрикай расай затӀар дуьздал акъуднай. Са шумуд экспонатар хуьруьн мектебдин музейда тунва.
Бегьем уьмуьр гьалдай шартӀар авачир, цӀаярикай (азар) инсанар рекьизвай чкадал гила къулай уьмуьр гьалдай вири шартӀар авай иер хуьр экӀя хьанва.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 3193 касди уьмуьр гьалзавай. Алай чӀавуз хуьре 1116 майишатар гваз 3570 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.
Джяравица
Джяравица (серб. Ђеравица, алб. Gjeravica) — балканрин Проклетие суван массивда авай cув, Косоводин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Албаниядихъ сергьятрал ала.
Джерявица суван кьакьанвал 2656 м я.
ТӀвар
Суван кӀукӀ са кьадар кьабул хьанвай Косоводин республикада ала. Суваз сербиявийри «Ђеравица», косововийри «Gjeravica» лугьузвайди я. Урус картайрал суван тӀвар «Джяравица», «Даравица» и «Джаравица» хьиз къалурзавайди я.
Кьвепеле район
Кьвепеле район — Азербайжанда авай муниципалитетдин район.
Кьилин шегьер ва администрациядин юкь — Кьвепеле шегьер я.
Тарумовка (Дагъустан)
Тарумовка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр ва администрациядин юкь я.
Кьвепеле район
География
Район Азербайжандин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Дагъустан ва КцӀар райондихъ гагаз, рагъэкъечӀдай патай Къуба ва Исмаиллы районрихъ галаз, кьибле патай Гекчайни Агъдаш районрихъ галаз, рагъакӀидай патайни Огъузни Шеки районрихъ галаз са сергьятра ава.
Тарумовка (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Магьачкъала — Астрахань трассадал, Магьачкъала шегьердилай 175 км яргъал ала.
Кьвепеле район
География
Райондин кефер пад ЧӀехи Къавкъаздин сувари кьунва, юкьван пад Алазан ва Гьафтеран вацӀарин дугундал ала я.
Яхулар
Яхулар чпин чӀалал Лак
Тарумовка (Дагъустан)
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 5 372 кас яшамиш жезвай.
Кьвепеле район
Тарих
XVIII виш йисуз гилан райондин чилерал Куткашендин султӀанат — феодалвилин гьукумат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай.
Тарумовка (Дагъустан)
Агьалияр
80-й йисарин юкьварал кьван агьалидин чӀехи пай урусар тир. Амма гуьгъуьнлай, Дагъустандин суван хуьрерин эгьлийрин агъаниз эвичӀунин ва ина авай урусрин инлай къакъатунин нетижада, маса хуьрерани хьиз Тарумовка хуьруьн агьалидин составни пара дегиш хьанай, гила ина урусри агьалидин зур пай туькӀуьрзава, амайбур аварар, даргияр ва маса дагъустанвияр я.
Хуьруьн агьалидин милли состав:
Кьвепеле район
Агьалияр
Райондин агьалийрин вири санлай кьадар 95 133 кас туькӀуьрзава. Азербажандин официальный 2009 йисан переписда къалурнавай малуматдай райондин миллетрин состав гуьгъуьнинди я: 73 235 азербайжанар (77 %), 15 649 — лезгияр (16,4 %), 4 640 — удияр (4,9 %), 209 — туьрквер (0, 21 %), 37 — масабур. Анжах этнографрин малуматрай ин районда лезгирин кьадар 50% я.
Кудиябросо
Кудиябросо — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Кудиябросо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 11 км яргъал, Изанитлар вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кудиябросо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Тарихдин Ахвах чилерин юкь тир. 1899 - 1924 йисара Анди округдин Ахвах участокдин юкь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Кудиябросо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 417 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Байрам Байрамов
Байрамрин Байрам Къазагьмедан хва (1921 йисан 1 январь — 2007 йисан 22 декабь, КцӀар шегьер) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я.
Биография
Киевдиз сифте яз Байрам Байрамован танк гьахьнай. Гьавиляй командирри адаз Советрин Союздин Кьегьалдин тӀвар гунин патахъай месэла къарагъарнай.
Са чӀавуз тӀвар-ван авай устӀар хьиз КцӀариз ва къунши районриз сейли хьайи, звер гайи спелрилай вич асул лезги тирди гьасятда кьатӀуниз жедай Байрам Байрамов 1940 йисуз КцӀарай армиядиз фенай. Саратовда сержантрин, гуьгъуьнлай Ульяновскда танкистрин мектеб акьалтӀарай гадади Ватандин ЧӀехи дяведин вилик Львов шегьерда экъечӀнай.
Танкдин ротадин командир Байрам Байрамова Воронеж, Харьков, Киев шегьерар душмандикай азад ийидай женгера чешне къалурнай.
Киев шегьердиз сифте яз адан танк гьахьнай. И кьегьалвиляй Байрам Советрин Союздин Кьегьалвилин тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьана кӀанзавай ва командиррини и рекьяй гзаф алахъунар авунай. Б. Байрамоваз «Яру Пайдахдин» орден ва Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин кьве орден ганай.
Ада Молдавия, Румыния ва Венгрия фашистрикай азад авун патал кьиле фейи женгерани иштиракнай. Байрам Байрамов кьведра Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз лайих акунай.
Дяведилай гуьгъуьниз КцӀар шегьердин 2-й номердин мектебда военруквиле кӀвалахай Байрам Байрамов 2007 йисуз 86 йиса аваз рагьметдиз фена.
Пишкешар
Байрам Байрамова къачур пишкешар:
Артем Алексеян хва Здунов
Артем Алексеян хва Здунов (Артём Алексеевич Здунов; 1978 йисан 18 майдиз, Къазан, Татарстан) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан я. 2018 йисалай 7 февралдилай гатӀумна Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьил я.
