cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мирзебегов Азиз Абдулмиран хва
Алакьунар
Азиз Мирзебегов лезги ва урус чӀаларал акъатнавай къанни цӀикьвед ктабдин — агъадихъ тӀварар кьазвай ктабрин автор я: «ЦӀийи Чапаев» (сатирадин шиирар, 1993), «Алкьвадар Гьасанан шииррин ирс» (1995), «Театрдин шаир» (Урусатдин Федерациядин лайихлу артист, режиссер Багъиш Айдаевакай, 1997), «Урус шииратдин хазинадай» (1999), «Жавагьиррин таж» (дуьньядин поэзиядай таржумаяр, 1999), «Сегьнедин суьгьуьрчи» (режиссер Мегьамед-Гьанифа Рамазановакай, 2001), «Лезги эдебиятдин хазинадай» (2004), «Гарун мани» (шиирар, 2005), «Юждагда» гуьруьшар (2006), «Агъа Лакар хуьр» (2007), Агъа Лакар — девиррин ядигар (2007), Гьеле фад я!.. (шиирар, 2007), «Руьгьдин синер: эдебият, меденият ва тарих» (макъалаяр, 2009), «Са чӀавариз» (шиирар, 2010), «Устад актер ва режиссер» (Дагъустандин халкьдин артист Мирзебег Мирзебеговакай, 2010), «Гамлетан руьгь авай актер» (Урусатдин Федерациядин лайихлу артист Абдурашид Махсудовакай, 2011), «Сегьнедин устад» (Урусатдин Федерациядин лайихлу артист Абдуллагь Гьабибовакай, 2011), «РикӀелай тефидай образар» (Дагъустандин лайихлу артистка Басира Ибрагьимовадикай, 2011), «Сегьнедиз бахшнавай уьмуьр» (Дагъустандин халкьдин артистка Дурия Рагьимовадикай, 2011), «Режиссердин феномен» (Урусатдин Федерациядин лайихлу артист Багъиш Айдаевакай, 2013), «Жавагьиррин хазина» (дуьньядин поэзиядай таржумаяр, 2013), «ЧӀехи устаддин образрин галерея» (Урусатдин Федерациядин халкьдин артист Мурадхан Къухмазовакай, 2014), «Руьгьдин хазинаяр жагъурзавайди ва ахтармишзавайди» (профессор Гьажи Гашарован уьмуьр ва яратмишунар, 2014), «Зур асирда сегьнеда» (Урусатдин Федерациядин халкьдин артистка Шамсижагьан Къухмазовадикай, 2015), «Асирдилай яргъи рехъ» (Лезги театрдикай очеркар, І пай, 2015), «Лезги театр Гулизар Султановадин ахтармишунра» (2018), «Кьведра бахтлу кас» (Дагъустандин халкьдин шаир Майрудин Бабаханован уьмуьр ва яратмишунар, 2018), «ЧӀехи шаир ва маарифчи» (Алкьвадар Гьасан эфендидин уьмуьр ва яратмишунар, 2019), «Низами Генжеви. Эбеди багъ. Хкягъай эсерар» (2019), «Асирдилай яргъи рехъ» (Лезги театрдикай очеркар, II том, ІI ва III паяр, 2020), «Вили къванцин мани» (Дагъустандин халкьдин шаир Майрудин Бабаханован поэзиядин алем, 2020), «Шаирдин арш» (Дагъустандин халкьдин шаир Арбен Къардашан уьмуьр ва яратмишунар, 2021).
Шаирдин шиирриз Фетуллагь Рагьимханов, Маина Абдулмуталибова, Къагьриман Ибрагьимов, Фаик Къардашев, Амина Хайирова, Насир Шагьмурадов, Абдуллагь Гьабибов хьтин композиторри вишез мукьва манияр кхьенва
Азиз Мирзебегова алай вахтунда СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Лезгийрин гьукуматдин музыкадинни драмадин театрда кӀвалахзава.
Эфиопия
Эфиопия, официал тӀвар Федератив Демократиядин Республика Эфиопия, виликра ам Абиссиния хьиз малум тир - гьуьлуьв экъечӀун авачир (Эритрея 1993-лагьай йисуз чара хьайидайлай кьулухъ), РагъэкечӀдай Африкада авай гьукумат я. Уьлкведа 90 миллиондалай пара кас яшамишзава, чилин кьадар - 1 104 300 км² я. Агьалийрин кьадардиз килигна Нигериядин гуьгъуьнлай Африкада кьвед лагьай чкадал ала (дуьньяда – 13-лагьай чкадал), чилин кьадардиз килигна Африкада лагьай чкадал ала (дуьньяда – 26-лагьай чкадал). Агьалийрин кьадардал гьалтайла гьуьлув экъечӀун авачир гьукуматрин арада садлагьайди я. Эриятриядихъ галаз санал пайзвай кефердинни рагъэкъечӀдай патан сергьят тирвал физвай цӀарцӀелай Яру гьуьлел кьван авай ара анжах 50 км. Кьилин шегьер – Аддис-Абеба я. Гьукуматдин статус гвайди амхар чӀал я.
Федератив гьукумат, парламентвилин республика язва. 2013-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Мулату Тешоме президентдин къуллугъдал акъвазна.
11 административни территориал текдиз чара жезва, абурукай 9 штат ва статусдиз килигна штатриз барабарнай 2 кьетӀен округ язва.
Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Эфиопиядин пудакай кьве пай кьван агьали христиан язва.
Аграр уьлкве я. 2014-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар – $ 129 млрд хьана. Пулунин тек – эфиопиядин быр.
Фад вахтарилай Эфиопияди жуьреба-жуьре халкьарин арада авай тешкилатра иштираквал ийизва: ам Миллетрин лигадин иштиракхъан тир, СМТ-дин эвелимжи иштиракхъанрикай сад хьана. ГьакӀни Эфиопия – Африкадин галкӀ тьукӀуьрнавайбурукай сад я. Ам Африкадин, Кариб бассейндин ва Лас океандин гьукуматри арадал гъизвай халкьарин ара авай тешкилатдик ква.
Провинцияр
Эфиопия — федератив республика; 9 регионар (округар, штатар)ни (ክልል — kəlləl / кыллыл) 2 шегьерар-регионар (yä’städadär akkababi) акатзава.
Нянин кард
Нянин кард
ЧӀулав гьуьл
ЧӀулав гьуьл — Атлантик океандин бассейндин къенен гьуьл я. Босфор проливдалди Мармар гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди, гьакӀни ахпа Дарданеллар проливдалди Эгейни Средиземный гьуьлерихъ галаз сад жезвайди я. Пара чӀавара Босфорни Дарданеллар проливриз ЧӀулав гьуьлуьнбур лугьузавайди я. Керч проливдалди Азов гьуьлуьхъ галаз сад жезвайди я. Кефер патай Крым зуростров гьуьлуьз дериндаказ сух жезвайди я. ЧӀулав гьуьлуьн винел патай тӀуз Европадинни Азиядин арада авай цин сергьят физвайди я.
ЧӀулав гьуьлуьн кьадар — 422 000 км² я. Вини кьилин деринвал — 2210 м; юкьван деринвал — 1240 м я. Вини кьилин яргъалвал: рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патаз — 1167 км, кефер патай кьибле патаз — 624 км я. Къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 4090 км я. Вири санлай къачура, ЧӀулав гьуьлуьн цӀарцӀелди чӀугунвай акунар яргъивал алай элкъвей хьтинбур я. Цин къенен кьадар — 555 агъз. км3 я.
