cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бургимакмахи
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 285 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Роджер Федерер
Роджер Федерер (Roger Federer; 8 пахун 1981 йис, Базель, Швейцария) — кьетӀен чӀехи швейцариядин теннисхъан.
Умуми малуматвал
Роджер Федерер 1981 йисан 8 пахундиз Швейцариядин Базель шегьерда вичин дидедиз хьана. Спортхъандин буба — Роберт Федерер — швейцариядин немцерикай, диде — Лине дю Ранд — африканеррикай я. ГъвечӀи чӀавалай немцерин, инглисни француз чӀаларал рахазава. Теннисхъанди вичи лугьузвайди хьиз, адан Roger тӀвар француз жуьреда хьиз Роже ваъ (парабуру акӀ лугьузава), инглис жуьреда хьиз Роджер сивяй акъудна кӀанзавайди я. Адаз кьве гражданинвал ава: Швейцариядинни КьАРдин, амма вири спортдин акъажунра Швейцариядин тӀаратӀдик экъечӀзава.
Паб — Мирослава Вавринец. Абур 2000 йисуз Сиднейдин олимпиадада чирхчир хьана. Мирославани виликди теннисхъан тир, амма кӀвач чӀурунин гъиляй ада чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна. 2009 йисан 29 чилез гъуьлуьзни папаз Майла Роуз (ингл. Myla Rose) ва Шарлин Рива (ингл. Charlene Riva) тӀварар алай кьветхверар хьана.
Алатар-тадаракар
Парталарни кӀвачеллайбур — Nike фирмадин. Ракетка — Wilson Pro Staff 6.1 90 BLX
ATP акъажунар
Роджер Федерера кьилди тир ATP акъужунар 77 сеферда винел пад къачуна.
ЧӀехи Шлемдин Акъажунар
Федерера ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин кьилди 17сеферда кӀудна:
ATP Дуьньядин Турдин АкьалтӀун
Федерер гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна:
Къазмаяр (Хъачмаз)
Къазмаяр, гьакӀни Лакаркъазмаяр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Ахсакадамахи
Ахсакадамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ахсакадамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 205 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Затор
Затор (поляк. Zator) — Польшадин кьибле пата авай бицӀи шегьер я. Заторда 3718 касди уьмуьр гьалзава.
Алай чка
Уьлкведин кьиблепата авай шегьер ГъвечӀи-Польша воеводвилин Освенцим поветдик ва Галиция тарихдин областдик акатзавайди я. Затор Освенцим кӀама Скава вацӀал алайди я. Яргъалвал: Освенцимдал(повятдин юкь)кьван — 13,9 км; Краковдал (воеводвилин юкь) кьван — 36 км; Варшавадал кьван — 53 км.
Кудутль хуьруьнсовет
«Кудутль» хуьруьнсовет (Село Кудутль) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кудутль хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кудутль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 568 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Байуба
Байуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ергуьж муниципалитетдик акатзава.
Тарих
Вилик и хуьр Къуба райондин Жек хуьруьн кьуьд акъуддай чка тир. XIX виш йисуз Жек хуьруьн агьалияр иниз куьч хьана, ина хуьруьн бине кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьали Шагьдагъ халкьарик акатзавай жеквийри туькӀуьрзава.
Мирослава Вавринец
Миросла́ва «Ми́рка» Ваври́нец, Миросла́ва Фе́дерер (словак. Miroslava «Mirka» Federer; 1978 йисан 1 нава, Бойнице, Словакия) — асулдай словак тир швейцариядин виликан чӀавара пешекарвилин теннисхъан я. ITF акъажунар кьудра кӀудна (гьабрук 3 кьилди тир жуьреда). Олимпиядин къугъунра иштираквал авурди (Сидней 2000). Виридалайни чӀехи агалкьун — 76-лагьай чка дуьньядин рейтингда (2001). Са йисалай кӀвач чӀур хьунин гъиляй Миркади чара авачиз вичин спортдин карьера акьалтӀарна. Мирослава Роджер Федереран паб я.
Ергуьж (Хъачмаз район)
Ергуьж — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ергуьж хуьр, Байуба, Уьчгуьнхъишлах ва Серкерли хуьрер акатзава.
Агьалияр
Агьалияр - 3,444 касди туькӀуьрзава.
Уьчгуьнхъишлах
Уьчгуьнхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ергуьж муниципалитетдик акатзава.
Вагьабов Исмаил
Вагьабов Исмаил — лезги кхьираг, шаир ва журналист.
1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада хуьре, Магьачкъалада ва Москвада кӀелна, акьалтӀай чирвилер къачуна, лезги районра ва Магьачкъалада жавабдар къуллугъар авуна. И. Вагьабова 50-йисара лезги чӀалал акъатзавай «Социализмдин пайдах» газетдин редакторвал авуна, ам, хци фельетонар кхьидай зари яз, машгьур хьана. Кхьирагдин гьикаяяр ва фельетонар "Чирхчир" тӀвар алай кӀватӀалда гьатнава. Исмаил Вагьабов 1964 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Серкерли
Серкерли — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ергуьж муниципалитетдик акатзава.
Гашаров Рамазан Магьараман хва
Гашаров Рамазан Магьараман хва — лезги шаир ва кхьираг.
1910 йисан 29 январдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Хуьруьн медреса, светский школа ва Дербентдин педучилище куьтягьна, ада 1941–1945 йисара Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна. 1945 йисуз Ахцегь райондин мектебра муаллимвал авуна. Рамазан Гашаров гзаф йисара прозадин эсерар: очеркар, гьикаяяр, повестар ва роман кхьинал машгъул хьана. Лезги халкьдин уьмуьрдин жуьреба-жуьре патар къалурзавай чӀехи эсерар: "РикӀел чӀахутӀар" повесть Бакуда печатдай акъатна, "Шадвилин накъвар" романдин чӀукар «Самур газет»да чапнава.
Зари 2000 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Келбиханов Рагьимхан
Келбиханов Рагьимхан — лезги алим, филологиядин илимрин доктор, Дагъустандин Гьукуматдин университетдин профессор.
Агьмедов Назир Агъабеган хва
Агьмедов Назир Агъабеган хва — лезги алим ва шаир.
1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ада Дербентдин педучилище ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, Ахцегьрин ва Магьачкъаладин мектебра муаллим ва директор яз кӀвалахна. Гзаф йисара Дагъустандин школайрин илимдин жагъурунрин институтда къуллугъна: лезги чӀалан ва эдебиятдин программаяр, учебникар, хрестоматияр туькӀуьрна, милли мектебра дидедин чӀал чирунин месэлаяр жагъурна ва методикадин ктабар чапдай акъудна. Педагогикадин илимрин кандидатвилин дережа ва «Дагъустандин лайихлу муаллим» тӀвар къазанмишна. Кхьирагвилин рехъ Н. Агьмедова журналиствилелай эгечӀна: ада хейлин йисара "Дагъустан фукъараси", "ЦӀийи дуьнья" ва "Социализмдин пайдах" газетрин редакцийра кӀвалахна. Назир Агьмедов са жерге гьикаяйрин ва пьесайрин ("Сифте къван" ва "Цуькверин сувар") автор я. Гьикаяяр «Кьве рикӀин хиялар» (1961), «Фаргьад буба рахазва» (1964) ва «Ватанда къванер» (1971) кӀватӀалра гьатнава. И эсерра авторди ватанпересвилин, дуланажагъ хкажунин ва марифатдин месэлаяр къарагъарнава. Кхьирагди халкьдин мецин эсерар ва Етим Эминан, СтӀал Сулейманан, Алибег Фетягьован ирс кӀватӀ хъувуник вичин пай кутуна.