Уьмуьрдин рехъ
Артем Здунов 1978-лагьай йисан 18-лагьай майдиз Къазанда дидедиз хьана. Миллетдай эрзя язва.
1996—1998 йисарин арада — КФЭИ-дин студентрин профкомдин кьилин эвез я.
2000—2001 йисарин къене — страхованиедин специлист, къене патан аудитор яз Ахъа акционеррин страхованиедин жемятда кӀвалахзвай тир.
2004—2006 йисарин арада ада Къазандин финансринни экономикадин институтда макроэкономикадинни экономикадин теориядин кафедрада муаллимвиле кӀвалахзвай тир.
2006—2010 йисарин арада Татарстан Республикадин Илимрин Академиядин Перспектив экономикадин ахтармишунин Юкьв лугьудай Гьукуматдин идарада илимдин рекьяй директордин эвез тир.
2010—2014 йисарин къене Татарстан Республикадин экономикадин рекьяй министрдин эвез тир.
2014-лагьай йисан 14-лагьай октябрдилай 2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдал кьван — Татарстан Республикадин экономикадин рекьяй министр тир.
2018-лагьай йисан январдин вацра Артем Здунов премьервилиз Дагъустандиз ракъуруникай малуматар акъатна.
Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение
Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение (2-ое отделение совхоза Герейхановское) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Герейханован» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблени — рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 2,5 км рагъэкъечӀдай пата, Агъа СтӀалрин Къазмаяр хуьруьн къвалав, Кьасумхуьр — Кьвевар авторекьел чка кьунвайди я.
Артем Алексеян хва Здунов
Уьмуьрдин рехъ
2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр бегьемардай Владимир Васильева премьер-министрвилиз Артем Здунован кандидатура теклифна.
2018-лагьай йисан 7-лагьай февралдиз Дагъустандин Парламентди Артем Здунова кандидатура кьабулна, ам премьер-министр яз тайинарна.
Хзан
Адаз пабни кьве аял — гадани руш ава. Паб — татаррикай я.
Николай Коперник
Николай Коперник (Mikołaj Kopernik, Nikolaus Kopernikus, Nicolaus Copernicus;, Торунь, Королдин Пруссия, Польша — , Фромборк, Вармий княздин епископство, Польша) — польшадин зурба астроном, математикни экономист я. Гелио-юкьван система бине эцигай кас.
ЧӀехи кхьей затӀ:
Сибир
]]
Алай чӀавуз «Сибир» гаф адет тирвал и чилерал алай анжах Урусатдин Федерациядихъ галаз алакъалу я. Амма тарихдин термин хьиз Сибирдин чилериз Къазахстандин кефердинни-рагъэкъечӀдай пад ва Урусатдин Яргъал РагъэкъечӀдай падни талукь я.
Сибир 5 чкадиз пайнава, ибур: РагъакӀидай, РагъэкъечӀдай, Кьиблепатан, Кефердинни-рагъэкъечӀдай ва Кьулан Сибир я.
Урусатдик и чилер XVI—XVII виш йисара акатнай.
Шхара
Шхара (гуржи შხარა) - Кьилин Къавкъаздин цӀиргъинин юкьван пата авай суван кӀукӀ я. Гуржистандин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Чара-чара малуматрив кьурвал, суван кьанкьавал 5 068 м, 5193 м тахьайтӀа 5201 м я. Суван юкьван пай Сванетияда ава, кефер пай - Безенгида, Урусатдихъ сергьятдал ала, Кутаиси шегьердилай кефер патахъ 90 км яргъал чка кьунва. Уникум тир 12 км авай Безенгидин цал тӀвар алай суван массивдин пай я.
«Шхара» - «зулар авай», «зулар-зуларин» лагьай чӀал я. Аквадай гьалда, гранитни кристаллдин чепрекьан, сув туькӀуьрайбур, нубатдалди масакӀа хьунухьдихъ галаз галкӀанвайди я. Гранитдикайни чепрекьандикай туькӀуьр хьанвайди я. Гуьнеяр муркӀарин гьамбарри кьунва, кеферпатан гуьнедал Безенги муркӀарин гьамбар ала, кьиблепатандал - Шхара муркӀарин гьамбар (адакай Ингури вацӀ са пай эгечӀзава). Альпинизмдин тӀвар-ван авай чка я. СССГ-дин альпинистри 133-лагьай йисуз сад алай сеферда Шхарадал хкаж хьана.
Шхара суван кьиблепатан гуьнедин кӀане 2200 м авай кьакьандай Ушгули хуьр ала (Местиа район, Сванетия). Ам ЮНЕСКО-дин Виридуьньядин Ирсинин Сиягьдиз кутунва.
Айбатхановское лесничество
Айбатхановское лесничество — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал, Таловка вацӀал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 90 кас яшамиш жезвай. Агьалидин лап чӀехи пай аварар я.
Сейшелдин тӀегъерхъан
Сегьшелдин тӀегъерхъан‎ (Falco araea)
Бедендикай
Сейшелдин тӀегъерхъан‎ — виридалай гъвечӀи кард я. Бедендин яргъивал — 20 см кьван.
Александр Иванович Барятинский
Александр Иванович Барятинский (1815 йисан 2 май; Курск губерния, Ивановское — 1879 йисан 25 февраль; Швейцария, Женева) — Урусатдин гьукуматдин кардар ва дяведин чӀехи къуллугъэгьли, генерал-фельдмаршал, генерал-адъютант ва «князь» статусдин сагьиб тир. 1856–1862 йисара сифте Къавкъаздин Чара корпусдин, гуьгъуьнлайни Къавкъаздин армиядин регьбер. Къавкъаздин дяведа гъалибвилин рекье зурба крар кутур стратег. Вичи туькӀуьрай планар кьилиз акъудунивди ада Имам Шамилан кьушунрин къуватар ханай ва 1859 йисуз Шамил вич есирда кьунай.
