cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къаяхуьр
Къаяхуьр (Qayakənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Къаяхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердин мукьув, КцӀар вацӀун муькуь патахъ гала.
Къаяхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1785 йис
1785 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъаннивад лагьай йис) — чи эрадин 1785-лагьай йис. XIII виш йисан 85-лагьай йис я.
Горнозаводск район
Горнозаводск район (Горнозаводский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Самцхе-Джавахети
Самцхе-Джавахети (სამცხე-ჯავახეთი) — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 413 км². Агьалияр — 160 504 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 25 кас/км². Административ юкь — Ахалцихе я.
География
Велаятди Гуржистандин кьиблепата чка кьунва. Ам ругуд муниципалитетдал пай жезвайди я. Велаятдин кьибле-рагъэкъечӀдай пата авай региондин тӀвар Джавахети я. Кефер-рагъакӀидай пата авайди Месхети (гурж. Самцхе) я. Кефер-рагъэкъечӀдай пата авай регионгдин тӀвар Боржоми я. Велаятдин кьибле патай къваншивилин гьукумат Армениядихъ галаз сергьят физава. Гьа арайра Джавахети Милли парк ава. Кефер пата Боржоми-Чарагаули Милли паркдин пай ава. Виридалайни чӀехи шегьерар Ахалцихе (17 903 кас), Боржоми (10 546 кас), Ниноцминда (5 144), Вале (3646).
Горнозаводск район
Административ юкь — Горнозаводск.
Самцхе-Джавахети
Экономикани меденият
Самцхе-Джавахетида пара медениятдин важибвал авай акунар ава. Гьабурукай клисаяр, къелеяр, кьветӀарни мсб. Пара тӀвар-ван ава иер акунар авай Рабати къеледихъ. ГьакӀни пара тӀвар-ван рагарикай авунвай шегьер Вардзиа я. Ам гьуьлуьн дережадилай 1300 метр кьакьан я. Самцхе-Джавахетида ракьун рехъ ава, автомобил рекьин алакъа. Велаятдин экспортдик ква минерал яд Боржоми, кӀарас, картуфар, якни масадбур. Велаятдай нафтдин рехъ Баку-Тбилиси-Джейхун, мадни Кьибле газопровод. ГьакӀни велаятда Гуржистанди виридалайни пара важибвал авай банкари кӀвалахзава.
Горнозаводск район
География
Районди Пермдин крайдин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
1951 йис
1951 йис (са агъзурни кӀуьд яхцӀурни цӀусад лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1951-лагьай йис я. XX виш йисан 51-лагьай йис.
Самцхе-Джавахети
Агьалияр
Самцхе-Джавахети, Абхазия хкудна, Гуржистандин авай са пай я, гуржийрихъ виридалайни пара кьадар авачир. 2014 йисуз авунвай гьисабунди эрменияр виридалайни пара авай миллет хьиз къалурна — абурухъ 50,5 % ава, гуржияр 48,3 % я. 2002 йисуз абурухъ 54,4 % авай. Кьибле-рагъэкъечӀдай патарин муниципалитетра Ахалкалакидани Ниноцминдада эрменияр 90 % ава. Ахалцихедани Аспиндада са пудни са ругуд ава. ЯтӀани эрмени чӀалахъ велаятда официал статус авач — вири гьукуматда кьилди гуржи чӀалахъ а статус авайди я. ГьакӀни са тӀимил урусар, грекар, осетинарни масадбур ава. Эрменияр иниз кьве саягъ акъатнавайди я. Сифтеди урус-туьрк дяведиз 1878—1878 й, кьведлагьайди 1915 йисан эрменийрин геноцид хьайила.
1959 йис
1959 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурни цӀекӀуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1959-лагьай йис я. XX виш йисан 59-лагьай йис.
Бурдеки
Бурдеки — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агъа Махаргимахи ва Вини Махаргимахи хуьрерихъ галаз «Бурдеки» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1921 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 24 км яргъал, Бурдекихерк вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 716 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
Аджария
Майдан — 2 899 км². Агьалияр — 333 953 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 115,3 кас/км².
География
Аджария рагъакӀидай патахъай ЧӀулав гьуьле чхуьзава. Кефер патайни рагъэкъечӀдай патай Гуржистандин къене патан регионрихъ галаз сергьят пайзава. Кьибле пата Турциядихъ галаз сергьят тухузава. Майдан 2,9 кв.км. Я. Яшамиш 400 000 кас жезава.
Региондин тӀебиат кьвенал пай хьанвайди я: гьуьльун патаг гвайдини суванди. Гьуьлуьк квай пай субтропикриг акатзава. Суван патан Аджарияда ЧӀулав гьуьлуьн таъсир тӀимил я, вучиз лагьайтӀа анин гьавайриз сувари рехъ атӀузава, гьавиляй гьаваяр сувара кьуру я. Суварин кьулан кьакьанвал 2000-3500 метр я.
Аджариядин халкьдин чӀехи пай аджарар я — абур гуржи халкьдин пай я, дегь замана ислам кьабулнавай.
Ятар
Аджариядин вири вацӀар ЧӀулав гьуьлуьк акатзавайди я. Виридалайни ацӀайди Чорох вацӀ я, гьакӀни адахъ акатзавай вацӀар ава — Аджарисцкалини Мачахела. Чеб чпиз ЧӀулав гьуьлуьк акатзавайди я вацӀар Кинтриши, Чаквисцкали, Королисцкали. Суван вацӀарихъ гидроэнергиядин чӀехи къуват (1,2 млрд КВтдалди.).
Хасанай
Хасанай (Dyck) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Хасанай» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Хасанай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 017 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай къумукьар, тӀимил пайни нугъаяр я, вири суни - мусурманар я.
1895 йис
1895 йис (са агъзурни муьжуьд вишни кьудкъанни цӀувадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1895 -лагьай йис я. XIX виш йисан 95-лагьай йис.
Садлагьай салютдин шегьер
Садлагьай салютдин шегьер (Город первого салюта) — Орёл ва Белгород шегьеррин официал тушир тӀвар я. И кьве шегьер 1943 йисан 5 августдиз Курскдин ягъунрин къене РагъакӀидай патан, Юкьван, Воронеждин, Брянскдин ва Чуьлдин фронтрин кьушунралди немцерикай хкудна. Орёл шегьер экуьнахъ къахчуна, Белгород — нянихъ, сятдин 18:00-даз.
1943 йисан 5 августдин къул чӀугур Иосиф Сталинан буйругъдиз № 2 килигна гьа йукъуз Орёл ва Белгород чапхучнрикай азад авунвай кьушунрин гьуьрметдай Москвада артиллериядин салют гана. Им Ватандин ЧӀехи дяведин вахтунин къене садлагьай салют тир, гьавиляй гьанла Орёлдални Белгороддал «садлагьай салютдин шегьер» лакӀаб акьалтна.
Гьа а буйругъдалди Лап кьилин Главнокомандующийди садлагьай сеферда кьетӀендаказ чпин гьунар къалурнавай кьушунрин дестейриз «Орёлдинбур» ва «Белгороддинбур» гьуьрметдин тӀварар гана.