Сан-Паулу
Сан-Паулу (São Paulo) — Бразилиядин кьиблединни рагъэкъечӀдайдан патан ара шегьер, са тӀвар алай штатдин кьилин шегьер я. И шегьер Бразилиядинни Чилин Кьибле патан виридалайни чӀехи шегьер я.
Халкь
Сан-Паулу бразилиядин виридалайни пара инсанар яшамиш жезвай шегьер я. Сан-Паулуда 7 миллион италияр ава, 3 миллион португал, 3 миллион африкави, 1 миллион араб.
Гашаров Гьажи Гьуьсейнан хва
Гашаров Гьажи Гьуьсейнан хва — лезги эдебиятчи-критик, ДГьУ-дин профессор. Лезги эдебият чирна-жагъурунин рекье чӀехи пай кутур алим-филолог.
Къагьве
Къагьве ва я къагьфе (Кофе) — чай хьиз хъвадай затӀ гьазурдай тварар жедай тар. Чайдин векьер хьиз гьазурнавай тварар. Гьа тварар кваз гьазурнавай хъвадай затӀ. Къагьве сихилдин набататдин тӀур гьазурун я.
Москвадин гьукуматдин университет
'''М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университет''' (1917 йисан 23 февралдалди (8 мартдалди) — Императордин Москвадин университет) — Урусатдин виридалайни цӀуру ва ири классикадин университетрикай сад, уьлкведин илимдин ва медениятдин юкьварикай сад я.
Ведихов Мегьамед Вурдуханан хва
Ведихов Мегьамед Вурдуханан хва, лакӀаб Мегьамед Ведих — лезги шаир ва публицист.
Къагьве
ЧӀехи къагьведин жуьреяр — арабика (Cofféa arábica) ва робуста (Coffea canephora, Coffea robusta, конгодин къагьве).
Ведихов Мегьамед Вурдуханан хва
1956 йисуз Хив райондин КьванцӀил хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. "Коммунист" газетдин редакцияда кӀвалахна. Алай вахтунда ам хайи хуьре муаллим я. Мектебда кӀвалахзавай йисарилай эгечӀна, М. Ведих гьикаятдин эсерар теснифунал машгъул я. Ам са жерге хци макъалайрин, гьикаяйринни повестрин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Бахтлу хьухь, кӀвал" ва "Кьуьд") автор я. Кхьирагдин эсеррин кьилин темаяр хайи ватан, инсанрин кьадарар-кьисметар я.
Москвадин гьукуматдин университет
Тарих
Университет туькӀуьриз Иван Шуваловани Михаил Ломоносова теклифна. 1755-лагьай йисан 12 (25) январдиз императрица Петрдин руш Елизаветади университетдин бине эцигуникай декретдик къул чӀугуна.
Къагьве
Производство
Къагьведин асул тир хвена чӀехи авундин майданар — Кьиблепатанни Юкьван Америка, Экваториал Африка, Кьибле ва Кьиблединни рагъэкъечӀдайдан арадин Азия.
Москвадин гьукуматдин университет
Тарих
Указдик къул чӀугунин йкъан гьуьрметдай гьар йисуз 25-лагьай январдиз университетда Татьянадин югъ къейдзава. 1755-лагьай йисан 26-лагьай апрелдиз университетда садлагьай лекцияр кӀелна.
XVIII-лагьай виш йисуз университетдин ибаратдик пуд факультет квай тир: философиядин, медицинадин ва праводин. 1812-лагьай йисуз университетдихъ жезмай студентар гьазурзавай колледж ахъайна. 1779-лагьай йисуз Михаил Хераскова Асуллу пансиондин бине эцигна, адака 1830-лагьай йисуз гимназия авуна. Университетди пресса Михаил Новикова 1780-лагьай йисарриз арадал гъанва. Университетдихъ Урусатдин империядин виридалайни машгьур «Московские ведомости» лугьудай газета акъатзавай тир.
1804-лагьай йисан 5-лагьай ноябрдиз тестикьарнавай цӀийи «Императордин Москвадин университетдин уставдиз» килигна университетдиз регьбервал Университетдин шуради авуна кӀанзвай тир. Адак штатдик квай ва лайихлу профессорар акатзавай тир, абурун кьиле ректор акъвазнавай тир. Шура императорди вичи тестикьарзвай тир. Гьар йисуз профессоррин алтӀушунри ректор ва факультетрин деканар хкязвай тир. Садлагьай хкянвай ректор тариххъан ва географ Харитон Чеботарев хьана.
Университет халкьдин маарифдин рекьяй министрвилихъ галаз КӀелдай округдин попечительди алакъалу ийизвай тир. Ада Шуради кьабулнавай къетӀдиз килигзвай тир.
Михаил Муравьёв Москвадин кӀелдай округдин садлагьай попечитель тир.
Университет кьуд хилез (факультетдиз) пай авуна: эдеблу ва сиясатдин илимрин, Москвадин университетдин физикадинни математикадин факультет, литературадин илимрин, духтуррин ва медицинадин илимрин.
1917-лагьай йисалди Москвадин университетдиз Императордин Москвадин университет лугьузвай тир. Адалай гуьгъуьниз тӀвар икӀа дегиш жезвай тир:
«Московский государственный университет» (1930 йисан сентябр — 1932 йисан 20 октябр)
«Михаил Покровскийдин тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университет» (1932 йисан 20 октябр — 1937 йисан 11 ноябр)
«Москвадин гьукуматдин университет» (1937 йисан 11 ноябр — 1940 йисан 7 май)
«М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Ленинан ордердин гьукуматдин университет» (1940 йисан 7 май — 1955 йисан 7 май)
«М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Ленинан ордендин ва Зегьметдин Яру Пайдахдин ордендин гьукуматдин университет» (1955 йисан 7 май — 1980 йисан 22 январ)
«М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Ленинан Ордендин, Октябрдин Революциядин ордендин ва Зегьметдин Яру Пайдахдин ордендин гьукуматдин университет» (1980 йисан 22 январ — 1991)
1991 йисалай гатӀумна официал рекьелди Университетдин тамам тӀвар адан пуд орден галачиз ишлемишзава — «М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университет» («М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай МГьУ»/«МГьУ»).
