cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Авадан хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Авадан хуьр я.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀун патав, Дербент шегьердилай 15 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 854 касди уьмуьр гьалзавай: 924 итим, 957 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 2 506 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Аракул хуьруьнсовет
«Аракул» хуьруьнсовет (Село Аракул) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин кефер пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 31,1 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 391 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 429 кас тир. Агьалидин вири яхулар, суни - мусурманар я.
Суахили чӀал
Свахьили (kiswahili)
Хинелугъар
Хинелугъар, Хинелугъвияр (хин. кеттитурдур, кетш халх) — дегь Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Кеферпатан Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ ва са кьадар Владимировка хуьрера уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Лезги чӀаларин группадик акатзавай хинелугъ чӀалал рахазвайди я.
Вилик хинелугъвийрин арада лезги чӀални азербайжан чӀал гегьенш тиртӀа, гила тек са азербайжан чӀал гегьенш я.
Диндал гьалтайла хинелугъар суни мусурманар я.
Кьадар
Тарихдин чешмейра къейд авунвайвал, 1859 йисуз Хинелугъ хуьре 2300 касди уьмуьр гьалзавай. 1879 йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар 2196 кас тирди къалурнава. 1886 йисуз и рекъем 2167 я. Аквазвайвал, 27 йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач, акси яз 133 кас тӀимил хьанва. 1921 йисуз Азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла Хинелугъ хуьре 1800 инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва. 1926 йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава: 1448 кас. Абурукай анжах 105 касдин миллет хинелугъви хьиз, амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва. 1959 йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач. На лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш. Гьакъикъатда исятда Азербайжандин Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Девечи ва маса районра 17 агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава. . Амма абурун лап чӀехи пай ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенва.
Тарих
Хинелугъар — дегь Алпандин несилар я. Абурукай сифте малуматар гузвай тарихдин гъилив кхьинар XVIII виш йисариз талукь я. XIX виш йисал къведалди хинелугъарни Хинелугъ хуьр Ширвандин ханвалдик, ва XVIII виш йисан юкьварай гатӀумна Къубадин ханвалдик акатзавай.
ЧӀал
Хинелугъвийрин хайи чӀал — хинелугъ чӀал я. Адалай гъейри абуруз виридаз азербайжан чӀални чизва. Хинелугъ хуьряй къеце пата уьмуьр гьалзавай хинелугъри чпин чӀал рикӀелай алудна азербайжандал рахазвайди я. Вичихъ кхьинар авачтӀани, алай чӀавуз Хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава.
Хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чӀаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва.
Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква.
Культура
Муькуь суван халкьариз хьиз, хинелугъвийризни суван уьмуьр гьалунин тегьер хас я. Адетдин тир кӀвалах — хъуьтӀуьн чӀурарал куьч ийиз хуьдай малдарвал я. Июнь - сентябрь варцара малар хуьруьн къваларив галай чӀурара хуьзвай, хъуьтӀуьз адет тирвал Хъачмаз ва Къуба районрин кьулувилериз гьалзавай. Лежбервилиз куьмекдин метлеб авай, ам акьванни вилик фенвай машгъулат тушир. Сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хьана фенвай суварин гуьнейра хуьруьн эгьлийри мух, сил, мержемекар цазвай. 1930 йисалай гатӀумна картушарни цазвай.
Хинелугърин кеспияр лезги халкьарин кеспийриз пара мукьва я, ибур — сун парчаяр гьазурун, сун гуьлуьтар хрун (хин. джораб) “мясерар”, цӀегьрен сарикай мерезар, цӀилер хрун ва са рангунин литинин парчаяр гьазурун я.
Чпин хайи Хинелугъ хуьр — кӀвалер гурар хьиз сад-садан къаварин винел алай, са типдин суван хуьр я. КӀвалер асул гьисабдалди кьве гьавадин, нагъвар квай накьвад кирпичрикай эцигнавайбур я. Кьулу къавун чин пад накьвадив кӀевирзавай. КӀвалин чилер чепедалди асунзавай, дакӀаррин чкадал шуьшеяр квачир гьакӀан тӀеквенар туькӀуьрзавай. Инсанар кьведлагьай гьавада амукьзавай, ана са шумуд комнатаяр жедай, садлагьай гьавада гьайванар хуьзвай. Хзанар амукьзавай кӀвале (хин. тунор) лугьудай тӀанур хьтин сив ахъа къул авай, адан винел пата къавал экв гузвай ва гум чӀугузвай тӀеквен авай. КӀвале гьакӀни каминар жезвай.
Хинелугъвийрин адетдин тӀуьнар-хъунар асул гьисабдалди некӀедин магьсулрикай ибарат я, ибур: ниси, нек, хкяйнек, цуру нек. Мухадин, къуьлуьн ва икӀид гъуьрерика гьазурзавай кьел квачир фар чразвайди я. ЧӀуран хъчарикай гегьеншдиз менфят къачузва. Суваррин тӀуьнар: ргай як, пахлайринни дуьгуьдин аш. Адетдин хъунар — шуьрбет (вирт квай яд), хъчарин гьалимаяр.
Дуьз совет бередин коллективизация къведалди, хинелугъвийрин жемиятда лап улу-бубайрин цӀуру адетар ва несилдин алакъайрин къуватлу таъсир амукьнай, месела, ивидин кьисасар къачун, сад-садаз куьмекар гун, мугьман кӀанивал, кьепӀина авай аялрал лишанар кутун. Абуру анжах чпин миллетдин векилрин арада никягьар кутазвади я. Ими патай никьягарни кутузвай. Никьягь диде-бубайрин ихтиярдалди, пул ва я багьа затӀар гана кутазвай, асул гьисабдалди им лапагар, дуьгуь, кьериз — пул тир. Хинелугъвийрин дегь адетрикай сад, цӀийи кӀвализ гъайи суса кьил къакъудун тир: 2-3 йисан къене свас апайдихъ, чӀех хинерихъ, буба патай имийрихъ галаз рахадачир, къаридихъ галаз и къакъудунар са кӀус куьруь тир.
Хинелугърин фольклор вилик хайи чӀалал тиртӀа, гила азербайжан чӀалал я. Хайи чӀалал махар, манияр, мисалар, халкьдин мецин иер эсерар саки тамамвилелди квахьнава.
