cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урусар
Кьадар
Вири дуьньяда урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я (бязи чешмейрив кьурвал 167 миллион кас). Абурукай 111 миллион (2010 йисуз) Урусатда уьмуьр тухузва, им вири уьлкведин агьалидин саки 78 % я. 2002 йисуз Урусатда урусрин кьадар 116 миллион кас яз вири агьалидин саки 80 % туькӀуьрзавай. Аквадай гьаларай муьжуьд сан къене урус миллетдин кьадар саки 5 миллион тӀимил хьанвай. Ихьтин къати процессдин асул себебрикай сад маса уьлквейриз иммиграция ва урус миллетдиз хас тир тӀебии гзаф хьунин дережа пара агъуз хьун я. ЧӀехи пай урус хзанри са аял хуниз ва я гьич тахуниз винизвал гузва. Урусатдин маса бинедин халкьарив гекъигайла, урус миллетдин арада никагь квачир хзанрин, чара хьанвай хзанрин кьадар лап чӀехиди я.
Виликан СССР-дин уьлквейрани 1991 йисалай 2006 йисалди, эмиграциядин, аялар хунин коэффициент агъуз хьунин себебралди урус миллетдин кьадар 25-30 миллиондилай 17 миллиондал аватнай.
Алай чӀавуз урусри Урусатдин Федерациядин агьалидин чӀехи пай туькӀуьрзава. Идалайни гъейри урусрин чӀехи диаспораяр Украина, Белоруссия, Къазахстан, Узбекистан, Латвия, Киргизия, Эстония, Литва, Молдавия, Туркмения, АСШ, Канада, Бразилия, Германия уьлквейра ава.
Урусрин этно группаяр
Чпи уьмуьр тухузвай региондикай, мезгьебдикай, майишатдин жуьредикай аслу яз, урусар агъадихъ галай этнографиядин группайриз пай хьанва:
Антропология
Урус халкьдин антропологиядин кьетӀенвилер алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я.
Антропологиядин жигьетдай урус миллетдин вири къатар, асул гьисабдалди, са жуьрединбур я. Урусрин антропологиядин юкьван гьисабдалди лишанар РагъакӀидай Европадин лишанрихъ галаз я сад къвезва, я са жизви тафаватлу я.
Урусар РагъакӀидай патан Европадин агьалидикай чара ийизвай лишанар:
Урусрин арада эпикантус галай инсанар гзаф кьери гьалтзава. Килигнавай 8.5 агъзур касдин арадай эпикантус анжах 12 касдиз авайди ашкара авунай, амани кьерех тир береда. Эпикантусдин гьалтунин икьван кьеривал Германиядин агьалидизни хас я.
Чирунрин нетижада малум хьанай хьи, антропологиядин жигьетдай урусар кьве чӀехи кластердиз чара хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан. Y хромосомдин полиморфизмдикай къачур малуматрив кьурвал, гегьенш Кеферпатан кластердиз вологдадин урусар, балтар (латышарни литвавияр), финн халкьар ва гьакӀни шведар талукь я. Идахъ галаз санал, финн-угоррилай пара урусрин балтрихъ галаз пара ухшарвал ава. ДНК-дин малуматрилай аквазвайвал, кеферпатан урусрин Кеферпатан Европадин халкьар тир норвегар, немецар, австриявияр, швейцарвияр, полякар, боснияр, литваяр, ирландвияр ва шотландивийрихъ галаз ухшарвал ава.
ЧӀал
Урус чӀал – СМТ-дин ругуд официал чӀаларикай сад я. 1997 йисуз «Language Monthly» журналдин чинрал акъатнавай макъалада кхьенвай: вири дуьньяда урус чӀалан чирвилер 300 миллион касдиз ава (дуьньяда 5 чкадал ала), абурукай 160 миллион касдиз урус чӀал хайи чӀал я (дуьньяда 7 чка я).
Америкадин Садхьанвай Штатра авай Гэллапан тӀварунихъ галай Институтди урус чӀалаз талукьарнавай ва кьиле тухвай жемиятдин чирунрин нетижада малум хьанай хьи, виликан СССР-дик квай уьлквейрин агьалидин арада жузунар тухудайла Белоруссиядин агьалидин 92 %, Украинадин 83 %, Къазахстандин 68 % ва Киргизиядин агьалидин 38 % анкетаяр урус чӀалалди ацӀурнай. Институтди и макъаладиз «Урус чӀал – Хайи чӀал хьиз» тӀвар эцигнай.
2009 йисуз АСШ-дин Нью-Йорк штатда хкягъунрин къанунрик дегишвилер кутунай. Кьбулнавай къарардалди, штатдин миллиондилай пара агьалияр авай шегьерра, хкягъунриз талукь тир документар урус чӀалазни таржума авуна кӀанзавай. Нью-Йоркда урус чӀал официалдиз кьабулнавай къецепатан чӀаларикай сад хьанвай. Адалай вилик и сиягьдик испан, корей, филиппин, креол ва китай чӀалан пуд нугъат акатнай.
1991 йисалди урус чӀал СССР-дин саки гьукуматдин чӀал хьиз, халкьарин арада рахадай чӀал тир.
Алай чӀавузни урус чӀал виликан СССР-дин уьлквейра кьведлагьай чӀал ва я хайи чӀал хьиз гегьеншдиз кардик ква.
Советрин вахтунда СССР-дай вири дуьньядиз чкӀанвай эмигрантар пара авай уьлквейра, месела (Израиль, Германия, Канада, АСШ, Австралия ва мсб.) урус чӀалал ТВ ва радио гунугар, газетар вахт-вахтунда акъудзава, мектебра урус чӀалан тарсар гузва.
Израильда урус чӀал бязи юкьван мектебрин чӀехи классра къецепатан чӀал хьиз чирвилерин программада ава. XX виш йисан 80-й йисаралди РагъэкъэчӀдай патан Европадин уьлквейрин мектебра урус чӀал асул къецепатан чӀал хьиз физвай.
Халкьарин арадин Космосдин Станцияда кӀвалахзавайбурун виридаз урус чӀал рахунин дережада чир хьун мажбур я.
ЧӀалан нугъатар
Урус чӀала пуд нугъатдин группаяр ава, ибур: кеферпатан («о» лугьуз рахазвай), кьиблепатан («а» лугьуз рахазвай) ва кьулан патан нугъатар я. Вичин нубатда абур пара кьадарда гъвечӀи чкадин рахунриз апай хьанва. Кеферпатан ва кьиблепатан нугъатрин арадавай сергьят Псков — Тверь — Москва — Нижний Новгород шегьеррин цӀарцӀелайтӀуз физва. И кьве нугъатрин арада кьулан нугъатдин группадик квай чкадин рахунри чка кьунва. Нугъатрин ва абурук акатзавай чкадин рахунрин арада инсанри са-сад гъавурда гьат тийидай хьтин тафават авач. Тафават анжах ахъа ванерин ва лексикадин бязи къатара кьатӀуз жеда.
Кеферпатан нугъатдик пуд группада рахунар акатзава:
Кьиблепатан нугъатдик квай вад рахунрин группаяр:
Кьулан нугъатрин рахунар:
Урус чӀалан асул къамат ва литературадин чӀал кьулан нугъатрин рахунрал бине къачуна.
Алай чӀавуз, массайрин малуматрин такьатрин ва мектебрин чирвилерин вилик финин куьмекдалди и нугъатрин арада тафават гзаф тӀимил хьанва ва къвердавай квахьзава.
