cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеферпатан гьуьл
География
Кеферпатан гьуьлуьн чӀехи пай Европадин континетвилин шельфдал алайди я. РагъакӀидай патай адаз сергьятзава ЧӀехибританияди, кефер-рагъэкъечӀдай пата Норвегияди, рагъэкъечӀдай пата Данияди, кьибле-рагъэкъечӀдай пата Германияди, кьибле пата Нидерландри, кьибле-рагъэкъечӀдай пата Бельгиядини Францияди. Кьибле-рагъакӀидай пата Кеферпатан гьуьл Дуврдин проливдай Ла-Манш проливдиз физва, рагъэкъечӀдай пата Скагерракни Каттегатдай Балтик гьуьлуьхъ галаз алакъа хуьзва. Кефер пата Кеферпатан Атлантика ава.
Гидрология
Гьуьлуьн цик квай кьел гьар жуьре яз 15–25 промилле я вацӀар акахьзавай чкайрал, 32-35 промилле гьуьлуьн кефер пата. Температура гатуз 25 °C хьун мумкин я, хъуьтӀуьз 10 °C. Ам аслу я Атлантикадай къведай ятарилайни цин деринвилелай, виридалайни сифте гьуьлуьн цин финрилай.
Кьел квай гьуьлуьн цин денишунар Атлантик океандихъ галаз Ла-Маншдайни Шотландиядин патавай физвайди я. Кьел квачир цер вацӀарай къвезва. Йисуз вацӀари гьуьлуьз 296-354 м³ яд тухузава. Гьа чӀавуз Балтик гьулуьз вацӀари йисуз 470 м³ яд гъизава. Даниядинни Норвегиядин къерехрай 50-100 м дирин дережада яд Атлантикадиз физава.
Са - кьве йисан къене гьуьле авай яд кьиляй кьилиз цӀийи хъжезва. Гьуьлуьн къене температурадилай, кьел квайвилелай аслудаказ гатузни хъуьтӀубз гьар жуьре цин фронтар туькӀуьр жезва. Температура гатуз 25°C дилай 10°Cдалди хъуьтӀуз жезва. Гьа чӀавуз температура Атлантикадилай пара аслу я, мадни ятарин диринвилелай. Дирин кефер патара гьуьлуьн чимивал йисан къене гьа сад я - 10°C, Атлантика патални гьуьлуьн диринвал пара тирвиляй. Виридалайни пара йисан къене температурадин масакӀавилер кьибе пата авай къерехрин патаг жезва. А чкаяр гьуьлуьн виридалайни тӀимил диринвал авайвили гьавадин чимивилелай амай чкайрилай пара аслу я. ХъуьтӀуьз ятар анра гьич муркӀари кьун мумкин я.
Къерехарни островар
Кеферпатан гьуьлуьн островрикай виридалайни чӀехиди - ЧӀехибритания - кьилди гьуьлуьн рагъакӀидай пата ава. Вири гьуьлуьн къене авайбурукай чӀехибур Оркнини Шетланд островар я. РагъэкъечӀдай пата авай къерехрин гьал туькӀуьрнавайди чӀехи муркӀар я - гьабуру чилинни дагъдин затӀ къатхуз гьанагар фур ийиз михьна фьордар туькӀуьрна. Кеферпатан гьулуьн кьибле-рагъэкъечӀдай пата Фризринни Гельголандрин островар ава.
Кьибле Норвегиядани Швециядин Скагерракдин къерехра шхераяр ава. Фьордрал хьти хьиз, шхерайрал чӀехи муркӀари пара гьал гъанва, вучиз лагьайтӀа муркӀади чил ана гъвечӀи островрал - шхерайрал - пайнава. Нидерландрихъ гьуьлел пара островар ава, парабур инсанри чпи эцигнавай.
Экономика
Кеферпатан гьуьлуьн кьибле пата лап пара ксар яшамиш жезва, гьавиляй гьуьлуьн а пад пара кардик кутазвайди я. Гьуьлуьн къерехрин 150 км деринда 80 миллион кас яшамиш жезва, гьабурукай Нидерландринни Бельгиядин вири халкьар, чебни чӀехи пай шегьервилин чкайра. Гьуьлуьн къерехрилай 12 миллядин чка яд галай патахъ гьа къерех гвай гьукуматдин ихтиярда авайди я, аниз масадбур къведайла ихтияр къачуна атана кӀанзавайди я.
1958 йисуз геологри Нидерландрин Гронинген провинциядин Слохтерендин патаг газ авай чкаяр акъудна.
Аракул
Аракул (Аракул) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай хуьр. «Аракул» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Кеферпатан гьуьл
Экономика
Кеферпатан гьулуьн къерехрал алай гьукуматри, виридалайни вилик ЧӀехибританиядини Данияди, 1990 йисарин эхирдилай гьуьлуьн къерехрин патаг гвай чкайра гаруникай хкудзавай энергия къачунин машинар ава. Сифте гьахьтин гарунин машин Англиядин къерехдин патаг (Блит 2000 йисуз) мад Даниядин къерехрин патаг (Гарун пар Хорнс Рев 2002 йисуз) хьана.
Аракул
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кефер пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 31,1 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Аракул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. КӀелед ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 429 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 458 кас тир. Агьалидин вири яхулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Аракул хуьруьн агьалияр, вири яхулар яз 532 кас тир.
Агъа-ЦӀинитӀ
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 6 км яргъал, Чирагъ вацӀун чапла къерехдал ала.
Тарих
Агъа-ЦӀинитӀ хуьр, ЧӀуру Сурар ва Къурбанувр тӀварар авай чкайрал алай кьве гъвечӀи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьуналди арадал атанвай. Са тӀимил геж иниз Вини-ЦӀинитӀ хуьруьн эгьлиярни куьч хьанвай. Вини-ЦӀинитӀ хуьруьн бине кутурбур Рухун хуьряй тирди гьисабзавайди я. Дегь чӀван хуьрер алай чкайра чи. э. вилик IV — чи. э. IV виш йисариз талукь тир Алпандин девирдин тарихдин имаратар дуьздал акъуднай.
Хуьр, Векьелар хуьре уьмуьр гьалзавай Мурсал хандин ханвалдик квай.
Хуьруз кьуьгъверар, тамун гапӀалар, чӀурар хьтин хуьруьн майишатдин мулкар талукь я. Хуьруьн эгьлийрин виридаз кьилдин чилин белгенар авай. ЦӀинитӀвийрин асул кӀвалахар лежбервал ва малдарвал тир. Папар сар расунал, гамар хрунал машгъул тир. Хуьре гьакӀни, хуьруьн майишатдин алатар гьазурзавай къванцин, чатун машгьур устӀарар авай, ибур — Абдулага, Алдерха, Мансур, Бала я.
Хуьре мискӀин ва адак гъвечӀи гуьжре галай. Ана хуьруьнвийри чпин ругьани игьтияжвилер бегьемарзавай. Араб чӀал Абукар-Эфендидиз, Махмудаз, Эминаз чидай.
Итимрин бязибур кеспи ийиз Дербент, Баку шегьерриз рекье гьатзавай.
