cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мегьамед Саид
Ам 1850 йисуз Къуба магьалдин Эвежугъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн медресада кӀелна, Турцияда ва араб уьлквейра диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Гзаф йисара Бакудин, Къуба магьалдин медресайра диндин тарсар гана. Мегьамед Сайда мусурман диндин ва шииратдин хейлин эсерар туькӀуьрна: лезги чӀалал теснифнавай шииррин кӀватӀал ва туьрк чӀалал кхьенвай илимдин «Пуд виш месэла ктаб» Бакуда чапдай акъатна. Эхиримжи ктаб суни мусурманрин арада машгьур хьана ва са шумудра чапна.
Зари 1933 йисуз Уьнуьгъ хуьре рагьметдиз фена ва гьана кучукнава.
Кикуни
География
Хуьр Гергебиль райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 3 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Кикуни хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Куяда наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Кикуни хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 224 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Терек вацӀ
Терек (თერგი Тэрги, Терк, Тэрч, Терк суу, Терк, Терек сув) — Кеферпатан Къавкъазда авай вацӀ. Кьве уьлкведин, Гуржистандин ва Урусат Федерациядин чилерайтӀуз авахьзава. Урусатда и вацӀ ругуд субъектрин чилерайтӀуз физва. Къавкъаздин вацӀарикай виридалайни яргъибурукай сад я.
ТӀварцӀикай
Э. М. Мусаеван фикирдив кьурвал, Терек гаф туьрк чӀалан гидроним я ва «къавах» (тарцин) мана гузва. ВацӀун тамам тӀвар Терексу я, яни «Къавахрин вацӀ». Идалайни гъейри, А. В. Суперанскаяди ихьтин гиман авунай: Терек гафуни дегь чӀаван хунн-булгар чӀалал вацӀ мана гузва. Алимди фичин гиман и регионда гзаф мукьвал-мукьвал гьалтзавай терек гидроним галай вацӀарив (Ак-Терек, Кара-Терек, Уч-Терек, Иш-Терек ва мсб.) тестикьарзава.
Дегь гуржи гъиливкхьинра и вацӀун тӀвар Ломеки хьиз гьалтзава. Чечен-ингуш чӀаларал Ломеки «сувун ятар» лагьай чӀал я.
География
Терек вацӀу вичин кьил Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъинилай, Трус кӀама авай 2 713 метр кьакьан Зилга-Хох муркӀадилай къачузава. ВацӀун яргъивал 623 км я, бассейндин гьяркьуьвал 43 200 км².
Гидрология
ВацӀуз къвезвай ятарин тахминан 70 % гатфаринни-гатун бередал къвезва. Терек вацӀу вичин тӀишиз гъизвай ятарин йисан юкьван кьадар 11 куб/км я. Абурукай 4 куб/км дугунриз ва маса крариз харж жезва. Гьуьлуьв тахминан 6 куб/км агакьзава. Цин рагъулвал 400—500 г/м³ я (Волга вацӀалай кьведра гзаф я). Са сан къене Терек вацӀу 9 – 26 миллион тон накьв акъудзава.
Агъакеримов Шихмурад
Агъакеримов Шихмурад — лезги шаир.
1949 йисуз Ахцегь райондин Къутунхъ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб ва Хасавюртдин педучилищедин физкультурадин отделение куьтягьна, ада хайи хуьре сагъламвилин тарсар ганва. Ш. Агъакеримован туькӀуьрунар хайи Ватандикай ("Чи дагълар", "Къурбанд хьурай " ва мсб.), муьгьуьббатдикай ("Агуд тийиз муьгьуьббатдин варарив", "Фарида" ва мсб.) теснифнава.
1979 йис
1979 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀекӀуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1979-лагьай йис я. XX виш йисан 79-лагьай йис.
XX виш йис
XX виш йис, 20-й виш йис (къад лагьай виш йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1901-й йисалай 2000-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Ингушетия
Ингушетия (инг. ГӀалгӀай Мохк) — Кефер патан Кавказдавай, Урусатдик квай республика я. Кьилин шегьер Магас я.
Сейидар (Хъачмаз)
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 378 касди туькӀуьрзава.
Ингушетия
Административ паюн
Республикадик пуд район ква:
Мадни гьабурук квачир шегьерар:
Куьрдамир район
Майдан — 1 632 км². Агьалияр — 117 923 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 72,26 кас/км².
Тарих
Са версиядиз килигна, Куьрдамир тӀвар «Кюр» ва «Дамир» (ширвандин нугъатдал «куьр» гаф «кьиле гар авай; викӀегь» хьиз ишлемишна, гакӀни Дамир — и арайра бине эцигай ирид хуьруьн чӀехиди) гафарилай атайди. Маса версиядив кьурвал, Куьрдамир тӀвар «Куьр даймир», яни «Кура вацӀун сел хьайила мусибатдик акат тийир» гафарилай атайди.
Куьрдамир район 1930 йисус туькӀуьрна.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Исмаилли райондихъ, Агъсу райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Сабирабад райондихъ, Гьажикьабул райондихъ, кьибледин патахъ Имишли райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гейчай райондихъ, Ужар райондихъ, Зердаб райондихъ галаз сергьятдал ала.
Гьуьлуьун дережадилай 200 метрдин вине ава, юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 250—300 мм.
Районда 58 хуьруьн, кьве поселкадин ва са шегьердин вич-вичи идара авунин органди кӀвалахзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Кюрдамир райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 5,0 % лезгияр тир
1999-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 0,1 % лезгияр тир.
XXI виш йис
XXI виш йис, 21-й виш йис (къаннисад лагьай виш йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 2001-й йисалай 2100-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва
Ашурагъаев Абдул Наврузбеган хва — лезги шаир.
1949 йисуз 9 августдиз Докъузпара райондин Къалажух хуьре дидедиз хьана. Хзандихъ галаз арандиз куьч хьайила, ада Чепелрин ва Киркарин мектебра кӀелна, армиядин жергейра къуллугъна, Дагъустандин университет куьтягьна. 1977 йисалай лезги ва урус чӀаларинни литературайрин муаллимвиле кӀвалахнава.
Абдул Ашурагъаева 70-йисарилай хайи ватандикай, муьгьуьббатдикай ва тӀебиатдикай шиирар теснифзава, абур газетрин ва журналрин чинриз акъудзава. 2000 йисуз шаирдин эсерар авай «Илгьамдин лепеяр» ктаб кӀелзавайбурув агакьна.
Эмираслан Гъанидин
Эмираслан Гъанидин — лезги шаир.
1960 йис
1960 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1960-лагьай йис я. XX виш йисан 60-лагьай йис.
Куяда наибвал
Куяда наибвал (Куядинское наибство) — 1895 — 1928 йисара Гуниб округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвилин кьилин хуьр — Корода хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Куяда наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
КъирицӀар
КъирицӀар (къир. ХърыцӀаь) — Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин кеферпатан районра уьмуьр тухузвай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.