Гьасанова Муи Рашидан руш
Гьасанова Муи Рашидан руш (1930 йисан 10 июлдиз, Гъуниб район, ЧӀухъ — 2014 йисан 19 июлдиз,) — Совет гьукуматдин ва Дагъустандин тӀвар-ван авай манияр ядай артистка тир. Ам авар халкьдин руш я.
Садлагьай салютдин шегьер
Гьисабунив кьурвал, шегьерда салютдин ван жедайвал 100 зенитдин туп ишлемишна кӀанзвай тир. Амма салютдин тешкилатчийриз анжах 1200 гьулле авачир снаряд авай тир (дяведин вахтунда запас яз абур Москвадин ПВО-дин гарнизондаа хуьзвачир), гьавиляй виш тупукай анжах 12 залп ягъиз жезвай тир. ГьакӀни салютдик суван тупунин кремлдин дивизион кардик кутуна (24 туп), абуруз жедай гуьлле авачир снарядар авай тир. АкӀ хьайила, 5-лагьай августдин йифен кьулариз 30 секунда арада аваз 124 тупуникай 12 залп яна. Залприн ван виринра ван жедайвал тупунин группаяр Москвадин чара-чара районра авай стадионрални буш чилерал эцигна.
Гьасанова Муи Рашидан руш
Уьмуьрдин кьиса
Муи Гьасанова 1930 йисан 10 июлдиз Гъуниб райондин ЧӀухъ хуьре дидедиз хьана. 1951 йисуз ада Дагъустандин папарин муаллимрин интститут акьалтӀарна. Ругуд йисан къене ада Гъунибдин райисполкомдин умуми хилен чӀехиди яз кӀвалахна. 1957 йисуз ада Москвада хьайи Виридуьньядин жегьилринни студентрин фестивалда иштираквал авуна, ана ада гимишдин медал къачуна. ГьакӀни ана адаз ССРГ-дин культурадин министерстводин «Лап хъсан кӀвалах паталди» лишан багъишна.
1960 йисуз Дагьустандин телевидениядин ва радиодин санал манияр ягъзавай дестедиз солистка яз теклиф авуна. И кӀвалахдихъ галаз са вахтунда, Муи Гьасановади концертарни гуз башламишна. Гужлу зигьин аваз, ада са къатда вичин пешедин дережа винел хкажун паталди кӀвалахзавай. Вичин яратмишунда халькьдин манийрин адетар хвена. Адахъ галаз са вахтунда дагъустандин манияр Гасанова Муиди цӀийи жуьреда ягъзавай, гилан замандин ван къведайвал, адан манийра-михьи сес, гужлу гьисс ва дериндин метлеб ава.
Адан и кьетӀен лишанри, гзаф кьадар манийри ва са къатда гузвай концертри машгьур артистка жез шарть авуна.
Дагъларин хуьрера, шегьерра ада манияр ягъиз инсанрин вилик экъечӀнава. Ада Дагъустандин культура маса гьукуматрин арада фейи фестивальра тереф авуна.
Вичин манийрал, гуьрчег ва багьа сесел ада инсанрин лап рикӀин сидкьидай кӀанивал къазанмишна.
Виридлай гзаф ягъзавай манияр авар чӀалал Р.Гьамзатован шииррал эцигнавай бур я.
Р. Гьамзатован шииррал кхьенвай манияр кьильди альбомда кӀватӀна «Мелодия» фирмади акъудна.
2014 йисан 19 июлдиз ам Магьачкъалада кьенва.
1955 йис
1955 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурни цӀувадлагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1955-лагьай йис я. XX виш йисан 55-лагьай йис.
Агъа Махаргимахи
Агъа Махаргимахи (Нижнее Махаргимахи, ) — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Бурдеки ва Вини Махаргимахи хуьрерихъ галаз «Бурдеки» хуьруьнсоветдик акатзава.
ЦӀахурар
ЦӀахурар (цӀах. йихъбы, цӀаӀхбы) — тарихдин къене Дагъустандин кьибле ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин халкь. Дегь Алпандин халкьарикай сад я. ЦӀахурар нах-дагъустандин халкьарин хзандин лезги халкьарин группадик акатзава.
Агъа Махаргимахи
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 19 км яргъал ала.
ЦӀахурар
Хайи чӀал — цӀахур чӀал я. ЧӀалан, медениятдин ва адетрин патахъай цӀахурар муькуь Дагъустандин миллетриз, иллаки лезги халкьариз, мадни мукьва я.
Агъа Махаргимахи
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 424 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
ЦӀахурар
Азербайжандин гьукуматди тухузвай, гъвечӀи халкьар терг авунин сиясатдиз килигна цӀахурин чӀехи пай азербайжанариз элкъвена ва и процесс къенини юкъузни йигиндаказ физва.
Чеб авай чилер ва кьадар
ЦӀахурар лезгияр хьиз, СССР чкӀайдалай кьулухъ кьве гьукуматрин чилерал пай хьанвай халкь я. Къе абурун са пай Дагъустанда, муькуь пайни Азербайжанда амукьнава. Дагъустанда цӀахурар Рутул райондин сувун хуьрера, Азербайжан патани Закатала ва Къах районрин сувун ва сувун ценерив галай хуьрера уьмуьр тухузва.
ЦӀахур халкьдин вири санлай кьадар тахминан 30 агъзур кас я. Абурукай 13 агъзур Урусатдал, 12,5 агъзур Азербайжандал къвезва. Амай пайни дуьньядин чара-чара уьлквейриз чкӀанва. Бязи чешмейри гузвай малуматриз килигна, Азербайжанда авай цӀахуррин кьадар официал чарара ганвай кьадардилай гзаф виниз я. Азербайжанда авай цӀахуррин кьадар дуьз малум туш, вучиз лагьайтӀа Советрин береда цӀахуррин паспорта «лезги» кхьизвай. Исятда Азербайжанда авай цӀахуррин гзафбурун паспортра «азербайжанви» кхьенвайди я. Идан себеб, Азербайжанда кьиле физвай гъвечӀи халкьар (абурук лезгиярни кваз) азербайжанариз элкъуьрунин сиясат я. Исятда Азербайжанда авай цӀудралди цӀахур хуьрерин эгьлияр азербайжан чӀалал рахазва.
Дагъустанда ва Азербайжанда цӀахур чӀалалди рахазвай вирини-вири 29 цӀахур хуьр ава:
Дагъустанда:
Азербайжанда:
Закатала шегьер — акахьай агьалияр.
Къах шегьер — акахьай агьалияр ава.
ТӀварцӀикай
«ЦӀахур» тӀвар цӀахур миллетдин рикӀ тир дегь ЦӀахур хуьруьн тӀварцӀихъ галкӀанва. Чпи чпиз цӀахурри йыхъбы, цӀаӀхбы лугьузвайди я.
Дагъустанда рутулри цӀахурриз — гъалтахъар, аварри — хъалтагъал, яхулри — цӀахъюр лугьузва. Азербайжанда азербайжанари абуруз вилик лезгияр лугьузвай, гила сахурлар лугьузва.
