cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Master Of Puppets
«Rolling Stone» журналди 500 виридалайни чӀехи албомар къалурзавай сиягьда Master of Puppets-ди 167-лагьай мукь кьунвайди я. Альбом также входит в список 101 лучших альбомов журнала «Time». ГьакӀни албом «Time» журналдин 101 квайни квай албомар къалурзавай сиягьдик квайди я. «Metal Hammer» журналди Master of Puppets вичин 200 вири чӀаварин квайни квай рок-албом къалурзавай сиягьдик кутунва. Master of Puppets-ди 100 квайни квай албомар Metal-Rules рейтингда ва 25 квайни квай метал албомар къалурзавай IGN рейтингда садлагьай мукь кьунва. Пара критикри Master of Puppets метал музыкадин тарихда виридалайни чӀехи релиз яз гьисабзава. New Musical Express версиядив кьурвал, вири тарихда виридалайни чӀехи 500 албомдин арада Master of Puppets-ди 462-лагьай мукь кьунвайди я.
Ярукьвалар
Ярукьвалар  (Яруквалар) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Уружба» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни-райгъакӀидай пата, Гуьлгери вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 31,9 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 355 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Удмуртия Республикадин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Удмуртия Республикадик 6 шегьер акатзава.
Словения
Слове́ния (Slovenija), Республика Словения (Republika Slovenija) — юкьван европада авай гьукумат.
РагъакӀидай пата Италиядихъ галаз, кефер пата Австриядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Венгриядихъ галаз, рагъэкъечӀдай ва кьибле пата Хорватиядихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай Адриатик гьуьлдин ятари кьунва.
География
Словения — унитар республика я; 210 жемиятар (občina) ва 12 статистикадин регионар (Statistične regije) акатзава.
Хакасия Республикадин шегьерар
Хакасия Республикадик 5 шегьер акатзава.
ЦӀелегуьн
ЦӀелегуьн (Целягюн) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀелегуьн» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру ЦӀелегуьнрин (Вини ЦӀелегуьн) тарихдихъ галаз алакъалу я.
XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀелегуьн хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Енгиже, Магьмутахуьр ва Салиян хуьрерихъ галаз Магьмутахуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз, къати чилин зурзунрин себебдалди Вини ЦӀелегуьн, Магьмутахуьр ва Агъа Ярагъ хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана гилан ЦӀелегуьн хуьр кутунай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1747 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1801 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1726 кас тир. Агьалияр лезгийрикайни агъулрикай ибарат я, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру ЦӀелегуьн хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 615 кас тир.
Татарстан Республикадин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Татарстан Республикадик 23 шегьер акатзава.
Шегьервилин хуьрерин сиягь
Татарстандик 18 шегьервилин хуьр акатзава.
Салагьуба
Салагьуба (Salahoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 33 км яргъал ала.
Салагьуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа пад, Вини пад.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Салагьуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Салагьар, Куьчайбур .
Ярагъ Къазмаяр
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тарих вичин бинедин хуьрер тир Агъа ва Вини Ярагърин тарихдихъ галаз алакъалу я.
Ярагъ Къазмайрин бине, сувун Агъа ва Вини Ярагъ хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2980 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2989 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2846 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Чувашия Республикадин шегьерар
Чувашия Республикадин шегьеррин сиягьдик 9 яшамишзавай чка акатзава, гьа гьисабдик 2 ири шегьер (100 агъзурдилай пара кас) ва 7 гъвечӀи шегьер. .
Мурманск вилаят
Мурманск вилаят (Мурманская область) — Урусатдин кефердинни рагъакӀидай авай вилаят (область). Кефердинни рагъакӀидай патан арадин федерал округдин составдик акатзава. Кьилин шегьер — шегьер игит Мурманск я.
География
Урусатдин кефердинни рагъакӀидай пата ала. Мурманск вилаятдин чилер Карелиядихъ галаз кьиблединни рагъакӀидай пата, Финляндиядихъ галаз рагъакӀидай пата, Норвегиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата галаз са сергьятра ава. Кефер пата Мурманск вилаятдин чилер Баренц гьуьлуьн, кьибле пата Лацу гьуьлуьн ятари кьунва. 70 % Мурманск вилаятдин майдандик акатзавай Кола зуростров я.
Административ паюн
Ругуд шегьердин округар, ругуд муниципал районарни вад ААТГь акатзава.
Вахчаг
Вахчаг — инсандин юкьвалай кӀвачин кӀегьебрал кьван алукӀдай партал. Ятурдал ва я юкьвал алаз къекъвезвайди я. Винел пад кӀеви авун патал юкьва кутӀундай чӀул, къуьнуьн къайиш кардик кутазвайди я.
ТӀвар
«Вахчаг» асулдай авай лезги гаф, «шалвар» бязи лезгийри лугьузвай, арабривай къачур араб гаф я.
Тигьирхуьруьн Къазмаяр
Тигьирхуьруьн Къазмаяр (Тагиркент-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Тигьирхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 31,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Самур, Хтун Къазмаяр.
Тарих
Тигьирхуьруьн Къазмайрин бине, Мегьарамдхуьрелай тахминан кьуд км яргъал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай.
XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀуру Тигьирхуьр (Вини Тигьирхуьр) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Къуйсун ва Мегьарамдхуьруьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2765 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Башкъортостан Республикадин шегьерар
Башкъортостан Республикадик 21 шегьер акатзава.
Чахчах Къазмаяр
Чахчах Къазмаяр (Чахчах-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Чахчах Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир Чахчах хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.
Чахчах Къазмайрин бине сувун Чахчах хуьруьн эгьлийри 1967 йисуз арандиз куьч хьана кутунай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1945 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1938 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1904 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Чахчах хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир.
Куритиба
Куритиба (Curitiba) — Бразилиядин шегьер, Парана штатдин кьилин шегьер.
Бурятия Республикадин шегьерар
И макъалада Бурятия Республикада авай шегьер къалурнава.
