cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лас океан
Островар
И океанда, дуьньяда чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай ва пудлагьай чкада авай островри чка кьунва: ЦӀийи Гвинея (829,3 агъзур км²) ва Калиматан (735,7 агъзур км²); островрин виридалай чӀехи кӀватӀал: ЧӀехи Зонд островар (1485 агъзур км², абурун къене чӀехи островар: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка).
Маса чӀехи островарни архипелагар: ЦӀийи Гвинеядин островар (ЦӀийи Гвинея, Колепом), Япон островар (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин островар (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), ЦӀийи Зеландия (Кефер ва Кьибле островар), ГъвечӀи Зонд островар (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукк островар (Серам, Хальмахера), Бисмаркдин архипелаг (ЦӀийи Британия, ЦӀийи Ирландия), Соломон островар (Бугенвиль), Алеут островар, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи островар (Вити-Леву), Гьавай островар (Гьавайяр), ЦӀийи Каледония, Кадьяк архипелаг, Курил островар, ЦӀийи Гебрид островар, Шарлотта Королевадин островар, Галапагос островар, Веллингтон, Пак Лаврентийдин остров, Рюкю островар, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д’Антркастодин островар, Самоа островар, Ревилья-Хихедо, архипелаг Палмер, Шантар островар, Магдалена, архипелаг Луизиада, архипелаг Линга, Луайоте островар, Карагин, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор островар.
Океандин арадал атунин тарих
Австралиядин плита экватордин патаз кьилдиз рекье гьатна. Идалайни гъейри, олигоцен девирда Ласокеандин плитади вичин юзун кефердинни-рагъакӀидай патаз масакӀа хъувуна. Миоцен девирдин эхир чӀавара Фараллон плита кьве патахъ ччара хьанва: Кокос ва Наска плитаяр.
Тектоник плитайрин юзунар къени давамарзава. И юзунрин гиг Кьиблединни-Ласокеандин ва РагъэкъечӀдай-Ласокеандин кьакьанвилер авай юкьван — океандин рифтерин зонаяр я. И гигдилай рагъакӀидай пата океандин виридалай зурба Ласокеандин плитади чка кьунва, ада кефердинни — рагъакӀидай патаз йиса 6 — 10 см йигинвилелди юзурзава ва Евразиядинни Австралиядин плитайрин кӀаник акатзава. РагъакӀидай пата Ласокеандин плитади Филиппин плита йиса 6-8 см йигинвилелди Евразиядин плитадин кӀаник эцягъзава. Юкьванни — океандин рифтдилай рагъэкъечӀдай пата гуьгъуьнин плитаяр ава: кеферни-рагъэкъечӀдай пата, йиса 2-3 см йигинвилелди Кефер-Америкадин плитадин кӀаник акатзавай Хуан де Фука плита ава; юкьван пата, йиса 6-7 см йигинвилелди кеферни-рагъэкъечӀдай патаз Кариб литосферадин плитадин кӀаник юзурзавай Кокос плита ава; кьибле пата, рагъэкъечӀдай патаз юзунзавай Кьибле-Америкадин плитадин кӀаник йиса 4—5 см йигинвилелди акатзавай Наска плита ава.
Материкрин цин кӀаник галай къерехар
Материкрин цин кӀаник галай къерехар Лас океандин 10 % кьазва. Шельфдин рельефда трансгрессив кьетӀенвилер хъсан тафават аваз аквада.
Ахьтин кьетӀенвилер гьакӀни Явадин ва Беринг гьуьлуьн шельфра авай цин кӀанин вацӀарин дугунриз хас я. Корей шельфда ва РагъэкъечӀдай Китай гьуьлуьн шельфда рельефдин цӀиргъерин формаяр гегьенш я. Экватординни — тропик ятарин шельфда коралл дараматар гегьенш я. Антарктикадин шельфдин чӀехи пай 200 м дилай пара дегьнейра яргъи хьанва, ва ччин пад, тектоник тегьердалди арадал атанвай, нубатдалди сад — садан гуьгъуьна физвай цин кӀанин суварив ва фурарив пара кьван агаж хьанва. Кеферпатан Америкадин материкдин гуьне цин кӀане галай каньонрив агаж хьана. Ихьтин цин кӀанин зурба каньонар гьакӀни Беринг гьуьлуьн материкдин гуьнедани чир я. Антарктидадин материкдин гуьне чӀехи гьяркьуьвилив, жуьреба — журевилив ва рельефдин агаж хьунив тафават аваз я.
ЦӀийи Зеландиядин цин кӀанин къерехриз кьетӀен материкдин туькӀуьрун хас я. Адан майдан островдин вичин майдандилай 10 — ра чӀехи я. Им ЦӀийи Зеландиядин цин кӀанин плато я, ам вини кьил кьулу тир Кэмпбел ва Чатам кӀунтӀарикай ва абурун арада чка кьунвай Баунки фурдикай ибарат я.
Гьар патай ам материкдин гуьнеди элкъвена кьунва. ГьакӀни иниз мезозой девирдин гуьгъуьнлай арадал атанвай цин кӀанин Лорд-Хау цӀиргъ талукь я.
Океандин элячӀунин зонаяр
И зонаяр океандин са гьалдай маса гьалдиз элячӀун къалурдай зулар я. Лас океандин рагъакӀидай къерехда гуьгъуьнин элячӀунин зонаяр ава: Алеутдин, Курилни - Камчаткадин, Япониядин, РагъакӀидай - Китайдин, Индонезиядинни - Филиппинрин, Бониндинн - Марианадин, Меланезиядин, Витязевкадин, Тонгадинни - Кермадексдин, Маккуоридин чӀутхварар. Абурукай виридалай дегьне чӀутхвар, 11 022 м дегьневал авай Мариан чӀутхвар я. Океандин рагъэкъечӀдай пата Юкьван - Америкадин ва Перудинни - Чилидин чӀутхварар чка кьунва.
Вири элячӀунин зонайриз вулканизм ва вини дережадин сейсмиквал хас я, вири санал и зонайри Ласокеандин зурзунрин ва вулканрин чӀул туькӀуьрзава.
Юкьван — океандин цӀиргъер ва океандин къен
Кьилин цӀиргъедин системадилай къвалан хелер къекъечӀзава, мисал паталай Чилидин кьакьанвал ва Галапагосс рифтедин зона. Юкьван — океандин цӀиргъериз Горда, Хуан-де-Фука ва кефердинни-рагъэкъечӀзавай пата чка кьунвай Эксплорер цӀиргъерни талукь я. Юкьван — океандин цӀиргъер фад — фад зурзунар ва вулканрин гадрунар жезвай сейсмик чкаяр я.
Ласокеандин кьакьанвалрин системади Лас океандин къен кьве барабар тушир паяриз пайзава. РагъэкъечӀдай пад мадни тӀимил яд авай ва рельеф тӀимил агаж хьанвай чка я. Ина Чилий кьакьанвал (рифтерин зона) ва Наска, Сала-и-Гомес, Карнеги ва Кокос цӀиргъер хкягъзава. И цӀиргъери, океандин рагъэкъечӀдай патан къен Гватемал, Панам, Перуан ва Чилий хандакӀриз пайзава. ХандакӀрин виридаз суварив ва кӀунтӀарив агаж хьанвай рельеф хас я. Галапагосс островрин районда рифтерин зона хкягъзава.