Тарих
ЦӀахур халкьдин тарих яргъал виш йисарин дегьнейриз физва ва чи эрадилай вилик 4-лагьай агъзур йисуз арадал атанвай авадан медениятдихъ галаз алакъалу я. Дагъустандин ва Кьиблепатан Къавкъаздин халкьарин арадай виридалайни дегь чӀаван чешмейра тӀвар гьатнавай халкьарикай сад — цӀахурар я.
ЦӀахуррин ва гьакӀни вири лезги халкьарин дуьз бинеяр, дегь чӀавуз Алпан гьукумат туькӀуьрай алпандин тайифаяр я. ЦӀахур миллетдин энтогенезда иштирак авур «йикий» тӀвар алай алпан тайифайри Алпан уьлкведин кьиблединни-рагъакӀидай пад кьунвай ва Армениядихъни Гуржистандихъ галаз са сергьятрал алай. Куьр-Алазан кӀама авай топонимрин чӀехи пай цӀахур чӀалан гафар тирди фикирдиз къачуртӀа малум жезва хьи, вилик девирда цӀахур миллет гзаф гегьенш чилерал чкӀанвай.
Алпан уьлкведин кьилин дин тир христианвилиз ва адан архитектурадиз талукь лап дегь заманадин имаратар къе цӀахур хуьрера амукьнава:
Идалайни гъейри цӀахурри уьмуьр тухузвай чилерал, лезги халкьарин дегь ва девлетлу тарихдикай хабар гузвай пара кьадарда муькуь тарихдин имаратар ава.
XV—XIX виш йисар
«...Генже шегьердилай ругуд йикъан мензилда алай чӀехи ва гзаф агьалияр авай шегьер я. Ам Лакзан уьлкведин кьилин шегьер я. Ана гзаф мекьи я. Шегьердиз яд Самур тӀвар алай вацӀай къачузва. ТӀуьнар асул гьисабдалди къуьлуьн магьсулрикай гьазурзава. Абуру чпиз бес тир кьадарда къуьл цазва ва цӀегьрен нек хъвазва. Абуру цӀегьрен сарикай расзавай кавалар алукӀзава. Абурун кьилел са гьакимни авач, амма галазва абурухъ са фекь, адахъ галаз абуру аль-Шафии имамди кутур мезгьебдив кьурвал ибадат ийизва.»
Лезги чӀаларин генетик мукьвавал чирнавай алимар ихьтин къарардал атанай, цӀахур ва рутул чӀалар VI—VII виш йисара са дидед чӀалан нугъатар тир. Гуьгъуьнлай и нугъатар сад садавай къакъатна кьилдин рутул ва цӀахур чӀалар арадал атанай. Къе лезги халкьари уьмуьр тухузвай чилерал X виш йисуз Лакз тӀвар алай уьлкве авай. Амма IX—XV виш йисарин тарихдаррикай садани, а уьлкведа лезгияр, цӀахурар ва я рутулар авайди кхьеначир. И вири лезги халкьар «Лакз уьлкведин эгьлияр» хьиз къелемдиз къачунвайди я. Вучиз лагьайтӀа а чӀавуз Лезгистандин чилерал пара кьадарда сад садаз мукьва тайифайри уьмуьр гьалзавай, гуьгъуьнлай и тайифайрин бинедаллаз къенин лезги халкьар арадал атанвайди я.
ЧӀехи этнограф Михаил Ихилова икӀ кхьенай:
«Чи фикирдалди, XV виш йисалди рутуларни цӀахурар умуми лезги этносдивай гьеле чара хьаначир ва са лезги халкь хьиз физвай, амма къвердавай чпин кьетӀен чӀалар ва адетар арадал къвезвай.».
Вахтар финивай Дагъустанда авай цӀахуррин са пай Къах ва Жар приставствойриз куьч жезвай. ЦӀахуррин азербайжан патаз куьч хьунин процесс дуьз XVII виш йисалди давам хьанай. XVIII виш йисан сифте кьилера Жар-Белокандин чилерар цӀахур ва авар хуьруьн-жемиятар арадал къвезвай.
1820 — 1860 йисарин къене Жар-Белокандин азад жемиятрин союз ва Илисудин СултӀанат Къавкъаздин дяведа урусрин аксиниз къарагънай. Къавкъаздин вири сувун халкьар чӀехи империядихъ галаз женг чӀугвазвайди хабар хьайи авар ва цӀахур хуьрерик 1830 йисуз чӀехи къалабулухар акатнай. 1844 йисуз Илисудин султӀан Даниял Имам Шамилан патаз элячӀнай ва Урус Империядиз гъазават малумарнай. Дяве урусрин хийирдиз акьалтӀ хьайидалай кьулухъ, 1852 йисуз царьди Жар-Белокандиз жазадин экспедиция ракъурнай ва 13 цӀахурни 2 авар хуьрериз цӀай яна тамамдаказ терг авунай ва агьалияр Алазан вацӀун арандиз куьчарнай. Анжах 1861 йисуз абуруз хайи хуьрериз элкъведай ихтиярар ганвай.
1839 йисуз милли къарагъунар секинардалай гуьгъуьниз Жар-Белокандин азад жемиятар ва Илисудин СултӀанат Закаталадин округдик кутунай. Жар-Белокандин азад жемиятар терг авуртӀани, Илисудин СултӀанат Закаталадин округдик кваз амукьнай. 1844 йисуз Урус гьукуматди султӀанатни терг авунай.
1875 йисуз акъуднай «Урусат Империядин халкьарин сиягь» тӀвар алай документдив кьурвал, Дагъустан вилаятдин Самур округда 2 430 цӀахурвиди уьмуьр ийизвай. 1895 йисан малуматриз килигна, Лучек наибвиле авай цӀахуррин кьадар 5 149 кас тир.
ЧӀал
ЦӀахур чӀал нах-дагъустандин чӀаларин группадин лезги чӀаларин хзандик акатзава. Адаз гьам лексикадин, гьамни структурадин кьетӀенвилерин жигьетдай виридалайни мукьва рутул чӀал я. ЦӀапарихъ галаз хьайи яргъалди алакъайрин себебдалди, цӀахур чӀал азербайжан чӀалан гзаф къуватлу эсердик акатнава. Адак зурба кьадарда азербайжан бинедин гафар ква. ЧӀал пуд нугъатриз пай жезва: цӀахур-сувагел нугъат, гелмец-курдул нугъат ва сабунчи нугъатар. Дагъустанда авай цӀахурриз чпин хайи чӀалалай гъейри урус чӀални чида. Амма Азербайжанда авай цӀахуррин чӀалан гьалар аксибур я. ЧӀехи пай аялар ва жегьилар дидед чӀалал рахазмач, вири азербайжан чӀалал элячӀнава. ЦӀахур чӀалал анжах кьуьзуьб авсиятда ава.