Эхиримжи вахтара гьапут, элик, ергуьж ва жек халкьар къирицӀрин субэтносар тирди гьисабзава. XIX виш йисалди ибур кьилдин миллетар хьиз физвай. И кар патахъай дуьз малуматар авач, анжах гиманар я. Этнолог алимри къирицӀар, къунши будугъни хинелугъвийрихъ галаз Шагьдагъдин халкьарин группадик кутунва. Алимрин фикирдалди, къирицӀрин дегь хайи макан КъирицӀ хуьр я, вичин вахтунда гилан жекрин, гьапутрин, эликрин ва ергуьжрин несилар и хуьруьвай къакъатна кьилдин хуьрер кутунай.
КъирицӀрин кьилин машгъулатар малдарвал, лежбервал ва саларбанвал я. Халкьдин арада гамар, сумагар, мясерар хрунин, тумаж расунин ва адакай тумаждин затӀар авунин кеспияр вилик фенва.
Диндал гьальайла къирицӀар суни-мусурманар я. Абурун адетра ислам диндилай вилик девирдиз талукь (мажусивилин) гелер кума. Месела пӀир-тарара пинеяр кутӀунин, пак-къванериз булахриз дуъаяр кӀелун ва икӀ маса.
Чеб авай чилер
КъирицӀрин аран районриз куьч хьунин процесс Октябрьдин революциядилай вилик вахтара гатӀумнай. Идан нетижада хайи хуьрерай къакъатнавай къирицӀри чпин милли кьетӀенвал, чӀал, адетар квадарна азербайжанариз элкъвенай. Гила къирицӀ миллет саки терг хьанвай миллетрин сиягьдик акатнава. Идан себебар мектебра вири тарсар азербайжан чӀалал тухун я, гьатта «дидед чӀал» тарсуна аялриз азербайжан чӀал чирзава. КъирицӀрин арада хайи чӀал анжах кьуьзуь несилриз чизва, жегьилар асул гьисабдалди азербайжан чӀалал авсиятда ава.
КъирицӀви Шихбаладин «Азербайжан халкьдихъ галаз стхавилин хзанда» эсерда кирамди Хъачмаз районда къирицӀри кутунвай хуьрерин тӀварар ганва.
Тарих
1860 — 1880 йисара сувун агьалидин гзаф хьунин ва малар хуьдай чкаяр кьери хьунин себебдалди сувун эгьлияр аранда ава Муьшкуьр магьалдиз (гилан Хъачмаз район) куьч жез эгечӀнай. Кьакьан суварилай зегьем ва нагьакьан гьава авай Муьшкуьр магьалда абуру чилер расна ругъунар цуналди чпин кьил хуьзвай. 1880-й йисара Муьшкуьр гзаф агьалияр авай ва мублагъ чкадиз элкъвенай. Виликди чубанрин цурар ва кумаяр авай чкайра цӀийи хуьрер ва салар арадал атанай. 58 къирицӀ хуьрерикай 35 хуьр КъирицӀ хуьряй атанвайбуру, 23 хуьрни Жек хуьряй куьч хьана атанвайбуру кутунай. КъирицӀ, Жек ва Элик хуьрерай инсанрин хъфинин нетижада 1880-й йисара и хуьрера вирини-вири 1037 кас амай уьмуьр гьализ, амма Муьшкуьр магьалда къирицӀ жемиятдин кьадар 5100-ев агакьнай.
1880-й йисара куьч хьанвайбурун несилар къе Хъачмаз райондин са шумуд хуьрера уьмуьр тухузва ва азербайжанариз элкъвена.
XIX виш йисан эхир кьилера къирицӀрин кьадар 8500 агакьнай.
1961 йис
1961 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъаннисад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1961-лагьай йис я. XX виш йисан 61-лагьай йис.
КъирицӀар
Тарих
1926 йисан Вирисоветрин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа 2600 къирицӀар авайди малум хьанай. 1959 йисуз къирицӀар хьиз 274 кас къейд авунай. Гьа чӀавалай къирицӀар сиягьдиз къачурла кьилдин миллет хьиз ваъ, умуми «Сувун халкьарин» кьадардик кутунай.
2009 йисуз Азербайжанда кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал уьлкведа 4400 къирицӀар къейд авунай.
ЧӀал
КъирицӀ чӀал нах-дагъустандин чӀаларин группадин лезги чӀаларин хзандик акатзава. Эдебиятда къирицӀ чӀалаз «жек чӀални» лугьуда. ЧӀала кьуд нугъат ава, ергуьж, жек, гьапут ва элик. Амма бязи алимри ибур кьилдин чӀалар тирди лугьузва.
Хайи чӀалалай гъейри къирицӀриз азербайжан чӀални чида. Виш йисарин къене азербайжан чӀалан къати таъсирдик галай къирицӀ чӀал лексикадин жигьетдай пара кесиб хьанва, чӀалаз зурба кьадарда азербайжан, фарс ва араб гафар акатнава.
КъирицӀ чӀал анжах вини сувун КъирицӀ, Элик, Жек, Гьапут, Ергуьж, КъирицӀ-Дегьне ва са кьадар Исмаиллы районда авай ергуьжриз чида. Хъачмаз районда авай къирицӀрин рикӀелай хайи чӀал алатнавайди я. КъирицӀ чӀалан жизви чирвилер лап кьуьзуь несилриз ава. Тарсар азербайжан чӀалал тухузва. КъирицӀ хуьрерикай лагьайтӀа, Хъачмаз районда авай хуьрерикай михьи къирицӀ са хуьрни амач, вири акахьай миллетар авай хуьрер я.
Халкьдин адетарни уьмуьр
А. Мустафаева къейд авурвал, къирицӀрин уьмуьр тухунин тегьер ва адетар муькуь сувун халкьаринбурувай яргъаз къакъатнач. Абуру патриархатдинни-жемиятдин къанунралди уьмуьр тухузва, и къайдайриз гзаф вахтара чеб авай гьукуматдини таъсирзава (Ширваншагьрин, Къубадин ханвилер). Яргъал вахтара къирицӀрин арада анжах чпин хуьруьн ва гьатта мукьвабурун арада никягьар кутунин адет къуватдик квай. Муькуь сувун халкьаризни авай хьиз, къирицӀризни ивидин кьисас, мугьманпересвал хас тир.
Абурун кьилин машгъулат – малдарвал тир. Хъуьтуьн береда мал-лапагар аранда авай чими районриз гьалзавай. Гьа аранда авай гатун чӀурара гуьгъуьнлай цӀийи къирицӀ хуьрер арадал атанай.
Вилик девирда хуьруьн-жемиятдин уьмуьрда ва идара авунир карда кьилин роль хуьруьн агъсакьалри къугъвазвай. Куьгьнедилай амукьай адетри къирицӀрин цӀийи хуьрерани гел тунай, месела хуьруьн мягьлеяр сихилралди пай жезвай ва гьар мягьледиз вич гьи сихилдиз талукь ятӀа гьа сихилдин тӀвар гузвай (месела Бинетбурун мягьле ва икӀ маса). Хуьруьн бине сифте яз ни кутунватӀа хуьруьз гьа касдин тӀвар гузвай (месела Гьажикъурбан-Уба, азербайжан чӀалалди «уба» хуьр лагьай чӀал я)
Совет береда идара авунин цӀуру адетар терг хьанай, гьукуматди гьар хуьруьн-советдиз кьилер тайинарзавай. Инсанрин майишатар сад авунивди колхозар туькӀуьрзавай ва къирицӀар маса лезги халкьарни хьиз республика абад авунин умуми кардик экечӀнай.