Алай чӀаван шегьерар
2013-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Бурятиядик 6 шегьер акатзава.
Шурван пӀини
Шурван пӀини — хутар хьтинбурун хзандиз талукь тир емиш. МичӀи чӀулав рангунин гзаф цуру тӀям квай пӀини.
Абу Бакр ас-Сиддикъ
Ас-Сиддикъ Абу Бакр Абдуллагь ибн Усман ал-Къурайши, куьрелди Абу Бакр (572 йис, Мекка, Аравия — 634 йисан 23 август, Медина, Халифат Рашидун) — садлагьай дугъри халиф, Мугьаммад пайгъамбардин сифте асгьабрикай сад ва гьакӀни адан яран буба. Пайгъамбардин дуст тир, адахъ галаз гзаф дявейра ва женгера иштиракна ам хвейи. Мугьаммад рагьметдиз фейидалай кьулухъ Абу Бакр халиф яз хкянай. Вич халифвилин везифадал атай чӀавалай ада Ислам диндин ва Халифатдин сергьятар мадни гегьеншарунин, пайгъамбар кьейидалай кьулухъ мажусивилиз элкъвенай араб тайифаяр дяведалди цӀийи кьилелай Ислам диндиз хкунин ва Византияни Сасанийрин империя муьтӀуьгъарунин сиясат кьиле тухуз гатӀумнай. Кьве йис гьукум гьалайдалай кьулухъ Абу Бакр рагьметдиз фена.
ТӀулар
Абу Бакр гзаф хъуьтуьл къилихрин, гьакимвилел рикӀ алачир инсан тир. Арабрин тарихдин малуматрив ва Аишади рикӀел хкай агьвалатрив кьурвал, ада ажеб тӀимилдал рази ва дамах квачир уьмуьр гьалзавай; уьмуьр гьалунин такьатрикай адаз Медина шегьердин къвалав галай чилин кӀус ва кьит мажиб тир. Абу Бакрди вичи Мугьаммад пайгъамбардин весияр кьилиз акъудзавайди ва абурук садрани цӀийивилер кутун тавунвайди гьамиша кьетӀентдиз къейд ийидай.
Меккада уьмуьр
Абу Бакр ас-Сиддикъ 572 йисуз Меккада Усманан (Абу Кухафа) ва Сальмадин (Умм ал-Хайр) хзанда дидедиз хьана. Ислам дин кьабулдалди ам шегьердин виридалайни девлетлу савдагаррикай сад тир. Савдадал вичиз чӀехи агьвал авур Абу Бакр гьакӀни дуванбегдин везифани кьиле тухузвай, вичин тайифадин тарихни адетар дериндай чизвайвиляй ва ахварриз баян гудай алакьунар авайвиляй ам Меккада чӀехи гьуьрметдин сагьиб тир.
Абу Бакр Мугьаммад пайгъамбардин кӀеви дуст ва Али ибн Абу ТӀалибдилайни Зейд ибн Харисдилай гуьгъуьниз Ислам дин кьабул авур пуд лагьай итим тир (амма пайгъамбардин паб Гьадижа бинт Хувайлид гьисаба къачуртӀа ам Ислам дин кьабулнай кьудлагьай инсан жезва). Араб миллетдин тарихди мусурманар пайгъамбар ал-Аркаман кӀвализ къведалди Ислам дин кьабулнавайбуруз ва ал-Аркаман кӀвализ атайдалай кьулухъ дин кьабулнавайбуруз пайзава. Абу Бакр пайгъамбардиз виридалайни мукьва терефдарар тир садлагьай группадиз талукь я. Идалайни гъейри, Абу Бакр пайгъамбардин хзандиз талукь тушиз Ислам кьабулнавай пуд лагьай итим тир. Сифте Ислам кьабул авур ксар Зейд ибн ал-Харис ва Али тир (радиа-Ллагьу ангьум). А чӀавуз Абу Бакрди вичин тӀвар дегишна Абдуллагь эцигнай (яни «Аллагьдин лукӀ»). Вичин хъуьтуьл ва умун къилихрин куьмекдалди Абу Бакрди гуьгъуьнлай Ислам диндик гзаф зурба крар кутур Усман ибн Аффан, Тальха ибн Убайдулла, аз-Зубайр ибн ал-Аввам, Саад ибн Абу Вакъкъас, Абдуррагьман ибн Ауф, Усман ибн Мазун хьтин ксар Ислам диндиз гъанай. Умматдин виридалайни девлетлу инсан яз Абу Бакрди ам арадал атай сифте йикъалай адаз гъиляй къвезвай финансрин куьмекарни гузвай, кафиррин гъилик квай лукӀ-мусурманар маса къачуз азад хъийизвай.
Пайгъамбарди Мединадиз гьижра (куьч) авурла Абу Бакр адаз галаз рекье гьатнай ва адав галтугзавай душманрикай хуьзвай. Чпив галтугзавайбурувай чуьнуьх хьайила абур Меккадин мукьвал алай кьветӀе кӀев хьанай. Гуьгъуьнин йисарин тарихдарри, иллаки шиитри, Абу Бакра Ислам дин вилик тухунин рекье къугъванвай роль Али ибн Абу ТӀалибан кӀвачихъ кхьизва. Амма вакъиайриз и жуьре баян гунин тегьер гьакъикъатдив кьазвачирди малум я.
Мединада уьмуьр
624 йисуз Абу Бакрди вичин руш Айша Мугьаммад пайгъамбардиз вугунивди адаз мадни мукьва хьана. Мехъерикай меслятар абуру гьеле Меккада авай чӀавуз авунай. Айшадин гафаралди, чпин мехъерик шадвилин межлисар хьайиди туш.