Урус халкьдин арадал атуникай
Сифте славян халкьарин тарих лингвистика, ономастика, археология, антропология хьтин илимрин куьмекдалди алимрин паталай хъсандиз чирнавайди я. Гьинд-европадин халкьарин хайи ватан гьинаг тиртӀа гила лугьуз четин я, идан патахъай шумудни са гиманар ава. Алимрин фикирралди, гьин-европадин халкари, Гималай суварилай РагъакӀидай патан Европадал кьван ва Прибалтикадилай Палестинадал кьван экӀя хьанвай, тахминан 6 миллион км² майдан алай гегьенш чилерал уьмуьр ийизвай.
Лингвистикадин малуматрин бинедаллаз гиман ийизва хьи, гьинд-европадин чӀал цӀийи чӀалариз чкӀайдалай кьулухъ, тахминан чи э. в. II агъзур йисара славянрин несилри Юкьван Европада протогерман ва протоиталик тайифайрихъ галаз къуншидал уьмуьр гьалзавай. Чи эрадилай вилик I агъзур йисуз дегь-славян чӀал арадал атанай. Чи э. в I агъзур йисарин эхирра — чи. э. в III – V виш йисан къене славян чӀалан нугъатар арадал атанай. Гьа девирда славян халкьарин балт, иран, герман, фракия ва кельт халкьарихъ галаз кӀеви алакъаяр авай. Идахъ галаз санал, славян чӀалариз виридалайни ухшарди балт чӀалар я.
Дуьз I агъзур йисан эхирдалди славянри мийитар курзавай, гьавиляй Юкьван Вишйисан девирдалди славян халкьарин антропологиядикай малуматар авач.
Археологиядин малуматриз килигна, кьилдин миллет хьиз славянар чи э. в I агъзур йисарин юкьвара, лугадин культурадин ва абурун чилерал атанай поморьедин тайифайрин культурадин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанай.
XII виш йисуз рагъэкъэчӀдай патан славян халкарин сад-садахъ галаз акахьунин рекьелди дегь-урус миллет арадал къвез эгечӀнай.
Дегь-Урус гьукуматдин чкӀунин ва татарринни-монголрин вигьинрин себебралди, гьеле кьилдин халкь хьиз тамамдаказ туькӀуьр тахьай дегь-урус миллетни сад садавай тайифайриз къакъатнай. Гуьгъуьнлай, Русьда авай гъвечӀи князьвилер сифте Москвадин ЧӀехи Князьвилин, ахпа Литвадин ЧӀехи Князьвилин ва эхирда Речь Посполитая гьукуматдин гъилик акатна сад хьайидалай кьулухъ, дегь-урус миллетдикай пуд миллет арадал атанай, ибур: белорусар, урусар ва украинар тир.
Урусар – асул гьисабдалди рагъэкъэчӀдай патан славян тайифаяр тир кривичи, словенар, вятичи, северянар ва XII—XIII виш йисара Поднепровьедай куьч хьана атанвайбурун сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвай халкь я. Урус халкьдин энтогенездиз, славянрин колонияйра уьмуьр гьалзавай финн-угор тайифайрин (меря, мещера, мурома, чудь заволоцкая) акахьунини тӀимил дережада таъсир къалурнай.
Идалайни гъейри, гиман ийизва хьи, рагъэкъэчӀдай патан славян халкьари, иллаки вятичри балт тайифа тир голядь ва финн-угор тайифа – меря ассимиляция авуна чпиз элкъуьрнай.
Урус алим-славист В. В. Седован фикирдалди, гилан къаматдал атанай урус миллетдин хайи муг Владимир-Суздальдин Русь тир.
Урус халкьдин милли кьатӀуниз ва халкьдин арада садвилин гьиссинин къарагъуниз 988 йисуз князь Владимира кьиле тухвай Русьдин Крещениеди (хашунин цяй ягъуни) лап зурба таъсир ганай. Христианвал кьабул авур югъ урусрин тарихда виридалайни чӀехи метлеб авай чка кьунва. Диндихъ галаз санал урусрин культура чпин милли суваррив, адетрив, календарьдив, инсанрин тӀварарив, алфавитдив девлетлу хьанай. Культурадин жигьетдай гзаф вилик фенай.
Гьа чӀавалай къедалди а князьдин къаматди урусрин махара ва кьисайра кьетӀен чка кьунва. Владимир тӀвар урусрин арада виридалайни мукьвал-мукьвал гьалтзавай тӀварарикай сад я.
ТӀварцӀикай
Урус миллетдин «русские» тӀвар, чпин дегь девирдин уьлкведин тӀварцӀихъ галаз алакъалу я. «Русские» гаф «русские люди» (Урусатдин инсанар) гафарикай арадал атанвай сифет я. Тарихдин къене "люди" гаф къакъатна "русские" аламукьнай.
Дегь-славян чӀалалди халкьдин тӀвар "рѹсьскъ", "рѹсьскыи" тир. Вичин нубатда и гаф, «Рѹсь» гафуникай ва адак гилиг хьанвай, чкадиз талукьвал къалурзавай «ьск» суффиксдикай туькӀуьр хьанвай. «Русь» гаф гьам, миллетдин гьамни абурун уьлкведин тӀвар тир.
XVII–XVIII виш йисарин къене "русь" тӀвар дегиш хьана, "россияне"-диз элкъвенай. Гуьгъуьнлайни, XVIII–XIX виш йисарин арада урус миллетдин тӀвар — "великоруссы" хьанвай. "Малороссар" а чӀавуз гилан украинар тир.
XVIII–XIX виш йисара рахунин урус чӀалай виридаз малум тир къенин "русские" гаф литературадин чӀалаз гьатнай ва кӀеви чка кьунвай. Амма а девирда "русские" гафуналди пуд халкь тайин жезвай – урусар, белорусар, украинар. Великороссриз (яни урусриз) и гаф анжах 1917 йисуз талукь хьанай.
Антропонимика
Урусри са кьадар латин тӀварар (Антон, Валентин, Сергей) ва чувуд тӀварар (Иван, Илья, Михаил, Семён, Яков, Анна, Елизавета, Мария) кьабулнай.
Гила урусриз бинедин славян тӀварар лап тӀимил ама, абурни цӀурувилиз килигна аялриз кьериз эцигзавайди я. Дегь славян тӀварарикай амайбур месела ибур я: Владимир, Всеволод, Ярослав, Богдан, Людмила.
Инсандин кьилдин тӀварцӀелай гъейри урусдин тӀварцӀе касдин жинсиникай аслу яз "ович" ва я "овна" суффикс гилигна бубадин тӀварни къалурзавайди я.
Урусрин фамилияяр "-ов" ("-ев") ва я "-ин" суффиксар гилигна туькӀуьр жезва (месела, Петров, Никулин). Дишегьлийрин фамилияйрин эхирда "- а" куьтягьун гилигзава (мисал патал, Петрова).
Урусрин фамилияйрин чӀехи пай, виликан несилрин пеше ва я кеспидихъ галаз алакъалу я. Месела "Кузнецов" фамилия алай касдин чӀехи бубаяр ва я адалайни вилик галай несилар мумкин я чатун устӀарар тир.
