cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Д
Д, д - Д, д
Суван Къарабагъдин Республика
Суван Къарабагъдин Республика ва я АрцӀах Республика (Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն, Արցախի Հանրապետություն, Нагорно-Карабахская Республика) — кьабул тавунвай гьукумат.
Абажур
Абажур, - гудай лампадал акьалжнавай парчадикай раснавай къалпагъ.
Туьрквер-месхетияр
Туьркер-Месхетинар (чпиндал туьрк, Ahıska Türkleri, თურქი მესხები) —
А (кирилл)
А, а — А, а садлагьай гьарф лезги алфибдин. Ачух гьарф я.
Меркурий
Меркурий (символ: )
Гьяд
Гьяд — кишдинни ислендин арада авай, гьафтедин иридлайгьай югъ.
Мексикадин шуьтруь сев
Мексикадин шуьтруь сев
ТӀ
ТӀ, тӀ — ТӀ, тӀ
Абдул Мухътедир Айдунбекви
Абдул Мухътедир Айдунбекви (Мухтадир Айдинбеков —) — Совет гьукум паталай актив женг тухванвай лезги иштиракчи.
Биография
Дагъустан республикадин Самур округдин Ахцегь хуьре, кесиб — лежбердин кӀвале хьана. 1898 йисалай, Бакуда нафтадин промышленностда кӀвалахзва. 1904 йисуз Коммунист партиядин касарикай сад жезва. «Гуммет» социал — демократик кӀеретӀдин, нафтадин промышленностда кӀвалахзвабрин садвалдин ва 1906 йисуз — «Фаррук» — социал — демократик кӀретӀдин актив иштиракчи хьанва. Пачагьлугъ паталай са шумуд сфер жазарих галукьнвайдия. 1917 йисалай Бакудин РСДРП(б) комитетдин, 1917 октябрьдлай Баку советдин кас я. 1918 йисуз Дагъустандин кьибле районра, революциявилерин кӀвалахар тухвазвай. 1918 йисан зулуз, мусаватчияр паталай кьуна кьейиди я.
Австралиядин мичӀи куьрен чинеруг
Австралидин мичӀи куьрен чинеруг (Accipiter fasciatus)
Агъажуьреяр
12 агъажуьреяр я:
Сятдин чӀул
Сятдин чӀул терминди кьве мана гузва:
Ф (кирилл)
Ф, ф
Мирикина
Мирикина, ва икӀа йифен маймун, ва икӀа пудцӀаралай дурукул (Aotus trivirgatus) — жуьре некхвазайбур хзандин винел гьяркьуьнер алай маймунрин.
Беден гьихьтиди ятӀа
Джендекдин йаргъивал 24-37 см, тумун йаргъивал 30-40 см. Бедендин заланвал 0,6—1 кг. ЧӀехи пай бедендин ва тумунин ранг муьрхъуь-рагъул, чъин ва гардан экуьди. Вилер гзаф эке йа, амма йифин уьмуьр тхузвай виляй. БицӀи элкъёнай кьил, бицӀи йапар; ахъайнавай кӀеник нер хлер, къакъуднавай гзаф шкӀуь цлал, масса амерекан маймунралай; бицӀи кӀирер, тик акъвазнавай атӀунин сарар, йалхьанвай джендек, хътуьл сар алай, йаргъи кьулух кӀвачер; галкӀнин тижезвай тум.
Монголия
Монголия (Монгол Улс) — рагъэкъечӀдай патан авай Азиядин гьукумат.
Леди Гага
Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта (Stefani Joanne Angelina Germanotta) дидедиз хьана, чизва дуьньяда Ле́ди Га́га хьиз (Lady Gaga) — америкадин паб манидар я.
Уганда
Уганда ва я Республика Уганда (Republic of Uganda, суахили Jamhuri ya Uganda) — рагъэкъечӀдай пата авай африкадин гьукумат.
Кь
Кь, кь - Кь, кь
Уганда
Агьалияр
Милетар
Кь
ЭлячӀунар
Лезги алфвавит аялриз
Уганда
Агьалияр
банту халкьар — вири 70 %: ва масабур.
Уь
Уь, уь - Уь, уь лезги алфавитда къанни кӀуьд лагьай гьарф. Ахъа ван.
Усугъ вацӀ
УсухвацӀ — Дукъузпара районда авай вацӀ.
Рахазвайбурун кьадардиз килигна чӀаларин сиягь
Рахазвайбурун кьадардин нубатдалди туькӀуьрнавай, хайи чӀаларин сиягь. Малуматар, 2009 йисуз акъуднавай Encarta энциклопедиядикай къачунвайди я.
ТуьтуьнуькӀ
Туьтуькъушар ва икӀа ТуьтуьнуькӀ (лат. Psittaciformes) — мехел нуькӀ. Дуьньяда ава 372 туьтуькъуш жуьре.
Хзанар ва двулар
Мехелдин ава кьвед хзан: Cacatuidae (Какадуяр) ва Psittacidae ("True" Туьтуькъушар)
The Macallan
The Macallan (Макаллан) — сад виридлай хъсани играми виски региондин Speyside.
Аль-Азиз
Аль-Азиз — Аллагьдин кьуьд лагьай тӀвар.
Мана
Лезги чӀалал Аль-Азиз тӀварцин манаяр: Къудратлуди, Вири жедайди, Вири алакьдайди, Гъалиб тирди ва масабур.
Асул
Аль-Азиз тӀвар Къуръандин аятрал (3:6) (4:158) (9:40) (9:71) (48:7) ава.
Уь
Мадни килиг
Лезги алфиб алай береда гикӀ хьана кӀанзаватӀа
Урбис
Урбис – Лезгийрин Лезган пачагьлухдин пачагь. 8-й виш йиса араб чапхунчийрин аксина къати женгер чӀугур къагьриманди 730-й вичин дуьнья дегишарнай
Абхазия
Абхазия (абхаз Аҧсны Аҳәынҭқарра) — европадин ва азиядин Республика.
