cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Табасаран чӀал
Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа
Алимди къейд ийизвайвал, чпин диде чӀал - лезги чӀал хвеначиртӀа, абур мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал табасаранвияр паталди къалхан хьана. Исятдани табасаран чӀалан лексикадин чӀехи пай лезги гафари туькӀуьрзава. Гзаф лезги гафарикай авайвал менфят къачузва. Месела: "чӀал", "кӀвал", "къуд", "кьайи", "кьакьан", "хьел", "тавхана", "буьркьуь", "гел", "вах", "рикӀ", "ван", "гаф", "кьун", "гатфар", "цӀйи", "лалакӀ", "цӀару", "хизан", "ичӀи", "цӀар", "гапур", "кас", "зун", "вун", "усал", "кӀан", "хвар", "хар", "тӀвар", "югь", "хьар", "афар", "масан", "накь", "кьул", "кавха", "гардан", "кьван", "бицӀи", "цӀай", "чӀур" ва икӀ мад. Бязи гафар лезги гафарихъ галаз дувул сад яз, дибда са кьве фонемдин дегишвал аваз лугьузва. Месела: "цав-цав", "цан-цен", "цӀегь-цӀегь", "рагь-ригь", "варз-ваз", "вири-вари", "вил-ул", "муг-мукь", "кӀараб-кӀураб", "сад-саб", "тар-гьар", "валчагь-валжагь", "чил-жил", "чам-жам", "квар-гварм", "апай-абай", "лиф-луф", "гум-кум", "ич-вич", "яру-уьру", "мирг-мирш", "гьуьл-гьюл", "югь-йигь", "ишел-ишил", "йикь-йикӀ", "циф-диф", "чуьнгуьр-чюнгюр", "кал-кӀал", "яц-оц", "кӀани-ккуни", "руш-риш", "кьулай-гьулай", "мичӀи-мучӀу", "гъуд-гъурд", "кьуьд-кьуӀрд", "гад-хьад", "чӀем-ччим", "регъ-раӀгъ", "китӀиз-утӀуз", "карч-кӀарч", "цӀуцӀул-цӀурцӀул" ва икӀ мад. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, табасаранвийри ихьтин гафарин чӀехи пай чи бязи лезги нугъатра авайвал лугьузва. Месела: "вари", "ул", "кӀураб", "луф", "гвар", "йигъ", "абай", "цӀигь", "мяъли", "ифи", "йикӀ", "цен", "кӀал", "кум" ва мсб.
Исятда табасаранвийри менфят къачузвай гзаф умуми формулаярни лезги чӀала авай хьиз лугьузва. Месела: "кӀани яр" - "ккуни яр", "ирид етим" - "ургур етим", "ирид гьуьлер" - "ургур гьюлер", "ирид чилер" - "ургур жилер", "магьидин кӀараб" - "магьдин кӀураб", "вили цавар" - "укӀу завар", "лацу лифер" - "лизи луфар", "бегьерлу йис" - "бегьерлу йис", "ризкьи бул хьурай" - "ризкь бул ибшричвуз", "къветре вилер" - "къюдра улар", "чан дидедин" - "жан дадайин", "я руш" - "яв риш", "жейрандиз ухшар" - "жейрандиз ухшар", "вири дуьнья" - "вари дюнья", "са геренда" - "саб геренди", "цӀийи мани" - "цӀийи мяъли", "масан вах" - "масан вах", "са чан" - "саб жан", "залум дуьнья" - "залум дюнья" ва икӀ мад.
ТӀапӀас тайифадикай рахадайла лагьана кӀанца хьи, адан тӀвар алай сихилар Къуба патан лезги хуьрера исятдани дуьшуьш жезва. Месела, Манкъулидхуьре "тӀапӀасар", Хъимила "тӀапӀас", Куьснета "тӀпӀасан" тӀварар алай сихилар ава. Гьа и делилрини "Табасаран" топоним тайифадин тӀвар тир "тӀапӀас"дикай арадиз атанвай "ТӀапӀасан" гафунихъ галаз алакъалу тирди субутзава. Лезги чӀалан цӀийи гаф арадиз гъизвай "-ан" формантдин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай и гафуни тӀапӀас тайифадиз махсус чка, чил къалурзава. Гьа икӀ, лезгийри гзафвилин кьадарда кардик кутунвай "тӀапӀасарин" гаф тарихдин чешмейра "Табасаран" хьиз гьатна. Аквазвайвал, "тӀапӀасар", "таваспорар", "табасаранар" гафара са акьван фонетикадин дегишвилерни кьиле фенвач ва абурун диб сад я. Амма актив тушиз и тайифадин тӀвар V виш йисал къведалди тарихдин чешмейра гьатнач. Кьиблепатан Дагъустандин ва Азербайжандин маса лезги хуьрерай чи амай тайифайрин тӀварарни жагъуриз жеда. Са гафуналди, бязи ксар гьикьван чи тарихдиз кьец гуз алахъайтӀани, чун алпанар тирди субутзавай Къавкъаздин Албаниядин дегь тайифайрин тӀварар къедалди чи чӀала амазма.
Ихьтин делилар садни кьвед туш. Гьи патахъай вил вегьейтӀани, делилри табасаранвияр лезгияр, абурун чӀал вилик лезги чӀал тирди субутзава.
Нугъатар
Гилан табасаран чӀала пуд асул нугъатар ава: нитрих, сувак, гали (этег), абурун виридак хуьрерин рахунрин группаяр акатзава. Табасаран чӀалан литературадин чӀал нитрих нугъатдин фонетикадинни - грамматикадин системадал бинеламиш хьанва.
Табасаран чӀалан нугъатар:
Аризона
Аризо́на (Arizona, Hoozdo Hahoodzo) — АСШ-рин ибаратдик акатай 48-лагьай штат я. Уьлкведин кьиблединни рагъ акӀидай пата чка кьунва. Юта, Колорадо ва Нью-Мексико сад хьиз «кьуд пӀипӀ авай штатрин» гьисабдик ква.