Мугьаммад пайгъамбарди кьиле тухвай вири дявейра Абу Бакрди иштиракнай, ва Табукда хьайи дяведа ам пайдахчи тир. Мугьаммад пайгъамбар рагьметдиз фейи юкъуз и кардиз чӀалах хьайи ва тахьай арабрин арада мискӀинда къал-макъал гьатзавайди акур Абу Бакр виридан вилик экъечӀна ихьтин гафар лагьанай: ''«Я инсанар! Вуж Мугьаммад пайгъамбардиз агъанватӀа квез чир хьурай — ам кьена. Амма Аллагьдиз ибадат ийизвайбуруз чир хьурай, Ам эбеди я ва рекьидач. Мугьаммад — илчи тир, илчияр адалай виликни авай. Яраб куьн кьулухъ элкъведа жал? Кьулухъ элкъведайбурукай Аллагьдиз са зарарни жедач, амма рикӀ михьибуруз Аллагьди агакьарда».''
Гьамбург
Гьа́мбург (Hamburg [ˈhambʊɐ̯k], чкадин [ˈhambʊɪç], агъа-герм. Hamborg [ˈhambɔːx];  — Германиядин кефердин пата авай шегьер я. Гьамбург Азад ва Ганзадин шегьер — Германия Федератив Республикадин 16 чилерикай сад я, адан ибаратдик квай шегьер-гьукумат я. ЧӀехивилел гьалтайла им уьлкведин кьведлагьай (Берлиндилай гуьгъуьниз), Европадин ГалкӀдин иридлагьай, Европадин галкӀдин виридалайни чӀехи меркез тушир шегьер я. 2014-лагьай йисан малуматралди агьалийрин кьадар 1 803 752 кас тир.
Административ чара авунар
Гьамбург — Германияда авай федерал чил я.
Гьамбург 7 райондикай ибарат я, ам 105 мягьледиз чара ийизва.
2014-лагьай йисан малуматралди:
Районрин векилвилин органар — районрин межлисар (bezirksversammlung), абур агьалийрин хкязва. Тамамардай органар — районрин идараяр (bezirksamt), абур районрин межлисри хкязва.
Дин
Дин гвайбурукай чӀехи пай — луьтеранар, виридалайни чӀехи луьтеран деноминация — Кефердин Германияда авай Инжилдинни Луьтеран клиса я (Evangelisch-Lutherische Kirche in Norddeutschland).
Стхавилин шегьерар (Partnerstädte — «партнер тир шегьерар»)
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Калук
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 5 км яргъал ала. Самур ва ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъерин арада, Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул трассадал чка кьунва. Къутунхъ кӀаму хуьр кьве пайзава.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Кал, Агъа мягьле, КӀварар, Латар.
Хуьруьн мукьув гвай тӀебии сергьятар: Эрех кӀам, Балха, Тартар, Нажмудинан къурухар, ГъвечӀи йогъв, ЧӀехи йогъв, ЧӀуру хуьр.
Тарих
Хуьруьн тӀвар Калук, чӀур мана гузвай дегь чӀаван Кал гафуникай арадал атанвайди я.
Хуьруьн бине 300 йис идалай вилик Ахцегьрин «МакӀатар» сихилдин векилри кутунай. Алай чӀавузни хуьруьн агьалидин 70 — 80 % гьа и сихилдин несилдикайбур я. Гьатта са тӀимил вилик вахтара калуквийри купӀар Ахцегь хуьруьн жуьме мискӀинда ийизвай ва кьейибур Ахцегьрин сурара кучукзавай.
1929 йисуз хуьре садлагьай мектеб кардик кутунай. Анин садлагьай муаллимар Мурадрин Чергес ва Макатрин Тажидин тир. 1936 йисуз «Калукрин» колхоздин бине эцигнай. А колхоздин садлагьай председатель Шихзадайрин Шихзада хьанвай. 1961 йисуз и колхоз Мукьтедиран тӀварунихъ галай колхоздихъ галаз сад авунай, ва жемятдин умуми майишатдихъ 131 карч алай чӀехи малар, 1066 лапагар, 152 гектар къуьл цанвай чилер, 89 гектар багъар квай. Хуьруьн садлагьай администрация 1990 йисуз тешкилнай ва адан садлагьай председатель Сейидрин Сафидин тир. 2003 йисуз адан чкадал Макатрин Исамудин атанай. Алай чӀавуз хуьруьн регьбервал Самедрин Абдулкагьир Абдуселиман хцин гъилик ква. Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар малдарвал ва лежбервал я.
Киркар
Киркар  (Кирка) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Хат
Хат — чӀагайвилин затӀ. Гъалунихъ акална, папарин туьтуьна безекар яз гьалдай затӀ. Адет яз, хтар туьтуьнал алукӀзавайди я, амма гъилин цӀумал ва кӀвачерал гьалзавай хтарни авайди я. Хтар гьакӀни муьтквер ттар чӀагурун патал кардик кутазвайди я.
Калук
Агьалияр
Йисариз килигна Калук хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Хат
Тарих
И чӀагайвилин затӀ — виридалай дегь затӀарикай сад я. Фад заманарилай инихъ, инсанри гъалибвилин трофей хьиз, кӀарабрикай, вагьши гьайванрин рекъверикай ва инсандин кьилин кӀарабдикай раснавай хтар туьтуьнал куьрсарзавай.
Калук
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 267 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Киркар
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 16 км яргъал ала. ХуьряйтӀуз республикадин «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» трасса физва.
Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Киркарин (Вини Киркар) тарихдихъ галаз алакъалу я.
Калук
Инфраструктура
Хуьре юкьван мектеб кардик ква.
Киркар
Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Чечен Республикадин шегьерар
И макъалада Чечен Республикадик акатзавай шегьерар къалурнава.
Киркар
Тарих
Вини Киркар хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 1,8 км яргъал, кефер пата, сувал алай. Хуьруьн эгьлияр вини хуьряй агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай.
Чечен Республикадин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Чечен Республикадик 5 шегьер акатзава.
Хужадхуьруьн Къазмаяр
Хужадхуьруьн Къазмаяр (Ходжа-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Хужадхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тарих, вичин бинедин хуьр тир Хужадхуьр хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.
Хужадхуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Хужадхуьр хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.