Вини КъирицӀ хуьр гьуьлуьн дережадилай 2000 метр кьакьандал ала. Хуьруьн кӀвалер сад садан винелай гурар хьиз хкаж жезва. Куьчеяр гуьтӀуь я. Вини хуьрерилай тафаватлу яз, аранда авай къирицӀ хуьрер гегьенш ва планировкадалди кутунвади я.
КъирицӀрин адетдин кӀвалерни чкадикай аслу яз тафаватлу я. Вини хуьрера кӀвалер вацӀун къванерикайни кьарадикай эцигзавайди я, аран хуьрера авай кӀвалер накьвадин кирпичрикай эцигай са ва я кьве гьавадин гьегьенш кӀвалер я.
КъирицӀрин милли алукӀунрикай рахайтӀа чеб авай чкаярни фикирда кьуна кӀанда. Вини хуьрерин кьуьзуь эгьлийри чпин миллетдиз хас тир стиль жизви кьванни хвена. КъирицӀрир милли алукӀунар муькуь сувун халкьарин алукӀунрилай пара къакъатнавач. Итимрин парталар: кавал, кӀурт, валчагъ, вахчаг, бармак, шаламар ва икӀ маса. Дишегьлидин кьилел пӀипӀ мажбури тир. Аранда авай къирицӀар тамамдаказ ассимиляция хьанва лугьуз кьажарриз элкъвена ва абурун адетарни чӀал кьунва.
Кореядин сувар
Кореядин суваррин сиягь:
Терек (манаяр)
Терек (куьгьне урус Терка/Терки) — дегь замандин гидроним ва топоним я.
ЦӀегьер
ЦӀегьер — вирусдин фад галукьдай азар. Ам кьве жуьредин вирусри арадал гъизва: VarioIа major (начагъдин кьиникьин мумкивал гзаф виниз я — 40 — 90 %) ва Variola minor (кьезил форма, кьиникьин мумкинвал 1—3 %), и вирусар Poxviridae хзандик акатзава.
ЦӀегьерилай кьулухъ сагъдиз амукьай инсандин вилер михьиз ва я са кьадар буьркьуь хьун мумкин я ва жендек кьиляй кьилиз кьунвай карарин гелер амукьзава. Эхиримжи сеферда цӀегерин азар галукьай инсан 1977 йисан 26 октябрьла Сомалидин Марка шегьерда къейд авунай.
Сейидликентйери
Сейидликентйери — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Сейидликентйери хуьр, Аслануба, Агъауба, Хурай ва Сагьилляр хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,262 касди туькӀуьрзава.
Гьасанов Загьидин Акиман хва
Гьасанов Загьидин Акиман хва — лезги шаир ва кхьираг.
Кхьираг 1982 йисуз туькӀуьрунрин чагъда аваз бахтсуз дуьшуьшдик акатна, рагьметдиз фена. Ам хайи хуьре кучукнава.
Муниципал район
Муниципа́л райо́н — Урусатда авай администрациядин тек.
Бергеинзи
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 2 км яргъал, Акуша вацӀун эрчӀи кьерел ала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 125 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ленкоран район
Ленкоран район (Lənkəran rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 539 км². Агьалияр — 230 200 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 149,58 кас/км².
Административ юкь — Ленкоран я.
Тарих
Райондин административ юкьван тӀварцӀин цӀуру форма «Лангарканан» тир, Фарсидай им «лабар хкаждай чка» лагьай чӀал язва. АкӀ ятӀани бязи чешмейри Ленкоран тӀвар талишрин келима «нацӀун кӀвал» («Лан Каран») хьиз баян гузва. Мумкин им мидийрин «сергьят, вилаят, чил» лагьай чӀал язва".
Ленкоран Азербайжандин Республикадин виридалайни цӀуру инсанар яшамишзавай чкайрикай сад язва. И районда неолитдин девирд авайбур яз гьисабзавай инсанар яшамишзавай чкайрин амукьаяр ава, гьакӀни бронзадин виш йисан, ва ракьун виш йисан кӀеви авунвай хуьрерин руинаяр ама.
Каспий вилаятдик ибаратдик кваз Ленкорандин (Талишрин) уезд 1840 йисуз туькӀуьрна. 1846 йисуз ам Шемаха губерниядик, 1859 йисуз — Баку губерниядик кутуна. 1920 йисуз Ленкорандин уезд Азербайжандин ССР-дик кутуна. 1930 йисан 23-лагьай июлдиз Ленкоран район туькӀуьрна.
География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. РагъэкъечӀдай патахъ райондин чилер Каспий гьуьлуь кьунва. РагъакӀидай патахъ галай Масала районди Ленкоран район кьве паюниз чара ийизва — кефердин ва кьибледин. Район кефердин патахъ Нефтечала райондихъ галаз сергьятдал ала. Кьибледин пад рагъакӀидай патахъ Лерик райондихъ, кьибледин патахъ Астара райондихъ галаз сергьятдал ала. Административ юкь тир Ленкоран шегьерди кьибледин пата чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкудна.
Район кьакьан суван ценера гьуьлуьн дережадилай 200 метр вине авай кьакьандал, ва гьакӀни Каспи гьуьлуьн къерех тирвал гьуьлуьн дережадилай 20 метр агъада экӀя хьанва. Тамари 29 000 гектар кьунва. Ленкорандин чилер кудай источник бул авайди я. Ленкоран райондин территорияда кьве заповедник ава — Гирканский ва Гызылагаджский.
Агьалияр
Йисариз килигна Ленкоран райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1964 йис
1964 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанникьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1964-лагьай йис я. XX виш йисан 64-лагьай йис.
1963 йис
1963 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъаннипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1963-лагьай йис я. XX виш йисан 63-лагьай йис.
Швециядин сувар
Агъадихъ Швециядин суваррин сиягь гана.
Салманов Мирземет Лукьманан хва
Салманов Мирземет Лукьманан хва — лезги шаир.
1949 йисан 24 декабрдиз СтӀал Сулейманан райондин Ичин хуьре дидедиз хьана. Ада Цналрин юкьван мектеб куьтягьна, ЦӀийи Узенда нафтӀадин буругъра ва ЦӀийи Макьарин совхозда кӀвалахна. 1975 йисуз Дагъустандин университет акьалтӀарна, ЦӀийи Макьарин мектебда чӀаланни литературадин тарсар ганва. Ахпа директорвилин везифадал акъвазна. ЧӀехи агалкьунар къазанмишунай 1998 йисуз мектеб Урусатдин Федерациядин "1998 йисан мектеб" ва адан директор "1998 йисан директор" тӀварариз лайихлу хьана. М. Салманова шиирар кхьизва. Абур газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. Зариди вичин эсерра ("Гуьзгуьдин вилик", "За ша лугьуз" ва мсб.) уьмуьрдин ва тӀбиатдин шикилар къалурзава, муьгьуьббатдин гьиссер ахъайзава. Зари Лезги кхьирагрин садвалдин член я.