Гьайдарабад
Гьайдараба́д — топоним я.
Амстердам
Амстердам (Amsterdam) — Нидерландрин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер, Кеферпатан Голландия вилаятдин администрациядин юкь. Уьлкведин рагъакӀидай пата Амстел ва Эй вацӀарин арада чка кьунвайди я.
2012 йисан 1 январьдиз Амстердам муниципалитетдин агьалийрин кьадар 790 044 кас тир, шегьердин агломерациядин агьалияр — 2,3 млн кас.
Шегьер жуьреба — жуьре культураяр кӀватӀ хьанвай чка я, 2009 йисан апрельдиз ина 177 кьван миллетрин векилри уьмуьр гьалзавай.
ГьакӀни Амстердам Нидерландрин финансринни культурадин кьилин шегьеррикай я. Ина дуьньядин виридалайни зурба 500 компанияррин 7 штаб — кӀвалер ава, месела, Philips ва ING Groep N.V.. Шегьердин юкьва дуьньяда виридалайни цӀуру фондунин биржа ала.
Шегьерда авай Рейксмюзеум, Винсент Ван Гоган Музей, Шегьердин музей, Амстелдал алай Эрмитаж, яру фанусрин мягьле хьтин килигуни лайихвилер авай машгьур чкайри, гьар йисуз шегьердиз 4,2 миллион кьван туристар чӀугвазва.
Испан чӀал
Испан чӀал, кастиль чӀал (español, castellano) — иберо-роман чӀал я.
Испан чӀалал рахазвай гьукуматар
Рахазавай ксарин кьадар:
Порту
По́рту (Porto, лат. Portus Cale) — Португалияда Лиссабондилай къулухъ чӀехивиляй кьведлагьай шегьер, са тӀвар алай округдин юкь. ЧӀехи Порту шегьер агломерициядин юкь я.
Агьалидин къадар — 240,0 агъз. кас (муництипалитет), ЧӀехи Порту агломерациядин агьали — 1,75 млн кас. Шегьер ва муниципалитет, уьлкведин экономикадинни — статистикадин Кефер региондик ва ЧӀехи Порту агъарегиондик акатзава. Алатай чӀавуз Португалиядин Дору - Литорал провинциядиз талукь тир.
Алай чка
Португалиядин кьилин Лиссабон шегьердилай 270 км яргъал чка кьунва. Порту шегьердин тарихдин юкь Дору вацӀун эрчӀи пата, вацӀ Атлантик океандиз авахьзавай чкадилай са шумуд км яргъала чка куьнва. Шегердин юкь, ЮНЕСКО паталай Вири дуьньядин культурадин эменни яз малумарнай.
Муниципалитет кефер патай Матозиньюш, рагъэкъечӀдай патай Гондомар, кьибле патай Вила-Нова-де-Гайа районрихъ галаз сергьятра ава, ва рагъакӀидай патай Атлантик океандин ятари кьунва.
Районар
ЧӀехи Порту шегьер агломерициядиз талукь тир районар:
Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар
Кеферпатан Къавкъаздин чӀалар — къавкъаздин абхаз-адыг ва нах-дагъустан чӀаларин кьве группайрин сад хьун. С. А. Старостина абхаз-адыг чӀаларихъ галаз хатт чӀал, нах-дагъустан чӀаларихъ галаз хуррит-урарту чӀалар мукьва ийизва.
И хзандин чӀалар Кеферпатан Къавкъазда ва Мукьва РагъэкъечӀдай пата авай гзаф кьадардин диаспорада гегьенш я. Адак 40 сагъдиз амукьай, 1 и мукьвара терг хьанвай ва 1 дегь кхьинар авай чӀал акатзава.
Старостинан гипотеза
И группадин чӀаларин арада лексикадин дережада авай мукьвал илимдалди С. А. Старостина субут авунай. Амма Старостинан гипотезайрин аксина экъечӀзавай лингвистар пара ава, иллаки гъурбатдин лингвистикада.
Вилик алимри, кеферпатан къавкъаздин чӀаларин группади картвел чӀаларихъ галаз «иберий-къавкъаздин» чӀаларин группа туькӀуьрзавайди гиман ийизвай, амма гила и фикир лингвистрин саки вири кьабул ийизвач. Къалурнавай чӀаларин хзанрин арада авай умуми лишанар, алимри абурун сад-садахъ галаз яргъалди мукьва алакъайра авайди тир лагьана адет тирвал гъавурда твазвайди я.
1618 йис
1618 йис (са агъзурни ругудвишни цӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1618-лагьай йис. XII виш йисан 18-лагьай йис я.
1617 йис
1617 йис (са агъзурни ругудвишни цӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1617-лагьай йис. XII виш йисан 17-лагьай йис я.
Салагь Салагьов
Салагьрин Салагь Дашдемиран хва (1910 йис, КцӀар район, Хуьлуьхъ — 1942 йисан 15 март, Болгария) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. «Болгариядин кьегьал» тӀварцӀиз лайихвилер аваз хьайи лезги миллетдин векил.
Биография
1910 йисуз КцӀар райондин Хуьлуьхърин хуьре дидедиз хьайи Салагьа Азербайжандин Хуьруьн Майишатдин Институтдин агрономвилин факультет куьтягьнай. 1939 йисалай ада КцӀар шегьердин исполкомдин секретарвиле, гуьгъуьнлай райисполкомдин завотделвиле, гамарин артелдин директорвиле, райкомдин орготделдин инструкторвиле кӀвалахнай.
