cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Китай
Вирер, вацӀар, набататар
Китайда гзаф вирер ава, абуру кьазвай умуми майдан 80 000 км² я. ТӀебиятдин тушир вирер ва цин гьамбарарни ава. ВацӀар хьиз, Китайда вирерни къенепатан ва къецепатанбуруз чара жезва. Къецепатанбуруз асул гьисабдалди, Поянху, Дунтинху ва Тайху хьтин уьцӀуь тушир вирер талукь я. Кенепатанбуруз уьцӀуь вирер акатзава, абурукай виридалайни чӀехиди — Цинхай вир я. Кенепатан вирерин арада пара кьадарда кьуранвайбур ава, месела Лоб-Нор ва Дзюйан.
Агьалияр
2000 йисан ноябрьдиз Китайди вичин тарихда вадлагьай агьалияр сиягьдиз къачун кьиле тухвана. Агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, уьлкведин агьалияр 1 265 830 000 кас тир. 2005 йисуз агьалийрин гзаф хьунин коэффициент 0,58 % хьанвай. Китайдин ругудлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри къалурзавайвал, уьлкведин агьалийрин кьадар 1 млрд. 339 млн. 724 агъз. 852 кас тир ва дуьньяда агьалийрин кьадардал гьалтайла виридалай чӀехи гьукумат я.
Агьалийрин гзаф хьун акъвазрун патал, 1979 йисуз Китайдин гьукуматди аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай. АкӀ ятӀани, 1990 йисанни 2000 йисан къене, уьлкведин агьалияр йиса юкьван гьалда 12 млн касдал кьван пара жезвай. Гила, тӀимил паюник акатзавай халкьарилай гъейри (Чжуанар, Маньчжурар, Монголар, Уйгъурар ва мсб.), китайдин асул хань халкьдиз — са хзанда са аялдилай пара хьун къадагъа я. Къайдадилай къерехдиз акъатнавайди ам я хьи, хзанда дуьньядиз атай садлагьай аял набутвилер кваз хьайтӀа, кьведлагьай аял хаз виже къведа. Гьукуматдин мурад, XXI виш йисан сифте кьилерал кьван уьлкведа агьалийрин гзаф хьун гьамиша сад хьиз амукьдайвал авун я. И политикадиз акси яз экъечӀзавайбурни гзаф ава, иллаки, кӀвалахдай къуватдиз ва ирсдардиз игьтияж авай ва винизвал гада веледриз гузвай хуьруьн эгьлияр. И къанун чӀурзавай хзанри, гьукуматди агьалияр сиягьдиз къачунин кӀвалахар кьиле тухудайла гзаф вахтара тапарарзавайди я. Гьукуматдин официал политика хеси авуниз ва аял чӀуруниз акси ятӀани, гьакъикъатда регионрин, районрин гьукуматри аялар хунин кьадардиз сергьят эцигнавай политикада и тегьерар практикадал кардик кутузва, вучиз лагьайтӀа чкайрин чиновникривай агьалийрин гзаф хьун явашаруниз куьмек гуз тахьайтӀа гьукуматди абурал чӀехи штрафар эцигзава. 2000 йисуз Китайда 65-й виниз яшар авай ксарин кьадар 88 млн. 110 агъзур кас тир, им вири агьалидин 6,96 % я. Алай чӀавуз, агьалийрин арада уьмуьрдин юкьван гиман тир яргъивал — 71 йис я. Китайдин агьалидин 36,22 % шегьервияр ва 63,78 % — хуьруьнвияр я.
Китайдин агьалидин жинсиниз килигна гекъигайвал — 106,74:100 я. И дуьньядин юкьван дережадилай са кӀус пара я — 101,44:100. Вири санлай къачурла, Китайда дишегьлийрин уьмуьрдин яргъивал итимрин уьмуьрдилай пара я. Алай чӀавуз китайдин агьалидин уьмуьрдин юкьван гьаларин яргъивал — 71 йис тирди гиман ийизва.
2011 йисуз шегьердин агьалийрин кьадар хуьруьн агьалийрин кьадардилай сифте яз гзаф хьанай ва 50%-дилай 51,27%-дал кьван хкаж хьанвай. Урбанизациядин дережа гьеле бегьем агъуз я, ва хуьрера кӀвалахдай къуватар кьадардилай гзаф яз амукьзава. XX виш йисан 90-й йисара Китайда шегьердин агьалийрин процент гьар йисуз юкьван гьалара 0,91%-дал пара жезвай. Социологри гиман ийизвайвал, и темпар XXI виш йисан сифте кьилерал кьван амукьда. СМО-ди гузвай прогнозриз килигна, 2030 йис алукьдалди китайдин шегьеррин агьалияр 884 млн.-див агакьда. Маса гафаралди, им вири уьлкведин агьалидин 59,1 % пай туькӀуьрда.
Хзандин уьмуьр
XX виш йисалди китайвийрин фикирдани авачир чара хьунар, гила — адетдин кар я. Ина никьягьдилай вилик жинсинин алкъаяр акьван дережадал агакьнава хьи, гьукуматди абур къанундив ва юриспруденциядив кьантийизвай тегьерда туькӀуьрунин суал патахъай рикӀивай веревирдер ийизва.
Са хзан - са аял политикади хзанрин адетриз чӀуру таъсир гузва ва аяларик кистахвал акатунин себеб яз гьисабзава.
ЧӀал ва кхьинар
Хань халкьдиз, уьлкведани гъурбатда менфят къачузвай, чпин китай чӀал ва кхьинар ава. Китай чӀалал рахазвайбурун умуми кьадар — 1 миллиарддилай пара кас я.
Китайда тӀимил паюник акатpавай 55 халкьрарикай гзафбуруз чпин хайи чӀалар авайди я. Вилик, хань халкьдихъ галаз саки тамамдаказ акахьна, чпин чӀал квадарна, китай чӀалал рахазвай хуэй, манджурар ва ше халкьарилай гъейри, монголар, тибетвияр, уйгъурар, корейвияр, къазахар, сибо, тай, узбекар, киргизар, татарар ва урусар чпин хайи чӀаларал рахазвай ва кхьизвай. Чпин кхьинар наси, мяо, цзинпо, лису, ва, лазу халкьаризни авайди тир, амма вилик фенвачир ва гегьеншдаказ кардик квачир. Амай 34 халкьариз чпин кхьинар авачир, абуру китай кхьинрикай гилани менфят къачузва.
