cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ихрек
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Къара-Самур вацӀун дугуна, адак Муклух вацӀ акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.
Тарих
Чкадин чӀалал хуьруьн тӀвар, чи чка ва я ирид сихилрин чка мана гузвай — Йирак я. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисади лугьузва хьи, Ихрек хуьр, сад садан мукьвал алай ирид гъвечӀи сихилрин хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я: Хъыртаида, Харабрымыкда, Хвалирмыхда, КӀелидихда, Сырымыда, Риттимыхда ва ХыӀрыцӀ. Вири санлай кьуд сихилрикай ибарат тир и хуьрерин эгьлияр гилан Ихрек хуьруьз куьч хьана гьарда чпиз са мягьле туькӀуьрнавай:
XIX виш йисуз Ихрек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Ихрек хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 312 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ихрек хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 1 725 кас тир.
Алай чӀавуз хуьре гуьгъуьнин 41 сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: Агъамаьшды, Аьскаьраьшды, АӀбдуладиешды, АӀшдийшды, Баширашды, Былыйшды, Ваьлиешды, Вердиешды, ГьаӀджиешды, ГьаӀджимирзаьещды, ГьаӀсаьсыйшды, Гьудуйшды, Даьвыдаьшды, Даьмыраьшды, Даьрмаьнышды, Заманаьшды, Исмиешды, ЙаӀгьеваьшды, ЙаӀгьеешды, Каьмилаьшды, Кьасымаьшды, Маллаьшукураьшды, Манафаьшды, Мамытыйшды, Маьгьдиешды, МаӀгьмыдаьшды, МаӀмаьваьлиешды, Наьдираьшды, НуӀгьаьшды, Раджабаьшды, РаьшитӀаьшды, Саьмаьдаьшды, СаӀъдиешды, Уджагьаьшды, УӀмаӀрийшды, УӀсмаӀлаьшды, Хизриешды, ШаӀьаӀбаӀсаьшды, ЫӀсаьешды..
Туьрк чӀалар
Туьрк чӀалар — Азияда ва РагъэкъечӀдай патан Европада гегьеншдиз чкӀанвай ва гиман тирвал алтай чӀаларин хзандик акатзавай сад-садаз мукьва тир чӀаларин группа я. Туьрк чӀаларин ареал Колыма вацӀалай Аравилин гьуьлуьн кьерерал кьван экӀя хьанва. Рахазвайбурун санал кьадар — 167,4 миллиондилай виниз я.
Гъвандик
Гъвандик (Кандик, Гъванжжикк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Гъвандик» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 7,2 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гъвандик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Арчуг ва Чувек хуьрерихъ галаз Гъвандик хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Замбиядин яшамиш жезвай чкайрин сиягь
Замбиядин шегьерар (ингл.Cities in Zambia) - Замбия уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чкайрин сиягь.
Хпеж
Хпеж (Хпедж) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Шимихуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 7 км яргъал чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Хпеж хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Кукваз, Урсун, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 233 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хпеж хуьруьн агьалияр 510 кас тир.
Демократиядин Республика Конго
Демократиядин Республика Конго, ДРК (République Démocratique du Congo), 1971—1997 йисуз — Республика Заир, 1960—1964 йисуз — Республика Конго — юкьван патан африкада авай гьукумат.
ТӀвар
ДРК-дин тамам тӀварар: République Démocratique du Congo — француз чӀал Republíki ya Kongó Demokratíki — лингала чӀал Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi — конго чӀал Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo — Суахили чӀал
Провинцияр
ДРК — унитар республика я; 11 провинцияр (province) акатзава.
Тилитль-Гидатли наибвал
Тилитль-Гидатли наибвал (Тилитль-Гидатлинское наибство) — 1895 — 1928 йисара Гуниб округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвилин кьилин хуьр — Урада хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Тилитль-Гидатли наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Гъенер вацӀ
Гъенер вацӀ — Азербайжандин КцӀар районда авай вацӀ. ВацӀун вини кьиле авай кьерел ГъенервацӀ хуьр ала.
I Фарнаваз
I Фарнаваз (ფარნავაზ I) ( — ) — Гуржистандин пачагь, Фарнавазианин династиядай.
Сердар Амин
Сердар Амин — Азербайжандин кхьираг, зари ва сценарист.
1988 йисуз Къубада дидедиз хьанва. 1994 йисуз бубадин хуьр тир КцӀар райондин Агъа Лакар хуьруьз хтанвай. Кьве ктабрин кирам я: "Кьемкьердин лугьунар", "Шеиралты".
Дашжа
Дашжа — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердин къвалав чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 747 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Сократес
Со́кратес Бразиле́йру Сампа́йу ди Со́за Вие́йра ди Оливе́йра ва я Со́кратес (Sócrates Brasileiro Sampaio de Souza Vieira de Oliveira) (, Белен, Пара штат —, Сан-Паулу) — бразилиядин футболист, зур хуьдайди, 1982 ва 1986 йисара хьайи дуьньядин чемпионатра Бразилиядин кӀватӀи командадин капитан тир.
World Soccer журналди гузвай къиметриз килигна Сократес XX виш йисан виридалайни хъсан футболистрин сиягьда 63-й чкадал ала. ФИФА 100 иштиракчи я.
Профессионал карьера туькӀуьрай футболист ятӀани ада Бразилиядин Сан-Паулу университетда духтухвилин диплом къачунай, ва спортдин карьера акьалтайдалай гуьгъуьниз ада философиядин доктордин дережа къачунай.
Уьмуьрдикай
Сократес 1954-йисуз Бразилиядин Пара штатдин Белен кьилин шегьер дидедиз хьана.
Сократес философия илимдал рикӀ алай налогрин агент тир Раймундодин хзанда дидедиз хьанай. Адан пуд стха, Софоклус, Состенес ва Раймундо авай. Гъуьгъуьнлай Раймундодикайни профессионал футболист хьанвай. Сократесан ругуд йис хьайила адан хзан Рибейран-Претудиз куьч хьанай.
Футболдин майдандин патав дидедиз хьанвай Сократесан рикӀ аял чӀавалай футболдал алай. Ам къугъвай садлагьай команда чкадин «Рано де Оуро» хьанвай. Амма адан буба хци футболдиз чӀехи гьевес кутунив рази тушир ва къугъваз къадагъа авунай. Гьавиляй Сократеса чинеба къугъвазвай ва идахъ галаз санал медицинадин чирвилер къачузвай. КӀелзавай бередани ада вичин колледждин «Колежио Мариста» командадин паталай къугъвазвай.
Сократесан 16 йис хьайила адан колледждин тренердиз чкадин «Ботафого» клубда кӀвалахиз эвернай, адани вичихъ галаз кьуд тафаватлу футболистар тухванай, абурун арада Сократесни кваз.
1978—1984-йисара ам «Коринтиансдин» къугъвадайди тир, 1984-йисалай 1985-йисни кваз ам италиядин «Фиорентинадин» футболист.