Убыхар
Убыхар (убых. пёх, апёх) —  виш йисаралди ЧӀулав гьуьлуьн кьерел, Шахе ва Хоста вацӀарин арада (къенин Сочи шегьер алай чкада) уьмуьр гьалай Къавкъаздин лап дегь халкьарикай сад тир. Абур абхаз-адигъ халкьарин группадик акатзавай.
ЧӀалан ва медениятдин жигьетдай абур абхаз, адигъ ва абазин халкьариз мукьва тир. Амма кьетӀен чӀал ва идара авунин тегьер авай кьилдин халкь тир. ЧӀехи пай убыхриз абазин ва адигъ чӀалар хъсан чидай, гьавиляй гзаф пай тарихдарри абур гъалатӀ яз адигърин субэтнос хьиз къалурзавай.
1864 йисалди, Турциядиз куьч жедалди, убыхар ЧӀулав гьуьлуьн кьерел, Убыхия лугьудай чпин хайи чилерал гегьенш тир. Абурун кьадар тахминан 80 агъзур кас тир. Кьилин машгъулатар саларбанвал, малдарвал ва тарашхъанвал тир. Пётр Услара шагьидзавайвал, уббых тӀвар абуруз къунши черкесри ганвай, амма чпи-чпиз абуру пёх ва я апёх лугьузвай.
Къавкъаздин миллетрин арада убыхрин тӀвар-ван вирибурулайни викӀегь ва устӀар дяведарар хьиз акъатнай, Къавкъаздин тарихда убыхри чӀехи гел тунай ва Урусрин Империядихъ галаз женгера урус кьушундиз виридалайни зубра телефвилер ва къати акси румар гайи халкь — убыхар тир. Урус миллетдин пехъи душманар хьайи убыхар дяведилай кьулухъ Урус Империядиз муьтӀуьгъ тахьана вири Турциядиз акъатнай.
Тарих
1857 йисуз убых миллетдин тарих тупӀалай авур Леонтий Люльеди икӀ кхьенай:
19 виш йисан эхирда акъатай Брокгаузенан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганда ихьтин малуматар ганвай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0> «Убыхар — черкес тайифайрикай сад я. Милли жигьетдай абур черкесрин виридалайни нуфус авай абадзех миллетдиз мукьва я. Мумкин я, и кьве миллет мус ятӀа Лацу ва Афипс вацӀарин арада уьмуьр тухвай са миллет хьанай ва гуьгъуьнлай сад садавай чара хьана убыхар ЧӀулав гьуьлуьн кьерел, Хоста ва Шахе вацӀарин арадиз куьч хьанай. Вичин нубатда убыхарни са шумуд субэтносрикай ибарат тир:
1. Хоста ва Шахе вацӀарин арада уьмуьр гьалай ва сувун абаздехрихъ галаз кӀеви алакъада авай убыхар;
2. Хоста ва Соча вацӀарин арада авай чпи чпиз Саше лугьудай убыхар. Абур вири убых миллетдин арада вирибурулайни викӀегь дяведарар хьиз малум тир.
3) Соча ва Сюепсе вацӀарин арада гегьенш хьанвай Варданеяр.
Убых миллетдин арада виридалайни зурба нуфус ва гьуьрмет авай дворян фамилияр Борзенар ва Диманар тир. Абурун таъсир са убых миллетдин арада ваъ, гьатта черкес халкьарин ва жигетрин арада чкӀанай.
Кьадардиз килигна убыхар тӀимил тиртӀани, черкес миллетрин урусрихъ галаз женгера кӀвенкӀве роль къугъвазвай. Чпин викӀегьвилиз ва къуватлувилиз килигна урусри ва казакри убыхар чӀехи миллет тирди гьисабзавай. Урусрихъ галаз дявейра вири черкесар санал кӀватӀна ва абуруз регьбервал гьа убыхри ийизвай. Аскеррин арада убыхар гьамиша кӀвенкӀвечияр тир ва кьушунрин элита лугьудай кьилин кӀеретӀ туькӀуьрзавай. Вигьинар ийидайла убыхар гьамиша чандилай гъил къачурбур хьиз вилик экечӀзавай ва душмандивай къакъатайлани виридан кьулухъ амукьзавай.
Гьатта вири черкес миллетрин арада убыхар гзаф уьтквембур хьиз гьурметда авай .»
Кьадар ва чеб авай чкаяр
Къавкъаздин дяве урусрин хийирдиз куьтягь хьайидалай кьулухъ къавкъаздин миллетрин вилик шартӀар эцигнай, я урус раятвал кьабулна Кубаньдин чуьллериз куьч хьун, я уьлкведай къеце патаз. 1864-й йисара Убыхар вири сад хьиз Усман Империядиз (гилан Турциядиз) куьч хьана Балыкесир, Болу, Дюздже, Сакарья, Самсун, Коджаэли, Кахраманмараш ва муькуь илра (районра) хуьрер кутунай. Вахтар финвай абур туьркверихъ галаз акахьна чпин хайи чӀал ва милли кьетӀенвал квадарна са убых миллет хьиз терг хьанвай. А. П. Бержеди вичин «Сувавийрин Къавкъаздай куьч хьун» тӀвар алай ктабда гайи малуматрив кьурвал, Турциядиз 74 567 кас убыхар куьч хьанай. Куьч хьайидалай кьулухъ Къавкъазда вирини-вири 5-6 убых хзан (40 кас) амукьнай, абур Кубань вилаятдин Головинка хуьруьн къваларив галай адигъ хуьрера секин хьанвай.
Убыхрин субэтносар
XIX виш йисан сифте кьилера убыхриз авай субэтносар (тайифаяр, жемиятар) малум я, ибур: Субешх, Хизе, Вардане, Псахе, Саше, Соцва (Соча).
Хуьрер:
— Чизымогуа Ахмеда (ва я Апохуа) — Псахе вацӀун яргъивилихъди экӀя хьанвай. — Чизымогуа Мисоуста — Хладовский булахдин чапла пата алай.
Винихъай тӀвар кьунвай жемиятрилай гъейри убыхриз мад жемиятар авай, амма абурун тӀварарикай малуматар амукьнавач.
Сочи вацӀун сивелай 5-6 км яргъал Аршна Аху тӀвар алай убых хуьр авай.
Мутыхуасуа хуьр Гьажи Берзек Докумкудин ва адан хтул Гьажи Берзек Керантухан мулкарик квай. Сувун убыхри и хуьр 1803 йисуз Саше жемиятдин гъиляй дяведалди къакъуднай.
ЧӀал
Убых миллетдин хайи чӀал тир убых чӀал абхаз-адигъ чӀаларин группадик акатзавай. Алай чӀавуз убых чӀал терг хьанвай чӀаларикай сад я. Убых чӀал чизвай эхиримжи инсан — Тевфик Эсенч 1992 йисуз Турциядин Гьажиусман хуьре рагьметдиз фенвай.
Б. Шинкубадин «Хъфенвайбурукай эхиримжиди» романдин кьилин рольда авай касдин прототип гьа Тевфик Эсенч тир.