Табасаран чӀал
Алфавит
Табасаран чӀалан алфавит сифте яз 1928 йисуз, латин графикадин бинедал алаз туькӀуьрнай. И алфавитдикай садлагьай улуб 1931 йисуз акъатнавай. Алфавитдин садлагьай версияда кьилин гьарфар авачир, абур 1933 йисуз кутунвай. 1938 йисуз, СССР-дин халкьарин вири алфавитар хьиз табасаран алафавитни кирилл гьарфариз элячӀнавай. Гуьгъуьнлай алфавит са шумудра дегишвилер ттуна цӀийикӀа туькӀуьрнавай.
Лексика
Табасаран чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич табасаран чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. ЧӀалан лексика туькӀуьруниз чӀехи куьмек къеце патан чӀаларай атай гафари гузва. Чара чӀаларай къачур гафарин виридалайни цӀуру къатар — фарси ва араб чӀаларай къачур гафар я.
Фарс чӀалай табасаран чӀалаз дяведин, кӀвалин, хуьруьн майишатдин, савдавилин лексикаяр, араб чӀалайни — диндин, илимдин ва философиядин саки вири терминология акатна. Табасаран чӀала авай и гафарин саки вири лезги чӀалани ава.
Табасаран чӀалак зурба кьадарда азербайжан гафар ква. Им, эхиримжи виш йисан къене чӀала арадал атанвай цӀийи ва виридалайни чӀехи къат я. Малум тирвал 1930 йисуз Кьибле Дагъустанда урус чӀал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалалди рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, де-факто гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Табасаран чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль и кьве халкьарин сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьуни къугъванвай. Табасаран райондин рагъэкъечӀдай пата ва Дербент районда уьмуьр гьалзавай табасаранрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди табасаран хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Месела: Ерси, Зиль, Гимейди, Мугарты, Дарваг хуьрер ва мсб. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа табасаранар тирди кьатӀузвач.
ЦӀап чӀала табасаран чӀалаз гузвай чӀуру таъсирдикай гьеле Совет береда чӀалан алим А. А. Магометова вичин кӀвалахра кхьенай :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' «Табасаран чӀални къати таъсирдик акатна. Сифте нубатда им, азербайжан чӀалай табасаран чӀалаз атанвай пара кьадарда гафар хуьзвай чӀалан лексикада ашкара жезва. ЦӀап чӀалай къачур гафари табасаран чӀалан бинедин гафар гагь-гагь чуькьвена арадай акъудзава.» ''
Табасаранри азербайжан чӀалай къачунвай -лу ва -суз суффиксрин куьмекдалди туькӀуьр хьанвай гафарикай лап гегьеншдиз менфят къачузва. И суффиксар тек са вич азербайжан гафарихъ ваъ, гьатта бинедин табасаран гафарихъни гилиг жезва, месела: “адлу” (тӀвар-ван авай) “адсуз” (тӀвар-ван авачирди), “жилсуз” (чил авачирди).
ГьакӀни азербайжан чӀалай са шумуд паярикай ибарат тир глаголар къачунвайди я, месела: “ишлетмиш апӀуб” (кардик кутун, менфят къачун), “бахиш апӀуб” (пишкешун, бигъиш авун), “тебрик апӀуб” (мубарак авун), “къаршулимиш апӀуб” (вилик экъечӀун) ва мсб.
Мугъарты хуьруьнсовет
«Мугъарты хуьруьнсовет (Село «Мугарты») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Мугъарты хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин лап рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 33 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Мугъартычай вацӀун мукьвал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1532 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1614 кас тир. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай чувудар я, вири суни - мусурманар я.
Изано хуьруьнсовет
«Изано» хуьруьнсовет (Село Изано) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Изано хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Изано хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 323 кас тир. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Нью-Джерси
Кьилин шегьер — Трентон, штатдин виридалай чӀехи шегьер — Ньюарк.
Алимпашаюрт
Алимпашаюрт, Тупкутан — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Геметюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 3 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн сифтегьан тӀвар Тюп-кутан тир. Дагъустан Республикадин Халкьдин кӀватӀалдин 30.09.1998 тарихдин къарардалди, машгьур хуьруьнви тир Алимпаша Алакаеван гуьрметдай хуьруьн тӀвар дегишарна Алимпашаюрт эцигнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Алимпашаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 693 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай къумукьар, гъвечӀи пай нугъаяр я.
Падар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Падар хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьвал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2120 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2266 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Гунзибар
Гунзибар (чпин чӀалал — гьунзалъ)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Цунта райондин Гунзиб, Нахада, Гарбутль, Гьело, Родор, Тодор, ЦӀийи Нахада, ЦӀийи Гарбутль хуьрера уьмуьрзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра гунзибар аварар хьиз къейд ийизва.
Гунзиб чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Кудиябросо хуьруьнсовет
«Кудиябросо» хуьруьнсовет (Село Кудиябросо) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кудиябросо хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кудиябросо хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 417 кас тир. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Гуьнейкёй
Гуьнейкей — Аварар ва Лезгияр авай хуьр Ялова илда Туьркияда.
Гуьлгер
Гуьлгер (VII лагьай виш йис) — лезгийрин женгчи дишегьли шаир, угьаррихъ (арабрихъ) галаз женгера кьейи зари (шари). Лезгийри арабрин кьушунрихъ галаз дявеяр авур чӀавара Гуьлгер шииратдин кукӀушдиз хкаж хьанвай шаир тир. Душмандиз есирда кьаз кӀан хьайила ада кьакьан кьвалалай вацӀуз хкадарна, вич гьелекнай.
Ракь
Ракь — Д. И. Менделееван химиядин элементрин девирдин системадин кьудлагьай девирдин муьжуьдлагьай кӀеретӀдин къерехдин агъакӀеретӀдин, 26 атомдин номер авай химиядин элемент. Fe (Ferrum) символдив тайин жезва. Чилин чкалда алюминийдилай кьулухъ виридалайни гзаф гегьенш хьанвай металлрикай сад я.