Ватандин ЧӀехи дяведив Моздокда эгечӀай кьегьалди «Къавкъаз хуьнуьхин патал» ва «Жуьрэтвал паталай» медалар къачунай. Адан уьмуьр 1942 йисан 15 мартдиз Болгариядин чилел кьатӀ хьанай.
Болгариядин Мичурин (гилан Царево) шегьердин паркуна 1959 йисан 7 ноябрдиз кцӀарви Салагь Дашдемиран хва Салагьован гуьмбет хкажна. Чкадин агьалийрин тӀалабуналди шегьердин кьилевайбуру и месэладихъ авсиятда кьилди къарар кьабулнай. Тодор Атанасова арадал гъайи и гуьмбетдин вилик гьамиша цӀийи цуьквер жеда. Болгариядин чилер фашистрин пацукай хкуддай чӀавуз вич 32 йиса аваз телеф хьайи лезги кьегьалдиз ина «Болгариядин кьегьал» тӀвар ганай.
Пишкешар
Салагьов Салагьа къачур пишкешар:
Триглав (сув)
Триглав (слов. Triglav) - Словенияда авай сув я. Уьлкведин, виликан Югославиядинни Юлиан Альприн виридалайни кьакьан кӀукӀ я. Кьакьанвал - 2864 м я. Триглав - Словениядин миллетдин лишан я, ам миллетдин гербдални пайдахдал чӀугвана. Сувни арада авай чилер миллетдин хьвед хьиз малумарна (уьлкведа авай сад тирди).
Вичин тӀвар сув пуд кьил авай кукӀвадикай къачуна, адан виридалайни тӀвар-ван авай профиль, Словениядин пайдахдал чӀугванвай, Бохинь шегьердай аквазва.
Суван кукӀвал Альяжан столб ала (1895-лагьай йисан 7-лагьай пахундиз кешиш Якоб Альяжа эцигнавай металлдикай авур конструкция). 1778-лагьай йисан 28-лагьай пахундиз 4 словениядин альпинистди (Лука Корошец, Матия Кос, Штефан Рожични Ловренц Вилломитцер) сув садлагьай сеферда къачуна.
Словениядин мифологияда Триглав кьетӀен чка кьунвайди я. Триглавдин гуьнедал яшамишнавай михьи къизилдикай крчар гвай Златорог суван кьуникай чкӀанвай легенда ава. Адан гьуьрметдай Словениядин тӀвар-ван авай пиводин маркадал тӀвар эцигна - "Златорог".
Триглавдин элкъвена къваларив гвай чкаяр (миллетдин хьутерин сергьятрин къеце) суван лыжайрин тӀвар-ван авай рекьер я.
Гьасан-эфенди Алкьвадари
Уьмуьрдикай
Гьасан эфенди 1834 йисуз Авар округдин Балахани хуьре Гьажи Абдуллагь-эфендидин хизанда Муршид Мегьамед ал-Ярагъидин руш Гьафисатаз хьана. Эвел вичин буба Абдуллагь-эфендидивай, ахпа халу Гьажи Исмаил-эфендидивай чирвилер къачур Гьасана Ахцегьа Мирзе Алидин медресани акьалтӀарзава. Къвезмай чӀавуз чирвилер артухарун патал Кьагьирдиз физ гьазурвилер акунвай Гьасаназ, бубадин меслятдалди, Куьредин гьаким Юсуф-хандин мирзевал авуниз ва адан аялриз тарсар гун кьисмет хьана. И кардикай Гьасана икӀ кхьизва: «Секиндиз медресада ктабар кӀелиз вердиш хьанвай заз дуванханада кӀвалахун кьадарсуз четин акъвазна.» Адан къуллугъдин идара Вини Ярагъдал хьана. Куьредин ханвал кӀватайла, Куьре магьал арадал атана. Мирзе Гьасанакай суддин секретарь ва 1866 йисалай Кьиблепатан Табасрандин найиб хьана. И къуллугъдал ам 1877 йисан бунтар къарагъдалди аламукьна.
ТӀебии алакьунар авай Гьасана Алкьвадрал вичин бубадин, Ахцегьа Мирзе Али-эфендидин ва Вини Ярагъдал Исмаил-эфенди халудин медресайра кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, араб, фарс ва туьрк чӀалар чирна. Алакьунар авай алим хьиз, Алкьвадар Гьасан зарини тир, ада вичиз Мамнун (рикӀ чӀехиди ва намус авайди) тӀвар хкяна. Гьасана-Мамнуна вичин эсерар лезги, араб, туьрк ва азербайжан чӀаларал теснифна. Адан пуд ктаб XX виш йисан сифте йисара басмадай акъатна: «Асари Дагъустан» (1903), «Жараб ал-Мамнун» (1912) ва «Диван ал-Мамнун» (1913). Илимдин ва литературадин эсерри Гьасан-эфенди Лезгистанда, Дагъустанда, Азербайжанда, Турцияда, Урусатда ва маса уьлквейрани машгьур авуна. А. Гьасанан эдебиятдин эсерар мукьва-кьилийриз ва дустариз кхьенвай шиирар-чарар ("Абу-Муслимаз кагъаз", "Дустуниз" ва мсб. ), уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар ("1896-йисан дуьньядин гьаларикай къасида", "1877-йисуз дустагъ авурла" ва мсб.), ясдин чӀалар ("Бубадиз", "Паб Салигьат кьейила" ва мсб.) я. Абур дегьне мана-метлебдив ва гьиссерив аид хьанва, устаддаказ туькӀуьрнава. А.
Гьасан-эфенди 1910 йисуз рагьметдиз фена, ам Алкьвадрин сурара кучуднава. Алкьвадар Гьасана Дагъустандин тарихда ва литературада дегьне гелер туна, илим, литература ва культура вилик финиз таъсирна.