Океандин къенен маса пай, ласокеандин кьакьанвалрикай рагъакӀидай пата ава, Лас океандин къенен умуми майдандин 3/4 пай кьунва, адаз рельефдин четин туькӀуьрун хас я. ЦӀудралди кьакьанвалри ва цин кӀанин цӀиргъери океандин къен пара кьадардин хандакӀриз пайзава. Сад — садан гуьгъуьна физва виридалай кьакьан цӀиргъери, океандин винел, рагъакӀидай патай кьил къачуна кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата куьтягь жезвай чӀемерукдиз ухшар кьакьанвалрин системадин зул туькӀуьрзава. Ахьтин садлагьай система Гьавай цӀиргъ я, адаз къушаба Картограф сувари, Маркус-Неккерди, Лайн островрин цин кӀанин цӀиргъери санал туькӀуьрзавай чӀемерукдиз ухшар зул физва.
И зул Туомоту островрал кьван яргъи хьанва. Гуьгъуьнин чӀемерук хьтин зул Маршалл, Кирибати, Тувалу ва Самоа островри туькӀуьрзава. Кьудлагьай чӀемерук хьтин зул Каролин островрикай ва Капингамаранги кьакьанвалдикай ибарат я. Вадлагьай чӀемерук хьтин зул Каролин островрин кьибле группади ва Эаурипик кьантӀарди туькӀуьрзава. ЦӀиргъерин ва кьакьанвалрин бязибур масабурукай вичин яргъивилихъди тафават аваз я. Ахьтинбурукай садбур Императордин цӀиргъ, Шатскийдин, Магелландин, Хессдин ва Манихикдин кьакьанвилер я, гьакӀни и цӀиргъерин кукӀвар кьулу ва кӀеви карбонатрин къатари кьунвайди я. Курилл ва Япон островри виридалай чӀехи чӀемерук хьтин зул туькӀуьрзава.
Гьавай островра ва Самоа архипелагда кардик квай вулканар ава. Лас океандин къене 10 агъзур кьван вулканик сувар гьарнихъ чкӀанва. Абурун чӀехи пай гайотар я. Бязи гайотрин кукӀвар 2 — 2,5 агъзур км дегьневалда ава, ва абурун винел алай юкьван дегьневал 1,3 кьван км я. Лас океандин юкьван ва рагъакӀидай пата авай вулканрин лап чӀехи пай асулдай кораллрин рекьелди арадал атанва. Коралл дараматри саки вири вулканик островар элкъвена кьунва.
Винел патан ятарин къекъуьн
Лас океандин авахьунрин умуми схема атмосферадин къекъуьнрин къанунри тайинарзава. Чилин кефер патан зур — пайдин кеферни — рагъэкъечӀдай пассатди, океанда, Юкьван - америкадин къерехдайтӀуз фена Филиппин островрал кьван агакьзавай, Кефер-Пассат авахьун арадал гъизва. Ахпа и авахьун кьве хилез пай жезва: сад кьибле патахъ алгъана Экваториал аксиавахьундихъ акахьзава ва индонезиядин гьуьлерин гьавизриз авахьна физва. Кефер хел РагъэкъечӀдай-Китай гьуьлуьз физва, ва анай экъечӀна Кюсю островрин кьибле пата эгечӀзавай гзаф къуват авай Куросио авахьундиз бине эцигзава. И авахьун кефер патаз, Япониядин цин къерехдиз гел къачузва, ва япониядин цин къерехдин климатдиз кьатӀуз жедай таъсир гузва. 40° к.гь (кефер гьяркьуьвал)-да Куросия, рагъэкъечӀдай патаз Орегонадиз физвай Кефер-Ласокеандин авахьундиз элячӀзава. Кефер Америкадихъ галукьайла, ам кьве хилез ччара жезва: кефер патан, Аляскадин чими авахьун (материкдин яргъивилихъди фена Аляска зуростровдал агакьзавай) ва кьибле патан — Калифорниядин къайи авахьун (Калифорний зуростровдин яргъивилихъди фена цӀийи кьиляй Кеферни — Пассат авахьундиз авахьзавай).
Кьибле Америкадин кьибле кукӀва и авахьундин са хел кефер патаз фена Перуан авахьун арадал гъизва, маса хел Кьибле Америка элкъвена Атлантик океандиз физва. Гатуз океандин экваториал зонадин рагъэкъечӀдай пата Эль-Ниньо арадал къвезва, им чими, тӀимил уьцӀуьвал квай ятари Перуан авахьундин къайи ятар Кьибле Америкадин къерехдикай чуькьвена къакъудунин гьал я. А чӀавуз океандин агъа къатариз кислороддин рехъ ахгал хъжезва, гьавиляй цик квай планктон, гъедер ва абур незвай нуькӀвер телеф жезва, ва цин къерехрин мукьвавай кьурагь районриз, чӀехи мусибатвилин цин ацӀурунар гъизвай зурба марфар аватзава.
УьцӀуьвал ва муркӀарин арадал атун
Виридалай вини дережадин уьцӀуьвал экваториал ва тропик зонайриз хас я (35,5 — 35,6 ‰), гьина къваларин кьадар бугъдиз элкъвезвай цин кьадардал гекьигайла пара тӀимил я. РагъакӀидай пата, къайи авахьунрин таъсирдай цин уьцӀцуьвал агъуз я. Къваларин чӀехи кьадарди гьакӀни уьцӀуьвал агъузарзава, кьетӀендаказ экваторда ва юкьван дережадинни субполяр гьавадин гьяркьуьвалрин рагъакӀидай цин къекъуьнра.
Лас океанда мурк кьибле пата антарктикадин мукьва авай регионра ва кефер пата — Беринг, Охотск ва са тӀимил кьадарда Япон гьуьлера арадал къвезва. Аляскадин кьибле къерехрай айсбергрин гьалда муркӀар къакъатзава, мартда — апрельда абур 48—42°кь. гь. агакьзава. Океандин кефер регионриз къвезвай цин винел къекъезвай муркӀарин саки вири Беринг гьуьляй авахьунри гъизва.
Ятарин массаяр
Лас океанда вини патан, вини патан кӀаник галай, арада авай, дегьнейрин ва цин кӀанин ятарин массаяр хкягъзава. Вини патан къатдин яцӀувал 35—100 м я ва цин уьцӀуьвилив ва температурадин гьар пата барабарвалдив маса къатарилай тафават аваз я. И къат океандин вини пата чимивалдин гун — къачун, къваларин ва бугъдиз элкъвенвай ятарин барабарвал ва акахьун таъминарзава. Гьа и кьетӀенвилер, амма тӀимил кьадарда вини патан кӀаник галай цин къатдизни талукь я. Климатик зонайрикай аслу яз вини патан кӀаник галай цин къатдин яцӀувал 220—600 м арада юзурзава. Вини патан кӀаник галай къат цин вини дережадин уьцӀуьвалдив ва къалинвалдив маса къатарилай тафават аваз я. Вини патан кӀаник галай ятарин масса, чими климатда вини патан мадни уьцӀцуь ятарин агъуз хьунин рекьелди арадал къвезва.
Арада авай ятарин къатариз 3-5 °C температура ва 33,8—34,7 ‰ уьцӀуьвал хас я. Арада авай ятарин агъа сергьят 900—1700 м дегьнейра ава. Дегьнейрин цин къатар, антарктикадин ва Беринг гьуьлуьн къайи ятарин цин кӀаник финин ва ахпа хандакӀриз авахьунин рекьелди арадал къвезва. Цин кӀанин ятарин массаяр 2500—3000 м дегьнейра чка кьунва. Абуруз, маса къатарилай тафават гузвай кьетӀен агъа температура (1—2 °C) ва цин уьцӀуьвилин гар пата барабарвал (34,6—34,7 ‰) хас я. И ятар антарктикадин шельфда кӀеви къайивилин гьалра арадал къвезва. Маса океанрин цин кӀанин ятарин массайрилай тафават аваз яз, Лас океандин цин кӀанин ятарин массайриз кислороддин агъа дережадин кьадар хас я. Цин кӀанин ятар дегьнейрин ятарихъ галаз Лас океандин 75 % туькӀуьрзава.