Алпандин халкьарикай сад тирвиляй, хинелугъвийирини и чӀавалди цӀуз, ракъиниз ибадат ийизвай, марф эвердай адетат авай. Гила абуру мусурманрин суварар кьиле тухузва, ва гьуьрмет авай ксарин сурар тир — пӀирериз икрам ийизвайди я.
Ꚍ
Ꚍ — лезги чӀала tʰ, абхазрин tʷ ван къалурзавай цӀуру кирилл гьарф.
КицӀ
КицӀ (Canis lupus familiaris) — кӀвалин гьайван. Кацерихъ галаз виридалайни пара авай кӀвалин гьайванрик квайди я. Илимриз аквадайвал, жанавуррикайни чакъалрикай хкатнавай хел я.
Керекул
Керекул (сорока) — пехъренбурун хзандик квай, керекулрин жинсиниз талукь нуькӀ.
ЧкӀанвай чилер
Керекулар асул гьисабдалди Евразия материкда ва Кеферпатан Америкадин рагъакӀидай пата, Аляскадилай Калифорниядал кьван авай чилера гьалтзава.
Европада керекулар, анжах Аравилин гьуьлуьн бязи островрилай гъейри вирина гьалтзава. Европадилай гъейри керекулар Африкадин кефер патара, Марокко, Алжир ва Тунис уьлквейрин гьуьлуьн кьерихъ галай вилаятрани акваз жеда.
Керекул — мекьи береда чими уьлквейриз лув тагудай, гьамиша са чкадал уьмуьр ийизвай нуькӀ я.
НуькӀрен акунар ва кьетӀенвилер
Вичин чӀулав-лацу рангар алай цӀакулриз ва адетдиндилай яргъи тумуниз килигна муькуь нуькӀверин арадай керекул регьят чир жеда. Адан кьил, кьам ва кӀул чӀулав я, руфун ва къуьнер лацубур я. ГьакӀни, гзаф вахтара луварин кӀвенкӀверни лацу жеда. Керекулдин чӀулав тум адан бедендилай яргъи я. Эркек ва диши нуькӀвер акунрай сад-садавай тафаватлу туш, амма эркекар дишийрилай са кьадар залан я. Эркекдин юкьван гьаларин заланвал — 233 грамм, дишийрин — 203 гр. Керекулрин яргъивал 51 см-див агакьун мумкин я, луварин ахъавал 90 см-див.
ЧиляйтӀуз керекулар гзаф вахтара хкадриз-хкадриз къекъвезава, амма абурувай пехъерхьтинбурун жинсиниз хас тир кьетӀен экъуьнив — камар вегьинивди къекъвезни жезва. Тарцин хилерал ам пара кӀубандиз гьерекатзава. Керекулди лепедай физвайди хьиз, садлагьана хкаж жез, гуьгъуьнлайни аста-аста агъуз жез лув гузвайди я.
Ван
Хата акурла керекулри «шэк шэк шэк» хьтин ванер акъудзава. Партнёр желб авун патал керекулди аста лирлияр язава. Вичиз махсус территория къалурун патал нуькӀре тарцин кьилихъ ацукьна «киа», «кяя», «кик» хьтин ванер акъудзава.
Акьул
Керекул виридалайни акьуллу нуькӀверикай сад гьисабзавайди я. Керекулриз чпин жемиятдин арада кардик квай ритуалар авайди малум я, ва гьакӀни абурувай сад садаз перишанвилин гьиссер къалуриз жезва. Керекул — гуьзгуьда авай эхъен вич тирди чир жезвай дуьньяда малум тек сад тир нуькӀ я. Месела, гуьзгуьдиз килигзавай попугайди вичин эхъен маса попугайдикай кьазва.
Уьмуьр тухунин тегьер
Адет тирвал керекул даим са чкада уьмуьр тухузвай нуькӀ я. Асул гьисабдалди абур гъвечӀи паркра, салара, тамун зулара, гъвечи рукара гьалтзава. Керекулар чӀехи тамаривай яргъал акъваззава. Керекулри жуьтралди уьмуьр гьалзава. Вичин сифте жуьт ада уьмуьрдин садлагьай йисуз хкязава, кьведлагьай йисуз диши кфизва ва гатфариз муг туькӀуьрна шарагар чӀехи ийизва. Мукьвал-мукьвал тарцелай тарцел лув гузвай пуд-кьуд керекул акваз жеда, гзаф вахтара им керекулрин хзан жезва, эркек, диши ва абурун шарагар. Чпиз махсус чилер керекулри муькуь керекулрин гьахьунивай викӀегьвилив хуьзвайди я. Гъуьрчехъан ва я маса хата акур акур керекулди акъудзавай тӀекьрекьдин ван саки вири гьайванриз хатадикай хабар гуда.
Керекул дуьньядин культурада
Дуьньядин чара чара халкьарин фольклорда ва культурада керекул жуьреба-жуьре образда гьатнава. Месела, китайдин медениятда керекул — инсандиз бахтлувал, шадвал гъидай гьайкалдивай гьисабзава. Идаз акси яз, урус халкьдин фольклорда керекул нагьакьан персонаж хьиз гьатнава. Къедалди, урусрин арада гзаф рахазвай, чӀуру мез квай ва чарадакай гъибетар ийидай дишегьлияр керекулдиз тешпигь ийизва.
Сегелер
Сегелер (Сегелер) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, Берикей хуьруьхъ галаз «Берикей» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун сивин мукьвал, Каспий гьуьлуьн кьерел ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1976 йисуз кутунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 206 касди уьмуьр гьалзавай. Хуьре даргийрини терекемейри (цӀапар) уьмуьр гьалзавайди я, вири суни - мусурманар я.
Сув нйала
Сув нйала (лат. Tragelaphus buxtoni ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Филер
Филер, Вини Филер, ЦӀуру Филер (Филя) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай, тарихдин къене Докъузпарадиз талукь тир гадарнавай хуьр.
Тарих
XII виш йисалай гатӀумна Филер хуьр Дагъустандин чилерал аваз я. ЧӀехи бубайрилай амай сивяй-сивиз атанай кьисадиз килигна, хуьр пуд гъвечӀи ДепӀенар, КӀвахъар ва ЧӀуру хуьр хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин нетижада арадал атанвайди я.