XIX виш йисан 1864 йисуз Хужадхуьр хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. ГазардкӀам ва Чахчах хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1449 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1459 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1069 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хужадхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 463 кас тир.
Уран (планета)
Уран (символ: ; Uranus) — Ракъинин системада планета.
Ингъуш Республикадин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Ингъушетиядик 4 шегьер акатзава.
Дагъустан Республикадин шегьерар
Дагъустанда 10 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва.
Сиягь
Агъадихъ Дагъустандин шегьерар квай сиягь алфавитдин къайдада ганва:
Каракорум (шегьер)
Каракорум (Хархорин) — Монголиядин Хархорин сомондин административ юкь. 1220—1260 йисара Монгол империядин кьилин шегьер тир.
Тигьирхуьр
Тигьирхуьр (Тагиркент) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 3 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀуру Тигьирхуьр (Вини Тигьирхуьр) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Къуйсун ва Мегьарамдхуьруьхъ галаз Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.
Тигьирхуьруьн бине, кӀунтӀал алай ЦӀуру Тигьирхуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунай. Вини хуьр, винел пад кьулу кӀунтӀал, чӀехи тамун агъа кьиле алай. Хуьруьн кьибле пата алгъай там ала. Вини хуьр гилан хуьрелай тахминан 550 метр кефер пата ала. Гила ЦӀуру Тигьирхуьруьн чкадал анжах кӀвалерин харапӀаяр ва кьулухъ чӀехи сур амукьнава. Хуьруьн тӀвар, адан бине кутур Тагьир тӀвар алай касдихъ галаз алакъалу я (Тагьиран хуьр). Гзаф дегь ва гъвечӀи хуьр тир, ина вирини вири 60-70 кӀвалер авай. Хуьруьн кьулухъ пара гегьенш сур ала, а сурал араб чӀалал эпиграфиядин шикилар ва кхьинар алай сурун кьилин къванер ама. Са тӀимил вилик вахтунда хуьре, цларал араб чӀалал кхьинар алай цӀуру мискӀин амукьнай, амма гуьгъуьнлай амни чкӀана. Тигьирхуьруьнвийрин рикӀел цӀуру хуьре кьилдин чӀурарин, мулкарин ва багърин тӀварар къедалди амукьнава, ибур: «Загьиран чӀур», «Загьиран никӀер», «Къафланан багъ», «Къафланан ник» тӀварар тир. Хуьруьн гьар са кӀвалин кӀане къуьл хуьдай фур авай. Совет береда хуьре сифте кьилин мектебдин дарамат эцигнай.
1958 йисалай гатӀумна хуьруьн эгьлияр хуьруьн агъана авай дигизвай чилериз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал Фергьатрин Барзухана эцигнай. Гьугъуьнлай иниз амай эгьлиярни куьч хьана ацукьнай. Гьа икӀ гилан Тигьирхуьр арадал атанвай. ЦӀийи хуьре, хуьруьн эгьлийринни колхоздин куьмекдалди мектебдин дарамат эцигнай. И мектеб гилалди ама. А чӀавуз колхоздин председатель Саруханов Сарухан тир. Мектебдин кьилерни директорар Абдурагьманрин Абдуллагь (1958-1960 йисара), Къадимрин Гьейдар ( 1960-1974 йисара), Абдулмежидрин Абдулмежид (1974-2007 йисара). 2007 йисалай къедалди мектебдин директорвилин везифадал Амирханрин Гьадижат ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 321 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Тигьирхуьр хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 465 кас тир.
ЦӀийи Филер
ЦӀийи Филер, Филер (Ново-Филя) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Филерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, дуьз Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 19 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Хужадхуьруьн Къазмаяр ва КцӀар райондин Ширвановка, Кьведлагьай ЦӀехуьлуба.
Тарих
ЦӀийи Филерин бине, иниз Докъузпара райондин Къара Куьре хуьруьвай къакъатна куьч хьанвай киривийри кутунай. Гуьгъуьнлай, 1966 йисуз къати чилин зурзунрин нетижада иниз Мегьарамдхуьруьн райондин лап рагъакӀидай пата авай суван ЦӀуру Филер хуьруьн эгьлиярни эвичӀнай. Амма куьревийрилай филивияр пара авайвиляй хуьруьн тӀварни гзаф авайбурун гуьрметдай ЦӀийи Филер эцигнай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2419 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 2427 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2757 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Филер хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 3270 кас тир.
Филивияр агъадихъ галай сихилриз пай хьанва: Гачалар, Иридар, Мундугъар, КӀвахъар.
Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ кьиле физвайвиляй ЦӀийи Филерин агьалийрин кьадар йисандивай тӀимил жезва.
Къутунхъар
Къутунхъар (Гдынк) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан сувун хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Гельмец-Ахцегь цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал ала. Къутунхърай агъада авай КьакӀар, Калук, Луткун, Хуьруьг, Цуругъ хуьрер акваз жеда.
Хуьруьн кьилихъ Несен-пел сув (1870 м) хкаж жезва. Къутунхърилай рагъакӀидай пата, тамари кӀевнай ва гзаф булахарни чешмеяр авай, чкадин эгьлийри Мисув лугьудай сув ава. Хуьрелай рагъэкъечӀдай пата Югъвал мигьий лугьудай мублагь суван чка ава. Адетдалди и чилерал техилдин магьсулар цазвайди я.
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:
Тарих
XIX виш йисуз Къутунхъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. КьакӀар хуьруьхъ галаз КьакӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Къутунхъ райондин виридалайни дегь хуьрерикай я, 2005 йисуз ина хуьруьн 1000 йис тамам хьайи вахт къейднай.
Агьалияр
Йисариз килигна Къутунхърин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 400 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Вишелай пара Къутунхъвийри хуьруьн сергьятрилай анихъ уьмуьр ийизва.
Инфраструктура
Муниципалитетдин умуми чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава.
Хуьруьнвийрин кеспияр
Агьалийрин асул кеспи малдарвал, гъилелди ли расун ва кавалар гьасил авун я.