Хпеж Къурбан
Хпеж Къурбан — лезги шаир.
Зари Къурбан 1852 йисуз Куьре магьалдин Хпеж хуьре дидедиз хьана. араб, туьрк ва лезги чӀаларал савадлу жегьилди шиирар теснифиз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз эгечӀна. Ам яваш-яваш лезги хуьрера машгьур хьана. Xпеж Къурбанан шиирар чпин мана-метлебдин жигьетдай са шумуд чкадал пай жезва: диндикай теснифнавайбур («Ажалдиз», «Пайгъамбардин кьиникьиз», «Шалбуз дагъ», «Шейх Рамазан-эфенди», «Я Эренлер» ва мсб. ), уьмуьрдикай теснифнавайбур («Дуьньядиз», «Фана дуьнья», «Инсан ва дуьнья», «Душман дуьнья», «Гуьгьуьлдиз» ва мсб. ), кьилди инсанриз бахшнавайбур («Дустариз чӀалар», «Агъалар хандиз», «Уста Тагьир» ва мсб. ). Хпеж Къурбан 1944 йисуз буьгьтендик акатна, дустагъда туна ва гьана кьена. Советрин девирда X. Къурбанан чӀалар чапдиз акъудун къадагъа тир, ихьтин къарардин себебни ам «девлетлуйрин патал алай шаир» хьиз хьун тир. Хпеж Къурбанан уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ сифте яз Нариман Ибрагьимова жагъурна, 1994 йисуз шаирдин эсеррин кӀватӀал чапдай акъудна.
Ибрагьимов Нариман Меликан хва
Ибрагьимов Нариман Меликан хва — лезги шаир, кхьираг ва журналист. «Дагъустандин медениятдин кардар» я.
Ибрагьимов Нариман 1951 йисан 10 октябрдиз Кьурагь райондин Хпеж хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара «Лезги газетдин» редакцияда кӀвалазава. Н. Ибрагьимов са жерге очеркрин, гьикаяйрин ва ктабрин («Къуьлуьн кьилер», «Арсен Байрамов», «Зун итим я, итим» ва мсб.) автор я. Кхьирагди драмадин эсерарни теснифзава. Адан къелемдикай «Гележегдин нурар», «Саидни Саяд» ва «Гьакимрин папар» пьесаяр хкатнава.
1967 йис
1967 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанниирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1967-лагьай йис я. XX виш йисан 67-лагьай йис.
Конституция
Конституция — гьукуматдин дахьайтӀа гьукуматрин кӀеретӀдин ихтиярдин системадин кьулан документ. Гьадалай кьил къачуна ихтиярдин системадин амай документар акъудзавайди я. Конституцияда кхьизвайди я гьукуматдин гьал, эцигнавайвал, инсандин ихтиярни буржар, гьукуматдик квай чилерни маса кьулан важибвал авай затӀар. Конституциядин чӀехивал адаз са маса документни акси тежедайвиляй къвезвайди я.
Гандарамахи
Гандарамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 2 км яргъал ала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 198 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Тел
Тел — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. Хуьр Набрандин къвалав гала.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 700 - дилай пара касди туькӀуьрзава.
Сафаралиев Гьажимет Нурметан хва
1949 йисуз Ленинградда дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, ада вичин бубадин пеше — чехирчивал кьуна: гзаф йисара Петербургда авай Дагъустандин шампан чехиррин заводдин директорвиле кӀвалахнава.
Гь. Сафаралиев кхьираг-юморист ва сатирик я. Ада вичин куьруь-куьруь эсерар урус чӀалал кхьизва, Урусатдин газетрин ва журналрин чинриз акъудзава. Абурукай са бязибур ("Телефондай ихтилат", "Къизил балугъ гьамамда", "Эхиримжи нетижа", "Сифте гафун чкадал", "Кавказдин куьруь тост" ва мсб.) М. Жалилова лезги чӀалаз элкъуьрнава. Заридин эсеррин кьилин тема алай девирдин уьмуьр, инсанрин кьисметар ва къилихар, дуьньядин ва тӀебиатдин гьалар я. Ам нукьсанрал, эксиквилерал хъуьтуьлдаказ хъуьрезва, кӀелзавайдаз ахлакьдин тербия гуз алахъзава. 1994 йисуз Петербургда Гь. Сафаралиеван "Чехирчидин кхьинар" тӀвар алай ктаб акъатна.
1968 йис
1968 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъаннимуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1968-лагьай йис я. XX виш йисан 68-лагьай йис.
Мехкергъви Шихмегьамед
Мехкергъви Шихмегьамед — XIX виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва диндин алим.
Ам Куьре магьалдин Мехкергъ хуьре дидедиз хьана. Лезги, араб ва туьрк чӀаларал савадлу жегьилдикай фекьи хьана. Советрин девирда ам дустагъда туна, гьана рагьметдиз фена. Мехкергъви Шихмегьамеда вичин эсерар дуьньядикай («Дуьньядиз» ва мсб. ), диндикай («Ша, жемят» ва мсб. ) ва уьмуьрдин жуьреба-жуьре патарикай («Дустуниз», «Малла-Алидиз» мсб.) теснифна. И эсеррай М. Шихмегьамед устад зари тирди аквазва. М. Шихмегьамедан шиирар чапдиз акъудуник кхьираг Абдулбари Магьмудова вичин пай кутуна.
Гьажи Ибрагьим-эфенди
Гьажи Ибрагьим-эфенди, гьакӀни Ялахъ Гьажи Ибрагьим — XIX виш йисан юкьвара уьмуьр авур лезги алим ва шаир.
Ам Самур магьалдин Ялахъ хуьре дидедиз хьана. ТӀвар-ван авай алим Ялахъ Исмаил-эфендидин хва Ибрагьима вичин бубадин рехъ кьуна. Гьажи Ибрагьима эдебиятдин эсерар: шиирар, къасидаяр, мерсияр ва мсб. лезги, араб ва туьрк чӀаларал теснифна. Абур, харусенятдин жигьетдай вини дережада аваз, дерин ва хару гьиссер кваз, чӀалан вири такьатар кардик кутуна, туькӀуьрнава. Ялахъ Гьажи Ибрагьиман ирс кӀватӀ тавуна ама.
Эдеб
Эдеб (ἠθικόν, ἦθος гафуникай арадиз атанва — «этос», «къилих, адет») — эдеб, ахлакь чирзавай, ахтармишзавай философиядин хел.
Куьруь йис
Куьруь йис — юлийдин ва григорийдин чӀаварганра йиса 365 югъ авай йисариз «куьруь йис» лугьузва. Им яргъи йисалай 1 югъ тӀимил я. Куьруь йисуз февраль вацра 28 югъ жезвайди я.