1966 йисуз хуьр Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч хьана ЦӀийи Филер хуьр кутунай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 1 102 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Филерин эгьлияр сихилриз пай жезвай, ибур: Гачалар, Иридар, Мундугъар, КӀвахъар я.
Суварин цӀиргъ
Сув (Сува́р) — чилелай хкаж хьанвай чкаяр.
Суни
Суни (лат. Neotragus moschatus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Суварин цӀиргъ
ЦӀалцӀам чкайрила кьакьан авай (са шумуд цӀитӀар метрилай агъзур километрал къведалди) дуьньяда виридалай кьакьан сув я Джомолунгма (ва я Сагарматха, ва я Эверест).
Сувайра, чабни кьакьанбур, цӀалцӀам чилел тежедай зтӀар, къванар ава. Лап пара кьакьан сувайрин (3000 м-лай винихъ) авазва гьамишан живер. Сувайрин винерал алазва йике муркар. Суваяр авазвайди я пуд кьакьан жуьре:
Материкринни экуьн патарин виридалай кьакьан суваяр:
Сувар (ансамбль)
«Сувар» ансамбль — 1996 йисан июндиз Азербайжандин Баку шегьерда арадал атанвай манийринни кьуьлеринлезги ансамбль. Вичин суракьар вири дуьньядиз чкӀанвай «Сувар» къе лезгийрин рикӀ алай пешекар коллектив я. Ансамбль арадал гъана, адаз регьбервал авур кас Керимрин Седакъет я.
ТӀварцӀин арадал атуникай
Ансамбльдин тӀвар сув (гора) + гзафвилин форма къалурзавай ар паюникай арадал атанвайди я. И тӀварцӀи лезги чилерал алай кьакьан сувар символ яз хьузва.
Тарих
Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар Руслан Пирвердиева, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик Решад Ибрагьимов, Роза Гьажимурадова, Жемиле Залова, Жавагьир Абдулова ва Эльвина Гьейдарова хьтин манидарар экечӀна.
2004 йисуз С. Керимовади сифте яз Бакуда «Сувар» тӀвар алай кьуьлерин мектеб кардик кутуна ва хореограф Зейнал Жигерхановахъ галаз санал 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. 2006 йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театрда кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна маничийрини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай вахтунда «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи дад кутазва.
«Суварикай» республикадин телевиденидин «Ижтимаи» каналди са сятдин фильм чӀугуна къалурнай. Азербайжандин маса каналрини коллективдикай цӀудралди сюжетар гьазурна. Ансамблди Москвадин Кремлдин чӀехи имаратда, Миллетрин КӀвале, Санкт-Петербург, Ярославль ва маса шегьерра концертар гана. Турциядин TRT каналдин теклифдалди 2009 йисуз и уьлкведа хьайи коллективдикай гьа каналди са сятдин фильм чӀугуна къалурна.
Киш
Киш — жумядинни гьяддин арада авай, гьафтедин ругудлайгьай югъ.
Дегь грек чӀал
Дегь грек чӀал (ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα) — чи э.в 2 - лагьай агъзур йисан эхирдай чи эрадин V виш йисал кьван грекрин ойкуменадин чилера гегьенш хьайи, Инд-европадин чӀаларарин хзандик акатзавай чӀал, гилан грек чӀалан улу-буба.
КицӀеринбур
КцӀеринбур икӀа КцӀер ухшарбур ва Жанавуринбур (Canidae) —
Классриз паюн
Агъуьнрун жуьре:
Анхо
Анхо — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Чанко хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 7 км яргъал, Чанковская вацӀал ала.
Ривера (департамент)
Риве́ра департамент (Departamento de Rivera) — Уругвайда авай департамент я.
Анхо
Тарих
1859 йисуз Анхо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир.
Ривера (департамент)
Майдан — 9 370 км². Агьалияр — 103 124 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 11,05 кас/км².
Анхо
Агьалияр
Йисариз килигна Анхо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 35 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Ривера (департамент)
География
Департаментди Уругвайдин кефер пата чка кьунва.
Коб
Коб (лат. Kobus kob ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Койот
Койот, ва я чуьлдин жанавур (Canis latrans) — гьайван.
Вини Катрух хуьруьнсовет
«Вини Катрух» хуьруьнсовет (Село Верхний Катрух) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Вини Катрух хуьр я.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 29 км яргъал, Хиривалю вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 415 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 460 кас тир. Агьалидин вири яхулар, суни - мусурманар я.
Рио-Негро (департамент)
Майдан — 9 282 км². Агьалияр — 54 765 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,9 кас/км².
Административ юкь — Фрай-Бентос.
География
Департаментди Уругвайдин рагъакӀидай пата чка кьунва.
Борч хуьруьнсовет
«Борч» хуьруьнсовет (Борчский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондиз талукь тир муниципалитет.
Административ юкь — Борч хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Борч, ЦӀийи Борч.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 591 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 394 кас тир. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Сальто (департамент)
Сальто департамент (Departamento de Salto) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 14 163 км². Агьалияр — 124 878 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 8,82 кас/км².
География
Департаментди Уругвайдин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва.
Мехетури
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 34 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Конгони
Конгони (лат. Alcelaphus buselaphus) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ГелмецӀ хуьруьнсовет
«ГелмецӀ» хуьруьнсовет (Гельмецинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — ГелмецӀ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ГелмецӀ, Курдул-Лекь.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 842 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 845 кас тир.
Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.
Коюкон чӀал
Коюкон чӀал (чпиндал Denaakkʼe, Dinaak̲'a, Koyukon, Unakhotana)
Мексика
Конституциядин жигьетдай Мексикадиз официал чӀал авач. Агьалидин чӀехи пай испан чӀалал рахазва лугьуз и чӀал гьукуматда де-факто официал чӀал хьиз физва.
География
Мексика кефер пата АСШ-дихъ галаз ва кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Белиздихъни Гватемаладихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай Калифорния гьуьлуькайдин ва Лас океандин, рагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин, Мексикадин гьуьлуькайдинни Кариб гьуьлдин ятари кьунва.
Супик чӀал
Алютик чӀал Супик чӀал, Сугпиак чӀал
Мексика
Административ паюн
Мексика — федератив садвал я, 31 штатрикай (estados) ва сад федерал округдикай (Distrito Federal) ибарат я.