Хуьлуьхъуба
Хуьлуьхъуба (Xuluqoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини Хуьлуьхърилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Челябинск
Челя́бинск — Урусатдин Федерациядин Челябинск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа иридлагьай чкадал ала. Шегьер-миллионер я.
Акри
А́кри (Acre) — Бразилиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай штат я, Кефердин региондин ибаратдик ква. Кефердин пата Амазонас, рагъэкъечӀдай пата Рондония штатрихъ галаз сергьят пайзава. ГьакӀни кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Боливиядихъ ва кьиблединни рагъакӀидай пата Перудихъ галаз са сергьятдал ала. Административ юкь — Риу-Бранку я.
Челябинск
Шегьер — Челябинскдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай промышленностдин, металлургиядин, экономикадин ва илимдин юкь я.
Административ паюн
Шегьер 7 районар акатзава.
Акри
Агьалияр
2010-лагьай йисуз Географиядинни статистикадин рекьяй тир милли институтди (IBGE) кӀватӀнавай малуматралди:
Административ чара авунар
Акри штат кьве мезорегиондин чара жезва, Вали-ду-Акри (рагъэкъечӀдай патан) и Вали-ду-Журуа (рагъакӀидай патан), гьабурун ибаратдик са шумуд микрорегион ква.
Мичегь
Мичегь (Миджах) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 10 км яргъал, ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъинин рагъэкъечӀдайпатан гуьнедал, Камин вацӀ Ахцегь вацӀуз акахьзавай чкадал ала.
Тарих
КӀеви Мичегь къеледин патав 1730 йисуз ягъунар хьанвай, гьина Надир шагьдин къушунри сувавияр кӀаник кутунай. Мичегьрин сурара, 1848—1849 лагьай йисара имам Шамилан къушунри Ахцегь къеле кьун патал авур женгера рагьметдиз фейи муьрид — Алимаммат Бедиралидин хва кучуднавайди я.
1839 йисуз Мичегь хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Смугъулар, Къучагъар ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьнжемятдик квай.
Агьали
Йисариз килигна Мичегьрин агьалидин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 154 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Экономика
Хуьре «Миджахский» кохоз ва хуьруьн майишатдин затӀар гьасил авунин кооператив «Миджахский» кардик ква.
Чирвилер
Мичегьрин сифте чирвилер гузвай мектеб кардик ква.
Марк Твен
Марк Твен (Mark Twain, халисан тӀвар Сэ́мюэл Лэ́нгхорн Кле́менс, ;, Флорида, Миссури, АСШ — , Реддинг, Коннектикут, АСШ) — кьетӀен чӀехи американ кхьираг, журналист ва жемятдин крархъа я. Адан яратмишунди жуьреба-жуьре жанрар желб чӀугвазава - юмор, сатиру, философиядин фантастика, публицистика ва мсб, гьакӀни вири жанра ада гьамиша жув гуманист ва демократ хьиз къалурзава.
Уильям Фолкнердин фикирдалди, Марк Твен «садлагьай халисан американ кхьираг я, гьакӀни чун вири адан ирс гьалтайбур я». Эрнест Хемингуэйди лагьайвал, вири алай чӀаван американ эдебият Марка Твенан Гекльберри Финнан кьилел атай вакъиаяр» тӀвар алай са ктабдай акъатна. Урус кхьирагрикай Максим Горький ва Александр Куприн Марк Твенакай рикӀин чимивилелди рахана.
Дагъустандин ЦӀаяр
Дагъустандин ЦӀаяр (Дагестанские Огни) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер.
Агьалияр — 26 851 кас (2010 йис).
География
Шегьер Дагъустандин кьиблединни — рагъакӀидай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 118 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.
Тарих
Шегьер, СССР-дин метлеб авай, М. И. Калининан тӀварунихъ галай шуьшедин завод эцигунин себебдалди арадал атанвай. Вич Калинин и заводдин кьилив 1918 ва 1924 йисара атанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
2018 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин ЦӀаярин 29 401 кас агьалийрикай.
Карелия Республикадин шегьерар
Карелия Республикадин шегьерар:
Карелия Республикада 13 шегьер ава: <br style="clear:both" />
Петрозаводскдив, Костомукшадивни Сортаваладив республикадин метлеб авай шегьер лугьудай статус гва.
Саха (Якутия) Республикадин шегьерар
Саха (Якутия) Республикадин шегьеррин сиягь.
Коми Республикадин шегьерар
Ина Коми Республикадин шегьерар къалурнава.
Шегьеррин сиягь
Коми Республикадик 10 шегьер акатзава.
Къабарда-Балкъар Республикадин шегьерар
Ина Къабардани Балкъар Республикадин шегьерар къалурнава.
Шегьеррин сиягь
Къабарда-Балкъар Республикадик 8 шегьер акатзава.
<br style="clear:both" />
Ыгыл
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Шалбуздагъдин къерехдив гвай цӀиргъинал, сувун кукӀвалай рагъакӀидай пата, Муглах вацӀун къерехдихъ гала.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Багьар мягьле, Мегер мягьле, Хшар мягьле, Мафар мягьле.
Тарих
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. ЦӀурудай уьмуьр гьалзавай кьуьзуь эгьлийрин эхтилатриз килигна, сифтедин хуьр «СутӀар» тӀвар алай сувал алай. Тахминан XI виш йисуз, хуьруьн агьалидин са пай гилан чкадиз куьч хьанвай, муькуь пайдини алай чӀавуз КцӀар районда авай СтӀур хуьруьн бине эцигнай.
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Ыгыл Докъузпарадин азад жемятдик акатзавай. Гьа чӀавуз хуьр Докъузпарадин виридалайни чӀехи хуьрерикай сад тир.
1839 йисуз Ухул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Храх ва Лгар хуьрерихъ галаз Ухулрин хуьруьн-жемиятдик акатзавай ва гьа жемиятдин кьилин хуьр тир. 1929 йисуз Ухул, цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунвай.