Рейн
Рейн (Rhein) — Европадин рагъакӀидай пата авай яргъи вацӀ (чӀехи пай Германияда). ВацӀун яргъивал — 1233 км.
Уганда
Агьалияр
нилот халкьар: (яшамиш жезва гьукуматдин вини пата) — вири 30 % кьван. ва масабур.
Нептун
Нептун (символ: ) — Ракъинин системада планета.
Уганда
Дин
Дин: католикар — 41,9 %, протестантар — 42 %, масурманар — 12,1 %, масса рекьер — 3,1 %, атеистар — 0,9 % (гьисабун 2002 йисан).
Савадлувилин дережа — 76 % итимар, 57 % дишегьлияр (гьисабун 2002 йисан).
Уь
ЭлячӀунар
Лезги алфвавит аялриз
Урус чӀал
Урус чӀал (русский язык) — Урусатдин Федерациядин гьукуматдин чӀал.
Монако
Монако (Monaco) — Европада авай, Лигури гьуьлуьн къерехда ава пачагьвал я.
Австралия
Австралия (континент)
Австралия (Australia) — Чилин кьибле пата, Австралия материкдал, Тасмания островдал ва Инд океандани Лас океанда авай са шумуд островрал чка кьунвай уьлкве я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда ругудлагьай чкадал ала.
2017 йисан малуматриз килигна, Австралиядин агьалидин кьадар — 24 577 368 кас тир, абурун чӀехи пай уьлкведин рагъэкъечӀдай пата океандин къерехдихъ галай шегьерра уьмуьрзава.
Кьаркьулув
Кьаркьулув - некхъвадайди гьайван.
Мискин Вели
Мискин Вели — XVI виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Ам Самур магьалдин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Зариди вичин эсерар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. «Шехьзава зун» шиирдай малум жезвайвал, Мискин Вели «гьахъсузвилер акунвай, хиялри перт авунвай, гьижран чӀугунвай» инсан я.
Агъбил
Агъбил (Ağbil) — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. «Агъбил» муниципалитетдик акатзава.
Абхазия
Кефер пата Урусатдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Гуржистандихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай патай ЧӀулав гьуьлдин ятари кьунва.
Административ паюн
Абхазия — унитар республика; 6 районар (араион) акатзава.
2012 йис
2012 йис (кьве агъзурни цӀикьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2012-лагьай йис ва XXI виш йисан 12-лагьай йис я.
Алексеевка (Къуба район)
Алексеевка (Alekseyevka) — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. «Алексеевка» муниципалитетдик акатзава.
Агъа СтӀалрин хуьруьнсовет
«Агъа СтӀалрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ашага-Стальский ») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Агъа СтӀал хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа СтӀал, Агъа СтӀалрин Къазмаяр.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьув чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 2,652 майишатар гваз 1,721 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Миграгъ Къемер
Миграгъ Къемер — тахминан XV виш йисан сифте кьилера Миграгъ хуьре уьмуьр авур лезги шаир. Ашукьрин манийрай чаз малум тирвал, Миграгъ Къемер «Мазан» («ашукь») лакӀаб алаз тӀвар акъатнай шаир тир. Миграгъ Къемер девлетлу, тӀвар-ван авай хзанда дидедиз хьана. Адан диде Къарабагъдин эрмени, бубани Миграгъви лезги тир. Къемераз араб чӀалалди вичин вахтунин виниз тир дережадин чирвилер къачудай мумкинвал хьана. Ада вичи туькӀуьрай эсерар араб гьарфаралди кхьидай ва бубадин чуьнгуьрдихъ галаз вичин юлдаш рушар кӀватӀ хьанвай чкайра, межлисра, мелера лугьудай. Ада туькӀуьрай эсерар сиверай-сивериз физ, кӀел-кхьин чидай ксари чпин кӀватӀалра кхьиз, лезги халкьдин арада чкӀана, иллаки мазанрин сиве-меце гьатна. Абурукай са кьадарбур чавни агакьнава.
Яргиль
Яргиль (Яргиль) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-Ярагъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Фаина Раневская
Фаина Раневская, тамам тӀвар Фаи́на Гео́ргиевна (Григо́рьевна) Ране́вская (, Таганрог —, Москва) — Урусатдин империя ва СССРдин актриса. Советдин халкьдин артист.
Герейханован хуьруьнсовет
«Герейханован» хуьруьнсовет (Сельсовет «Герейхановский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Герейханован совхоз хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Герейханован совхоз, Герейханован совхоздин 2-лагьай отделение.
Вини СтӀалрин хуьруьнсовет
«Вини СтӀалрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ашага-Стальский ») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Герейханован хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъэкъечӀдай патахъ 8,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Яргиль
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 44 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Яргиль хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 477 кас тир.
Хуьруьн сихилар: Аьлибеггъяр, Бакьалйир, Маллйир .
Герейханован хуьруьнсовет
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1,603 майишатар гваз 5,069 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я.
Турция
Турция ва я Турциядин Республика (Türkiye Cumhuriyeti) — гьукумат Азиядани Европада.
КӀварчагърин хуьруьнсовет
«КӀварчагърин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Карчагский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Турция
География
Турция дуьньядин кьве паярал алай гьукумат я. Адан гъвечӀи пай (3 %), кефердинни-рагъакӀидай пата авай, Европада ава. ЧӀехи пай (97 %), ГъвечӀи Азия тӀвар алай зуростровдал алай, Азияда авайди я. Гьукуматдин кьилин шегьер Анкара я, амма виридалайни чӀехи шегьер Истанбул я.
Миграгъ Мардали
Миграгъ Мардали (1820 – 1927) — лезги шаир. Миграгърин хуьре Асваран хзанда дидедиз хьана. Ада, вири вичин яргъи уьмьурда дерзичивал ийиз, хизан хвена. Самур ва Куьре дерейра, Къуба пата Мардали тефей хуьр бажагьат жагъин. Гзаф йисар ада шаир Кесиб Абдуллагь хайи хуьр тир Манкъулида акъудна. Мардали савадлу, дуьньядикай хабардар, рикӀ михьи, анихъ галай инсандикай хабар кьадай кас тир. Вичин рикӀ тӀар ва я шад авур, вичиз таъсир авур крарикай ада чӀалар туькӀуьрдай. Жемятдиз уста Мардалидин чӀалар бегенмиш тир, вучиз лагьайтӀа адани, Етим Эмина, Ахцегь Гьажиди, Малла Нуриди ва маса лезги шаирри хьиз, зегьметчи инсандин дерди гьалдикай, гьа аямдин татугайвилерикай кхьизвай.