ЦӀахур чӀалакай сифте къиметлу материалар немецви алим Р. Эркерта вичин «Die Sprachen des kaukasischen Stammes» диссертацияда ганвай. 1930 йисуз А. Н. Генкоди цӀахур алфавит туькӀуьрнай. 1864 йисалди цӀахурри араб графикадал туькӀуьрнай «ажам» алфавитдикай менфят къачузвай. 1935 йисалай 1938 йисуз сифте кьилин мектебрин агъа классра тарсар цӀахур чӀалалди гузвай. 1952 йисалди цӀахур мектебра (гьатта Дагъустандани) тарсар азербайжан чӀалал тухузвай, 1952 йисалай инихъ — гьукуматдин урус чӀалал.
1990 йисуз цӀахур чӀалаз кирилл графикадин бинедаллаз цӀийи алфавит туькӀуьрнай. Азербайжанда латин гьарфаралди туькӀуьрнай цӀахур алфавит кардик ква. 1996 йисуз Бакуда латин алфавитдин куьмекдалди садлагьай цӀахур азбука чапдай акъуднай.
Алай чӀавуз цӀахур чӀал Дагъустан Республикадин гьукуматдин чӀаларикай сад я. Дагъустанда цӀахур чӀалан ва эдебиятин тарсар садлагьай классдилай гузва.
Дин
Диндал гьалтайла цӀахурар суни-мусурманар я. Шафии мезгьебдин рекье ибадат ийизва. ЦӀахурар ислам диндал X—XI виш йисарин арада атанай, адалай вилик абур христианар тир. XIII виш йисуз ЦӀахур хуьруьз атанвай Ал-Казнивиди икӀ кхьенай: «хуьруьн агьалидин вири шафии мезгьебдин рекье ава. Хуьре са медресе ава, адан бине Низам ал-Мулк Хасан ибн Исхака эцигайди я.
Меденият
1992 йисуз «ЦӀахурар» тӀвар алай милли медениятдинни-тарихдин жемият арадал гъанай, абурун къаст квахьзавай милли адетар, чӀал хуьн ва халкьдин уьмуьр вири патарихъай вилик тухун тир. Дагъустанда цӀахур чӀалал «Нур» газет, аялрин «Лачин» (Кард) журнал, «Алшан» макъаматдин ТВ-гунуг, ДГьУ-дин (ДГУ) дагъустандин чӀаларин отделениеда цӀахур чӀалан муаллимар гьазурзава. 2009 йисалай Дагъустанда цӀахур чӀалал аялрин журнал «Соколёнок» акъатзава. «ЦӀахур» кьуьлерунин ансамбль кардик ква.
Азербайжанда, Закатала районда ЦӀахур Медениятдин Центр кӀвалахзава. Ана кьуьлердай ва манияр лугьудай коллективар гьазурзава. Абурукай виридалайни машгьурди «Джейранум» тӀвар алай ансамбль я. 2009 йисуз Азербайжандин Закатала райондин Гаргай хуьре цӀахур чӀалал садлагьай куьруь-метрдин фильм чӀугнай — «Далу кьибле патаз» (цахур. Кьиблайика йикьгьийна, азерб. Arxası qibləyə). ЦӀахур миллетдин манийрикни макъаматдик азербайжанарин культурадин кӀеви эсер галукьнава.
Кьуьхуьруба
Кьуьхуьруба (Quxuroba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 25 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини Кьуьхуьрилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1990 йис
1990 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀудлагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1990-лагьай йис я. XX виш йисан 90-лагьай йис.
Дагъустандин халкьар
Дагъустандин халкьар (Дагъустанвияр) — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъазда (Дагъустан) ва са кьадар Азербайжанда ва муькуь уьлквейра уьмуьр тухузвай халкьарин са хъзан. Абурун вири санал кьадар 3-4 миллион кьван кас я.
Абу Дуджана
Уьмуьр
Асулдай хазрадж тайифадикай тир Абу Дуджана (радиаЛлагьу ангьу) Медина шегьерда дидедиз хьана. Меккадин мусурманар Мединадиз куьч жедалди ада Ислам кьабулнай. Мушрикрихъ галаз хьай гзаф женгера иштирак авурди я. Женгера адет тирвал пелелай яру багъ кутӀунна душманрин вилик экъечӀна вичин викӀегьвал къалурзавай. Угьудда хьайи ягь-ягъунра ада вичин чан хатадик кутуна Мугьаммад пайгъамбар (саллалЛагьу алейгьи вассалам) хуьдайла вичик залан хирер галукьнай.
Гьаирбекова Машидат Гьажидин руш
Уьмуьрдин кьиса
1927 йисан 29 декабрдиз Ахвах райондин КӀаратӀа хуьре дидедиз хьана. Вич кӀаратӀави ятӀани, ам аваррин шаиррни писател яз гьисабзвай тир.
Шиирар туькӀуьруьз башламишна гьеле аял тир вахтунда. Мектебда кӀелзавай йисара ам халис шаир яз гьисабзавай.
Москвада авай М.Горькидин тӀварунихъ галай Литературадин институт кӀелна куьтягьна.
1948 йисалай экечӀна шиирар басма авуна.
Шииррин кӀватӀалра «Дагъларин дишегьлидин гаф» (1952 йис, тарж.1955 йис) «КӀукӀвал тухузвай рекье» (1958 йис, урус тарж. 1960) Дагъустанда жезвай социализмадин дегишвилер дуьздиз ва гужлудиз къалурна. РикӀин сидкьидай атай гафар Машидата дуьнья хуьдай темадиз багъшна. Ам агъадихъ къалурнавай поэмайрин автор я: «Яргъа авай вах», «Кхьена куьтягь тахьанвай чар» (1955), «Сусан лацу яйлух» (1965), «Тахсиркарвилиз ганвай туьнбуьгь» (1967), «Яру партизандин руш» (1968) ва пьесадин «Женг чӀугуна кӀанда бахт паталди» (1958).
Дустари ва адан яратмишунал рикӀ алай инсанри ам викӀегь дишегьли хьиз къалурзавай, вичин лайихвал, намус авай инсан хьиз. Адаз дакӀан тир кьве-ччин -алайвал, кьуру такабурвал.
Вири уьмуьрда ада дагъларин адетриз керчеквал хвенва.
Уьмуьрдин эхиримжи йисара М. Гьаирбековади историядин темайрикай кхьизвай. Виридалайни ада фикир гузвай имам Шамилаз ва адан наибриз ва мюридриз.
1969—1975 йисара Авар халкьдин Гьамзат ЦӀадасадин тӀварунихъ галай музыкадин ва драмадин театрадин кьиле акъвазна.
ССРГ-дин писателрин КӀватӀалдин член.
Гила авай дагъустанвийриз виликан Дагъустан Республикадин кьил Рамазан Абдулатиповаз талукьарнавай «Чун вал вил алаз акъвазнавай тир, Рамазан!» лугьудай поэмадин автор яз чир хьана.
2015 йисан 22 ноябрдиз кьенва.
Елово район
Елово район (Еловский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 449 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Елово.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Уцмиюрт
Уцмиюрт (Уцмиюрт) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Уцмиюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 34 км яргъал ала.