КХР арадал атайдилай кьулухъ, гьукуматдин программадин сергьятра 10 халкьариз, абурук джуан, буи, мяо, дунг, хани, ли ва мсб. кваз, кхьинар туькӀуьрнавай. Лингвистикадин классификациядиз килигна, 29 чӀал китайни — тибет хзандик, 17 чӀал — алтай, 3 чӀал — кьибле азиядин ва 2 чӀал — индоевропадин чӀаларин хзандик акатзава. Тайваньда гегьенш хьанвай гаошан чӀал индонезиядин чӀаларин хзандик акатзава. Мад са чӀалан са тайин тир группадиз талуьквал гьеле чирнавайди туш.
Китайдин кхьин — иероглификади вичин сифте кьил, чи.э.в. 16-11 виш йисара гьукум гьалзавай Шан династияда фал вигьин патал кӀарабрин винел алай затӀарин суьретар къалурзавай символрикай къачузва. Китайдин иероглифар дегь чӀавуз гьихьтин тиртӀа гилалди масакӀа тахьана ама. Газетар кӀелун патал 3000 кьван иероглифар чир хьана кӀанзавайди я, чирвилер авай касдиз 5000 — дилай пара чизва. 1913 йисалай уьлквкедин официал чӀал китай чӀалан путунхуа (мандарин) нугъат язва, амма идалай гъейри, лугьунин тегьерда сад — сада арада чӀехи тафават авай, китай чӀалан 7 регионрин нугъатарни авайди я, гьавиляй Китайдин чара — чара регионрин эгьлийри сада сад гъавурда акьазвач. Абур сад ийизвади тек тир иероглифиядин система я.
Миллетар
Китайда яшамиш жезвай чӀехи халкьарин кьадар.
Дин
Китайдин динда, адет яз конфуцианвал, даосизм ва буддизм сад-садак акахьнава. Абур хъсандаказ санал аваз я, идалайни гъейри гзаф вахтара са клисадин сергьятра. Китайда садлагьай нуфуз къачунвай конфуцианвал, гьакъикъатда, инсандинни жемиятдин арада рафтарвилин къанунрин диб хьанва. Даосизмди инсанди вичин асул — мана хъсанрунин ва тӀебиятдихъ галаз гармониядин идеяяр вилик тухузва. Буддизм дин Китайдиз къеце патай атанвайди я, ва ругьани алемдин сифте кьил эцигнавайди я. Культурадин революциядин береда Китайда дин къадагъа тир.
Китай, са шумуд динар сад — садахъ галаз санал яшамиш жезвай уьлкве я. Пуд асул, буддизм, ислам ва христианвал динрилай гъейри ина пара кьадарда маса гъвечӀи халкьарин чпин кьетӀен, тӀебиятдин къуватриз ва гзаф Гъуцариз агъазвай, динарни авайди я.
Хуэй, уйгъурри, къазахри, киргизри, татарартатарри, узбекри, тажикри, дунгсянри, саларри ва баоан халкьари ислам диндиз агъазва, чара — чара чешмейрин малуматрив кьурвал, Китайда мусурманрин кьадар 19,5  — 29 миллион касдин арада юзазва. Тибетрин, монголрин, ва югуррин дин — буддизм я. Мяо ва яо халкьарин арада — христианвал, ва дауррин, орочонрин ва эвенкрин арада шаманизм гегьенш хьанва. Са бязи китайвияр (ханяр) христианвилин ва я буддизмдин пад кьазвайбур я, амма хань халкьдин агъазвайбурун гзафбурун дин адетдин — даосизм я.
Экономика
Китайдин экономикади 2013 йисуз ВВПдай Япония кьулухъ туна дуьньяда кьведлагьай чка кьунвай. МВФди лагьайвал, 2014 йисан сифте зурйиса КНРдин ППСдай ВНП Америкадиндилай вилик акъатна. Китайдихъ экономикадин еке алакъаяр ава Урусатдихъ галаз. Урусатдай Китайдиз пара нафтни газ физва. Китайдай Урусатдиз къвезва гьар жуьре затӀар, гьабурун арада парталар, телефонар, техника, мебел ва мсб.
Административ паюн
Китайдин Халкьдин Республикади 22 вилаятдин (провинциядин) винел администрациядин контроль тухузва, гьакӀни, КХРдин гьукуматди Тайван остров чпин 23 лагьай вилаят хьиз гьисабзава. Идалайни гъейри, КХРдик, миллетрин гъвечӀи паяр яшамиш жезвай 5 автономиядин районар, 4 муниципалитетар ва 2 администрациядин кьетӀен районар акатзава.
22 вилаят, 5 автономиядин район, 4 муниципалитет ва 2 администрациядин кьетӀен район «континентдин Китай» тӀваруни сад ийизва, иниз Гонконг, Макао ва Тайван акатзавач.
КХР-дин конституцияда пуд дережадин административ паюн къалурнаваз я: вилаятар (автономиядин районар, юкьван (центрдин) гъилик квай шегьерар), уездар ва волостяр. Амма гьакъикъатда континентдин Китайда вич — вичи идара авунин вад дережа аваз я:
ЧӀехи шегьерар
2000 йисалай эгечӀна Китайдин шегьерар йиса 10 % чӀехи жезвай. Алай чӀавуз Китайда, агьалияр са миллиондилай пара авай, 100 — елай гзаф шегьерар ава. Гзафмиллионрин шегьерар какахьна сад хьунивди Кьибле Китайда 40 миллиондилай пара агьалияр авай зурба шегьерар арадал гъидай къастар ава.
Культура
Китай, дуьньядин виридалайни дегь цивилизацияррикай садан хайи ватан я ва агьалидин физиологиядин тип 5 агъзур йисан къене масакӀа тахьанвай, мумкин, тек сад тир уьлкве я. Философиядин, чӀугварвилин ва политикадин вилик финин 5 000 йис гьисабдик квай тарих Китайдиз талукь я. Регионрин арада авай тафаватри жуьреба — жуьревилин гьисс арадал гъайитӀани, чӀалан ва диндинни — энтитикадин килигунин тегьердин садвалди Китайдин культура сад ийизва. Китайдин культура дуьньяда виридалайни кьетӀенди я. И культуради, Китайдихъ галаз къуншивал ийизвай, Монголиядин, Тибетдин, Индокитайдин, Кореядинни Япониядин гегьенш чилера яшамиш жезвай пара кьадардин халкьарин культура вилик тухуниз чӀехи таъсир авунай.
Китайдин чӀехи цал
ЧӀехи цал, ва я, китайвийри лугьузвайвал, Яргъи цал — Кеферпатан КитайдайтӀуз 8851,8 километрдал яргъи хьанвай тарихдин имарат ва Дуьньядин муьжуьд аламатрикай сад я. Цлан 6260 км кирпичдикай эцигнавайди я, 2232,5 км — суван къванерикай. Адан 360 км гьич цални туш, цив ацӀай яргъи къанав я. Цал эцигунин кӀвалахар, Китайдин чара-чара гьукуматри, Юкьван Азиядай абурал вигьинар ийизвай куьчери халкьарикай, чеб хуьн патал, чи. э. в. IV—III виш йисара гатӀумнавай.