Супик чӀал
Урус чӀал гафар
Урус чӀалай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).
ТӀиб
ТӀипӀер (Strigidae) - хизан вагьши нуькӀверин, какатзавай мехелдик ТӀипӀер ухшарбур. ТӀипӀеринбрук акатзва 23 двул ва 200 гзаф жуьреяр.
Татархан
Татархан (Татарханкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар татарарни - монголрин тарашхъанрин вигьинрихъ алакъа аваз я. И хуьр са чӀавуз, татаррин кьушунрин кьилел алай кас яшамиш жезвай чка хьун мумкин я. Гуьгъуьнлай адаз Татархандхуьр лугьуз хьанвай, яни «татаррин хандин хуьр».
Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат - мискӀин ала. Хуьруьн рагъэкъечӀдай патан къерехда «ПӀир Сефер-Али» пӀир ала.
Агьалияр
1966 йисуз хуьруьн агьалияр ЦӀийи Макьариз ва Герейханован совхоздиз куьч хьанвай. Алай чӀавуз хуьре 35 майишатар гваз 153 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 104 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 523 кас тир. 64 хзандал налогар эгинай. Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 5 манатни 60 кепек налогдин пул вугузвай, вири – 358 манатни 40 кепек. 41 хзан налогдикай ада тир.
Татархандхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.
Сан-Хосе (департамент)
Сан-Хосе департамент (Departamento de San José) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 4 992 км². Агьалияр — 108 309 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 21,7 кас/км².
Административ юкь — Сан-Хосе-де-Майо.
География
Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва.
Тай чӀал
Тай чӀал (ภาษาไทย /, пхаса-тхай)
Серро-Ларго
Майдан — 13 648 км². Агьалияр — 84 698 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,21 кас/км².
Административ юкь — Мело.
География
Департаментди Уругвайдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.
ТӀебиат
ТӀебиат — Чилер-цаварин материал дуьнья, тӀебиатдин макитри (илимри) чирзавай асул объект. Уьмуьрда «тӀебиат» гаф, инсадин гъилив авуначир затӀариз лугьузвайди я.
Ччил
Ччил — чан алай ва чан алачир затӀарин уьмуьр ва тӀебиятдин кьетӀенвилер хуьдай, инсанриз чидай тек сад тир планета. Ракъинин системада пудлагьай чкадал ала.
Куду
Куду (лат. Tragelaphus strepsiceros ва Tragelaphus imberbis) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ТӀебиат
Геология
Геология — ччилин къатарин туькӀуьрун ва абурук квай мядендин менфят авай затӀар чирзавай макит (илим).
Яд
Яд — водороддикайни кислороддикай ибарат тир ва дуьньядин махлукьатдин уьмуьр хуьн патал герек тир химиядин затӀ. Ччилин винел патан 71 % ятари кьунва. Идалайни гъейри ятарин 1,6 % ччилин кӀаник гала.
Ихрек хуьруьнсовет
«Ихрек» хуьруьнсовет (Ихрекский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Ихрек хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ихрек, Аран.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 335 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 2 364 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 2 647 кас тир.
Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Сорияно (департамент)
Административ юкь — Мерседес.
География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъакӀидайдан пата чка кьунва.
Кувейт
Гьукумат Кувейт (دولة الكويت‎, Давла́т эль-Куве́йт) — кьиблединни рагъакӀидайдан азияда авай гьукумат. Кьилин шегьер — Эль-Кувейт я.
География
Кефер ва рагъакӀидай пата Иракдихъ галаз, кьибле пата Сауди Арабистандихъ галаз сергьятра ава, рагъэкъечӀдай патай Персиядин заливдин ятари кьунва.
Хандо (Дагъустан)
Хандо — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Чанко хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Хандо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Хандо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 33 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Шивор
Шивор — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Чанко хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Шивор хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Шивор хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 85 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Трейнта-и-Трес (департамент)
Трейнта-и-Трес департамент (Departamento de Treinta y Tres) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 9 529 км². Агьалияр — 48 134 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,05 кас/км².
География
Департаментди Уругвайдин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.
Уллугъетягъ
Уллугъетягъ, ЧӀехи - Гъетягъ (Уллугатаг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Шихидхуьр, Птидхуьр, Сайтархуьр, Пиперхуьр.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар туьрк. «Уллу» (чӀехиди, кьилинди) ва «Гъед» (цавун тело) гафарихъ галаз алакаъа аваз я.
Хуьрелай 3 - 4 км рагъэкъечӀдай патахъ, архитектурадин имаратар тир уллугъетягърин дегь чӀаван сурар авайди я. Хуьрелай 4 км кеферни - рагъэкъечӀдай патахъ пӀир ва цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦекпӀер пӀир» тӀвар алай чка ава. Хуьруьн кеферпатан къерехда эриенийрин сур ава.
XIX виш йисуз Уллугъетягъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Пиперхуьр ва Сайтархуьр хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 199 кӀвале 718 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 121 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 653 кас тир.
Куьре Мелик
Куьре Мелик — тахминан 1340–1410 йисарин къене уьмуьр авур юкьван виш йисарин тӀвар-ван авай лезги шаир.
Уллугъетягъ
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: ЧкӀаяр, СикӀеяр, Юркъулияр, Къаргъаяр, Къанбацар, Пилтияр.
Куьре Мелик
Адан девир кьадар авачиз заланди тир: чи халкьди уьмуьр ийизвай чилерал са къатда къецепатан чапхунчийри гьужумарзвай. Меликаз Тамерланан кьушунрин тарашчивилер акуна. Куьре Меликакай гзаф риваятар ама. Са бязи риваятри ам Курар шегьердин агьали тирди, муькуьбуру ам курхуьруьнви тирди лугьузва.
Уллугъетягъ
Агьалияр
Уллугъетягъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я.