Статистика
КӀватӀи командадин статистика
Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва
Асалийрин Асали Мугьаммадалидин хва ва я АсгӀалийрин АсгӀали МухӀаммадгӀалидин хва (Асалиев Асали Магомедалиевич; 1955 йисан 31 тӀул, Хъулидар, Рутул район, Дагъустандин АССР) — урусатдин экономикадинни жемятдин крархъан, Г.В. Плеханован тӀварунихъ галай Урусатдин экономикадин университетдин «Зегьметдин экономикадин ва социал вилик финин кафедрадин» кьил, экономикадин илимрин духтур, профессор, Урусатдин тӀебиатдин илимрин академиядин член-корреспондент я. «Энтузиаст-Банк» коммерциядин банкунин идарадин кьил я. ЛММФДА-дин шурадик ква.
Уьмуьрдин рехъ
1984—1986 — Москвани Керч шегьеррин илимдалди ахтармишдай институтра кӀвалахзавай тир;
1987—1988 — Москвадин шегьердин кьилиз тухудай комитетдик квай недай-хъвадай затӀарив, материалривни техникадив таъмин ийидай идарадин кьилин куьмекхъан тир
1988-лагьай йисалай кьулухъ — са шумуд санал ийидай фирмадинни финансринни банкунин тешкилатдин кӀвалахунин кьиле акъвазнавай тир.
1994-лагьай йисалай кьулухъ — Урусатдин тӀебиатдин илимрин академиядин член-корреспондент я.
Муаллимвиле кӀвалах
Хасвал:
Адан илимдин гъилик 17 илимрин кандидат гьазурнава, 1 илимрин духтур. Алай чӀавуз адаз 1 духтурантдиз, 2 аспирантдизни 2 алахъзавадайз регьбервал ийизва. Адав 30 публикация (виридан объем 191,85 п.л.) гва, гьа гьасибдик эхиримжи 5 йисан къене 3 публикация (объем 21,85 п.л.) ква.
Къайтагъ район
Къайтагъ район (Кайтагский район, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Маджалис хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала ва Къаякент, Табасаран, Дербент, Агъул, Сергокъала ва Дахада районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 678.24 км² я.
Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Къайтагъ-Табасаран округдин чилерал Къайтагъ район арадал гъанвай. 1963 йисуз райондин чилерик терг авунвай Дахада райондин чилер кутунвай. 1965 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Къайтагъ райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Райондин агьалидин асул пай дарги халкьарин группадик акатзавай къайтагъар, тӀимил пайни къумукьар я.
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къайтагъ райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 16 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Къайтагъ райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Абдашка, Биркли, Гурмиша, Цибарчи ва муькуь хуьрерин эгьлияр, чеченар депортация авурдалай кьулухъ 1944 йисуз Шурагат райондиз куьчарнай. Чеченриз элкъвена ватандиз хкведай ихтияр гайила кьулухъ, 1957 йисуз даргияр элкъвена чпин чилерал хтанвай амма и хуьрер цӀийи кьилелай туьхкӀуьр тавуна гадарнай.
Килигиз лайихвал авай чкаяр
Райондин чилерал аялриз ял ядай пуд лагеряр, 64 архитектурадин имарат, 44 тарихдин имарат, 26 харусенятдин ва культурадин имаратар ва 49 археологиядин имаратар ава. Район, тарарин къимет авай жуьреяр экъечӀзавай тамарив девлетлу я.
Чувек
Чувек (Чувек, Чувекк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Чувек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 7,8 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Чувек хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Гъвандик ва Арчуг хуьрерихъ галаз Гъвандик хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 619 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Чувек хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 363 кас тир.
Андрей Вадиман хва Макаревич
Андрей Вадиман хва Макаревич (Андре́й Вади́мович Макаре́вич, 1953 йисан 11 декабрдиз, Москва) — шурайринни и Урусатдин музыкант, мани лугьудайди, шаир, бард, композитор, художник, продюсер, телетухудайди, актер я. «Машина времени» группадин лидер, бине кутур кас ва тек сад тир дегиш тахьанвай уртах я. РСФСР-дин лайихлу артист, Урусатдин Федерациядин халкьдин артист я. Урусатдин чувудрин конгрессдин жемятдин шурадин уртах я.
Уьмьурдин рехъ
Андрей Макаревич 1953-лагьай йисан 11-лагьай декабрдиз Москвада архитектор ва МАРХИ-дин муаллим Вадим Григориян хва Макаревичан (1924 йисан 26 мартдиз  — 1996 йисан июндиз) ва духтур-фтизиатр, медицинадин илимрин духтур Нина Маркан руш Макаревичан хзанда дидедиз хьана (хайила Шмуйлович, 1926—1989; Евгений Додолева рикӀел хкуналди: Нинел Мордухдин руш ).
12 йиса аваз Макаревича вичи вичиз гитара къугъваз чириз эгечӀна. ГъвечӀи чӀавалай адаз Булат Окуджавадинни Владимир Высоцкийдин музыка кӀанзвай тир.
Шиирар туькӀуьрзвай тир, гитарадал гьайтрин ва бардрин манияр язвай тир.
1966-лагьай йисуз ам «The Beatles» группадин музыкадихъ галаз чирхчир хьана. Макаревича вичи лугьузвайвал, ам вични адан таярикай бязибур битломанар хьана. Им адан кьадар-кьисмет хьана.
Муьжуьдлагьай классда авайла ада «The Kids» ансамбл кӀватӀна, абуру ччара уьлквейрин манийрин кавер-версияр къугъвазвай тир. 1968-лагьай йисуз абур садлагьай сеферда официал къайдада экъечӀна.
1969-лагьай йисуз адахъ галаз са классда кӀелзавай битломанрихъ галаз (Александр Иванов, Павел Рубин, Игор Мазаев ва Юрий Борзов) са арадилай абурук Борзован аял вахтунин дуст — Сергей Кавагоэ экечӀна) Макаревича гилалди кардик кумай «Машина времени» группа арадал гъана . И группадихъ галаз Макаревичан саки вири гуьгъуьнлай атай уьмуьрни яратмишунин кӀвалах галкӀанвайди я. Гилалди ам группадин кьил, адан «чин», текстрин асул автор, композитор ва манийрин чӀехи пай ягъизвайди я.
1971-лагьай йисуз мектеб акьалтӀардайлай кьулухъ ам Москвадин архитектурадин институтдик экечӀна. 1974-лагьай йисуз ам анлай алудна (официал себеб — «майвайрин базада авай кӀвалахлай вахтунда тахьай хъфиниз килигна», авайвал — хъсан яз гьисаб тийир рок-музыка машгъул хьунин гъиляй партиядин инстацийрикай сада адакай чинебан буйругъ акъудна). Адалай гуьгъуьниз ам Гипротеатрда («Театрин ва тамашайрин дараматрин проектар расунин рекьяй гьукуматдин институт») кӀвалахал акъвазна. Ана В. А. Сомован регьбервилик кваз ада 1979-лагьай йисал кьван кӀвалахна. 1975-лагьай йисуз ам МАРХИ-дин нянин хилек экечӀна хъувуна. 1977-лагьай йисуз художник-график ва архитектор лугьудай диплом галаз институт акьалтӀарна. Макаревича са шумуд архитектурадин проект расна, абурукай сад — цирк. АкӀ ятӀани, вири и вахтунин къене адан кьилин машгъулвал — «Машина времени» группадихъ галаз кӀвалах тир.