Регьятдиз гатаз жедай, гимишдинни лацувилин акахьай рангунин, химиядин реакцийриз гьатунин чӀехи алакьунар авай гьакӀан вещество я. Ахъа гьавада ракь чӀехи температурадалди ва я чӀехи ламувиле фад коррозия жезва. Михьи кислородда ракь кузва, гъвечӀи дисперс тир гьалара хьаназ хьуй ам ахъа гьавадани вичи-вичиз цӀаю кьуна кузва.
ТӀебиатда ракь михьи гьалда кьериз гьалтзава, фад-фад ам ракьни-никель акахьай метеоритрин къене гьалтзава.
Ракь чилин хвехуьнин чӀехи пай туькӀуьрзавайди лугьуда.
Тарихда
Алатрин материал хьиз ракь лап дегь чӀаварилай малум я. Архелогиядин затӀар хкудиз ийидай эгъуьнрин нетижада жагъанвай ракьуникай раснавай затӀар чи эрадай 4 агъзур ийсарин тарихдинбур я ва дегь шумер ва дегь мисри цивилизацийриз талукь я.
Изотопар
Ракь кьуд стабил тир изотоприкай ибарат я: 54Fe (5,845 %), 56Fe (91,754 %), 57Fe (2,119 %) и 58Fe (0,282 %).
Гуржистан
Гуржистан, гьакӀни Картвелия, гьакӀни Грузия (საქართველო, Сакартвело) — Къавкъаздин кьибле пата авай гьукумат. Гуржистандин гьукуматдин гуржи чӀал я, кьилин шегьер — Тбилиси, президент — Саломе Зурабишвили я.
Са кьве гаф
Гуржистан алазава Европани Азиядин сад сацал гьалт ийизавай чкада. Къавкьаздин суваран агъа патай.
Гуржистан чхизава ЧӀулав гьуьли, мад Грузияда йике вацӀ Курадин кьил ава. Виридалай кьакьа чка Гуржистанда Казбек сув я (5033,8 м).
Границаяр гьакуьметран
Гуржистанзих авазава са границаяр и гӀакуьметрах галаз: Урусат (Краснодардин край, Къарачай-Черкессия, Къабарда-Балкар, Кеферпатан Осетия — Алания, Ингушетия, Чечня, Дагъустан), Азербайжан, Эрменистан ва Турциязих галаз. Гуржистандин кьве паяр (Абхазияни Кьиблепатан Осетия) адан гъиле авач, абуру чпиз Урусатдин куьмекдал чпин гӀакуьметар авунава.
Еке шегьерар
Гуржистанда пара шегьерар ава, абурукай виридалайни екебур гуьгъуьнлай атайбур я: Тбилиси, Кутаиси, Батуми, Рустави, Поти, Зугдиди ва масадбур.
Халкь
Гуржистанда 3 728 573 кас ишемишзава.
Миллетар
Гуржистанда ишемишзава пара миллетран, ахпана и гӀакуьмет самиллетдин я, гуржуйран. А миллетар: гуржуяр (картвелияр — картлияр, имеретинар, кахетинар, гурийар, ажарар, месхетар; колхидар — менгрелар, лазар; сванар — сванар).
Вана кавказвияр:
Диин
Гуржистан мусанлай христианран гӀакуьмет я. Абурун диин православиедин хашпара дин я. Ва Аджариядани Кахетияда мусурманарни ишемишзава.
Православныяр ана 84 % я. Мусурманар 10 %. Ва пара амайбур.
Тарих
Гуржистан пара чӀехи гӀакуьмет Гуржистан вичин йике тарих авай. Урусатдин пай адакай хьана 1802-лай йиса. ССРГ-дикай ккъатна 1991-лай йиса.
Салик хуьруьнсовет
«Салик хуьруьнсовет (Село «Салик») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Салик хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1811 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1763 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр, даргияр ва табасаранар я, вири суни - мусурманар я.
Гъ
Гъ, гъ - Гъ, гъ
Хваршияр
Хваршияр (чпин чӀалал — акьильза)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Асул гьисабдалди ЦӀумада райондин Хварши, Хонох, Агъа Инхоквари, Квантлада, Сантлада, Хвайни ва Хасавюрт райондин Первомайское, Октябрьское ва Муцалаул хуьрера уьмуьрзава. Хваршийрин тахминан 70 % Дагъустандин арандавай районриз куьч хьана уьмуьрзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра хваршияр аварар хьиз къейд ийизва.
Хварши чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Кванхидатли
Кванхидатли — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Кванхидатли хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 4 км яргъал, Анди Койсу вацӀун чапла къерехдихъ гала.
Тарих
1859 йисуз Кванхидатли хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни ингушар депортация авурла кьулухъ 1947 йисуз Кванхидатли хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондин Хаттуни хуьруьз куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченриз элкъвена хкведай ихтияр гайила, 1957 йисуз хуьруьн эгьлийрин са пай хайи хуьруьз, муькуь пайни Хасавюрт райондин Дзержинское хуьруьз куьч хьанай. Михьи гьавадин сувун хуьряй арандиз куьч хьанай инсанар гзаф чимивиляй, ламувиляй, кьацӀай цин гъиляй фад-фад цӀаюн, верем азаррив, кпулдив начагъ жезвай ва рекьизвай. Гьавиляй хуьруьнэгьлийрин чӀехи пай Кокрек хуьруьз куьч хьанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кванхидатли хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 894 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
ГъвечӀи куду
ГъвечӀи куду (лат. Tragelaphus imberbis ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ЦӀуьлуьк
ЦӀуьлуьк (лат. Lepidium sativum, урус. кресс-салат, клопо́вник посевно́й) - фад экъечӀдай нез жедай са тахьайтӀа кьве йисан хъчун набатат я, Келемринбур хзандин (Brassicaceae) ШутӀран хъач сихилдиз талукь тир жуьре я.
ЧкӀайвални экология
Иран и набататдин диге (ватан) хьиз гьисабзавайди я. ЧӀуру гьалда набатат Африкада (Эфиопия, Египет), гьакӀни Азияда - Аравилин гьуьлуьн рагъэкъечӀдай къерехдилай Пакистандал кьван - гьалтзава.