Вини СтӀалрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Вини СтӀал хуьр.
Миграгъ Мардали
Уста Мардалиди вичин чӀалар жуьреба-жуьре месэлайриз бахшзава. Абурун арада мугьуббатдин, яшайишдин, насигьатдин ва сатирадин эсерарни гьалтзава. Уьмьурлух вичин зегьметдал яшамиш хьайи ва халкьдиз къуллугъ авур уста Мардали 1927-йисуз кечмиш хьана. Шаирдин чав агакьай эсерри революциядлай виликан лезги литература мадни девлетлу ийизва.
Туьркменистан
Туьркменистан (официалдаказ Туьркмениста́н, Türkmenistan) — гьукумат Юкьван Азида.
КӀварчагърин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — КӀварчагъ хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КӀварчагъ, Зизик, НуьцӀуьгъ, Экен.
Вини СтӀалрин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьув чка кьунвайди я.
Туьркменистан
Суьретар ава Афгъанистандихъ ва Ирандихъ кьебле пата, Къазакъстандихъ ва Узбекистандихъ кефер пата, чуьхуьзва къенин Каспий гьуьлуьн ятари рагъакӀидай пата, дуьнедин океандихъ экъечӀун авач.
Вини СтӀалрин хуьруьнсовет
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1,700 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
КӀварчагърин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъэкъечӀдай патахъ 12 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1,425 майишатар гваз 4,408 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Турция
География
Гьукуматдин майдан 779 452 км² я. РагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз яргъивал 1600 км я. Кефер патай кьибле патаз 600 км.
Альберт Эйнштейн
Альбе́рт Эйнште́йн (нем. Albert Einstein;, Ульм, Вюртемберг, Германия — , Принстон, Нью-Джерси, АСШ) — физик-теоретик, алайчӀаван теоретик физикадин бине эцигнайбурукай сад, 1921-й йисан физикадай Нобел премиядин лауреат, социал хадим-гуманист. Германияда (1879—1893, 1914—1933), Швейцариядани (1893—1914) АСШ (1933—1955) яшамиш хьанай. 20 кьван дуьньядин кӀвенкӀве авай университетрин сейли доктор я, гзаф илимрин Академийрин уьзви я, гьакӀни ССРГ-дин илимрин Академиядин къецепатан сейли уьзви я (1926).
КӀвалах
Эйнштейн — физикадай 300-й гзаф кӀвалахрин, ва гьакӀни илимдин тарихдайни философиядай, публицистикадай 150 улубринни макъалайрин кирам (автор) я. Ада са шумуд зурба физикадин теорияр кӀвалахна туькӀуьрна:
Турция
География
Пуд патарихъай Турциядин чил са шумуд гьуьлери чуьхуьзва: ЧӀулав гьуьл, Мрамор гьуьл, Эгей гьуьл, Чилинйукьван гьуьл.
Корей чӀал
Корей чӀал — корейвийрин хайи чӀал, Корей зуростровдин КХДР ва Республика Корея гьукуматрин официал чӀал. ГьакӀни тӀимилдай Китайда, Японияда, АСШда, Урусатда ва Юкьван Азиядин уьлквейра гегьенш я. Рахазвайбурун вири санлай къадар — 78 млн кас. Гиман яз алтай чӀалариз талукь я (сифте яз и фикир патахъай Г. Рамстедтди делилар гъанвай).
Афурджа
Афурджа (Afurca) — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. Гуьлези хуьруьхъ галаз «Гуьлези» муниципалитетдик акатзава.
Агьалияр
Агьалидин вири татар, шии - мусурманар я.
Алкьвадар хуьруьнсовет
«Алкьвадар» хуьруьнсовет (Сельсовет «Алкадарский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Корей чӀал
Вичин тӀвар
1945 йисал кьван корей чӀалан тӀвар «чосонмаль» (조선말, ханча 朝鮮) ва я «чосоно» (조선어) тир; и тӀвар Кефер Кореяда гилани кардик ква. Кьибле Кореяда корей чӀалан тӀвар «хангукмаль» (한국말) ва я «хангуго» (한국어, ханча 韓國語) я, гьакӀни «куго» (국어, «гьукуматдин чӀал») лугьузвайди я. ГьакӀни Кореядин кьве патани, корей чӀалан рахунрин тӀвар «урималь» (우리말, «чи чӀал») гаф ава.
Тарих
Корей зуростровдин дегь чӀаван Пэкче, Силла ва Когурё гьукуматрин чӀаларин арада ухшарвал авайтӀани, и пуд чӀаларин гилан корей чӀалаз талукьвал гилани шак ваз я. Лингвистрин садбуру когурё чӀал гилан япон чӀалаз мукьвавал успатарзава, маса лингвистрини гилан корей чӀал дегь силла чӀалдикай арадал атанвайди гьисабзава.
Алкьвадар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Алкьвадар хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Алкьвадар, Сардархуьр.
Корей чӀал
Лексика
Китай чӀалай къачур гафар лап пара ава. Эхиримжи вахтара, кьибле корей чӀалаз къвез — къвез мадни пара ингилис чӀалан гафар акъатзава.
Гьисабунар
Корей гьисабунин тегьер япондин хьиз я:
Алкьвадар хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъакӀидай патахъ 6,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Лечет (КцӀар район)
Лечет (Ləcət) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Алкьвадар хуьруьнсовет
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 602 майишатар гваз 1,721 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Лечет (КцӀар район)
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 53 км яргъал ала.