Гьуьлуьн портарни терминалар
ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи портринни терминалрин виридан тухвай парин кьадар, млн тонн (2010й. )
Шегьерар
ЧӀулав гьуьлел алай виридалайни чӀехи шегьерар, агъзур кас
Приматар
Приматар (Primates, primas, «садлагьай»)
О
О, о - О, о
Аляска
Аляска (Alaska [əˈlæskə], алеут чӀалалай — «китрин чика», «китрай ацӀан») — АСШдин виридлай чӀехи штат, кефер къерехда америкадин. Какатзава гьа тӀарцӀин къарамат, Алеут къараматар, шюкӀи къерех Лас океандин кьере ва Алексадр къараматрин кӀватал.
Топбагъ
Топбагъ — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 513 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Адилов Билал Икраман хва
Адилов Билал Икраман хва — лезги шаир.
Штул хуьруьнсовет
«Штул хуьруьнсовет» (Штульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Штул хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Штул, Ашахуьр.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 451 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Аляскадин юпик чӀал
Аляскадин юпик чӀал
Нюгди хуьруьнсовет
«Нюгди хуьруьнсовет (Село «Нюгди») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 700 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 765 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр ва цӀапар я, ина гьакӀни гзаф тушиз суван чувудар ва даргияр ава, вири суни ва шийи - мусурманар я.
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье (фр. Le Corbusier; халис тӀвар Шарль Эдуар Жаннере-Гри (Charles Edouard Jeanneret-Gris);  — ) — асулдай швейцарви тир франциядин архитектор, модернизмдин пионер, интернационалвилин стилдин архитектурадин векил, чӀугварни дизайнер.
Цуликана
Цуликана — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Шукты хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цуликана хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Цудахар наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Цуликана хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 263 касди уьмуьр ийизвай. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
ЦӀуру Худатин хуьруьнсовет
«ЦӀуру Худатин хуьруьнсовет» (Köhnə Xudat bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Аварар
Аварар, Баркьуяр (аварал, магӀарулал) — тарихдин къене гилан Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата, Гуржистандин рагъэкъечӀдай пата ва Дагъустандин рагъакӀидай патан районра уьмуьр гьалзавай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна Дагъустандин виридалайни чӀехи халкь я.
Этноним
Аварви этнонимдин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Алимрин гзафбуру гилан аваррин несилар дегь куьчери халкь аварар тирди лугьузва ва садлагьайбурун энтогенездиз чӀехи таъсир ганвайди тестикьарзава. Муькуь версиядив кьурвал, «авар» тӀвар и халкьдиз къунши къумукьри ганай. Туьрк чӀаларал «авар», «аварала» гафари «секинвал квачир», «къалабулух квай», «викӀегь», «дяведал рикӀ алай» ва маса ихьтин, авар халкьдин къилихдиз кутугзавай, манаяр гузва. ГьакӀни, авар халкьдин тӀвар, юкьван виш йисара гьукум гьалнай аваррин гьукумат тир Сарирдин царь Авардин тӀварцӀихъ галаз алакъалу тирди гиман ийизва.
XX виш йисалди аварар тавлияр ва лезгияр тӀвараралди малум тир. Урус дяведин тарихдар Василий Поттоди вичин гъилин кӀвалахра аваррикай икӀ кхьенай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">  Авар тайифади чпи-чпиз «маарулал» лугьузва, амма къунши халкьари абуруз — «таулияр»; суварилай анихъ галай Гуржистандин эгьлийри — «лезгияр» лугьузва.
Гегьенш хьанвай чилерни кьадар
Аварар Дагъустандин виридалайни чӀехи халкь я. Абур Дагъустандин суван районрин чӀехи паюнал ва аран районрин гзафбурунал пара кьадарда гегьенш хьанва. Дагъустандилай гъейри цӀуд агъзурралди аварар Чечняда, Калмыкияда ва Урусатдин маса субъектра уьмуьр ийизва.
ГьакӀни, аварар чпин тарихдин чилер тир Азербайжандин Белокан ва Закаталара районра уьмуьр гьалзава. 2012 йисан малуматриз килигна и кьве районра авай аваррин вири санал кьадар 51 980 кас тир.
Дагъустандин тарихдар А. М. Магомеддадаева лугьузвайвал, 1920 йисуз Турцияда 30-лай пара дагъустанвийрин хуьрер авай, абурун 2/3 авар хуьрер тир. Ана уьмуьр гьалзавай дагъустанвийрин кьуьзуь несилрин гафарикай малум хьанай хьи, Турцияда 80 агъзурдалай пара дагъустанвияр ава ва кьезил гьисабунрин рекьелди абурукай тахминан 53 агъзур кас аваррин несилар тирди акваз жеда. ГьакӀ хьайила, Урусатдилай къеце пата аваррин виридалайни чӀехи диаспора Турцияда ава.
Идалай гъейри, вилик Осман Империядиз Къавкъаздай хзанралди куьч хьанвай агъзурралди «мугьажир» аваррин несилар гила Сирия ва Иорданияда авайди малум я. Амма кьадардиз тӀимил тирвиляй вахтар финвай абур чкадин арабрин ва чпелай кьадардал пара тир адыгринни чеченрин таъсирдик акатна чпин милли махсусвал квадарна.
Аваррин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:
Дагъустанда:
Районра
Шегьерра
Азербайжанда:
Арадал атун
Къавкъаздин чӀехи пай бинедин халкьар хьиз, дегь авар халкьдин арадал атуникай гьакъикъи делилар ва там тир малуматар авач, амма чара-чара алимрин ва тарихдаррин сад-садавай къакъатнавай шумудни са гиманар ва фикирар ава.
Гуржийрин «Картлис цховреба» (Гуржистандин уьмуьр) тӀвар алай тарихдин ктабда кхьенва, Дагъустандин вири сувун халкьар Нугь пайгъамбардин (Аллагьдин регьим хьуй вичиз) хтулдин хтул тир Лекосдикай арадал атанвайди я. Кьисадив кьурвал авар миллетдин бине эцигай кас Лекосан хва — Хозоних тир. «Хозоних Лекосдин рухвайрин арада виридалайни гьуьрметлуди тир, ада суван кӀама чка кьуна секин хьанвай ва ана Хозанихети тӀвар гайи шегьер кутунай». Хозоних ва я Хозанихети — им гилан Хунзах хуьруьн дегь тӀвар я, виликди и хуьр вири авар ханрин кьилин шегьер тир.
Фад заманада дагъустанвийрин чӀехи бубайрин гъилерик гзаф гегьенш чилер квай. Кьисадив кьурвал, «Леканан (Лекос) ихтиярдик Дарубанд (Каспи) гьуьлелай Ломеки (Терек) вацӀал кьван ва чӀехи Хазарети (Волга) вацӀал кьван экӀя хьанвай чилер акатнай».
Тарихдин бязи кхьинра ихьтин са фикир кхьенва, аварар алпандин легар, гелар ва каспияр тайифайрикай арадал атанва. Амма и кар тестикьарзавай делилар авач ва алимри субут авуна хьи, авар чӀала ва топономикада алпандин чӀалариз талукь тир гафар-лексемар гьалтзавач. Аварри чпини чеб алпандин тайифарихъ галаз алакъалу тирди гьисабзавач.
VI виш йисуз Юкьван Азиядай Кеферпатан КъавкъаздайтӀуз Европадиз куьчери халкь тир аварар гьахьнай. Алимри гиман ийизва хьи, абур сифте кьилера сино-къавкъаздин халкьарин лишанар къачунвай протомонгол-иран халкь тир. Са кьадар геж абурук туьрк ва угор халкьарин лишанарни акатнай. Британиядин Энциклопедияди гузвай малуматрив кьурвал, евразиядин аварар гзаф дегь заманадин халкь я.