Чи эрадилай вилик 221 йисуз вири Китай Цинь империядин гьукумдик сад хьайила, Ши Хуангди императорди цлан системадик вигьинрикай хуьнин цӀийи хилер гилигиз эмир авунай. Гъуьгъуьнаваз атай Хань династиядин чӀавуз ЧӀехи цлан эцигунин кӀвалахар давам ийизвай ва ч.э. III виш йисуз кьилиз акъуднавай. Алай чӀавуз, кефердинни — рагъакӀидай пата ЧӀехи цалди вичин сифтегьан кӀалуб хвенва, амма рагъэкъечӀдай пата Цал саки тамамдаказ чӀкана накьвадин кьантӀариз элкъвена.
Сагъдиз амукьай чкайра цлан дибдин гьяркьувал 9 метр, вини кьиле гьяркьувал 6 метр я, цлан кьакьанвал 10 метрдал кьван агакьзава. Цлан тахминан гьар 200 метрдилай къаравулдин минараяр ава, къеце патани душмандин вигьинрикай хуьзвай сарар хьиз экъиснавай чӀехи дестекар хьтин къванер ва яракьдин кӀуф туна ягъун патал тӀеквенар ава. Цлан винел патан кьулувал къванцин плитайрив кӀевирнавайди я, вилик ам, адан винелайтӀуз кьушунар ва пар чӀугвадай улакьар физваай, гьяркьуь рехъ хьиз тир. Алай чӀавуз и кьулувалдин бязи чкайриз асвальт яна машинрин рекьер хьиз кардик ква. Асул гьисабдалди и цал, рельефдин къекъуьнар тикрарзавай ва чкадин пейзаждив иердаказ кьазвай, суван чкайрайтӀуз физва.
Императордин кӀвалер
Пекин шегьердин юкьни юкьвал, дуьньядиз Къадагъа тир шегьер тӀварцӀелди машгьур хьанвай, императордин кӀвал (дворец) алайди я. И дворецда 500 йисан къене анжах императордиз ва адан хзандиз яшамиш жедай ихтияр авай, къуллугъэгьлияр ва амайбур цларин анихъ амукьзавай, 1925 йисалди гьакӀан адетдин инсандиз иниз гьахьун къадагъа тир. 1987 йисуз ЮНЕСКО-дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик кутунвай.
КӀвалер 1406 — 1420 йисуз эцигнавайди тир, им китайдин 24 императоррин макан тир. Вири санлай майдан 720 агъзур км² я, адан къене 9999 кӀвалер ава. КӀвалер 3400 метр яргъивал авай цлан сергьятдин къене ава ва «Къизилдин яд» тӀвар алай цин къубуди элкъуьрна кьунва. Комплекс кьве, Къецепатан кӀвалериз ва Къенепатан кӀвалериз пай хьанва. Императорди вичин гьукуматдин крар кьиле тухузвай Къецепатан кӀвалерин асул чкаяр — Кьилин гармониядин, Тамам гармониядин ва Гармония хуьнин тавханаяр. Къенепатан кӀвалера, императорди, адан папа, пачагьри ва абурун папари Гъуцраз ибадат ийзвай, къугъвазвай ва яшамиш жезвай чкаяр ава. Къадагъа алай шегьердин и паюна авай асул чкаяр — Цавун михьивилин, Ислегьвилин, Чилин ласвилин (секинвилин) ва Сад хьунин тавханаяр я. ГьакӀни ина императордин пуд бахчаяр авайди я — Яргъи уьмуьрдин, Регьимвилин ва Ласвилин (Секинвилин) багъар.
Цин Шихуангди императордин мавзолей ва «Терракотадин кьушунар»
«Терракотадин кьушунар» тӀвар алай кучудунар Шенси вилаятдин Сиань шегьердилай 35 км яргъал чка кьунва. И кучудунар 1987 йисуз ЮНЕСКО-дин сиягьдик кутунвай. Чи эрадилай вилик 221—210 йисара, садхьанвай Китайдин садлагьай императордиз эцигнава. Ам эцигунин кардал 700 агъзур фяле кӀвалахзавай. Адан майдан 56,25 кв² метрдилай пара я ва чилин кӀаник 400 — елай пара кучудунар ава. Комплексдин асул экспонатар, 1974 йисуз и чкадин лежберри дуьшуьш яз дуьздал акъуднавай — Терракотадин кьушунар я. Чилин кӀаник галай пуд тагъдин камерайра вири санлай къачурла 7400 солдатринни балкӀанрин ва 90 дяведин арабайрин фигураяр ава, им императордин саки вири кьушунар я. Фигураяр инсандин ацӀай буйдиз бегьемарнавайди я, абурун кьакьанвал 1,8 м я, гьар са солдатдин чин уникум я.
Китайвийри акъудай затӀар
Басмадин ктабар, чини, пек, гуьзгуьяр, таж ва чарчин гъуьлягъар — ибур китайвири акъуднавай ва чна къенин йикъалди гьар юкъуз менфят къачузвай затӀарин гьеле тӀимил пай я. Фикир гуниз лайих тир кар ам я хьи, чини расунин технология китайвийри европавийрилай 1000 йис вилик чирна туькӀуьрнавай. Китайдин кьве виридалай машгьур акъудай затӀар, философиядин куьмекдалди акъуднавай: садлагьайди, кьинтийинвилин эликсир жагъуриз алахънавай даосдин алхимикри дуьшуьш яз барутдин формула дуьздал акъцднавай; кьведлагьайди, геомантияда ва фэн-шуйда кардик квай алатдал бинеламиш хьанвай микьнатӀисдин кьиблелама тир.
Китайдин астрология
Китайда гьар йис, кьетӀен символ ва астрологиядин тикрар жезвай цикл авай, са гьайвандихъ галаз ассоциация жезва. Китайдин астрологияда, тайин тир гьайвандин лишандик дуьньядиз атанвай инсандихъ гьа гьайвандиз хас тир кьетӀенвилер гилигзавайди я.
1874 йисан 10 октябрьдиз канададинни — америкадин астроном Джеймс Уотсонан паталай Пекинда дуьздал акъуднавай астероиддиз Китайдин гьуьрметдай, китай чӀалал Китайдин бахтунин гъед мана гузвай «(139) Жуйхуа» тӀвар эцигнай.