Милли фольклор
Урусрин сивин эсеррин дегь чӀаван къатар тир махар, былинаяр, лирлияр, бубайрин мисалар, фадлугьунар – абурун милли фольклор туькӀуьрзава. Былинайра дегь Русьдин уьмуьр, гьа девирдин вакъиаяр, женгер, кьегьал инсанар дуьздал акъатзава. Былинайра къалурнавай урусрин душманрин рольда гзаф вахтара куьчери халкьари (монголар, татарар), бязи вахтара гъуьлягъдин къматда гьатнавай ксари, месела Тугарин (им XI виш йисуз кыпчакрин хан тир Тугоркан я) чка кьунва. Абурун аксиниз экъечӀзавай кьегьалар адет тирвал Илья Муромец, Добрыня Никитич, Алёша Попович ва масабур я.
Махара кьилин персонажар яз гзаф вахтара Иван царевич ва я Иван–дурак, ва абурун душманар тир Баба-яга, Кощей Бессмертный, Змей Горыныч ва гьакӀни аламатдин гьайванар (месела Соловей разбойник ва мсб.) къалурнава.
Литература
Урусрин, иллаки XIX виш йисан литературади дуьньядин культурадиз метлеблу таъсир къалурнава. Урус кхьирагрин машгьур эсерар дуьньядин пара чӀалариз таржума авуна ва гзаф миллионрин тиражралди акъуднавайди я.
Вири дуьньядиз машгьур хьайи урус литературадин бине кутур ва вилик тухвай зурба устадар тир кхьирагар Пушкин, Лермонтов, Гоголь, Некрасов, Крылов, Грибоедов, Фонвизин, Державин, Толстой, Достоевский, Чехов, Тургенев, Есенин, Мандельштам, Шолохов ва масабур хьанай. Вад урус кхьирагар Нобельдин премиядин лауреатар хьанай, ибур — Бунин, Шолохов, Пастернак, Солженицын ва Бродский я.
Адетдин кӀвал
Урусрин культурадиз хас тир адетдин кӀвалерикай сад — гъварарикай эцигай кьве патахъ алгъай къав галай изба тир. КӀвализ гьахьдай ракӀарив кьвед пуд кӀарцӀин гурар авай гъвечӀи айван жедай. ДакӀарар гзаф вахтара кьуларив агалзавай. Недай-хъвадай игьтиятар избадин кӀаник галай гьамбарханада хуьдай. Избада серин (урус. сень) ва рагъ аватзавай (урус. светлица) лугьудай кӀвалер авай. Избадин къене кьетӀен чка, винел къаткидай чка авай чӀехи урус къулуни кьазвай. Цларин кӀане ацукьдай кьуьнцӀер ва сандухар жедай. Хзанар кӀватӀ жедай чка, иер суфрадив чӀагурнавай чӀехи стол тир. Урус кӀвалин галудиз тежер атрибутрикай сад столдал алай – самовар тир. Гьар избада адет тирвал дуъаяр кӀелдай, иконаяр авай яру пӀипӀ авай.
Милли алукӀунар
Кеферпатан ва кьиблепатан регионрин урус эгьлийрин милли алукӀунра са тӀимил тафават авайтӀани, умуми шикилда са культурадиз хас тир асул лишанарни авай.
Итимрин кьелечӀ алукӀунар адетдалди шихинин ва я рангадал вигьей парчадин къвалагай цӀидга хев галай перемар ва вахчагар тир. Перем вахчагрин винелай вигьезвай ва юкьвалай чӀулунив ва я сун кьуршахдив кутӀунзавай. Серин гьавада винелай яцӀу шихинин валчагъ ва я кафтан, кӀвачерални сапогар ва я шаламар гьалзавай.
ХъуьтӀуьн алукӀунриз кӀурт, яцӀу валчагъ, бармак, бегьлеяр, литинин чекмеяр ва мсб. талукь я. Парталар суваринбур ва гьар йикъанбур жезва. АлукӀунрин бязи элементар урусри мукьвал галай муькуь халкаривай (месела финн-угор халкьаривай) къачунвайди малум я.
Милли тӀуьнар
Уьлкведин чӀехивилин себебдалди, регионрикай ва гьакӀни мукьвавал ийизвай халкьарикай асул яз урусрин цӀун-кӀвалера са кьадар тафават аквада.
Урусрин тӀуьнар лугьудайла рикӀел кӀан–дакӀанз хапӀаяр, щи, пичӀекар, блинар, пирожкияр, квас, канбар, силин фу ва маса ихьтин тӀуьнар къвезва. Маса халкьарин цӀун-кӀвалер хьиз, урусрини чпин цӀун-кӀвализ къуншидал алай чара–чара халкьарин тӀуьнар кьабулнава.
Урусрин цӀун-кӀвализ чӀехи таъсир православие диндин къанун–кадагъайри ганвай. Чпин динда йисан къене авай йикъарин чӀехи пай, анжах набататрин тӀуьнар недай ихтияр гузвай (гьайванрин як къадагъа я), сив хуьнин суварриз къвезвайвиляй урусрин милли цӀун-кӀвале як галачир тӀуьнри винивал ийизва.
Урусрин милли макьамар
Урус халкьдин милли макьаматди вичин сифте кьил Киевдин Русьда уьмуьр гьалай дегь славян тайифайрин фольклордилай къачузва.
Чав агакьай бинедин урус лирлийрин гзафбуруна, христианвилелай вилик хьайи мажусивилин гелер кумукьнава.
Халкьдин музыкадин алатрикай кьериз-цӀаруз менфят къачудай, иллаки чубанри ва я кьуьлердайла. Урусрин виридалайни гегьеншдиз кардик кутудай алатар сиристав, гусли, кфил, рожок, флейта, жалейка, кувикла тир. Тарихдин гъиливкхьинра жагъай мулуматрикай, урусриз гьакӀни дяведин труба, гъуьрчехъанвилин карч ва тафтар авайди малум хьанва.
Юкьван виш йисарин девирда халкьдин лирлияр, къугъунар ядай «скоромохи» лугьудай ксар гьукуматдин паталай кьуна дустагъарзавай ва алатар терг ийизвай. Гьавиляй, бинедин урус алатар чав саки агакьнач.
Алай аямдихъ галаз са кӀваче физвай урус макьаматдик гила дуьньяда авай манийрин саки вири жанрар ква. Абурукай вирибурулайни машгьур хьанвайбур урус рок, бардар, хип-хоп, романс, урус шансон ва мсб. я.
Милли кьуьл
Театрдин ва харусенятин кардар тир Сергей Дягилева 1911 йисуз туькӀуьрнавай ва гъурбатда зурба машгьурвал къазанмишнай Урус балетди (Ballets russes) урус культура европада, иллаки Францияда ва ЧӀехи Британияда вилик кутунвай. И балет дуьз Дягилев рагьметдиз фидалди 20 сезон кардик квай.
Дягилёван антрепризади урусатдин ва гьакӀни вири дуьньядин балетдинни хореографиядин харусентдин вилик финиз чӀехи таъсир ганва. Адан сезонри, иллаки «Жар-птица», «Петрушка» ва «Весна священная» тӀвар алай балетар квай сифтегьан сезонри, урус культура европада машгьурнавай.
Урусар – дуьньядин илимда
Илим – жемиятдин институт хьиз Урусатдин империяда I Пётрдин гьукумдин девирда арадал атанай. 1725 йисуз, уьлкве алай аямдихъ галаз кьурвал вилик тухунин курсдин сергьятра Петербургдин Илимрин Академия тешкилнай ва аниз Европадай пара кьадар тӀвар-ван авай алимар эвернай.
Урусатдин ва дуьньядин илимдин вилик финиз акьалтӀай чӀехи кар кутунвайди, гьа чӀавуз авай илимрин саки вири хилера вини дережайрив агакьай зурба алим-универсал Михаил Ломоносов хьанай. Ломоносов химия, минералогия, картография, стилистика, риторика ва грамматика илимрин устад тир. 1755 йисуз ада Мосвадин университетдин бине кутунай.