Климат
Лас океандин климат, ракьнин радиация ва атмосферадин къекъуьн зонайралди паюнин нетижада ва гьакӀни Азия материкдин эсердай арадал къвезва. Океанда, дуьньяда авай саки вири климатрин зонаяр хкягъиз жеда. Кефер патан юкьван гьалдин зонада хъуьтӀуьз чуькьуьнвалдин юкь чуькуьнвалдин Алеут минимум я, гатуз зайиф жезва. Кьибле пата Кефердинни — Ласокеандин антициклонди чка кьунва. Экватордин яргъивилихъди Экватордин депрессия (агъа дережадин чуькьуьнвалдин чка) аваз я, адалай Кьибле патахъди Кьиблединни — Ласокеандин антициклон. Океандин кьибле пата чуькьуьнвал агъуз жезва, ахпа Антарктидадин вине авай кьакьан дережадин чуькьуьнвалдиз масакӀа хъжезва. И чуькьуьнвалрин юкьварин чкайрикай аслу яз гарар арадал кьвезва. Чилин кефер зур-пайдин гьяркьуьвалра хъуьтӀуьз къати рагъакӀидай гарар виниз я, гатуз — зайиф кьибле гарар. Океандин кефердинни — рагъакӀидай пата хъуьтӀуьн чӀавуз кефер муссон гарар къвезва, гатуз и гарар кьибле муссон гарариз масакӀа жезва. Кефер зур-пайдин тропик ва субтропик зонайра кефердинни — рагъэкъечӀдай пассатар виниз я. Экватордин зонада йисан къене гар авачир лас гьава виниз я. Кьибле зур-пайдин тропикра ва субтропикра кӀеви кьиблединни — рагъэкъечӀдай пассат гьукумвал тухузва, хъуьтӀуьз — кӀеви ва гатуз — зайиф. Асул яз гатуз тропикра гзаф къати тропик тӀурфанар арадал къвезва, ина абуруз тайфунар лугьузвайди я. Адетдалди абур Филиппинрилай рагъэкъечӀдай пата кьил къачуна кеферни — рагъакӀидай па кефер патаз Тайваньдай ва ЯпониядайтӀуз физва, ахпа Беринг гьуьлуьв агакьдалди туьхуьн хъжезва. Тайфунар арадал къвезвай маса чка Юкьван Америкадин цин къерехда чка кьунвай районар я.
Лас океандин рагъакӀидай патан гьава, рагъэкечӀдай патан гьавадилай мадни чими я. Тропик ва экваториал зонайра гьавадин юкьван температураяр 27,5 °C — 25,5 °C я. Океандин зурба гегьеншвалрин винелай физвай гарари вичик ламувал йигиндиз кужумзава. Экватордилай кьве патахъ яргъивилихъди физвай экватордин мукьвара авай зонайра къваларин максимумдин кьве шуькӀуь зул физва, амма экватордин вичин винел кьурагь зона тафават аваз я. Лас океанда кьибле ва кефер пассатар сад садахъ гьалтзавай зонаяр авач. Экваториал ва тропик зонайрин рагъэкъечӀдай патара кьурагьвал агъуз жезва. Виридалай кьурагь регионар, кефер пата Калифорния зуростровдихъ агатзава, кьибле пата — Чили ва Перуан хандакӀрихъ игис жезва (ина цин къерехра авай районрин йисан къваларин кьадар 50 мм — дилай агъуз я).
Флорани Фауна
Дуьнья океандин биомассадин 50 % дилай пара пай Лас океандиз къвезва. Уьмуьр ина бул ва жуьреба — журе гьалда гьалтда, асул гьисабдалди Азиадин ва Австралиядин арада авай тропик ва субтропик зонайра, гьина зурба майданар коралл рифри ва мангро набататри кьунва. Лас океандин фитопланктон асул яз микроскопик саклеткадин цин векьери туькӀуьрзава, ахьтин цин векьерин ина 1300 жуьре ава. Набататрин чӀехи пай тӀимил яд авай чкайра ва апвеллинг зонайра экъечӀзава.
Лас океандин кӀанин набататрикай 4 агъзур жуьре цин векьер ва 29 жуьре цуькведин набататар гьисабзава. Океандин юкьван дережадин ва къайи климатрин регионра гзаф кьадарда, асул яз ламинария группадай рехи — шуьтру цин векьер гегьенш я, идалайни гъейри океандин кьибле зур паюна и хзандиз талукь тир 200 м кьван яргъивал авай зурба набататриз гьалтиз жеда.
Тропикра алул яз фукус, цин чӀехи къацу векьер ва кьетӀен тӀвар — ван авай яру цин векьер гегьенш я.
Лас океандин гьайванрин алем, маса океаннрикай жуьрейрин туькӀуьрундай 3-4 ра бул я, асул яз тропик ятара. Индонезиядин гьуьлера 2 агъзурдилай пара гъедерин жуьреяр малум я, амма кефер патан гьуьлера 300 кьван жуьре. Океандин тропик чкада 6 агъзурдилай пара моллюскрин жуьреяр гьисабдик ква, амма Беринг гьуьле 200 жуьре ава.
Лас океандин фаунадиз хас тир кьетӀенвал адан систематик группайрин дегьвал ва эндемизм я. Ина пара кьадарда гьуьлуьн кьуьгъуьррин дегь жуьреяр авайди я, маса океанра авачир бязи лап дегь гъедер (мис. иордания, гильбертидия) ва сифте яшайишдин туртумар ава; лососьхьтинбурун вири жуьредин 95 % Лас океанда ава.
Некхъвадайбурун эндемик жуьреяр: дюгонь, гьуьлуьн кац, сивуч, гьуьлуьн бобр.
Лас океандин флорадин пара жуьрейриз зурбавал хас я. Океандин кефер пата зурба мидияр ва цин шкьуьнтар чир я, экватордин зонада дуьньяда виридалай чӀехи моллюск тридакна яшамиш жезва, адан заланвал 300 кг я. Лас океанда мадни къати ультрабиссал фауна къалурзава. Зурба чуькьуьникди, цин агъа температурадин шартӀара, 8,5 км-дилай агъана тахминан 45 жуьре чан алай затӀар уьмуьр гьалзава, абурукай 70 % эндемикар я. И жуьрейрин арада кьадардай виридалай вини голотурияр я, пара тӀимил юзадай уьмуьрдин тегьер гьалзавай и чан алай затӀари, тӀуьн иливардай хукадин ва ратарин системадайтӀуз зурба кьадарда накьв ахъайиз алакьзава, вучиз лагьайтӀа икьван дегьнейра накьв кьилди сад тир тӀуьнин мяден я.
Экологиядин проблемаяр
Инсанди Лас океанда тухузвай майишатдин кӀвалахар адан ятарин кьацӀуруниз ва чан алай затӀарин яван хьуниз гъанва. ГьакӀ, XVIII виш йисан эхирдал кьван, Беринг гьуьле гьуьлуьн калар кьиляй — кьилиз вири телеф хьанвай. XX виш йисан сифте кьилера квахьунин кичӀевилихъ гьуьлуьн кацар ва китрин бязи жуьреяр тир, гила абурун кеспидиз кьадар эцигна.