Яргъи йис
Яргъи йис — юлийдин ва григорийдин чӀаварганра йиса 366 югъ авай йисариз «яргъи йис» лугьузва. Им адетдин куьруь йисалай 1 югъ гзаф я. Яргъи йисуз февраль вацра 29 югъ жезвайди я. Юлийдин чӀаварганда «яргъи йис» гьар кьуд салай тикрар жезва, амма григорийдин чӀаварганра и къайда чӀур жедай дуьшуьшарни жезва.
Сократ
Сокра́т (Σωκράτης; 470/чи девирдал къведалди 469-йис, Къадим Афинаяр — чи девирдал къведалди 399-йис, гьана) — къадим грекрин философ. Адан илимдин кӀвалахри философияда еке дегишвилер туна — тӀебиатдизни дуьньядиз килигунилай эгечӀна инсандизни философиядин теориядиз килигунал кьван. Адан илимдин кӀвалахди къадим (энтикъа) философия вилик тухунин карда цӀийи хел ахъайна.
Алибегова Бикеханум Ибадулладин руш
Алибегова Бикеханум Ибадулладин руш — лезги шаир ва кхьираг.
1951 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Магьачкъаладин культурадин училище ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара медениятдин идарайра ва мектебра кӀвалахна.
Б. Алибеговадин шииратдин ва гьикаятдин эсеррар лезги ва урус чӀаларал Магьачкъалада, Бакуда ва Москвада печатдай акъатнава.
Лерик район
Лерик район (Lerik rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 084 км². Агьалияр — 85 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 79,15 кас/км².
Административ юкь — Лерик я.
Лерик район Ленкорандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Райондин территорияда Бузеир кьветӀ ава — Талишрин суварра авай неоолитдин девирдин садлагьай кьветӀин акъваздай чка я.
XIX виш йисуз Лерик райондин чилер Баку губерниядин Ленкоран уезддик квай тир. Лерик район 1930 йисан августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан январдал кьван адаз Зуванддин район лугьузвай, райондин юкь Госмалян хуьр тир. 2008 йисан 13-лагьай июндиз райондин юкь тир Лерик поселкадиз шегьердин статус гана.
География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ Ярдимли райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Ленкоран райондихъ, на кефердинни рагъакӀидай патахъ Масала райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Астара райондихъ галаз сергьятдал ала.
Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: 1-4 °C, июлдиз: 22-12 °C. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 300—800 мм.
Агьалияр
1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 68,9 % талишар тир.
2009-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай анжах 3,06 % талишар тир.
Тикануба
Тикануба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 371 касди туькӀуьрзава.
Имам Шамил
Имам Шамил (диз, Дагъустандин Гимры хуьре дидедиз хьанва — диз, Сауди Арабистандин Медина шегьерда рагьметдиз фенва) — Дагъустандинни Чечнядин имам, Къавкъаздин сувавийрин регьбер. 1834 йисуз ам Кеферпатан Къавкъаздин имаматдин кьил хкягънавай. Миллетдай авар я.
Уьмуьрдикай
Шамил са чилин пайдин иесидин хва тир. Ада чирзавай грамматика, логика, реторикани араб чӀал. Гьам патал адаз чирвилер авайдан тӀвар акъатна 1830 йисуз суфийрин тӀарикъат Накшбандийядик экечӀна, урусри адаз мюридизм тӀвар гана. Гази-Мугьаммад имаман гъилик Дагъустандин халкьари 1827 йисуз Дагъустандин бегризни меликриз, мад Россиядиз акси акъвазна. Гази-Мугьаммада бегар вичин къуватдик кутуна. 1830 йисалай эгечӀна чеченарни эгечӀна Гьажи-Ташаван гъилик къарагъун эгечӀиз. Идеологиядин мана Ислам дин тир, Дагъустандинни Чечнядин гьар жуьр халкьар санал кӀватӀ авур. Шамил Гази-Мугьаммадан кӀеви-дустрик квай. Россиядин армия 1832 йисуз Гимрийрин къеледихъ элкъвена акъвазна гьалт иййидайла адал, Гази-Мугьаммадни пара адан юлдашар уьмуьрдай хъфена, Шамилахъ пара хирер авай. Гьавиляй гуьгъуьнин имам Шамилакай тахьана Гьамза-Бек ибн Али Искандар аль-Гьутсалидикай хьана. 1834 йисуз Гьамза-Бек ивидин къастуникай кьейила, цӀийи имамвилиз и сефер Шамил хкягъна.
ЯтӀани Шамил мажбур тир масадбурукай вичин къуватни имамат хуьз. Дагъустандани Чечняда пара меликарни бегар авай, Имаматдин чилел чпин кӀвалер-затӀар авай. Ахпа са арадилай Шамиливай вичиз аксидаказ акъвазнавайбур вичин патал хкиз хьана гьар жуьре чилера наибвилиз эцигна. 1836 йисуз адан сифтевал Чечняда Гьажи-Тачавани кьабулна. 1839 йисуз Ахулго хуьре Шамилан кьушунар урусри катана анай акъудна. Шамилан хва урусри аманатвилиз къачуна. Ахпана, Шамилавай 1840 йисуз Чечнядай хтана Дагъустандиз вичин кар вилик тухуз хьана. Ада эгечӀна кӀеви гьукумат эцигиз, ам патал ада пуд патан фикир кьили акъудиз хьана. Ада эцигна иерархия — хуьрерин кьилер, вилаятдин кьилерни вичин регьбервал вирибурун кьиле аваз. Вилаятрин чӀехибуру, наибри, Шамилан армиядин аскерар кӀватӀзавай. Гьукуматдихъ вичин, кӀеви армия, почтани гьакьаринни дувандин система хьана. 1845 йисуз Шамилан виридалайни хъсан чӀав тир. Ада урусри вичиз акси ракъурнавай армия Михаил Воронцован гъилик ракъурнавай михьиз барбатӀна. А крар гьич РагъакӀидай патан Европадани чир хьана. ЯтӀани гуьгъуьна Воронцова вичин стратегия масакӀавуна цӀийи кьиляй Шамилаз акси крар тухуз хьайила, Шамилан чӀав къвез-къвез вичин эхирдик физ хьана. Крым дяве 1856 йисуз куьтягь хьайила, Кавказда гьа дяве патал Шамилаз акси ракъур тавуна са гуж авай кар патал хуьзвай кьушунар Шамилаз акси ракъурна. 200 000 кас авай армия вилик фена Шамил алай чка элкъвена кьуна. Къвез-къвез жезвай гьал Шамилазни адан пад кьазвайбуруз лап пис хьана. 1959 йисуз Гунибда ам урусри кьуна Россиядиз тувана. 1869 йисуз Шамил фена Гьаж ийиз Меккадиз. Мединада ам рагьметриз фена.
Ипута
Ипута (ИпутӀа) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Кикуни» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 98 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва
Магьмудов Абдулбари Агьмедан хва (1930—2014) — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, драматург ва публицист.