Испикрин хуьруьнсовет
«Испикрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Испикский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Лечет (КцӀар район)
Тарих
Лечет хуьруьн бине адан мукьув галай кӀунтӀал алай ЦӀуру Лечетрин эгьлийри агъаниз куьч хьана кутунай. Гьа кӀунтӀал цӀуру хуьруьн харапӀаяр гилалди ама.
Хуьруьн тӀвар «личи» гафуникай арадал атанвайдал гиман ала, Ли гафуни лезги чӀалал чӀехи гьайвандин хам мана гузва ва туьрк чӀалал Чи (лезг. Хъан) цӀийи гафар арадал гъизвай суффикс я. Вилик и хуьре лихъанри гамишрин лидикай шаламар расзавай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Испикрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Испик хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Испик, ЦӀийи Испик, Асалдхуьр, Салиян.
Лечет (КцӀар район)
Агьалияр
Лечет хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЦӀаруяр, Гилакар, Суьквелар .
Испикрин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кьиблединни - рагъэкъечӀдай патахъ 7,6 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 333 майишатар гваз 1,434 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Куьре магьал
Куьредин магьал (Кюринский округ) — 1866 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Кьилин хуьр — Кьасумхуьр.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал ругуд участокар тешкилнай:
Тарих
Куьредин округ 1866 йисуз Куьредин ханвилин чкадал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 79 796 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Къейдер: 1. Ина сувун чувудрин кьадардик татарни ква.
Пеле
Пеле (Pelé, Эдсон Арантис ду Насименту (Edson Arantes do Nascimento) (, Трес-Корасойс, Минас-Жерайс —, Сан-Паулу) — бразилиядин футболист, гьужумдайди, атакадин зурхуьзвайди я. Тек сад тир пуд сеферда дуьньядин чемпион (1958, 1962, 1970) я. Бразилиядин кӀватӀурдин ибаратдик кваз ам 92 матч къугъвана, 77 гол яна.
Карьера
92 къугъунар, 77 голар (1957—1971).
1363 къугъунар, 1281 голар.
Статистика
RSSSF
Гуьлези
Гуьлези (Güləzi) — Азербайжандин Къуба районда авай хуьр. Афурджа хуьруьхъ галаз «Гуьлези» муниципалитетдик акатзава.
Агьалияр
Агьалидин вири татар, шии - мусурманар я.
Эминхуьр
Эминхуьр (Эминхуьр) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Эминхуьруьнсовет»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр.
Тарих
1998 йисалди хуьруьн тӀвар, азербайжандал чӀехи там мана гузвай «Аламише» тир. Дагъустандин поэззиядин классик Етима Эминан 160 йисан юбилейдихъ алакъа аваз хуьруьз цӀийи «Эминхуьр» тӀвар эцигнай.
Эминхуьр, 1966 йисан зурзунрилай кьулухъ, Хутаргъ, Кьеан, ХпитӀар, ЦицӀер, Бигер, ЯлцӀугъ хуьрерин эгьлийрин иниз куьч хьунин рекьелди арадал атайди я.
Агьалияр
2012 йисуз хуьре 1628 - далай пара майишатар гваз 3753 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Киригар
Киригар (Girik) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз РФ часпардал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 23 км яргъал ала.
Киригрин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Регъуьн мягьле, ПӀир кьейи мягьле, Нанабажидин мягьле, КӀуфуз фейи мягьле, Уьлчуьдин мягьле, Селиман мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Киригра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Тистарар, Джанкъулуяр, Камушар, Салманар, Балаяр, СтӀарар, Шаурар .
Кьибле-Африкадин Республика
Кьиблепатан Африкадин Республика ва Кьибле-Африкадин Республика (Republic of South Africa; африкаанс Republiek van Suid-Afrika) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат.
3 кьилин шегьерар — Претория (официал), Кейптаун (къанунар акъуддай), Блумфонтейн).
Ксар — 50 млн.
Провинцияр
КьАР — унитар республика; 9 — провинцияни (province) 6 округар (шегьер дистриктар) (district) ва 46 районар акатзава.
Дин
Гьукуматда са чӀехи дин авайди туш. Сионар (10 %), яхцӀурницӀудхъанбур (7,5 %), католикар (6,5 %), методистар (6,8 %), голланд реформатар (6,7 %), англиканар (3,8 %), амай хашпересар (36 %), мусурманар (1,3 %), маса динар (2,3 %), са падни кьун тавунвайбур (1,4 %), атеистар (15,1 %).
Экономика
Кь-пАР — Африкадин виридалайни девлетлу гьукумат я. Ам авай са гьукумат я Африкада, Пудлагьай Дуьньядик куткн тийидай. КъВП 2009-лагьай йисуз 505 млрд долл. Тир (26-лагьай чка дуьньяда). КъВП хкаж хьайи чӀавуз ам 5 %дин гележегда авай, 2008-лагьай йисуз — 3 %. Гьукумат гилалдани дуьньядин девлетлубурук квач. Гьукуматдихъ ацӀана чилин хийир зтӀар ава. Валюта: Кьибле патан Африкадин рэнд, гьамни 100 центдиз талукь я. Импорт: нафт, тӀуьн, химик щеэр. Экспорт: алмазар, къизил, платина, маншинар, автомобиляр. Импорт (91 млрд долл.) экспортдилай (86 млрд долл.) пара я.
Усугъчай
Усугъчай, Ушугъ — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. «Усугъчай» хуьруьнсоветдин администрациядин кьилин хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин лап кефер пата, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Кьулан вацӀун эрчӀи кьерел, Гъуцар сув, Яру сув ва Гитин кьил суварин кӀанив чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.
Тарих
Тарихдин малуматрикай Усугъчай Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тирди чир жезва. «Абумуслиман тарих» улубда Усугъчай хуьруьн тӀвар сияте яз кьунва ва ина кьиле фейи вакъиаяр чи эрадин VIII виш йисуз талукь тирди къалурнава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Инфраструктура
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идара ва дарманхана (аптека) кӀвалахзава.
