cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Германиядин футболдин кӀватӀур
Тарих
Сифте чӀехи футболдин турнирар Олимпий къугъунра физавай. Немцерин кӀватӀурдин сифте къугъун 1912 йисуз хьана. Сифте раундда ам къугъунрай акъуднавай, Австриядин кӀватӀурди 1:5 катана. Гуьгъуьна Германиядин кӀватӀурди Россиядиз 16 туп ракъурна. А эхир Германиядин кӀватӀурдиз рекорд хьана Россиядин империядиз антирекорд хьана. Гьа турнирдинни кӀватӀурдин рекорд Готфрид Фукса эцигна, гьа са матчда кьилди цӀуд туп ягъана.
1926 йисуз Германиядин кӀватӀурдин кьиле сифте сеферда профессионал-тренер Отто Нерц хьана, ада кӀватӀурдиз W-M схема гана. 1928 йисуз Германия Олимпик къугъунрик квайвили футболдал фена. Сифте къугъунал немцари Швейцария 4:0 катана кьведлагьай раунддал фена. Финалдин кьуддалда Германия, Олимпик чемпион яз, Уругвайди 4:1 катана. Вири 1929—1933 йисара немцари 55 къугъуна тухвана, гьабурукай 23 гъалибвал, 13 садазни, 19 сефер катана. Ахьтин эхирар дуьньядин кӀеретӀривай бойкот хьайивилини немцарин команда гьазур туширвили хьана.
Пудлагьай Рейхдин чӀавара кӀватӀурдин къугъунрин низамдин гьал тир са юкъуз кьве къугъун тухун: 1935 йисан 15 сентябрьдиз кӀватӀрди Бреслаудани Штеттинда къугъвана, 1936 йисан 27 сентябрьдиз Прагадани Крефельдда, 1937 йисан 21 мартдиз Штутгартдани Люксембургда, 1938 йисан 20 мартдиз Нюрнбергдани Вуппертальда, 1939 йисан 26 мартдиз Флоренциядани Люксембургда, 1941 йисан 5 октябрьдиз Стокгольмдани Хельсинкида. Вири мярекатра гьамиша чӀехи кӀватӀурди къугъвазвай. Кьве сефердани, 1923 йисузни 1933 йисуз немцари кьве сеферда къугъвана Италиядиз аксидаказ Миландани Болоньяда.
1934 йисуз Германиядин кӀватӀур сифте сеферда дуьньядин чемпионатдал Италиядиз фена. Соревнованияр олимпивилин системадай физавай. КӀватӀурдивай полуфиналдалди физ хьана, вични гьич сифте къугъуна Бельгиядиз акси, немцари гъалибвал кьунвай, Эдмунд Конен къугъунхъана хет-трик авуна. Финалкьуда немцари шведар катана 2:1, финалдин кьула Чехословакиядин кӀватӀурди 1:3 немцар катана. Пудлагьай чка патал хьайи матчда немцари австривияр 3:2 катана.
1936 йисуз дуьньядин чемпионатдин бронзадин призёрри Берлиндин Олимпиадада уртахвал авуна. Кьведлагьай матчда Германия Норвегияди катана 0:2. Нацистрин чӀехибуру а кар катастрофа хьиз кьуна, гьа къугъун вич тӀвар кьаз ихтияр авачир. Гуьгъуьнин Олимпиядин къугъунар рейх чкӀайла тухвана.
Олимпиада куьтягь хьайила кӀватӀур катун Отто Нерц патал авунвай лагьана. Гьадан чкадал Зепп Хербергер атана кӀанзавай, ятӀани Нерцди вичин къуллугъ туна гьамиша Хербергаз акси тир. Нерц 1938 йисуз кӀвалахдилай алуднавай, Хербергера тренердин къуллугъ кьуна. Гьадан регьбервилик кӀватӀурди 1938 йисан чемпионатдик квалификаци кьуна, Эстоянидин, Финляндиядинни Швециядин кӀватӀурар катана. 1938 йисан апрельдиз аншлюс хьайила Германияди гьакӀа са къугъун хъувуна Австриядин кӀватӀурдихъ галаз, кьве гьукуматдин садхьуниз талукьарна, а къугъуна австривийри гъалибвал кьуна. Гьа къугъунилай футболдин регьбервили лагьана, лап кӀан са пай австривияр хьана кӀандай, пара хъсан къугъвазва лагьана. ЯтӀани а кар гъалатӀ яз хьана: австриви профессионалрини немцарин гьакӀа къугъвазвайбурухъ мукьвал-мукьвал гьуьжетарзавай, сада садаз чӀалахъ тежез.