Абдулбари Магьмудов Лезги кхьирагрин садвалдин член я. Ада 1990-1999 йисара ЛПС-дин СтӀал Сулейманан райондин отделениядин председателвилин везифияр тамамарна, ам «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Зариди ЦӀийи Макьар хуьре уьмуьрзава.
Кефердинни рагъакӀидай Англия
Кефердинни рагъакӀидай Англия (North West England) — Англиядин рагъакӀидай пата авай регион. Вад церемониядин графвиликайни са шумуд муниципалитетдин районрикай ибарат я. Административ юкьвар — Ливерпульни Манчестер я.
География
Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай регионди 14 165 км² чилин кьадар авай территория кьунва(регионрин арадал чӀехивилел гьалтайла 6-лагьай чка). РагъакӀидай пата Ирландиядин гьуьлуь кьунва. Региондин мукьув галайбур:
Шегьердин агломерация
Регионда 10 чӀехи, 100 агъзур касдилай пара агьали, шегьердин агломерация ава (2001 йисан малуматриз килигна, агьалидин кьадар тӀимил хьунин тегьерда):
Административ паюн
Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай региондик 10 сад садалай аслу тушир административная единица ава. Регион кьве метрополиядин графвиликайни (ЧӀехи Манчестерни Мерсисайд), кьве метрополиядин тушир графвиликайни (Камбрияни Чешир) ругуд садхьанвай единицадикай (Блэкпул, Блэкбернни Дарвен, РагъэкъечӀдай Чешир, РагъакӀидай Чеширни Честер, Уоррингтонни Халтон) ибарат я.
Метрополиядин графвилерни, метрополиядин тушир графвилерни садхьанвай единицар, церемониядин везифаяр таъмин авун патал, 5 церемониядин графвилик ава (ЧӀехи Манчестер, Камбрия, Ланкашир, Мерсисайд ва Чешир). Метрополиядинни метрополиядин тушир графвилер 33 метрополиядинни метрополиядин тушир райондикай ибарат я. Садхьанвай единицайрихъ къене авай паюн авач.
Ингье региондик квай графвилерни районар:
Кефердинни рагъакӀидай Англия тӀвар алай регионда 7 «сити» статус авай административ единица ава.
Экономика
Кефердинни рагъакӀидай Англияда «Ягуар», «Бэнтли», «Воксхолл» тӀваруник авай автомобиляр акъудзавай штаб-квартираярни акъудунар ава.
Ягуар Карс
Мерсисайд графвиле Ягуар Карс Лимитед компаниядин Halewood тӀвар алай, «люкс»-дережадин автомобиляр акъудзавай завод ава.
Заводдал 2000 кас кӀвалахзава.
Бэнтли Моторс
Чешир графвилин Крю шегьерда, «премиум»-дережадин автомобиляр акъудзавай, Бэнтли Моторс компаниядин заводни штаб-квартира ава. 1946 йисуз Бентли автомобильрин акъудун Дерби шегьердай Крю шегьердиз акъуднавайтир.
Воксхолл Моторс
Чешир графвилин Элесмир Порт шегьерда Воксхолл Моторс компаниядин завод ава. Адал 2122 кас кӀвалахзава, пуд сменада. Гьар йисуз заводди 187 000 автомобиль акъудзава. Адал вад рак квай хэтчбек ва ругудлагьай несилдин Astra тӀвар алай универсал акъудзава.
Спорт
2012-2013 сезонда Англиядин футболдин Премьер-лигада уртах ийизвай 20 пешекарвилин футболдин клубрикай 7 клуб Кефердинни рагъакӀидай <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Англияда база кьазва:
Футболдин Лигадин Чемпионатда 3 клуб уртах ийизва:
Садлагьай лигада 5 клуб уртах ийизва:
Кьведлагьай лигада 4 клуб уртах ийизва:
Миллетдин Конфедерацияда 4 клуб уртах ийизва:
Кефердин Конфедерацияда 6 клуб уртах ийизва:
1950 йис
1950 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1950-лагьай йис я. XX виш йисан 50-лагьай йис.
Эфендиев Магьмуд Мегьамедсалигьан хва
Эфендиев Магьмуд Мегьамедсалигьан хва — лезги шаир.
1949 йисан 5 февралдиз Кьурагь райондин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада Кьурагьрин юкьван мектеб, МВД-дин Астрахандин силисчийрин мектеб ва Дагъустандин университетдин юридический факультет куьтягьна. Гзаф йисара Махачкъаладин милициядин ва силисдин идарайра кӀвалахнава. Магьмуд Эфендиева мектебда амаз шиирар кхьиз эгечӀна. Ада вичин эсерар ("Дагъдин хуьре", "РикӀел алама", "Перестройка", "Агь, тӀебиат!" ва мсб.) лезги ва урус чӀалал теснифнава. Абур газетрин ва журналрин чинриз мукьвал-мукьвал акъатзава. 1998 йисуз заридин садлагьай ктаб "Умуддин гъед" урус чӀалал акъатна. М. Эфендиев таржумачини я: ада лезги чӀалай урус чӀалаз вичин хсуси ва милли шаиррин шиирар элкъуьрзава. Абур "Умуддин гъед" ктабда гьатнава.
Шотландиядин шегьерар
И cиягьдик 15 агъзур касдилай пара авай Шотландиядин шегьерар кутунва
Гумрамахи
Гумрамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
Пабло Пикассо
Па́бло Руи́с-и-Пика́ссо, хьайила ганвай тӀвар — Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Ма́ртир Патри́сио Руи́с-и-Пика́ссо (ва я Пикассо́, Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso; ) — испаниядин ва франциядин чӀехи чӀугвар, скульптор, график ва алим.
Гумрамахи
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал, Акуша вацӀун чапла кьерел ала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 669 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Григорийдин чӀаварган
Григорийдин чӀаварган — дуьньядин чӀехи пай уьлквейра, Урусатдани, кардик квай замана гьисабунин система. Чилин Ракъинин кьилелай элкъуьнин процессдал бинеламиш хьанва. И чӀаварган Римдин папа XIII-й Григорийди фикирна туькӀуьрнай ва сифте вахтара католик уьлквейра кардик квай.
Григорийдин чӀаварган, Юлийдин чӀаварганни хьиз, 12 вацракай ибарат я: январь, февраль, март, апрель, май, июнь, июль, август, сентябрь, октябрь, ноябрь, декабрь.
Йиса 365,2425 суткаяр ава. ЦӀийи йис январьдин 1-аз эгечӀзава, декабрьдин 31-аз куьтягь жезва.
Slayer
Slayer (, лезги: рекьизвади) - америкадин метал группа я. Ин групп 1981 ййиса Калифорнияда Джефф Ханнемандивни, Керри Кингди тӀукуьрна. Slayer, Reign in Blood альбом акъатайла агьпа, америкадин Трэш-Метал маани гьерекеддин кьиль къуна.
Муьгъверганви Али
Муьгъверганви Али — лезги шаир.