ТӀвар-ван авай ксар
Багъишев Багъиш Малладин хва — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
Абдурагьман Абдурагьманов
Абдурагьман Абдурагьманов (лакӀаб Ашукь Абдул) — лезги шаир ва мазан.
Къурукал
Къурукал (Курукал) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, Ахцегь вацӀун кӀама, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 1 км яргъал ала. Ахцегь вацӀун эрчӀи къерехда, адаз Муглах вацӀ акахьзавай чкадал, Ахцегь ва Муглах кӀамарин лекъвера чка кьунва.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдав кьурвал «Къурукал» гафуни цив кьит чка мана гузва. Кьведлагьай версиядиз килигна «къуру калар» — яни, калин кьурурнавай як.
Агьалияр
Йисариз килигна Къурукал хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Хъукьвар
Хъукьвар (Куг) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хъукьварин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 10 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Хъукьвар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Яргиль хуьруьхъ галаз Хъукьвар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 835 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалияр 855 кас тир. 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 794 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хъукьвар хуьруьн агьалийрин кьадар 579 кас тир: табасаранар 564 кас (97,4%), лезгияр 15 кас (2,6%).
Къурукал
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Инфраструктура
Юкьван дережадин чирвилерин мектеб ва мискӀин кӀвалахзава.
Килигуниз лайихлу чкаяр
Къурукалар вичин гугурт квай чими ятарин гьамамрив машгьур я. Хуьре кӀуьд гьамам ава, патавни мугьманхана.
Экен
Экен (Экендиль) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 9 км яргъал, иер КӀварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, НуьцӀуьгъ.
Тарих
Хуьр арадал атай тарих малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун мумкин туш.
Хуьрелай 3 км кьибле пата, кьакьан чкадал, архиологиядин имарат — «ЦӀуру Экен» тӀвар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. ЦӀуру Экендин рагъакӀидай патан къерехда ава мискӀиндилай рагъакӀидай пата НуьцӀуьгъви Абдулкериман пӀир - мавзолей ава. 1963 йисуз ЦӀуру Экендин эгьлияр кьулувалдиз куьч хьана гилан Экен хуьр арадал гъанвай.
XIX виш йисуз Экен хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва КӀварчагъ хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 134 кӀвале 439 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 36 майишатар авай, агьалийрин кьадар 183 кас тир: табасаранар — 11 (6,0%), лезгияр — 172 (94,0%).
Вини Чиамахи
Вини Чиамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 27 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 78 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
ДаркӀуш Къазмайрин хуьруьнсовет
«ДаркӀуш Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село «Даркуш-Казмаляр») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — ДаркӀуш Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин лап рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъэкъечӀдай патахъ 22 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 842 кӀвале 2 542 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
ЦӀийи Макьарин хуьруьнсовет
«ЦӀийи Макьарин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Новомакинский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — ЦӀийи Макьар хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЦӀийи Макьар, Чуьхверхуьр.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъэкъечӀдай патахъ 18,7 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 5423 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Екатеринбург
Шегьер — Екатеринбургдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Уралдин лап чӀехи метлеб авай транспортдин, кеспиятдин, экономикадин ва илимдин юкь я.
Курхуьруьнсовет
«Курхуьруьнсовет» (Село «Куркент») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Екатеринбург
Административ паюн
Шегьер 7 районар акатзава.
Курхуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Курхуьр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни - рагъакӀидай патахъ 3,4 км яргъал, Чирагъ вацӀун чапла къерехда чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1107 майишатар гваз 3011 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1920
Пудлагьай Кьиблепатан Америкадин чемпионат Валпараисода (Чили) тухвана. Ам 1920-лагьай йисан 11-лагьай майдилай 29-лагьай майдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Чили, эхиримжиди: Бразилия — Уругвай.
Гъалиб хьайиди — Уругвай я, им абурун пудлагьай титул тир.
Матчар
61-лагьай декьикьадал Уругвай кӀватӀурдин варархъан Хуан Леньяцциди Педро Каломиноди янвай пеналти кьунва.
Кьведлагьай таймда Антонио Урдинаран травмадин гъиляй никӀелай хъфена, Уругвайди а матч вичин ибаратдик цӀуд кас кумаз къугъвана куьтягьна.
Квайни-квай бомбардирар
3 гол
2 гол
Алла Борисовна Пугачёва
Алла Борисан руш Пугачева (1949 йисан 15 апрелдиз, Москва) — Советрин ва Урусатдин эстрададин манияр ягъдай дишегьли, манияр кхьизвай композитор, эстрададин режиссер, продюсер, кинойра къугъвазвай актриса ва телевидениядин передачаяр тухудай кас я. СССР-дин халкьдин артист (1991). Урусатдин гьукуматдин пишкешдин лауреат (1995), "Хайи ватандин вилик гьунар " 2,3,4 дережадин ордендин кавалер.
Адан репертуарда вад вишелай пара урус, игилис, немцерин, французрин, ивритдал, финнрин, къазахрин чӀаларал янвай мани ава, ва гьакӀни къаддалай гзаф кьилди манияр кхьенвай пластинкаяр, СD ва DVD. Урусатдилай ва муькуь СССР-дин гьукуматралай гъейри, А.Пугачевадин альбомар Японияда, Кореяда , Швецияда , Финляндияда , Германияда , Польшада ва маса уьлквейра экъечӀна. 250 миллиондалай гзаф хьана умуми тираж адан манияр кхьенвай дискайрин.
А.Пугачевадиз зурба агалкьунар авай жуван ватандин къенени ва къвалав гвай Европадин гьукуматрани. Исятда адаз лугьузва «примадонна», «эстрададин королева», «Россиядин кьиле авай певица». 1976 йисалай башламишна 1990 йисалди Пугачева виридалайни хъсан манияр ягъдай дишегьли яз хцабзавайди тир.
Уьмуьрдин рехъ
А.Пугачева 15 апрелдиз 1949 йисуз Москвада дидедиз хьана. Вири аялвилин йисар Москвада Крестьянски заставадал Зонтичны куьчеда фена.