Лас океандин кефер пата, пластикрикай ва маса хкатай зибилрикай ибарат тир, океандин цин авахьунрин нетижада Лас океандин зибилдин чӀехи тӀехв арадал атанва. Кеферни — Ласокеандин цин авахьунрин системади, океандиз вегьезвай вири зибил са чкадиз тухвана кӀватӀзава. И тӀвех Лас океандин кефер патайтӀуз яргъи хьана, Калифорниядин цин къерехдай тахминан 500 гьуьлуьн милядилай кьил къачуна Гавайрин патавай фена ва Япониядиз агакьунин жизви амукьна. 2001 йисуз зибил — островдин заланвал — 3,5 миллион тонн, ва майдан — 1 млн км² дилай пара туькӀуьрзавай. Гьар 10 йисуз и зибил тӀвехинин майдан къвердавай пара жезва.
1945 йисан 6 ва 9 августриз АСШдин яраквилин кьуватрив, япониядин кьве Хиросима ва Нагасаки шегьеррин, атом бомбайрин вигьинар кьилиз акъуднай, им инсаниятдин тарихда атомдин яракь кардик кутунвай садлагьай операция тир. Хиросима шегьерда телеф хьайибурун кьадар 90 агъзурдилай 166 агъзур кас кьван ва Нагасакида 60 агъзурдилай 80 агъзур кас кьван агакьнай. 1946-й йисалай 1958 -й йисал кьван Маршалл островрин Бикини ва Эниветок атоллра АСШди ядердин синагъар кьиле тухузвай. Атом ва водород бомбайрин вири санал 67 хъиткьин кьиле тухванай.
1954 йисан 1 мартдин цин винел тухванай 15 мегатонн къуватдин водороддин бомбадин синагъдин нетижада, дегьневал 75 м ва диаметр 2 км авай легъв ва цава 15 км кьакьанвални 20 км диаметрдин къарникъуз хьтин циф арадал атанвай. Нетижада атолл Бикини чкӀанвай, адан майдандихъ ва агьалидихъ, Америкадин Садхьанвай Штатрин тарихда виридалай зурба радиоактив азар галукьнай. 1957—1958 йисра ЧӀехибритания паталай, Полинезияда авай Лайн островрин Кирибати ва Молден атоллра 9 атмосферадин ядер синагъар тухванай. 1966—1996 йисарин къене, Франциядин Полинезиядин Муруроа ва Фангатауфа атоллра, Францияди 193 ядер синагъар кьиле тухванай, абурукай 46 атмосферада, 147 чилин кӀаник.
1989 йисан 23 мартдиз Аляскадин цин къерехдин мукьув, АСШдин ExxonMobil компаниядиз талукь тир «Эксон Вальдез» танкердин авария хьанвай. Вакъиадин нетижада гьуьлуьз 260 агъзур баррель нафтӀ экъичӀнавай. Цин къерехдин зулун кьве агъзур кьван километр кьацӀанвай. И авария, гьуьле хьанвай виридалай чӀехи экологиядин катастрофа гьисабзавай (2010 йисан 20 апрельдиз Мексика заливда хьайи урукулдин DH платформадин авариядал кьван).
Лас океандин къерехра авай гьукуматар
Лас океандин сергьятдин яргъивилихъ чка кьунвай гьукуматар: Америкадин Садхьанвай Штатар, Мексикадин Садхьанвай Штатар, Гватемала, Эль-Сальвадор, Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика, Панама, Колумбия, Эквадор, Перу, Чили, Австралиядин союз, Индонезия, Малайзия, Сингапур, Бруней-Даруссалам, Филиппинар, Таиланд, Камбоджа, Социалист Республика Вьетнам, Китайдин Халкьдин Республика, Республика Корея, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика, Япония, Урусатдин Федерация.
Асул портар ва гимияр акъвазардай чкаяр
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Чирунар паталай къекъуьнрин тарих
Лас океандин жугъурна — чирунрин ва менфят къачунин крар, инсаниятда кхьинар арадал къведалди фадлай эгечӀнай. Океанда сирнавун паталай джонкаяр, катамаранар, гимияр ва гьакӀан плотар крарик кутузвай.
1947 йисуз, бальса гъварарин «Кон-Тики» тӀвар авай плотдал, Тур Хейердалдин регьбервилик кваз кьилиз акьуднай экспедицияди, Лас океан кьве кӀарна финин жеривал тирди успатнай. Абуру Кьибле Америкадин юкьван патай рагъакӀидай патаз рекьез акъатна Полинезия островриз атанвай. Китайдин джонкри океандин яргъивилихъди Индий океандиз къекъуьнар ийизвай, мисал паталай 1405—1433 йисара хьанвай Чжен Хэдин ирид сиягьат.
Европавийрикай и океан садлагьайди акурди испанви конкистадор Васко Нуньес де Бальбоа тир, 1513 йисуз Панам хевдин аскӀан суварин садан кӀунтӀалай, кьибле патаз экӀя хьанвай тум — кьил авачир Лас океандин гегьенш ятар акурла ада океандиз Кьибле гьуьл тӀвар эцигнай. 1520 йисан зулуз португалви гьуьлера къекъведайди Фернан Магеллана Кьибле Америкадилай элкъвена фена, проливдай алатиз тӀем акьакьна ахъа океандиз акъатнай. Пуд варз давамарзавай, ЦӀаюн Чилелай Филиппин островрал кьван экӀя хьанвай яргъи къекъуьнрин чӀавуз абурухъ са тӀурфанни гьалтнач, гьава лас тир, аквадай гьалда гьавиляй Магеллана адаз Лас океан тӀвар ганвай. Лас океандин куьлуь — шуьлуь хъувунвай садлагьай карта 1589 йисуз Ортелийди малумарнай. 1642—1644 йисара хьайи Тасмана ва адан командади кьиле тухунвай экспедициядин нетижада, Австралия чара материк тир чӀал чир хьана.
Океандин активдаказ жугъурна — чирунар XVIII виш йисуз гатӀуннай. Европадин кӀвенкӀве аваз физвай гьукуматри Лас океандиз чпин илимдинни — жугъурна — чирунрин экспедицияяр ракъуриз эгечӀнай, и экспецидияйра гьуьлера къекъвезвай тӀвар — ван авай гуьгъуьнин ксари регьбервал ийизвай: ингилисви Джеймс Кук (Австралиядин ва ЦӀийи Зеландиядин жугъурна чирунрин крарив алахъзавай, пара кьадарда островар ахъайнавай, абурун къене Гьаваярни ава), французви Луи Антуан Бугенвиль ва Жан-Франсуа Лаперуз (Океаниядин островрин жугъурна чирунрин крар ийизвай), итальянви Алессандро Маласпина (Кьибле ва Кеферпатан Америкайрин, Горн мысдилай Аляска заливдал кьван кьиляй — кьилин карта туькӀуьрнай).
Океандин кефер пад уруср алимри чирзавай, С. И. Дежнёвди Евразиядинни Кефер Америкадин арада авай пролив ахъайнавай, В. Берингди океандин кефер патар жугъурна — чирзавай ва А. И. Чириковди Кефер Америкадин кеферни-рагъакӀидай цин къерех, Лас океандин кефер пад ва Азиядин кеферни — рагъэкъечӀдай цин къерех чирзавай. 1803—1864 йисарин къене урус гьулерхъанрин паталай дуьньядилай элкъвена кьил — кьилиз ядай 45 къекъун кьиле тухванай, гьина урусрин дяведин ва коммерциядин флотди Балтий гьуьляй Лас океандиз тухузвай рехъ лишанарнай ва адахъ галаз 29 остров ахъайнай. 1819—1821 йисара хьанвай Ф. Ф. Беллинсгаузенди ва М. П. Лазаревди кьиливал ийизвай экспедиция чӀавуз абуру Антарктида ва Лас океандин кьибле патан 29 остров ахъайнавай.