Аквадай гьаларай, абурун са пай Дагъустандин сувара ацукьна, гуьгъуьнлай Сарир гьукуматдин бине эцигна ва Дагъустандин тарихдик чӀехи крар кутунай.
Аваристандин гьакимри чпин гьукуматда са умуми чӀал кардик кутуниз ва чара-чара бицӀи миллетар сад авуниз чӀехи метлеб гузвай. Сарир уьлкведа авай вири миллетар (андияр, ботлихар, багалулар, бежтаяр, цумадаяр ва мсб.) авар чӀалалди рахазвай, вучиз лагьайтӀа виридалайни чӀехи ва нуфус авай халкь аварар тир. ГьакӀ хьайила, Дагъустандин тарихда Сарир гзаф къуватлу ва таъсирлу уьлквейрикай сад тир. ЧӀалан куьмекдалди чара-чара халкьар сад авунин сиясат къунши тир Гуржистандани къатиз вилик фенвай. Гьавиляй, Гуржистанда авай гъвечӀи халкьар, месела сванар, месхетияр, мегрелар, кистияр, аджарар ва масабур уьлкведин чӀехи халкь тир къартвелрик акахьна чара жезвач. Мумкин я аварри гьа гуржийривай къачунай и тежриба. Са кьадар геж, XII виш йисуз араб сиягьатхъан ал-Гардизиди вичин ктабда къейд авунай хьи, Кьиблепатан Дагъустанда, иллаки дарги зонада, са кьадар мукьва тир халкьар сад садавай къакъатна кьилди уьмуьр тухузва, гьар сад вичин хайи чӀаларалди рахазва ва сад садахъ галаз акахьзавач. Амма авар сувара уьмуьр тухузвай цӀудав агакьна анди, цез халкьарин виридаз авар чӀал чизва ва бязи хуьрера авар чӀалал рахуниз элячӀнава. Идан нетижада гила пара кьадар авай дарги халкьари сада сад гъавурда акьазвач. Агъулар, цӀахурар, рутулар кьадардиз чӀехи тир лезгийрик акахь тавуна чпин милли кьетӀенвал хвена.
Бязи алимри "авар" гаф дегь Сарирдин гьакимрикай сад тир Авар пачагьдин тӀварцӀихъ галкӀанвайди лугьузва, муькуьбуру авар гафуни герман тайифа тир "варварар" гафуни хьиз "залум, кичӀевал кутадай инсанар" мана гузвайди гиман ийизва, вучиз лагьайтӀа виликди авар тайифади къунши халкьарин винел дяведалди вигьинар ийизвай ва регьимсузвилелди тарашзавай.
Авар гафунин арадал атунин гиманрикай сад, абур «уар» ва «хуни» тайифайрикай арадал атанвайди лугьун я.
Антропология
Вири авар-анди-цез миллетар кавкасион антропологиядин жуьредиз талукь я. Буйдиз гъвечӀи ва къумрал арандин миллерилай тафаватлу яз (месела къажарар, татар) аварриз расу чӀарар, экуь рангарин вилер, чинин гьяркьуьвал, кьакьан буй хас я.
ЧӀал
Аварар Нах-дагъустандин чӀаларик акатзавай авар-анди-цез группадин авар-анди хилек квай авар чӀалал рахазва. Бинедин гафарин кьадардиз килигна, месела лезги чӀаларилай тафаватлу яз, авар чӀал Дагъустандин чӀаларин арада виридалайни «михьи» чӀаларикай сад я. Авар чӀал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатар: салатав, хунзах ва рагъэкъечӀдай патан нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар. КьетӀен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧӀалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтӀани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва.
Авар чӀалаз вири анди-цез чӀалар мукьва я.
Хасавюрт ва Буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чӀалан чирвилер ава. Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз азербайжан чӀал хайи чӀалан дережада чизва, гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера (мес. Мухах хуьре) авар хзанра азербайжан чӀалалди рахунал элячӀнавай хзанарни ава.
Турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чӀехи пай, муькуь дагъустандин халкьарни хьиз, туькверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна. Хайи чӀал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида.
1927 йисалди аварри араб графикадал туькӀуьр хьанвай ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1927—1938 йисарин къене латин алфавит кардик квай.
1938 йисалай 1955 йисалди вири РагъакӀидай патан Дагъустандин мектебра 5 классдал кьван тарсар авар чӀалалди гузвай, вини классра урус чӀалал. Ругудлагьай классдилай эгечӀна авар чӀал «хайи чӀал» ва литература хьиз чара предметар хьиз гузвай. Авар чӀалан тарсар мажбур яз анди-цез халкьарин хуьрерани гузвай. И сиясат СССР-дин гьукуматди гъвечӀи халкьар терг авун паталди тухузвай.
Дагъустан Республикадин конституциядив кьурвал авар чӀалак «гьукуматдин чӀалан» статус гала.
Дин
Агъазвай аваррин лап чӀехи пай суни-мусурманар я. Тарихдин чешмейрикай малум хьайивал, VI–XIII виш йисара аваррин Сарир гьукумат асул гьисабдалди христиан уьлкве тир. VII виш йисалай гатӀумна ислам дин Дербентдилай кьил къачуна Дагъустандин сувун районрални гегьенш жезвай. Урада, Тидиб, Хунзах, Галла, Тинди, Кванада, Ругуджа ва муькуь хуьрерин къваларив VIII–X виш йисариз талукь мусурманрин сурар дуьздал акъуднай.
Адетар
Вилик девирда аваррин арада мукьвавилин алакъаяр хуьруьн-жемиятрал бинеламиш хьанай. Са хуьре сад садаз миресар тир са шумуд сихилри уьмуьр ийизвай. Месела, тайин тир сихилдиз талукь тир мулкунин (мес. там, ник, чӀур) барабар иесияр сихилдик квай вири векилар жезвай. Рагьметдиз фейи инсанар вичин сихилдин сурал кучудзавай. Адетдалди са хуьруьн-жемиятдик 120 кӀвалер акатзавай. Жемиятдин регьбер адан кьил тир. Хуьруьн кьил эгьлийри чпи хкягъзавай. Хкягъунра 15 яшарилай чӀехи итим-эгьлияр иштиракзавай. XIX виш йисан эхир кьилера хуьруьн-жемиятрин метлеб къвердавай зайиф хьанай, вучиз лагьайтӀа жемиятрин кьилер урус гьукуматдин чуькьуьнин эсердик акатнай.
Аваррин хуьрерин туькӀуьр хьунин тегьер Дагъустандин муькуь сувун халкьарин хуьрериз ухшар я. Аваррин адетдин хуьрер сад-садав мукьвал агатнай кьвед-пуд гьавадин, кьулу къав галай кӀвалерикай ва къаравулдин минарадикай ибарат тир. Хуьруьн юкьвал алай ахъа майдандал хуьруьн ким ва мискӀин жедай. Кимел хуьруьн итимар кӀватӀ хьана важиблу меселаяр веревирдзавай.
КӀвалин къене хзанар амукьзавай са чӀехи кӀвал авай. КӀвализ метлеблу атрибутрикай сад юкьва авай къул ва атӀай нехишар галай стӀун тир.