XIX виш йисуз Агъа-ЦӀинитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-АрхитӀ, Вини-АрхитӀ ва Вини-ЦӀинитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-АрхитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
50-60-й йисара агьалидин са пай, къванцин цӀивин хкудзавай АрхитӀрин мяденда кӀвалахзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 30 кас рекье гьатнай. Абурукай гзафбур женгера телеф хьанай. ВЧӀД-дин иштиракдар цӀинитӀви Мегьамедов Абдулвагьаб — тӀвар-ван авай тфенг ядай гьавадин аскер тир. Хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектеб адан тӀварунихъ гала. Ватандин дяведин ветеранрин гьуьрметдай хуьре обелиск эцигнава.
ИнфратуькӀуьрун
Къе хуьре умуми чирвилерин юкьван мектеб, фельдшерни-акушервилин пункт, хуьруьн майишатдин производстводин кооператив, хуьруьн клуб, асфальтни-бетондин завод кӀвалахзава. Хуьр газдивни электричестводив таъмин я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 695 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-ЦӀинитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 459 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава: Асанар, ГьицӀияр, Пелеяр, Селимар, Урузар, СехитӀар, Дакьарар.
Гьапутлы (Исмаиллы район)
Гьапутлы (Haputlı) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Ашукьбайрамлы» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин кьибле пата, Девебатан вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисан юкьвара Къуба райондин Гьапут хуьряй куьч хьана атанвай гьапутвийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири азербайжанриз элкъвенвай лезги миллетрикай сад тир — гьапутар я. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.
Караозек (Дагъустан)
Караозек — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 13 км яргъал гала.
Тарих
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай Цунта райондин колхозрин кутан хьиз, виликан нугъай Кароузек хуьруьн чкадал кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кароузек хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Март
Март (виликан тӀвар — Ибне) — пудлагьай григорий календардин варз.
Архимед
Архиме́д ( — ) — зурба дегь-грекрин математик, физик, механикни инженер.
Афгъанистан
Афгъанистан, официал тӀвар Исламдин Эмират Афгъанистан (د افغانستان اسلامي امارات, ) — юкьван азиядин гьукумат я.
Пуку
Пуку (лат. Kobus vardonii) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Дуьлтыдагъ
Дуьлтыдагъ — Дагъустанда авай сув ва цӀиргъ. Кьакьанвал 4127 м я.
Кьавал
Кьавал, Кьавалхъан  — тайин са алатдал макьамар (гьаваяр) язавай ва я пешекарвилелди музыкадал алахънавай кас.
Богос цӀиргъ
Богос цӀиргъ — Дагъустанда авай сувун цӀиргъ. ЧӀехи Къавкъаздин сувун системадик акатзава.
Богос цӀиргъ Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинилай хел гана Мечикала сувалай Хапурда перевалдал кьван яргъи хьанва. Адан яргъивал 72 км я. Адан виридалайни кьакьан кӀукӀ — Аддала-Шухгельмеэр сув я (4151 м).
Богос цӀиргъ Дагъустандин Цунта, Тлярата, ЦӀумада, Ахвах, Шамил ва Бежта районрин чилерайтӀуз физва.
Шалиб цӀиргъ
Шалиб цӀиргъ — Дагъустанда авай сувун цӀиргъ я. ЧӀехи Къавкъаздин сувун системадиз талукь я. Адан кӀукӀ тир Дуьлтыдагъдин кьакьанвал 4127 м я.
Къалажух (Исмаиллы район)
Къалажух (Qalacıq) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава.
Р
Р, р - Р, р
Къалажух (Исмаиллы район)
География
Хуьруь Исмаиллы райондин кефер пата, Исмаиллы шегьердилай 30 км яргъал, сувун кӀане чка кьунва.
Малави
Кьибледин ва кьиблединни-рагъэкъечӀдай патара Мозамбикдихъ галаз (сергьятдин яргъивал — 1569 км); рагъакӀидай пата Замбиядихъ галаз (837 км); кефер пата Танзаниядихъ галаз (475 км) са сергьятрал ала. РагъэкъечӀдай пата Мозамбикдихъни Танзаниядихъ галаз тир умуми сергьят Нияса виряй тӀуз физва.
Къалажух (Исмаиллы район)
География
Чкадин топонимар:
РагъэкъечӀдай пата (хуьруьнвийри а патаз "гьуутӀа пад", "вацӀалай анихъ галай пад"ни лугьуда): Пирсултанан кӀукӀ, Ширинбеган кӀам, Гьекиман кӀам, Гажиагьмадан гуьне, Усманан кӀам, Къардашан мырз, (топонимар чкадин нугъат хвена кхьизва) Веледан кӀукӀ, Шефидин дагъ, БалкӀанар ахъайдай кӀам, Меликан къуза, Сенгер къала. Кефер пата: Машанлы яйлах, Жырлых яйлах, Пир Давудан мизре, Нунай, Къавкъадар яйлах, Уьрер (бабахьлух), Тегьмез тала (рук), Келер тукӀвар тала.
РагъакӀидай пата: Арчанар квай тел, Пирсидан кӀам, Даштидин къуза, Къерибан кӀукӀ, Зингдин багъ, Шалбуз бубадин ник цай чка (лат авай чка), Шерифан гуьне, Къерибан гуьне, Къасиман чуькек, Къарди къуза, Йулчыз мырз, Касиман къуза.
ВацӀар - булахар (гьидронимар): ГъвечӀи вацӀ, ЧӀехи вацӀ, Зекералидин булах, Касыз булах, Фекьиз булах, ЦӀегьрен булах, Жи булах, Куькуьрд яд, Сырхабыл булах, Кызын булах, Къефер булах, Абасан булах, Пелешан булах, Тагьиран булах, Бидиран булах, Дустарин булах (ПӀир Давутан чкадавай).
Агьалияр
2013 йисан малуматриз килигна, Къалажух хуьревай кӀвалерин кьадар 400 тир, 1700 касди уьмуьрзавай. Саки вири лезгияр, суни мезгьебдиз талукь мусурманар я.
Агьалидин кьилин машгъулатар лежбервал, малдарвал ва саларбанвал я.
Хуьре уьмуьр ийизвай сихилар: ''Умахар, Самалчияр, Къурушар, Муграгъвияр, Гьезерар, Кызынар, ЦӀевенар, Игъирар, Чепевияр (Жибияр), Дембилар, Занговар, Талакьар, Къулдуьрар, Крар."
Гинта хуьруьнсовет
«Гинта» хуьруьнсовет (Село Гинта) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Гинта хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гинта хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Магьатма Ганди
Могьанда́с Карамча́нд «Магьа́тма» Га́нди ( — ) — Индиядин политикни философ, Индиядин Халкьдин Конгресс партиядин кьил.
Араблинское
Араблинское (Араблинское) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Араблинское» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, «Араблинский» ракьун - рекьин станциядал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьр, генерал Б. Араблинскийдин тӀварунихъ галай Араблинский станциядин мукьвал алай гъвечӀи хуьрерин сад-садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1785 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2174 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр я, ина гьакӀни табасаранар, азербайжанар, даргияр ва муькуьбур авайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.