Пара регионра, гьа гьисабдик Урусатдин Европадин паюна, и набатат чӀуру хъижезва, ам зирзибилганра ва маса инсанрин кӀвалерин патав гвай чкайра, ракьун рекьерин кьантӀарал гьалтзава.
Ботаникадин шикил лугьун
Са йисан 30—60 см кьакьанвал авай, регьятдаказ акъудиз жедай дувул авай набатат я. Набатат кьецӀилди я, адал мичӀи-вили чар алайди я.
Агъа пешер садра тахьайтӀа кьведра цӀакул хьитин кьилди-кьилдинбур, юкьван пешер - пудра кьилди-кьилдинбур, вине авайбур - сагъбур, цӀар хьтинбур я.
Цуьквед къавун пешер лацубур тахьайтӀа къизилгуьлдинбур я.
Емиш - гьяркьуь яргъивал авай элкъвей бицӀи сирсил я, вини пата къерехдай тӀуз лувар квайди, вини кьилел бицӀи гул авайди. ЦуькведкӀвачер бицӀи сирсилрихъ гала, цуькведин кӀватӀалар гигинихъ чукьвенвайбур я.
Кьамугни чиле вацраз цуьквер ахъа жезва. Емишар кьамугни цӀехуьл варцарин арада агакьзава.
Химиядин ибарат
Таза пешер калийдин, кальцийдин, фосфордин, йоддин, ракьун, гугуртдин, магнийдин, цурун ва мсбурун. минерал квай кьелер бул авайбур я. Абурук аскорбин кислота, B кӀватӀалдин витаминар, каротин, тиамин, рутин, рибофлавин, горчицадин эфирдин ягъ ква. Эхиримжидик квай ликозид пропсолин пешериз абурун кьетӀен нини тӀям гъизва.
Дувулрикни набататрин чилин винел жедай паюник туькьуьл материя лепидин ква, тумарик - 50-60% вишекайдал кьван зур кьуразвай пара гъери квай ягъ (триглицеридар).
Метлебни кардик кутун
Хуш туьнтдайдини дарманар ийидайди хьиз набатат Дегь чӀаван Египетда, Грециядани Римда чизвайди тир. Таша пешерик хуш сивер ритӀидай, туькьуьлни кудай хренни кулампӀ тӀям ква. Кьилди са таза гьалда салатрин, якӀан, гъетрен, атӀай какайрин, шурпайринни соусрин тӀям хъсанрун патал кутадайди я. Кьурай гьалда вичин мас авай сифетар квадарзава.
ЦӀуьлуькди хуьрек иливрунни ахвар хъсанарзава, иштагъ къарагъарзава, микробриз акси ва цвар хкатунин эсер ийизва, ивидин чуькьуьн агъузарзава, нефес къачудай рекьер начагъ хьайила вич масадалди эвез ийиз тежерди я. Уьгьуьяр хьайила хъчадикай чуькьвена хкуддай кьеж сивера экъуьрдай дарман хьиз кардик кутазва.
Вичик аскорбин кислота квай нетижада ада цингадиз акси эсер ийизва. Набататдин чилин винел жедай пайни туькьуьл материя лепидин квай дувулар фулан дарман хьиз, пешерикай чуькьвена хкуддай кьеж анемиядин дарман хьиз, гатанвай тумарикай авур порошок горчица алтаднавай мелгьемдин чкадал кардик кутазва.
Кьурурнавай гатай тумарикайни хъчарикай авур мазь халкьдин медицинада аллергия, хъутур хьайила ва хирер сагъ ийидайни бактерияр рекьидай дава хьиз кӀвалахарзавай тир.
Эфиопияда цӀуьлуьк пара гъери квай ягъадин набатат кӀвалахарзава. Адан гъери тӀуьниз (хуьреквилиз), экв гуниз, запунар авуниз виже къведайди я.
Африкадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата цӀуьлуьк балкӀанриз, яцариз, девериз ем хьиз гузвайди я.
Хуник
Хуник (Хнюх, ХыӀныӀхъ) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 5 км кефер пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнеда, Рутул вацӀун дугуна ала.
Тарих
XIX виш йисуз Хуник хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Кича ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 129 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хуник хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 132 кас тир.
Хуьруьн сихилар: Шейхийер (и сихилдин улу-буба шейх тир пак кас тир), Кавхыйер, Тахъуйер, Мисийер, Уджалыйер (рутул чӀалал — пакбур, арабрин уьлквейрай атайбурун несилар), Апсарыйер.
ГъвечӀи лачин
ГъвечӀи лачин (лат. Falco subbuteo ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард (лачин) хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Вини Африкада. Бедендин йаргъивал — 28-36 см, размах крыльев 69-84 см, бедендин заланвал — 130—340 г.
Дидояр
Дидояр, Цезар (чпин чӀалал — цези) — Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Асул гьисабдалди Цунта ва ЦӀумада районрин хуьрера уьмуьрзава. Пара кьадарда дидояр Дагъустандин аран районризни эвичӀнава.
Дидо чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Кадйак сев
Кадйак (Ursus arctos middendorffi)
Лологонитль хуьруьнсовет
«Лологонитль» хуьруьнсовет (Село Лологонитль) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Лологонитль хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Лологонитль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 574 кас тир. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
ГъвечӀи панда
ГъвечӀи панда ва икӀа Йару панда (лат. Ailurus fulgens) — жуьре панда хзан Ailuridae-бур. Бедендин йаргъивал — 56 — 63 см (тум: 37 — 47 см), бедендин заланвал — 3.7-6.2 (эркек) — 4.2-6.0 (дишиди) кг.
Геметюбе
Геметюбе (Геметюбе) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Геметюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Чанкаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 516 касди уьмуьр ийизвай. Вири нугъаяр, суни - мусурманар я.
Кьиблепатан Америка
Кьиблепатан Америка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьудлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Кариб гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Лас океанди, рагъэкъечӀдай патай — Атлантик океанди кьунвайди я.
Калаша-ала чӀал
Вайгали́
Чамалалар
Чамалалар (чпин чӀалал — чамалади) — Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Асул гьисабдалди Дагъустандин ЦӀумада районда ва Чечнядин Шарой райондин са шумуд хуьрера уьмуьрзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра чамалалар аварар хьиз къейд ийизва.