Тевфик Эсенч французви лингвист Ж. Дюмезилян информатор тир. Адаз ада убыхрин чӀалакай, медениятдикай, адетрикай, диндинкай ва уьмуьрдикай малуматар ганай. И чирвилер ада Убыхияда дидедиз хьана чӀехи хьанвай вичин чӀехи буба Ибрагьимавай къачунай.
Ванерин жуьреба-жуьревилиз килигна убых чӀал дуьньядин рекордсменрикай сад тир. Алимрин фикирралди чӀала 84 ахъа ванерин фонемар ава.
Убыхрин чехирбанвал
1837 йисуз царьдин генерал И. Ф. Бларамберга туькӀуьрай «Къавкъаздин тарихдин, топографиядин, статистикадин, миллетрин ва дявевилин» очеркда икӀ кхьенай :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0> «Абурун чилер пара мублагъбур я ва гзаф аявал тӀалабзавач. Вирида ципицӀар цазва, иллаки убыхри. Адакай абуру зурба кьадарра акьалтӀай хъсан чехир гьазурзава, адаз абуру чпин чӀалал сана лугьузвайди я. ГьакӀни, абуруз пара кьадар мейваяр ава, хъсан ва кьери сортарин ичер, пӀинияр, чуьхверар, шефтелар. Мегрелияда гьалтзавай хьиз, абуруни кьетӀен жуьредин кӀеви вирт гьазурзава. Гьа вирт це акадарна хъвазвайди я».
Ирландиядин шегьерар
Ирландияда Local Government Act 2001 къанунди агъадихъ галай шегьер хьтин яшамишдай чкайрин жуьреяр тайинарзава:
Эхир нетижада, къалурнавай 2001-лагьай йисан къанундиз килигна, Ирландияда 85 шегьер ава.
Сиягь
Агъадихъ ганвай сиягьда ирландиядин шегьерар ва абур акатзавай графвилер къалурнава. Дун-Лэаре-Ратдаун, Литрим ва Кьиблепатан Дублин графвилера шегьерар авач.
Умуми карта
Картадин легенда:
Курми хуьруьнсовет
«Курми» хуьруьнсовет (Село Курми) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Курми хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Курми хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 534 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Нурметова Саимат Гьамидан руш
' Нурметова Саимат Гьамидан руш — лезги шаир.
1938 йисуз КцӀар райондин Аваран хуьре дидедиз хьана. Адан бубадин кӀвал лезги руьгь квай инсанрин макан тир. Гьамидахъ иер ван авай, ада халкьдин манийрал илигайла вири гьейран жедай. Касдин и алакьун ругуд веледдизни ганвай. Абурукай кьведакай: Саиматакайни Заиракай жегьилзамаз шаирар хьана. Саимат хуьре юкьван мектеб куьтягьна, Къайинбег Шихкъайибоваз гъуьлуьз фена. Абурухъ са хвани 5 руш хьана. Гьалал зегьметдив, бахтавардиз кьил хуьзвай хизанди. Къени къилихрин, кӀвалин-къан дишегьли тир Саиматан кӀвале рябет, гьуьрмет авай. Яргъал йисара элдин мярекатриз ярашух гайи, вичин шиирар хуралай кӀелуналди сейли хьайи Саимат халисан шаир тир. Гьар дуьшуьшдиз, гьар кьисадиз кутугай чӀал теснифдай ада. Иллаки гьахъсузвилер эхиз жедачир дишегьлидивай. Вичин гаф хцӀидаказ лугьудай. Халкьдин манийрални баядрал рикӀ алай адан. Мехъерар, мелер, суварар ам галачиз кьиле фидачир. Тазиятдин межлисринни абур тир ам, лугьунрал атайла Саиматав кьадайди авачир. Саиматан чӀалар къедалди халкьдин мецера ава.
Бебели
Бебели — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Хаспуладуба муниципалитетдик акатзава.
Вини Кавкамахи
Вини Кавкамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Кавкамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 455 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Гьемзетов Гьемзет Агъамирзедин хва
Гьемзетов Гьемзет Агъамирзедин хва — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхьираг ва журналист.
1956 йисан 18 июлдиз Кьурагь райондин КӀирийрин хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн юкьван мектеб, Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, ада Кьуьчхуьррин муьжуьд йисан мектебда чӀаланни литературадин муаллимвиле ва Магьачкъалада «Коммунист» газетдин мухбирвиле кӀвалахна. 1994 йисалай "Дагъустан" телерадиокомпанидин лезги эдебиятдин гунугрин редакторвиле кӀвалахзава. Гь. Гьемзетова мектебда амаз гьикаяяр кхьиз эгечӀна. Адан очеркар, гьикаяяр, къаравилияр ва мезелияр ("Паб чуьхвей дустар", "Къизилдилай багьа", "Угъри жагъурай самакат", "Председатель гуьзгуьдин вилик" ва мсб.) лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, радиодай кӀелзава. 2001 йисуз «Паб чуьхвей дустар» тӀвар алай ктаб печатдай акъатна. Заридин гьикаятдин эсеррин кьилин тема алай девир ва адан эксиквилер я. Гьемзет Гьемзетов УФ-дин журналистрин ва Лезги кхьирагрин садвалдин член, 1999 йисалай ЛКС-дин идарадин председателдин эвез я.
Эюбов Насир
Эюбов Насир — лезги драматург ва шаир.
1910 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Бакуда университет куьтягьна ада математикадин муаллим яз гзаф йисара Ахцегь, Докъузпара ва Рутул районрин мектебра кӀвалахна. Н. Эюбова вичин вири уьмуьр Ахцегьрин халкьдин театрдихъ ва драматургиядихъ галаз алакъалу авуна. Зариди цӀудралди чӀехи ва гъвечӀи пьесаяр ("Бахтияр", "Гьейран", "Элкъуьр хъувур тупӀал" ва мсб.) кхьена ва абур сегьнеда эцигна. Бязи эсерар чапдиз акъатна ва Дагъустандин халкьдин туькӀуьрунрин кӀвалин кӀватӀалра гьатнава. Зари 1974 йисуз хуьре рагьметдиз фена.
Бейхъишлах
Бейхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Жанахир муниципалитетдик акатзава.
Къенберов Усман Хелилан хва
Къенберов Усман Хелилан хва — лезги шаир ва публицист.
1957 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана. Ада Миграгърин юкьван мектеб ва Москвада Эдебиятдин институт куьтягьна. Гзаф йисара "Кард" журналдин редакцияда кӀвалахна. Ам са жерге гьикаяйрин, очеркрин ва макъалайрин автор я.
1989 йисалай У. Къенберов лезги халкьдин милли месэлаяр гьялунал машгъул хьана: «Садвал» гьерекат ва «Лезги кхьирагрин садвал» тешкилунин карда иштиракна, лезгийрин садлагьай аслу тушир газет «Лезгистандин хабарар» тешкилна.