2003 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн 2084 кас агьалийрин миллетрин состав:
Израиль
Израиль — (чув. מדינת ישראל‎, араб. دولة اسرائيل‎‎) — кьиблединни-рагъакӀидай пата авай гьукумат Азияда, Юкьванчилерин гьуьлуьн кьере.
Къаракуллугъ
Къаракуллугъ (Qarakolluq) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Ашукьбайрамлы» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин кьибле пата, Девебатан вацӀун къерехдихъ гала.
Цудахар чӀал
ЦӀудахар чӀал (чпин чӀалал: цӀудхърила) - цӀудахарвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Къазикъумух Койсу вацӀун агъа авахьунин кьулувилейра (Леваши райондин кьиблени рагъакӀидай пад) чкӀанвайди я. Рахадайбурн кьадар ≈45000 агъзур кас кьван я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва.
Алвар (округ)
А́лвар (Alwar, अलवर जिला) — Раджастхан штатда авай округ я. Округдин административ юкь — Алвар шегьер я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунив килигайвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 990 862 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 62,48 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я. Шегьердин агьалийрин пай - 14,53 %. Округдин сергьятра пеленгар хуьдай Сариска лугьудай заповедникди мукь (чка) кьунва.
Цудахар чӀал
Нугъатар
ЦӀудахар жуьредин классификация:
Кьведлагьай жуьредин классификация:
Дарваг вацӀ
Дарваг вацӀ — Дагъустандин Дербент райондин чилерайтӀуз авахьзавай вацӀ я.
Ада вичин кьил тӀвар алачир вирелай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. ВацӀун яргъивал 39 км, майдан 520 км² я. Адак акахьзавай чӀехи вацӀарикай Барзанчай ва Дюбекчай вацӀарин тӀварар кьаз жеда. ВацӀал Мамедкъала, Юный Пахарь, Село имени Мичурина, Гежух хуьрер ала.
ЦуцӀул-балугъчи
И́лка, цуцӀул-балугъхъан, ни пекан (Martes pennanti)
Агъа-ЗахитӀ
Агъа-ЗахитӀ (Ашага-Захит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Агъа-ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Вини-ЗахитӀ ва Кьулан-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 132 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 396 кас тир.
Теодор Киттелсен
Теодор Северин Киттелсен (Theodor Severin Kittelsen,  — ) норвеж художник, график ва иллуьстратор, жуван пейжазривни мифологиядиз аид шикилирийни галаз машгуьр я. Садлагьай чкада троллирин шикилар я.
Гергебиль район
Гергебиль район (Гергебильский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Гергебиль хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гергебиль район Унцукул, Леваши, Гуниб ва Хунзах районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 341,9 км² я.
Тарих
РСФСР-дин Лап Вини Советдин Президиумдин 30.08.1944 тарихда кьабулай къарардалди, Гуниб, Леваши, Унцукул ва Хунзах районар гъвечӀи паяриз пай авуна Гергебиль район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин 14.09.1960 тарихдин къарардалди, и райондик терг авунай Унцукул райондин чилерни кутунай. 1963 йисуз райондин тӀвар Унцукул хуьруьн райондиз дегишарнай. 12.01.1965 тарихда Унцукул хуьруьн район терг авунай ва адан чилер Гергебил ва Унцукул районрин арада апайнай.
Агьалияр
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гергебиль райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 10 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава.
Гергебиль райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Районда республикадин виридалайни цӀуру ЦЭС — Гергебиль ЦЭС ава.
Санкт-Петербург
Санкт-Петербу́рг (1914 йисан 18 [31] августдилай 1924 йисан 26 январдал кьван — Петроград, 1924 йисан 26 январдилай 1992 йисан 16 майдал кьван (авайвал лагьайтӀа — 1991 йисан 6 сентябрдал кьван) — Ленинград) — Урусатдин Федерациядин федерал метлеб авай шегьер, Кефердинни рагъакӀидайпатан федерал округдин ва Ленинград вилаятдин административ юкь я. Адан бине Петр I ЧӀехида 1703-лагьай йисан 16 (27)-лагьай тӀулдиз кутунва. 1712-1918-лагьай йисаррин арада — Урусатдин гьукуматдин кьилин шегьер тир.
Шегьер Урусатдин Федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата, Фин заливдин къерехдал ва Нева вацӀун сивел мукь (чка) кьунвайди я. Санкт-Петербургда Урусатдин Федерациядин Конституциядин Суд, Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Гералдикадин шура, Ленинград вилаятдин властдин органар, АтГьКӀ-дин гьукуматрин Парламентрин арада авай ассамблея авайди я. ГьакӀни шегьерда Гьуьлуьн дяведин флотдин ва Урусатдин Яракьламишнавай къуватрин РагъакӀидайпатан дяведин округдин кьилин командование авайди я.
Шегьер пуд инкъилабдин юкь тир: 1905-1907-лагьай йисаррин, 1917-лагьай йисан Февралдин буржуазиядинни демократиядин инкъилабдин ва 1917-лагьай йисан БаскӀумдин социализмдин инкъилабдин.
1941-1945-лагьай йисаррин ЧӀехи Ватандин дяведин чӀавуз шегьер 900 кьван йикъан къене блокадада авай тир, адан нетижада 1 500 000 кьван кас гишинвилин гъиляй кьена. Санкт-Петербург — игит тир шегьер я. Адан ибаратдик пуд Аскервилин Баркаллувилин шегьер квайди я: Кронштадт, Колпино, Ломоносов.
Агьалияр — 5 191 690 кас я (2015). Миллион касдилай виниз халкь авай — Санкт Петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала. Европада тамамдаказ мукь (чка) кьунвай шегьеррикай агьалийрин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербург пудлагьайди я, гьакӀни ам агьалийрин сан-гьисабдихъай виридалайни чӀехи меркез тушир шегьер я. Пара йисан Санкт-Петербург вилик ракъурунин стратегиядин инновациядин сценарийдив кьурвал, 2030-лагьай йисал кьван Санкт-Петербургдин агьалийрин сан-гьисаб 5,9 млн кас хьана кӀанзавайди я. Шегьер — Санкт-Петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я.
Шегьердин майдан — 1439 км2, 2012-лагьай йисан 1-лагьай чиледиз Москва гьяркьуь хьайидайлай кьулухъ чилин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербург уьлкведа кьведлагьайди я. ГьакӀни Севастополь шегьер Урусатдин Федерациядихъ гилигдалди майдандал гьалтайла ам Урусатдин Федерациядин виридалайни гъвечӀи субъект тир.