1828 йисуз тӀимил малум тир «Казанский вестник» журналда Казаньдин Университетдин ректор Н. И. Лобачевскийди, а чӀавуз тӀварцӀи са манани тагай, «Геометриядин сифте кьилерикай» тӀвар алай макъала кхьенай. Вахтар алатайла малум хьанай хьи, а крарин публикация дуьньядин математикадин тарихда виридалайни зурба метлеб авай вакъиа хьанай кьван.
Дуьньядин литературада евклиддин тушир геометриядикай (Лобачевскийдин геометриядикай) кхьей сифте тир бегьем крар яз, и макъалади геометриядин ва адан хилерин вилик финифиз цӀийи рум ганай.
Мягьтел кар ам я хьи, Лобачевскийди вичин теория, урусатдин ва къецепатан илимрин мектебривай къакъатна, кьилди фикирнаай. Лобачевскийди фикирай теорияди вичин девир акьван алатнай хьи, гьатта зурба алим Остроградскийди а теория гъавурда акьун тавуна мана авачирдикай гьисабнай ва Петербургдин Илимрин академияди ам публикация авунал рази тушир.
XIX вишсан эхир – XX вишсан сифтеяр Урусатда хьайи кеспиятдин ва дараматар эцигунин йигин вилик финин девирдал къвезва. Идахъ галаз санал, уьлкведа тӀебии ва инженериядин илимрин дережа хкаж хьанай. 1869 йисуз Д. И. Менделеева тӀебиатдин кьилин къанунрикай сад тир — химиядин элементрин девирдин таблица ахъайнай. Гилан метрология илимдин бине кутурдини гьа Дмитрий Менделеев тир.
Металлургиядин хилек дуьньядин метлеб авай крар П. П. Аносов, П. М. Обухов хьтин ва маса алимри кутунай. В. Г. Шухован чирна-къвекъуьнри нафтӀадин ва эцигунрин хилериз чӀехи крар кутунай. Ада сифте яз дуьньядин арзитектурадик гиперболоиддин кӀалуб алай конструкцияр кутунай.
Электротехника илимдиз кутур крариз килигна В. В. Петров, Н. Г. Славянов, М. О. Доливо-Добровольский ва маса алимрин зегьметдиз чӀехи къимет ава.
1847 йисуз Н. И. Пирогова дуьньядин медицинадин тежрибада сифте сеферда наркоз кардик кутунай. 1855 йисуз, Крымдин дяведин береда, урусатдин медицинадин тарихда садлагьай сеферда гипсдин жуна кардик кутунайди гьа Пирогов хьанай.
1904 йисуз алим И. П. Павлова тӀуьн иливрунин физиологиядин хиле кутур крариз килигна Нобельдин премиядиз лайих хьанай, гуьгъуьнлай, 1908 йисуз и премия, иммунитетдин механизмдин рекье алим Н. И. Пирогова къазанмишнай.
ЧӀехи талантар авай урус алимрин гзафбур АСШ-диз куьч хьана чпин карьера ана давамариз мажбур хьанай. И. И. Сикорский — америкадин урус алим, философ ва цӀийи шеъер акъуддай кас. Ада дуьньяда садлагьай кьуд мотордин самолёт «Русский витязь» (1913 йис), кьуд мотордин залан бомбардировщик, пассажирар тухудай самолёт «Илья Муромец» (1914 йис), трансатлантикадин гидроплан ва вертолёт акъуднай.
Асулдай урус тир америкадин астрофизик Г. А. Гамов (Джордж Гамов) вичин физикада, астрофизикада, атомдинни ядердин физикада, космологияда, биологияда кутур крариз килигна пара машгьур хьанай.
В. К. Зворыкин — телевидение туькӀуьрай ксарикай сад.
В. В. Докучаев — урус геолог ва накьвар чирзавай алим. Накьварин географиядин мектебдин бине кутур кас. Ам, XX виш йисан зурба алим В. И. Вернадскийдин муаллим тир. Вичин нубатда Вернадскийди накьвариз талукь биогеохимия илимдин бине эцигнай.
Вернадскийди чирзавай илимрин сиягьдик геология, накьвар чирзавай илим, кристаллография, минералогия, геохимия, радиогеология, биология, палеонтология, биогеохимия, метеоритика, философия ва тарихни квай.
XX виш йисан юкьвара И. В. Курчатован ва Б. Л. Ванникован регьбервилик урусатдин атомдин кеспият арадал гъанай. СССР, гуьгъуьнлайни Урусатдин Федерация къецепатан хатадикай хуьдай ядердин яракьдин туькӀуьрунар эгечӀнай.
1957 йисуз, С. П. Королёван регьбервилик Чилин мукьвал алай орбитадиз дуьньядин садлагьай спутник ахъайнай, 1961 йисузни садлагьай пилотар авай космосдин гими.
Хзан
Алай аямдин гьалариз килигна, урус миллетдин арада тамам тушир хзанрин кьадар пара хьанва. ТӀимил аялар авай хзанри винизвал ийизва. Урус хзанрин тахминан 42 % — 2 аялар, 35 % — 1 аял, 8 % — 3 аял, 5 % — 4 ва виниз аялар авай хзанар я. Амма, вилик девирда и кӀвалахар там аксина тир. Веледрив бегьерлу гьа вахтарилай урус чӀала мукьвавилин лишанар къалурзавай гафар пара амукьнава, месела хен, яран вах, яран стха, къавум, хтул ва мсб. Гилан урус хзанра веледдиз свас ва я чам жагъурунра диде-бубайри кьил кутузвайди туш. Амма вилик, свас це лугьудай адет авай. Гуьгъуьнлай и адет квахьнава.
Урусрин хзанра адет яз хайи йикъар, юбилеяр, гьукуматдин суварар, месела ЦӀийи Йис, 8 март, Гъалибвилин Югъ хьтин суварар гурлудаказ къейдзавайди я.
Дин
988 йисуз, «Русьдин Крещение» хьайила рагъэкъэчӀдай патан славян халкьар ва бязи финн-угр халкьар князь Владимира христианвилиз элкъуьрнай. Христианвал Урусатдиз Византиядай атанай ва жемиятдин вини мертебайра авай къатара гегьенш жезвай. Амма, мажусивилин таъсир гьеле гзаф гагьди амукьнай. Гъуцариз агъазвай фалчийрин нуфус халкьдин арада XI виш йисалди кумукьнай. XIII виш йисалди князьриз кьве тӀварар эцигзавай, сад хайи тӀвар муькуьдни хашдин цяй акъудайла къачур тӀвар. Месела князь Всеволод Большое Гнездодин кьведлагьай тӀвар Дмитрий тир.
Православие мезгьебдиз талукь тир урусар сад ийизвай виридалайни чӀехи тешкилат — Урусрин православиедин клиса я (УПК). Урусатдилай къеце пата и тешкилатдин хилер тир епархияяр кардик гала, месела Украинадин православиедин клиса, Япониядин православиедин клиса ва мсб.
ГьакӀан халкьдин арада христианвилин девирдилай вилик хьайи мажусивилин гелер къедалди амукьнава. Абуруз исятда «милли христианвал» лугьузва. Дегь мажусивилин адетриз талукьбур ибур я: Масленица, Иван Купала суварар, Радоница, Семик рикӀел хкун, мифологиядиз талукь тир затӀариз агъун, месела хъварц (урус. домовой), леший, гьуьлуьн перияр ва мсб., фалчи-жерягьвал, фал кьун, лишанриз агъун ва масабур.