Куьре Мелик
Са риваятди хабар гузва: "«Курхуьр Тамерланан чапхунчийри чукӀурайди я. Гьа чӀавуз хуьре вири лезгийриз машгьур шаирди уьмуьрзавай. Адалай лезгияр сад ийиз ва абурун кьиле акъвазиз алакьнай. Шаирдин тӀвар Мелик тир. Меликаз чапхунчийрин патай зулумар акуна. Чпин гъиле гьатайла, душманри ам ярхарнавай чукьвандал кутӀунна, кьулаба кьунвай туруналди гатанай, адан хирерив ва вилерив цӀай агудиз, къакъуднай. Ахпа шаир зиндандиз гадарна, адаз фу-яд ганач. Амма руьгьдиз чӀехи Мелика вири гужар эхна. Лезгийрин кьушунди хуьрер душманрикай азад авурла, ам буьркьуь хьанвай…»"
Кальял хуьруьнсовет
«Кальял» хуьруьнсовет (Кальяльский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Кальял хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кальял, Джиных, Корш, Кусур, Мухах, Оттал.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 971 касди уьмуьр гьалзавай.
2002 йисан малуматрив кьурвал 1 797 кас тир.
Агьалияр цӀахуррикайни аваррикай ибарат я, суни - мусурманар я.
Флорес (департамент)
Фло́рес департамент (Departamento de Flores) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 5 144 км². Агьалияр — 25 050 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 4,87 кас/км².
Административ юкь — Тринидад.
География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъакӀидайдан пата чка кьунва.
Тамун цуцӀул
Тамун цуцӀул ва икӀа хъпигардан (Martes martes) — жуьре некхвадайбрин хзан цуцӀулрин (Mustelidae).
Тамун фил
Тамун фил (лат. Loxodonta cyclotis) — жуьре фил, йашамиш жезва Африкада. . Бедендин йаргъивал — 3 м.
Лучек хуьруьнсовет
«Лучек» хуьруьнсовет (Лучекский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Лучек хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Лучек, Вруш.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 484 касди уьмуьр гьалзавай.
2002 йисан малуматрив кьурвал 817 кас тир.
Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Танакросс чӀал
Танакросс чӀал
Флорида (департамент)
Флорида департамент (Departamento de Florida) — Уругвайда авай департамент я.
Административ юкь — Флорида.
География
Департаментди Уругвайдин юкьван пата чка кьунва.
Ттар
Ттар
Муьхрек хуьруьнсовет
Административ юкь — Джилихуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Джилихуьр, Муьхрек, Цудик.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 302 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 320 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 1 541 кас тир.
Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Муни (Дагъустан)
Муни — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Муни хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 7 км яргъал, Унсатлен вацӀал ала.
Тарих
1859 йисуз Муни хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Муни хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 220 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Хинелугъ чӀал
Хинелугъ чӀал (хин. Каьтш мицӀ) — хинелугъ халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин хинелугъ хилек акатзава. ЧӀал Азербайжандин Къуба районда гегьенш я. Паспортра хинелугъар азербайжанар хьиз къейд ийизвайвиляй абурун дуьз кьадар малум туш.
Хинелугъ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и дегь алпандин чӀаларикай сад тир хинелугъ чӀал лезги чӀаларин группадивай къакъудна кьилдин чӀал тирди лугьузва.
Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква.
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналди гузвай малуматрив кьурвал, хинелугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар 1.500 кас я.
Хинелугъ чӀал Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ ва Владимировка хуьрера гегьенш я.
Тарихдин чешмейра къейд авунвайвал, 1859 йисуз Хинелугъ хуьре 2300 касди уьмуьр гьалзавай. 1879 йисуз хуьруьн агьалийрин кьадар 2196 кас тирди къалурнава. 1886 йисуз и рекъем 2167 я. Аквазвайвал, 27 йисуз хинелугъвийрин кьадар са кас кьванни артух хьанвач, акси яз 133 кас тӀимил хьанва. 1921 йисуз Азербайжанда хуьруьн майишатар сиягьдиз къачудайла Хинелугъ хуьре 1800 инсанди уьмуьр гьалзавайди малум хьанва. 1926 йисан малуматра хинелугъвийрин кьадар мадни тӀимил тирди къалурнава: 1448 кас. Абурукай анжах 105 касдин миллет хинелугъви хьиз, амайбурун миллет туьрк хьиз кхьенва. 1959 йисалай инихъ хинелугъвийрин тӀвар этнос хьиз сиягьра эсиллагь амукьнач. На лугьуди республикада ихьтин халкь ерли хьайиди туш. Гьакъикъатда исятда Азербайжандин Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Девечи ва маса районра 17 агьзурдав агакьна хинелугъвийри уьмуьр гьалзава.
ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада хинелугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква.
Вичихъ кхьинар авачтӀани, алай чӀавуз Азербайжандин Къуба райондин Хинелугъ хуьруьн мектебдин агъа классра кӀелзавай аялри хинелугъ чӀал дидед чӀал хьиз чирзава.
Ванерин къайда
Хинелугъ чӀалан фонетикадин система гзаф девлетлуди я, адак 77 ванер — 59 ахъа тушир ва 18 ахъа ванер акатзава.
Кхьинарни алфавит
Хинелугъ чӀалаз официалвилелди кхьинар авачиртӀани, 1991 йисуз Бакуда хинелугъ чӀалал, кириллик алфавитдалди «ХӀикмаьти чаьлаьнг» тӀвар алай улуб басмадай акъатна. Адет тирвал, кхьинра ва литературада хинелугъри цӀап чӀалакай менфят къачузвайди я.
Вилик хинелугъ чӀалал акъатзавай улубра гуьгъуьнин кириллик алфавит кардик квай:
2007 йисан 23 йиюньдиз Хинелугъ хуьре кьиле фейи, М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ-дин лингвистрикайни Хинелугърин юкьван мектебдин муаллимрикай ибарат тир хинелугъ чӀалан алфавитизациядин комиссиядин кӀватӀалда, латин графикадин бинедаллаз туькӀуьрнавай цӀийи хинелугъ чӀалан алфавит кьабулнай.