Тарих
Виликан къумукь хуьр я, «Додрас» тӀвар алай чкадал арадал атанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Уцмиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4 035 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни - мусурманар я.
Гурия
Гурия край (გურია) — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 2 033 км². Агьалияр — 110 524 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 56 кас/км². Административ юкь — Озургети я. Чилин чӀехивиляй Гуржистандин велаятрикай 10-й чка кьазва.
География
Велаятди Гуржистандин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва. Кефер-рагъакӀидай пата Мингрелиядихъ галаз сергьят тухузава. Кефер-рагъакъатдай пата Имеретиядихъ галаз сергьят тухузава, рагъакӀидай пата Самцхе-Джавахетидихъ галазни кьибле пата Аджариядихъ галаз. Гурия пуд муниципалитетдал пай жезава, чпин кьилин шегьеррин тӀварар алай: Ланчхути, Озургети, Чохатаури.
Тарих
Сифте сефер Гурия тӀвар гуржи чӀалал 8 вишйисан документда кьунвай. Са тариххъанари Гурия тӀвар дегь чӀаварин гьукумат Урартудин делилрай атана хьун мумкин я лугьузава. 10 вишйисан эхирда Гуржи пачагьвал туькӀуьр хьайила Гурия гьадан пай тир. Монголри гьукумат кьунвайлани Гурия рагъакӀидай патан Гуржистанда азаддаказ амай. 15 вишйисуз гьамни чкӀайла 1466 йисуз Гурия Гуриели династиядин къуватдик гваз вич вичиз пачагьвал хьиз авай. 16 вишйисуз Гуриядикай османрин вассал хьана. Гуриядин пачагьривай Гиорги III Гуриелидивайни Мамиа IIIдивай Имеретиядин пачагьар жез хьана. 18 вишйисуз Гурия пара сефер РагъакӀидай Гуржистандиз кӀанивал хьана пай авунвай. ГьакӀа хьана Гуриядикай Аджарияни Агъа Гуриядин са чилер хкатна Осман империядиз фена, гьавиляй а чилера исламвал гегьеншар хьана. 1810 йисан 19 июндиз Гуриядин пачагь Мамиа Vда Гурия Россиядин империядиз гана. 1840 йисуз ам гьич империядин къенин пай авуна. 1918 йисуз Гурия Демократиядин Республика Гуржистандин пай хьана, 1921 йисалай советрин къуватдик фена. 1991 йисалай мад азад Гуржистанда хьана. Гуржистандин велаят хьиз Гурия 1995 йисуз туькӀуьрнавай.
Агьалияр
2018 йисан 1 январдиз велаятдин агьалийрик 110 524 кас квай. Гуриядин халкьдин чӀехи пай гуржияр я, чебни гуривияр (гурулеби).
Экономика
Субтропик арада авай лежбервилин кӀвалахни туризм и чкадин экономикадин важиб авай пешеяр я. ГьакӀни чӀехи мана авай минерал ятарни чайдин плантацияр ава.
1992 йис
1992 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀикьвед лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1992-лагьай йис я. XX виш йисан 92-лагьай йис.
Вини Махаргимахи
Вини Махаргимахи (Верхнее Махаргимахи, ) — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Бурдеки ва Агъа Махаргимахи хуьрерихъ галаз «Бурдеки» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 20 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 152 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
2010 йис
2010 йис (кьве агъзурни цӀуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла жуьмедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2010-лагьай йис я. XXI виш йисан 10-лагьай йис.
1786 йис
1786 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанниругуд лагьай йис) — чи эрадин 1786-лагьай йис. XIII виш йисан 86-лагьай йис я.
Исинбаева Елена Гьажидин руш
Исинбаева Елена Гьажиева — юркуналди хкадарунрай Урусатдин спортсмен. Кьведра олимпиядин чемпион. Иридра дуьньядин чемпион, Европадин чемпион. Дишегьлийрин арада юркуналди хкадарунрай 28-дра дуьньядин рекордар ягъай спортсмен. Урусатдин спортдин лайихлу устӀар.
Миллетдай табасаран я.
Исинбаева Елена 1982 йисан 3 июньдиз Волгоград шегьерда дидедиз хьанай. Адан буба Исинбаев Гьажи Гафанович Дагъустандин Хив райондин Чувек хуьруьнви я. Диде — Исинбаева Наталья Петровна миллетдай урус я.
Хзан
Елена Исинбаева 1982-лагьай йисуз 3-лагьай июндиз Волгоградда дидедиз хьана. Адан буба – Исинбаев Гьажи Гьасанан хва – табасаран язва, ам Хив райондин Чувек хуьряй я. Слесар-сантехник я.
Диде – Наталья Петровна Исинбаева - урус, котельнаяда кӀвалахзвай тир, ахпа кӀвалин паб тир. 2017-лагьай йисуз рагьметдиз фенва.
Исинбаевадин вах – Инесса – циркдин артист Михаил Голевак гъуьлуьк ква.
Ам жида гадразвайди, Урусатдин кӀватӀурдин уртах Никита Петиновак гъуьлуьк ква. 2014 -лагьай йисуз Еленади руш Ева хана, 2018-лагьай йисуз – гада Добрыня.
КӀелун
1998-лагьай йисуз ам Олимпийский резервдин училищедиз гьахьана, 2000-лагьай йисуз ада ам акьалтӀарна.
2002-лагьай йисуз ам Волгограддин гьукуматдин физкультурадин академиядин искусствоведениедин факультетдиз гьахьна, ам акьалтӀардайлай гуьгъуьниз 2005-лагьай йисуз ада физкультурадин муаллимвилин диплом хвена.
2009-лагьай йисуз ада Москвадин гьукуматдин университетдин искусствоведениедин факультетда кӀелзвай тир.
2010-лагьай йисан октябрдиз Исинбаевадин Волгограддин гьукуматдин физкультурадин академияда «Гилан Олимпиядин къугъунрин эволюциядин концептуал модель» темадикай кандидатвилин диссертация хвена, ам педагогикадин илимрин кандидат хьана.
1787 йис
1787 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанниирид лагьай йис) — чи эрадин 1787-лагьай йис. XIII виш йисан 87-лагьай йис я.
Киев
Киев  (Київ; Киев) — Украинадин меркез, Европадин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьеррикай сад я. Ада Днепр вацӀун юкьван авахьуна, кефердин Днепрдин Украинадин чка кьунва.
Уьлкведин сиясатдин, жемятдинни экономикадин, улакьдин, маарифдинни илимдин юкь я. Украинадик акатзавай кьилдин административни территориал тек, Киев вилаятдин административ юкь я. Киев-Святошин райондин юкь я. АкӀ ятӀани, ам Киев вилаятдик акатзавач. Ина Украинадин гьукуматдин кьилин идарайри, чара уьлквейрин миссийри, Украинада кӀвалахзавай карханайринни жемятдин тешкилатрин чӀехи паюни чка кьунва.
Шегьердин кьил — тӀвар-ван авай гъуту-гъутархъан Виталий Кличко я.