Урусрин арада мезгьебдиз ибадатзавайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал протестантвал я. Экспертри гайи къиметриз килигна, 1996 йисуз Урусатда чеб протестанвилин мезгебдиз ва адан чара-чара хилериз талукь авур ксарин кьадар миллиондилай пара тир. Урусатда протестантвилин виридалайни чӀехи хел — баптизм я (450 000 кьван ибадатзавайбур).
Алай чӀавуз гьукуматди азад ибадат авунин политика тухузва. Гьавиляй, урусрин арада атеистрин кьадар лап винизва.
Чарльз Чаплин
Сэр Чарльз Спенсер «Чарли» Чаплин (Sir Charles Spencer; «Charlie» Chaplin; 1889 й. 16 апрель — 1977 й. 25 декабрь) — америкадинни англиядин тӀвар-ван авай киноактёр, сценарияр кхьизвайди, композиторни режиссёр, кинематографиядин устӀар.
Уьмуьрдикай
1889 йисан 16 апрельдиз Лондонда дидедиз хьана. Адан бубани диде — Чарльз Спенсер Чаплин — чӀехиди ва Ханна Чаплин — эстрададин актёрар тир. Дидеди гьар жуьредин театорра манияр лугьуз, кьулер ийиз экъечӀзавай.
ЗахитӀ хуьруьнсовет
«ЗахитӀ» хуьруьнсовет (Захитский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1116 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1123 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1148 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Иосиф Виссарионович Сталин
Иосиф Виссарионович Сталин (1879—1953) — революционер, Советрин гьукуматдин чӀехиди, ЦК ВКП (б)дин чӀехиди яз, СССР-дин кьиле хьана 1924—1953-йисара.
Уьмуьрдикай
Иосиф Сталин 1879-йисуз дидедиз Гори шегьерда хьана, Тифлисдин губерниядик квай. Миллетдин жигьетдай адан буба-диде гуржуяр тир. Са кӀус чӀехи хьайила ам Тифлисдиз хашперес диндин семинария кӀелиз фена. Ахпа ам марксистрин кӀеретӀдик экечӀна Москвадиз хъфена кӀвалахал. Са шумуд сефер Сталин Урусатдин Империядин къуватри Сибирьдиз ракъурнай. ГьакӀ ятӀани, 1917-йиса Урусатда Революция хьайила ам адан чӀехибурукай сад тир, Лениназ куьмекариз. 1924-йисуз Ленин кьейила Сталиникай партияда ва 1940-йисуз гьукуматдин чӀехиди хьана. Вичихъ кьве гадани са руш авай. Кьена 1953-й йисуз.
Депортацияр
Сталин парабурун рикӀе амукьна, халкьар депортацияр авурвиляй. ГьакӀ хьана, 1944-й йисуз 23 февралдиз чеченарни ингушар вагонра туна Къазакъстандиз ракъурна. Абурукай са пай рекьени гишила кьена. Гьа йисуз 8-мартдиз къарачай-балкъарар Сибирдиз ракъурна.
Курагъ
Курагъ (Кураг, ) — Дагъустан республикадин Агъул районда хуьр. «Курагъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 20 км кефердинни-рагъэкъечӀдай патахъ, Кошанапу вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Курагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Фите ва Яркуг хуьрерихъ галаз Яркуг хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Курагъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 421 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Курагъ хуьруьн агьалияр 260 кас тир: 38 кас (14,6%) — лезгияр, 222 кас (85,4%) — агъулар.
Кьеан
Кьеан (Кеан) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьр арадал атай тарих ва тӀварцӀин мана малум туш. Са чӀавуз и хуьруьн медресада, зурба лезги зари, мазан Етим Эмина чирвилер къачузвай.
XIX виш йисуз Кьеан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хутаргъ ва Чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.
1962 йисан къати чилин зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр, а чӀавуз Аламише тӀвар алай, Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 325 кас тир: 178 итим ва 147 паб.
Асул гьисабдалди кьеанвияр лежбервилел ва малдарвилел алахънавай.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Москва
Москва — Урусатди Федерациядин кьилин шегьер, федерациядин мана-метлеб авай шегьер, Юкьван федерал округдин административ юкь, Москва вилаятдин юкь, амма адак акатзавач. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Урусатдин виридалайни чӀехи шегьерни субъект — 12 108 257 (2014). Европада виридалайни чӀехи шегьер я (тамамвилелди Европада алай шегьеррикай), дуьньяда виридалайни чӀехи шегьеррин цӀудак акатзава. Москвадин шегьердин агломерациядин юкь я.
Москвадин чӀехи князвилин, Урусатдин пачагьвилин, Урусатдин Империядин (1728-1730-лагьай йисаррин къене), Советрин Урусатдин, ССРГ-дин тарихдин кьилин шегьер я. Кьегьал шегьер тӀвар хьузва. Москвада Урусатдин Федерациядин федерал гьуькуьмвилин органар; (Конституциядин суд квачиз); чара уьлквейрин посольствояр, чӀехи пай урусатдин коммерциядин тешкилатринни жемят садхьунрин штаб-квартираяр ала. Шегьерда чкадин вичи-вичи ийидай идарайрин система тешкил хьана.
Москва — Урусатдин чӀехи мана-метлеб авай туриствилин юкь я: Москвадин Кремль, Яру майдан, Новодевичий монастырь, Церковь Вознесения в Коломенском ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава. ГьакӀни Москва чӀехи мана-метлеб авай транспортдин тӀвал я. Шегьердин игьтияжриз къуллугъ ийизва — 5 аэропортди, 9 ракьун рекьин вокзалди, 3 вацӀун портди (Атлантикни Кеферпатан МуркӀарин океанрин бассейнрик акатзавай гьуьлерихъ галаз вацӀун алакъаяр ава). 1935-лагьай йисалай инихъ Москвада метрополитенди кӀвалахзава.
Алай мукь
Москвади Урусатдин Европадин паюнин юкьван пата, Окани Волгъа вацӀарин арада, Смоленск-Москвадин кьакьанчил (рагъакӀидай пата), Москва вацӀунни Окадин кьулувал (рагъэкъечӀдай пата) ва Мещерадин агъачил (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата) сад-садахъ агакьнавай чкада мукь кьунвайди я. 2012-лагьай йисуз шегьердин сергьятар дегиш хьайидайлай кьулухъ шегьердин чилин кьадар 2550 км² я. Абурун пуд паюникай са пай (870 км²) тупӀалдин автомагистралдин къене ава (МТАР), амай 1691,5 км² — адан къеце пата.
Гьуьлуьн дережадилай виниз тир юкьван гьалдин кьакьанвал 156 м я. Виридалайни кьакьан тир мукь — 255 м, ам Теплостанская кьакьанчилел алайди я, виридалайни аскӀан тир мукь — Беседрин муьгъерин патав, Москва вацӀ шегьердай экъечӀзавай мукьа (гьуьлуьн дережадилай виниз и мукьан кьакьанвал — 114,2 м я). Пара зурар авай чилер квачиз, МТАР-дин къене Москва кефердин патай кьибле патаз 38 километрдал яргъи хьанва, МТАР-дин къеце пата — 51,7 километрдал, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз 39,7 км.