Санкт-Петербург — Урусатдин лап чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь, чӀехи улакьдин тӀвал я. Санкт-Петербургдин тарихдин юкь ва адахъ галкӀанвай памятникрин комплексар ЮНЕСКО-дин виридуьньядин инсаниятдин ирсинин сиягьдик ква, им уьлкведин виридалайни зурба туризмдин юкьваррикай сад тирди. Виридалайни чӀехи метлеб квай медениятдинни туризмдин объектар ибур я: Эрмитаж, Кунсткамера, Мариинский театр, Урусатдин миллетдин библиотека, Урус музей, Петропавловскдин къала, Пак Исаакан собор, Невский проспект. Медениятдин ирсинин объектар хуьнин рекьяй, месэла, Санкт-Петербургдин тарихдин юкь хуьнин ва вилик ракъурунин программа кьабулнава.
Агьалияр
Агьалийрин кьадар — 5 191 690 кас я (2015). Санкт-Петербург — агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла Урусатдин кьведлагьай ва Европадин кьудлагьай шегьер, гьакӀни агьалийрин кьадардал гьалтайла гьукаматдин меркерз тушир шегьеррикай кьведлагьайди я (Истанбулдилай кьулухъ), Санкт-Петербургдин шегьердин агломерациядин юкь я. Миллион касдилай виниз халкь авай — Санкт Петербург шегьер кефер патахъди виридалайни яргъал ала.
1990-лагьай йисуз шегьердин агьалийрин сан-гьисаб 5 млн касдилай виниз тир, амма 1990-лагьай йисаррин сифте кьилелай гатӀумна 2007-лагьай йисал кьван кӀеви депопуляция малум тир. 2007-лагьай йисуз агьалийрин сан-гьисаб анжах 4 571 184 кас тир. 2008-лагьай йисалай инихъ агьалийрин кьадар виниз хьуникай малум жезва, асул гьисабдалди, миграциядин виниз хьун тӀебии тӀимил хьунилай артухдин гъиляй. Адан нетижада 2002-2010-лагьай йисаррин арада агьалийрин кьадар виниз хьун 4%-далай пара хьана (4661,2 агъзурдалай 4879,6 агъзурдал кьван). УФ Урусстатдин малуматралди 2010-лагьай йисуз аялар хунин кьадар къалурдай лишан са агъзурдал 12,0; кьиникьрин кьадар — са агъзурдал 14,2 гьалтзавай тир. 2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, агьалийрин кьадар 4 879 566 кас тир, абурукай итимар — 45,6 %, папар — 54,4 % (яни 1000 итимдал 1194 паб гьалтзавайди я). 2012-лагьай йисан 22-лагьай марадиз Санкт-Петербург шегьердин агьалийрин кьадар мад 5 миллиондилай виниз хьана.
Шегьердин районрикай агьалийрин кьадардал гьалтайла виридалайни чӀехиди — Приморский район я (507,2 агъзур кас). 2007-лагьай йисуз петербургвийрин уьмуьрдин вил алай яргъивал итимриз 64 йис ва папариз 75 йис тир (и къалурзавай лишанар 2006-лагьай йисан къалурзавай лишанрилай са йисал чӀехи я). 2008-лагьай йисан гьалдиз килигна, шегьерда 1 млн 100 агъзур кас яни вири агьалийрикай 24,06 % пенсионерар тир (абурукай 55 % — инвалидар). Гьа чӀавуз шегьерда 80-90 йиса авай 139 агъзур кас яшамишзавай тир, гьакӀни 90-далай виниз йиса авай 13,4 агъзур кас ва 100-лай виниз йиса авай 188 кас яшамишзавай тир.
Аран (Дагъустан)
Аран (Аран) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Ихрек хуьруьхъ галаз «Ихрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Санкт-Петербург
Агьалияр
2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Санкт-Петербургда 200 миллетдинни халкьдин векилар яшамишзавайди я: урусар 3 миллион 909 агъзур кас (чпин миллет къулурнавай вири агьалийрикай 92,5 %); украйинар — 64 агъзур кас (1,52 %); татарар — 31 агъзур кас (0,73 %); чувудар — 24 агъзур кас (0,57 %); уьзбекар — 20,3 агъзур кас (0,48 %); эрменияр — 20 агъзур кас (0,47 %); азербайжанар — 17,7 агъзур кас (0,36 %); таджикар — 12,1 агъзур кас (0,29 %); гуржияр — 8,3 агъзур кас (0,2 %); молдаванар — 7,2 агъзур кас (0,17 %); къазакьар — 3,4 агъзур кас (0,08 %); финнар — 2,6 агъзур кас (0,06 %).
Аран (Дагъустан)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакӀидай патахъ, Къара-Самур вацӀун дугуна чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 335 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Санкт-Петербург
Агьалияр
15 йис хьанвай шегьердин агьалийрикай 31,7%-диз вини дережадин акьалтӀнвай я акьалтӀнвачир кӀелунар ава, 26,7%-диз — юкьван пешекарвилин кӀелунар ава, 13,8%-диз — юкьван виридан кӀелунар ава, 2287 кас (0,06 %) — кӀел-кхьин тийижирди я. 2011-лагьай йисан фундукӀ вацран эхирдин гьалдиз килигна, малум хьанвай кӀвалах авачирвилин дережада экономикадиз талукь тир крар ийидай агьалийрикай 1,9 % тир. 2011-лагьай йисан фундукӀ вацраз юкьван гьалдин вичел къуларнавай мажиб 41653 рубл тир (яни 2010-лагьай йисан фундукӀ вацран дережадив гекъигайла 115,4%-дал виниз авурди). 2013-лагьай йисан I-лагьай кварталдин гьалдиз килигна, гьар са инсандин кьилиз гьисабна яшамиш патал герек тир минимумдин чӀехивал 6774,6 рубл тир (ам 2013-лагьай йисан кьамуг вацран 18-лагьай йикъан Санкт-Петербургдин Гьакиматдин къарардалди тестикьарна).
Алай мукь
Санкт-Петербургди Урусатдин Федерациядин кефердинни рагъакӀидай пата, Невадин агъачилин сергьятрин къене мукь (чка) кьунвайди я. Юкь авай мукьдин координатар: 59.95°N, 30.31667°W. Нева вацӀун сивик ккӀанвай Фин заливдин Невадин къерех ва Невадин делтадин пара кьадардин островар кьуна, шегьер кефердинни рагъакӀидай патай кьиблединни рагъэкъечӀдай патаз 90 километрдал яргъи хьанва. Гьуьлуьн дережадилай виниз шегьердин кьакьанвал ихьтинди я: юкьван пад — 1-5 м, кефердин пад — 5-30 м, кьибле ва кьиблединни рагъакӀидай пад — 5-22 м я. Шегьердин сергьятрин къене авай виридалайни кьакьан мукь — Красное Село шегьердин арада авай Дудергофдин кьакьанвилер, абурун максимум тир кьакьанвал — 176 метр я. Шегьердин территорияда кьакьанвилерни деринвилер гьисабдай системадин гургутӀ тир лишан ава, ада са шумуд гьукуматдин нивелирдин чилериз сифте кьилин мукь яз къуллугъ ийизавайди я. Санкт-Петербургдин сятинин чӀул — UTC+3 (Москвадин чӀав).