Аваррин кьилин машгьулатар малдарвал, хперхъанвал, лежбервал, саларбанвал ва ципицӀбанвал тир. Сувун хуьрера хеб-лапаг хуьзвай, арандин чкайра карч алай чӀехи малар хуьдай. Магьсулрикай сил, къуьл, мух, гергер, цуькӀ, буран цазвай. Салара машмашар, гугърияр, алуча, хутун тарар цазвай. Гъилин устӀарвилерикай кӀвенкӀве авайбур гамар хрунин, тумаж расунин, цурцел нехишар авунин, кӀарасрал ва къванерал нехишар атӀунин кеспияр тир. XX виш йисалай инихъ сувара лежбервилин метлеб агъуз хьанай.
Аваррин милли фольклор чпин чӀал хьиз гзаф девлетлуди я. Адак пара кьадар махар, меселаяр, кьисаяр, лирлияр ква. Виридалайни машгьур авар макъаматдин алат пандур я (авар. тӀамур) ва лалу лугьудай кфил я.
Милли алукӀунар
Аваррин милли алукӀунар муькуь сувун халкьарин алкӀунрилай яргъал къакъатнавач. Ибур адетдин хев галай перем, вахчаг, валчагъ я. Хъуьтуьз валчагъдин кӀаникай памбагдин астӀар алукӀзавай. Папарин парталар жуьреба-жуьревилив тафаватлу тир. Гьар са стильдик вичин мана квай. АлукӀунин тегьердиз, парталриз, рангуниз килигна дишегьли гьи хуьряй ятӀа, гьи жемиятдикай ятӀа чир жезвай ва я кьилел атай вакъиядикай, хата-баладикай хабар гузвай. Гъуьлуьк квачир рушари рангар алай парталар алукӀзавай юкьвани яру пине кутӀунзавай. Яшар авай дишегьлийри са рангунин ва я мичӀи рангарин парталриз винизвал гузвай.
Авар тӀуьнар
Аваррин милли тӀуьнар асул гьисабдалди тинидиннни якӀунбур я ва Дагъустандин муькуь халкьарин тӀуьнрилай саки тафават авач. Ибур хинкӀарар, шурпа, пичӀекар я.
Аварриз як пара кӀанзавайди я, асул гьисабдалди гьерен ва малдин як. ЯкӀукай жуьреба-жуьре шурпаяр, тинидин тӀуьнар, шишер ийизва. Дагъустанда виридалайни тӀвар акъатнай авар тӀунар – авар хинкӀарар ва беркал (ботишал) я. Халкьдин рикӀ алай шурпаяр мержемекдин шурпа ва цурун пешерин шурпаяр я.
Кьурай якӀу авар цӀун-кӀвале кьетӀен чка кьунва. Холодильникар авачир береда кьурурай як яргъал вахтунда чӀур тахьана амукьзавай.
Гуьлбес Асланханова
Асланханова Гуьлбес — лезги шаир, филологиядин илимрин кандидат.
1981 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. 1998 йисуз юкьван мектеб акьалтӀарай ада ДГьУ-дин Бакудавай филиалда, филологиядин факултетда кӀелна. Филологиядин илимрин кандидат тир Г. Асланхановади 2009 йисуз «ЧиРагъ» тӀвар алай журналдин бине эцигна ва кьве ктаб акъуднава: «Вун рикӀеваз» (2004 йис) ва «ЧӀехи лезги» (2008 йис).
Вила-Нова-ди-Гая
Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я (Vila Nova de Gaia; [vilɐ 'nɔvɐ dɨ 'gaiɐ]) — Португалияда авай шегьер, Порту округдик акатзавай сад тӀвар алай муниципалитетдин юкь я. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 178,3 агъзур кас, муниципалитетдин — 307,4 агъзур кас я. Шегьерни муниципалитет Кеферпатан экономикадинни статистикадин региондик ва ЧӀехи Порту субрегиондик акатзава. ЦӀуру административ паюнив кьурвал, шегьер Дору-Литорал провинциядик квай тир.
Алай чка
Шегьер Дору вацӀун чапла патан (кьиблепатан) къерехал, эрчӀи къерехал алай округдин административ юкь тир Порту шегьердилай акси пата чка кьунва.
Ви́ла-Но́ва-ди-Га́я муниципалитет нихъ галаз сергьятра аватӀа агъадихъ ганва:
Агьалияр
Са арадлай 1255-лагьай йисуз Вила-Нова-ди-Гая шегьердин диб эцигнава.
КьетӀен чкаяр
Лап гьа ина, Портуда туш, садбурун гъалатӀ тир фикирралди хьиз, Португалиядин портвейн хуьдай тӀвар-ван авай чехирдин гьамбарханаяр ава.
Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва
Гуьлалиев Эйваз Теймуран хва (дид. ) — лезги шаир ва публицист.
1969 йисан 16 июлдиз КцӀар райондин Чпиррин хуьре дидедиз хьана. Аял чӀаварилай шиирар кхьизвай Эйвазан сифте шиир 1988 йисуз «Къизил Къусар» газетдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисариз «КцӀар-Къусар», «Самур» газетрин чинриз акъатай заридин эсерар «Чирагъ», «Самур», «Алам», «Дагъустандин дишегьли» журналра, «Лезги газетда», «РикӀин гаф» газетра чап хьана. Азербайжандин Гьукуматдин Педагогикадин Университетдин математикадин факультет яру дипломдив акьалтӀарай, алай аямда хайи хуьре муаллим кӀвалахзавай заридин ругуд улуб («Цуьк аламаз хел хайи тар» 2004, «Алахъдач зун шеле кӀватӀиз епинал» 2008, «Экв» 2014, «Хягънавай эсерар», «Эйваз я зун», «Бир даш да ветендир» 2019) басма хьанва. Са муаллимди хьиз ада тарс гайи, ВУЗ-ра кӀелай, кӀелзамай 80-далай виниз студентрал дамахзава. 2013 йисалай «Алам» лезги културадин журналди туькӀуьрнавай «Марвар» лезги эдебиятдин кӀватӀалдиз регьбервалзава. Шарвили премиядин иеси я.
Гоа (манаяр)
Го́а:
Metallica
Metallica — америкадин метал-кӀеретӀ я. Адетдалди яз кукӀвар-гатадай-метал (трэш-метал) стилда лугьузвайди я. КӀеретӀ 1981-лагьай йисуз Лос-Анджелес шегьерда диб эцигнавайди я. Metallica-ди метал вилик тухунал чӀехи таъсир авуна. «Трэш-металдин чӀехи кьуд» (thrash metal big four)дик акатзавайди я. Metallica — виридалайни чӀехи коммерциядин агалкьунар авай метал-кӀеретӀ я. Вири санлай къачурла дуьньяда 100 млн экземпляр кӀеретӀдин манийрин кӀватӀал маса ганва. 2012-лагьай йисуз Metallica чпин кьилди вич вичиз тир Blackened Recordings лейбл диб эцигнава, гьакӀни вири чпин студиядин манийрин кӀватӀалар маса къахчуна.
Латин чӀал
Латин чӀал (лат. lingua latina)
Океания
Океания — чилинмикит, гзаф геопалитикадин кьатӀ дуьнедин, кӀватӀал хьанавай бицӀи гзаф островрал юкьван ва эрчӀи пата Секин океанда.
Puzzling World
Stuart Landsborough’s Puzzling World (Стюарт Лендсбородин кьил акъат тийир четин мискӀалрин дуьнья) — Ванакадин мукьув туризмдин аттракцион. Сифте яз и аттракцион регьят лабиринт хьиз 1973 йисуз туькӀуьрнавайди тир, амма гуьгъуьнлай гегьеншарнавай — аттракционда «puzzling café» (МискӀал квай кафе), оптикадин иллюзияр квай кӀвал ва гзаф маса затӀар арадиз акъатнава.