Спорт
Китай, спортдин дуьньяда виридалай дегь жуьрейрин муг я. Китайда гьеле дегь заманада тумаждин тупунив гилан футболдиз ухшар са къугъун къугъвазвай чӀал тестикьарзавай делилар авайди я. Футболдилай гъейри, уьлкведа вирида майилвал ийизвай спортдин акъажунар дявевилин харусенят, гуьллейрин ягъунар, столдин теннис, гимнастика, батутдал хкадрунар, залан атлетика, бадминтон, кьезил атлетика, сирнав, шорт трек, конькийрал къекъуьнар, конькийрай авахьунин спорт, баскетбол ва бильярд. Физикадин гьазурвилер Китайдин культурада гегьеншдаказ вилик фенва.
СССР чкӀайдилай кьулухъ дуьньядин спортдин цӀийи пачагьвал, АСШ-дихъ галаз саки сад хьиз акъажзавай КХР (Китайдин Халкьдин республика) хьанвай. 2008 йисан Гатун олимпиададин къугъунар гьакӀни Китайдин кьилин шегьерда — Пекинда кьиле тухванвай.
Яракьвилин къуватар
Китайдин яракьвилин къуватар дуьньяда виридалай гзаф кьадардинбур я. Китай ядердинни ракетадин пачагьвал я. Партиядин регьбервалди экономикадин хкаж хьунин йигинвилинни дявевилин харжарин хкаж хьунин арада баланс хуьзва. Тайвандихъ галаз алакъайра акьалтзавай тӀарамвилин ва китайдинни — америкадин алакъайра дестабилизациядин себебдилай, яракьвилин къуватрин мумкинвилер цӀийи къайдада туьхкӀуьрна вилик тухун гьукуматдин кьилин политикайрикай сад хьанва.
XXI виш йисалай яракьвилин къуватриз физвай харжар гзаф жез гатӀумнавай, месела, 2003 йисав гекьигайла 2004 йисан Китайдин хуьнуьхин бюджет 11,6 % дал кхаж хьанвай. Специалистри гузвай къиметриз килигна, 1992 йисалай Китайди Урусатдивай 10 млрд доллар гьисабдал яракьар къачунвайди я. 2004 йисуз, Урусатди къецепатаз маса хгузвай дявевилин маларин саки 50 % Китайдиз атанвай.
JPMorgan Chase
JPMorgan Chase — америкадин зурба банк ва финансрин конгломерат. Дуьньядин вирилалайни чӀехи халкьдин компания я. Са йисан къене къекъвезвай пулар 110,8 млрд АСШ-дин доллар артух хьана.
Тарих
1824-йисуз «Нью-Йоркдин Химиядин Гьасилдай Компания»-ди (New York Chemical Manufacturing Company) (1823-й ийсуз туькӀуьрнавай) «Chemical Bank of New York» компаниядин бине эцигнай.
1871 Нью-Йорк шегьерда «Drexel, Morgan & Co.» тӀвар алай банк арадал гъанай, 1875-й ийсуз адал «J.P. Morgan & Co.» тӀвар эхцигнай.
Ахцегьпара
Гьукумат кьве жемиятрикай ибарат тир: 1-й Ахцегьпара ва 2-й Ахцегьпара.
1-й Ахцегьпарадин юкь — Ахцегь, 2-й Ахцегьпарадин юкь — Хинер хуьр тир.
1-й Ахцегьпарадин жемиятдик квай хуьрер:
Ахцегь, Хкем, Хъуьлер, Грар, Гъуьгъвезар, Усур, КьакӀар, Къутунхъар, Къучагъар, Мичегь, Смугъул, Хълар
Борч, Гутум, Мацар, Фий, Хин
Хуьрериз идара агъсакьалри ийизвай. Абур хуьруьнэгьлийри халкьдин кӀватӀалра нуфус авай сихилрин векилрин арадай хкязавай. Дяведин береда агъсакьалрин ихтиярар мадни гегьенш жезвай.
География
Ахцегьпарадин азад жемият Дагъустандин лап кьибледа, Самур кӀамун кьулан пата алай. Кефер пата Кьурагьдин хуьруьн-жемиятрихъ галаз (1812 йисалай эгечӀна Куьредин ханвилихъ галаз), рагъэкъечӀдай пата Дукъузпарадин азад жемиятдихъни Мискискарихъ галаз, кьибле патай Ширвандихъ галаз, рагъакӀидай патайни Рутулдин азад жемиятдихъ галаз са сергьятра авай.
Агьалияр
Диндал гьалтайла азад жемиятрин агьалидин вири суни мезгьебдин мусурманар тир. Милли жигьетдай, Хин ва Борч хуьрерин рутул эгьлийрилай гъейри, амай вири хуьрер лезги хуьрер тир. Генерал-майор Граббеди гайи малуматрив кьурвал, 1820-й йисара Ахцегьпарадин азад жемиятдик 15 хуьр квай ва 1500 хзанди уьмуьр ийизвай.
Бейуьк ПӀирали
Бейуьк ПӀирали — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 7,5 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 362 кас яшамиш жезва. Хуьруьн чӀехи азербайжанар, тӀимил пай лезгияр я.
Гьабиб Аллагьвердиев
Аллагьвердиев Гьабиб Мевлидинан хва (-йисуз, Каспийск, ССРГ) — Урусатдин боксёр. Урусатдин Кубокдин финалист (2001), Урусатдин чемпионатдин финалист (2003), Урусатдин чемпион (2004), Урусатдин чемпионатдин пуд лагьай чка кьунвайди (2005, 2006), Дуньядин чемпионатдин пуд лагьай чка кьунвайди (2005), WBA Fedelatin чӀулдин иеси (2012).
Миллетдай лезги я.
Вертил
Вертил (Вертил, ВертӀил) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 167 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вертил хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 129 кас тир.
Аль-Мугьаймин
Аль-Мугьаймин — Аллагьдин муьжуьд лагьай тӀвар.
Мана
Лезги чӀалал Аль-Муъмин тӀварцин манаяр: Хуьдайди, Тухудайди, Арха гудайди ва масабур.
Асул
Ас-Салам тӀвар 23 лагьай аятдал суратдин аль-Хьашр ава. هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَـٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَڪَبِّرُ‌ ۚ سُبۡحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِڪُونَ
Радуев Салман Бетырович
Радуев Салман Бетырович (1967 йисан 13 февраль, Гудермес — 2002 йисан 14 декабрь, Соль-Илецк) — Чечнядин садлагьай ва кьведлагьай дявейрин девирда виридалайни тӀвар-ван авай чечен террористрикай ва шанилрикай сад, Урусатдин Федерациядин чара-чара субъектра са шумуд зурба терактар тешкил авур кас. Жохар Дудаеван бубадин амлед хцин руш гъанай. Адаз терроризм паталай кар ганай ва Соль-Илецк шегьерда авай «Белый лебедь» колониядин дустагъ авунай. 2002 йисуз ам гьа колонияда кьенай.