Дугурун
1877-йисан бунтар къарагъаруниз акси тиртӀани, Гьасан-эфендидивай вичин халкь маса гана, урус пачагьлугъдин чиновникриз хабар ийиз алакьнач. Халкьди ийизвай бунт хаталуди тирдакай лагьай ам, чкадин бязи агьалийри, «Адаз вичин къуьнерал алай чинер вахчуз кичӀезва», — лагьайла, ада чинер алудна гадарзава. ГьакӀ ятӀани, Гьасан-эфенди суьргуьндиз акъудзава. 1879 йисуз ам дустагъда туна, ахпа Тамбов губерниядин Спасск шегьердиз дугурнай. Ислам диндин ва шариатдин хъсан чирвилер авайвиляй Спасскда ам ана авай татар-мусурманрихъ галаз дуствилин алакъайра гьатна. Дугуруна авай чӀавуз Гьасан Алкьвадари дегьне чирвилер авай, тӀвар-ван авай татар алимрихъ, зарийрихъ, диндин кардаррихъ галаз таниш хьанвай. Кьуд йис акъуднавай чкадикай фикирар ва кьиле гьатай шикилар ада вичин «Диван аль-Мамнун» улубда вири бегьемдиз кхьенва. Пачагьдин тахтуниз III-й Александр атайла, регьимлувилин амнисиябик акатна, Гьасан-эфенди хизанни галаз Урусатдай хквезва ва вичин бубадин медреса кардик кутазва.
Зегьметар
1913 йисуз «Диван аль-Мамнун» улуб — 1877 йисан вакъиаяр къалурзавай шииррин кӀватӀал.
Гъуцар сув
Гъуцар сув — Кьиблепатан Дагъустанда авай сув. Адан кьакьанвал 4142 метр я. Шагьдагъ ва КичӀен суварихъ галаз Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин виридалайни кьакьан суварикай сад я. Сувалай кьил къачузвай пара кьадар гъвечӀи вацӀар Самур, Ахцегь ва Усугъ вацӀарик акахьзава.
Лезги халкьдин адетрив кьурвал, Гъуцар сув — пак сув яз гьисабзава. Иниз гатун береда Дагъустандин ва Азербайжандин лезгийри пак пӀирериз зиярат ийиз къвезва. Лезги чӀалал и сувун тӀварцӀи «Гъуцран сув», яни Аллагьдин сув мана гузва.
Цибилта
Цибилта — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Анди хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Цибилта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 46 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Лезги газет
Лезги газет — Дагъустанда лезги чӀалал акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет. Газетди Дагъустанда жезвай жемиятдинни-политикадин вакъиайриз экв гузва, гьакӀни лезги халкьдин культурадикайни тарихдикай макъалаяр акъудзава.
Газет гьафтеда садра, А3 форматда 24 зулара акъатзава. Тираж — 9856 экземплярар.
Газетдин бине 1928 йисуз «ЦӀийи дуьнья» тӀварцӀелди кутунвай. Ахпа акъудун вахтуналди акъвазарнавай. Гуьгъуьнлай, 1943 йисуз «Социализмдин пайдах» тӀварцӀелди республикадин лезги чӀалан газет хьиз давам хъувунай. 1951 йисалай 1957 йисал кьван газетдин тӀвар «Дагъустандин гьакъикъат» тир ва урус чӀалан «Дагестанская правда» газетдай макъалаяр лезги чӀалаз элкъуьрзавай. 1957 йисуз газет «Коммунист» газетдиз дегишарнай ва «Дагестанская правда» газетдин хел жез акъвазарна. 1991 йисалай газетди гилан тӀвар хуьзва.
Газетдин редакцияда тӀвар-ван авай лезги зари Шах-Эмир Мурадова кӀвалахзавай.
1619 йис
1619 йис (са агъзурни ругудвишни цӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1619-лагьай йис. XII виш йисан 19-лагьай йис я.
Испандин машах
Испандин машах (Lynx pardinus) — жуьре машахар, авай Эвропадин тамара.
Берлин
Берлин (Berlin) — Германиядин кьилин, виридалайни чӀехи кьадар ва агьалийрин сан-гьисаб авай шегьер я. ЕврогалкӀдин агьалийрин сан-гьисабдихъай Берлин кьведлагьайди (Лондондин гуьгъуьнлай) ва майдандихъай ам вадлагьайди я.
Берлин — ГФР-дик акатзавай 16 чиликай сад я. Ам Бранденбург чилин юкьва мукь кьунвайди, амма 1920 йисалай инихъ адак квайди туш. Шегьер Гьафел ва Шпрея вацӀарин къерехрал алайди я, гьавиляй адаз «Шпреядал алай Афинар» лугьуда.
1200-лагьай йисуз кьван гилан Берлин алай мукьал кьве алишверишдин хуьр — Кёльн ва Берлин — авай тир. Абуру шегьеррин ихтиярар мус къачунватӀа дуьз чидач. 1237-лагьай йисуз Куьлндин шегьеррин ихтияррин садлагьай сеферда тӀвар кьунва, Берлиндинбур — 1244-лагьай йисуз. 1307-лагьай йисуз садхьана шегьерри умуми шегьердин идара туькӀуьрна. 1400-лагьай йисуз садхьанвай Берлиндин агьалийрин сан-гьисаб 8000 кас тир. «Куьлн» лугьудай тарихдин тӀвар Берлиндин Нуйкуьлн райондин тӀварцӀи рикӀел хкизавайди я.
Берлин — Брандебург маркграфвилин/курфуьрвилин (1417-лагьай йисалай гатӀумна), Пруссиядин (Брандебург курфюрвални Пруссия герцогвал сад хьайидайлай кьулухъ) ва Германиядин империядин (ам арадал гъайидайлай кьулухъ) кьилин шегьер тир.