Заридин гьикаяр ("ЦӀегьребала", "КӀицӀин вилер" ва мсб.) газетризни журналриз акъатзава. Абур хайи тӀебиатдикай, ватандикай, инсанрин кьадар-кьисметдикай я.
Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва
Искендеров Абдуллагь Гьажимурадан хва (1911–1983) — чӀехи лезги шаир ва кхьираг.
Шари 1911 йисан 16 майдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Советрин девирда ада Бакуда кьилин чирвилер къачуна, гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда, тарихдин муаллим ва директор яз, кӀвалахна. «ДАССР-дин мектебрин лайихлу муаллим» тӀвар ва кьве орден къазанмишна. И вири йисара ам гьикаятдин эсерар: "Элдин хва", "Къиргъин" ва мсб. кхьинални машгъул тир.
А. Искендеров «Самур» тӀвар алай чӀехи романдин автор я: и эсер кьве паюникай ва пуд ктабдикай ибарат я. Романда лезги халкьдин XIX–XX виш йисарин уьмуьрдин гегьенш шикилар ганва, Октябрдин инкъилабдин ва Советрин девирдин сифте йисар къалурнава. Ам Даггизда 1964, 1968 ва 1976 йисара чапдай акъатна. А. Искендерова лезги гьикаятдик вичин пай кутуна. Адан туькӀуьрунар тамамвилелди жагъун тавуна ама. А. Искендеров 1983 йисуз Мегьарамдхуьре рагьметдиз фена.
Гьуьсейнов Ибрагьим Келбиханан хва
Гьуьсейнов Ибрагьим Келбиханан хва (1935–2014) — машгьур лезги шаир, публицист, драматург ва таржумачи.
Вичин уьмуьрдин эхиримжи йикъалди ада туькӀуьрунрин рекье бегьерлудаказ зегьмет чӀугуна. Адан къелемдикай цӀудралди ктабар, очеркар, критикадинни публицистикадин макъалаяр хкатна. Шаирдин эсерар Дагъустандин халкьарин ва урус чӀалариз таржума авунва. Лезги шииратда ада кӀвенкӀвечи чкайрикай сад кьазва. Ибрагьим Гьуьсейнован туькӀуьрунрин алем таъсирлу лирикадалди, цӀийи темайралдини месэлайралди, жанрайралдини строфический композициядин кӀалубралди, фасагьат чӀалалди девлетлу я. Устадди жегьил шаирриз куьмекар гузвай, мукьвал-мукьвал Лезгистандин хуьрериз мугьман жезвай, чкадин агьалийрихъ галаз гьалтзавай, абуруз вичин ва маса шаиррин эсерар кӀелзавай, лезги шииратдин агалкьунрикай суьгьбетзавай
Уьмуьрдикай
Ибрагьим Гьуьсейнов 1935 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Алкьвадрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарай жегьил ДГьУ-дин филологиядин факультетдик экечӀна. Кьилин чирвилер къачурдалай кьулухъ ада са йисуз хайи хуьруьн юкьван мектебда урус ва лезги чӀаларин муаллим яз кӀвалахна. 1960–1962 йисара Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. Гуьгъуьнлай ада жуьреба-жуьре йисара лезги чӀалал акъатзавай “Дуствал” альманахдин, Даградиокомитетда эдебиятдин гунугрин редактордин ва лезги вещаниедин чӀехи редактордин везифаяр тамамарна. 1951 йисалай вичин эсерар чапдиз акъудиз гатӀунай И. Гьуьсейнов 1960 йисуз СССР-дин кхьирагрин Садвалдиз кьабулна. Ибрагьим Гьуьсейнован туькӀуьрунрикай хейлин алимри, критикри чпин фикирар лагьанва, макъалаяр кхьенва. Кьилди къачуртӀа, абурун жергейра филологиядин илимрин доктор Рагьимхан Келбиханов, ДГУ-дин профессор Гьажи Гашаров, педагогикадин илимрин кандидат Исламудин Гьуьсейнов, филологиядин илимрин кандидат Халидин Эльдаров, филологиядин илимрин доктор Гуьльнара Темирханова, Дагъустандин халкьдин шаирар тир Расул Гьамзатов, Шагь-Эмир Мурадов ва хейлин масабур ава. Амма шаирдин туькӀуьрунриз гегьенш анализ Мадина Келбихановадин 1999 йисуз чапдай акъатнавай “Ибрагьим Гьуьсейнован лирика” диссертацияда ганва. Са шумуд кьиликай ибарат и кӀвалахда алимди шаирди арадал гъанвай образар, шиирра къарагъарнавай месэлаяр, лирика, сатира, композициядин кьетӀенвилер ва маса патар жагъурнава.
Ибрагьим Гьуьсейнов вичин уьмуьрда гьамиша халкьдин пад хвейи, писни-хъсан чинал лугьудай, Лезгистан вири патарихъай виликди финихъ тамарзлу чӀехи ватанперес тир. Аллагьдин патай ганвай кьетӀен алакьунрикай менфят къачуна, ада шиирралди, СтӀал Сулеймана хьиз, девирдин гьахъсузвилер, нукьсанар русвагьнай, сувавийриз инсанвилин ерияр гьамиша вине кьуниз эвер ганай.
Бустанчи
Бустанчи — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Бустанчи хуьр, Гьажиабдурегьимуба ва Сибируба хуьрер акатзава.
Хъачмаз
Хъачмаз — Азербайжандин кефер пата авай шегьер. Хъачмаз райондин административ юкь. Кудиал вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Шегьердин агьали саки 40 агъзур касди туькӀуьрзава. Ина лезгияр, татар, урусар, азербайжанвияр, туьрквер ва Шагьдагъ группадин халкьар (кърызар, жекар ва мсб.) хьтин миллетар яшамиш жезва.
Асваров Муьгьуьдин Рустаман хва
Асваров Муьгьуьдин Рустаман хва (1912–1938) — лезги шаир.
1912 йисуз Самур магьалдин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада вичин бубадивай кӀел-кхьин ва илимрин дибар чирна, Ахцегьа ШКМ-да кӀелна ва Бакуда муаллимвилин курсар куьтягьна. Гзаф йисара Азербайжандин ва Дагъустандин мектебра кӀвалахна. М. Асварован сифте шиирар 30-йисара лезги ва азербажан чӀаларал «ЦӀийи дуьнья» ва «Ени гьеят» газетриз акъатиз эгечӀнава. Жегьил зариди хайи хуьруькай, иер тӀебиатдикай ва Советрин девирдикай гьевеслу чӀалар туькӀуьрна. "Лезги руш", "Мектебдиз ша кӀелиз" ва маса шиирар лезги эдебиятдин хрестоматийра гьатна. Адан ирс кӀватӀунал Касбуба Азизханов машгъул я.
Муьгьуьдин Асваров 1938 йисуз жегьилзамаз рагьметдиз фена.
Стальская Лидия Мирзеюсуфовна
Стальская Лидия Мирзеюсуфовна — лезги шаир, чӀехи лезги шаир СтӀал Сулейманан хтул я.