Ватандин ЧӀехи дяведин фронтра 33 ухулви кьенай, хайи хуьруьз 22 кас элкъвена хтанай.
1996 йисал кьван хуьре Азизбекован тӀварунихъ галай колхоз, муьжуьд йисан мектеб, клуб, библиотека, магазин кӀвалахзавай. 1961 йисуз гьа колхоздин майишатдихъ 210 карч алай чӀехи мал, 4045 лапагар галай ва 151 колхозник кӀвалахзавай. Колхоздин сифте председатель Перинов Элиф, эхиримжиди Гидайдин Рефиев тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Ыгыл хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 211 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла Ухулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Шагьар, Къирихар, Къацанар, Такацар, Пахълар, Идрисар, Къирер, Панагьар.
Ухулвийрин гзафбур райондин юкь Ахцегьриз, Дукъузпара райондин Къаракуьре хуьруьз, Мегьарамдхуьруьн райондин ЦӀийихуьруьз, ва Азербайжандин Еникент ва Узунмеше хуьруьз куьч хьанвайди я.
Экономика ва инфраструктура
Хуьре Ыгылрин сифте чирвилер гузвай мектеб, лежбервилин фермадин майишат «Ухулви», хуьруьн майишатдин затӀар гьасил авунин кооператив «Шалбуздагъ» кардик ква.
Къарачай-Черкесия Республикадин шегьерар
Ина Къарачай-Черкесия Республикадин шегьерар къалурнава.
Шегьеррин сиягь
Къарачай-Черкесия Республикадик 4 шегьер акатзава.
Урусатдин шегьеррин сиягь
Урусатдин шегьеррин сиягьдик Урусатдин Федерациядин вири шегьерар ква. Агьалийрин сан-гьисаб 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ганвайди я. ГьакӀни сиягьди шегьеррин диб эцигунин йис тахьайтӀа тарихдин чешмейра садлагьай тӀвар кьун къалурзавайди я. Федерал метлеб авай шегьерарни вилаятрин юкьвар (кьилин шегьерар) яцӀу шрифтдив къалурнава.
2014-лагьай йисуз Урусатдин Федерациядик акатнавай Крым Республикадин шегьеррин агьалийрин са-гьисаб Украинадин гьукуматдин статистикадин къуллугъдин 2012-лагьай йисан малуматриз килигна къалурнава.
Тува Республикадин шегьерар
Тува Республикадин шегьерар
Республикада 5 шегьерни 17 район ава. Агьалийрин сан-гьисаб 2011-лагьай йисан гьер вацран 1-лагьай йикъан малуматриз килигна ганва. .
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Велиханов Къудрат Кибечханан хва (1922 йис, КцӀар район, Кьилегь хуьр — 2003 йисан 26 кьамуг (июнь), КцӀар район, Кьилегь хуьр) — XX виш йисуз Къуба пата арадал атанвай лезги эдебиятдин тӀвар — ван авай векил, вичин шиирар «Кефчи Къудрат» ва «Кьилегь Къудрат» лакӀабралди кхьей лезги зари. Адан поэзияди лезги фольклордай миже къачунва ва зариди чи зариятдин зурба классикар тир Етим Эминан, СтӀал Сулейманан ва Хуьруьг Тагьиран адетар чӀехи устӀарвилелди давамарнава.
Чубукълу
Чубукълу (Çubuqlu) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Умуьрдикай
Велиханви Къудрат 1922 йисуз Азербайжан Республикадин КцӀар райондин Кьилегьрин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьре ирид йисан мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, уьмуьрдин жегьил чӀавар Ватандин ЧӀехи дяведин йисарал дуьшуьш хьайи жегьил зари 1942 — йисуз фронтдиз рекье гьатна. Дяведин вахтунда адал 5 хер хьана. Ам Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин ордендиз ва маса пишкешриз лайих хьана.
Чубукълу
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Умуьрдикай
Велиханви Къудратахъ галаз ихтилатдай:
Чубукълу
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Умуьрдикай
"« — Хайи хуьруьз хтана бубадин кӀвал — югъ авай гьал акурла зи вилерилай мичӀивал фена. ЧӀерейрик галай кӀарасарни кваз хкудна канвай ина ацӀукьнавай чаз мукьва са дишегьлиди. Мажбур хьана Гьасанбег лугьудай къуншидин кӀвале амукьна, дяведай къуьнерик галаз хтай шинелдик къаткиз — къарагъиз мажбур хьанай зун…»"
Ахпа, куьмекдивди хайи кӀвал туьхкӀуьр хъувуна къайдадиз хкай жегьилди, 1948 — йисуз Жавагьир тӀвар алай папахъ галаз хзан туькӀуьрна, веледрин иеси хьанва. Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къ. Велиханви сифте колхозда, 1964-йисалай совхозда фяле кӀвалахнай.
Брянск вилаятдин шегьерар
Ина Брянск вилаятдин шегьерар къалурнава.
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Умуьрдикай
"« — Шиирар кхьиз жува — жув кьатӀайдалай, мектебда кӀелдай чӀавалай кьил кутунай за. — Рагьмет хьанвай Мирзагъа муаллимдиз кхьей цӀарар къалурайла ада давамарун ва гзаф кӀелун меслятнай. За адан гафуниз амална. Кьуьзуь жедалди улуб акъудиз хьаначтӀани, теснифриз ара ганач…»" Им заридихъ галаз адан рикӀ алай «КцӀарин» редакцияда эхиримжи гьалтун ва ихтилат хьанай.
Брянск вилаятдин шегьерар
Шегьеррин сиягь
Брянск вилаятдик 16 шегьер ва 23 шегьервилин хуьр акатзава.
Велиханов Къудрат Кибечханан хва
Умуьрдикай
Чан аламаз вичин шииррин са бегьем улуб акъудиз тахьай и зурба зари 2003 — й йисан 26 — кьамугдиз (июндиз) хайи хуьре рагьметдиз фена ва ана кучуднай.