«Повесть временных лет» лугьудай ктабдиз килигна Киевдин бине кутурбур полянрин княз Кий, адан стхаяр Щекни Хорив, гьакӀни абурун вах Либид язва. Археологиядин малуматралди ва кхьенвай чешмейралди, V-лагаьй виш йисан кьведлагьай паюнилай — VI-лагьай виш йисан садлагьай паюнилай гатӀумна Киев датӀана вилик физвай. Замкова сув шегьер хкаж хьунин юкь хьана.
Русдин, Киевдин князвилин, ЧӀехи Урус князвилин, Украинадин Халкьдин Республикадин, Украинадин гьукуматдин ва Украинадин шурайрин социализмдин республикадин кьилин шегьер тир.
Административ паюнар
Шегьердин территория 10 административ райондиз чара жезва: Майдандикай малуматрин чешме )
Стхавилин шегьерар
1961-лагьай йисуз Киев мукьва хьанвай шегьеррин гьерекатдик экечӀна. Краков (Польша) ва Тампере (Финляндия) адан садлагьай стхавилин шегьерар хьана. 2018-лагьай йисан малуматралди, адаз 54 стхавилин шегьер ава. Алай чӀавуз абур Ханчжоу (Китай) шегьердихъ галаз стхавиликай рахазва.
Киев шегьердин территориал жемятдин статутдин 7-лагьай макъаладив кьурвал, стхавилин шегьерар Киевдин шегьердин шуради кьве патан икьрардиз килигна хкязва.
Украинадинни Урусатдин арада авай конфликтдин гъиляй 2016-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз Киев шегьердин шуради украин меркездинни Маскавдин арада стхавиликай, кӀиливаликайни санал кӀвалахуникай кутӀуннавай икьрар чӀурна.
ГьакӀни гьа юкъуз Киевдин шегьердин шуради Санкт-Петербургдихъ, Волгограддихъ, Магьачкъаладихъ, Улан-Удедихъни Коми Республикадихъ галаз араяр чӀурна.
Агъжабеди район
Агъжабеди район (Ağcabədi rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 760 км². Агьалияр — 136 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,67 кас/км².
Административ юкь — Агъжабеди я.
Тарих
«Агъжабеди» топоним туьрк «агъжа» (цӀару хьтин) ва «бет» (суван гуьне) гафарилай атайди я. И фикир райондин рельфдини акунри тестикьарзава.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва.
Хануба
Хануба, гьакӀни ЦӀийихуьруба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
Агъжабеди район
География
Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Зердаб райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Бейлаган райондихъ, кьибледин патахъ Физули райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Ходжавенд райондихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ Агъдам райондихъ галаз сергьятдал ала.
Агъжабеди районди Кура-Араксдин арандин Милдинни Къарабагъдин кьулувилерал чка кьунва. В советский период в районе проводились мелиорационные и дренажные работы.
Хануба
Алай чка
Хуьр Хъачмаз райондин лап кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я. Хуьре таможнидин контрольдин пост авайди я.
Агьалияр
Хуьруьн агьали лезгияр я.
Агъжабеди район
География
Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,7°С, июлдиз — 25 — 26°С. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—500 мм я.
Агьалияр
Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1976 йисуз агьалийрин къалинвал 36,7 кас/км²-дал тир, 2009 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана.
2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 62 % хуьрера яшамиш жезва.
Административ паюн
Райондин ибаратдик 1 шегьердинни 45 хуьруьн муниципалитет акатзава.
Инфраструктура
Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Агъжабеди районда 4 подстанцияди кӀвалахзва.
2013 йисуз районда 30 АТС авай тир, абуру алакъадивди 46 яшамиш жезвай чка таъминарзава. 2008 йисан гьалдиз килигна районда 29 почтадин хиле кӀвалахзава. 2003—2013 йисарин къене тилифундин нумрайрин кьадар 2,4 сеферда пара хьанва, Интернетдикай менфят къачузвайбурун 7,7 сеферда пара хьанва.
Лацар (КцӀар район)
Лацар (Laza) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин хуьрерикай сад я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъуцар сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 34 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Лацарин чар-чарриз килигиз республикадин вири пипӀерай къвезвайди я.
Лацар хуьре чкайрин тӀварар (ойконимар): КӀелет-Лацар.
Агьалияр
Хуьруьн 26 кӀвале тахминан 130 касди уьмуьр ийизва. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.
Лацар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: КӀекрез чирайбур, Шатдинбур, Хинелугъар, Тачанар, Рух калчукайбур .
Инфраструктура
Хуьр Кеферпатан Азербайжанда кӀвенкӀве аваз физвай туризмдин юкьварикай сад я. Лацарин кьилихъ галай ял ягъунин «Сувар» базадиз дуьньядин вири патарихъай къвезвай туристрин кьадар йисандавай пара жезва. 2012 йисан 11-12-февралдиз Лацар хуьре мурк кьунвай чар-чардиз акьахунай республикадин ахъа чемпионат кьиле фена. Акъажунра Азербайжандин, Урусатдин, Турциядин ва Ирандин 90-дав агакьна спортсменри иштиракна. Ина 20-далай виниз клубрин векилри гьуьжетарна. Кьве юкъуз кьиле фейи ахъа чемпионатда КцӀарин спортсменрини чпихъ чӀехи алакьунар авайди субутна.
1788 йис
1788 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъаннимуьжуьд лагьай йис) — чи эрадин 1788-лагьай йис. XIII виш йисан 88-лагьай йис я.
Ванашимахи (Сергокъала район)
Ванашимахи   — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Аямахи хуьруьхъ галаз «Ванашимахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1921 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀвар дарги чӀалан «вана» - чими, «щин» - яд, «махьи» - хуьр гафарикай арадал атанва.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1025 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
1789 йис
1789 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанникӀуьд лагьай йис) — чи эрадин 1789-лагьай йис. XIII виш йисан 89-лагьай йис я.
Самурви Нажмуддин Панагьан хва
Самурви Нажмуддин Панагьан хва (Эфендиев) — Дагъустандин гьукуматдин ва жемиятдин къуллугъэгьли. Дагъустандин АССР арадал атуниз чӀехи кар кутур кас ва адан садлагьай кьил. Дагъустан уьлкведа ислам дин вилик кутунин аксиниз тухвай сиясатдив машгьур я.
Дагъустандин чилерал шариатдин гьукумат тешкилун ва Урусатдивай азад хьун паталди женг чӀугвазвай дагъустанвийрин кӀеретӀар терг авур отрядриз Самурви Нажмуддина регьбервал авурди я.
Нажмудин Эфендиев 1891 йисуз Дагъустан вилаятдин Къуруш хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай лезги я.
1937 йисуз ам арест авунай, 1938 йисан 1 августдиз гуьлледив яна кьенай. 1956 йисан 2 июньдиз судди ам михьи тирди субут авунай.
Чанкурбе хуьруьнсовет
«Чанкурбе» хуьруьнсовет (Чанкурбинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Чанкурбе хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Чанкурбе, Качкалык.