1872—1876-й йисара англиядин елкендинни — бугъадин «Челленджер» корветда илимдинни - океандин садлагьай экспедиция тухванай, океандин ятарин туькӀуьрундикай, кӀанин рельефдикай ва накьвадин къатарикай, набатарин ва гьайванрин алемдикай малуматар къачунвай, океандин дегьнейрин садлагьай карта туькӀуьрнай ва дегьне — ятарин гьайванрин коллекция кӀватӀнай.
1886—1889 йисара, елкендинни — винтинин «Витязь» корветда хьайи С.О. Макаровдин регьбервалдик хьайи дуьньядилай элкъвена кьил — кьилиз ядай экспедицияда Лас океандин кефер пад вири бегемдиз чирнай. И экспедициядин ва вилик хьайи урусрин ва чара уьлквейрин маса экспедицияйрин нетижаяр Макаровди дикъетдалди чирнай ва Лас океанда авахьунрин элкъвей ва сятдин хьелин аксина гьерекат йизвай чӀал малумарнай.
1949 йисуз океандин ятариз, СССР ИА-дин пайдах кваз советрин илимдинни — жугъурна — чирунрин гими «Витязь» авуднай. 1979 йисал кьван гимиди 65 илимдин рейс бегьемарнай, Мариан легъведин максимал дегьневал алцумарнай. Гьа чӀавуз маса экспедициярни физвай, ЧӀехибританиядин — «Челленджер II» (1950—1952), Швеция — «Альбатрос III» (1947—1948), Дания — «Галатея» (1950—1952) ва масабур, океандин кӀанин рельефдикай, кӀанин къатарикай, океанда авай уьмуьрдикай ва адан ятарин кьетӀенвилерикай пара кьван цӀийи малуматар къачунвай.
1957—1958 йисара Халкьарадин геофизикадин йисуз, са шумуд уьлквейрин садхьанвай къуватрив (асул яз СССРдин ва АСШдин) жугъурна — чирунар кьилиз акъуднай, абурун нетижада лас океандин гьуьлерин ва батиметрик цӀийи картаяр туькӀуьрнавай. 1968 йисалай америкадин «Гломар Челленджер» гимида урукул галаз дегьнейрин эгъуьнар, биологиядин жугъурна — чирунар тухузвай.
1960 йисан 23 январьдиз, Дуьнья океандин виридала дегьне чкадиз — Мариан легъвиниз инсандин авудун кьиле тухванай. «Триест» батискафда аниз АСШдин ДГьКЪдин лейтенант Дон Уолш ва жугъурна — чирдай кас Жак Пикар авуднай.
2012 йисан 26 мартдиз «Deepsea Challenger» дегьнеятарин аппаратда аваз американви режиссёр Джеймс Кэмеронди, Мариан легъвиниз авудунрин тарихда кьведлагьай ва садлагьай кьилдин авудун кьиле тухванай. Лекъвинин кӀаник аппарат ругуд сят хьанвай ва абурун къене накьвадин, набататрин ва чан алай организмрин чешнеяр кӀватӀнай. Кэмеронди чӀугнай кадрар National Geographic-ди акъудзавай илимдинни — жугъурна — чирунрин фильмдиз бине эцигна.
1966—1974 йисара СССР-дин ИА-дин Океанология институтди 13 томда «Тихий океан» (Лас океан) монография басмадай акъуднай. 1973-й йисуз Урусатдин Владивосток шегьерда В.И. Ильичеван тӀварунихъ галай Ласокеандин океанологиядин институт эцигнай, абурун къуватдалди Лас океандин ахъа ятарин ва рагъакӀидай патан яргъа авай гьуьлерин гегьенш жугъурна — чирунар кьле тухванай. Эримимжи цӀудйисара космосдин спутникрин куьмекдалди океандин алцумунар пара кьван ийизвай. Ва и крарин нетижа, 1994 йисуз Америкадин географиядин малуматрин Национал Юкьди акъуднавай, ±100 м дуьзвал авай, океанрин дегьневалрин картаяр хьана.
Экономикадин метлеб
Гилан чӀавуз Лас океандин цин къерехра ва островра инсарар яшамиш жез барабарвилелди ацукьнач. Промышленностьдин виридалай чӀехи юкьвар, АСШдин цин къерех (Лос - Анджелес райондилай Сан - Франциско райондал кьван), Япониядин ва Кьиблепатан Кореядин цин къерехар я. И океанди Австралиядин ва ЦӀийи Зеландиядин экономикадин уьмуьрдиз гузвай метлеб чӀехи я. Лас океандин кьибле пад космик гимийрин «сурар» я. Ина, гимийрин рекьерикай яргъала, чӀур хьана крарик кутуз виже къвезвачир космик объектар батмишарзава.
Гъедер кьунвал ва гьуьлуьн кесипяр
Кеспидин виридалай пара метлеб авай чка Лас океандин тропик ва юкьван гьалдин гьяркуьвилер я. Дуьньяда кьазвай гъередин 60 % Лас океандин ятариз къвезва. Абурун арада кьизил - гъедерхьтинбур (мандав - гъед, кета, кижуч, сима), селёдкахьтинбур (анчоус, сельдь, сардина), трескахьтинбур (треска, минтай), окуньхьтинбур (скумбрия, тунец), камбалахьтинбур (камбала). Гуьгъуьнин некхъвадай гьайванрал гъуьрч тухузва: кашалот, полосатикар, гьуьлуьн кац, калан, морж, сивуч; кьулан ттар авачирбур: гьуьлуьн пахлахан, креветкияр, гьуьлуьн шкьуьнт, гьуьлуьн регъ, кьилтумун моллюскар.
ТӀуьн — хъунин промышленностьда ва медицинада расзавай (ламинария (гьуьлуьн келем), анфельция (агоронос), гьуьлуьн хъач взморник ва филлоспадикс) хьтин набататар гьасилзава. Виридалай вини дережадин метлеб хкудзавай кеспияр Лас океандин РагъакӀидайни — юкьван ва Кеферни — рагъакӀидай патара кьиле тухузава. Кеспидин крар тухузвай Лас океандин виридалай чӀехи гьукуматар: Япония (Токио, Нагасаки, Симоносеки), Китай (архипелаг Чжоушань, Яньтай, Циндао, Далянь), Урусатдин Федерация (Приморье, Сахалин, Камчатка), Перу, Таиланд, Индонезия, Филиппинар, Чили, Вьетнам, Кьибле Корея, КХДР, Австралиядин Садвал, ЦӀийи Зеландия, АСШ.
Улакьрин рекьер
Ласокеан гьавиздин уьлквейрин арадин чӀехи метлеб авай гьуьлуьн ва гьавадин рекьер, ва Атлантикни Индий океанрин уьлквейрин арадин транзит рекьер Лас океандайтӀуз физва. Виридалай чӀехи метлеб авай океандин рекьер Канададай ва АСШдай Тайваньдиз, Китайдиз ва Филиппинриз тухузва. Лас океандин гимияр физвай асул проливар: Беринг, Татар, Лаперуздин, Корея, Тайвань, Сингапур, Малакк, Сангарск, Бассдин, Торресдин, Кукдин, Магелландин. Лас океан Атлантик океандихъ галаз, Кьибле ва Кефер Америкайрин арада туькӀуьрнавай тӀебии тушир Панам къубудив гилигнава.