Азизханов Касбуба Лукьманан хва
Азизханов Касбуба Лукьманан хва, лакӀаб Чепер Касбуба — тӀвар-ван авай лезги шаир ва публицист.
Стальская Лидия Мирзеюсуфовна
1957 йисуз Агъа СтӀалдал дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологический факультет куьтягьна. Гзаф йисара Агъа СтӀалдал вичин чӀехи бубадин, Сулейманан, музейдин директорвиле кӀвалахнава. Ам «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я. Лидияди мектебда амаз манияр ва шиирар кхьиз эгечӀна. Адан эсерар газетриз акъатзава ва "Куьредин ярар" кӀватӀалдик акатнава. Зари хайи тӀебиатдал, ватандал кьару я. "Багьа я заз" шиирда авторди кхьизва: "Багьа я заз зи хуьруьн руг, кьарадавай куьчеярни. Багьа я заз зи бубад муг, рехи хьанвай дидеярни..."
Азизханов Касбуба Лукьманан хва
Чепер Касбуба 1928 йисан 5 февралдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин юкьван мектеб, Москвада вири кьилин партийный школа куьтягьна. Гзаф йисара Агъул, Ахцегь районрин ва республикадин "Коммунист" газетрин кьилин редакторвиле кӀвалахна, КПСС-дин Ахцегь райкомдин 2-секретарвилин везифаяр тамамарна. Гьукуматдин пишкешар ва «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» тӀвар къазанмишна. Азизханован шиирар, "Чепер Касбуба" тӀвар алаз, 1946 йисалай чапдиз акъатзава. Зари цӀудралди шиирин, манийрин, поэмайрин автор я. Абурукай шаирдин "Девирдин зенг", "Суван цуьквер" ва "Зи зираят" ктабар ибарат хьанва. Чепер Касбуба хайи ватандал, ва тӀебиатдал, ашукь шаир я. «Зи зираят» шиирда зариди вичин зиярат хайи ватан Чеперин хуьр яз гьисабзава. Чепер Касбуба «Лезги кхьирагрин садвалдин» член тир.
Маали хуьруьнсовет
«Маали» хуьруьнсовет (Село Маали) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Маали хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Маали хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 107 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Яралиев Имам Музамудинан хва
Яралиев Имам Музамудинан хва — лезги шаир, Дагъустандин жемиятдин ва сиясатдин тӀвар-ван авай кардар, «Дербент шегьер» муниципалитетдин кьил (2010—2015), Дагъустандин прокурор (1995—2006), ДР-дин Халкьдин КӀватӀалдин депутат (1995—1999), ДР-дин Гьукуматдин Советдин член (1998—2002).
Уьмуьрдикай
Имам Яралиев 1956 йисан 2 январдиз СтӀал Сулейманан райондин Вини СтӀал хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван мектеб ва яру дипломдалди Дагъустандин университетдин юридический факультет куьтягьна. Гзаф йисара республикадин ихтиярар хуьзвай идарайра кӀвалахна.
«Гьуьрметдин ордендиз», «УФ-дин лайихлу юрист» тӀварцӀиз ва юстициядин Гьукуматдин 2-дережадин советниквилиз лайихлу хьанва.
Имам Яралиева мектебда кӀелзавай йисарилай шиирар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъатзава, «Куьредин ярар» кӀватӀалдик акатнава. Зариди «МуьтӀуьгъ я чун» шиирда СтӀал Сулейманан къаматдиз ва шииратдиз чӀехи къимет ганва: ''«Вун рекьидач, вун виридаз рагъ жеда. Вун гьамиша халкьдин рикӀе сагъ жеда».'' «Пуд стӀалар» шиир манидиз элкъвенва: ам музыкадал эцигнава ва сегьнейрилай устадри лугьузва.
2000 йисалай Имам Яралиев гьар йисуз Ахцегьа кьиле физвай лезги халкьдин «Шарвили» сувар тешкилзавай ва кьиле тухузвай комитетдин председатель я. Адан алахъунрин куьмекдалди дуьньядиз «Шарвили» эпосдин ацӀай текст лезги ва урус чӀаларал акъатна.
Пишкешар
1994 йисуз Имам Яралиев Урусатдин Федерациядин лайихлу кардар, 1997 йисуз УФ-дин лайихлу юрист ва Кьведлагьай дережадин юстициядин гьукуматдин советник тӀварар къазанмишнай. 1999 йисуз «Баркаллувилин Орден», гьа йисуз тӀвар алай яракьдин ва Урусатдин Федерациядин Юстициядин Министерстводин Вини дережадин ведомстводин медаль тир — Анатолий Конийдин медальдин сагьиб хьанай.
Бабаханов Майрудин Бабаханан хва
Бабаханов Майрудин Бабаханан хва — лезги шаир.
Бабаханан шиирар лезги газетринни журналрин чинриз фадлай акъатзава. Ам "Муьгьуьббатдин куьче" ва "Гъетери табдач" ктабрин автор я. Абурай автордин алакьунар ва устадвал аквазва.
Узнимахи
Узнимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 910 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Чех чӀал
Чех чӀал (чпин тӀварар — čeština, český jazyk) — чехрин чӀал я. Славъян чӀаларин рагъакӀидайпатан хилик акатзавай индоевропадин чӀал я. Виридалай мукьва тирди — словакди чӀал я. Чехияда кьилди сад тир гьукуматдин чӀал я.
Воскресенское (Дубна район)
Воскресенское — Тула вилаятдин Дубна районда авай хуьр. «Воскресенско» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин тек ва кьилин хуьр я.
География
Хуьр Упа вацӀал, «Тула-Одоев» авторекьел ала. Райондин юкьвал кьван авай яргъалвал — 12,4 км, вилаятдин юкьвал кьван — 40,5 км я.
Хуьруьн тарих
Садлагьай тӀвар кьун — 1777 йис, Тесницкое хуьр яз (чилер-никӀер чара ийидайла). Са арадлай хуьруьз гьа чкадин клисадиз талукь тӀвар Воскресенское гана. Элкъвена къваларив гвай чкаяр Урусовар князрин иесивилик акатзавай тир. Урусатдин лукӀвал (урус. «крепостное право») гьич авурла, хуьр фад вилик физ гатӀумна. С. Н. Мальцева (1869—1931)гьакимвал авур чӀавуз ада хуьре майишат тухунин хъсанрун кьиле тухузвай тир. Ада хъсан идара ийизвай касдиз, хъсан джиджи (эрекь) чӀугвазвайдаз, тварархъандиз кӀвалахдал ша лагьана.
НикӀин кӀвалахни малдарвал менфят авайди хьана. ЦӀуру Урусоврин кӀвалин патав Мальцева къени там, са шумуд майишатдин эцигунар, чӀем хкуддай бицӀи завут, балкӀандин цур гвай пачагьдин хьтин цӀийи кӀвал эцигна.