ТуькӀуьрай эсеррикай
Къудрат Велиханви шиирар кхьиз жегьил яшарилай эгечӀайди я. Адан къелемдин сифтегьан бегьерар кӀанивилин лирикадин шиирар тир. Гуьгъуьнай, уьмуьрдин цуьк ахъайнавай бере инсаф тийир дяведин йисарал аватай зариди, и йисара Ватан хуьниз эвер гузвай, ягъи душмандиз вири Советрин халкьдин нифрет къалурзавай ва гьакӀни хайи Ватандал, уьмуьрдал кьарувиликай пара шиирар кхьена.
Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къ. Велиханвидин шииррин тематика гегьенш ва жуьреба — жуьреди жезва. И девирда адан къелемдикай, чими гьиссерин лирикадинни гьакӀни хци сатирадин шиирар хкатзава.
Къудрат Велиханован шиирар сифте яз, 1948 — й йисуз Дукъузпара райондин «Эренлардин сес» газетда акъатна. Гуьгъуьнай, адан эсерар «Къизил Къусар» газетдин чинра, Бакуда лезги чӀалалди акъатай «Самурдин авазар», «Бахтунин эквер», «Бахтавар чил» альманахра басма хьана.
А. Мирзебегвиди Къудрат Велиханвидикай кхьей макъаладин кьатӀ:
Бязи чешнеяр
АХВАР Сад атана булахдал Назназидик гар галаз: Ашукь хьана дамахдал Вилерик ахвар галаз. РикӀ хурудай экъечӀна. Рушан патав катна зи. Руш кьадайла патав гвай Кац капашда гьатна зи. Уях хьана ахваркай, Кьил хурудал кватна зи, Хабар кьунач гьалдикай, Эй Кефчи Къудрат, на зи.
Приморье вилаятдин шегьерар
Агъдихъ Приморье вилаятдин шегьеррин сиягь ганва:
Адигъеядин шегьерар
Адигъея Республикадик 2 шегьер акатзава:
Кьилегь
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 70 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Валерий Яковлевич Леонтьев
Валерий Яковлевич Леонтьев (дидедиз хьана ) — урусатдин манидар. Урусатдин халкьдин артист.
ЭчӀехуьруба
ЭчӀехуьруба (Əcəxuroba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «ЭчӀехуьр» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 44 км яргъал ала.
Тарих
ЭчӀехуьрубадин бине Вини ЭчӀехуьрелай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
КьакӀар
КьакӀар (Кака) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «КьакӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км рагъакӀидай патахъ, КьакӀар вацӀ Самур вацӀуз акахьзавай чкадал ала. Хуьрелай кефер пата Самур цӀиргъ, кьибле патани Гельмец - Ахцегь цӀиргъ яргъи хьанва. Хуьр Мегьарамдхуьр - Ахцегь - Рутул трассадал ала.
Тарих
1839 йисуз КьакӀарар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Ва Къутунхъар хуьруьхъ галаз КьакӀарин хуьруьнжемятдик квай.
Совет гьукумдин сифте йисара, револоциядилай вилик, хуьре активдаказ ислам дин вяз ийизвай. 1929 йисуз хуьр, Ахцегьпарадин чилерал цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик акатнай. 1930 йисара хуьре колхоз туькӀуьрнай.
Агьалияр
Йисариз килигна КьакӀар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
КьакӀарвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Бацарар, Шийитар, Женгъуяр, Архъар, БакӀаяр, ТӀесер, Гьажиханар, ЖбитӀар, Жебесар.
Инфраструктура
Хуьре 420 майишатар ава, агьалидин асул кӀвалахар: малдарвал, бахчахъанвал ва хпехъанвал я. Хуьруьнвийри 600-лай пара карч алай чӀехи малар ва 800-лай пара лапагар хуьзва. Хуьре умуми чирвилерин мектеб, мискӀин, клуб, улубхана ва докторвилин амбулатория, Юкьван парк, «ЧӀачъвар» чарчар ава.
ЦӀехуьлуба (КцӀар район)
ЦӀехуьлуба (Zuxuloba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 45 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини ЦӀехуьл хуьряй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Явакьан
Явакьан (Leonurus cardiaca) - гзафйисарин набатат я, адан кьакьанвал 50-150 сантиметрдив агакьда. Пешерни винелай лап къацубур, кӀаник падни рехи рангунинбур я. Дарманар авун патал и хъач ада цуьк ахъагъайла кӀватӀда. Адан кьилер ва цӀийи хилер, цуьрцер таза вахтунда атӀуда, яргъивални 30-40 сантиметридинбур хьана кӀанда. Абурук цуькверни, пешерни кутада. КӀватӀдай вахтни июндинни августдин варцар я. Сериндик кьурурда.
Медицинада
И набататдин дарманри дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъарда, цвар акъудда, рикӀи фад-фад кӀвалахун секинарда, хуквадинни ратарин кӀвалах лазим тирвал къайдада твада, ивида глюкоза, холестерин гзаф хьайила, абурун кьадар тӀимиларда, беден ладзарин дегиш хьун чӀур хьайила, ам чкадал хкида, климактерик (вацран кьилерин) вахт дуьздаказ кьиле финиз куьмекда. Явакьандин дарманар, адакай ийизвай настойкаяр рикӀин нервийрик къал, инсандик нервийдин азар акатайла, секинарун, ивидин давление сифте хкаж хьанвай вахтунда, рикӀин азарар авайла куьмекун, хуквада, ратара къал твадай азарар гьатай чӀавуз, четин тӀалар гьатай чкаяр секинарун патал ва маса азарриз акси яз, гьакӀни хуквада, 12-перстный ратара хер хьайила, хамунин азарар арадал атайлани, маса набататарни кваз кардик кутада. И набататдин тварар (тум) цвар регьятдиз акъатун патал ва глаукома - вилерин азар акатайлани кардик кутада.