Хинелугъ чӀалан латин алфавит:
ЧӀалан лексикадикай
Тарихдин вакъиайри будугъ ва къирицӀ чӀалариз хьиз хинелугъ чӀалазни гзаф кӀевер гана. И чӀал маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гила и делилдикай масакӀа менфят къачуз алахъзавай Азербайжандин бязи кирамри хинелугъар лезги халкьарин ваъ, туьрк халкьарин группадик акатзава лугъузва. И авторрикай сада — Новрузлу Семендер Салманова кхьенвай гафариз фикир гун :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' Шагь-дагъдин хурал экӀя хьанвай хуьр виридаз хъсандиз чида. Ам Шемкирдин Хынна хуьряй куьчарнавай Хынналыкь (Хына) хуьр я… Байлакан — Байлакъан тӀварар алай райондин тӀварцӀе авай «Байлагъ», «Къафкъаз» гафуна авай «Къаз-Каз», Къуба, КцӀар районрин тӀварар, и чилерал алай вацӀарин, чкайрин, суварин, гьуьлуьн ва халкьдин тӀварар хинелугъ гафарикай арадиз атанвайди я… Вичихъ 5 агьзур йисан тарих авай и халкь Къафкъаздин вири пипӀериз чкӀана ва ада вичин чӀалалди чкайриз тӀварар гана. И тӀварарикай дуьньядин халкьари исятдани менфят къачузва. Аквар гьаларай Хинелугъ лап чӀехи халкь тир. И халкьдиз чуькьуьнар гана, ам вичин дегь чилерилай чукӀурна… И халкь гуннрикай тирди фикирда кьуртӀа, адан тӀвар Хыналыкъ — «Гьуналыкъ» хьун тӀебии я. ''
ЧӀалан илимдикай, тарихдикай, археологиядикай хабар авачир и касди хинелугърикай лап дегь ва лап чӀехи халкь авуна, абур туьрквер я лагьайдалай гуьгъуьниз лезги гафарин куьмекдалди «Къафкъаз», «Пелекьван», «КцӀар», «Къуба», «Баку» хьтин топонимриз акатайвал баянар гузва ва и тӀварар хинелугъ чӀалан гафарикай арадиз атанвайди я лугъузва. Амма и гафар ада лезги чӀалан ваъ, туьрк чӀалан гафар хьиз къелемдиз гузва. Ада хинелугъ чӀала «ал» гафунихъ на лугьуди «лацу» ва «нек» хьтин кьве мана ава лугьузва ва «албан» гафуни «лацу къаб» хьтин мана гузвайди малумарзава.
Эхирда «албан» гафни туьрклемишзава. А касдин баянар жувакай кутазвай тирди кьатӀунин патал чи машгьур алим Ф. А. Гъаниевади туькӀуьрна, 2002 йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай «Хиналугско-русский словарь» улубдиз килигун бес я. Гафарганда къалурнавайвал, лезги чӀала хьиз, хинелугъ чӀалани «ал» гафунихъ «красный», «алый» хьтин манаяр ава.
Гьа икӀ, гагь будугъар, гагь къириицӀарни хинелугъар туьрквер я лугьузвай ихьтин ксариз лезги халкьни лезги чӀал аквадай вилер авач ва гьавиляй абур ара датӀана чи чӀалан группадик акатзавай халкьар чавай къакъудиз алахъзава. Амма тарихдин ва чӀалан илимдин делилри абуруз чпин ниятар кьилиз акъуддай мумкинвал гузвач ва къвезмай чӀавузни гудач.
Маса лезги хуьрерихъ галаз алакъаяр квадарай хинелугъвийри лезги чӀалан са кьадар гафарин чкадал чпи туькӀуьрай цӀийи гафар кутуна. Гьавиляй урусрин автор В. Легкобытова XIX виш йисан 30 — й йисара къелемдиз къачур вичин «Кубинская провинция» улубда сифте яз хинелугъ чӀал лезги чӀалакай чара авунай. 1840 йисуз Дагъустанда хьайи И. Березина кхьенай: «Садбуру лугьузвайвал, Къуба ханвалда дегь ва чан алай тарихди уьмуьр гьалзава. Им Хинелугъ хуьр ва и хуьруьн агьалияр я хьи, абур къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир, авайвал лагьайтӀа, чпелай гъейри садни гьавурда акьазвачир са чӀалалди рахазва».
А девирдин бязи кирамри хинелугъ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавачир кьилди чӀал я лугъун дуьшуьшдин кар тушир. Абуруз я лезгийрин, я хинелугъвийрин тарихдикай герек тир чирвилер авачир. Амма чпихъ ихьтин чирвилер авай маса урус кирамри гьеле абурал къведалди, XVIII виш йисан сад лагьай паюна кхьенай хьи, Будугъ, Хинелугъ, КъирицӀ, Жек, Элик, Ергуьж ва Гьапут хуьрерин агьалияр лезги чӀалалди рахазва.
Чна фагьумзавайвал, гьеле XVIII виш йисуз хинелугъ чӀал кьилди чӀал хьиз бегьемвилелди кӀалубда гьатнавачир. Вучиз лагьайтӀа а девирда уьмуьр гьалай хинелугъви зарийри — Хинелугъ Суьлеймана чпин шиирар лезги ва азербайжан чӀаларалди теснифнавай. Азербайжан чӀалан таъсир абуруз мадни пара хьанва ва и сеняткарри чпин гзаф эсерар гьа чӀалалди туькӀуьрнава. Адет яз, XVII — XVIII виш йисара дидед чӀалал хьиз, маса чӀаларални эсерар тесниф авур Лезги Салигь, Лезги Къадир, Лезги Эгьмед, Мирза Али, Ахцегъ Назим хьтин сеняткарри ва маса лезги зарийри ара-ара лезги чӀалан тариф ийиз, ам чӀур тавуна, михьиз хуьн герек тирвал рикӀел хкизва. Амма хинелугъви зарийри ва ашукьри хинелугъ чӀалакай са келимани лугьузвач. XVIII виш йисалай гатӀунна азербайжан чӀалан таъсирдик акатай хинелугъ чӀала гуьгъуьнин виш йисара и чӀалай вишералди гафар къачуна, са пай лезги гафарин чкадал вичи арадал гъайи цӀийи гафар атана. 1750—1820 йисара хинелугъвияр «лезги чӀалаз лап мукьва чӀалалди рахазвай». XIX виш йисуз и чӀал В. Легкобытова ва И. Березина кхьейвал, «къубавияр ва лезгияр гьавурда акьазвачир чӀалаз» элкъвена.
Тарихдин материалри хьиз, чӀалан материалрини лезги ва хинелугъ чӀалар лап мукьва чӀалар тирди субутзава. Хинелугъ чӀала лезги чӀалан лап цӀуру къатарик акатзаваай цӀудралди гафар хвенва. И чӀаларин умуми лексикада сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафар ава. Агъадихъ чна са кьадар ихьтин гафарин сиягь гузва.
Лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикадиз талукь тир гафар
Гафарганда хинелугъ чӀала менфят къачузвай 400 — дав агакьна лезги гафар ава. Идалай гьейри хинелугьри лезги гафарин дибдикай арадиз атанвай 250-далай виниз гафарни кардик кутузва. 100 — далай виниз гафар Дагъустандин чӀаларин бинедаллаз арадиз атанвайбур я. Гафарганда гьатнавай асул хинелугъ гафарин кьадар 2100-далай виниз (26,2 %) я. Гьа икӀ, лезги гафар, лезги ва Дагьустан чӀаларин бинедаллаз туькӀуьр хьанвайбур ва асул хинелугъ гафар хкудайтӀа, маса чӀаларай атанвай гафари 64 % процент туькӀуьрзава. И гафарин са пай араб, фарс ва урус чӀаларай, чӀехи пай лагьайтӀа азербайжан чӀалай къачунвайбур я. Делилрай аквазвайвал, хинелугъ чӀалан лексика барбатӀ йикъал атанва.
Азербайжанрин паталай гьахъ авачирвилер ва гьакӀни ассимиляция себеб яз хинелугъ чӀал вишералди хайи гафар гвачиз амукьна. Маса чӀаларай атай агъзурралди гафари, иллаки азербайжан чӀалан гафари къвердавай хинелугърин лексикада кӀеви чка кьуна. Нетижа гьихьтинди хьанатӀа, Ф. А. Гъаниевади икӀ кхьенва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''…ЧӀала къачунвай гафар, иллаки азербайжан чӀалай, мадни пара гьалтзава ва ихьтин гафари гзаф асул гафар арадай акъудзава. Илим патал хейлин асул гафар гьамишалух яз квахьнава, абурукай са кьадарбур анжах яшар авай несилдиз чизма. Жегьилри рахадайла хайи чӀалан асул гафарин чкадал азербайжанизмайрикай мадни гзаф менфят къачузва.''
И ва маса делилар бинедиз къачуртӀа, У. А. Мейлановади будугъ чӀалан гьакъиндай лагьай бязи гафар хинелугъ чӀалазни талукьариз жеда. Яни будугъ чӀала хьиз, хинелугъ чӀалани асул хайи гафарин фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш. Месела, азербайжан чӀалан гафари хинелугъ чӀалан къайдадин числительнияр тамамвилелди арадай акъуднава. Кьадардин числительнияр: Са «сад», кӀу «кьвед», пшо «пуд», онгь «кьуд», пхъу «вад», заьк «ругуд», йикӀ «ирид», инкӀ «муьжуьд», йоз «кӀуьд», йаьгшз «цӀуд» асул хинелугъ чӀалан гафарикай ибарат ятӀани («са» ва «кӀу» лезги чӀалан «сад» ва «кьвед» гафарикай арадиз атанвайди я), абурукай хайи чӀалан къайдадин числительнияр арадиз тагъана, азербайжан чӀалай къачунва: биринджи «сад лагьай», икинджи «кьвед лагьай», уьчуьнджи «пуд лагьай», дуьрдуьнжуь «кьуд лагьай», баьшинджи «вад лагьай», алтынджи «ругуд лагьай», йаьттинджи «ирид лагьай», саьккизинджи «муьжуьд лагьай», докъкъузунджу «кӀуьд лагьай», унунджу «цӀуд лагьай». Алай чӀавуз хинелугъ чӀала цӀийи гафар туькӀуьрзавай -хер, -д, -ыш, -чи, -лугь хьтин суффиксрин бегьерлувал лап тӀимил хьанва. И суффиксрин куьмекдалди хинелугъ чӀалан асул гафар кьериз-цӀаруз арадиз къвезва. Месела: бый — вал, лыгьылд — вал, гыма — вал, кьуроб — чи — вал ва мсб. Вал, -чи, -лугъ хьтин суффиксрикай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла мадни гзаф менфят къачузва. Месела: бийтаьраъф — вал, бийхаь — баьр-вал, гиров — чи — вал, гуьлуьндж — и — вал, джитты — вал, меслагӀат — чи — вал, кышбаът-чи-вал, заказ — чы ва икӀ мад.
И сиягъ мадни яргъи хъийиз жеда. Мисалар хъсандиз гекъигун патал диалектдин гафар хинелугъ чӀала къачунвай гафарин къвалав ганва. Сиягьдай аквазвайвал, хинелугъ чӀалаз атанвай бязи гафар литературадин азербайжан чӀала авачир, анжах и чӀалан къуба нугъатда дуьшуьш жезвай гафар я. Чна и месэла кьилди къейд авун себеб авачиз туш.
Яргъал йисара Хинелугъ хуьруьн мектебра чӀаланни литературадин муаллимвиле кӀвалахай рагьметлу шаир Регьим Алхаса Низами Генжевидин ва Фуьзулидин са кьадар шиирар хинелугъ чӀалаз элкъуьрна, «Арифдарвилин кӀунчӀ» ва «Зи гъар гаф са пагьливан я» тӀварар алаз кьилди улубар чапдай акъудна. Ада гьакӀни дидед чӀалалди «Хинелугъ» тӀвар алай улуб кӀелдайбурув агакьарна. Гьа и крар фикирда кьуртӀа, цӀийиз, вичиз махсус кхьинар арадал гъизвай хинелугъ чӀалан лексикадикай дуьздаказ менфят къачун чара авачиз я. Вучиз лагьайтӀа литературадин чӀалан дибда акатайвал къачунвай диалектрин гафар ваъ, асул хинелугъ чӀалан гафар ва и чӀала маса литературадин чӀаларай къачунвай гафар гьатна кӀанзава. Дидед чӀал чирзавай хинелугъвийриз куьмек гун патал халкьди виликан девирра менфят къачур, амма гила лезги ва хинелугъ чӀаларин умуми лексикада амачир лезги гафарни абурун рикӀел хкана кӀанзава.
Алатай виш йисан 70 — й йисара Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетда кӀелзавай хинелугъви Шаикъ Агъмедова 1972 йисуз абурун кӀвализ илифай алим А. Кибрикан тӀалабуналди кьуьзуьбурувай асул хинелугъ гафар кӀватӀна къелемдиз къачунай. А чӀавуз Шаикъа 1600 гафуникай ибарат сиягь туькӀуьрна алимдив агакьарнай. Гуьгъуьнлай А. Кибрика а сиягьда гьатнавай гафарикай 1200 гаф чапдай акъуднай.