Лас океандин цин къерехра хкягъиз жедай чӀехи портар: Урусатда — Владивосток (кьилин парар, нафтадин продуктар, гъедер ва гьуьлуьн продуктар, там ва кӀарасдин материалар, металлолом, чӀулав ва рангадин металлар), Находка (цӀивин, нафтадин продуктар, контейнерар, металл, металлолом, маса парар), Восточный ва Ванино (цӀивин, нафт); Кьибле Кореяда — Пусан; Японияда — Кобе — Осака (нафт ва нафтадин продуктар, машинар ва алатар, автомобилар, металлар ва металлолом), Токио — Иокогама (металлолом, цӀивин, памбагъ, техил, нафт ва нафтадин продуктар, каучук, химикатар, сар, машинар ва алатар, парчаяр, автомобилар, дарманар), Нагоя; Китайда — Тяньцзинь, Циндао, Нинбо, Шанхай (кьуру парарин вири жуьреяр, жими парар ва кьилин парар), Сянган (парчаяр, пекер, чӀунар, радио ва электро малар, пластмассдин затӀар, машинар ва алатар), Гаосюн, Шэньчжэнь, Гуанчжоу; Вьетнамда — Хошимин; Сингапурда — Сингапур (нафтадин продуктар, каучук, недай — хъвадай суьрсет, парчаяр, машинар ва алатар); Малайзияда — Кланг; Индонезияда — Джакарта; Филиппинра — Манила; Австралияда — Сидней (кьилин парар, ракьун мяден, цӀивин, нафт ва нафтадин продуктар, техил), Ньюкасл, Мельбурн; ЦӀийи Зеландияда — Окленд; Канадада — Ванкувер (тамун парар, цӀивин, мяденар, нафт ва нафтадин продуктар, химиядин ва кьилин парар); АСШда — Сан-Франциско, Лос-Анджелес (нафт ва нафтадин продуктар, копра, химиядин парар, там, техил, гъуьр, якӀун ва гъетрен консервар, цитрус, бананар, къагьве, машинар ва алатар, джут, целлюлоза), Окленд, Лонг-Бич; Панамада — Колон; Чилида — Уаско (мяденар, гъетер, кудай затӀар, суьрсетар). Лас океандин гьавизда пара кьадарда чӀехи ва гъвечӀи портар ава.
Лас океандин гьавадин рекьерай парцин тухунар чӀехи роль къугъвазва. ОкеандайтӀуз садлагьай авиарейс 1936 йисуз Сан-Франциско (АСШ) — Гонолулу (Гьавай островар) маршрутдалди кьиле тухванай. Гила асул трансокеан рекьер Лас океандин кефер ва юкьван районрай физва. Островра авай аэропортрин гьавадин рекьери, океандин къене патан тухунар кьилиз акъудиз, чӀехи метлеб гузва. 1902 йисуз ЧӀехибританияди, Канада, ЦӀийи Зеландия ва Австралиядин Садвал гилигзавай, океандин кӀаняйтӀуз 12,55 агъзур км яргъивилин телеграфдин кабель чӀугнай. Фадлай ва гегьенш радиоалакьани кардик ква. Гила Лас океандайтӀуз алакьа хуьн паталай Чилин тӀебии тушир спутникар кардик кутузва, ида уьлквейрин арада авай алакьа каналрин гьакьун мадни гьяркьуь ийизва.
Менфят авай мяденар
Лас океандин кӀанера зурба кьадарда жуьреба — жуьре минералар квай мяденар чуьнуьх хьанва. Китайдин, Индонезиядин, Япониядин, Малайзиядин, Садхьанвай Америкадин Штатрин (Аляска), Эквадордин (Гуаякиль залив), Австралиядин (Бассов пролив) ва ЦӀийи Зеландиядин шельфра нафт ва газ хкудзава. Авай къиметриз килигна, Дуьнья океандин нафтадин ва газдин суьрсетрин 30 — 40 % Лас океандиз къвезва. Къеле гьасилунин кьадардай дуьньяда садлагьай чкада Малайзия физва, циркон, ильменит ва маса металлар гьасилунин кьадардай — Австралия. Океан ракьунни - марганецдин мяденрив ацӀанва, суьрсетрин вири санлай кьадар 17×1011 т. Ракьунни — марганецдин мадни чӀехи суьрсетар океандин виридалай дегьне чкайра кефер пата акваз жеда, гьакӀни Кьибле ва Перуан хандакӀра. Минералар квай асул мяденрин гьисабунра океанда: марганец 7,1×1010 т, цур 1,5×109 т, кобальт 1×109 т ава.
Лас океанда газрин гидратрин дегьне ятарин мяденар жагъанвай: Орегон лекъве, Курильск цӀиргъина ва Охотск гьулуьн Сахалин шельфда, Япон гьуьле авай Нанкай чӀутхварда ва Япониядин цин къерехдин кьвалара, Перуан лекъве. 2013 йисуз Японияди Токиодилай кефердинни — рагъэкъечӀдай пата Лас океандин кӀане, тӀебиатдин газ акъудун паталай урукулдив синагъдин эгъуьнар кьиле тухуз къаст авуна.
Рекреацион суьрсетар
Лас океандиз пара жуьрейрин рекреацион суьрсетар хас я. Виридуьньядин туризмдин организациядин малуматриз килигна, XX виш йисан эхирда дуьньяда туризмдин кьилив атунрин 16 % РагъэкъечӀдай Азиядиз ва Ласокеандин региондиз къвезвай (2020 йсуз и пай 20 % — дал кьван хкаж хьун мумкин я). И регионда туризмдин къекъуьнар арадал къвезвай асул уьлквеяр Япония, Китай, Австралия, Сингапур, Республика Корея, Урусат, АСШ ва Канада я. Рекреациондин асул зонаяр: Гавай островар, Полинезиядин ва Микронезиядин островар, Австралиядин рагъэкъечӀдай цин къерех, Бохай залив ва Китайда авай остров Хайнань, Япон гьуьлуьн цин къерех, Кефер ва Кьибле Америкадин цин къерехда авай районар ва шегьерар. Виридалай пара туристар къвезвай уьлквейрин арада гуьгъуьнинбур хкягъиз жеда: Китай (йиса 55 миллион атунар), Малайзия (24 миллион), Гонконг (20 миллион), Таиланд (16 миллион), Макао (12 миллион), Сингапур (9 миллион), Республика Корея (9 миллион), Япония (9 миллион), Индонезия (7 миллион), Австралия (6 миллион), Тайвань (6 миллион), Вьетнам (5 миллион), Филиппинар (4 миллион), ЦӀийи Зеландия (3 миллион), Камбоджа (2 миллион), Гуам (1 миллион); Кефер ва Кьибле Америкадин цин къерехра чка кьунвай уьлквейрин арада: АСШ (60 миллион), Мексика (22 миллион), Канада (16 миллионо), Чили (3 миллион), Колумбия (2 миллион), Коста-Рика (2 миллион), Перу (2 миллион), Панама (1 миллион), Гватемала (1 миллион), Сальвадор (1 миллион), Эквадор (1 миллион).
Урусатдин шегьерар
2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 1100 яшамишдай мукьдив (чкадив) шегьеррин статус гвайди я (2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, 1098 шегьер тир).