Чамалал чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Камката-вири чӀал
Кати́ (башгали́, камката-вири)
Кулур
Кулур — чилиналди гъетер, чепелукьар, къаварик квай нуькӀвер кьадай яргъи тум галай алат.
Кусур
Кусур (Кусур, ГьочотӀа) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Районда тек сад тир авар хуьр.
География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун дугуна, Дакки вацӀун сивел, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 50 км кефердинни-рагъакӀидай пата чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Кусур хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 642 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кусур хуьруьн агьалияр, вири аварар яз 580 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: Тониял, Мазгарал, НацӀал, Мотокъал, Рукекал, ГӀертӀал, Муъминал, АхӀмад-Ханал, Исмалал, Гуккуял.
Кьулан СтӀал
Кьулан СтӀал (Орта-Стал) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Кьулан СтӀалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
Хуьр гуьгъуьнин ругуд мягьлейриз пай жезва: Агъа мягьле, Вини мягьле, Кацерин мягьле, СикӀерин мягьле, ПӀирен мягьле, Кьулан мягьле.
Тарих
Кьулан СтӀал хуьруьз дегь тарих ава. Хуьруьн гуьнеда культурадин КӀвал эцигунин кӀвалахар кьиле тухудайла, чил михьна дараматдин хандакӀ эгъуьдайла 3 метр дегьнеда, цӀуру заманадин затӀар, къапарин кӀусар акъатнай суруз гьалтнай. Хуьруьн къваларив Алпандин ва араб девиррин сурар пара ава. Кхьинар алачир сурарни авайди я, цӀуру эгьлийрин гафариз килагайла, и сурар виридалай дегьбур я. ЦӀуру мискӀиндин цал чкӀайла, 1646 йисан хуьруьн тарихдикай чӀалар ахъайзавай атӀай кхьинар алай къванер жагъанвай.
ХуьряйтӀуз гзаф сеферра монголрин, арабрин, фарсарин ва туьркерин кьушунрин кӀеретӀар фенай. Са вахтунда Кьулан СтӀал хуьруьн мукьув Квард лугьудай хуьр авай, ам тарашхъанрин кьушунар паталай терг хьанвай.
Шейх Ибрагиман сурун къванцел гьижридай 1332 йис атӀай кхьин ала. Вилик хуьре пуд мискӀин ва кьве чатар авай. И чатара устӀарри хуьруьн майишатдин кӀвалахра кардик кутадай алатар ва яракьар (чукӀулар, гапурар) расзавай. Ирид рекьвер авай: Шихмамедан, Нуралидин, Бегдин, Усенан, Шихабедан, Кьасумбеган, Яхулжуван, УстӀардин.
Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат — пӀир - мавзолей ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, Абдул Рамазанован кӀвалин гъенел пӀир ава. ПӀирер гьакӀни хуьруьн кьбилединни - рагъакӀидай пата гьалтзава, «Вини сурар» ва Абдулманаф Гьажимурадован кӀвалин гъенел алай пӀир.
Кьулан СтӀалрин «Кпул ятар» тӀвар алай дарманд цин булахар гзаф машгьур я. Фад заманайрилай инихъ кпул азар сагъарун патал и цикай менфят къачузвайди тир. Алай чӀавуз Купул ятарин чилера цин дарманхана кардик ква.
Хуьр къулай ва иер чкада авайвиляй иниз куьч хьана уьмуьр гьализ кӀанзавайбурун кьадар садрани кимиз тушир. 1700 - 1800 йисара иниз Омарбеганни Кьасумбеган мукьвабур куьч хьанвай. Абурун мукьвабурукай сад Эмиргьемзебега урусрин начальникрин куьмекдалди хуьре, целди кӀвалахзавай азербайжанурар галай регъв эцигнай. Хуьруьн муькуь рекьверилай тафават гваз и цӀийи регъв мадни пара къуват авай ва бегьер гудай регъв тир. Гьавиляй хуьруьнвийри адаз «ЦӀай-регъв» тӀвар ганвай. Эмиргьемзебега вичин такьатралди хуьре гражданвилин мектеб эцигнай.
1926 йисуз Кьасумбегани Рамазанов Нурмегьамеда хуьре гамарин артель ахъайнай. Са тӀимил вахтунилай и артель, 800 кас кӀвалахзавай, гамар, рухар, гуьлуьтар ва сун гуьлуьтар расзавай фабрикадиз элкъвенай. Гьасил авур продукциядин саки вири маса гуз ракъурзавай.
Асул гьисабдалди кьулан стӀалвияр лежбервилив, бахчахъанвилив, пешекарвилив ва малдарвилив алахънавай.
XIX виш йисуз Кьулан СтӀалар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1148 майишатар гваз 2765 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 124 майишатар авай, агьалийрин кьадар 701 кас тир: 340 итим, 361 паб.
Хуьруьн тӀвар — ван авай сихилар: УстӀарар, ПӀирер, СикӀер, Кацер, ДункӀаяр, Кьарнаяр, МегьяцӀар, Къамбаяр.
Грем Сунесс
Гейлард Джеймс Су́нис (Geilard James Sounis; ; Эдинбург, Шотландия) — шотландиядин футболхъанни тренер я.
зур-хуьдайдан позициядал къугъвазавай тир, 1980-лагьай йисаррин эвел кьиляй ам «Ливерпулдин» капитан тир. ГьакӀни 1980-лагьай йисаррин эхирда ам «Рейнджерсдин» къугъвадайдини тренер тир, ва гьакӀни Футболдай Шотландиядин миллетдин кӀеретӀдин капитан тир. ГьакӀни «Тоттенхэм Хотспур», «Мидлсбро» ва Сампдория клубрин патахъай экъечӀзавай тир. Са кьадар вахтунилай ада «Рейнджерс», «Ливерпуль», «Галатасарай», «Саутгемптон», «Бенфику», «Блекберн Роверс» ва «Ньюкасл Юнайтед» вердишарзавай тир.