Лакар хъишлах
Лакар хъишлах (Ləgərqışlaq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
Чанкурбе хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьибле пата ала.
Лакар хъишлах
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 34 км яргъал ала.
1790 йис
1790 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀуд лагьай йис) — чи эрадин 1790-лагьай йис. XIII виш йисан 90-лагьай йис я.
Чанкурбе хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Чанкурбе хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Лакар хъишлах
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Эфендиева Рена Зиявудинан руш
Эфендиева Рена Зиявудинан руш (1938 йисан 29 октябрдиз, Магьачкъала) — Советрин ва Урусатдин лайихлу музыкант, пианистка ва педагог я.
Уьмуьрдин кьиса
Рена Эфендиева 1938 йисан 28 октябрдиз Магьачкъалада дидедиз хьана. Эфендиева Рена лезгидин ва казачкадин хзанда дидедиз хьана. Дяведин йисара са шумуд вацра бубадин хайи хуьре (Кьасумхуьруьн райондин Цмур хуьр) яшамиш хьана. Вири хуьр лезги чӀалал рахазвай, анжах Ренадин чӀехи диде урус чӀалал, амма гьикӀ ятӀани абур сад садахъ галаз хъсандиз гъавурда акьазвай. Четин йисар тир, недай фу бес жезвачир, инсанар гишила авайтӀани сад садаз куьмек ийизвай. Ренадин хзандиз къуьншири куьмек гана гишинвилин кьиникьай хкудна.
Рена Эфендиевади лугьузвай: «Москвада зун 35 йисуз яшамиш хьана, маса шегьерриз фена, гзаф инсанрихъ галаз таниш хьана, амма дагъустандин рикӀ ачух, регьимлу, хушвал ийидай инсанар зал мад гьалтнач».
Аял тир вахтунда Махачкъалада сифте музыкадин мектебда, ахпа училищедани кӀелна.
Мектебдай акъудзавай экзамендал Готфрид Гасанов, тӀвар-ван авай музыкант, теклиф авунвай.
Ада Рена Эфендиеван зигьиндиз къимет гана ва вичи кӀвалахзавай музыкадин училищедиз къабулна. Гьа вахтара училищедиз гагь-гагь къвезвай тир еке музыкантар : Ростропович, Рихтер ва масабур.
Москвада авай Гнесинрин тӀварунихъ галай гьукуматдин музыкадан ва педагогикадин институт кӀелна куьтягьна.
70 лагьай йисара Рена Эфендиевади Даггосфилармонияда регьбервал авуна.
Гуьгъуьнай Махачкъаладин музыкадин училищедин директор яз кӀвалахна.
1984 йисалай башламишна Москвада яшамиш жезва. Гьа шегьерда авай Шниткедин тӀварцӀихъ галай музыкадин колледжда тарсар гузва.
Москвада ва Ленинградда фейи Дагъустандин литературадин ва устадвилин Йикъарин иштиракчи я. Дагъустанда, Москвада, Ленинградда, ТӀифлисда, Бакуда концертар гваз экъечӀна. Вичин концертра Р.Эфендиевади Ф.Лист, Ф Шопенан, А. Скрябинан ва Дагъустандин композиторрин макьамар ишлемишзава.
Харахуба
Харахуба, Palıdlı, Палыдлы  — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Азизрин Эльдар Азизан хва
Азербайжандин журналистрин галкӀдин член, Азербайжандин архитекторрин галкӀдин гьуьрметлу член, «Дифаи» ктабдинни кьве вишелай пара макъаладин автор язва.
Уьмуьрдин рехъ
Азизрин Эльдар 1957 йисан 28-лагьай июндиз Баку шегьерда дидедиз хьана.
Хзан
Азизрин Эльдаран буба лезги, диде — азербайджанрикай язва. Хаядин патай ам Ирандин фелдмаршал Багьман Мирза Къажардин штул жезва.
Карьера
1979-лагьай йисуз Азизрин Эльдар тафаватлувилелди С. М. Кирован тӀварунихъ галай Азербайжандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарна. Гьа йисалай гатӀумна ада Азербайжандин комсомолдин Юкьван комитетда гьар жуьредин жавабдар.
1980-лагьай йисуз ССРГ-дин Вини кьилин советдин Президиумди адаз «Гьурметдин лишан» лугьудай орден пишкешна.
1984-лагьай йисалай гатӀумна ада Баку шегьердин 26 Бакудин комиссаррин райондин комсомолдин комитетда секретарвиле кӀвалахна, 1987-лагьай йисалай эгечӀна — Бакудин гьукуматдин комитетдин садлагьай секретар яз кӀвалахна. 1991-лагьай йисуз ам Азербайжандин Жегьилрин галкӀдин Юкьван комитетдин секретардин чкадал тайинарна.
1990-лагьай йисуз ам Азербайжандин Республикадин Вини кьилин советдин депутатвиле хкянва, гуьгъуьнлай ам шумудни са сеферда Бакудин гьукуматдин советрин советдиз депутатвиле хкянва.
1998-лагьай йисуз Азизрин Эльдар Азербайжандин Республикадин Юкьван хкягъунин комиссиядин халкьарин арада авай рафтарвилерин хилен кьил яз тайинарна, 1999-лагьай йисуз — Баку шегьердин бегьемрунин властдин къецепатан алакъайрин ва инвестпрограммайрин департаментдин кьилин заместитель яз тайинарна.
2000-лагьай йисан мартдиз ам Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьилин заместитель яз тайинарна, гьа йисан июндилай — Баку шегьердин Низамидин райондин бегьемрунин властдин кьил тир.
2003 —2011 йисарин къене ам Гянжа шегьердин бегьемрунин властдин кьил тир.
2011—2015 йисарин къене Азизрин Эльдар Сумгаит шегьердин бегьемрунин властдин кьил тир.
2015—2018 йисарин арада ам Баку шегьердин Сабаил райондин бегьемрунин властдин кьил тир.
2018-лагьай йисан 16-лагьай июлдиз Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьилин заместитель яз тайинарна.
2018-лагьай йисан 15-лагьай ноябрдиз Баку шегьердин бегьемрунин властдин кьил.
Муьридвал
Муьридвал я Хьажимуьридвал («яб гун» маана гузва; гьакӀани муьрид/хьажимуьрид — гелеваз хьун, гелеваз физвай кас) — XIX вишйисуз Лезги-Урус ва ахпа Къавкъаз-Урус женгерин чӀавуз лезгийрин юкьа санал хьун ва кӀививал патал Шейх Мугьаммада авунвай са рехъ, вири Къавкъаз халкьарин юкьа гегьенш хьана алатай чӀавуз. Муьридвали лезгийриз ва ахпа вири Къавкъаз халкьариз низам гана.