2013-лагьай йисан гьер вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна шегьеррин сан-гьисаб 1097-див тӀимил хьана, вучиз лагьайтӀа 2012-лагьай йисан чиле вацран садлагьай йикъалай инихъ Московский, Щербинкани Троицк шегьерар Москвадин ибаратдик акатна ва Урусстатди абур кьилдин шегьерар хьиз мад гьисабзавайди туш.
Къирим федерал округдин 17 шегьер (КъФО-да тухванвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматар), Татарстанда арадал гъанвай цӀийи Иннополис шегьер, ва гьакӀни 2014-лагьай йисан 2-лагьай кьамугдиз Москва вилаятда терг хьанвай Юбилейный шегьер (Королев шегьердин ибаратдик акатна) гьисабдиз къачуна, 2013-лагьай йисан гьер вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна, Урусатдин Федерациядин шегьеррин кьадар 1114-див агакьнава.
2015-лагьай йисан кьамуг вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна, УФ-дин шегьеррин сан-гьисаб 1112-див тӀимил хьана, вучиз лагьайтӀа 2015-лагьай йисан 22-лагьай гьердиз Москва вилаятдин Железнодорожный шегьер Балашихадин ибаратдик акатнай ва 2015-лагьай йисан 1-лагьай кьамугдиз Москва вилаятдин Климовск шегьер Подольскдин ибаратдик акатнай.
2015-лагьай йисан цӀехуьл вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна, УФ-дин шегьеррин сан-гьисаб 1112-див тӀимил хьана, вучиз лагьайтӀа Москва вилаятдин Ожерелье шегьер Каширадин ибаратдик акатна.
шегьеррин кьадар чӀехи авунвай дегишрунар:
шегьеррин кьадар тӀимил авунвай дегишрунар:
Агьалийрин кьадардал гьалтайла шегьерар кӀватӀалриз чара авун
Урусатдин Федерациядин вилаятар вилик ракъурунин министрвили акъуднавай къайдайрин кӀватӀалдив кьурвал, уьлкведин шегьерар агъадихъ галай тегьерда чара ийида:
1 Москвадин цӀийи сергьятрин къене авай 3 шегьер (Московский, Щербинка ва Троицк) квачиз; гьакӀни Королев шегьердин цӀийи сергьятрин къене терг хьанвай Юбилейный квачиз.
2010-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал
2013-лагьай йисан 1-лагьай йикъав, уьлкведа шегьеррин кьадар 1097-див тӀимил хьанва, вучиз лагьайтӀа Москвади Московский, Щербинка ва Троицк шегьеррин территорияр туькьуьнин гъиляй.
Ильинский район (Пермдин край)
Ильинский район (Ильинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 3 069 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Ильинский.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
Ас-Салам (газет)
Ас-Салам — Дагъустанда акъатзавай ислам диндин суфи мезгьебдиз талукь газет. Урус, авар, дарги, къумукъ, яхул, лезги ва табасаран чӀаларал акъатзава.
Мамедов Тагьир Намикан хва
Тагьир Намикан хва Мамедов (1981 йисуз 2 октябрдиз, Баку) — Урусатдин кинодинни телевидениедин актер, кинорежиссер, сценарист, продюсер, ТВ кьиле тухудайди, шоумен ва юморист. «Comedy Club»-дин экс-резидент.
Уьмуьрдин рехъ
Тагьир Мамедов 1981-лагьай йисан 2-лагьай октябрдиз Баку шегьерда дидедиз хьана. Адан буба — Намик Мамедов, азербайджанви я. Диде — Нина Михайлан руш, эрмени я. 1998-лагьай йисуз ада Сабаил районда авай № 6 мектеб акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай Мамедов медицинадин училищедик экечӀна, ада ам «яру дипломдалди» куьтягьна, ада «фельдшер-лаборант» лугьудай пеше къачуна.
Гуьгъуьнлай ада Урусатдин халкьарин дуствилин университетдин медицинадин факультетдал са йисан къене кӀелна, амма са арадилай адаз вичин уьмуьр медицинадихъ алакъалу ийиз кӀан хьаначир. 1998-лагьай йисуз Мамедов Урусатдин ЦӀийи университетдик экечӀна, ана ада психолога-консультантдин пеше къачуна.
Вичин карьера 1998-лагьай йисуз ада КВН-дилай гатӀумна, ам «Лулумбадин аялар» командадин ибаратдик квай тир (РХДУ). Гуьгъуьнлай ам Премьер-лигада экъечӀзвай РосНАУ-дин командада къугъвазвай тир.
2005-лагьай Гарик Мартиросянан эверуналди Егор Алексеевахъ галаз «Битлз» дуэтдин ибаратдик кваз ада «Comedy Club»-да вичин дебют авуна. 2006-лагьай йисан гатфарилай эгечӀна Мамедов кьилде экъечӀиз хьана (Егор Алексеев хъфенва). «Comedy Club»-да адан визитдин карточка «Программа максимум» («Скандалы, интриги, расследования») передачадл парадоияр хьана.
2008-лагьй йисан гатфариз ва гатуз ам «Первый каналдал» экъечӀзавай «Король ринга» программадин ринг-сайдал тухузвайди тир.
Ахпа конкурсант яз ада «Последний герой» реалити-шоуда иштираквал авуна, ва гьакӀни Юлия Ковальчукдихъ галаз са жуьтдик кваз «Две звезды» лугьудай музыкадин музыкальном проектда иштираквал авуна.
2010-лагьай йисалай гатӀумна Мамелов «Мастифф-продакшн»-дин креатив продюсер тир.
Хамаматюрт
Хамаматюрт (Хамаматюрт) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Хамаматюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, Терек вацӀун эрчӀи къерехдал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 19,5 км яргъал ала.
Тарих
Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьр царьдин кьушунрин полковник тир Ханмагомед-бег Солтанбекован Аксай иесидин кӀвалер авай чкадал арадал атанвай.
Чеченрин версиядив кьурвал, XIX виш йисуз хуьруьн тӀвар Убийхажиотар тир ва Терек вацӀун мукьвал, Бабаюрт хуьруьн рагъакӀидай пата алай. Яд акьалтунилай кьулухъ хуьр цӀийи чкадиз тухванай ва тӀвар авайвал амукьнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хамаматюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4 870 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай къумукьар я, вири суни - мусурманар я.
2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :
Азадугъли хуьруьнсовет
«Азадугъли» хуьруьнсовет (Село Азадоглы) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Азадугъли хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз Дербент райондихъ галаз сергьятдал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 707 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 697 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 656 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Яралиев Якъуб Рамазанан хва
Яралиев Якъуб Рамазанан хва (1930–1991) — машгьур лезги кхьираг, шаир ва таржумахъан.
1930 йисуз Кьурагь райондин Цилинг хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Дагъустандин пединститут ва Москвада Литературадин курсар куьтягьна. Гзаф йисара Лезги Газетдин ва «Самур» журналдин редакцийра кӀвалахна. Я. Яралиеван шиирар, очеркар ва гьикаяр 1995 йисалай чапдиз акъатиз эгечӀна. Гьикаяйрин сад лагьай кӀватӀал "Дидедиз хьайи югь" 1960 йисуз чапдай акъатна. Якъуб Яралиев очеркрин, гьикаяйрин ва повестрин кӀватӀалрин: "Уьмуьрдин рекьер", "Пакамахъ", "Нурар ва хъенар", "НуькӀрен булах", "Аламатдин Уруж", "Михьи булутар" ва мсб. автор я. "НуькӀрен булах" ктаб Москвада урус чӀалал акъатнава.