1982-лагьай йисуз музыкантар Александр Стефановичан «Душа» лугьудай фильмда (кьилдин ролар София Ротарудини Михаил Боярскийди къугъвана) рок-группа хьиз ролар къугъвана. ГьакӀни Макаревич рок-музыкант Коля Ковалеван Стефановичан «Начни с начала» лугьудай филмда кьилдин рол къугъвана. Адалай гъейри, Макаревича цӀудалай пара филмдиз музыка кхьена, гьа гьисабдик «Скорость», «Прорыв» (кьведни Дмитрий Светозарованбур) ва «Шизофрения» (Виктор Сергееван) кваз.
1987-лагьай йисуз «Машина времени» садлагьай сеферда гъурбатдиз фенва, гастроляр гваз абур Польшада, Японияда, АСШ-ра, Болгарияда, Испанияда Мозамбикда хьайиди я.
1993-лагьай Макаревича «Смак» лугьудай кулинариядин ТВ-гунуг ахъайна.
1999-лагьай йисан 22 ноябрдиз УФ-дин Президент Борис Ельцина вичин къараралди адаз «Урусатдин Федерациядин Халкьдин артист» лугьудай тӀвар гана.
Ахцегьрин гьамамар
Ахцегьрин гьамамар — Ахцегьа авай кудай дарман ятарин сагъвилин комплекс.
Тарих
Ахцегьрин кудай дарман ятарикай дегь чӀаварилай инихъ менфят къачузва. VI лагьай виш йиса абурукай чапхунчи сасанидрин персеризни хабар хьана. Дербентдин Нарын къала эцигай Ануширванан эмирдалди адан тахай стха (бязи чешмейралди — хтул) Шагь-бани фарс агьалийрикай 60 хзанни 300 солдат галаз ТӀуридиз (Ахцагь) атана, КӀелез хивел «Къванцин хвех» тӀвар алай куьгьнеди къене туна, «Шагьбани» къеле ва Алпан (Ахты-чай) вацӀун дереда, ТӀури шегьердивай 5 километридин яргъа авай чими ятарин чешмейрал гьамамрин сифте бинеяр — къванцикай чарх алаз туькӀуьрнавай ва экв аватун, бугъ акъатун патал къава дакӀар авай чкаяр — туькӀуьрна. Абур ишлемишунайни чкадин жемятдал харж эцигна. Лезгийри чпин чилелай чапхунчияр чукур хъувурдалай кьулухъ гьамамрикай мад азаддиз менфят къачуз девирар алатна. Пачагь II-Николаян буйругъдалди и ятарин менфятлувал ахтармишна, анал Ахцегь къеледин гарнизондин солдатри чуьхуьнагар авун патал, чарх алай цӀуру архитектурадин къайда хуьналди, «Солдатрин», «Офицеррин», «Генералдин» ва чкадин жемят патал «Вирибурун», «Итимрин», «Дишегьлийрин» тӀварар алаз гьамамрин махсус дараматар эцигна. Советрин девирда абур хъсандиз туькӀуьр хъувуна, районэгьлийринни мугьманрин къуллугъда эцигна.
Ятарин кьетӀенвилерни менфят авайвал
Малум тирвал, анжах са вини гьамамрал (са тӀимил агъа патал «Женийрин» гьамамар ала) чими ятарин 8 чешме ала. Абурукай виридалайни кудайти тир 1-чешмедин «Солдатрин» гьамамдин яд (дебит — ийкъа 64 агъзур литр, чимивал — 53 градус) химтуькӀуьрундал гьалтайла гьидросульфатно-хлоридно-гьидрокарбонатно-натрийдин ва кьезилдаказ са жерге маса минераларни гугурд гьидроген квайбурук акатзава. Бязи чешмеяр, сагъламвал мягькемарунилай алава, хъунизни гьакьван ериавайбур, и жигьетдай гьатта тӀвар-ван авай Ессентукидин, Пятигорскдин курортрин дарман ятариз ва къенепатан азарар сагъар хъийидай «Боржоми», «Машук», «Нарзан» ятариз барабарбур я. Абуру рикӀин, кпулдин, хамунин, хуквадинни ратарин, чӀулав лекьинин, нервийрин ва маса начагъвилер сагъар хъийизва.
ЦӀийи эцигунар
Район яшайишдинни экономикадин жигьетдай вилик тухун патал кьабулнавай республикадин программадин куьмекдалди Ахцегьрин тӀвар-ван авай гьамамар чна девирдин кӀан хьунрив кьурвал цӀийикӀа туькӀуьр хъийизва: цин чешмеяр михьзава, куьгьне гьамамар цӀийи кьилелай эхцигзава, капиталдаказ ремонтзава, мугьманханаяр гуьнгуьна твазва, гьамамрин багъ, гьакӀ вири территорияни къулайдаказ дуьзмишзава. 30-майдиз Ахцегьрин гьамамрин душринни ваннайрин сифте дарамат кардик кутуниз вахкунин мярекат шадвилин гьалара кьиле фена.
КӀелед
КӀелед (Кала, КӀелед) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КӀелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
ТӀварцӀикай
«КӀелед» гафунин рутул чӀалал мана авач. Хуьруьн эгьлийрин вирида, ина, тарихдин къене рутулрихъ галаз ассимиляция хьана рутулриз элкъвенвай, татрин несилри уьмуьр гьалзавайди лугьузва. Малум тирвал, тат чӀалал келе гафуни «чӀехи», «кьилин» манаяр гузва.
Тарих
КӀелед Рутул магьалдин виридалайни дегь хуьрерикай сад я.
XIX виш йисуз КӀелед хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Амсар ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 426 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КӀелед хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 196 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин ругуд сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Шалшалар, Герийер, Инкьиймар, ГьаӀсийер, Къасымар ва Чихтиер.
Пак чкаяр
Хуьруьн мектебдин вилик галай рагал, 1877 йисуз Дагъустандани Чечняда хьайи къарагъунин чӀавуз телеф хьайи кьве жегьил-шагьид кучуднавай пӀир ала. Абурун ивидин къене авай мийитар яргъал алай Согратль хуьряй чпин дидедиз жагъана, хайи КӀелед хуьруьз хкана ина кучуднавайдалай кьулухъ, хуьруьнвийрин арада и чка пак тир чка хьиз гегьенш хьанвай. Абуру шагьидрин сурарин винел мавзолей-гуьмбет туькӀуьрнавай.