Эхен революция гатӀумайла Мальцев Франциядиз уьмуьр гьалдайвал хъфена. Адан кӀвачихъ ихьтин эхир гафар гьисабзава: «Вири захъ авай затӀар халкьариз тазва. Чи чӀавар акьалтӀарна». Мальцеван мал-девлетар гьукуматдин иеси тир шеъ хьана, абур «кесибвилин комитетриз» (урус."комитеты бедноты")гана.
Адан усадьбада хуьруьн идара, са арадлай ирид йисан мектебни чкайрал ацукьна. 1927 йисалай кьульухъ дарамат диде-буба авачир аялар хуьдай кӀвал хьиз кардик кутазвай тир. Ватан ЧӀехи дяведин чӀавуз и тешкилат Уралдиз акъудна. 70-лагьай йисарилай кьулухъ усадьба мектеб кӀвалахун патал тайинарна.
Агьалияр
Хуьре 3 740 (2011 й.) касди уьмуьр гьалзава.
Хуьруьнсовет
Воскресенское са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкь я.
Спорт
Гьар йисуз Воскресенское хуьре «Веденинан лыжня» тӀвар алай фадлай адет хьанвай лыжайрин спортдин акъажунар кьиле тухузвайди я.
Агьмедпашаева Саират
Агьмедпашаева Саират — лезги шаир.
1958 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Кьулан СтӀал хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб куьтягьна ва "Куьредин ярар" газетдин редакцияда кӀвалахна. Шаир дидедивай пай къачунвай руша мектебда амаз харусенятдин эсерар теснифиз эгечӀна. Ада тӀебиатдикай, муьгьуьббатдикай ва уьмуьрдикай кхьенвай шиирар лезги газетризни журналриз ("Литературадин Дагъустан", "Дагъустандин дишегьли" ва мсб.) акъатзава.
Заридин рикӀ алай жанр рубаияр, дерин фикир квай кьуд цӀарцӀин шиирар я. Саиратан рубаияр "Куьредин ярар" кӀватӀалда гьатнава.
Мингьажев Серкер Субгьанвердидин хва
Шаир 1912 йисуз Самур магьалдин Текипиркент хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди Миграгърин мектебда, Дагъустандин чилерин техникумда ва Краснодардин партийный школада кӀелна. Агъул ва Докъузпара районра жавабдар къуллугъар авуна. Зари гзаф йисара Лезги радиодин редактор ва "Коммунист" газетдин редактордин заместитель хьана. Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна, ам пуд ордендизни медалриз, «Дагъустандин культурадин лайихлу работник» тӀварцӀиз лайихлу хьана. С. Мингьажев цӀудралди хци макъалайрин ва очеркрин автор я. Зари 80-йисара гьикаятдин эсерар теснифунал элячӀна, ада са шумуд повесть чапдай акъудна: "Уьмуьрдин гелер", "Ялавлу уьмуьр", "Лахта тахьай иви", "Кьисасчияр", "ГъвечӀи разведчик" ва "РикӀел цвалар". Абур лезги хуьруьн уьмуьрдикай ва Ватандин ЧӀехи дяведикай кхьенвай эсерар я. Серкер Мингьажев 1996 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Чахчахлу
Чахчахлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Шоллар муниципалитетдик акатзава.
Славян чӀалар
Славъян чӀалар, славян чӀалар — индоевропадин хизандин мукьва чӀаларин кӀватӀал я. Европадани Азияда чкӀанвайбур я. ЧӀаларал рахадайбурун виридан кьадар 290 миллиондилай пара я. Славъян кӀватӀалдик акатзавай чӀалар чӀехи дережадин сад хьтинвилелди чара я.
Чаравилин хилер
Мукьвавилиз килигна, славъян чӀалар адетдалди пуд хилез чара ийизва: рагъакӀидайпатандиз, кьиблепатандизни рагъэкъечӀдайпатандиз. Гьар хилин къене ийизвай чарадик вичин кьетӀенвилер квайди я. Гьар славъян чӀал литературадин чӀални гьар вичин чкадин нугъатар кутазвайди я. Гьар славъян чӀала нугъатдин куьлуьрун сад хьтинди туш.
Испаниядин шегьерар
Испаниядин шегьерар - Испаниядин чӀехи шегьерар квай сиягь я. Агъадихъ ганвай сиягьдик шегьерар чпин агьалийрин кьадар тӀимил хьунин тегьерда ва чеб акатзавай автоном жемят къалурунихъ галаз кутунва.
Сиягь
Сиягьдик 200 агъзурдилай пара кас авай Испаниядин шегьерар кутунва:
СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва
СултӀанов Балакъардаш СултӀанан хва (1913–1942) — лезги шаир ва кхьираг.
Шаир Балакъардаш 1912 йисуз Куьре магьалдин Къартас хуьре дидедиз хьана. Адан бубадин тӀвар СултӀан, дидедин — Бисен тир. Фад етим хьайи Балакъардаша батраквал авуна. Хуьруьн мектеб ва Дербентдин педтехникум куьтягьна, Агъа СтӀалрин мектебда муаллимвиле кӀвалахна. Адан паб Нисеханум тир, чпиз пуд велед авай: Сабира, СултӀан ва Рая.
Балакъардаш жегьил йисарилай шиирар теснифунал машгьул хьана. И карда ада СтӀал Сулейманавай тарсар къачуна. Сифте шиирар ("Зи вахаз", "Пионерар" ва мсб. ) райондин «Колхоздин пайдах» ва республикадин «ЦӀийи дуьнья» газетриз акъатна.
Б. Султанован туькӀуьрунрин арада «Батрак Агьмедан кьиникь» поэмади чӀехи чка кьазва. ЦӀийи уьмуьр туькӀуьрзавай йисариз бахшнавай эсерди Б. Султанован тӀвар лезги шаиррин арада тестикьарна. Ватандин ЧӀехи дяве гатӀун хьайила, Б. Султанов гуьгьуьллувилелди фронтдиз фена. Зари 1942 йисуз дяведа кьегьалвилелди рагьметдиз фена.
Жанахир
Жанахир — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Жанахир хуьр, Бейхъишлах ва Мегьрелихъишлах хуьрер акатзава.
Тарих
Хуьруьн бине Къуба райондин Алик хуьряй иниз куьч хьанвай аликвийри кутунвай. Вилик хуьруьн тӀвар «Агъа Алик» тир. Алик чӀалал Жанахир гаф «цуниз виже текьвер чил» лагьай чӀал я. Хуьруьн бине кутунвай тарих гилани чир туш.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 713 кас я. Ина Шагьдагъ халкьарик акатзавай аликар яшамиш жезва.
Чахмагълу
Чахмагълу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарачи муниципалитетдик акатзава.
Селибур
Селибур (Selibur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун гъвечӀи хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Азербайжандин туризмдин комитетди и хуьруьз кьве йикъан сиягьатар туькӀуьрзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, СтӀур хуьруьн мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай тахминан 76 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьре вирини-вири 8 хзан амукьзава. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Чалда хуьруьнсовет
«Чалда» хуьруьнсовет (Село Чалда) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Чалда хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 300 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Оружев Фехреддин
Оружев Фехреддин — лезги шаир.