Грем Сунесс вири футболдин тарихдин къене квайни квай агалтдай зур-хуьдайбурукай сад яз гьисабзава.
Алай чӀаван футболдин тарихда Грем Сунесс виридалайни кӀеви, векъи, кичӀевал тийиджир къугъвадайбурукай сад яз гьисабзава.
Гила ТВ-дин аналитик яз RTÉ, ESPN, Sky Sports ва Al Jazeera Sports каналрал кӀвалахзава.
Кижани
Кижани — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Кижани хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Кижани хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Гьумбет наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни ингушар депортация авурла кьулухъ 1947 йисуз Кижани хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондиз куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченриз элкъвена хкведай ихтияр гайила, 1958 йисуз хуьруьн эгьлияр элкъвена хайи хуьруьз хтанай.
1970 йисуз зурзунрин нетижада хуьр чкӀанай ва хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай ЦӀийи Лак райондин Тухчар хуьруьз куьч хьанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кижани хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 337 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Чепелукь
Чепелукь — гьар жуьредин рангарин кьве жуьт лувар квай гьашарат.
Гьашарат
Гьашарат __ОБЯЗАТЕЛЬНОЕ_ОГЛАВЛЕНИЕ__
Лезги фу
Фарин жуьреяр
Лезги фу ракъиниз ухшар жеда. Имни чи мифологиядихъ галаз алакъалу я. Алпандин кьилин гъуц тир Ракъиниз икрамзавай лезгийри фу гьадаз ухшарарда. Ам гъвар галай ва галачир тинидикай чрада. Гъвар галайдаз къатай фу, галачирдаз тӀили фу лугьуда. Ихьтин фу тинидикай 1 см-дин яцӀувиле лавашар акьална, винел цӀакулрив нехишар атӀана, хкяйнек ва я кака галай це куьцӀуьрнавай гъил къекъуьрна чрада. Хьран фу гъвел-гъвел жедач, ам 10-15 юкъуз баят жедач.
Лезгийрихъ агъадихъ галай фарин жуьреяр ава: хьу (лап дегь чӀаван фу), хьул, чар-фу, къакъвацӀ, лаваш, базламач, сачун фу, акат фу, къулан фу, чар авай фу, шткар, ниси квай фу, мукаш квай фу, хвех авай фу, тӀунутӀ, ширин фу, гузан, алуга, цӀалуг, баклук, черекун ва мсб.
Хьран кӀвал адет яз михьиз хуьда. Адан чилиз хамар, цӀуру сумаг экӀяда. Фу чрана куьтягьайла, дишегьлийри санал я цикӀен, я афарар, я шакӀукӀа, яни чар авай фу чрада.
Гъуьр
Гъуьр (Мука) — недайди.
Куфа (Дагъустан)
Куфа (Куфа, Гуфад) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 5 км кефердинни-рагъакӀидай пата, Самур вацӀун дугуна, адан эрчӀи хел тир Гуфанады меридид хьед булахдин сивел ала.
Тарих
Куфа хуьр XVIII виш йисан эхирда Рутул хуьряй чара хьайи цӀийи хуьр я. Хуьруьн тӀвар “нуькӀрен кӀуф” (кӀуф) гафуникай арадал атанва.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 273 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: ЧӀихерыйер, Кьыхъыйер, Къанцыйер, Теъмезер..
Хуьшрекан
Хуьшрекан (хшракан (лит., исп., сал., ках., орт., юх.) — хуьшреган (зиз.) — хаш (джаб.) — магьманхаш (ахт.))
Местерух хуьруьнсовет
«Местерух» хуьруьнсовет (Село Местерух) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Местерух хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Местерух хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 029 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Гь
Гь, гь - Гь, гь
Уллутеркеме хуьруьнсовет
«Уллутеркеме хуьруьнсовет (Село «Уллутеркеме») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Уллутеркеме хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьере чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1308 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1599 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Чеченар
Чеченар — Кеферпатан Къавкъаздин бинедин халкь. Тарихдин къене Чечня Республикада, Дагъустан Республикадин кефердинни-рагъакӀидай патан районра, Ингушетиядин Сунжа ва Малгобек районра ва Гуржистандин Ахмета районда уьмуьр ийизва.
Вири дуьньяда авай чеченрин кьадар — 1 550 000 кас я. Чеченар Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи миллет я.
Хайи чӀал — чечен чӀал я. Диндал гьалтайла суни-мусурманар.
Тукита хуьруьнсовет
«Тукита» хуьруьнсовет (Село Тукита) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Тукита хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тукита хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 753 кас тир. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Татляр хуьруьнсовет
«Берикей хуьруьнсовет (Татлярский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Татляр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Татляр, Къарадагълы.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 31 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьере чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1987 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Пиперхуьр
Пиперхуьр (Пиперкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьн» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 9 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Шихидхуьр, Бутахуьр, Хтун, Сайтархуьр.
Тарих
Хуьруьн тӀвар кьве, «пипин» (тарцин жуьре) ва «хуьр», гафарикай арадал атана. Са вахтунда хуьруьн тӀвар «Къуза» тир, туьрк чӀалал «хъен авай пад» мана гузва. Гьакъикъатда, хуьр суван хъен авай, кефер пата авайди я. Аквадай гьалда, хуьруьн мукьвал пипин там авайвиляй хуьруьз Пиперхуьр лугьуз хьанвай. Пипин там ана гилани авайди я. Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьз дегь тарих ава. Вад чкада дегь чӀаван сурар, ва пак ксарин сурар ава.
1966 йисан чилин зурзунрилай виликан ва гуьгъуьнин вахтара Пиперхуьруьн эгьлияр Мегьарамдхуьруьн райондин Самур хуьре чпин гъилик квай чилериз са шумудра куьч хьанвай.
XIX виш йисуз Пиперхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Сайтархуьр ва Уллугъетягъ хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Пиперхуьруьн сихилар: Умарар, Тибинар, КӀрар.