Технуцал наибвал
Технуцал наибвал (Технуцальское наибство) — 1895—1928 йисара Анди округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвалдин кьилин хуьр — Ботлих хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Технуцал наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Замбиядин административ паюн
Замбия 10 вилаятдикай (провинциядикай) ибарат я. Гьар провинциядик районар квайди я.
Швеция
Скандинав зуростровдин рагъэкъечӀдай ва кьибле пата чка кьунва. РагъакӀидай патай Норвегиядихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патай Финляндиядихъ галаз сергьятда ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патай Балтик гьуьлдин ва Ботник заливдин ятари кьунва.
Швецияда 9,8 милион кас яшамиш жезва.
Список ленов
Швеция — унитар пачагьвал я; 21 ленни (län) 290 шегьерарни коммунар (kommun) акатзава. 2015-й йисан 30 июнь ленар сиягь
Илисудин султӀанат
Илисудин султӀанат, гьакӀни ЦӀахур-Илисудин султӀанат — XVI виш йисалай – 1844 йисалди Азербайжанда ва Дагъустанда хьайи феодал мулк я. Ам XVI виш йисан кьведлагьай паюна Сефевийри Илисудин гьакимриз «султӀан»-дин титул гунивди арадал атанвайди я. XVII–XVIII виш йисарин къене султӀанатди вичин аслутуширвал хвенай.
СултӀанатдин кьилин шегьерар сифте ЦӀахур, гуьгъуьнлайни Илису хуьрер хьанай.
Кефер ва рагъэкъечӀдай патарай султӀанат Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин сувари элкъуьрна юкьва тунвай, рагъакӀидай пата Алазан вацӀухъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патайни Шекидин ханвилихъ галаз са сергьятра авай.
Илисудин султӀанат асул гьисабдалди кьве паярикай ибарат тир: султӀанатдин кефер пата авай сувун ва сувун ценерив галай чилериз ЦӀахур вилаят, ва я «Сувун магьал» лугьудай. И патаз Дагъустандин чилер, ЦӀахур хуьр ва Самур вацӀун кӀамал кьван яргъи хьанвай цӀахур хуьрер акатзавай. Кьведлагьай пайни ЦӀахур вилаятдилай кьибледихъ галай чилер тир. Ина мусурманвал кьабулнавай гуржийрин этнос тир — ингилойри ва азербайжанари уьмуьр ийизвай.
География
1904 йисуз акъатай «МуьтӀуьгъ хьанвай Къавкъаз» ктабда Илисудин султӀанатдин чилерикай ва сергьятрикай икӀ кхьенва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Кефердинни-рагъакӀидай пата Жар-Белокандихъ галаз са сергьятра авай Илисудин султӀанат Шекидин ханвиливай Салават сувари, Кахетиядивай ва Генжедин ханвиливай Алазан ва Куьре вацӀари чара ийизвай. Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай султӀанат Рутулдин, Ахцегьпарадин, Серчидин ва Дарчидин азад жемиятрихъ галаз са сергьятра авай. СултӀанатдин вири рагъакӀидай пад ЧӀехи Къавкъаздин сувари кьунва. Ина авай виридалайни метлеблу вацӀ — Кап-вацӀ я.''
Шимихуьр
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 12 км яргъал чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Шимихуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Кукваз, Урсун, Хуьпуькь ва Хпеж хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Илисудин султӀанат
Арадал атун
XVI–XVII виш йисарин къене ЦӀахур ва Илису хуьрер ва абурун мулкар Ширвандин вилаятдин гъилик акатнай. А девирда Кьиблепатан Къавкъаздин винел гьукумдин ихтиярар гагь Сефевийрин, гагь Усманрин гъилиз физвай ва гьар сеферда цӀийи гьакимри Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинилай анихъ галай цӀахур хуьрерин винел цӀахур мулкдаррин ихтиярар тестикьарзавай. Ирандин шагь I-й Тахмасипа 1562 йисуз ЦӀахурдин мулкдар Ади-Куьркуьл бегдиз ракъурай фармандай, цӀахур мулкар Ирандин гьакимривай аслу тирди малум жезва: — «и мулкдар чаз вафалу къуллугъэгьлийрикай сад я». Са кьадар геж, ЦӀахур Сефевийрин гъиликай хкатна Усманрин эсердик акатнай.
Шимихуьр
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 444 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Шимихуьруьн агьалияр 330 кас тир.
Илисудин султӀанат
Арадал атун
XVII виш йисуз цӀахуррин Дагъустандай Азербайжандиз куьч хуьнин процесс куьтягь хьанай. XVIII виш йисан сифте кьилериз Азербайжан пата цӀахуррин ва аваррин азад жемиятар (мес. Жар-Белокан) там арадал атанай. Гьа девирда цӀахур мулкдаррин пачагьд-кӀвалер ЦӀахур хуьряй Илису хуьруьз тухванай ва цӀийи регьбер яз I-й Алибег хкянай, гуьгъуьнлай ада султӀандин титул къачунай.
Илисудин султӀанат XVIII виш йисуз
XVIII виш йисан эвелра Кьиблепатан Къавкъаздин чӀехи пай Сефевийрин гьукуматдин гьукумдик галай. 1707 йисуз сифте Жар-Белокандин ва ЦӀахурдин жемиятар, 1711 йисузни Къавкъазда Ирандин аксиниз гатӀумай женгиниз вири лезги миллетар къарагънай. Сиясатдин жигьетдай, суни ва шии мусурманрин арада дяве эгечӀнай. Кьиблепатан Къавкъазда къарагъунин регьберрикай сад II-й Али-султӀан ЦӀахурви хьанай. Ада Жар-Белокандин аваррихъ галаз Шеки, Къепеле, Къазах, Загам, Шамхор вилаятар кьуна Генже вилаятдив агакьнай. Усманрин султӀана 1722 йисуз акъудай фармандив кьурвал, ада Шекидин мулкуник ЦӀахур санжак гилигна адан кьилин везифадал Али-султӀан тайинарнай ва адаз «беглербег» тӀвар ганай.
1720-й йисарин эхирда Ирандин сиясатдин сегьнедал Надир-шагь акъатнай. Вичин гзаф-кьадардин ва къуватлу кьушунрив ада 1735 йисуз Къавкъазда авай туьрк-усманрин гьукум терг авуна Ширвандин ва Дагъустандин винел рекье гьатнай. Дяведин кампания акьалтӀарна ам Мугъандиз элкъвенай ва ана ам вири Ирандин шагь яз малумарнай. Фарсарин чӀехи пай кьушунар хъфейдалай кьулухъ, Кьиблепатан Къавкъазда ирандин гьукумдин аксиниз къалабулухар эгечӀнай. 1738 йисуз кӀвенкӀве Жар-Белокандин ругуд азад жемиятар къарагънай, абурук ЦӀахурдин мулкдардин хва Мугьамед-бегни агатнай. Жар-Белокандин жемиятар муьтӀуьгъарун паталди Надир-шагьа аниз вичин стха Ибрагьим-хан ракъурнай, сувахъанрихъ галаз женгина ам кьенай. Гуьгъуьнин йисара Надир-шагь сакӀани муьтӀуьгъ тежезвай сувавийрин винел са шумудра дяведин финифар кьиле тухванай ва гьар сеферда адан барбатӀ хьанвай кьушунар кӀаник акатна кьулухъ элкъвезвай.