Зари Али 1858 йисуз Самур магьалдин Вини Муьгъверган хуьре дидедиз хьана. Хци зигьин авай жегьилди медресада диндин илимар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Ада хайи хуьре фекьивал ва Советрин девирда гъвечӀи къуллугъар авуна. 1937 йисан буьгьтенрик акатна. М. Алидин шиирар уьмуьрдин вакъиайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз ва хуьре хьайи агьвалатриз талукь я. Адан «Самур», «КьепӀир», «Артель» ва маса чӀалар чи йикъарани яшлу инсанрин рикӀел алама. Муьгъверган Алидин чӀалар алимар тир А. Гуьлмегьамедова ва Гь. Рамалданова сифте чапдиз акъудна. Шаирдин эсеррин «И дуьнья» тӀвар алай кӀватӀал анжах 1994 йисуз Магьачкъалада чапдай акъатна. М. Али 1937 йисуз рагьметдиз фена.
1953 йис
1953 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1953-лагьай йис я. XX виш йисан 53-лагьай йис.
Ингилис Премьер-лига
Премье́р-лига (Premier League) — анжах ингилис клубар къугъвазвай пешекарвилин футболдин лига (гьакӀни лигада Велсдин клубриз къугъвадай ихтияр ава). Англиядин футболдин лигайрин системада виридалайни вини кьилин дивизион я. Ана 20 клубди иштиракзава. Чемпионат пахун вацралай тӀул вацрал кьван физава, гьар кӀеретӀди 38 матч тухузавайди я.
Премьер-Лигадин официал спонсор — Barclays Bank, гьавиляй акъажунрин официал тӀвар — Премьер-лига Barclays я (Barclays Premier League). Англиядин сергьятрин къеце акъажунриз мукьвал-мукьвал «ингилис Премьер-лига» (English Premier League) лугьузвайди я.
Акъажунрин бине 1992 йисан 20-лагьай эхендиз кутунай. Адалай вилик гьалдив гекъигайла мадни пара финансрин менфят къачун патал (сифтени-сифте ТВ трансляциярай ихтияр маса гунугай артухан менфят къачудайвал) Садлагьай дивизиондин клубри Футболдин лигадай экъечӀуникай къетӀ авунвай. Турнирдин сифте тӀвар «Футболдин ассоциациядин Премьер-лига» (FA Premier League) тир. Гьа чӀавалай инихъ Премьер-лига дуьньяда виридалайни машгьур спортдин чемпионат яз гьисабзавайди я. ГьакӀни ам дуьньяда виридалайни чӀехи менфятар къачудай футболдин лига я — 2007/2008-лагьай сезонда клубрин умуми менфят 1,93 млрд фунт тир. Алай чӀавуз, УЕФА коэффициентрин таблицадиз килигайла, Премьер-лига къуватлувилел гьалтайла Европада кьведлагьай чемпионат я, ам анжах испаниядин «Примерадилай» агъуз я.
Тарих
1970-лагьай йисарра еврокубокра ингилис клубри чӀехи агалкьунар алахънатӀани, 1980 йисаррин эхирдив аквадай агъуз хьун арадал атанва. Стадионрин гьал писди тир, футболдин хулиганвал адет хьанва, адалай гъейри 1985-лагьай йисан Гьейзелдин мусибатдин кьулухъ вири ингилис клубар дисквалификациядик акатна - абуруз еврокубокра иштираквал авун къадагъа авунва.
Амма 1990 йисаррин сифте кьиле гьал хъсан патахъ масакӀа хъижез хьана: Англиядин миллетдин кӀеретӀ 1990 йисан Дуьньядин чемпионатда хъсанз экъечӀна (зурфиналдал кьван агакьна); вад йисан къадагъадин кьулухъ УЕФА-ди ингилис клубриз еврокубокра иштираквал авуниз развивал гана.
Хиллсбородин мусибат хьайидалай кьулухъ Тейлоран Доклад чапдай акъатнава. Докладди шартӀар эцигзавай тир, месэла, футболдин стадионрал хатасузвилин дережа хкажуникай са шумуд серенжем кьабулна кӀанда - сифтени сифте, вири стадионрин трибунаяр михьиз ацукьай чкайривди дуьзмишун.
Премьер-лигадин диб 22 клубди эцигнава: «Арсенал», «Астон Вилла», «Блэкберн Роверс», «Челси», «Ковентри Сити», «Кристал Пэлас», «Эвертон», «Ипсвич Таун», «Лидс Юнайтед», «Ливерпуль», «Манчестер Сити», «Манчестер Юнайтед», «Мидлсбро», «Норвич Сити», «Ноттингем Форест», « Атлетик», «Куинз Парк Рейнджерс», «Шеффилд Юнайтед», «Шеффилд Уэнсдей», «Саутгемптон», «Тоттенхэм Хотспур» и «Уимблдон».
Премьер-лига туькӀуьрайдалай кьулухъ
ФИФАди кьабулнавай къарариз килигна, вири миллетрин чемпионатри иштираквал ийизавай кӀеретӀрин сан-гьисаб тӀимиларна кӀанзавай тир. ГьакӀ месэла, 1995 йисуз Премьер-лигада кӀеретӀрин сан-гьисаб 20-дал тӀимил хьанва (сезондин нетижайрив кьурвал, чемпионатдай 4 кӀеретӀ акъатна, абурун чкадал 2 кӀеретӀ атана).
2006 йисан 8 кьамугдиз ФИФАди цӀийи тӀалабун малумарна - вири чӀехи чемпионатри, италиядин «Серия А» ва испаниядин «Ла Лига» кваз, 2007/08 сезон гатӀумдалди иштираквал ийизвай кӀеретӀрин сан-гьисаб 18-далди тӀимиларна кӀанда. Премьер-Лигади и тӀалабдиз ваъ лугьудай жаваб гана. 2007/08 сезон адетдалди Премьер-Лигадин ибаратдик 20 иштираквал ийизавай кӀеретӀ кваз гатӀумна.
2007 йисуз турнирдин официал тӀвар «Футболдин Ассоциациядин Премьер-лигадилай» (FA Premier League) «Премьер-лигадал» (Premier League) кьван куьруь авуна.
Корпоратив структура
Премьер-лигади корпорация хьиз кӀвалахзава, адан иесияр 20 иштиракзавай клуб я. Гьар клуб акционер я, адаз акъажунар тухунин къанунар дегишуникай ва спонсоррин икьраррикай «ван» ава. Премьер-лигадиз идара авун патал клубри кьил, къарар бегьемардай ва директоррин совет хкягъзавайди я. Футболдин ассоциацияди Премьер-лигадин гьар йикъан кӀвалахик хкуьрзавач, амма, махсус акционер яз, Премьер-лигадин кьил ва къарар бегьемердайди хкягъайла, гьакӀни акъажунрин цӀийи къанунар хкягъайла адав «вето» ихтияр гва.