Килигуниз лайихвал авай чкаяр
Хуьруьн 262 гектар чилера гзаф кьадарда булахар ава, и чкадин чуьхверрин 35 кьван чара-чара жуьреяр, пара куьлуь емишар экъечӀзава. Хуьруьн килигуниз лайихвай авай чкаяр: «Гъуьлягъ булах» (цин гзаф къайивиляй), «Цекверин пӀир» (лезгийрин мажусивилин девирдин ругьани имарат).
Гьажи Муртуз Агъа
Гьажи Муртуз Агъа — имама Шамил есирда кьурдалай гуьгъуьниз Куьредин ва Къубадин лезгийриз регьбервал гана урус чапхунчийрин аксина жигьаддиз къарагъарай, 10000 лезги кьушундин кьилеваз урус пачагьдин 30 000 кьушундихъ галаз 5 йисуз ара дат|ана женг ч!угур къагьриман.
Рахата
Рахата — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Рахата хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 14 км яргъал, Ансалта вацӀал ала.
Тарих
Вилик кьве Рахата хуьр авай: Вини Рахата ва Агъа Рахата. 1972 йисуз и кье хуьрер сад авуна Рахата хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Рахата хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 155 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
КъирицӀ чӀал
КъирицӀ чӀал — къирицӀ халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба, Исмаиллы ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я. И чӀалал рахазвайбурун кьадар, чара-чара малуматрив кьурвал 5-8 агъзур кас я.
КъирицӀ чӀалаз виридалайни мукьва — ергуьж, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и кьуд чӀал къирицӀ чӀалан нугъатар тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чӀаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я.
Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква.
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналдин 1975 йисан малуматрив кьурвал, къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар 6 000 кас тир.
КъирицӀ чӀал Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьре гегьенш я.
ЧӀалан гьалар
П. В. Котляревскийди малумат гузвайвал, XIX виш йисан 80-й йисарал къведалди лезгийрин Муьшкуьр магьалда къирицӀрин 61 уба арадал атанай. И убайра 6 137 касди уьмуьр гьалзавай. Гуьгъуьнлай, 2001 йисуз кьиле тухвай социолингвистикадин чирна-жугъурунри къалурнавай хьи, Къуба районда къирицӀ чӀалал рахазвайбурун кьадар тахминан 1-2 агъзур кас тӀимил хьанвай.
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада къирицӀ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра къирицӀ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.
КъирицӀрин Къуба ва Хачмаз районра 26 кьван хуьрер авайтӀани, къирицӀ чӀалал Къуба районда авай анжах 2-3 хуьрера рахазва. Амай хуьрера къирицӀ эгьлияр хайи чӀал квадарна гьатта кӀвалени хзандин арада азербайжан чӀалал рахазва. Хъачмаз районда пара кьадарда авай, азербайжанарикай, лезгийрикай, хъирицӀрикай ва будугърикай ибарат тир акахьай агьалияр авай хуьрерин алакъадин чӀал — азербайжан чӀал я. Кхьинра къирицӀри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.
ЧӀалан лексикадикай
Будугъ чӀалав гекъигайла къирицӀ чӀала вичин асул гафар мадни пара хвенва. КъирицӀви алим, филологиядин илимрин кандидат, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидирова лугъузвайвал, алай чӀавуз къирицӀ чӀала тахминан 4 агьзур кьван асул къирицӀ гафар ама. Бес будугъ чӀалаз виридалайни мукьва тир къирицӀ чӀалавай и гафар хуьз гьикӀ алакьна? Кьилин себебар къирицӀрихъ мадни пара хуьрер хьун ва абуру лезги чӀалакай мадни гегьеншдиз менфят къачун я.
Алай чӀавуз Къуба ва Хачмаз районра абурун 30-дав агакьна хуьрер ама. И хуьрера къирицӀ чӀалакай тӀимил менфят къачузва. Пара хуьрерин агьалияр азербайжан чӀалалди, бязи хуьрерин агьалияр лагьайтӀа, лезгидалди рахазва. XX виш йисан юкьвара къирицӀ чӀалалди 6000 кас рахазвайтӀа гила абурун кьадар генани тӀимил хьанва.
Тарихдин чешмейра къалурнавайвал, будугъар, хинелугъар, жекар, эликар, гьапутар хьиз, къирицӀарни лезгияр тир ва абур вири виликан виш йисара лезги чӀалалди рахазвай.
ЧӀалан илимди фадлай субутнавай месэла гила масакӀа къелемдиз гуз алахъзавай ксариз бязи вакъиайрикай менфят къачуз кӀанзава. Малум тирвал советрин девирда маса лезги чӀалар хьиз, къирицӀ чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. И чӀал маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар къачуз мажбур хьана. Гьа и кар себеб яз чӀала вишералди асул къирицӀ гафар амукьнач ва бязи ксари къирицӀ чӀал маса чӀал хьиз къелемдиз гуз алахъна. Гьа инал лугьун хьи, къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди винидихъ тӀварар кьур алимрилай гьейри алай девирдин къецепатан уьлквейрин алимрини, месела, урусрин алим М. Е. Алексеева, французрин алим Ж. Отьеди ва масабуруни чпин илимдин кӀвалахра бинелудаказ тестикьарзава. Ж. Отьеди къирицӀ чӀалай хвейи докторвилин диссертацияда къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай чӀехи чӀаларикай тирди къалурнава.
ЧӀалан материал къирицӀар лезги халкьарикай тирди субутзавай виридалайни кьетӀен, асул кар алай делил я. Гьа и фикир бине яз къачуна лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадик акатзавай гафариз вил вегьен. Агъадихъ чна и чӀалара сад хьиз менфят къачузвай вишералди гафарикай са кьадарбур кӀелдайбурув агакьарзава.
Лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь тир гафар
И сиягьда лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 270 гаф гьатнава. Амма ихьтин гафар мадни пара ава. И гафар чна вич къирицӀви тир чӀалан алим, Бакудин Славян Университетдин доцент Вели Хидировахъ галаз санал къелемдиз къачуна. Ада лугьузвайвал, исятда къирицӀ чӀала лезги ва къирицӀ чӀаларин умуми лексикадиз талукь 500—600 гаф хьунухь герек я. Алимди гьакӀни къирицӀ чӀалаз маса чӀаларай, иллаки азербайжан чӀалай гзафни-гзаф гафар атанвайди ва и процесс къени давам жезвайди къейд ийизва. Гьеле яхцӀур йис идалай вилик и фикирдал атай лезги алим, филологиядин илимрин доктор Шемседдин Саадиева кхьенай: «КъирицӀ чӀалан лексика лезги чӀаларин группадин лексикадик акатзава. Идахъ галаз санал, маса мукьва чӀалара хьиз, къирицӀ чӀалан лексикадани араб, фарс ва туьрк чӀаларай атай гафари хейлин чка кьазва. И чӀала гьакӀни тат чӀалай атай гафар дуьшуьш жезва. Им мус ятӀани са кьадар тат агьалияр къирицӀвийрик акахьунин нетижа я жеди. КъирицӀ чӀала виридалайни пара гафар къачузвай чешме азербайжан чӀал я».
Гьакъикъатдани икӀ я. Эхиримжи 50-60 йисуз къирицӀ чӀалаз азербайжан чӀалай лап пара гафар атанва. Азербайжан чӀалан гафари къирицӀ чӀалан къайдадин числительнияр, союзар ва наречияр тамамвилелди арадай акъуднава. Гьавиляй къирицӀвийри алай вахтунда къайдадин числительнияр анжах азербайжан чӀалалди лугъузва. Месела: биринджи «сад лагьай», икинджи «кьвед лагьай», уьчуьнджуь «пуд лагьай», дуьрдуьнжуь «кьуд лагьай», бешинджи «вад лагьай», алтынджы «ругуд лагьай» ва икӀ мад. КъирицӀви алим Вели Хидирова лугьузвайвал, эхиримжи 60-70 йисуз къирицӀ чӀала лезги чӀалан цӀуру къатариз талукь цӀудралди гафарни квадарнава. Мисал яз «ахъа», «вак», «ван», «къав», «кьезил», «кьенер», «кӀанчӀ», «патахь», «пурар», «ракь», «чар», «чам», «чӀав», «чӀул», «чӀиж», «хъел», «цуьк», «цӀар», «экв», тӀимил ва маса гафар къалуриз жеда. Алай чӀавуз будугъ чӀала хьиз, къирицӀ чӀалани асул къирицӀ чӀалан гафар тӀимил туькӀуьр жезва. Гафар арадал гъизвай суффиксар «-чи», «-ваьл//иваьл», «-лаьгӀаь», «-сузаь» гила саки бегьер квачиз хьанва. Абурукай маса чӀаларай атанвай гафарикай цӀийибур туькӀуьрдайла кьериз-цӀаруз менфят къачузва: «наьхирчи», «адмиваьл», «чаытиниваьл», «абурсузаь» ва икӀ мад. КъирицӀ чӀалан гафарикай цӀийи гафар ва гафарин формаяр арадал гъизвай асул къирицӀ суффиксрин бегьерлувал квахьнавайвиляй маса чӀаларай гафар къачун адетдин кардиз элкъвенва. Къачунвай гафари къирицӀ чӀалан тахминан 60-65 % процент туькӀуьрзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, жегьилриз гзафни-гзаф асул къирицӀ гафар чизмач. И гафарикай са кьадарбур анжах яшлубурун меце ама. В. Хидирова къейд ийизвайвал, асул къирицӀ чӀалан фонд туькӀуьрнавай лексемрин чӀехи пай амач ва абур арадал хкун мумкин туш.
ЧӀал чирунин тарих
ЧӀалан делилрал атайла, гьеле сифте яз XIX виш йисан эхирра ва XX виш йис сифте кьилера «Жек чӀал» тӀвар алаз къирицӀ чӀалакай малуматар гайи машгьур алимар А. Дирра ва Р. Эркерта къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавач лагьанвач. Абурулай алатайла 1937 йисуз Р. М. Шаумяна будугъ чӀал хьиз, къирицӀ чӀални лезги чӀалаз лап ухшар я лагьанва. XX виш йисан юкьвара сифте яз къирицӀ чӀал илимдин рекьяй чириз эгечӀай, къирицӀ чӀалай филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин диссертацияр хвейи машгьур лезги алим Шемседдин Саадиева ва къирицӀви алим Вели Хидирова чпин къимет авай чирна-жугъурунра къирицӀ чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавайди мад гъилера субутна.
«Жек чӀалакай» (гилан къирицӀ чӀал) акьван дикъет таганвай малуматар А. Дирран кӀваларха ава. Немецви этнограф Р. Эркерта къавкъаздин чӀалар сад-садав гекъигнавай гафарганда «жек чӀалан» 535 гаф ва 60 фразаяр гъанвай, ва гьакӀни чӀалан грамматикадин характеристикадикай куьруь малуматар ганвай. КъирицӀ чӀалан гафарикай гъвечӀи материал Р. М. Шаумяна гузва. Гьа адан паталай 1940 йисуз къирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикай сифте тир малуматар гъанвай.
КъирицӀ чӀалан грамматикадин туькӀуьр хьунин тегьердикайни лексикадикай там чирна-жугъурунар 1972 йисуз Ш. М. Саадиева вичин диссертацияда авунай.
Къавкъаз чирзавай жегьил французви алим Жиль Отьеди 2004 йисуз Париж VII Университетда къирицӀ чӀлан гьалар къалуруникай докторвилин диссертация хвенай. 2009 йисуз Парижда француз чӀалал элик чӀалан грамматика басмадай акъатнай.
Мугьаммад ЧӀехибубадин хва Куругълийрин
Уьмуьрдин рехъ
1974 йисан 16 январдиз Дагъустандин Хив райондин Цнал хуьре дидедиз хьана. Миллетдай лезги я.
Къазакьстан Республикадин лайихлу тренер, юкьваррай аялринни жегьилрин мектебдин регьбер я.
Муьхрек
Муьхрек (Мюхрек) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муьхрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 19 км кефердинни-рагъакӀидай пата, Джилихуьр вацӀал ала.