Нубатдин сеферда Илисудин винел дяведалди фейила илисудин бегрикай сада — Усми-бега жуванбуруз хиянат авуна Надир-шагьан кьушунриз варар ахъайнай. СултӀанатдин кьилин Илису хуьруьз гьахьайла чкадин бегар душмандин гъиляй чпин хзанрихъ галаз Вини Мьагьалдиз хъфенай. Надир-шагьан эмирдалди аскерри Вини магьалдиз цӀай яна канай. Вичиз куьмек авур виляй Надир-шагьа и уьлкведин даим регьбер яз Усми-бег эцигнай. Усми-бегани вичин руш Надир-шагьаз гъуьлуьз ганай.
Агьалияр
Илисудин султӀанат агьалидин чӀехи пай цӀахурар, тӀимил пай — ингилояр ва азербайжанар (мугъулар) тир. ЦӀахурри сувун ва сувун ценерив галай пад кьунай, кьибле патани ингилойрини азербайжанари уьмуьр ийизвай
Ина дипломатикадин ва сиясат тухунин крара араб чӀалакай менфят къачузвай.
Закатала округдин Илису наибвилин агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, наибвилин 23 хуьрера 11 836 касди уьмуьрзавай. Агьалидин кьилин пай 8 269 кьадардавай цӀахурри туькӀуьрзавай, ахпа ингилояр (2 167 кас), пудлагьай чкадални азербайжанар акъвазнай (1 400 кас).
Индира (хуьр)
Индира — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Анчик хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр Бабаюрт районда авай Анчик хуьруьз талукь тир «Коммунизм» кохоздин чилерал арадал атана.
Агьалияр
Йисариз килигна Индира хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Брест
Брест (Брэст) — Беларусиядин дегь шегьер.
Смугъул (Исмаиллы район)
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата, Гуьйчай вацӀун чапла кьерел, Къепеле райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Исмаиллы шегьердилай 22 км яргъал ала.
Чкадин топонимар: Лезги элкъвей чин, Мусаз кӀам, Етим къул, Бендин кьев, Къакъа рекъер, Булах авай кӀам, Ергъи мырз, Кьвед кӀамун ара, Къван алатайдин кӀам, Баллы гуьне, Шамы чка, Тахта, ГъвечӀи гедик, ЧӀехи гедик, Амрагьан мырз, Аху, Чангъу тепе,  Бунут бине, Кирде.
Тарих
Хуьруьн бине Ахцегь райондин Смугъул хуьряй куьч хьана атанвайбуру кутунвайди малум я.
Агьалияр
2013 йисан малуматриз килигна, Смугъулрин хуьревай кӀвалерин кьадар 243 тир, 961 касди уьмуьрзавай. Саки вири лезгияр, суни мезгьебдиз талукь мусурманар я. Хуьруьн эгьлийри эхтилатзавайвал, Смугъулрин мектеб Исмаиллы райондин кьуд хъсан мектебрин сиягьдик акатайтӀани, ина лезги чӀалан тарсар гузвач. Чкадин лезгийриз хайи алфавит чизвач лугьуз кхьинар азербайжан чӀалалди ийизва. Жегьилрин уьмуьрда азербайжан чӀалан метлеб хайи чӀалавай винел ахкьалтзава.
Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: Ясабар, Филискъар, Игъирар, Кузунар, Къулдуьрар, Къызырар,  ХайтӀакьар, Миграгъар, Везирар, Самалчияр, Дабыяр, Къурушар, Фалакьар. ГакӀни и хуьре са шумуд атанвай хзанарни ава Талышар - 1 кӀвал, Лагьижар - 2 кӀвал, Мугъулар -1 кӀвал.
Алжир
Тарих
Къадим замандинда хьунухьда дегь ливиядин тайифаяр ацукьун.
IX—II вишйисан чи э.в. — Финикиядин колонияр.
III—II вишйисан чи э.в. — гьукумат Нумидия.
46 йис э.в. — Рум империядин провинция я.
VII виш йис — Арабрин халифат эцигун, Алжирдин Исламизация ва арабизация.
1518 йис — Осман империядин провинция я. Алжир пиратрин юкьва авун.
1830 йис — Франциядин колонизация кьил. 1848 йис — «Французрин Алжир» ччил эцигун.
1954 йис — Халкьдин Азадвал Фронт туькӀуьрун.
1962-йисуз 5 июлдиз — Франциядилай аслутуширвал малумарнава.
1991-й декабрдиз дяведин диктатура эцигун.
Административ паюн
Алжир — унитар республика я;
48 вилайятар (провинцияр) акатзава (ولاية). <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Валли чӀал
Валли́ чӀал (гьакӀ кимраг чӀал) — ЧӀехибританиядин чӀаларикай сад я, бритт чӀаларин дестедик акатзава, кельт чӀаларик квай. ЧӀехи пай Велсда яшамиш жезва.
Тат чӀал
Тат чӀал (тат. зуун тати, зуун жугьури, парси) — асул гьисабдалди Азербайжанда ва Дагъустанда уьмуьр ийизвай татрин ва сувун чувудрин хайи чӀал я. Ирандин чӀаларин рагъакӀидай патан группадик акатзава.
Валли чӀал
Статус
Агьалийрин перепись малуматриз 2001 йисан 610 000 ксар ва я 20,5 % агьалияр Велсда, валли чӀал чизва.
Тат чӀал
Сувун чувудар рахазвай тат чӀалан нугъатдиз «жугьури» лугьузва. Бязи лингвистри ибур кьве чара чӀалар тирди тестикьарзава. Тат чӀалак сад-садаз мукьва нугъатар ква. Дагъустанда тат чӀалак (жугьури) гьукуматдин чӀалан статус гала.
Азербайжанда тат чӀалал рахазвайбурун кьадар йисандавай тӀимил жезва. И уьлкведа тат чӀал азербайжан чӀалди арадай акъудзава.
UNESCO-ди акъудай «Терг хуьнин кичӀевилик квай чӀаларин атлас» журналда тат чӀал «тадиз терг жезвай чӀаларин» сиягьда ава.
Гимбатович Мугьу Алиев
Гимбатович Мугьу Алиев (МухӀу ГӀалиев) — Урусатдин гьукуматдин кардар, 1995–2006 йисарин къене Дагъустан Республикадин Халкьдин кӀватӀалдин председатель, 2006–2010 йисарин къене Дагъустан Республикадин президентвилин везифадал алай. .
1940 йисан 6 августдиз ДАССР-дин Хунзах райондин Тануси хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай авар я.