Акай-Тала
Акай-Тала — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Акай-Тала хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 28 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Акай-Тала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Словакиядин шегьерар
§ 22-див кьурвал, шегьеррин статус чеб экономикадин, административ, мединиятдин, туриствилин тахьайтӀа курортдин юкь яз авай; патав гвай жемятрин игьтияжар бегьемерзавай; патав гвай муниципалитетрихъ галаз улакьдин алакъаяр авай; шегьердин жуьреда кӀвалер-дараматар эцигунин къайда авай; 5 агъзур касдилай пара агьалияр авай яшамишдай чкайрив гва. Жемятдивай шегьеррин статус и яшамишдай чкадин агьалийрин арада референдум тухудалай кьулухъ ва Словакиядин Парламентдин къетӀъ авуналди (муниципалитетди ганвай малуматрихъай) къачуз жезва.
Агъадихъ ганвай сиягьда вири Словакиядин шегьерар алфавитдин къайдада къалурнава. Сиягьдик агьалийрин кьадардикай, майдандикай, шегьер диб эцигай йисакай малуматар, координатарни шикилар ква. Крайрикай кӀватӀна сад авунвай статистика ва шегьерар картадал алай чкая чараз гана.
Чехиядин шегьерар
Чехиядин шегьеррин сиягь
Вотфорд (футболдин клуб)
«Ватфорд» футболдин клуб (Watford Football Club) — Гьартфурдшир графвилик акатзавай Вотфорд шегьердай тир ингилис футболдин клуб я.
Тарих
«Вотфорд» 1881-лагьай йисуз туькӀуьр хьанва. Хъипини яруни чӀулав рангар кӀеретӀдин адет тирбур я. Им акьван пара агалкьунар авай клуб туш. 1980-лагьай йисар арадай акъатзава. 1973-лагьай йисуз Элтон Джон клубдин директор хьана. Гьа чӀавуз «хузар», икӀа хъипини яруни чӀулав рангар авай формадин гъиляй «Вотфордин» къугъвадайбуруз лугьузава, Англиядин Кубокдин финалдиз экъечӀна ва уьлкведин чемпионатда кьведлагьай чка къачуна. Грэм Тейлор чӀехи тренер яз тайинарун Элтон Джонан кар кьетӀъ ийидай къарар хьана.
Гьа чӀавуз Англиядин миллетдин кӀеретӀдин жезмай регьбер лап жегьил специалист тир, гьавиляй «Вотфордихъ» галаз авур кӀвалах адан дебют хьана. Адан вилик эцигнавай везифаяр Тэйлордилай лап хъсан кьилиз акъудиз алакьна, вад йисан къене адавай «хузар» деринрай лап кӀукӀал хкажиз хьана. 1982/83-лагьай сезонда кьве сифтедин къугъунилай кьулухъ абуру садлагьай ингилис дивизиондин (гилан Премьер-лигадин вилик хьайиди) таблицадин кьил кьуна. «Хузаривай» Англиядин чемпионрин титул къачуз хьанвачтӀани, абурун кьведлагьай чка гьейран ийидай агалкьун яз тестикьарна. Адалай гуьгъуьнин йисуз кӀеретӀ Англиядин Кубокда финалдал кьван агакьна, УЕФА Европадин лигада – финалдикай 1/8-дал кьван.
2015-лагьай йисан 5-лагьай кьамугдиз клубдин кьилел испан тренер Кике Санчес Флорес акъвазна.
Арыхкент
Арыхкент — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Апши хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 20 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Арыхкент хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 640 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Апши
Апши — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Апши хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 28 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Апши хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Апши хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 717 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ямал-Ненец АО-дин шегьерар
Ямал-Ненец автономиядин округдик 8 шегьер акатзава.
Дженгутай наибвал
Дженгутай наибвал (Дженгутайское наибство) — 1895 — 1928 йисара Темир-Хан-Шурадин округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Дженгутай хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Дженгутай наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Хабаровск вилаятдин шегьерар
Хабаровск вилаятдик 7 шегьер акатзава.
Амур вилаятдин шегьерар
Амур вилаятдик 9 шегьер акатзава.
Камчатка крайдин шегьерар
Камчатка крайдик 3 шегьер акатзава.
Магадан вилаятдин шегьерар
Магадан вилаятдик 2 шегьер акатзава.
Чукотка АО-дин шегьерар
Чукотка АО-дин шегьерар.
Озан Кабак
Озан Мугьаммед Кабак (Ozan Muhammed Kabak; 2000 йисан 25 мартдиз, Анкара, Туьркия) — Туьркиядин футболхъан, «Ливерпуль» клубдин ва Туьркиядин кӀватӀурдин хуьдайди язва.
«Ливерпуль»
2021 йисан 2-лагьай февралдиз Кабак «Ливерпулдик» экечӀна, мерсисайдвийрин патал ам арендадин ихтиярдалди экъечӀзава. Адан вичиз № 19 хкянва.
Зальцбург
Грац (SaIzburg) — Австрияда авай шегьер. ЧӀехивилел гьалтайла Вена, Грац, Линцдилай кьулухъ уьлкведин кьудлагьай шегьер я. Са тӀвар алай Зальцбург бундесланддин кьилин шегьер я.
Сахалин вилаятдин шегьерар
Сахалин вилаятдик 15 шегьер акатзава.
Шегьеррин сиягь
Агъадихъ Сахалин вилаятдин шегьеррин сиягь ганва (агьалийрин сан-гьисаб 2010-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал ганва ). Абурукай Сахалин островдал алайбур (*)-лишандал къалурнава.
Ина шегьеррин статус квадарнавай Сахалин вилаятдинхуьрерин сиягь къалурнава.
Аркас (Дагъустан)
Аркас — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Аркас хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 19 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Аркас хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Аркас хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 387 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Темир-Хан-Шурадин наибвал
Темир-Хан-Шурадин наибвал (Темир-Хан-Шуринское наибство) — 1895 — 1928 йисара Темир-Хан-Шурадин округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Казанище хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Темир-Хан-Шурадин наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Хин
Хин (Хнов) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Хинерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.