Набататар
Санкт-Петербургдинни агъашегьеррин къацу акӀурри цин чинихъ галаз шегьердин вири чилерикай 40 % кьунвайди я (2002-лагьай йисан малуматралди). 2001-лагьай йисуз са шегьердин агьалидал акӀуррин 65 м² гьалтзавай тир. Къацу акӀуррин виридан кьадар 31 агъзурдалай виниз га я, гьа гьисабдик 68 парк, 166 урук, 730 сквер, 232 булвар, 750 къацарив туькӀуьрнавай куьче квайди я. Шегьердин паркри гьар жуьредин ландшафтдин шартӀарин къене мукь кьунвайди я: Фин заливдин къерехдин агъадани вине авай террасайрал (Стрелнадин, Петергофдинни Ломоносовдин паркар), гьуьлуьн кьулувилел (Пушкин шегьердин паркар), камрин кӀунтӀарал (Шуваловрин парк, Осинадин тамун кӀапӀал). Асул гьисабдалди паркар гилалди чпин жинсинин ибарат хвенвай тӀебии тир тамаррикай ибарат я (Сосновка, Удельный парк). Дяведилай гуьгъуьнин йисарра кутур паркрикай чӀехи пай саки таран набататар авачир территорийриз чара авунвайди я (Гъалибвилин Москвадин парк, Гъалибвилин гьуьлуьн къерехда авай парк). Шегьердин къерехда авай мукьарра алай чӀавалди кьибледин тайгадин агъазонадикай амукьнавай тамун битавар амазма: Юнтоловкадин тамун дача, Ржевдин тамун парк, Ухта вацӀун къерех ва Таллиндин шоссе тирвал, Нева вацӀун ва Москвадиз физвай ракьун рекьин арада авай тамун бицӀи островар. Санкт-Петербургда 7 кьетӀендаказ хуьзвай тӀебиатдин территория ава: 3 гьукуматдин тӀебиатдин заказник («Юнтоловкадин», «Гладишевкадин», «Нева губадин кефердин къерех») ва 4 тӀебиатдин памятник («Дудергофдин кьакьанвилер», «Комароводин къерех», «Стрелнадин къерех», «Сергиевка парк»). Санкт-Петербург вилик ракъурунин кьилин пландалди шегьерда 5 цӀийи заказник ва кьве цӀийи тӀебиатдин памятник туькӀуьрдайди я.
Административ къурулуш
Санкт-Петербург 18 райондиз чара жезва:
Районрин сергьятрин къене 111 шегьердин къененепатан муниципал образованиеди чка кьунва, гьа гьисабдик 81 муниципал округ (садбуруз тӀварар гана, муькуьбуруз — тӀварарин чкадал нумраяр лагьана), 9 шегьер (Зеленогорск, Колпино, Красное Село, Кронштадт, Ломоносов, Павловск, Петергоф, Пушкин, Сестрорецк) ва 21 поселка кваз.
Маарифни илим
2012-лагьай йисуз мектебдилай вилик маарифдин система 1054 аялрин «урукдайни» яслидай ибарат тир. Тек-тек тир кьилдин идараяр квачиз, саки вири абур муниципалитетдин балансдал алайди я. Шегьерда 690 виридан чирвал гудай идара (абурукай 609 мектеб, гьа гьисабдик 135 тарсар дериндай чирдай, 72 гимназия, 45 лицей, 21 нянин мектеб, 40 коррекция ийидай мектеб, 8 интернат тир мектеб, 19 пешекарвилин мектеб), 58 аялриз алава чирвал гудай идара, 48 сифтединни юкьван дережадин пешекарвилин идара. Абурун арада А.Я. Вагановадин тӀварунихъ галай Урус балетдин академия, М.П. Мусоргскийдин тӀварунихъ галай Санкт-Петербургдин музыкадин колледж чара жезва, дяведай идарайрин арада — Санкт-Петербургдин суворовдин дяведин училище, Нахимовдин гьуьлуьн дяведин училище, ЧӀехи Петрдин космосдин дяведин кадетрин корпус, Гьуьлуьн кадетрин корпус ва мсб машгьур язва. Шегьерда 56 гьукуматдинни 45 кьилдин вини дережадин кӀелдай идарадин бине кьунвайди я. Гьа гьисабдик квай тӀвар-ван авай идараяр ибур я: Санкт-Петербургдин гьукуматдин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин архитектурадинни эцигунин университет, Академик И.П. Павлован тӀварунихъ галай Санкт-Петербургдин гьукаматдин медицинадин университет, Император Александр I-дан Петербургдин гьукуматдин алакъадин рекьерин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет, Профессор М. А. Бонч-Бруевичан тӀварунихъ галай Санкт-Петербургдин гьукуматдин телекоммуникацийрин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин политехникадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин технологиядин институт (техникадин университет), Санкт-Петербургдин гьукуматдин электротехникадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин экономикадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин суван институт, Санкт-Петербургдин миллетдин информациядин технологияр, механикани оптика ахтармишдай университет, А.И. Герценан тӀварунихъ галай Урусатдин гьукуматдин педагогикадин университет, Санкт-Петербургдин гьукуматдин тамун техникадин университет ва мсб.
Шегьерда са шумуд дяведай кӀелдай идарайри кӀвалахзава: А.Ф. Можайскийдин тӀварунихъ галай космосдин дяведин академия, С.М. Кирован тӀварунихъ галай дявединни медицинадин академия, Михаилан артиллериядин дяведин академия, Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт, Инженердинни техникадин дяведин университет, Санкт-Петербургдин вини дережадин радиоэлектроникадин дяведин училище ва мсб.
Санкт-Петербург — Урусатдин виридалайни ири маарифдинни илимдин юкьваррикай сад я. Ина вири уьлкведин илимдин потенциалдикай 10 % ава: им 350-далай виниз илимдин тешкилат (гьа гьисабдик УФ-дин Илимдин академиядинни маса гьукуматдин академийрин 70 тешкилат ква), гьа тешкилатра 170 агъзур илимдин кӀвалаххъанди кӀвалахзава, гьабрук 9 агъзур илимдин духтур ва 26 агъзур илимдин кандидат квайди я.
Илимдинни маарифдин хиле кӀвалах ийизвай инсанрин кьадардал гьалтайла Санкт-Петербургди Урусатдин Федерацияда кьведлагьай мукь кьазва (шегьердин виридан агьалийрин сан-гьисабдив гекъигайла). Шегьерда 60-далай виниз академиядин институтни маса илимдинни ахтармишдай идара, пара илимдинни ахтармишдай институтар сад ийизвай Урусатдин илимдин академиядин Санкт-Петербургдин илимдин юкьва мукь кьунвайди я. Шегьердин кьибледин къерехда «Урусатдин илимдин академиядин Кьилин (Пулководин) астрономиядин обсерваторияди» мукь кьунвайди я.
Дин
Санкт-Петербургда 268 конфессия ва диндин садхьун ава: Урус Православиедин Клисадан — 131 садхьун, ЦӀуруправославиедин клисадин, Эрмени Апостолик клисадин — 2 жемят, Католик клиса — 7 жемят, Инжилдинни Луьтеран клиса — 19 садхьун, мусурманрин — 3 садхьун, буддизмдин — 5 садхьун, чувудрин — 9 садхьун, баптистрин — 13 садхьун, Иридлагьай йикъан адвентистрин клиса — 6 жемят, ЯхцӀурни цӀудлагьай йикъан клиса — 23 садхьун, 1 багьайийрин 1 жемят ва мсб.