Дуьньядин кьведлагьай дяве акьалтӀайдалай кьулухъ, Ялтадин конференциядин къарарив кьурвал, шурадин оккупациядин зонадин чилеррал алай тиртӀани, Берлин кьуд винел пад къачур гьукуматди оккупациядин секторриз чара авуна. Са вахтунилай галкӀахъанрин пуд оккупациядин сектордикай РагъакӀидайпатан Берлин туькӀуьрна, адав кьетӀен гьукуматдин арадал атунин статус гвай тир, амма са шартӀни алачиз ам ГФР-дихъ кӀевиз галкӀанвай тир. Пара вахтунин къене Берлиндин секторрин арада са гьал ахъа юзун авай тир. Агьалияр рагъакӀидай патан секторриз катун атӀун патал ГДР-дин гьакиматди Берлиндин цал эцигуникай къарарар кьабулна, 1961-лагьай йисан 13-лагьай пахундилай кьулухъ гьа цла РагъакӀидайпатан Берлин элкъуьрна кьуна. Къайи дяведин кьилин лишанрикай сад тирди Берлиндин цал 1989 йисал кьван амукьна. Германия сад хьайидайлай кьулухъ 1990 йисуз адан кьилин шегьер цӀийиз сад хъувунвай Берлин хьана. 1994 йисуз аниз Бунндай президентдин администрация, 1999 йисуз — бундестагни федерал канцлердин идара федерал министрихъ галаз куьч хьана.
Стхавилин шегьерар
2008-й йисан 29 октябрь
Лологонитль
Лологонитль — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Лологонитль хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 16 км яргъал, Изанитлар вацӀал ала.
Тарих
1950-й йисара хуьруьн эгьлийрин са пай Хасавюрт районда авай Камыш-кутан хуьруьз куьч хьанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Лологонитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Бихар чӀалар
Бихар чӀалар
1620 йис
1620 йис (са агъзурни ругудвишни къадлагьай йис) — чи эрадин 1620-лагьай йис. XII виш йисан 20-лагьай йис я.
Кораб
Кораб тахьайтӀа Кораби (мак. Кораб, Голем Кораб, алб Korabi) - Балкан зуростровдал авай сув, Радикани ЧӀулав Дрин вацӀарин арада авай дугунал ала.
Суваз 10-дилай пара 2000 м абсолют кьакьанвал авай кукӀвар ава, абур кьве уьлкведани ава. Кораб Македониядин гербдал чӀугвана. Гуьнейрал муркӀарин гьамбаррин вирер ала.
Секани чӀал
Секани чӀал (чпиндал Tsekʼehne, Tsek’ene, Sekani) — чӀал секанияр халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 30-40 инсан кьван.
Кострома вилаятдин шегьерар
Кострома вилаятдик 12 шегьер акатзава.
Секани чӀал
Варцар
Варцар:
1621 йис
1621 йис (са агъзурни ругудвишни къаннисадлагьай йис) — чи эрадин 1621-лагьай йис. XII виш йисан 21-лагьай йис я.
Къарасу
Къарасу — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Бум хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8,3 км яргъал чка кьунва.
Испаниядин сурарин лекь
Испаниадин сурарин лекь ва икӀа Иберидин сурарин лекь (лат. Aquila adalberti) — жуьре гьуьлуьн лекь хзан Accipitridae-дин мехел йиртижи нуькӀверин, йашамиш жезвай Португалиада ва Испаниада. Бедендин йаргъивал — 80 см (лувар ахъаяла: 1,9 — 2,2 м), бедендин заланвал — 2,8—3,5 кг.
Рассвет (Дагъустан)
Рассвет — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Уллубий хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал, Таловка вацӀал ала.
Тарих
Хуьруьн бине XX виш йисуз Бессарабия ва Тавриядай куьч хьанвай немецри къазма хьиз кутунай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 216 кас яшамиш жезвай. 1941 йисуз хуьруьн немец агьалияр Азиядиз ва Къазахстандиз акъудна куьчарнай ва къазмайра мукьвал алай хуьрерай урусар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре урусрилай гъейри аварар, даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
Салат Саруханов
Саруханрин Салат Келентеран хва (1921 йис, КцӀар район, Гьил — КцӀар район, Гьил) — Советрин Союздин Кьегьал, майор, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Лезги миллетдин векил я.
Биография
Саруханов Салат 1921 йисуз КцӀар райондин Гьилерин хуьре дидедиз хьана. Ада Къубадин Хуьруьн Майишатдин Техникум куьтягьай кумазни дяве къарагънай. Взводдиз, гуьгъуьнлай ротадиз регьбервал гайи С. Саруханов 1943 йисуз батальондин командир хьанай. Вичел муьжуьдра залан хирер хьайи и кьегьал дяведа «Яру Гъед», Александр Невский орденриз, кьегьалвиляй ва Берлин къачунай медалриз лайихвилер аваз хьанай. Ватандин ЧӀехи дяведа 23 йиса аваз майордин чин къачур Салат Сарухановакай фронтдин газетри гзаф материалар чапнай. Дяведилай гуьгъуьниз ада КцӀар райондин Чапаеван тӀварунихъ галай колхоздин регьбервиле, кьилин агрономвиле, ахпа сифте Ясаб хуьруьн ва уьмуьрди эхирдал кьван Гьил хуьруьн мектебрин военруквиле кӀвалахна.
Пишкешар
Саруханов Салата къачур пишкешар:
Зидьян-Къазмаяр
Зидьян-Къазмаяр, ЦӀийи Зидьян (Зидьян-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Зидьян хуьруьхъ галаз «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 15 км рагъакӀидай пата, Барафтау сувун гуьнедал ала.
Тарих
И хуьруьн тарих, вичин тарихдин Зидьян хуьруьхъ галаз алакъа аваз я. Хуьруьн бине, ЦӀуру Зидьян хуьряй и цӀийи чкадиз куьч хьанвайбуру кутунвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 942 касди уьмуьр гьалзавай.