Премьер-лигади УЕФА-дин Европадин клубрин кимел вичин векилар ракъурзавайди я; клубрин патай тайин тир векилар ва абурун кьадар УЕФА-дин коэффициентрин таблицадив кьурвал тайин жезва. УЕФА Европадин клубрин кими УЕФА-дин клубрин турниррин комитетдиз пуд иштиракдар хкягъзава (и комитетди УЕФА-дин Чемпионрин лигадинни УЕФА-дин Европадин лигадин кӀвалахдикай месэлаяр кьилиз тухуниз алахъзава).
Спонсорар
1993-лагьай йисалай инихъ Премьер-лигадив официал тир спонсор гва. Спонсорди чемпионатдин официал тир тӀвар тайинарзава. Агъадихъ Премьер-лигадин спонсорар ва акъажунрин официал тир тӀварар къалурзавай сиягь гала:
Трансфердин рекордар
Премьер-лигадин виридалайни чӀехи мас авай трансферар.
Премьер-лигадин къене:
Масанай Премьер-лигадиз:
Премьер-лигадай масаниз:
Узунуба
Узунуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Узунуба хуьр, Барахум, Хазарли ва Шерифуба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,260 касди туькӀуьрзава.
1956 йис
1956 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀиругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1956-лагьай йис я. XX виш йисан 56-лагьай йис.
1952 йис
1952 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀикьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1952-лагьай йис я. XX виш йисан 52-лагьай йис.
Гаф
Гаф — затӀариз, абурун ерийризни хесетриз, сада — садаз эсер авуниз ва гьакӀни гъакъикъатда авачир, инсандин хиялди арадал гъизвай абстракт тир манайриз тӀварар гузвай чӀалан тек.
Гафунин туькӀуьр хьунин тегьер чирун патал, гилан чӀаван макитди (илимди) кьилди тир морфология тӀвар авай макит (илим) арадал гъанва. Вири санлай гафар кьве типдиз чара жезва:
Грамматикадин манадиз гьалтайла, гафар чӀалан паяр хьиз классриз ччара жезва:
1954 йис
1954 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀикьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1954-лагьай йис я. XX виш йисан 54-лагьай йис.
Ургубамахи
Ургубамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
Акушали
Акушали (ГӀахъушали) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Кикуни» хуьруьнсоветдик акатзава.
Ургубамахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Акушали
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 10 км яргъал, ИпутӀамагӀар сувун хушал ала.
Ургубамахи
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 877 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Акушали
Агьалияр
Йисариз килигна Акушали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 55 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва
Шабатов Шагьабудин Нурдинан хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.
1951 йисан 4 февралдиз СтӀал Сулейманан райондин Агъа Макьарин хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Гзаф йисара «Зардиян» совхозда инженервиле кӀвалахна. Алай вахтунда ада «Лезги газетдин» хсуси корреспондент яз  кӀвалахзава.
Ш. Шабатова жегьил вахтарилай муьгьуьббатдикай, тӀебиатдикай, ватандикай ва алай девирдин татугайвилерикай шиирар кхьизва. Адан къелемдикай гьам лезги ва гьамни урус чӀаларалди шииррин ва прозадин са шумуд ктаб хкатнава. Ам «Ша хъуьрен», «Къуьлуьн кьилер», «Кьурагь райондин 70 йис» уртах, «Илиф Макьаз», «Эй, дуьнья», «Девирдин лишанар», «ТӀалар-квалар» ва «Дети аула» ктабрин автор я.
Алай вахтунда Дагъустандин гьукуматдин ктабрин издательствода чапдай акъудиз Шагьабудин Шабатован 15 печатдин чарарикай ибарат тир шииррини прозадин «Экв це дуьньядиз» ва урус чӀалалди кхьенвай шииррин «И я хочу оставить след» ктабар ава.
КьепӀир Айисат
КьепӀир Айисат — XIX виш йисан эхирда уьмуьр авур лезги шаир ва мазан.
Ам Куьре магьалдин КьепӀир хуьре дидедиз хьана. Айисатан манияр халкьдин къайдада теснифнавай бейтер я. Абур уьмуьрдин хъсан ва пис патарикай, сад-садаз кьисмет тахьай жегьилрикай, михьи кӀанивиликай суьгьбетзавай куьруь эсерар я. КьепӀир Айисатан манияр Ш. Исаева кӀватӀ хъувуна.
КӀурхуьруба
Укуруба, гьакӀни Ухуруба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Ялама муниципалитетдик акатзавай хуьр.
1957 йис
1957 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀеирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1957-лагьай йис я. XX виш йисан 57-лагьай йис.
1958 йис
1958 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурницӀемуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1958-лагьай йис я. XX виш йисан 58-лагьай йис.
Камилов Абидин Саидан хва
Камилов Абидин Саидан хва — тӀвар-ван авай лезги шаир ва журналист.
Шаир 1951 йисан 20 мартдиз СтӀал Сулейманан райондин Асалдхуьре дидедиз хьана. Ада Шихидхуьруьн юкьван мектеб куьтягьна, армиядин жергейра къуллугъна, Туркменистанда фялевал авуна. Чирвилерихъ ялзавай жегьилди Дагъустандин университетда кӀелна ва Испикрин мектебда чӀаланни литературадин тарсар гана. 80-йисара райондин ктабханада «Чешме» тӀвар алай литературадин кружок арадал гъана, райондин кхьизвай инсанар агудна. 1990 йисуз «Куьредин ярар» тӀвар алай културадин центр туькӀуьрна ва адаз регьбервал гайибурукай сад я. Алай вахтунда ам СтӀал Сулейманан райондин «Халкьдин гаф» газетдин культурадин отделдин зеведиш я. Абидин Камилован садлагьай шиир "Ишигълаван дагълар" 1956 йисуз "Коммунизмдин гатфар" газетдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисара адан шиирар, манияр ва гьикаяр кӀелзавайдав республикадин газетринни журналрин чинрилай агакьзава. Зариди уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай вичин фикирар лугьузва, гьиссер къалурзава. Абур "Куьредин ярар" кӀватӀалдик акатнава. Гзаф чӀалар, "Лезги руш" хьиз, манийриз элкъвенва: абур Майила Абдулмуталибовади, Къагьриман Ибрагьимова ва Суьлгьият Гьажиевади музыкадал эцигнава.
Пекин
Пекин (кит. 北京, гафба-гаф «Кеферпатан кьилин шегьер») — Халкьдин Республика Китайдин кьилин шегьер я. Шегьер пуд патай Хэбэй провинцияди элкъвена кьунва ва кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата Тяньцзинь провинциядихъ галаз сергьятарзава.
Пекин — агьалидин кьадардай Китайда, Шанхайни Чунцина шегьеррилай кьулухъ, 3-й чкадал ала. Им, ракьун-рекьин, авто-рекьин ва гьава-рекьерин, уьлкведа виридалай чӀехи кар алай пунктрикай я. Идалайни гъейри, Пекин, Китайдин политикадин, чирвилерин ва культурадин юкь я, гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар Шанхайни Гонконг я.
Пекин Китайдин кьуд дегь кьилин шегьеррин сиягьдик ква. 2008-й йисуз ина Гатун Олимпиядин къугъунар кьиле тухванвай.