Диндин садхьунрин идарадикни ихтиярда 229 ибадатдин дарамат ава. Гьа гьисабдик федерал метлеб авай объектар ква: Пак Исаакдин клиса, Къазандин клиса, Пак Сампсондин клиса, Смолний клиса, Петрдинни Павелдин клиса, Пак Николайдин гьуьлуьн клиса, Владимирский клиса, Софиядин клиса, Пак Пудан клиса, Феодоровский клиса, Ивидаллай Хуьдайдан клиса, Александр Невскийдин лаврада авай Пак Пудан клиса, православиедин монастирар (Александр Невскийдин лавра, Иоандин папан клиса, Пак Чан хтунин клиса, Гьуьлуьн къерехда авай Пак Сергиян клиса), Пак Екатеринадин эрмени апостолдин клиса, Пак Екатеринадин базилика, Пак Антониян католик клиса, Пак Петрдинни Павелдин луьтеран клиса, Голландиядин реформатрин клиса, Санкт-Петербургдин шегьердин жуьмя мискӀин, ЧӀехи Хорал синагога, Буддистрин дацан ва мсб.
Шегьерда Урус православиедин клисадик акатзавай Санкт-Петербургдин ибадатдин академияди ва Санкт-Петербургдин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава; гьакӀни «Мария — Апостолрин хнубпачагь» тӀвар алай Католикрин вини дережадин ибадатдин семинарияди кӀвалахзава. Шегьерда пак тир Александр Невскийдин, Кронштадтви Иоаннан, Петербургви Ксениядин «амукьаяр» ава.
.
Физкултурани спорт
Санкт-Петербургда я гьевескаррин, я пешекарвилин спорт лап вилик фенвайди я. Шегьерда 1500-далай виниз мукь авай 13 стадион, 1649 спортдин зал, 10 спортдин дворец, 17 тӀебии тушир мурк авай кӀевнавай объект, 118 бассейн, велотрек, 18 лижайрин база, 11 луьтквеяр гьалунин базани канал авайди я. Абурун арада «Петровский» стадион, «Юбилейный» спортдин дворец, МуркӀадин дворец, ХъуьтӀуьн дворец, «Петербургский» спортдинни концертрин дворец, «Сибур Арена», СКА сирнавун патал тир бассейн ава. 2007 йисалай гатӀумна Крестовский островдин рагъакӀидай пата 69 агъзур кас гьакьардай цӀийи футболдин стадион эцигзавайди я. П.Ф. Лесгафтдин тӀварунихъ галай Миллетдин гьукуматдин физикадин културадин, спортдинни сагъвилин университет спортдин медениятдин чӀехи метлеб авай юкь язва.
Футбол: «Зенит» — Урусатдин чемпионатдин премьер-лигадин виридалайни къуватлу клубрикай сад тирди, 2007/08-лагьай сезонда УЕФА-дин кубок, 2008-лагьай йисуз УЕФА-дин Суперкубок къачуна; «Зенит-2» — Садлагьай дивизионда (ФМЛ), «Динамо» — кьведлагьай дивизионда (ПФЛ) экъечӀзава.
Хоккей: СКА — КХЛ-дин виридалайни къватлу клубрикай сад я, Гагарин Кубок къачурди (2014—2015).
Баскетбол: Зенит, Спартак — 2014-лагьай йисалай гатӀумна гьевескаррин акъажунра экъечӀзава; Динамо (2004—2006-лагьай йисарра авай тир).
Мини-футбол: Суперлигада экъечӀзавай «Политех»; «Аврора» (папарин мини-футболдин клуб).
Гандбол: Университет Лесгафта-Нева — Урусатдин чемпионатдин суперлигадин виридалайни къуватлу кӀеретӀрикай сад я.
Векьедал къугъвадай хоккей: «Метрострой» (папарин хоккейдин клуб).
Китай чӀал
Китай чӀал — чӀал. Китай чӀал язва официал чӀал КХРдин, Тайвандин ва Сингапурда. Вири дуьньяда китай чӀалал 1,3 млрд кас рахазва.
Пакистандин пайдах
Пакистандин пайдах — чапла пата лацу зул, юкьвал лацу вацран зур пайни гъед алай, къацу рангдин парча. 1947 йисан 14 августдиз адавал малум авурдилай кьулухъ, республикадин официал пайдах я. Къацу ранг — Пакистан агьалийрин чӀехи пай кьунвай мусурманвал къалурзава, лацу ранг — мусурман туширвал къалурзава. Лацу вацран зур пай — прогресс, лацу гъедни — эквни чирвал къалурзава.
Узбекистан
Узбекистан (O'zbekiston Respublikasi, Ўзбекистон Республикаси) — Евразиядин юкьван пата авай гьукумат.
Административ паюн
Узбекистан — унитар республика; какатзава 12 вилаятар (viloyat, вилоят) (областар), 1 автономдин республикани 1 республикадин табийрун шегьер (Ташкент).
Имарат Къавкъаз
Имарат Къавкьаз — террориствиллин тешкилат Кефер Къавкъазда.
«Вилаятар»
«Вилаятар» малум авун:
Тажикистан
Республика Тажикистан (Ҷумҳурии Тоҷикистон, Республика Таджикистан) — юкьван азияда авай гьукумат.
География
РагъакӀидай пата ва кефердинни рагъакӀидай пата Узбекистандихъ галаз, кефер пата Киргизиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Китайдихъ галаз, кьибле патани Афганистандихъ галаз са сергьятра ава.
Администрациядин паюн
Тажикистан — унитар республика; 2 вилаятар (вилоят, область), 1 автономиядин вилаятни 13 республикадиз табий тир районар акатзава.
Намибия
Нами́бия Респу́блика (инг. Republic of Namibia; 1968 йисал кьван адан тӀвар — Кьиблединни РагъакӀидай патан Африка тир) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я.
Чилерин майдан — 24,3 агъ. км² я. Агьалийрин кьадар — 2 358 163 кас я (2013 йисан къимет). Кьилин шегьер — Виндгьук я.
Багъпат (округ)
Багъпат (Baghpat) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Багъпат шегьер я. Округдин майдан 1345 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 163 991 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 64,24 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я.
Чирагъ чӀал
Чирагъ чӀал (чпин тӀвар: хьугъул [x'uğul]) - чирагъвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Агъул райондин кефер пата чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас кьван я.
Талыш (Исмаиллы район)
Талыш (Talış) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Ашукьбайрамлы» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин кьибле пата, Девебатан вацӀун къерехдихъ гала.
Ахнигар
Ахнигар,Эхнигар (Ахниг) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Кутул хуьруьхъ галаз «Кутул» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 26 км кьибле пата, Билиж посёлокдин агъана чка кьунвайди я.