Официал статистикадиз килигна Зидьянрин агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
Велихан Салманханан хва Мирзеханрин
Велихан Салманаханан хва Мирзеханрин (1962 йисан 10 декабрдиз, Ичин, СтӀал Сулейманан район) — Урусатдин тариххъан, УИА-дин умуми тарихдин Институтдин Европадин XVIII—XIX лагьай виш йисарин тарих ахтармишзавай хелен заведиш, илимдин кӀвалахдай директордин куьмекчи, XIX лагьай виш йис чирзавай Центрдин кьиле авай кас,Россиядин Гьукуматдин гуманитарны университетдин профессор, М.В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин университетдин (МГьУ) виридалайни еке вакъиадин финифдин факультетда профессор, Виридалайни кьиле авай экономикадин мектебда Миллетдин ахтармишдай университетдин эксперт. 2017 йисалай гатӀумна ИНИОН РАН-дин «Россия ва и девир» журналдин кьилин редактор я.
Уьмуьрдин рехъ
Велихан Мирзеханов 1962 йисан 10 декабрдиз СтӀал Сулейманан райондин Ичин хуьре дидедиз хьана.
1984 йисуз ада Н. Г. Чернышевскидин тӀварунихъ галай Саратовдин гьукуматдин университет кӀелна куьтягьна.
1988 йисуз ада кандидатвили тӀвар къачудай «Заирдин халкьдин халисан миллетчивал: гьакъикъат ва тежриба» лугьудай диссертация хвена.
2001 йисуз доктордин тӀвар къачун паталди ада «Интеллектуалы, власть и общество в Черной Африке: на материалах франкоязычных стран региона в последней трети 20 века» лугьудай диссертация хвена.
2003 йисуз Мирзеханова профессордин тӀвар къачуна.
Илимдин кӀвалах
1994—1997 йисарин арада ам Европадин Союздин Tempus TACIS I- JEP 08501 — 94 «Социальные науки: междисциплинарный подход» программадин директор тир.
1998—2008 йисарин къене ам Саратовдин гьукуматдин университетда тарихдин факультетдин декан тир.
2000—2002 йисарин арада СГУ-да фейи ам «ЦӀийи вахтунин тарихдин кафедра вилик тухузвай Проектин» директор тир.
2003—2005 йисара къене ам Халкьарин арада авай «История Российской империи — преодолевая недостатки национальных и межрегиональных нарративов» лугьудай гатун мектебдин директор я.
2003—2009 йисарин арада Мирзеханов РАН-дин ИВИ Саратовдин филиалдин директор тир.
2001—2010 йисарин къене ам Саратовдин Регионрин арада авай жемятрин илимрин институтдин директор тир. Абуру АНО «ИНО-Центр (Информация. Наука. Образование.)», УФ-дин Маарифдин министерстводи, Институтди перспективных российских исследований им. Кеннана (США), Корпорацияди Карнеги в Нью-Йорке (США), Фондом Джона Д. и Кэтрин Т. МакАртуров (США) тухузвай «Межрегиональные исследования в общественных науках» лугьудай программадин къене «Феноменология власти: государство, общество и индивидуальная судьба (опыт России и мира)» проект тухузвай тир.
Бутахуьр (СтӀал Сулейман район)
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,7 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Испик, Шихидхуьр, Пиперхуьр, Хтун.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай цӀуру эгьлийри эхтилатзава хьи, са чӀавуз и чкайриз вад стха атанай: Бут, Бабут, Захраб, Ших, Хтун ва мублагь чилера вад хуьр эцигиз къетӀъ авунай. Районда и чӀавалди ихьтин тӀварар алай хуьрер ава. Амма хуьр мус арадал атанватӀа дуьз малум туш. Бутахуьрун дегьвал тестикьарзавай археологиядин са шумуд жгъай затӀар ава. 1966 йисан зурзунрилай кьулухъ кӀвалер эцигунин кӀвалахар тухвайла, хуьруьн чилерал мусурманвилелай вилик девирдин, инсандик кӀалуб алай хъенчӀин кварар дуьздал акъуднай. Абур мусурманвилелай вилик девирдинбур тир чӀал тестикьарзавайди ам я хьи, ислам динда инсандин кӀалуб ва суьрет чӀугваз къадагъа я.
Хуьруьн кеферни - рагъакӀидай къерехда, кӀунтӀунин рагъакӀидай патан гуьнеда археологиядин имарат, цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи, «Сенгер» тӀвар алай чка ава. Хуьруьн кьибле къерехда, кӀунтӀал, дин паталай женгера кьенвай гзаф азабар къачур шагьидрин, археологиядин имарат — «Шагьидрин пӀир» ава.
XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Хтун хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.
1622 йис
1622 йис (са агъзурни ругудвишни къанникьведлагьай йис) — чи эрадин 1622-лагьай йис. XII виш йисан 22-лагьай йис я.
Болгар чӀал
Болга́р чӀал
Билиж (хуьр)
Билиж (Белиджи) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Билиж» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
Хуруьнсоветдин юкьван хуьруьн статус 1921 йисуз къачунвай.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 38 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун гьавизда ала.
Тарих
XIX виш йисуз Билиж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Мулла-Халил (гилан Нюгди) хуьруьхъ галаз Билиж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай. Хуьре азербайжанари, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билиж хуьруьн агьалияр 517 кас тир, вири азербайжанар тир.
ЦӀийи Макьар
ЦӀийи Макьар (Новая Мака) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «ЦӀийи Макьарин» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 18,7 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, «Къавкъаз» федерал трассадал ала.