Ханагагь (Исмаиллы район)
Ханагагь (Xanəgah) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галынчаг» хуьруьнсоветдик акатзава.
Сенжефил
Дармандин сенжефил, ГьакӀан сенжефил (Zingiber officinale) — Сенжефил хьтинбурун хзандик квай Сенжефилрин сихилдик акатзавай гзафйисан хъчун набатат я. Халкьдин арада адаз гзаф вахтара гьакӀ сенжефил лугьузвайди я. Идалайни гъейри, сенжефил Дарманд сенжефилдин дувулрикай ийизвай специядиз ва маринаддизни лугьуда.
Сенжефилрин хайи макан Кьиблепатан Азия я. Алай вахтунда и набатат асул гьисабдалди Китай, Индия, Индонезия, Австралия, Ямайка, Барбадос ва РагъакӀидай патан Африкадин уьлквейра экъечӀзава. Юкьван виш йисара сенжефил Европадиз гъанай, адан дувулар дарман ва хуьрекдик кутадай специя хьиз кардик кутузвай. ГьакӀни, сенжефил чума азардин вилик пад кьадай кьилин дарман тирди гьисабзавай.
Лакун
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 9 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, ЛакункӀам вацӀун патав чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Лакун хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Кича, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 15 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Лакун хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 79 кас тир.
Кьиблепатан Къавкъаз
Кьиблепатан Къавкъаз (Закавказье) — Европадинни Азиядин юкьва, ЧӀехи Къавкъаздин суварин кьилин цӀиргъинилай кьибледихъ галай географиядинни-сиясатдин регион я.
Кьиблепатан Къавкъаздик ЧӀехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чӀехи пай, Колхид аран, Куьредин аран, ГъвечӀи Къавкъаз, Эрмени суварин кефердинни-рагъэкъечӀдай пад, Талыш сувар ва Ленкарандин аран акатзава.
Кьиблепатан Къавкъаздин цӀарцӀевай уьлквеяр:
Кефер пата Урусатдин Федерациядихъ галаз, кьибле пата Ирандихъни Турциядихъ галаз са сергьятра ава. РагъакӀидай пата ЧӀулав гьуьлуьн ятари, рагъэкъечӀдай патайни Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.
Георгий Константинович Жуков
Георгий Константинович Жуков ( (19 ноябрь), хуьр Стрелковка, Калуга губерния —, Москва) — чӀехи урус ва советрин кьушундин кьил. Кьудра Советрин ГалкӀдин Игит. Советрин ГалкӀдин Маршал. Дуьньядин кьведлагьай дяведа Советдин Армиядин командир. Советдин Оборонадин министр (1955—1957).
Анчик
Анчик — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Анчик хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 5 км яргъал ала.
Тарих
Хуьурьн тӀвар карата чӀалал «къван» мана гузвай «анча» гафуникай арадал атана.
XIX виш йисуз Анчик хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
2010 йисан 5 августдиз хуьр цӀаю кьуна канай. Хуьруьн тарихдин пад там кана руьхъ хьанай. ЦӀай туьхуьриз куьмекдиз къунши хуьрерин агьалиярни атанай. ЦӀай туьхуьрзавай бригадаяр республикадин са шумуд районрай ва гьакӀни къунши Чечнядай атанай. ЦӀаюн вилик пад кьаз хьайитӀани, хуьруьн са пай хуьз хьанач. Тарихдин архитектура ва имаратар авай цӀуру районар кана руьхъведиз элкъвенай. Официал малуматриз килигна, 69 кӀвал терг хьанай ва 301 касди хасаратар къачунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Анчик хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 819 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Лесотодин шегьеррин сиягь
Лесотодин шегьерар (ингл. Cities in Lesotho) - Лесото уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чкайрин сиягь.
Къавкъаздин губерния
Къавкъаздин губерния — Урусатдин империяда авай администрациядин тек (субъект) тир. 1785 йисуз Къавкъаздин сердервилин чкадал арадал гъанай. 1822 йисуз адан чилерин чӀехи пай Ставропольдин губерниядик кутунай. Кьилин шегьер — Георгиевск тир.
Губерниядик акатзавай: Георгиевск, Ставрополь, Кизляр, Моздок, Екатериноград, Астрахань шегьерар.
Яру улуб
Яру улуб — кьери ва кьиникьин кичӀевилик квай гьайванрин, набататринни къарникъузрин сиягь. Яру улубар журеба - жуьре дережадин жезвайди я - халкь арадинбур, са халкьдиз талукь тирбур ва са региондиз талукь тирбур.
ТХХАСдин Яру улуб
ТӀебиат Хуьнин Халкь Арадин Садвал (ТХХАС)ди гуькуматрин, микитрин ва дуьньяда авай уьлквейрин чӀехи пайдин халис тӀебиат хуьнин кӀвалахар сад авуна 1948 йисуз ин кардин винел чеб кьилел акъвазнай.
Алтыпара
Алтыпара, гьакӀни Алтыпарадин азад жемият — Кьиблепатан Дагъустанда 1630 йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат. Адан юкь — Миграгъ хуьр тир.
Алтыпара азербайжан чӀалан гаф я ва «ругуд пай» мана гузва; алты — «ругуд», пара — «пай/чӀук». Им вичик акатзавай ругуд хуьруьхъ галаз алакъалу я.
Алтыпарадин азад жемиятдик ругуд хуьр акатзавай: Миграгъ, Къара-Куьре, Къуруш, Текипиркент, Макьар, Къалажух.
География
Алтыпара Дагъустандин лап кьибле пата алай. Адан кеферпатан сергьятар Самур вацӀун яргъивилихъди, кьиблепатанбурни Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинлайтӀуз физвай. РагъакӀидай пата ам Дукъузпарадихъ галаз, рагъэкъечӀдай патани Тигьиржалдин азад жемиятдихъни Къубадин ханвилихъ галаз са сергьятра авай.
Тарих
Алтыпарадин азад жемият 1630 йисуз арадал атанай ва Дагъустан Урусатдин империядик акатдалди, 1839 йисалди амукьнай. Чара-чара вахтара Алтыпарадик Мискискар ва Игъир хуьрерни акатнай. Ва чара-чара девирра азад жемиятдин кьилин хуьр Къара-Куьре, Мискискар ва гьатта Игъирарни хьанай.