Муьридвал ва Лезгияр
Лезгирин гзай пай чпин хуьрера мискӀинрин цӀай ягъана курунар къабул тавуна муьрид хьана женг тхвайтӀани, лезгийрин юкьа хаинар авачиз тучир. Лезгияр ва муькуь Дагъустандин халкьар муьридвилел урусрин зулумрикай хкатна чеб-чпиз хьуниз рикӀай чӀалахъ тир. Амма муьридвал тек са урусри галаз женг туч, садлагьайди жув-жувагалаз, жуван пис хесетаригалаз женг тхун я. Муьрид Аллагьдин къанунар тир Шариятдин низам ва къайдаяр, Мугьаммад пайгъамар дин суннаяр ва лезги къилихъ ва адатри тӀалаб айидинвал уьмуьр тхудай. Шейх Мугьаммада лезгийриз садлагьайди жуван кӀвала шарият айиз ахпа жуван хуьре, ахпа гьукуматда лагьанвай.
Муьридвал ва Имам Шамил
Имам Гьамза регьметдиз феидла ахпа Аракь сув лугьудай чкада жамаатри цӀийи имам яз Шамил хкягъзва, Имам Шамила вичи ергъи чӀавуз и затӀ къабул айизвач, амма вичин халкь пис къа аквазвай Имамдиз маса рехъ амукьзвач, имамвал къабул авуна 25 йис Къавкъазда Шарият хьурай лугьуз урусрин паччагьвилигалаз женг тхвазва. Шайх Мугьамммад Ярагъвидин патал муьридвилин дерсер къачуй Имам ва вич Имаман муьрид яз гзаф викӀегь жезва Ярагьвидин насиятриз яб гуз. Имам Шамилан гъазаватдиз лезгийри ва гьакӀани авари, даргири, яхулри ва чачанри гъил гузва, амма сабязи Къавкъазда амукьзвай халкьари Имам Шамил урусриз маса гузва.
Грац
Грац (Wien) — Австрияда авай шегьер. ЧӀехивилел гьалтайла Венадилай кьулухъ уьлкведин кьведлагьай шегьер я. Штайермарк провинциядин кьилин шегьер я.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
1791 йис
1791 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀусад лагьай йис) — чи эрадин 1791-лагьай йис. XIII виш йисан 91-лагьай йис я.
Лас океан
Лас океан (Тихий океан, Pacific Ocean, Océano Pacífico, Océan Pacifique, 太平洋) — дегьневилел ва майдандин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда виридалай чӀехи океан. РагъакӀидай пата Евразия ва Австралия материкрин арада, рагъэкъечӀдай пата Кефер ва Кьиблепатан Америкадин арада ва кьибле пата Антарктидадин арада чка кьунва.
Лас океан, кефер патай кьибле патаз тахминан 15,8 агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз 19,5 агъзур км-диз яргъи хьанва.
Адак акатзавай гьуьлер галаз умуман майдан — 179,7 млн км², юкьван дегьневал — 3984 м, цин къенен кьадар — 723,7 млн км²; гьуьлер галачиз: майдан — 165,2 млн км², дегьневал — 4282 м, цин къенен кьадар — 707,6 млн км². Лас океандин (ва вири Дуьнья океандин) виридалай дегьне чка — 10 994 м Мариан чӀутхвар я. Лас океандайтӀуз тахминан 180-лагьай меридианадай сятдин чӀул масакӀа жезвай зул физва.
Этимология
Европавийрикай садлагьайди и океан акурди испанви конкистадор Бальбоа тир. 1512 йисуз ам вичин сарекьин дустарихъ галаз Панамадин хев элячӀна ва тийижир океандин къерехдихъ экъечӀна. Абур океандиз заливдин кьибле патай гьахьнавайвиляй Бальбоади адаз Кьибле гьуьл (Mar del Sur) тӀвар эцигна. 1520 йисан 28-ноябрдиз ахъа океандиз Фернан Магеллан экъечӀна. Ада 3 варзни 20 йикъан къене океан ЦӀаюн Чилелай Филиппин островрал кьван кьве кӀарна фена. Ам океанда хьайи вири чӀавуз гьава хъсан ва лас (секин) тирвиляй Магелланди адаз Лас океан тӀвар эцигна. 1753 йисуз французви географ Жак-Николь Бюашди адаз, дуьньяда виридалай чӀехи океан тирвиляй «ЧӀехи океан» тӀвар эцигиз теклифна. Амма и тӀвар вирида кьабулнач, ва дуьньядин географияда «Лас океан» тӀвар гилани кьуватдик ква. Инглис чӀалан уьлквейра океандиз (Pacific Ocean) лугьузвайди я.
1917 йисалди урус картайра «РагъэкъечӀдай океан» тӀвар кардик квай.
Умуми малуматар
Дуьнья океандин чинин 49,5 % кьунвай ва адан цин къенен кьадардин 53 % гьакьарнай Лас океан, планетадин виридалай чӀехи океан я. кефер патай кьибле патаз тахминан 15,8 агъзур км ва рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз 19,5 агъзур км-диз яргъи хьанва. Адан ятарин чӀехи пай кьибле гьяркьуьвалра чка кьунва, гъвечӀи пай — кефер гьяркьуьвалра. Вичин рагъэкъечӀдай къерехдив ада Кьибле ва Кефер Америкадин рагъакӀидай патар кьунва, вичин рагъакӀидай къерехдив ада Австралиядин ва Евразиядин рагъэкъечӀдай патар, ва кьибле пата Антарктида кьунва. Лас океандинни Кефер МуркӀад океандин сергьятдин зул, Беринг проливда авай, Дежнёв мысдилай Велс Принц мысдал кьван физвай зул я. Атлантик океандихъ галаз сергьят, Горн мысдилай 68°04’ р.акӀ.я. меридиандай тухузва.
Гьуьлер
Лас океандин гьуьлерин, проливрин ва заливрин умуми майдан 31,64 млн км² туькӀуьрзава (им вири океандин 18 % я), цин къенен кьадар 73,15 млн км² (им вири океандин 10 % я). Гьулерин чӀехи пай океандин рагъакӀидай пата, Евразия материкдин яргъивилихъди чка кьунва: Берингово, Охотское, Япон, Къенепатан Япон, Хъпи, РагъэкъечӀдай-Китай, Филиппин; Кьиблединни — РагъэкъечӀдай Азиядин островрин арада авай гьуьлер: Кьибле-Китай, Ява, Сулу, Сулавеси, Бали, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукк; Австралиядин цин къерехда авай гьуьлер: ЦӀийигвиней, Соломон, Коралл, Фиджи, Тасман; Антарктидадин патав авай гьуьлер: Дюрвильдин, Сомовадин, Россадин, Амундсендин, Беллинсгаузендин. Кьибле ва Кеферпатан Америкадин яргъивилихъди гьуьлер авайди туш, амма зурба проливар ава: Аляска, Калифорниядин, Панамадин.
Островар
Лас океанда шумуд са агъзур островар гьарнал чкӀанва, абур вулканрин гадрунрин нетижада арадал атанвайбур я. И островрин бязибур, вичелай кьулухъ кораллрин уьнуьгар — атоллар туна, кораллрив акьалтна цин кӀаник акатзавай. .
Островрин кьадардай (10 агъзур кьван) ва островрин вири санал кьазвай майдандай Лас океан, вири океанрин арада садлагьай чка кьунва.