Дегь Греция
Дегь Греция — Грециядин тарихда, чи. э. в. III агъзур йисалай чи. э. в. II виш йисуз Римди Греция къачудалди яргъи хьанвай девир. Грекри чпи къенин йикъалди чпин уьлкведиз Эллада ва чпиз эллинар лугьузвайди я. «Греция» тӀвар чал Дегь Римдин вахтарилай атанвайди я. Тариххъанрин гзафбуру адаз, дуьньяда рагъакӀидай патан цивилизациядин культурадин бине кутур уьлкведиз хьиз килгзава, дуьньядин демократия , рагъакӀидай патан философия , архитектурадин асул принципар, скульптура, зарият, ва гьакӀни физикадинни — математикадин илимар, театрдин харусенят , Олимпиядин къугъунар арадал гъанвай ватан яз гьисабзава. Европадин саки гьар са халкьдиз вичин культура агакьарнавай Рим Империядиз грек культуради гзаф къуват авай таъсир авунвай.
КъуштӀил
КъуштӀил (Куштиль, ГъуштӀил) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Чувек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 10,3 км яргъал, Рапак вацӀун къерехдал ала.
Тарих
XIX виш йисуз КъуштӀил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Гарик, Кувиг, Кулик, Ляхля ва Уртил хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Гелхен
Гелхен  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Квардал хуьруьхъ галаз «Гелхен» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
КъуштӀил
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 904 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, КъуштӀил хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 422 кас тир.
Гелхен
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацӀун вини кьиле, Гуьлгери вацӀун кьере чка кьунвайди я. Хуьруьн къваларив пара иер ландшафт акваз жеда — тӀулар, гегьенш чӀурар, вацӀарин дугунар, тамар, булахар, чӀехи ахъа чкаяр, «Гъулугъ», «КьачӀул» ва «Кафир дере» хьтин кьулу никӀер. И тӀебиатдин няметрин вирида хуьр мадни иер ва вичел дикъет чӀугвадай ийизва.
Тарих
Гелхен — са Лезгистандин ваъ, гьакӀни вири Дагуъстандин виридалайни дегь ва гзаф девлет авай тарих авай хуьрерикай сад я. Им субутзавайди, цӀуру (иски) ва цӀийи хуьрерин къваларив ва къене амукьнавай сурун къванер я. Хуьруьн цӀуру пад, Гелхен вацӀун чапла кьере авай кӀунтӀунин винелайтӀуз 150 метр яргъи хьанвай, дакӀарар галачир зурба къванерикай ибарат тир, тӀем акакь тийир къеле хьиз я. Адан винел инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер ава. Куьчедин кьве патайни кьве къатан варар авайди тир, ва герек чӀавуз хуьр къачуз тежедай къеледиз элкъвезвай.
Гелхен хуьр ирид гъвечӀи хуьрерикай арадал атанвайди я: Чфур, Туьхуьр, Никез, Келхен, К1еле, Кьерегь, Зупа. Гелхен хуьруьн тӀвар ибарат кьве гафуникай: ГЕЛ (кел) ва ХЕН, яни гелар яшамиш жезвай чка. Гелар- Кавказдин Албанияда яшамиш жезвай 26 халкьарикай сад тир.
Хуьруьн майдан, майишатдин мулкарни кваз, 3500 гектар я. Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин авайди я. Гелхенвийри, 500 — лай пара йисар авай шейх Султан Агьмадан зияратдив гзаф дамах ийзва. Хуьруьн къваларив археологри дегь заманадин къеледин амукьаяр дуьздал акъуднавай. Хуьруь вичи вич душманрикай хъсан хуьзвай. Хуьре чирвилер авай ксар, алимар пара авай. Абурукай виридалайни тӀвар-ван авайди Султан Шейх Ахмад тир, адаз са диндин чирвилерилай гъейри, ада гьакӀни шиирарни кхьизвай, илимдал алахънавай, са шумуд чӀал чизвай. Сифтегьан чирвилер гелхенви аялри кьве медресейра къачузвай. Са вахтунда и хуьре гуржи, эрмени ва цӀап миллетрин векилар секин хьанвай. И кар тестикьарзавайди хуьре авай кьейибурун сурун къванер я. Абурун несилри чеб гелхенвияр яз гьисабзава. Ина кьвед — пуд гьавадин сурарни ава. Кьейиди ацукьнавай гьалда кучуднавай сурарни гьалтзава.
Мукьвал алай хуьрер сад-садахъ гилиг хьана чӀехи хуьр арадал атайдилай кьулухъ, эгьлийри вацӀун кьве патани чпиз кӀвалер эцигиз эгечӀнавай. Ина кьакьан суван хуьрера хьиз кӀвалер сад садан винел гурарар хьиз акъвазайла жедай чалпачух авач. Хуьре пуд куьче ава: кьве вацӀун куьчеяр, садни твех пата авай куьче.
Виш йисан юкьвара Гелхен хуьр, Азербайжандиз ва Муьква Азиядин муькуь уьлквейриз маларин гуьгъуьна физвай савдагарар йиф акъудиз ва ял ягъиз акъваззавай, Пекдин Рекьин гъвечӀи хел хьтин савдавилин чӀехи пункт хьанвай. Гьеле XII виш йисуз Гелхенра литература, тарих, медицина ва муькуь хьтин илимар вилик фенвай. А береда виле аквадай гегьеншвал араб чӀалди къачунвай. Ина араб чӀалал кхьенвай сурун къванерал алай кхьинар пара кьадарда амукьнава.
Дагъустандин къеце пата диндин чивилер къачунвай Къараярин Магьамад, Мусса, мулла Ибрагьим, мулла АбдулмутӀалиб, Габибуллагь Гьажиабдуллаев, Али, Ибрагьим хьтин чӀехи арабист — алимрин алахъунрин куьмекдалди, хуьр Кьибле Дагъустандин диндинни — культурадин асул метлеб авай юкьваз элкъвенвай. И карда кьетӀен чка, са шумуд чӀалар чидай алим ва зари Шейх Султан Ахмад гана кӀанда. 1622 йисуз Шакулидин хвайри Шамай ва Мугьамед устӀарри эцигнавай адан сурун гуьмбет, гила ам гзаф рикӀ алаз сейлиз кьунвайбурун зиярат ийидай пӀир хьанва. Идахъ галаз санлай йисар къвез-къвез и пӀир, вичи хуьзвай, са лезги чӀалалай гъейри, гьакӀни араб, фарс ва туьрк чӀаларал кхьей кьери чарарин, документрин, улубрин, чкадин ва къеце патан алимри ва зайри гъилив кхьей кӀвалахрин тарихдинни — этнографиядин чӀехи метлебдиз килигна, мадни уникум тир чка жезва.
Гьайиф, 30-й йисара и документра диндин тематика жагъурнавай авам ксари, абур майдандиз акъудна са шумуд югъ сад-садан гьуьгъуьна цӀай яна курнавай. Кулаквал терг авурдалай кьулухъ, и чарарин лап бицӀи пай кьилдин ксарин гъиле гьатнавай. Нетижада виш йисарин гъал ва дегь заманайрихъ галаз алакъа квахьнавай.