Шегьерди Москва вацӀун кьве къерехда мукь кьунвайди я, адан юкьван тир авахьуна. И вацӀалай гъейри, шегьердин чиляй тӀуз са шумуд цӀуд вацӀ авахьзава (Москвадин агъавацӀар), абурукай ири тир ибур я: Сходня, Химка, Пресня, Неглинная, Яуза ва Нищенка (чапла патан агъавацӀар), а также Сетун, Котловка ва Городня (эрчӀи патан агъавацӀар). Пара бицӀи вацӀар (Неглинная, Пресня ва мсб.) шегьердин къене коллекторра аваз авахьзава. Москвада пара маса ятаргнарни ава: 400-далай виниз гьурни са шумуд вир.
Москва пудлагьай сятинин чӀулуна авайди я (UTC+3). Москвада ишлемишзавай чӀав халкьарин арада авай стандартралди москвадин чӀав хьиз къалурзавайди я (MSK). 2014-лагьай йисан 26-лагьай баскӀумдалай гатӀумна гьакӀни Москвадин юкьварра юкьван гьалдин астрономиядин нисини 12:30-диз жедайди я.
Климат
Москвадин климат — юкьван гьалдин континентал я, сезондалай-сезондиз лап дегиш жедай. Кьуьд (0 °C-далай агъуз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) юкьван гьисабдалди цӀехуьл вацран кьведлагьай цӀуд-йикъалай (10-лагьай цӀехуьл) ибне вацран кьведлагьай цӀуд-йикъал кьван (20-лагьай ибне) жедайди я. Йикъан температура гургутӀдалай виниз тир къалунив 5-лагьай ибнедиз хкведайди я. Календардин хъуьтӀуьн девирдин къене кӀеви къай авай (−20 °C-дал кьван, кьериз −25..−30 °C-дал кьван авай йифен температура) яргъал чӀугун тавур (3-5 югъ) девирар малум жезвайди я. АкӀ ятӀани фундукӀ вацрааз ва гьер вацран сифтедиз мукьвал-мукьвал чимивал жедайди я, температура −5..−10 °C-далай 0 °C-дал кьван яни адалай виниз агакьдайди я, бязи чӀавуз +5..+10 °C-ни жедайди я.
ВДНХ метеостанциядин малуматралди (1981—2010-лагьай йисаррин арада), йисан виридалайни мекьи варз эхен (адан юкьван гьалдин температура −6,7 °C ) я. ЭлячӀунин сезонар лап куьруьбур я. Бязи чӀавуз нава вацран сифте паюниз саки гатун температураяр къейдзава, гьа са чӀавуз тӀул вацран эхирдиз — кьамуг вацран сифте паюниз мекьер ахлукьзава.
Гад (+20 °C-далай виниз йикъан температура авай ва +15 °C-далай виниз юкьван гьалдин югъни-йифен температура авай девир) тӀул вацран пудлагьай цӀуд-йикъалай (23-лагьай тӀул) пахун вацран эхирдалди (29-лагьай пахун) жедайди я. Мукьвал-мукьвал йикъан температура +30 °C-далай виниз жедайди я (гатун сезондин къене юкьван гьисабдалди 6-8 юкъуз жедайди я, 2010-лагьай йисуз — 1,5 вацран къене. Эхиримжи 30 йисан къене температура +35 °C-дал кьван 18 сеферда агакьна, абурукай 16 — 2010-лагьай йисуз). Виридалайни чими варз чиле я, 1981-2010-лагьай йисаррин арада адан юкьван гьисабдин температура +19,2 °C тир).
1981-2010-лагьай йисаррин арада авур килигунралди юкьван гьисабдин йисан температура +5,8 °C я. Вири метеокилигунин тарихдин къене 2015-лагьай йис виридалайни чимиди хьана — юкьван гьисабдин йисан температура +7,5 °C, юкьван гьисабдин югъни-йифен максимум +11,2 °C тир. Адалай вилик виридалайни чимиди 2008-лагьай йис тир — а чӀавуз юкьван гьисабдин температура +7,3 °C тир. Алай чӀавалди виридалайни чимиди яз 1888-лагьай гьисабзавайди я (+1,7 °C). 1961-1990-лагьай йисаррин арада тухванвай килигунралди, юкьван гьалдин йисан температура +5,0 °C тир. Юкьван гьисабдин гарун йигинвал 2,3 м/с. Юкьван гьисабдин гьавадин ламувал — 77 %, фундукӀ вацраз 85%-дал кьван агакьзавайди я, тӀул вацра 64%-див агъуз хъижезвайди я.
130 йисан килигунин девирдин къене гьавадин виридалайни кьакьан температура 2010-лагьай йисан 29-лагьай чиледиз къейд авуна, гьава лап чими къайдада гьатайла: ВВЦ-дин метеостанциядал — +38,2 °C, «Балчуг» метеостанциядал шегьердин юкьварра ва Домодедово аэропортда — +39,0 °C тир. Виридалайни аскӀан температура 1940-лагьай йисан 17-лагьай гьердиз къейд авуна: −42,2 °C (ТСХА метеостанция), Москвадин агалтдай метеостанциядал — ВВЦ — абсолют минумум −38,1 °C тир (1956-лагьай йисан гьер).
Йисан къене Москвадани адак ккӀанвай чилера 600—800 мм атмосферадин къвалар къвазавайди, абурукай чӀехи пай гатун периоддал гьалтзавайди я. Къаваларин дережа лап чӀехи диапозондин къене дегиш жезвайди я: абурун чӀехи кьадар (месэла, 2008-лагьай йисан чиледиз — 180 мм къвана ) ва я тӀимил кьадар (месэла, 2010-лагьай йисан чиледиз — анжах 13 мм къвана) мумкин я. Экуьнин йикъан яргъивал 7 сят 00 декьикьадалай (21-лагьай фундукӀдиз) 17 сят 34 декьикьадал кьван юзазвайди я. Горизонтдин дережадилай виниз ракъинин максимум тир кьакьанвал 11°-далай (21-лагьай фундукӀдиз) 58°-дал кьван (21-лагьай кьамугдиз) юзазавайди я.
Ракъини цӀапрап гунин юкьван гьисабдин кьадар — 1731 сят я (2001—2010-лагьай йисаррин арада юкьван гьисабдалди 1900-далай виниз сят тир ).
Москвада чилин циферни марфадин тӀурфанар пара жедай вакъиа я. Са вахтара Москвада адет тушир тӀебиатдин вакъиаяр жедайди я, месэла, ихьтинбур: тӀурфанар, кӀеви юргъар, гужлу алчудардай гарар. 1998-лагьай йисан кьамуг вацран 20-лагьай йикъалай 21-лагьай юкъуз элячӀзавай йифиз Москвадал адан вири тархдин къене виридалайни гужлу тӀурфан атан аватна.
Административ паюн
Москвадик 12 округар, 125 районар ва 21 хуьрер акатзава.
Агьалияр
2013-й йисан юкьвара шегьердин виче 11.979.529 кас яшамиш жезвай, чӀехи Москвада (яни къваларив галай гъвечӀи шегьеррихъ галаз) — 15,5 миллион кас.
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Москвадин агьалийрикай: урусар — 9 930 410 (91,65 %), украинар — 154 104 (1,42 %), татарар — 149 043 (1,38 %), армянар — 106 466 (0,98 %), азербайжанар — 57 123 (0,53 %), чувудар — 53 142 (0,49 %), белорусар — 39 225 (0,36 %), гуржияр — 38 934 (0,36 %), лезгияр — 5719 (0,055 %), тӀвар авачир миллетар — 668 409 (5,81 %).