Тарих
ЦӀийи Макьар хуьрелай анихъ, Ростов - Баку рекьин мукьув, цӀуру сурун виней алай кӀунтӀарин ник 2 километрдиз экӀя хьанва. «КухмазкӀунтӀ» тӀвар алай кӀунтӀарикай сада чирна - жагъурунин кӀвалахар кьиле тухунин нетижада, 3 метр дегьневал авай, гурар авай чилин кӀаник квай гуьтӀуь яргъи дегьлиз дуьздал акъуднай. Кучудуникай инсандин са шумуд кӀарабар амукьнай, рехи ва яру гетӀеяр, кур, ракьун чукӀул ва ч.э IV-VI виш йисан хтар жагъанвай.
Хуьруьн къваларив археологиядин имарат тир «Мамраш» тӀвар алай вилик инсанар яшамиш жезвай чка ава. Ана хъенчӀин амукьаяр, чахмахд къванцин кӀусар, тупунин кӀалуб алай твар регъведай алат, къванцин хайи кӀусар дуьздал акъуднай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 805 майишатар гваз 4469 кьван кас (2197 итим, 2272 паб) яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, сунни - мусурманар я. 2002 ийсан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4245 кас туькӀуьрзавай. .
1623 йис
1623 йис (са агъзурни ругудвишни къаннипудлагьай йис) — чи эрадин 1623-лагьай йис. XII виш йисан 23-лагьай йис я.
Ваха Абудин хва Агаев
Ваха Абудин хва Агаев (чеч. Агаев Абу воӀ Ваха, Ваха Абуевич Агаев; 1953 йисан 15 мартдиз, Къизил-Орда — 2020 йисан 23 сентябрдиз) — Урусатдин бизнесмен ва сиясатдин крархъан, Урусатдин Федерация Гьукуматдин думадин депутат (VI ва VII-лагьай эверун). Экономикадин илимрин духтур я.
Уьмуьрдин рехъ
Ваха Агаев 1953-лагьай йисан 15-лагьай мартдиз Къазакъстанда авай Къизил-Орда шегьерда дидедиз хьана.
1977-лагьай йисуз ада Л. Н. Толстойдин тӀварунихъ галай Чечнядинни Ингушетиядин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарна.
1985-лагьай йисуз Агаева Москвадин Центросоюздин кооперативдин институтдин экономикадин факультет акьалтӀарна.
1981-лагьай йисуз Ваха Агаев КПСС-дик экечӀна.
1998-лагьай йисуз Агаева ООО «Юг-Нефтепродукт» туькӀуьрна ва адан кьиле акъвазна.
2011-лагьай йисан 4-лагьай декабрдилай гатӀумна — VI-лагьай эверунин Урусатдин Гьукуматдин думадин депутат (ам КПРФ-дин кандидатрин федерал сиягьдик квай Красноярск крайдин регионал группадин ибаратдик кваз хкяна ), мал-мулкунин месэлайрин рекьяй ГьД-дин комитетдин кьилин эвез тир.
2020-лагьай йисан 23 сентябрдиз Ваха Агаев коронавирусдин гъиляй кьена.
Къанунар акъудунин кӀвалах
VI ва VII-лагьай эверунрин Гьукуматдин думадин депутат яз Ваха Агаев ам 42 къанунар акъудунин инициативадин ва федерал къанунрин проектрик поправкадин соавтор язва.
Хзан
Адан хва — Бекхан Агаев — бизнесмен, гьукуматдинни сиясатдин крархъан, VI-лагьай эверунин Гьукуматдин думадин депутат, «Единая Россия» партиядин патай.
Бонго (гьайван)
Бонго (лат. Tragelaphus eurycerus) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
1624 йис
1624 йис (са агъзурни ругудвишни къанникьудлагьай йис) — чи эрадин 1624-лагьай йис. XII виш йисан 24-лагьай йис я.
Кома-Педроса
Кома-Педроса (кат. Coma Pedrosa) андоррадин Пиренейра авай сув я, Ла-Массана паррокияда алайди. Суван кӀукӀ уьлкведин кефердинни рагъакӀидай пата ава. Кьакьан - 2943 м, Кома-Педроса Андорадин виридалайни кьакьан тӀинкӀ я. Виридалайни мукьвал алай яшамишдай чка - Аринсал я. Сувал кӀвачи-кӀвачи хкажиз жезва, вич техникадин фикирдалди четин туш, гьакӀни яргъал чӀаван хкаж хьунухьин гъиляй ам авун патал кӀевиз алахъна кӀанда. ГатӀумдакай кукӀвал кьван кьакьавилин тафават - 1362 м я (1580 метрдикай 2942 метрдал кьван гьуьлуьн дережадилай вине), хкаж хьунин патал 4 сятни 40 декьикьа кӀандайди я. Адет тир маршрут Рибаль чарчарин кьилив гатӀумзава. Чарчар Кома-Педроса суван кьиблединни рагъэкъечӀдай патан кӀан ала. Рекьин садлагьай километр кукӀван патаз физва, ахпа рехъ чапла патахъ элкъвезва, суван кьиблепатан гуьнейрайни Кома-Педроса вацӀун дугунай ва ль’Эстани де лес Труитес (Форель авайди) вирен патавай тӀуз физва.
ВацӀун дугун алатайла маршрут кеферпатахъ элкъвезва, Эстани Негре (ЧӀулав Вир - вирен чӀехи дериндин гъиляй ятар лап чӀулавбур хьиз аквазва). И вирен а патахъ, мад садра кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ элкъвена, жигъир рехъ рагар-чархар авай рекьяй тӀуз Андоррадин виридалайни кьакьан тӀинкӀедив элячӀна физвайди я. Идалай регьят тир кукӀвал хкажунин саягъни ава - лыжрин хкажрагдин куьмекдалди Аринсалдикай КӀукӀ Негрудал кьван.