Аттракционда чпин Пизадин минарадиз ухшар тир «The Leaning Tower of Wanaka» (Ванакадин аватзавай минара) тӀвар алай аватзавай минара авайди я. И минара 53 градус алгъурзава.
Джеймс Хэтфилд
Дже́ймс А́лан Хэ́тфилд (James Alan Hetfield;, Лос-Анджелес, Калифорния, АСШ) — Metallica америкадин трэш/хэви-метал кӀеретӀдин кьилехъан, манийрин кирам, манияр ягъизвайдини ритм-гитарахъан я.
Туьнтуьл
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва. Хуьруьн рагъэкъечӀдай пата Вандам вацӀ, рагъакӀидай патайни Демирапаран вацӀ авахьзава.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре Суван Къарабагъ дяведин шагьид Мушфиг Демирханан тӀварунихъ галай кьулан мектеб, са аялрин бахча, са культурадин КӀвал ва са мискӀин ава.
Ясаб хуьруьнсовет
«Ясаб хуьруьнсовет» (Yasab bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
ЧиРагъ (журнал)
Чирагъ (Чи Рагъ) — Баку шегьерда акъатзавай лезги журнал. Журналдин бине эцигайди ва кьилин редактор лезги шаир ва филологиядин илимрин кандидат Гуьлбес Асланханова я. 2008 йисан июнь вацралай акъатзава. 500 экземпляр тираждалди чап жезвай журналдин ред-коллегиядик Муьзеффер Меликмамедов, Седакъет Керимова, Келентер Келентеров, СтӀурви Эгьтибар хьтин тӀвар-ван авай шаирар ва журналистар акатзава. Журналдин чинриз лезги эдебиятдиз, тарихдиз, медениятдиз талукь материалар, лезги чӀалан авай гьаларикай макъалаяр ва лезги чӀалаз элкъуьрнавай азербайжан эдебиятдин эсерар акъатзава.
Мугьаммад
Мугьаммад  (محمد‎‎, лугьун)  — Аллагьдин виридалайни лайих авай, вири инсаниятдизни жинриз ракъурнавай пайгъамбар, Аллагьди халикьнавай виридалайни хъсан кас. Аллагь кьилди сад тирди вяз ахъайдай кас ва ислам диндин пайгъамбар, и диндин, Аллагьдилай къулухъ юкьван кас; макитисрин (алимрин) чирвилерив кьурвал Аллагьди вичин пак кхьинар авай Къуръан улуб Мугьаммад пайгъамбардиз ракъурнай.
Пайгъамбардин чӀехи-бубаяр
Аднан лагьайтӀа, умуми фикир асасдиз къачуна лугьуз жеда хьи, ам Исмаил ибн Ибрагьиман, абуруз кьведни салам хьурай, несилдикай тир, амма садазни малум туш хьи, Аднанни Исмаилдин арада шумуд несил авай тир, ва гьакӀни Аднанан ата-бубайрин тӀварарни малум туш.
Пайгъамбардин диде Амина бинт Вахб ибн Абд Манаф ибн Зугьре ибн Килаб тир.
Пайгъамбардин тайифа
Пайгъамбардин тайифадин тӀвар Къурейш тир. И тайифа араб тайифарилай виридалай асул, тӀвар-ван авай ва кьакьан гьурмет авай тайифа тир. И тайифадин тӀвар-ван авай ксар чӀехи ксариз, яни аристократиядиз, талукь тир, ва я кьилел алайбур тир. И чӀехи ксарикай тафават авайди Кусайй тир — и касдин гьакъикъи тӀвар Зейд тир. Зейд Каабедин къурайш тайифадикай садлагьай килигдайдини адан къуллугъчи тир, имни акӀ лагьай чӀал тир хьи, Зейд — Каабедин куьлегрин хуьдайди тир ва Каабедин ракар низ ва мус кӀандатӀани ахъа ийдай. Гьа и касди къурайш тайифадин ксар Меккедиз гъанай ва инал яшамиш жез ацукьарнай — виликди къурейш тайифа маса тайифайрин арада Мекке шегьердин къерехра яшамиш хьанай. Эхирда, гьа Зейда зияратчийриз гьаж вахтунда хъун гун (сикайа) ва тӀуьн гун (рифада) адетрин бине эцигай.
Каабедин кеферпата Кусаййади кӀвал эцигнай, ва и кӀвал «дар ан-надва» (кӀваталрин кӀвал) тӀвар къачунай — и кӀвале къурайшдин ксар меслятар ийиз кӀватӀ жезвай.
А кӀвал абурун социал яшайишдин юкь тир вучиз лагьайтӀа, а кӀвале вири никягьар туькуьрзавай ва вири важиб кӀвалахар гьял ийидай. Адалай гъейри, Кусайй гьакӀни дяведин кьилевайди тир ва тек ада дяедин гьерекатар гатӀунун патал буйругъар гудай. Ада жумарт ва акьул авай кас хьиз тӀвар-ван къачунай ва вичин тайифадин ксарин арада чӀехи гьурметдин сагьиб тир.
Пайгъамбардин сихил
Пайгъамбардин сихил гьашимрин сихил хьиз машгьур я, ва адан тӀвар пайгъамбардин  улу бубайрикай тир Гьашиман тӀварцикай арадиз атанай. Кусайидин сейли везифайрикай Гьашима зияратчийриз тӀуьн-хъун гунин везифа ирс къачунай, ва адан кьейидалай къулухъ а везифа адан стха аль-Мутталибаз ирс яз фенай, ахпани — Гьашиман аялриз, ва а аялар Ислам дин арадиз къведалди а везифаяр кьиле тухузвай тир.
Гьашим вичин тайифадин ксарин арада виридалайни гзаф нуфуз авай кас тир. Ада фу куьткуьдай, як галаз какахьдай ва «сарид» (шурпа хьтин затӀ) тӀвар алай тӀуьн гьазур ийдай — а тӀуьн Гьашима ксариз гудай. Гьавиляй ада и лакьабни къачунай — «Гьашим», яни «кукӀварзавайди».
Адакай малуматрилай малум тирвал, ада вичин вахтунда гун-къачун кӀвалахар кьиле тухун патал Суриядиз фенай. Йасрибдиз (Мединадиз) агакьайла ада ана Ади ибн ан-Нажар тайифадай тир Салма бинт Амр тӀвар алай рушал эвленмиш хьанай ва адахъ галаз са ват яшамиш хьанай. Адан паб кӀвачел залан хьайила, ам вичин рехъ Суриядиз давам авунай, амма Гьашим Газзада (Фелестинда са шегьер) кьенай, адан папа Салмади Мединада гада ханай ва а гададин тӀвар Шайба эцигна, вучиз лагьайтӀа, а гададин чӀарар рехивиле кьунай («шайб»).
А аял вичин эмейрин патав Мединада чӀехи жезвай, адан бубадин стхаяр лагьайтӀа Меккеда яшамиш жедай ва адан имияр адакай чизвайд тушир. А аялдин ирид ийс хьайила, адан имидиз аль-Мутталибаз адакай хабар ганай. Мутталиба Мединадиз атанай ва а аял Меккедиз тухванай.