Улакь
Москва — уьлкведин виридалайни чӀехи улакьдин тӀвал я. Шегьер ракьун рекьеринни федерал автомагистралрин «чилин» лап юкьвани юкьва ава. 2013-лагьай йисуз пассажирар тухунин къимет эцигунин кьадар 11,5 млрд кас тир. Шегьердин къене пара жемятдин улакьдин жуьрер вилик фенвайбур я, 1935-лагьай йисалай инихъ метрополитенди кӀвалахзава; жемятдин улакьди вири пассажирар тухудай кьадардикай 76 % ийизва.
Аэропортар
Москвадин территорияда халкьарин арада авай Внуково ва Остафьево аэропортри мукь кьунвайди я. ГьакӀни шегьердин агьалийри ва мугьманри Москва вилаятдин территорияда мукь кьунвай Домодедово, Чкаловский, Шереметьево халкьарин арада авай аэропортрин къуллугъар ишлемишзавайди я.
Аэропортив автоулакьдалалди агакьиз жедайди я, гьакӀни экспрессрикай менфят къачуна, абур ракьун рекьин вокзалрай экъечӀзавайди я: Киевскийдай — Внуково аэропортунал кьван, Белорусскийдай — Шереметьево аэропортунал кьван ва Павелецкийдай — Домодедово аэропортунал кьван.
Шегьерда аэровокзалди кӀвалахзавай тир, амма с XXI-лагьай виш йис эгечӀдайлай кьулухъ ада, гьакъикъатда яз, вичин асул везифа квадарна: адан дараматар алишверишдин мукьар патал арендадиз вугана. 2009-лагьай йисан гьалдиз килигна, аэровокзалдин дараматда анжах ракьун рекьин ва авиациядин билетар маса гузвай кассайри кӀвалахзавайди я.
Велосипедрин улакь
Статистикадив кьурвал, Москвада 3,5 миллиондилай пара велосипедист ава. ГьакӀ ятӀани садлагьай велосипедрин рехъ кьилин шегьерда анжах 2011-лагьай йисуз арадал атана. 2013-лагьай йисуз велотрассайрин яргъивал 100 километрдал кьван агакьна, пара километрар авай маршрутар кваз, мисал патал, Барклаян тӀварунихъ галай куьчедилай гатӀумна «Фили» паркдай тӀуз «Крылатское» метродин станциядал кьван (8 км); «Музеон» паркдилай «Парк Победы» комплексдал кьван (16 км). Гатун чӀавуз велосипедар кирида вугудай станцийри кӀвалахзава, абурун кӀвалах «Банк Москвыди» туькӀуьрзава. ГьакӀни пара кьилдин кирида вугудай къуллугърини кӀвалахзава.
Илим
Москва — дуьньядин ири илимдин юкьварий сад я. Ина пара илимдинни ахтармишдай институтар ава, абуру кӀвалахзавай хилер ибур я: хвехинин энергетика, микроэлектроника, космонавтика ва мсб.
Садлагьай илимдин ахтармишунар Москвада 1755-лагьай йисалай гатӀумна тухуз эгечӀна. XIX-лагьай виш йисуз университдив Урусатдин тарих, медицина, физика, урус чӀал ва маса илимар чирдай илимдин кӀапӀалар арадал акъатиз эгечӀна.
1828-лагьай йисуз Петербургда Румянцев музей туькӀуьрнай — ктабрин, монетрин, гъиливкхьинрин, маса этнографиядинни тарихдинн материалрин ири кӀватӀал тирди, амма 1861-лагьай йисуз ам Москвадиз акъудна. 1924-лагьай йисуз адакай В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Гьукуматдин библиотека (1992-лагьа йисалай гатӀумна — Урусатдин гьукуматдин библиотека) туькӀуьрна.
XX-лагьай виш йисуз Москвада кьилдин хилерин илимрин идарайрин чил туькӀуьриз эгечӀна. Москва ВиригалкӀдин минерал хам-малдин институт (1904), Жуковский тӀварунихъ галай Юкьван аэрогидродинамикадин институт (ЮАГИ) (1918), Карпован тӀварунихъ галай физикадинни химиядин институт (1918), Л. Я. Карпован тӀварунихъ галай химиядин институт (1921), Москвадин алакъадинни информатикадин техникадин университет (1921), Курчатован тӀварунихъ галай атомдин энергиядин институт (1943), Теориядинни экспериментдин физикадин институт (1945) ва мсб арадал акъатна.
Шурайрин чӀавуз Москвада академиядин чил кӀватӀ жез гатӀумна. ТуькӀуьрнавай ва Москвадиз акъуднавай академиядин идараяр ибур я: Ленинан тӀварунихъ галай ВиригалкӀдин хуьруьн майишатдин академия (1929), ССРГ-дин илимрин академия — ССРГ-дин ИА-дин Президиум (Ленинграддай иниз 1934-лагьай йисуз акъудна), ССРГ-дин Медицинадин илимрин академия (1944), УШФСР-дин Педагогикадин илимрин академия (1943).
Кьакьан дережадин маариф
Москва Урусатдин чӀехи метлеб авай маарифдин юкьваррикай сад я. Уьлкведин садлагьай кьакьан дережадин маарифдин идара — Славянни-грекни-латин академия — туькӀуьрунилай гатӀумна шегьерда лап пара чирвилер гудай объектар кӀватӀ хьана. Шувалованни Ломоносован инициативадиз килигна, 1755-лагьай йисуз Урусатдин виридалайни цӀуруни тӀвар-ван авай тир Москвадин университетдин бине кутуна.
2009-лагьай йисан малуматралди Москвада 264 кьакьан дережадин маарифдин идара ава, абурукай 109 гьукуматдинди тахьайтӀа муниципалдинди ва 155 гьукуматдин туширди я. Студентрин кьадар 1281,1 агъзур кас тир. 11 москвадин кьакьан дережадин маарифдин идарадив Миллетдин ахтармишдай университетдин статус гвайди я.
Юкьван дережадин маариф
2010-лагьай йисан малуматралди, Москвада 1727 виридан чирвал гудай мектеб ава (1588 гьукуматдинди ва 139 кьилдинди). Шегьерда 168 кьетӀен чирвал гудай маарифдин идара ава (154 гьукуматдинди ва 14 кьилдинди). ГьакӀни шегьерда 2314 мектебда кӀелдай вахтунилай вилик квай яшдин идара ава.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
1802 йис
1802 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьведлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1802-лагьай йис я. XIX виш йисан 2-лагьай йис.
Литва
Литва́, кьунвай лакӀаб — Литвадин Респу́блика
Кьилин шегьер — Вильнюс.
Уржагимахи
Уржагимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Уржагимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 129 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Хаби Алонсо
Хабиер Алонсо Олано (исп. Xabier Alonso Olano), Хаби Алонсо хьиз пара чидайди (исп., 1981 йисан 25 ноябрдиз дидедиз хьана, Толоса, Баскрин уьлкве) — Испаниядин футболхъан, зурхуьдайди, тренер я. Ада пуд дуьньядин чемпионатдани (2006, 2010, 2014) пуд Европадин чемпионатда (2004, 2008, 2012) иштираквал авуна.