1956 йисуз Москвадин Тагански райондин Лавровы куьчеда авай № 496 юкьван мектебда сад лагьай классдиз фена.
1964 йисуз музыкадин школа фортепианадин классдай ва юкьван школадин 8 лагьай класс кӀелна куьтяхьна. Ахпа М. М. Ипполитов-Иванован тӀварунихъ галай музыкадин училищедик экечӀна. Ана ада М. Шуфутинскидихъ галаз санал кӀелна.
1969 йисуз майдин вацра гьукуматдин экзаменар гахкана дирижерар гьазурзавай ва хордин кьиле акъвазавай училищедин хел кӀелна куьтяхьна. Адан дипломда кхьенвай: «Хордин дирижер»,"Музыкадин муалим","Аялрин музыкадин мектебда сольфеджио гудай муалим".
Москвадин № 621 мектебда са шумуд вацра музыкадин муалим яз кӀвалахна.
1969 йисуз апрел вацра А.Пугачева Гьукуматдин циркдин ва эстрададин училищеда манияр ягъиз ва концертар тухуз кӀвалахдик экечӀна. Гьа вахтунда ам таниш хьана ана кӀвалахзавай клоундихъ Миколас Орбакасахъ галаз, гуьгъуьнлай абур эвленмиш хьана.
1980 йисан 31 декабрдин йифелай башламишна 1981 йисан 1 январдиз къалурнавай телевизордай «Вили цӀай» передачада А.Пугачевади ягъна мани «Маэстро». И манидиз музыка кхьенвайди композитор Раймонд Паулс тир, гафар — шаир Илья Резник я. И вахтунилай башламишна абуру А.Пугачевадиз гзаф манияр кхьена, абурун арада виридаз чизвай «Куьгьне вахтарин сят», «Зун галачиз», «КӀвалахдиз вахт» ва масабур.
Франц Кафка
Франц Ка́фка (Franz Kafka, 3 чиледиз 1883, Прага, Австрия-Венгрия — 3 кьамугдиз 1924, Клостернойбург, Садлагьай Австриядин Республика) — XX-лагьай виш йисан германиядин виридалайни кьетӀен кхьирагрикай сад я. Адан кӀвалахрин чӀехи пай вич кьейидалай кьулухъ басмадай акъатна. Адан эсерар мана авачир фикирри кьунвайбур ва къецепатан дуьньядикайни чӀехи дережадин авторитетдикай кичӀевилик акатайбур тир, абурувай кӀелдай инсанрин кутугай рикӀин секин авачирвилин гьиссер къарагъариз жезва,  — им виридуьньядин литературада уникал гьал я.
Бельгия
Бельгия (Koninkrijk België; официал тӀвар Короллух Бельгия Royaume de Belgique) — кефердинни рагъакӀидай патан Европада авай гьукумат.
2019-йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 11 480 534 кас, чилерин майдан — 30 528 км² я. Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер Брюссель я. Муькуь чӀехи шегьеррикай Антверпен, Гент, Шарлеруа, Льежни Брюгге я.
Кефер пата Нидерландардихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Германиядихъ галаз, Кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Люксембургдихъ галаз, кьибле пата ва кьиблединни рагъакӀидайдан пата Франциядихъ галаз са сергьятра ава. Кефердинни рагъакӀидай патай Кеферпатан гьуьлдин ятари кьунва.
2019-йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 619 млрд АСШ-дин доллар тир. Пулунин валюта — евро я.
Кьасумхуьруьнсовет
«Кьасумхуьруьнсовет» (Сельсовет «Касумкентский») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьасумхуьр, КӀахцугъ, Сийидар.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, Чирагъ ва Кьурагь вацӀарин дугунда чка кьунвайди я.
«Кьасумхуьруьнсовет» муниципалитетди 36,4 км² майдандин чилер кьунвайди я, абурун арада :
Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 4,460 майишатар, 2929 кӀвалер ава. Агьалияр 15,374 касди туькӀуьрзава: 49 % итим, 51 % паб. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Хуьруьнсоветда демографиядин гьалар ксарин кьадар виниз хьунивди тафават аваз я. 2010 йисуз дидедиз хайибурун кьадар 241 кас, кьейибурун кьадар 95 кас тир. Агьалийрин яшариз килигна туькӀуьр хьунин тегьер гуьгъуьнин тегьерда аквазва:
а) зегьмет чӀугунин яшарилай агъуз тир ксарин кьадар — 3703 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 24.1 % я. б) зегьмет чӀугваз алакьзавай ксарин кьадар — 9874 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 64.2 %  я. в) зегьмет чӀугунин яшарилай виниз тир ксарин кьадар — 1797 кас я, им вири агьалийрин кьадардин 11.7 % я.
Урусат Федерациядин Гьукуматди кьиле тухузвай, дидевилиз ва аялвилиз социал куьмек гунин политикадихъ галаз алакъа аваз, цӀийиз хайи аялрин кьадар гзаф хьана. 2011 йисан 7 вацран къене 241 аял дидедиз ханай, им 2010 йисан гьа ихьтин вахтунин къене хайи аялрин кьадардилай виниз я.
Хъпуьхърин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Хъпуьхъ хуьр я.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 15,3 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 45 кӀвале 246 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Кьулан СтӀалрин хуьруьнсовет
«Кьулан СтӀалрин» хуьруьнсовет (Село «Орта-Стал») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Кьулан СтӀал хуьр я.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьув чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1148 майишатар гваз 2765 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Эминхуьруьнсовет
«Эминхуьруьнсовет» (Село «Эминхюр») — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Эминхуьр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъэкъечӀдай патахъ 16 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 1628 - далай пара майишатар гваз 3753 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Шихидхуьр
Шихидхуьр (Шихикент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,5 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Бутахуьр.
Тарих
Кьисади лугьузвайвал, хуьруьн бине Кьибле Лезгистандин Къуба шегьердай атанвай Шихи тӀвар алай касди кутунай. Хуьруьн «Шихидхуьр» тӀвар адахъ галаз алакъа аваз я. Амма хуьр мус арадал атанватӀа дуьз малум туш.