Къурайш |                               Кусайя |                         ____________________                          |                  |                      Абд-ад-Дар          Абд-Манаф ______________________________________________________                 |                                    |               |              Абд-Шамс                        Хашим (510 й.)      Мутталиб |                                   |              Умайя                        Абдул-Мутталиб (Шайба) |                                   |      _________________        ____________________________________________      |               |        |         |             |        |         |    Абдул-Ас         Харб    Хамза   Абу-Талиб     Абдулла   Аббас  Абу-Лахаб ___________        |                  |         + Амина |        |         |                  |             | Аль-Хакам Аффан   Абу Суфьян            |      Мугьаммад + Хадижа |        |         |                  |             |  |         |         |                  |  ____________________________ Марван    Усман   Муавия                |  |        |       |         | Али + Фатима Зайнаб   Рукайя Умм-Кулсум 656-61 й. | _____________                                        |             |                                       Хасан    Хусейн
Меккедин девир
Мугьаммад пайгъамбар, саламни салават адаз хьуй, дидедиз хьана вири мусурманриз пак тир Мекке шегьерда. Гьана ада яшамишни хьана вичин сифте 52 йис (570—622). И девир кьвенал пай жеда — Мугьаммад, саламни салават адаз хьуй, пайгъамбар хьайи вахтунилай фадни геж.
Аксиниз фейибур
Мусурманрин дин чилел акъат авурдилай кьулухъ, сад лагьана адаз аксиниз фейибур хьана. ГьакӀ яз, Пайгъамбарди, Аллагь Субгьанагьу ва Таалядин салаватни салам адаз хьуй, сифте сураяр жемятдиз ахъай ийиз эгечӀ авурла адан хайи халкь — къурайшар адаз аксиниз фена. Гьабурухъ галаз бегьс яз хьана, ам вичин умматрихъ галаз 622-лагьай йисуз Мединадиз фин мажбур хьана.
Гьижра — Мединад девир
Гьижра лугьудайди я Мугьаммад пайгъамбар, салаватни салам адаз хьуй, вичин умматрихъ галаз 622-лагьай йисуз Меккедай Мединадиз финиз. Медина Меккедилай 320 километрдал кефер патахъ гала. Гьижра эгечӀнай чӀав вири мусурманрин цӀийи йисан сифте югъ яз гьисабзава.
Хизан
Вичихъ, пайгъамбардихъ, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрд къене цӀипуд пабни ирид аял авай. Адан чӀехини сифте паб Хадижа сифте кас тир, адан чӀалахъ хьана Ислам кьабул авур. Халисвал хабар авач, мус пайгъамбардин буба кьенатӀа — я кьве вацрал фад ам жедалди, я сакӀус вахтунилай ам хьайила.
Кьуръан
Кьуръан мусурманрин диндин чӀехи ктаб я. Мусурманри гьисабзава, ана Аллагь Таалядин гафар авайди тир, Жебраил малаика Мугьаммад пайгъамбардиз, саламни салават адаз хьуй, халкьар патал ракъурнавай. Кьуръандай Мугьаммад пайгъамбардин, саламни салават адаз хьуй, уьмуьрдикай гьар жуьре зтӀар хкуд жеда. ГьакӀани, ам яшамиш хьайи девирдин тарихдихъай кьисаяр.
Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди
Штулви Гьажи Мегьамед эфенди Рамазанан хва (1855—1930) — Дагъустандин зурба диндар, алим ва камалэгьли, 1930 йисуз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъун тешкил ва адаз регьбевал авур кас. Лезги я. Адан буба Шейх Гьажи Рамазан чӀехи шейх, эвлия тир.
Уьмуьрдикай
Шейх Гьажи Мегьамед 1855 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре (гилан Кьурагь район) дидедиз хьанай. Вичин бубадин гелеваз фейи Гьажи Мегьамед илимдин ва диндин рекье кьакьан дережадив агакьнай, адан тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Са кьадар геж ам гьа вахтунин виридалайни нуфуслу титулрикай сад тир — «шейх»-дин титулдиз лайихлу хьанай. Идалайни гъейри, Гьажи Мегьамедан хзан Куьре магьалдин гзаф девлетлу хзанрикай сад тир. Партийный фондунин бязи документрай малум хьайивал, шейхан кьилдин мулкуник Штулра, Кьасумхуьрел ва Вини СтӀалрал пуд кӀвал, са шумуд сал, 50 кьван кӀвалин гьайван ва мсб. квай. Адаз пуд паб ва ирид аял авай. Шейх Мегьамед Кьиблепатан Дагъустандин тӀвар-ван авай динэгьли ва алим тир. Ам Магьачкъалада ва Бакуда кьиле физвай илимдин мешверайриз мукьвал-мукьвал эвердай. 1929 йисуз гьукуматдин органрин паталай арест авуна пуд варз дустагъда хвенай, амма фад заманда азад хъувунай. 1930 йисуз Кьиблепатан Дагъустанда советрин гьукумдин аксиниз чӀехи къарагъуниз сифте кьил кутурди Шейх Гьажи Мегьамед хьанай.
Кьиблепатан Дагъустанда къарагъун
Малум тирвал, Дагъустанда колхозар тешкилунин кӀвалах 1929 йисуз гатӀумна. Са куьруь вахтунда — 1931 йисан гатфаралди, 75%-див агакьна лежберар, чпин хусисиятни гваз, колхозриз чӀугуна кӀанзавай. Им партиядин кьетӀи тӀалабун тир. Гьа икӀ, 1929 йисуз, чкайрал алай гьукумдарри, кулакар я лугьуз, кьвед-пуд хеб авай кесиб-куьсуьбрикай гужуналди колхозчияр туькӀуьриз эгечӀна. Коллективизация лежберрин майишатар сагьибрин гъиляй къакъудунин ва гужундалди сад авунин рекьелди кьиле физвай. Девлетлу хзанар алажзавай ва рази тахьайбур Сибирдиз акъудзавай. Къейдна кӀанда, «кулаквилер» тергна, саналди тир майишатар арадиз гъун себеб яз, хуьрерин лежберрик къал-къиж акатна. Абур, чпин хусусият саламат хуьн патал, женгериз къарагъна. Тарихда и женгериз «кулакрин женгер» лугьузва. Ихьтин къал-къижвилер колхозар тешкилдайла, гьукуматдин векилри тухузвай чӀуру сиясатдиз аксивилер Дагъустандин хуьрерани кьиле фена. Амма виридалайни чӀехи женг Кьиблепатан Дагъустанда хьана. А женгинин кьилени шейх Штулви акъвазнавай. И женгина Кьурагьрин, Кьасумхуруьн ва Табасаран районрин агьалийри иштирак авуна. Шейх Штулвидиз талукь материалар Дагъустан Республикадин хатасузвал хуьдай Министерстводин архивда хуьзва. 1632-й нумрадин «кар» 8 томдикай ибарат я. Абурун къене, тарихдин жигьетдай, кьадарсуз багьа материалар гьатнава. Абурай чи алатай вахтарин гьакъикъи шикилар аквазва. А шикилар чаз икьван гагьди акуна кӀанзавайди тир. Абуру чун хейлин гъалатӀрикай хуьдай жеди. Шейх Штулви женгиниз къарагъар авур себебар дериндай кьатӀун патал, чун Мегьамед Рамазанов (шейх Штулви адан тахалус я) тахсиркарзавай манадихъ ва гьакӀни, партфондунин са бязи документрихъ галаз таниш хьун лазим я.
Сифте чун, женгинин кьил тир шейх Штулви дустагъ авурла, ацӀурнавай анкетдиз килигда. Ингье ам: «Гьажи Мегьамед-эфенди Рамазанов 1855 йисуз Кьурагь райондин Штулрин хуьре дидедиз хьана. 1929 йисуз къенепатан крарин органри кьуна. Кьве вацра дустагъда ацукьарна. Ганвай вахт акьалтӀ хьайила, ахъай хъувуна. Адахъ Штула, Кьасумхуьрел ва Юкьван СтӀалдал пуд кӀвалер, багъ-бустанар, 50-дав агакьна лапагар, пуд пабни 7 аял ава. Диндин рекьяйни кьилин чирвилер ава. Ам-шейх я.» — Инал лагьана кӀанда, Кьиблепатан Дагъустанда Штулви тӀвар-ван авай алимни тир.