«Ливерпуль»
2004-лагьай йисан 20-лагьай августдиз Хаби Алонсо «Ливерпулдин» къугъвадайди хьана. Алонсо Ливерпулдиз «Барселонадай» тир Луис Гарсиядихъ галаз санал атана, абурун элячӀун «Энфилдал» цӀийи девирдин сифте кьил кутунин символ яз хьана. «Ливерпулдин» цӀийи тренер Рафаэль Бенитесди, вичин хсуси тренервилин стил ва командадин тактика хкяна, клуб цӀийикӀа туькӀуьриз ва командадин къугъун михьиз масакӀа туькӀуьриз алахъзвай тир. Премьер-лигада Хаби Алонсодин дебют 29-лагьай августдиз «Рибок Стэдиумдал» «Болтон Уондерерсдиз» акси къугъуна хьана. «Ливерпул» кумукьна 0:1. Англияда ада вичин садлагьай гол 16-лагьай октябрдиз «жермедай» «Фулхэмдин» варариз яна, ара атӀай вахт жедалди «Ливерпул» кумукьзвай тир 2:0, амма Алонсо никӀел экъечӀдайлай кьулухъ мерсисайдвийривай къугъунин фин «хаз» хьанвай тир, эхирдай абуру винел пад къачуна 4:2.
2005-лагьай йисан 1-лагьай январдиз «Челсидай» тир Фрэнк Лэмпарддихъ галукьунин нетижада кӀегьеб хана, ам къугъунай 3 вацраз акъатна. Хаби Алонсо Чемпионрин лигадин кар къетӀъ ийидай матчар жедайла хтана, травмадин гъиляй «Ливерпулдин» капитан Стивен Джеррардивай къугъваз тежедайла ада командадиз куьмекна. «Миландиз» акси тир финалдин матчда Алонсоди гьисабун барабар авуна, пеналтийрин сериядин эхирдай «Ливерпулди» винел пад къачуна. Гъалибвили ам пара шадарна, Алонсо ахпа лагьана: «Им зи пешекарвилин карьерада квайни-квай момент я».
«Бавария»
2014-лагьай йисан 29-лагьай августдиз Хаби Алонсо «Бавариядиз» элячӀна, Германиядин чемпионди адахъ "Реал Мадриддиз" 10 миллион евро гана. Ада кьве йисан контракт кхьена. ЦӀийи клубда адаз "3" нумра алай футболка гьатна. 30-лагьай августдиз ада «Шальке 04»-диз акси тир матчда муьнхенвийрин патал дебют авуна. 2014-лагьай йисан 18-лагьай октябрдиз ада цӀийи клубдин патал садлагьай гол яна - «Вердердиз» жермедай яна. 2015-лагьай йисан гатуз Клаудио Писарро хъфейдалай кьулухъ ада "3-далай" "14-диз" нумра дегишарна. 2017-лагьай йисан Хаби Алонсоди вичин карьера куьтягьна, ада вичиз тренер жез кӀан хьуникай малуматарна.
Испаниядин кӀватӀур
Испаниядин патал Хаби Алонсодин дебют 2003-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз хьана, дуствилин матчда Испанияди Эквадор кӀаник кутуна 4:0. Травмадин гъиляй адан официал къугъунра адан дебют кьулухъ вигьизвай тир, гьавиляй ада хкягъунин турнирдин са шумуд матч ахъайна. Садлагьай официал матч ам 2003-лагьай йисан 10-лагьай сентябрдиз Евро-2004-диз хкягъунин турнирда Украинадиз акси къугъвана (2:1), никӀел ада вири 90 минут тухвана.
Евро-2004 турнирдал Алонсо Урусатдихъ галаз къугъвазвай матчда 1:0 гьисаб ала чӀавуз дегишарна. Португалиядиз акси ам вири 90 минут къугъвана, адан команда 0:1 кумукьна. Эхирдай испанривай группайрин дережадилай вилик физ алакьнач.
Германияда тухванвай дуьньядин чемпионатдал Хаби Алонсоди 2006-лагьай йисан 14-лагьай июндиз Украинадин варариз Испаниядин кӀватӀурдин гол яна (матчдин эхир 4:0), ам гьа турнирдал Испаниядин садлагьай гол тир, гьакӀни ам Хаби Алонсоди кӀватӀурдин футболка алаз садлагьай янвай гол тир. Агалкьунралди группайрин дережа алатна фенватӀани (Испанияди вири матчар гъалибна), 1/8 финалдин дережадал абур къвезмай финалистар франкри акъудна.
Испанияди агалкьунралди винел пад къачунвай Евро-2008-дин группайрин эхиримжи тир Грециядиз акси къугъванвай матчда Хаби Алонсоди вичин кӀватӀур капитан яз никӀел акъудна. Ам матчдин квайни-квай къугъвадайди хьиз тестикьарна. Баскди ругуд къугъуникай кьуда иштираквал авуна. 1964-лагьай йисалай гатӀумна Пиренейвияр садлагьай сеферда Европадин чемпионар хьана.
2010 йисан Дуьньядин чемпионатдал Хаби Алонсоди вири матчра иштираквал авуна, ам Серхио Бускетсдихъни Хавидихъ галаз санал никӀин юкьва къугъвана. Ада Испаниядин кӀватӀурдиз садлагьай Дуьньядин кубок къачуз куьмекна.
Евро-2012-дал Хаби Алонсо кӀватӀурдин футболка алаз 100-лагьай матч къугъвана — ¼-финалда Франциядиз акси тир матчда ада кьве гол яна Испаниядиз гъалибвал гъана.
2014 йисан Дуьньядин чемпионат эгечӀдалди Хаби Алонсоди турнир куьтягьайла кьулухъ Испаниядин кӀватӀурдин патал иштираквал авун акьалтӀаруникай малумарна. Группайрин дережадин ада садлагьай матчда — Нидерландриз акси тир къугъуна — «гьисаб» ахъайна, амма эхирдай Испания кумукьна — 1:5.
Вири санал къачурла Хаби Алонсо вичин уьлкведин кӀватӀурдин патал 114 матч къугъвана, ада 16 гол яна. Испаниядин ибаратдик кваз ада кьве Европадин чемпионат (2008, 2012), дуьньядин чемпионат (2010) гъалибна, гьакӀни ам Конфедерацийрин кубокдин кишпирдин призер хьана (2009).
1803 йис
1803 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1803-лагьай йис я. XIX виш йисан 3-лагьай йис.
1804 йис
1804 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1804-лагьай йис я. XIX виш йисан 4-лагьай йис.
Фрактал
Фракта́л (fractus — куьлуь авур, ханвай, кукӀварнавай) — вичи-вичиз ухшарвал кьетӀенвал авай, яни чара-чара алцумдин шкалайра сад хьтинвал авай (фракталдин гьар са пай вири санал гзафвализ ухшар я) математикадин гзафвал я. Математикада фрактал лагьайла евклиддин генгвиле куьлуь авур метрикадин кьадарвал авай (Минковскидин кьадарвал, я Хаусдорфан кьадарвал), я топологиядин метрикадилай тафават жезвай метрикадин кьадарвал авай нукьтайрин генгвал гъавурда кьазва, гьавиляй фракталар эхир авай гьалкъайрив сергьятдиз тунвай маса геометриядин фигурайривай тафават авун герек я.
Алам (журнал)
«Алам» — Азербайжандин Баку шегьерда акъатзавай лезги медениятдиз талукь тир журнал.
Н
Н, н - Н, н
Муьшкуьр Серфинат
Муьшкуьр Серфинат — 1741 йисуз Муьшкуьрда иранви Надир шахдин кьушунрин аксина женг чӀугур дишегьли пагьливан. Адан гьакъиндай сифте яз дявейрин шагьид хьайи иранви автор Мегьамед Казима малумат ганай.
Фите
Фите — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Фите» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 12 км рагъэкъечӀдай патахъ, Фитидагъ сувал ала.
Тарих
1739 - 1741 йисара Надир шагьа хуьр чукӀурнай.