1811 йисан февральдиз Алтыпара Урусатдин империядин раятвилик экечӀнай. Алай чӀавуз Алтыпарадин чилерал Дагъустан Республикадин Дукъузпара район экӀя хьанва.
Агьалияр
Алтыпарадавай вири хуьрерин агьалияр лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алтыпарадин лезгийрикай И. Г. Гербера икӀ кхьенай:
''«Лезгийрин вири тарашхъанарни угърияр ятӀани, Къуба пата абуру тарашвилер ийидач, вучиз лагьайтӀ ана абуру къуьл къачузва ва дегишарзава. Угъривилин кеспидал абур анжах Гуржистанда ва анихъ галай сувара алахъда.»''
''«Женгера абуру яракьар, хъсан турар ва пара къалханар кардик кутада. Инсанар викӀегь ва кичӀ квачирбур я.»''
Мастурбация
Мастурбация (лат. manus — гъил + turbare — хкуьрун) — бедендин эроген чкаяр хкуьруналди кефер хкудунин тегьер.
Урга
Урга (Урга, Ургъаъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16,5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Урга хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Фурдаг, Хурсатил ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 219 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Урга хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 148 кас тир.
Тлядал хуьруьнсовет
«Тлядал » хуьруьнсовет (Село Тлядал) — Дагъустан Республикадин Бежта белгендик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Тлядал хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлядал хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 546 кас тир. Вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Цумали
Цумали — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Анчик хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Цумали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Хуьпуькь
Хуьпуькь (агъул. Хуьпуькь, ) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. «Хуьпуькь» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Цумали
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 195 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Хуьпуькь
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 15 километр яргъал, Магъу-дере, Агъул-дере, Гушан-дере ва Хуьпуькь-дере кӀамарин юкьва, Хуьпуькь вацӀун кьерел чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Хуьпуькь хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Урсун, Хпеж, Кукваз ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 351 касди уьмуьр гьалзавай. Вири агъулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хуьпуькь хуьруьн агьалияр 310 кас яз вири лезгияр тир.
Падар (Дагъустан)
Падар (Падар) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Падар» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Датуна
Датуна — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Голотль хуьруьнсоветдик акатзава.
Падар (Дагъустан)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьвал ала.
Датуна
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 8 км яргъал ала.
Падар (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине Хъачмаз райондин Падар хуьряй атанвай ксари кутунвай.
Датуна
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Датуна хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Падар (Дагъустан)
Тарих
XIX виш йисуз Падар хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Татляр ва Къарадагълы хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Датуна
Агьалияр
Йисариз килигна Датуна хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Падар (Дагъустан)
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2120 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2266 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Падар хуьруьн агьалияр 292 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Датуна
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Гьажиалылы
Гьажиалылы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 307 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Агьалийрин асул кӀвалахар къуьл цун, туьтуьн цун, малдарвал ва пекхъанвал я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб, начагъхана, культурадин КӀвал, улубхана ва аялрин бахча кардик ква.
Дукъузпара
Дукъузпара магьал, гьакӀни Дукъузпарадин азад жемият — Кьиблепатан Дагъустанда XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хьайи теократик (яни гьукум ругьани ксарин гъиле авай) лезги гьукумат. Адан юкь — Чепер хуьр тир.
Дукъузпарадин азад жемиятдик кӀуьд хуьрер квай: Чепер, КӀурукӀун, Ялцугъ, Лгар, Храх, Филискъар, Ухул, Чихъискар, Игъир. Мукьвал алай чӀехи Мискискар хуьр и жемиятдик квачир ва садавайни аслу тушир, амма Дукъузпарадихъ галаз дуствилин алакъада авай. Гуьгъуьнлай адак Чахчах хуьрни акатнай.
География
Дукъузпарадин азад жемият Дагъустандин кьибле пата алай. Адан кеферпатан сергьятар Самур вацӀун яргъивилихъди физвай. Кьиблепатан сергьятар Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин сувар тир. РагъакӀидай пата ам Ахцегьпарадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Алтыпарадихъ галаз са сергьятра авай.
Тарих
Кьиблепатан Дагъустанда азад жемиятар арадал атунин процесс XIV — XVI виш йисарин къене давам хьанай. Дукъузпарадин азад жемият лезги миллетди арадал гъайи виридалайни сифтегьан жемиятрикай сад тир. XVII виш йисан сифте кьилера Самур кӀамавай азад жемиятар, абурук Дукъузпарани кваз, Персиядин эсердик акатнай. XVIII виш йисан къене Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятар, Къавкъазда гьукум паталай женг чӀугвазвай пуд зурба гьукуматрин — Урусатдин, Персиядин ва Турциядин арада хьайи гьуьжетрин майдандиз элкъвенай. XVIII виш йисан сифтейра дукъузпаравияр чпин кьилел Гьажи Давуд Муьшкуьрви галаз Ирандин гьукумдин аксиниз къарагъун тешкилнай, гуьгъуьнлай абурук вири Кьиблепатан Дагъустан, Къубадин ханвал, Жар-Белокандин азад жемиятар ва Илисудин султӀанат гилиг хьанай. Гзаф ивияр экъичай ягь-ягъунрилай кьулухъ сувахъанривай фарсарин гьукум терг ийиз хьанай ва душман Персиядиз чукурнай. 1724 йисуз Урусатдинни–Усманрин арада Константинопольдин ислягьвилин икьрар кутӀуннай. Адав кьурвал, Урусатди Кьиблепатан Дагъустандин азад жемиятрин винел Усманрин империядин протекторат кьабулнай. 1735 йисуз Генжедин ислягьвилин икьрар кьабулнай, гьа икьрардин тӀалабунрив кьурвал Урусатди Ирандин хийирдиз Самурдин азад жемиятрилай вичин претензияр къахчузвай. 1741 йисан гатуз Ирандин гьаким Надир-шагьа вичин виш агъзур кьадардин кьушундихъ галаз Дагъустандин винел дяведалди атанай. Абурун вилик сифте экъечӀайбурни Докъузпарадин азад жемиятар хьанай.
Урусатдик экечӀай девир
1811 йисан февральдиз Дукъузпарадини Мискискарди агъадихъ галай шартӀаралди Урусатдин раятвал кьабулнай:
Алай чӀавуз Дукъузпарадин азад жемиятдин чилерал Ахцегь район экӀя хьанва. Виликди авай хуьрерикай анжах пуд хуьре уьмуьр ама — Мискискар, Чепер ва Ухул, амайбур вири гадарнава.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар тир. 1820-й йисара Дукъузпарадин азад жемиятда (Мискискар хуьруьхъ галаз санал) 960 хзанди уьмуьр ийизвай.