Къарагъунин себебар ва къастар чирун паталди Рамазанов Мегьамедак ва муькуь иштиракчийрик кутунвай тахсирдин № 1632 кардиз вил вегьен. Абур кардин материалрай икӀ аквазва:
— «Агьалийрин гуьгьуьлар, гьеле женг гатӀумдалди вилик, чкайрал алай регьберри чӀурнавай. Вилик-кьилик квай коммунистри, чпин къуллугърикай даях кьуна, халкь саналди тир майишатриз чӀугваз хьана. ИкӀ, 1930 йисан февралдин эхирра, районда 44 колхоз арадаиз гъана. Идахъ галаз сад хьиз, чкадин гьукумдарри, динни терг ийиз эгечӀна. Са куьруь муьгьлетда абуру жемятдивай 48 мискӀин къакъудна. Аксивилер авурбур дустагъра туна. Идал бес тахьана абур тупӀал регьберар, суьрсет гьазурунин мярекатдизни акси экъечӀна. Абуру кесиб-куьсуьбривайни са гьалда кьил хуьзвайбурувай техил михьиз вахчуз хьана. Лежберар, чеб кашакай хуьн патал, кӀвалера авай куьгьне шеъ-шуь маса гуз, недай затӀ къачунин рекьел атана. Силисдин материалар кӀелайла, чун женг арадал гъайи себебрин гъавурда гьатзава. Садлагьай себеб, хуьруьнэгьлияр гужуналди колхозриз галчӀурун я. Кьведлагьай себеб, са бубат югъ няни ийизвай лежберар, „кулакар“ я лугьуз, жазаламишун я. Пудлагьай себеб, сувавийрин уьмуьрдай дин акъудун я. Партияди, вири къуватар серфна, „кулаквал“ класс яз, динни советрин гьукумдиз акси къуват яз, терг авунин таблигъат, вични планламишнавай таблигъат яз тухуз хьана. Ида дагъвийрик зурба хъел кутуна. Женгинин гьазурвилер, документри тестикьарзавайвал, кьве вацра кьван давам хьана. И вахтунда шейхдин инсанри, хуьрера къекъвез, Штулвиди кхьенвай колхозриз акси чарар агьалийрин арада чукӀуриз хьана. Женгиниз къарайзавай югъни сад лагьай май тайинавай. Шейхдиз мукьва ксарикай тир Масумов Исадин рахунри и кар шагьидвалзава: ''„Шейхдин гьерекат Хасавюрт ва Чечнядихъ галазни алакъалу тир. Женг гатӀумуниз кьве югъ амаз Штулвиди чаз мешверадиз эвер гана. Анал ада, чинани Чечняда женгинин югъ сад лагьай май тирдакай, армияди чахъ галаз дяве тийидайдакай, гзафбуру чи пад хуьдайдакай лагьана. Шейхди вич Магьачкъаладиз, анин къазидин патав фейиди ва адани куьмек авун хиве кьунвайди малумарна. Ада, эгер чун Дагъустанда гъалиб хьун хьайитӀа, чна Урусатдихъ галаз дяве тийирди, адавай, гьукумат тешкилдай шартӀар тӀалабдайдакай ихтилатна. Женгиниз рагьбервал гудай Абдурзакьов Каплан лугьур кас Бакудай атунал вил алай“. ''
1632-й нумрадин кардин чинри субутзавайвал, советрин и жуьредин политикадиз аксибурун, адалай наризибурун кьадар къвердавай артух жез хьана. ИкӀ, Ахцегьани Къакъа-Шурада, Джанкъутайдани Буйнакскида халкьдин наразивилери звал къачуз хьана. Кеферпатан Дагъустандин ва Чечнядин жемятрикни къал акатна. Амма и юзунри шейх Штулвидин гьерекатдиз са хийирни ганач. Вучиз лагьайтӀа, я ахцегьвийри, я Кеферпатан дагъустанвийри, я чеченри шейхдин пад хвенач. Аквар гьаларай, шейх Штулви кӀаник кутаз хьун гьа и кардилай аслу я. Советрин гьукуматдин векилри, женг кукӀварун патал, тади гьалда ва кӀеви серенжемар кьабулна. ИкӀ тирди кардин бязи документри успатзава: «женг терг авун патал, цӀийиз атанвай частарикай ва партизан дестейрикай даях кьуна, къуватлу ва тади дестеяр тешкилна». Къейд тавуна жедач, Штулви магълуб авун патал Кеферпатан Къайкъаздин дивизиядин вадлагьай полкунин частар, дагъустанвийрикай ибарат тир партизанрин са шумуд десте кардик кутунвай. Къати, гужлу акьунар Кьасумхуьруьн патарив кьиле фена. Пуд сятина давам хьайи ягъунрилай гуьгъуьниз Кьасумхуьр Яру Армиядин частарин гъиле гьат хъувуна. Ахпа, са тӀимил геж хьиз, Кьасумхуьрелай винени акьунар хьана. И женгера гзафбур кьена, са кьадар есирар кьуна. Ихьтин ягъунар, Табасаран райондин Тинитда, Кьурагьани кьиле фена. И ягъунра Яру Армиядин частари гъалибвал къазанмишна. Гьа икӀ, са артух яракь гвачир, бегьемвилелди гьазур тахьанвай, пата-къерехдай герек куьмекар агакь тавур женгчияр, гужлу къуватри инсафсузвилелди кукӀварна. Шейх Штулви, са тӀимил регьберарни галаз, Кьурагьрин тамара чуьнуьх хьана.
а) абурун кӀвалер-къар, багъ-бустанар къакъудна, чилер наркомдив вахкун;
б) лазим ятӀа, чуьнуьх хьанвайбурун кӀвалер-къар хъиткьинарун».
Дагобкомдин ВКП(б)-дин къарар мадни хциди я: «Даготделдин ОГПУ-ди, райотделдин ОГПУ-диз, женгини чуьнуьх хьанвай кьилер кьуна, абур гьа чкадал гуьллеламишдай ихтиярни гузва».
Зун куь кьилив хушуналди атунни татун, гьелбетда, куьне чи наразивилерин себебар гьикӀ гьялдатӀа, гьадалай аслу жеда». (1930 йисан 12-май.)