Шихидхуьрелай 1,5 км рагъэкъечӀдай пата, къванцин ящикар авай дегь чӀаван сур ала. Абурун къеняй чепедин ва кишпирдин затӀар дуьздал акъуднай. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пӀар ала. Хуьруьн кеферда мискӀин ава. Хуьрелай кеферни - рагъакӀидай патахъ 200 м яргъал «Эски сурар» (яни цӀуру сурар) тӀвар алай чӀехи сур ава. Сурун къванерикай садал 1180 - лагьай йис атӀай кхьин алай ва и сур, гьуьрмет авай Улуханан сур тир чӀал малумарзавай.
Тарихда хуьруькай садлагьай сефер тӀвар кьун, 1811 йисуз Шихидхуьруьн мукьув урусрин кьушунри Сурхай II-дахъ галаз хьайи ягъунихъ галаз галкӀанвайди я.
Фад заманрилай инихъ шихидхуьрвияр лежбервилив, малдарвилив, бахчахъанвилив ва гъилин устӀарвилив алахънавайди я. Улу - бубайри кутунвай багъар хуьре гилалди амукьнавайди я. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, шихидхуьрвияр ада ва аслу тушир жемятдин къанунрив яшамиш жезвай, абур ханриз муьтӀуьгъ тушир, нуькверрин тӀалабунар бегьемарзвачир ва харжар вугузвачир. ГьакӀни абуру, 140 йис уьмуьр гьалнай Кьасумрин Шикерхандикайни эхтилатзавай. 1877 йисан къарагъунра иштирак авурвиляй царьдин гьукумди Шикерхан Сибирдиз акъудна ракъурнай, амма 17 йисалай ам ватандиз элкъвена хтанай. Фад вахтарилай хуьре, хуьруьнвийрин ругьани чирвилер къачузвай гьуьжре (медресе) кардик ква. И гьуьжредай тӀвар - ван авай диндин - алимар акъатнай. Абурун арада кьетӀендаказ машгьурди Абдул - Гьалим - эфенди я. Адан тӀвар, Алкьвадари Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кьунвайди я. Абдул - Гьалим - эфенди Мегьамед Ярагъвидин шакӀуртрикай сад тир. 1850 йисуз Абдул - эфенди кьейила кьулухъ адан кар адан хва Молла Абдул - Ганиди давамарнай. Хуьруьн муькуь алим Алипулат - эфенди, медицинадин, географиядин ва тарихдин пара кьадарда улубрин кирам тир. Гьайиф, а улубар ва гъилелди кхьинар чи къенин йикъалди гьеле жагъанвач.
XIX виш йисуз Шихидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Испик ва Хезерхуьр хуьрерихъ галаз Испикрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 164 кӀвале 591 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 94 маишатар авай, агьалийрин кьадар 481 кас тир.
Агъа Ярак
Агъа-Ярак (Ашага-Ярак, Асккан-Яракк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-Ярак» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Каркул сувун кьиблепатан гуьнеда, Ярагъ-су вацӀун вини кьиле, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Агъа-Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зилдик, Чулак ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 156 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 338 кас тир.
Хуьре авай сихилар: Аьдамяр, Бабахар, Мюрчгар, Агъяр, Аьгьмадяр, Гъадимяр, Ражабаяр, Уьсар, Асккандар, Инжлар, Гъимблаф, Дадагнар.
Агъа Чиамахи
Агъа Чиамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 24 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Чиамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 78 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Фарси
Фарси, ЦӀийи фарси ( زبان فارسی  [zæ'bɒːne fɒːr’siː]) — Инд-европадин чӀаларин хзандин иран чӀаларин группадик акатзавай, гзаф девлетлу ва виш йисаралди алцум жезвай литература авай, иран чӀаларин арада кӀвенкӀве аваз физвай чӀал. И чӀалал, вири дуьньядин литературади кьабулнавай ва дуьньядин эсеррин хазинада гьатнавай, шедевр тир эсерар кхьенвайди я. Гилан фарс чӀал цӀийи чӀал я, ам Иран гьукумат арабри дяведалди къачунвай ва уьлкведа Ислам динди винизвал къачузвай девирда араб чӀалан къати таъсирдик акатнавай дегь пегьлеви чӀалакай арадал атанвайди я ва а чӀалан давам я.
Фарси, пуд сад-садаз мукьва тир вариантриз чара хьанвай ва Азиядин пуд уьлквейра, Иранда, Афганистанда ва Тажикистанда официал чӀалар хьиз кьабулнавай плюрицентрик чӀал я. Абурукай виридалайни вилик фенвай ва дуьньядиз мадни машгьурди Иран Ислам Республикадин фарс чӀал я, идаз себеб уьлкведи дуьньядин дережада кьунвай экономикадин потенциал ва и чӀалал рахазвайбурун чӀехи кьадар я. Ирандин фарс чӀалаз «рагъакӀидай патан фарси»ни лугьузвайди я. Фарс чӀалан рагъэкъечӀдай патан вариантар Афганистандин гьукуматдин чӀал тир дари ва Тажикистандин тажик чӀалар я.
Къуйсун
Къуйсун, ЦӀийи Къуйсун (Куйсун) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Къуйсун» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 6,5 км яргъал ала. Виридалайни мукьвал алай «Билиж» ракьун рекьин станция хуьрелай 46 км яргъал ала.
Хуьруьн кефер пата Самур цӀиргъини чка кьунва, рагъэкъечӀдай пата, «Къуйсун» хуьруьн майишатдин кооперативдин багъар ва цазвай чилер алай кьулувал экӀя хьанва, кьибле патайни Самур вацӀ авахьзава. Хуьруьн юкьвалайтӀуз, хуьр кьве кӀарзавай «Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул» рехъ физва.
Тарих
Гилан хуьрелай 760 м кефер патахъ галай, сувал алай Вини Къуйсун хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьунин рекьелди ЦӀийи Къуйсун хуьр арадал атанвайди я. Иниз гьакӀни, Докъузпара райондин Макьар хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай. Алай чӀавуз, хуьре абурулай гъейри, Гьакьидхуьруьн, Чеперин, Фияринни Хинерин эгьлийри уьмуьр гьалзава.