Дегь заманадилай инихъ Гелхен хуьр, Гьусейн, Ибрагьим ва Сираждин хьтин чпи-чпиз кӀелна чирай духтуррин кьадардив тафават аваз тир. Гьеле 300 йис идалай вилик хуьре, начагъбур жуьреба жуьре азаррикай сагъарзавай ва сагъариз тежезвай начагъбур хуьрелай чара авуна тӀегъуьнрин вилик пад атӀудай, чара авунвай азарханаяр авайди тир. Чирвилер сувавийри медресайра къачузвай. Хуьруьн эгьлийри кӀунтӀарал ва суварал къванцин гуларин шикилда туькӀуьрнавай ракьинин календардикай менфят къачузвай. Йисарин береяр, цан цунин, векьер ягъунин ва бегьер кӀватӀунин вахтар гьа ракьинин календардин куьмекдалди чирзавай.
Хуьруьн тӀвар Ашукь Амрах, Ашукь Раджаб ва Ашукь Гьусейн хьтин машгьур ашукьри акъуднавай. Ина Армениядай ва Азербайжандай къвезвай ашукьрин арада акъажунар кьиле тухузвай. Лезги халкьдин тӀвар — ван авай мани хьанвай «Суваллай яр, гьей» манидин кирамвал Ашукь Гьусейназ талукь я. Къванцин ва кӀарасдин Алимурад ва Исак, хвани дах, устӀаррин гъилин кӀвалахар гила харусенятдин шедеврар я.
Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цуниз сифте кьил кутурбур гелхенвияр тир. Абуру гьакӀни, Кьибле Дагъустандиз хас тушир техилдин магьсулар цазвай: «гъул» — атӀанвай мичӀи рангунин къуьлуьн кӀеви сорт, «маар» — мухдиз ухшар, амма чӀехи тварар авай ва хъуьруьшар галачир техилдин са жуьре. Гьеле XX виш йисуз гелхенви Рагьим Цагурова сад-садаз ягъиз набататрин цӀийи хъсан сортар ва гьайванрин цӀийи хъсан жинсер арадал гьунин кӀвалахдал алахънавай. Ада аязар ва чкадин гьавадин шартӀар эхиз жедай къуьлуьн цӀийи сортар арадал гъанвай. Гелхенвийрин улу — бубайрин зегьметдалди, гилан несилри менфят къачузвай, виш гектарралди цан цадай ва дигидай никӀер арадал гъанвай. Хуьре девлетар авай хзанарни авайди тир, ахьтинбуруз 100 — лай 3000 кьван кьил лапагар, 100 — ел кьван карч алай чӀехи малар, 300 балкӀанар ва кьадар авачир чӀижер жедай. Хуьруьн виридалайни девлетар авай хзанар Абасар, Гьажиабдулагьар, Серкерар, АбдулмутӀалибар тирди гьисабзавай. ХъуьтӀуьн ва гатун берейра хпер хуьн патал гьар агьвал авай хзандиз гьуьндуьгар авай. Вирини вири Гелхенра 51 кьван гьуьндуьгар авай. ГьакӀни ина 10-далай пара ратӀар ва гьардай 7 рекъверни хьрар авайди тир. Ибуру вири акӀ лагьай чӀал я хьи, и бул няметрал ва агьвалрал гелхенвийри чпин зегьметралди агакьанавайди тир.
XIX виш йисуз Гелхен вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Усугъ, Укуз ва Квадрал хуьрерихъ галаз Усугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
XX виш йисан сифте кьилера Дагъустанда хьанвай тарихдин вакъиайра гелхенвийрини активдаказ иштирак ийизвай. 1906 йисан революциядин вакъиайрихъ галаз алакъа авай Кьасум, Гьарун ва Къапул тӀварар алай ксар жандармар паталай кьуна гуьллейриз акъудна кьинай. Муькуьбур Дагъустанда Совет гьукум туниз чпин куьмек ганвайвиляй машгуьр хьанвай.
1922 йисуз АбдулмутӀалибан медресадин ва Мирзебеган гьуьжредин дараматар цӀийикӀа туькӀуьрна садлагьай гражданвилин пуд йисан мектеб эцигнавай. ЦӀийи мектебдин регьбер Штулви Эфендиев Махмуд тир. 1939 йисуз мектебдин чара дарамат эцигнавай. Са тӀимил вахтунилай ам ирид йисан, ва 1954 йисуз кьулан мектебдин статус къачунвай. Мектебдихъ, мукьув гвай хуьрерин аялар кьабулзавай интернатни кардик квай. Идалайни гъери, интернатда гьукуматдин такьатралди агьвал авачир хзанрин ва зегьметхъанрин аяларивай тӀуьнар нез жедай. 1966 йисуз мектебда урус ва маса миллетрай тир 18 муаллим кӀвалахзавай. Муаллимрин зегьметдин куьмекдалди мектебдин дараматдихъ са шумуд классрин кӀвалер, спортзал, устӀархана ва кӀватӀалар кьиле тухудай тавхана гилигнавай.
1954 йисуз мектебда вини дережадин чирвилер авай са кас кӀвалахзавайтӀа, гила ана авай муаллимрин виридаз вини дережадин чирвилер авайди я. Зегьметдал рикӀ ала муаллим, халкьдин чирвилерин тафават авай кас, гъиляй гьар са кар къведай устӀар, «Гуьрметдин Лишан» ордендин кавалер, Вирисоюздин муаллимрин кӀватӀалдин делегат, зегьметдин ветеран Гьажикъадиров Абдурагьима мектебда авиа ва ракетомоделистрин кружок ахъаюнивдин Гелхенрин кьулан мектебдин тӀвар вири Дагъустандиз акъуднавай. Чирвилер гунин дережадиз ва акьалтзавай несилриз тербия гунин крара агакьнавай агалкьунриз килигна 1970 йисуз Гелхенрин кьулан мектебдиз Курагьдин РК КПСС-дин «Яру Лишан» пишкешнавай.
1936 йисуз хуьре С. М. Кирован тӀварунихъ галай садлагьай колхоз арадал гъанвай. Колхоздин мулкунихъ гегьенш чӀурар ва 700 гектар цан цадай чил квай. Йисар къвез-къвез колхоз экономикадин жигьетдай вилик физвай. Виридалайни чӀехи агалкьунрив колхоз 1955 — 1961 йисара, М. К Камалдинова регьбервал ийизвай чӀавуз агакьнавай. Колхозда 9000 кьил лапагар, 1200 карч алай чӀехи малар, абурук нек гудай 350 кал кваз авай. Районда виридалайни хъсан колхозрихъ галаз са жергеда физвай. Кьурагь райодин кьилив атанвай Дагъустандин обкомдин КПСС-дин секретарьди и колхоздиз «МичӀи пачагьвалдин экуьнин нур» лагьанвай.
Чпин улу-бубайрин зегьметдин адетрал вафа авай гелхенвийри 1939 йисуз Кьурагь вацӀун агъа кьиле, гелхенвияр ва усугъвияр электричестводив таъмин ийизвай колхоздин цин электростанция эцигнавай. 1969 йисуз Кирован тӀварунихъ галай колхоздин тӀвар «Гелхендин» совхоздиз цӀийикӀа туьхкӀуьрнавай.