Кхьираг 1991 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Вести Агула
Вести Агула (Агъулдин хабарар) — Дагъустанда чапдай акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. Газет гьафтеда садра чӀехи пай урусдал, тӀимил пай агъул чӀалал акъатзава.
Газетдин бине 1951 йисуз «Агъуларин колхозчи» тӀварцӀелди кутунай ва вири материал лезги чӀалал тир.
Имеретия
Имеретия (იმერეთი) — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 552,3 км². Агьалияр — 533 906 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 77,38 кас/км². Административ юкь — Кутаиси я.
География
Велаятди Гуржистандин рагъакӀидайпата чка кьунва. Ам 11 муниципалитетдикайни са шегьер Кутаисидикай кӀватӀ хьанвайди я. Имеретиядай Риони вацӀ физава. Ина пара реликтвилин тамарни иер ядгургурар ава. ВацӀун агъанагар Месхетидин сувари, РагъэкъечӀдай патан Лихтини ЧӀехи Къавкъаздин сувари элкъвена кьунва. Имеретиядин лап кьула дуьзен чка ава, гьадайтӀуз Риони вацӀ физавайди я. И велаятда маса Гуржистандин патариз ухшар авачиз субтропиквилин кьежей климат ава: микьи тушир хъуьтӀерни пара чими гатар. Гьукуматдин кьула аваз, Имеретияди Гуржистандин кьве пай галкӀурзава — рагъакӀидай патанни рагъэкъечӀдай патан.
Тарих
Имеретия виликра Колхидадинни Лазикадин патар тир. РагъэкъечӀдай пата авай са гъвечӀи патар гьакӀни Ибериядик акатнавай патар авай. Къавкъаздал арабар атана Лазика чкӀайла Имеретия Эгризисдин пай хьана, гуьгъуьна Абхазиядин пай хьайи. 975 йисуз Имеретиядикай садхьанвай Гуржистандин пачагьвилин пай хьана. 1466 йисуз Имеретия мад азад хьана Гуржистандин пуд паярикай сад хьана. Гуьгъуьна адакай Осман империядин пай хьана. 1810 йисуз Имеретия Россияди къачуна и чилерикай Кутаиссидин губерния хьана. 1918—1921 йисара Имеретия Гуржистан Республикадин пай тир. 1922—1991 йисара Имеретия СССРдик квай. Имеретияда авай вири муниципалитетрин юкьвар совет девирда туькӀуьрнавай индустриядиз талукь гъвечӀи шегьерар я. 1991 йисалай эгечӀна Имеретия азад Гуржистандин пай я. Имеретияда пара акунар ава: милли паркар, къелеяр, хашперес клисаяр, кьветӀер, чехир ийидай чкаярни пара масадбур. ЧӀехи музей Кутаисида ава.
Агьалияр
Имеретиядин агьалияр гуржи чӀалан чпин нугъватдал рахазава. 523 йисуз Лазикади хашпересвал кьабул авурла кьулухъ къенин йикъал инин халкьдин дин хашпересвал я. Имеретиядин агьалийрин чӀехи пай хуьруьн чкада яшамиш жезватӀани, велаятдин административ юкьв — Кутаиси — чӀехивиляй Гуржистандин кьведлагьай шегьер я.
Гьажийрин Рагьимат АбдулмутӀалибан руш
Гьажийрин Рагьимат АбдулмутӀалибан руш (1909 йисан 18 июлдиз, Ахцегь — 1990 йисуз, Магьачкъала) — Советрин манияр ядайди (сопрано), РСФСР-дин халкьдин артистка. Лезги я.
Рагьимат Гьажиева – манияр лугьунин ва манияр ягъунин исскусстводин лап вини дережайрихъ агакьнавай садлагьай сувави паб, Урусатдин ва Дагъустандин халкьдин артистка я.
Уьмуьрдин кьиса
Рагьимат Гьажиева 1909 йисан 18 июлдиз Дагъустандин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Адан бубади медреседа тарсар гузвай.
1915 йисуз вири хзан яшамиш жез Бакудиз фена. Бакуда адан бубади складрал заведиш яз кӀвалахна. Урусрин ва туьрквейрин гимназияда кӀелна, вахт авайла манийрал алахъзавай. 1915 йисуз азербайжанринни эрменийрин арада дяве хьайила, Рагьимат хайи хуьруьз хтана. 1921 йисуз мад Бакудиз хъфена. Азербайжандин дишегьлерин педагогикадин институт кӀелна куьтягьна. Институтдалай гуьгъуьниз ада тарсар гуз Хунзахда ва Ахцегьра мектебра кӀвалахна, райондин халкьдин судья яз хкянава, гуьгъуьнай — ДАССР-дин Верховный суддин коллегиядин член яз.
1935—1970 йисара Магьачкъалада Дагъустандин радиодин солистка тир. СССР-дин халкьарин манияр ягъзавай артисткади вичин концертра. ТӀвар-ван авай композиторрин Г. Гьасанован, Э. Ибрагьимовадин, С. Керимован, З. Гьажиеван манияр кхьизвай композиторрин А. Мегьманан, О. Аюбован, Дж. Мехтиеван ва масабурун манияр ягъна.
Эрпели хуьруьнсовет
«Эрпели» хуьруьнсовет (Эрпелинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Эрпели хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Эрпели, Экибулак.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Эрпели хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 3 674 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Хаспуладуба
Хаспуладуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Хаспуладуба хуьр, Бебели, Азизлу ва Генжели хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,837 касди туькӀуьрзава.
Мавритания
Мавритания (موريتانيا, тамам тӀвар — Исламдин Республика Мавритания) — Африкадин кефердинни рагъакӀидай пата авай гьукумат я. РагъакӀидай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва.
Кефердинни рагъакӀидай патахъ РагъакӀидай Сахарадихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Сенегалдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Алжирдихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патарихъ Малидихъ галаз са сергьятдал ала.
Чилин кьадар — 1 030 700 км², и къалурзавай лишандал гьалтайла Африкада ам 11-лагьайди я.
2013-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал Мавританияда 3 537 368 кас яшамишзавай тир. Къиметдин малуматралди 2018-лагьай йисуз уьлкведин агьалийрин кьадар 3 984 200 кас кьванни хьана кӀанзва. Маса къиметдин малуматриз килигна 2016-лагьай йисуз агьалийрин кьадар 4 301 018 кас хьун лазим тир.
Кьилин шегьер — Нуакшот я.
Административ ччара авунар
Мавритания 12 вилаятдиз ва Нуакшот меркездин автономиядин округдиз чара жезва. Вилаятар 44 департаментдиз чара жезва.
РагъакӀидай Сахарадин пай Мавританиядин оккупациядик квай чӀавуз (1975-79), Мавританиядин кьушунри кьур паюниз (ам Рио-де-Оро провинциядин агъада авай паюниз тахминан кьазва) Тирис-эль-Гарбия (Tiris al-Gharbiyya) лугьузвай тир.
Джульярд мектеб
Джульярд мектеб (ингл. Juilliard School; /ˌdʒuːliˈɑrd/) — америкадин устӀарвилинни музыкадин хилик акатзавай вини дережадин кӀелунин виридалайни чӀехи идарайрикай сад. Нью-Йоркдин Линкольн-центрда алайди я.
Ана 850 кьван студентри ва аспирантри музыкадин, кьуьлерунринни драмадин тарсар къачузва. Джульярд мектеб дуьньяда виридалайни кӀвенкӀве аваз фидай музыкадин мектебрикай сад хьиз гьисабзавайди я, гьакӀни мектебда эцигзавай кӀелунин программаяр виридалайни престиж квайбур я.