Хълар
Хълар (Хал) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
Къуръан
Къуръан (أَلْقُرآن — аль-К̣ур’а̄н ) — Ислам диндин пак ва виридалайни кьилин ктаб я. Аллагьди Къуръан Мугьаммад ﷺ пайгъамбардиз Жабраил малаикдин куьмекдалди ракъурнавайди я. Ктабда Ислам дин чирунин кьилин диб ва фикирар кхьенва.
Хълар
Этимология
Хуьруьн тӀвар лезги чӀалан кӀвал гафуникай арадал атанвайди мумкин я.
1966 йис
1966 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанниругудлагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1966-лагьай йис я. XX виш йисан 66-лагьай йис.
Хълар
География
Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 18 км яргъал, Ахцегь вацӀун чапла хел тир КӀамун вацӀун къерехдихъ гала.
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:
Хуьрелай анихъ булах гала, гьа булухдай хуьрел кьван цин гунгар тухванай.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай.
1839 йисуз Хълар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Къучагъар, Мичегь ва Смугъул хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьн-жемиятдик квай.
1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай.
1961 йисан сифте кьилера хуьруьн «Большевик» колхозда 178 колхозник кӀвалахзавай ва 70 майишатар авай. Колхоздик 86 карч алай чӀехи малар ва 3669 лапагар квай.
1989 йисуз Хъларин эгьлияр Ахцегь хуьруьз, Дукъузпара райондин Авадан ва КцӀар райондин Мучугъ хуьрериз куьч хьанай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 167 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Хъларин агьалияр гуьгъуьнин сихилрикай ибарат тир — Къарамар (Пашаяр), СикӀер (Селимар), ПӀиретӀар, ШепӀенар. Хуьр вичин тежриба авай хпехъанрив, гамарин цунин ва нехишар алай гуьлуьтар хрунин устӀаррив машгьур тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Менфят авай мяденар
Хуьре кьуркьушумдин, къизилдин, цурцинни - колчедандин ва муькуь металлрин мяденар ава (Тукиркил мяденар).
Къуръан
Къуръан ктабда 114 сура ва 6236 аят ава. Адан виридалайни яргъи сура Ал-Бакъара, (286 аят) виридалайни куьруь сурани Ал-Каусар я (3 аят). Къуръандин виридалайни яргъи аят Ал-Бакъара сурадин 282-й аят я.
Муьжуьгьафтеран
Муьжуьгьафтеран (Mücühəftəran) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галынчаг» хуьруьнсоветдик акатзава.
Улуб
Улуб, гьакӀни ктаб (كتاب (ктаб), книга) — никай ва я квекай ятӀани кхьенвай чарар кӀватӀна цвана сад авунвай затӀ. Улуб гафуни са шумуд мана гузва:
2. полиграфияда — басма ийидай продукциярикай са жуьре;
3. никай ва я квекай ятӀани кхьинар тухудай, са жилдина кӀватӀнай чарчин табагъар.
Екатериноградская
Агьалидин чӀехи пай урусар я.
Гуьлуьстандин икьрар
Гуьлуьстандин ислягьвилин икьрар — 1804–1813 йисарин къене физвай урус-фарс дяве акьалтӀайдалай кьулухъ 1813 йисан 12 октябрьдиз Къарабагъдин Гуьлуьстан хуьре Урусатдин империядинни Персиядин арада кутӀуннай ислягьвилин икьрар я.
Икьрардиз Урусатдин империядин генерал-лейтенант Н. Ф. Ртищевди ва Персиядин мирзе (къецепатан крарин министр) Абдул-Гьасан хана къулар чӀугнай.
Икьрардин шартӀар
Икьрардив кьурвал, Дагъустан, Картли, Кахетия, Мегрелия, Имеретия, Гурия, Абхазия, Бакудин ханвал, Къарабагъдин ханвал, Шекидин ханвал, Генжедин ханвал, Ширвандин ханвал, Дербентдин ханвал, Къубадин ханвал ва Талыш ханвилин са пай Урусатдин империядин гъилик акатунихъ галаз Персия рази жезвай.
Фурдаг
Фурдаг (Фурдаг, Фурдакъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14,8 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Фурдаг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Урга, Хурсатил ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 202 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Фурдаг хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 156 кас тир.
Гьарйяна
Гьарйяна акӀни Хьарйана (हरियाणा, ਹਰਿਆਣਾ, Haryana) — Индиядин кефер пата авай штат я. Кьилин шегьер — Чандигаргь (кьилдин галкӀдин чил (вилаят) яз, административ патахъай ам Гьарйянадик акатзавач), виридалайни чӀехи шегьер — Фаридабад я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб — 25 353 081 кас (вири штатрин арада 17-лагьай чка кьунва). Гьарйяна кьилдин штат хьиз Пенджаб штатдин ибаратдай 1966-лагьай йисуз чара авунва. Гилалди Чандигаргь кьве штатдин — Гьарйянани Пенджаб — кьилин шегьер яз ава. «Гьарйяна» лугьудай гаф хинди чӀалай «Гъуцран кӀвал» хьиз таржума жезва — «Гьари» Вишну гъуцран тӀварарикай сад, «айяна» — кӀвал я.
География
Чилин майдан — 44 212 км² (20-лагьай мукь (чка)). Гьарйянади агъадихъ галай штатрихъ галаз сергьят сад ийизва:
Гангни Джамна вацӀарин кьулувили Гьарйяна штатдин чиликай чӀехи пай кьунва. Шивалик кӀунтӀар кефердинни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, кьиблединни рагъакӀидай пата къумлух хьтин кьулувили чка кьунва, кьибле пата Аравали суван цӀиргъ виниз акъатзава. Чилер гьуьлуьн дережадилай 200—1200 м вине ава. Штатдин рагъэкъечӀдай патан сергьят Джамна вацӀай тӀуз физва.
Климат
Гьарйянадин климат кеферпатан кьулувилерал чка кьур маса Индиядин штатрин хьтинди я. Гад лап чимиди, 45 °C (113 °F) кьван агакьзава; кьуьд «хъуьтуьлди» я. Виридалайни чими варцар — тӀулни кьамуг, виридалайни мекьи варцар — фундукӀни гьер я. Къваларин кьадар дегиш жедайди — Шиваликдин араяр виридалайни кьеж квай чкаяр, Аравали кӀунтӀарин арайра — виридалайни кьурай чкаяр я. Вири къваларикай 80 % муссонрин сезондиз жезва (чиле-мара), са бязи вахтара абуру локал тир яд акьалтун гъизва.
Хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин чилер
Гьарйянада агъадихъ галай хуьнуьхдик квай вагьши тӀебиатдин объектар ава:
Абуруз виридаз Гьарйяна штатдин гьакимвилик квай Тамун департаментди регьебервал ийизва.
Сиясат
2004-лагьай йисан хкягъунрин нетижада Индиядин миллетдин конгрессди чӀалахъардай (абурувай вири ванерикай 60 % кӀватӀиз хьана) гъалибвал къачунва.
Агьалияр
2011-лагьай йисан малуматрив килигайла, штатдин агьалийрин сан-гьисаб 25 353 081 кас. Агьалийрин къалинвал — 573,44 кас/км². Патав гвай Пенджабдани хьиз, Гьарйянада папарив гекъигайла лап пара итимар ава. Вири агьалийрикай индуизмдихъ 89,7 % инанмишвал ийизва, сикхар — 6,2 %, мусурманар — 4 % я.
Вири агьалийрикай 87,34 % хиндидал рахазва, 10,57 % — панджабидал, 1,23 % — урдудал. Гьарйянада стандарт тир хинди ваъ, адан нугъат — гьарйянави — гегьенш я (ам лап брадж нугъат хьтинди я).
Ири шегьерар:
Административ чара авунар
Гьарйяна 4 региондикай ибарат я, абур 21 округдиз чара ийизва:
Гьемзелли
Гьемзелли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 2,9 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 367 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Мугъарты
Мугъарты (Мугарты) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Мугъарты» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин лап рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 33 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Мугъартычай вацӀун мукьвал ала.
Тарих
Вилик Мугъарты туьрк чӀалал рахазвай суван чувудрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири ассимиляция хьана чеб цӀапар хьиз кьатӀунвайди я. .
XIX виш йисуз Мугъарты хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Митаги хуьруьхъ галаз Мугъарты хуьруьнжемятдик акатзавай.
Андуз
Андуз — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Анчик хуьруьнсоветдик акатзава.
Мугъарты
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1532 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1614 кас тир. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай чувудар я, вири суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мугъарты хуьруьн агьалияр 934 кас тир, чӀехи пай цӀапар 703 (75,3 %), тӀимил пай суван чувудар 231 (24,7 %) тир.
Андуз
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 11 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Андуз хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 156 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
XIX виш йис
XIX виш йис, 19-й виш йис (цӀекӀуьдлагьай виш йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1801-й йисалай 1900-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
XIX виш йисуз дуьньядиз зурба музыкантарни манидарар, зариярни кхьирагар, архитекторар, алимар, чӀехи политикар атанвай.
Луис Альберто Суарес
Луис Альберто Суарес (Luis Alberto Suárez Díaz) (дид. 1987 йисан 24 январь, Монтевидео) — уругвайдин футболист, гьужумдайди я. 2011-й йисан Америкадин Кубок виридалайни хъсан футболист. 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб.
Биография
Адан чӀехи стха, Паоло Суарес, футбол гьужумдайди тир — уругвайдин «Басаньес», «Феникс», сальвадордин «Исидро Метапан», ФАС, «Сонсонате» ва гватемаладин «Комуникасионес» командайрик кваз къугъвана.
Луис Альберто Суарес «Насьональ», «Гронинген», «Аякс», «Ливерпуль» ва «Барселона» командайрик кваз къугъвана.
Титулар
Насьональ: Аякс: Ливерпуль:
Уругвай:
ЧӀвегьер
ЧӀвегьер (Чохор) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай, лап дегь чӀавуз гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кеферни - рагъэкъечӀдай пата, Грар кӀамун эрчӀи пата, кӀунтӀунин чапла пата алай. Адан мукьвал Грар хуьр ала.
Тарих
Хуьруьн дегьвилиз килигна адан тарихдикай ва куьч хьуникай са малуматни авач. Кьисадиз килигна, агъу квай гъуьлягърин вигьинрин себебдалди мажбур яз тунвай гзаф дегь хуьруькай тек са 2 - 3 къатарин сурари ва душманрин вигьинрикай хуьдай кӀунтӀал алай пуд къаравулдин минарайрин харапӀайри малумарзава. Мумкин я и минараяр сигнал гудай алатар хьиз кардик квай. Вучиз лагьайтӀа и кӀунтӀалай Дукъузпарадин Усугьчай хуьрелай Рутул райондин Хъулидар хуьрел кьван экӀя хьанвай вири Самур дугун аквазва.
2010 йисуз «Лезгияр» фонд паталай и хуьре археологиядин эгъуьнинни-жагъурунин кӀвалахар кьиле тухванай. Эгъуьнрин финифра, хуьруьн къене ва къваларив гзаф кьадарда авай чепедин сахсийрикай кьуд чешне кхяна къахчунай. Тарихдин илимрин доктор Даудов Омара гуьгъуьнин нетижа хкуднай, «авай чепедин сахсияр XI виш йисан сифте кьилерай — XIII виш йисуз талукь я, яни 1000 - 1300 йисарин къене авай девир кьунва». Идаз килигна, ЧӀвегьер хуьруьнни сурарин яшар гьа девирдиз талукь тир чӀал гиман ийиз жеда.
Ахцегь райондин эгьлийрин лексиконда Самур вацӀун кьведлагьай тӀвар тир «ЧӀвегьер вацӀ» гаф ава. И гаф гьа дегь ЧӀвегьер хуьруьн тӀварцӀхъ галаз алакъалу тирди шак авачиз я.
Агьалияр
Лезги хуьр тир.
Ялцугъ
Ялцугъ (Ялджух) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай саки гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин рагъакӀидай патан хел тир Сенгер (2345 м) суван хушал, Мугъулах вацӀуз акахьзавай булахдин къерехдихъ гала.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Докъузпарадин азад жемиятдик квай.
1839 йисуз Ялцугъ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдик акатзавай. КӀурукӀун ва Филискъар хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемият туькӀуьрзавай. 1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунвай.
1953 йисуз Ялцугъ хуьруьн агьалияр, Филискъар ва Филифар хуьрерин агьалийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьчарнай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 229 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
2013 йисуз хуьруьз 11 кас кьадарда кьве хзан куьч хьанай, дараматрин чӀехи харапӀайриз элкъвена.
Тарихдал гьалтайла ялцугъвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Зиярар, Гьажияр, Тварквар, Церехар а мсб.
Нитаб
Нитаб — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Куаниб хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Нитаб хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Нитаб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Хашархота хуьруьнсовет
«Хашархота» хуьруьнсовет (Село Хашархота) — Дагъустан Республикадин Бежта белгендик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Хашархота хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Бежта белгендин кьулан пата ала.