Этимология
Хуьрел Ахнигар тӀвар хьуникай гьар жуьредин риваятар ава. 2012-йисуз “Лезги газетдиз” Шагьабудин Шабатова Ахнигрин хуьруьн югъ къейд авур мярекатдикай хабар ганай. Хуьруьн тӀварцӀикай авторди кхьизва: “Ина Жуьмя мискӀин эцигун патал са маса гьи хуьряй ятӀани лап хъсан тӀвар-ван авай устӀар, вичи лагьай къимет гана, гъаналдай. Ада мискӀин эцигна ва жемятди ам рази авуна, амма устӀарди а пул мискӀиндиз гана ва сагърай лагьана хъфена. Са арани фенач, са кьадар вахтунда хар къвана. Жемятди а кесиб устӀардин язухар чӀугваз хьана. Хар секин хьайила, агьалияр адан суракьдиз фена. УстӀар лагьайтӀа, хуьруьн патав гвай кӀамун а пата авай никӀе акъвазнавалдай. Ам алайвал са рат кьван чкадал я марфадин стӀал, я хар аватнавачир. УстӀардиз вичин сир-гьунардикай жемятдиз хабар хьайиди чир хьайила, “Я Аллагь, чи арада авай сир раиж хьана хьи” лагьана, ам вилерикай квахьналдай. Ахнигвийри а чкадал пӀир эцигнава, анал садакьаяр пайзава. И хуьруьн тӀвар гьикӀ арадал атайди ятӀа малум туш, риваятдин ван хьайила, ихьтин фикирдал къвезва жемят: и аламат акурла, белки, “агь, ник” гафуникай арадал атанатӀа, я тахьайтӀа а чкадал нивай “агь, нивай” физ жедатӀа лугьудай гафуникай хьанватӀа?...” Кьурагь райондин “Дагъдин булах” газетдин кьилин редактор хьайи Абдул Семедова (ам вични ахнигви я) хайи макандикай кхьенвай макъалада хуьруьн тӀвар арадал атуникай рахадайла къейдзава: “Гьеле алатай асирдин пудкъад лагьай йисарин эвел кьиляй, хуьруьн агъсакъалри тестикьарзавайвал, хуьр эвелдай вилик квай кьакьан синел бинеламиш хьанвалдай ва къати гараринни тӀурфанрин мусибатар себеб яз, ам яваш-яваш кеферпатахъ атана. Гьа и кар себеб яз хуьрел Эхнигар (Ахнигар) тӀварни акьалтналда”. Винидихъ гъанвай кьве жуьрени чав чӀехи бубайрилай агакьнавай тахминан делилар я.
Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. Гъиле авай малуматрив кьурвал, хуьруьн бине кьунин тарих виш йисарин дегьнейриз фена акъатзава. Чкадин агьалийри къейдзавайвал, Ахнигрин тахминан 1500 йис я. И кар са шумуд гектардин мулкунал экӀя хьанвай кьве къатан сурари тестикьарзава. Хейлинбур абурукай Дагъустандиз ислам дин къведалди арадал атанвайбур я. И делил кучуднавай тегьерди, сурарин къванерал алай жуьреба-жуьре лишанри субутзава. Эхнигвийрин машгъулатар асул гьисабдалди лежбервални малдарвал тир. А чӀавуз хуьре, муькуь лезги хуьреризни тӀвар акъатнавай, хъсан кьавалар авайди тир. Революция жедалди хуьре кьве мискӀин авай. Абурукай сад са пак тир касди эцигнавай. Гуьгъунлай, адан гьуьрметдай хуьруьнвийри пӀир эцигнай. Хуьруьн кьведлагьай пӀир тамун чкадин муьквал ала. Хуьруьнвийри адаз «ПӀирен там» лугьузвайди я. Садани а тамун тарар кӀарасриз атӀузвач.
XIX виш йисуз Эхниг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КӀама Кучун, Кучун ва Гъугъан хуьрерихъ галаз Гъугъан хуьруьнжемятдик акатзавай.
ЦӀийи хуьруьн тарих, вичин тунвай тарихдин суван ЦӀуру Эхниг хуьруьхъ галаз алакъалу я. 1966 йисуз, къати чилин зурзунрилай кьулухъ, эхнигвияр Дербент райондин Билиж посёлокдин къвалав куьч хьана ЦӀийи Эхниг хуьр арадал гъанвай. Гила абур, гьа чеб хтай чӀавуз, и чилериз Хпеж хуьряй куьч хьанвай хпежвийрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавайди я. Кьурагь райондин Эхниг хуьре эхнигвийрин лап тӀимил пай амукьнава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 79 касди уьмуьр гьалзавай. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Эхниг хуьруьн агьалияр 430 кас тир.
ТӀвар-ван авай ксар
Эхнигвийри чпин хуьруьнви тир алим, физикадинни-математикадин илимрин кандидат Къурбанов Малик ва спортдин бокс жуьредай устӀар Сефербеков Вакъиф хьтин аквадай ксарив дамахарзава.
Рагарин лиф
Рагарин лиф
Рекьекьуьл
Рекьекьуьл, Туькьуьлкьал (лат. Artemísia) — Астра хьтинбурун хзандиз талукь набататарин жинс я.
Рекьекьуьлар Евразиядин хъуьтуьл климат авай цӀарцӀе, Кеферпатан ва Кьиблепатан Африкада ва Кеферпатан Америкада чкӀанва. Урусатдин саки виринра 180-дав агакьна рекьекьуьлдин жуьреяр гьалтзава, иллаки пара кьадарда Къазахстандин, Кьулан Азиядин, Кьиблепатан Къавкъаздин ва Украинадин чуьлера экъечӀзава.
Рекьекьуьлрин жинсиник 481 набатат акатзава. Абурукай виридалайни гегьеншдиз чкӀанвайбур агъадихъ галай жуьреяр я:
Кавкамахи хуьруьнсовет
«Кавкамахи» хуьруьнсовет (Село Кавкамахи) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кавкамахи хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Илим
Илим — гьакъикъатдикай объектив тир чирвилерин гьасил авунин ва теориядин систематизация кьиле тухузвай инсандин крарин сфера я.
Кавкамахи хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Кавкамахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Илим
Гегьенш манада илимдиз агъадихъ галайбур гьатзава:
Кавкамахи хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 514 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Илим
Илимчирвал — илим чирзавай илим я.
Дели
Де́ли (दिल्ली, ਦਿੱਲੀ, урду دِلّی, Delhi) — чӀехивилел гьалтайла Индиядин кьведлагьай шегьер я (Мумбаидин гуьгъуьна), адав галкӀин территориядин (Миллетдин кьилин шегьердин округ Дели) статус гва. Ана 11 млн кьван кас яшамишзава, кьилин шегьердин округда — 16,3 млн кьван кас. Делидин урбанизациядин тӀебиат агъадихъ галайдакай ибарат я — анлай анихъ къвезмай чӀехи хьун кьилин шегьердин сергьятрин къеце пата авай (маса территорияридин) шегьерар кутун арадал гъизва. 2015-лагьай йисан гьалдив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб вини кьил 25 млн кьван кас хьана кӀанда. Индиядин кефердин пата, Джамна вацӀун къерехал мукь (чка) кьунва.