Хуьруьн виридалайни виле аквадай чкадал, Ватандин ЧӀехи дяведа чан эцигнавай сахуьруьнвияр рикӀел хкидай обелиск акъвазнава. Фронтдиз 81 кас рекье гьатнай, абурукай 37-даз кӀвализ хтун кьисмет хьаначир. Фронтдиз тефенвайтӀани бязибуру хуьре яз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай, гьакӀ Рамазанов Осман ва АбдулмутӀалибов Хидирнеби эгьлийри хуьнуьхин фондуниз 15000 манат, Ибрагимов Нурмагомеда — 35000 манат ракъурнавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 557 касди уьмуьр гьалзавай. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Керимар, Къапулар, Кьуйинар, Музулар, Фекьияр, Мурадар, Кьунацар, Пирер, Гузварар, Серкерар, Яхулар.
ЧӀал
Гелхенвияр лезги чӀалан гелхен рахунив рахазва.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре хуьруьн администрациядин дарамат, алакъайрин идара, клуб, колхоз, кьулан мектеб, интернат, фельдшервилинни акушервилин идара, малдарвилин ферма кардик ква.
Хуьруьн майишатар
Кьибле Дагъустандин хуьрерин арада картуфар цаз виридалайни фад гелхенвийри эгечӀнай. Ина салдинни багъдин майишатар цазва. Лежбервилелай гъейри ина карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьдай кар вилик фенвай. Анжах эхиримжи вахтара маларин ва хперин кьадар гзаф тӀимил хьун малум жезва.
МискӀинарни пӀирер
Хуьре 1882 йисуз эцигнавай мискӀин ава. Адалай гъейри, Гелхенда вири Дагъустандиз машгьур тир Султан Шейх Агьмадан пӀир ава. Кьисадив кьурвал, ам Шакулидин веледар тир Сумай ва Мугьамед устӀарри, 1622 йисуз эцигайди я. ПӀирел кьве сур ава, абурукай сада Шейх вич кучуднава. И пӀир Кьибле Дагъустандин халкьари зиярат ийизвай чка я. Са бязибуру лугьузва хьи, пӀирди Гелхен хуьр кьурагьвиликай хуьзва ва суралай къачур накьвади инсандин беденда тӀалар авай чка сагъар хъийизва.
ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
Дегь заманайра хьиз Гелхен хуьр гилани алимрин, кьегьал рухвайрин, зегьметдал рикӀ алай ксарин макан я. Гелхенвияр жуьреба-жуьре хилера кӀвалахзава. Ингье тӀвар-ван авай гелхенвийрин тӀварар:
Гьасанов Рамазан-сад лагьай муалим, сад лагьай кас кьилин образование къачур,дяведин участник, кавалер "Ордена славы".
Зари
Зари — поэззиядин жанрра эсерар туькӀуьрзавай, зариятдал алахънавай кас. Зарияр дегь чӀаварилай, дуьньядин саки вири чӀалара авайди тир. Абуру, чара — чара культурайра ва девирра кӀеви тафават авай эсерар — кӀвалахар туькӀуьрзавай. Тарихдин финифда зарийри эсерар кхьинин жуьреба — жуьре тегьерар арадал гъана кардик кутузвай.
Лезги чӀала зари гаф «зарият» (литература) гафуникай арадал атанвайди я. Амма са бязи нугъатрин векилри, араб чӀалай атанвай шаир (араб: شاعر — шагьр) гафуникай менфят къачузвайди я.
Мегьамедалиевич Мегьамедсалам Мегьамедов
Мегьамедалиевич Мегьамедсалам Мегьамедов — Урусатдин сиясатдин ва гьукуматдин кардар, Дагъустандин Республикада чара-чара регьбервилин везифайрал алай. 2001—2002 йисара «Анжи» футболдин клубдин вице-президент тир. 2010–2013 йисарин къене Дагъустандин президентвилин къуллугъдал алай. 2013 йисалай эгечӀна Урусатдин Федерациядин президентдин администрацияда кӀвалахзава.
1964 йисан 1 июньдиз ДАССР-дин Леваши райондин Леваши хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай дарги я.
Дуружа
Дуружа — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 9 км яргъал чка кьунва. Дуружа сувал алай хуьр я, инсанар иниз анжах гатуз ял ягъиз къвезвайди я, амай чӀавуз агьалияр Кьвепеле райондин аран чкайриз эвичӀзава.
Тарих
2012 йисан май вацра Дуружа хуьруьн эгьлийри ФЛНКАдин президент Ариф Керимоваз, чпин проблемаяр гьял ийиз куьмек тавакъу авунвай, чар ракъурнавай. Агьалийрин гафарилай, Азербайжан республикадин чӀехи везифайра чкаяр кьунвай девлет авай ксари лезги хуьрерин чилер чпин иесийривай эдеб авачивилелди къакъудзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалиярин вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Дуружавияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Агьалийрин асул кӀвалах вирт гьасилун, чӀижерхъанвал я.
Замбиядин чӀалар
Замбияда са шумуд чкадин (вири Банту хизандик акатзавайбур) ва инглис (миллетдин яз гьиссабзавайди ва бизнесдани чирвилера кӀвалахарзавайди) чӀалар чкӀанвайди я.
Чкадин халкьарин чӀалар
Чара-чара малуматрив кьурвал, Замбияда 46-далай 70-дал кьван чӀал ава. Илимри абурукай парабур нугъатар хьиз гьисабзава. Сабуруз Замбиядин чилерихъ галаз галкӀанвай яргъи тарих ава. ГьакӀ ятӀани маса чӀалар 18-19-лагьай вишйисарин миграциярин гъиляй арадиз атанвайбур я, мисал патал Лози. Вири чкадин чӀалар, сад садахъ галаз кӀевиз галкӀанавайбур яз, Банту хизандик акатзава.
Ирид чкадин чӀалахъ официал статус ква. Вири санал абур гьар провинциядин официал чӀалар яз ава:
И ирид чӀал, инглис чӀалахъ галаз санал, лап сифтедин мектебрин чирвилерани са бязи гьукуматдин идарайра кӀвалахарзава.
Емишанлы
Емишанлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 10,5 км яргъал чка кьунва.
Замбиядин чӀалар
Чкадин халкьарин чӀалар
Са чӀалара, гьа гьисабдикай яз бембадани ньянджада, чӀехи йисара авай агьалийризни хуьруьн чкайриз талукь чӀалан «дерин» ва «шегьердин чӀал» тӀвар алай жуьрейриз чара хьун ава. Гаф атай чкадал лугьун, «дерин» жуьре мадни цӀуру къайдаринди я, «шегьердин чӀал» лагьайтӀа ада инглис чӀалакай пара гафар къачуна ва гьар жуьредин тур цӀийивилер къениз чӀугуна.