Ш. Агъмедова а чӀвуз малумат гайивал, абурун бубайри тахминан 100—150 йис идалай вилик менфят къачур хейлин лезги гафар гила чӀала амач. Ада къейд авур гафар агъадихъ галайбур я: «вак», «ван», «вах», «ветӀ», «жукӀу», «зуракӀ», «ичӀи», «кам», «купул», «къуьн»,« кьацӀ», «кьезил», «лув», «марк», «муг», «пеш», «пурар», «рак», «тӀиб», «хъел», «цал», «цуьк», «чам», «чумал», «чӀехи». Алай чӀавуз хинелугъ чӀала и гафарин виридан чкадал азербайжан гаф атанва. Хайи чӀалан лексика жагъурна-чириз алахъай Ш. Агьмедов гьеле университет акьалтӀар тавунмаз рагьметдиз фена. Якъин хьи, къвезмай чӀавуз хинелугъвийрикай са ни ятӀани адан рехъ давамарда жеди. Аквазвайвал, будугъ, къирицӀ ва хинелугъ чӀаларин туькӀуьр хьунин тегьерди ва тарихди хьиз, абурун лексикадини и чӀалар лезги чӀалаз лап мукьва тирди, лезги чӀал абурун диде чӀал тирди субутзава. Чирна-жагъурунри и чӀаларин умуми лексикадиз талукь вишералди гафарин сиягъ туькӀуьрдай мумкинвал гузва.
ЧӀалан квахьнавай гафар
Гьа икӀ, виш йисар алатунивай, будугъ, къирицӀ, жек, ергуьж чӀаларани хьиз, хинелугъ чӀалани дегь лезги адетрихъ галкӀанвай гафарни чӀалан лексикадай акъатна. Гила и чӀаларин асул гафарни саки йигинрай къайдада арадай акъатзава. Вучиз лагьайтӀа а чӀаларал рахазвай ксари хайи чӀал са акьван кваз кьазвач, хайи гафар туна, азербайжан чӀалан гафарикай менфят къачузва. Мисал яз хинелугь чӀалаз вил вегьен.
Ихьтин гафар мадни пара ава. Хинелугъ чӀалан и гафар лугьуниз регьятбур ятӀани, рахазвайбуру азербайжан чӀалан гафариз майилвал къалурзава. Будугъ ва къирицӀ чӀаларив гекъигайла хинелугъ чӀала хайи гафар мадни пара квадарзава. 230-далай виниз лезги гафарикай хинелугъ чӀала 25, будугъ чӀала 11, къирицӀ чӀала 2 гаф квадарнава. Рекъемри алай чӀавуз и чӀалара кьиле физвай ассимиляциядин процессдин йигинвиликай хабар гузва. ИкӀ фейитӀа, 50-60-йисалай хинелугъ ва будугъ чӀалара асул гафар ерли амукь тавун мумкин я. Чи чӀалар ихьтин мусибатдикай хуьн патал вуч авуна кӀанзава? Азербайжанви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Къемершагь Жавадова и суалдиз агъадихъ галайвал жаваб гузва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Будугъвияр тӀебии ассимиляция хьунин вилик пад кьун патал абур санал, чуькьуьндаказ уьмуьр гьалзавай хуьрерин мектебрин агъа классра аялриз будугъ чӀалан тарсар гун чара авачиз я. Гьа икӀ, мектебра къирицӀ, гьапут ва хинелугъ чӀаларни чирна кӀанзава. И халкьари бине кутунвай хуьрера са шумуд виш ва я агъзурдав агакьна агьалийри уьмуьр гьалзавайди фикирдиз къачуртӀа, и агьалийри къвердавай чпин дидед чӀал квадарзавайди ашкара я. Гьавиляй и месэладикай хъсандиз фагьум авун, дуьньядин картада анжах Азербайжандин чилерал авай и этносар хуьн чи буржи я.''
Чна фагьумзавайвал, анжах мектебра ваъ, вузрани и чӀазар чирна кӀанзава. Талукь институтра и чӀалар чирдай кьилди кафедраяр арадал гъун важиблу я. Азербайжандин Илимрин Академиядин Несимидин тӀварунихъ галай чӀалан институтда лезги чӀалар чирна — жагъурзавай хел туькӀуьрун чара авачиз я. И чӀаларал учебникар ва маса улубар басмадай акъудун рикӀелай ракъурна кӀанзавач. Лезги чӀаларин этимологиядин гафаргандиз, гьакӀни и чӀаларин асул гафарикай туькӀуьрнавай гафаргандиз игьтияж мадни пара ава. Радиодайни телевиденидай и чӀаларалди гунугар гана кӀанзава. Хайи чӀаларалди газетар ва журназар кардик кутун мадни важибвал авай кар я. Дидед чӀал хуьнин кьилин шартӀарикай сад и чӀалалди рахун я. Будугъри, къирицӀри, хинелугъри анжах кӀвале ваъ, жемиятдани чпин чӀаларикай менфят къачуна кӀанзава. Гьа ихьтин крар кьилиз акъудун патал и халкьарин бязи векилри ийизвай алахъунар тӀимил я. ЧӀал, меденият, адетар хуьн патал лезги халкьариз гьукуматдин патай къайгъударвал герекзава.
Уругвайдин административ паюн
Уругвай — унитар республика я. Са эхтияр авай 19 департаментар (departamentos) ва 89 муниципияр (municipios) акатзава.
Урусатдинни-Азербайжандин сергьят
Урусатдинни-Азербайжандин сергьят — Урусатдинни (Дагъустан) Азербайжандин сергьят, яргъивал 327,6 км я. Абурукай 55,2 км Самур вацӀухъ галаз физава.
Кина хуьруьнсовет
«Кина» хуьруьнсовет (Село Кина) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Бути (Чечня)
Бути — Чечня республикадин Шарой районда авай хуьр. Бути хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шарой райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Химой хуьрелай 14 км яргъал ала.
Кина хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 16 км яргъал, Самур вацӀун дугуна ала.
Бути (Чечня)
Тарих
1859 йисуз Бути хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.