Шейхдин чарчяй аквазвайвал, женгинал чан гъайиди и гьалар я: колхозар тешкилзавайди я лугьуз, халкь кашал гъун, диндизни динэгьлийриз къван гун, чкайрал алай гьакимар савадсузар хьун ва масабур. Чарчяй шейхди вичин гьерекатда иштирак авурбурун кьадар-кьисметдикай фикирзавайдини аквазва. Ам абур хуьдай рекьер-хуьлерихъни къекъвезва. Ада женгинин вири жавабдарвал вичин хивез къачузва. Штулви ва адахъ галаз катай регьберар советрикай яргъалди Кьасумхуьруьн ва Кьурагьрин тамара чуьнуьх хьана. Абур кьунани, чпи чеб хушуналди органрив вахканани чаз малум туш. Амма кардин къене, шейхдивай къачунвай ихьтин манадин чар ава: «За Рамазанов Мегьамед-эфенди шейх Штулвиди лугьузва: 1930 йисан 26-апрелдиз, яракьлу гьерекатрин кьиле акъвазна, за советрин гьукуматдиз акси женг тухвана. Чи гьерекатра Кьасумхуьруьн, Кьурагьрин, Табасаран районрин агьалийрини иштиракна. Чи виридан фикир-хиял им тир: а) шариатдин судар ва аялриз тарсар гудай диндин мектебар кардик кухтун; б) некягьар, ЗАГС-ар тергна, шариатдин къайдайралди кьиле тухун; в) советрин председателрин чкадал кавхаяр хкягъ хъувун; г) къакъуднавай мискӀинар элкъуьрна халкьдив вахкун хъувун; д) бутдиз къуллугъзавайбур налогрикай азад авун; е) жемятдивай къачузвай налогрин кьадар жезмай кьван тӀимилрун; ж) са тахсирни квачиз дустагъар авун акъвазрун, ва масабур. Винидихъ къалурнавай пунктар советрин гьукуматдин вилик чи акси сес яз эцигайла, чаз чи мурадар гьасятда кьилиз акъатдайди хьиз хьана. Амма… Чун, гьайиф хьи, гъиле яракь кьуна женгиниз къарагъуниз мажбур хьана. Гъалибвал къачуз тахьайтӀани, сувара социализмдин кӀвал эцигиз зиян гун чи бинедиз къачуна. За хиве кьазва, гъалибвилихъ зеррени чӀалах тушир. Вучиз лагьайтӀа, чи гьерекат усал яракьламиш хьанвай. Анжах са кардихъ зун кӀевелал агъанвай. За женгиниз къарагъарнавайбурун кьадар акурла, советрин гьукум тӀимил кьван регьимлу жеда, лагьана фикирнай». Къул—Штулви.
Мегьамед Штулвидин жаза
Кьиблепатан Дагъустанда кьиле фейи яракьлу гьерекат бедбахтдаказ куьтягь хьана. Адан иштиракчияр яргъал йисара «халкьдин душманар» яз амукьна. Инсандин гьакъикъи ихтиярар — Аллагьдиз агъун ва адан хсусият хуьн патал чпин гьахълу ван кхажай кьегьалар къазаматра телеф хьана.
Рукель хуьруьнсовет
«Рукель хуьруьнсовет (Село «Рукель») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Рукель хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 28 км кьибле пата, Жалгъан суван гуьнеда чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 682 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2 746 кас тир. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай чувудар я, вири суни - мусурманар я.
Оман
Оман (عُمان‎‎), Султанат Оман — Азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат я.
Слово (газет, Португалия)
Слово («Гаф»), урус чӀалал газет, урус чӀалал рахазвай туристриз ва Европада амукьзавай ксариз.
Эйсебио
Эйсебио, ва я Эузебиу да Силва Феррейра (Eusébio da Silva Ferreira; ) (дидедиз хьана, Лоренсу-Маркиш (Мапуту), Португалиядин РагъэкъечӀдай патан Африка — , Лиссабон, Португалия) — 1960-й йисара дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай бомбардир тир, зурба португалиядин футболист я.
Къардашев Арбен Мегьединан хва
Арбен Къардаш (Къардашрин Арбен Мегьединан хва) — тӀвар-ван авай лезги чӀехи шаир ва таржумачи. Дагъустандин халкьдин шаир (2016-йис), Дагъустан Республикадин искусствойрин лайихлу кӀвалахдар (2004-йис).
1961-йисан 11-февралдиз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунаралди хайи хуьруьн юкьван мектеб ва 1984 йисуз Москвада Литературадин институт куьтягьна. Институтдилай гуьгъуьниз, 1984—1985-йисара, ада Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. 1988-йисалай Дагъустандин ктабрин издательстводин редакторвиле кӀвалахзава. А. Къардашан эсерар 1976-йисалай лезги газетрринни журналрин чинриз акъатзава. Ам «Сифте цуьквер», «Ичерин багъ», «Пешеапай», «Йифен суфатар» ва «Арш», «Юкь», «Нагъма», «Хкягъаяр» тӀварар алай шиирринни поэмайрин кӀватӀалрин автор я. Заридин эсерар урус чӀалаз элкъуьрнава ва кьилди ктабар яз («Шехь, зи цӀвелин тар», «Ватандин гум», «Багьа мугьман», «Сегьердинни рагъдандин арада», «Чара атӀай кьуьл», «Гаф давам жезва», «Етим Эминакай веревирдер», «Хкягъаяр») акъатнава. А. Къардаша лезги шаиррин туькӀуьрунар урус чӀалаз элкъуьрзава: 1990-йисуз Етим Эминан «Гуьгьуьл» ва 1994-йисуз СтӀал Сулейманан «Малум тушир чӀалар» ктабар печатдай акъудна. «Гуьгьуьл» ктабдай адаз Дагъустандин демократ жегьилрин союздин «Олимп» премия гана.
Шаир драмадин эсерар туькӀуьрунал машгъул хьанва: «Фана багъдин гьуьруьяр» ва «Хукац-Ханум» пьесаяр Лезги театрди сегьнеламишна. Ам 1990-йисуз советрин машьгьур шаир, Литинститутда кӀелдайла вичи иштиракай поэзиядин семинардин регьбер хьайи советрин тӀвар-ван авай шаир Лев Иванович Ошанинан рекомендациядалди СССР-дин писателин Союздиз кьабулнай. Алай вахтунда Урусатдин писателрин Союздин член я. 1999-йисуз Дагъустан Республикадин Гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана. Ам гьакӀ «Шарвили» (2000-йис) премиядин лауреатни я.
Шаирдин эсерар Дагъустандин мектебра ва вузра чирзава, Урусатдин ва къецепатан халкьарин чӀалариз элкъуьрнава.
Урус чӀалалди адан шиирар, гьикаяятдин эсерар, макъалаяр Урусатдин сейли изданийра — «Литературная газета», «Литературная Россия» газетра ва «Чи аямдар» («Наш современник»), «Дон», «Странник», «Голос Кавказа», «Ковчег Кавказа» журналра чап хьанва.
Бабаева Айтекин Новрузан руш
Бабаева Айтекин Новрузан руш — лезги шаир ва муалим.
1984 йисуз Къебеле райондин ЦӀийи Дизахлы хуьре дидедиз хьана. Сифте юкьван мектеб, ахпани Дагъустандин Гьукуматдин Универ­ситетдин Бакудин филиал акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай Къебеле райондин ЦӀийи Дизахлы хуьруьн мектебда лезги чӀалан муаллимвиле кӀвалахал акъвазай Айтекин Бабаева хайи чӀалални эдебиятдал рикӀ алай инсанриз хъсандиз чида. Ада аялриз лезги чӀал кӀанарун патал кӀвенкӀвечи тежрибадикайни цӀийи методрикай гегьеншдиз менфят къачузва. Муаллимди чи тӀвар-ван авай зарийрин юбилеяр къейд ийидай мярекатар тухузва, аялриз абурун шиирар хуралай чириз куьмек гузва. Университетда кӀелзавай чӀавалай поэзиядиз гьевес атай А. Бабаевадин азербайжан чӀалал туькӀуьрнавай «Игит командир» (Кьегьал командир) шиир 2004 йисуз «Самур» газетдиз акъатнай.
Винсент Ван Гог
Винсент Виллем Ван Гог (Vincent Willem van Gogh;  — ) — вири дуьньядиз магьшур тир, зурба нидерландрин художник — постимпрессионист.
Аял чӀаварни жегьилвал
1853 йисан 30 мартдиз Нидерландрин кьибле пата, Кеферпатан Брабант провинциядин Грот-Зюндерт (нидерл. Groot Zundert) хуьре, экуьнахъ сят 11-дриз дидедиз хьана.
Улудаш
Улудаш — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.