Ф. Оружева фадлай лезги ва урус чӀаларал шиирар теснифзава. Адан эсеррай ("Чилер кӀеви я", Лезги руш", "Хьайи чӀавуз перишан" ва мсб.) ватандиз вафалувал, михьи муьгьуьббат аквазва. 1999 йисуз шаирдин сад лагьай ктаб "Цавал стӀалар" урус чӀалал чапдай акъатна.
Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва
Шагьбалаев Шагьбала Умаран хва — лезги шаир.
1960 йисуз Докъузпара райондин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Мектебра муаллимвиле ва Дагъустандин радиодин мухбирвиле кӀвалахна.
Ш. Шагьбалаеван шииратдин эсерар лезги газетринни журналрин чинриз акъатзава, "Къуьлуьн кьилер", "Тавази гад" уртах кӀватӀалра гьатнава. Зари "Карвандин рехъ" ва "Зенгер" ктабрин автор я.
Эфендиев Осман Мамедан хва
Эфендиев Осман Мамедан хва — лезги шаир ва алим.
Алим 1912 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада сифте вичин буба Мегьамедавай кӀелиз-кхьиз чирна, ахпа хуьруьн мектебда, Дербентдин педтехникумда, Азербайжандин пединститутда кӀелна. Москвада аспирантура куьтягьна, гзаф йисара меркездин институтра кӀвалахна, философиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къачуна. Вишелай виниз илимдин макъалаярни ктабар кхьена ва чапдай акъудна. ЦӀийи несилриз дерин чирвилер ва тербия гана. Алимдиз лезги, урус, араб, туьрк, азербайжан, инглис, фарс ва немец чӀалар чидай. Осман Мегьамедович жегьил вахтарилай шиирар, гьикаяяр ва повестар теснифунал машгъул хьана: «Дагъустандин кесибар» газетдиз макъалаяр, гьикаяяр ва "Дагълара бунт" повесть акъудна. И газетдин къуллугъчи яз, Осман Мегьамедовича Дербентда тарихда сифте яз лезги кхьирагрин ассоциация тешкилна ва адан жавабдар секретарвал авуна. Эфендиева лезги эдебиятдик, медениятдик ва илимдик вичин пай кутуна. Мегьамедан хва Осман 1972 йисуз Москвада рагьметдиз фена, гьана кучукнава.
1711 йис
1711 йис (са агъзурни иридвишни цӀусадлагьай йис) — чи эрадин 1711-лагьай йис. XIII виш йисан 11-лагьай йис я.
1712 йис
1712 йис (са агъзурни иридвишни цӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1712-лагьай йис. XIII виш йисан 12-лагьай йис я.
1713 йис
1713 йис (са агъзурни иридвишни цӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1713-лагьай йис. XIII виш йисан 13-лагьай йис я.
1714 йис
1714 йис (са агъзурни иридвишни цӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1714-лагьай йис. XIII виш йисан 14-лагьай йис я.
1715 йис
1715 йис (са агъзурни иридвишни цӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1715-лагьай йис. XIII виш йисан 15-лагьай йис я.
Чылгъыр
Чылгъыр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Чылгъыр хуьр ва Менжеруба хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 609 касди туькӀуьрзава.
Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва
Бабаев Саидмегьамед Жабраилан хва — лезги шаир.
Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва
Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва — лезги шаир.
Какмахи
Какмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Агъарагьимов Агъарагьим Темиршагьан хва
1960 йисан 15 декабрдиз Докъузпара райондин Къара-Куьре хуьре дидедиз хьана. Адан юкьван мектеб ва Магьачкъаладин культурадин училище куьтягьна. А. Агъарагьимов фадлай шиирар кхьинал машгъул я. Уьмуьрдин ва тӀебиатдин жуьреба-жуьре гьаларикай теснифзавай эсерар газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. Заридин туькӀуьрунра аялар патал кхьенвай шиирри, имуча-мучайри чӀехи чка кьазва.
Какмахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Какмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 616 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1716 йис
1716 йис (са агъзурни иридвишни цӀиругудлагьай йис) — чи эрадин 1716-лагьай йис. XIII виш йисан 16-лагьай йис я.
1719 йис
1719 йис (са агъзурни иридвишни цӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1719-лагьай йис. XIII виш йисан 19-лагьай йис я.
Юсуфов Рамазан Юсуфан хва
Юсуфов Рамазан Юсуфан хва — лезги алим ва шаир. Тарихдин илимрин доктор.
Рамазан Юсуфова аял вахтарилай шиирар теснифзавай, абур 30-йисара чапдиз акъатиз эгечӀнава. Зариди аялар патал теснифнавай кӀватӀалар («Зи дустарин хиялар» ва «ЦӀелхемрин яла») печатдай акъудна.
Р. Юсуфов 1992 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
1720 йис
1720 йис (са агъзурни иридвишни къадлагьай йис) — чи эрадин 1720-лагьай йис. XIII виш йисан 20-лагьай йис я.
Чилегир (Хъачмаз)
Чилегир — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
1718 йис
1718 йис (са агъзурни иридвишни цӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1718-лагьай йис. XIII виш йисан 18-лагьай йис я.
КьепӀир Къазмаяр
КьепӀир Къазмаяр (Кабир-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 16 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьана сад хьанвайди я. Хуьруьн чилерин майдан — 29 км² я.
Тарих
КьепӀир Къазмайрин тарих вичин бинедин КьепӀир хуьруьхъ галкӀанва.
Хуьруьн бине, 1878 йисалай 1930 йисал кьван Кьурагь райондин суван КьепӀир хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. КьепӀир Къазмайрилай гъейри, кьепӀирвийри Ярукьвалар хуьрни арадал гъанвай. 1966 йисан чукӀурдай чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь райондин Хуьрехуьруьн са пай куьч хьанвай. Гила хуьре кьепӀирвийрилай гъейри Кьурагь райондин Хуьрехуьруьнни Кукваз хуьруьн, Докъузпара райондин КӀама Кучун хуьруьн ва Рутул райондин Вруш хуьруьн (рутулар) эгьлиярни ава.
Азадугъли
Азадугъли (Азадоглы) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Азадугъли» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
КьепӀир Къазмаяр
Тарих
1936 йисуз хуьре пуд классрин кабинетар авай сифте кьилин мектеб эцигнай. 1948 йисуз и мектеб сифте ирид йисан мектебдиз, гуьгъуьнлайни юкьван мектебдиз элкъуьрнай
Азадугъли
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, дуьз Дербент райондихъ галаз сергьятдал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39,5 км яргъал ала.
КьепӀир Къазмаяр
Тарих
1966 йисуз КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. Гьа а йисузни «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа туьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А чӀавуз хуьр электричестводив таъмин хьанай, радио кӀвалахзавай.
Азадугъли
Тарих
Виликан азербайжан хуьр я.