1991-лагьай йисуз Индиядин Конституциядик кутунвай 69-лагьай дуьзар хъувунив кьурвал, миллетдин кьилин шегьердин территориядини адан шегьердин округди Милледин кьилин шегьердин вилаятдин статус къачунва. Гила адак агъадихъ галай патав гвай шегьерар акатзава: Гургаон, Нойда, Гъазиабад, Фаридабад, Негьарпар (ЧӀехи Фаридабад), ЧӀехи Нойда, Сонипат, Панипат, Карнал, Рогьтак, Бгьивани, Ревари, Багъпат, Мератгь, Алвар, Бгьаратпур ва мсб.
ГалкӀдин территориядин сиясатдин гьал Индиядин вилаятдин сиясатдин къурулуш хьтинди я. Адав чпин къанунар акъуддай система, Лап кьилин суд, кьилиз акъуддай министррин шурани адан кьиле акъвазнавай кьилин министр гва. Нью-Дели федерал гьуькуьмвилинни мукьдин (чкадин) вич-вичи идара авунин кьиле тухуник ква, гьакӀни ам Дели МКьШТ-дин кьилин шегьер я.
Делида 6-лагьай виш йисалай ийинихъ инсанар гьамиша яшамишзава. Вичин тарихдин чӀехи паюнин къене ада жуьреба-жуьре пачагьвилеринни империярин кьилин шегьер хьиз къулугъ ийизвай тир. Ам са шумудра кьунва, тарашнава ва цӀийи кьилелай ахцигнава, кьетӀендаказ юкьван виш йисарра. Алай чӀаван Дели са шумуд вири кьилин шегьердин вилаят тирвал чукӀурнавай шегьеррикай ибарат тир кӀватӀал я.
Дели — пара миллетрин шегьер, чара-чара медениятар сад садак акахьнавай мукь (чка). Гьар халкьди шегьердин экономикада вичин рол къугъвазвайди я.
Административ паюн
1483 км² вири майдан авай миллетдин кьилин шегьердин территория Дели пуд кьилдин «норматив шегьердиз» тахьайтӀа «шегьердин корпорациядиз» чара ийизва. Абуруз кьилдин органри идара ийизва: Муниципал корпорация Дели (1397,3 км²), Муниципал комитет Нью-Дели (42,7 км²) ва Дяведин шура Дели (43 км²).
Миллетдин кьилин шегьердин вилаят
Дели агломерация идара авун гьакӀни адан проблемаяр гьялун патал 1985-лагьай йисуз сад тир регьбервал ийизвай шура авай Миллетдин кьилин шегьердин вилаят туькӀуьрнава (National Capital Region, NCR).
Ражаб Амирханов
Ражаб Амирханов — садлагьай лезги публицист ва шаир-гьикаятчи.
Дели
Миллетдин кьилин шегьердин вилаят
Гургаон, Фаридабад, Ноида ва Гъазиабад кьилин шегьердин вилаятдин виридалайни чӀехи шегьерар я.
Стхавилин шегьерар
Партнервилин шегьерарни вилаятар:
Ражаб Амирханов
1887 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Кьве йисан урус мектеб куьтягьна, ам Бакудиз фенай, фялейрин зегьметдик ва инкъилабдин гьерекатрик экечӀна. Урус ва азербайжан чӀалар хъсандиз чирна, Ражаб макъалаяр ва гьикаяяр кхьинал машгъул хьана. 1914 йисуз ам Москвадиз фена университетдик экечӀнай, амма хъуьтӀуьз стӀалжем хьана хуьруьз элкъвенай.
Ражаб Амирханова 1912–1914-йисара Петербургда акъатзавай «Дагъустандин ярар» ва «Мусурманрин газет» газетриз са жерге макъалаяр («Чи зайифвал», «Илим», «Шаирдин кьиникь», «Дагъустанвидин къейдер» ва мсб.) акъудна. И газетрин хсуси мухбир яз, Р. Амирханова лезги халкьдин ва Бакудин фялейрин четин гьалдикай ахъадаказ кхьена, зегьметчи халкьдиз кӀелун-кхьин чируниз ва девлетлуйрин пацукай азад хьуниз эвер гана. «Заз азадвал ва кӀел-кхьин виридалайни багьа я», — малумарна мухбирди вичин са макъалада.
Р. Амирханова лезги литературада садлагьай гьикая — «ШакӀуртдин чар» кхьена, ам 1912 йисуз урус чӀалал «Дагъустандин ярар» газетдиз акъудна. Ражаб Амирханова лезги публицистикадин ва гьикаятдин бине кутуна. Ам 1914 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, хайи Ахцегьа кучукнава.
Ччуру рехи тӀегъерхъан
Ччуру рехи тӀегъерхъан, гьакӀни австралиядин тӀегъерхъан
Сарир
Сарир — юкьван виш йисарин девирда сувун Дагъустанда хьайи авар гьукумат. VI виш йисалай XI виш йисалди амукьайди я. Гьукуматдин вини къатари христианвилиз ибадат ийизвай.
ТӀварцӀикай
Гьукуматдин тӀвар, арабри чкадин гьакимдин титулдиз гайи гафуникай арадал атанва: сагьиб ас-сарир — яни «тахтунин сагьиб».
Чилер
Кефер пата Сарир уьлкве Хазариядихъ галаз, кьибле пата — Дербентдихъ галаз, рагъакӀидай пата — Аланиядихъ ва вайнахрин Симсим гьукуматдихъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патани гуржи пачагьвилерихъ галаз са сергьятра авай. Чи йикъарив агакьай тарихдин гъиливкхьинра Сарир уьлкве пара агьалияр авай, пара къелеярни хуьнуьхуьнин минараяр авай гзаф къуватлу уьлкве хьиз гьатнава. Адан кьилин шегьер Хумрадж тир (къенин Хунзах хуьр я).
Цуькведа авай вахтунда Сарир уьлкведин гьукумдик Дагъустандин сувун пад, аран пад, гьакӀни къунши уьлквейрин чилер акатнавай.
Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва
Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва (1897-1958) — чӀехи лезги алим-филолог ва шаир.
Биография
1897 йисан 10 декабрдиз Куьре магьалдин Мегьарамдхуьре агьвал ва савад авай хзанда дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай гадади агалкьунралди Алкьвадрин медреса, Кьасумхуьруьн мектеб, Дербентда ва Къубада муаллимвилин курсар куьтягьна, хайи хуьруьн советрин мектебда муаллимвиле ва регьбервиле кӀвалахна. 1932 йисуз Дагъустандин С. Сулейманан тӀварунихъ галай пединститутда, ахпа Москвада аспирантурада кӀелна. Лезгийрикай кӀвенкӀве яз ада филологиядин илимрин кандидатвилин ва докторвилин дережаяр къачуна.
Ам 1958 йисуз рикӀин азардик рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава. Адан тӀвар Мегьарамдхуьруьн сад лагьай юкьван мектебдал эцигнава.