XIX виш йисан 1864 йисуз Къуйсун хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Мегьарамддинни Тигьирхуьрерихъ галаз ва Мегьарамдхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3223 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3221 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2899 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуйсун хуьруьн агьалидин кьадар 608 кас тир.
Инфраструктура
1996 йисалай Къуйсунра сергьят хуьзвай Дербентдин кӀеретӀдин 5-й застава кӀвалахзава.
2009 йисуз хуьре яд хуьзвай гьамбархана кардик кутунай.
Хуьр газдив тамамдаказ, цив са кьадар таъмин я, канализациядин система авач.
17 ноябрь
17 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 321-лагьай югь я (яргъи йисан 322-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 44 югъ амукьнава.
Суварар
* Халкьарин арадин студентрин югъ
Австрия
Австрия (Österreich [ˈøːstɐˌʁaɪç], тамам официал жуьре — Австри́ядин Респу́блика (Republik Österreich) — Юкьван Европада авай гьукумат я. Агьалияр — 9,0 млн кас я.
Австрияди 83 855 км² (32 377 кв. миля) кьунва, адан чилерал Альп сувайрин климат чкӀанвайди я. Альп сувайра алаз, Австрия лап суван уьлкве я. Вири уьлкведин чилерикай кьилди 32 % 500 метрдилай агъадихъ галай чкайрал ала. Виридалайни кьакьан тӀинкӀ — 3 798 м я. я.
Агьалийрин чӀехи пай немец чӀалан бавариядин нугъатдал хайи чӀалал хьиз рахазва, немец чӀалан вичин стандарт тир жуьреда литературадин чӀал хьиз кӀвалахарзава. Маса чкадин официал чӀалар — венгер чӀал, градищанско-хорват чӀал, словен чӀал я.
Австрия — парламентвилин векилвилин демократия; кӀуьд федерал чиликай ибарат тир федератив гьукумат я. Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Вена я (1,9 млндилай пара кас).
Австрия дуьньяда виридалайни девлетлу уьлквейрикай сад я. Агьалийрин са касдиз аватзавай КьВБ — 46 330 АСШ-дин доллар (2012 йисуз). Гьукуматди кьакьан дережадин уьмуьр тухунин стандартар туькӀуьрна, 2011-лагьай йисуз инсандин потенциал виликфинин индекс къалурзавай лишандал гьалтайла Австрия дуьньяда 19-лагьайди тир.
1955-лагьай йисалай инихъ уьлкведи СМТ-да иштираквал ийизва ; 1995-лагьай йисуз Европадин ГалкӀдихъ агалтна, ЭСКӀвТ-дин диб эцигна.
ГьакӀни 1995-лагьай йисуз Австрияди Шенген икьрардал къул чӀугвана. 1955-лагьай йисуз Австрияди гьамишан нейтралитет ва гьар гьи дяведин блокрихъ хьайитӀани агалт тахьун малумарна. 1999-лагьай йисуз уьлкведи Европадин валюта — евро — кьабулна.
Чилинмикит
Австриядин чӀехи пай кьазва Альпар сувайри. Къуншивилин гьукуматар: Германия, Чехия, Словакия, Венгрия, Словения, Италия, Швейцария, Лихтенштейн.
Ксар
Ксар — 8,375 млн исан (2010).Инсан кьелунай 2006, чӀехи миллетдин кӀватӀал — австрийицар — 88,6 %.
Дин
Исан кьелунай 2001 йисуз, 73,6 % австрийецар — католикар, 4,7 % — лютеранар, 6,5 % ксар какатзава масса диннрик (ислам — 4,2 %, православи — 2,2 %, иудаизм — 0,1 %; вири зарегистрироват хьана 12 конфесси, гьабрик 3 агъзур сикх (2009)), 12 % ксар кутазва чеб са конфессидик (1991 йисуз гьабрик 8,6 %).
ЧӀехи шегьерар
федерал чилерин кьилин шегьерар къалурнава.
Уллугъетягърин хуьруьнсовет
«Уллугъетягърин» хуьруьнсовет («Уллугатагский» сельсовет) — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Уллугъетягъ хуьр. Хуьруьнсоветдик ругуд хуьр акатзава: Уллугъетягъ, Агъа Къартас, Птидхуьр, Сайтархуьр, Татархан, Вини Къартас.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патахъ 8 км яргъал чка кьунвайди я. Муниципалитет Дагъустан Республикадин кьилин Магьачкъала шегьердилай кьибле патахъ 196 км яргъал алайди я. Виридалай мукьвал алай Кьвевар шегьердал кьван алай яргъавал — 69 км я. Виридалай мукьвал алай ракьун - рекьин станция, Билиж шегьервилин - посёлокда авай, 44 яргъал алай Билиж ракьун - рекьин станция я.
Чилерин рельеф са кьадар кьулу туш, ва райондин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я. Муниципалитетдин хуьрерин чилерин климат ламу ва юкьван дережадин я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветда 617 майишатар гваз 2157 кас яшамиш жезва: 47 % - итимар, 53 % - папар. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Кашуб чӀал
Кашуб чӀал ва я Померан чӀал (чпин тӀвар: kaszëbsczi jãzëk, kaszëbskô mòwa, kaszёbizna, цӀуру: помор чӀал, поморни кашуб чӀал, кашубни словин чӀал) — кашуб халкьдин, лех агъакӀватӀалдик акатзавай рагъакӀидайпатан славъянрин чӀал я. Помор воеводвиле авай Кашубия тарихдин вилаятда чкӀанвайди я.
Аддакс
Аддакс (лат. Addax nasomaculatus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Кашуб чӀал
Рахазвайбурун кьадар
2011 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, Польшада 106 агъзур касди кашуб чӀал чпин хайиди яз гьисабзавай. Чара-чара малуматриз килигайла, кашуб чӀал 53 агъзур касдиз чизва, 150 агъзур касдиз адакай жизви чирвилер ава.