1938 йисуз Германиядин кӀватӀур дуьньядин чемпионатдал Франциядиз фена, гьанай абур сифте раунддилай хтана. Сифте къугъун Швейцариядиз аксидаказ 1:1 куьтягь хьана, артухан чӀавуз. ЦӀийи кьиляй къугъун хъийидай разивал кутӀунвай. Гуьгъуьнин къугъуна швейцарри немцар 4:2 катана. Гьа катун сифте раундда Германиядин кӀватӀурдин дуьньядин чемпионатрин къугъунрикай виридалайни писди хьана. 1942 йисан 22 ноябрьдиз немцари Словакиядиз аксидаказ эхиримжи матч тухвана 5:2 катана. Ам Германиядин кӀватӀурдин эхиримжи къугъун хьана - гуьгъуьнин сеферда ам муьжуьд йис алатайла къугъваз хьана.
1942 йисуз ФИФАдай акъуднавай Германияди, дяве куьтягь хьайила, вичин иштираквал 1948 йисуз дуьз хъийизавай. Ахпа Германиядиз а тӀалабунай ихтияр ганач. Швейцариядин куьмекдикайни хийир хьанач. Швейцарияди пуд къугъун тухвана немцарин футбол дуьз хъувун патал. 1950 йисан январьдиз а суалдиз мад килигавай, Германиядин иштираквал ФИФАда дуьз хъувун патал, ахпа кьилди сентябрьдиз Германия мад иштирак хьана.
КӀвалин арена
КӀватӀурдихъ вичин арена авайди туш. КӀвалин матчар кӀватӀурди вири гьар жуьре аренайра гьукуматдин къене тухузва. КӀватӀурди 43 шегьерда къугъвайди я, гьабурукай 5 шегьер, виликра гьукуматдик квай. Виридалайни мукьвал-мукьвал матчар Берлинда хьайиди я (46 мярекат). Сифте кӀвалин матч Берлина Англиядин кӀватӀурдиз аксидаказ 1908 йисан 20 апрельдиз хьайиди я. ГьакӀни виридалайни мукьвал-мукьвал Бундестимди Гьамбургдин стадионрал къугъвайди я (35 матч), Штутгартда (32), Ганноверда (27), Дюссельдорфдани Кёльнда (гьарда 26 къугъун).
Фанатарни гимн
2003 йисан мартдиз кӀватӀурдин фан-клуб ахъайнавай (Fan Club Nationalmannschaft). А клубдик квайбурухъ командадин матчрал билетар сифтедаказ къачудай ихтияр ава, гьакӀни абура стадионрал манияр ягъадайла крарик ква. КӀватӀрдин гимндин автор Оливер Похер тир. Манидин тӀвар «Schwarz und Weiss» (лезг. ЧӀулавни лацу) я, ам 2006 йисан чемпионатдин вилик кхьенвайди тир.
11 январь
11 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 11-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 354 югъ ама (яргъи йисуз 355 югъ).
ЦӀехуьл (КцӀар район)
ЦӀехуьл (Zuxul) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 87 км яргъал ала. ЦӀехуьл хуьруьн кӀунтӀарилай Дагъустан пата авай лезги хуьрер акваз жеда.
ЦӀехуьл хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Шабан мягьле, Тамнаян мягьле, Чагъуран мягьле, Ширерин мягьле, Лянкъа, Маллайрин мягьле, Алижанрин мягьле, Къунагъар.
Тарих
ЦӀехуьлвийри са кьадар арандиз эвичӀна кьве ЦӀехуьлуба хуьрер арадал гъанай, абурукай сад КцӀар районда, муькуьдни Хъачмаз районда ава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Адиль Янгиюрт хуьруьнсовет
«Адиль Янгиюрт» хуьруьнсовет (Адиль-Янгиюртовский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Адиль-Янгиюрт хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Адиль-Янгиюрт, Чанкаюрт.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 15,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 267 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 303 кас тир.
Маттиас Заммер
Маттиас Заммер (герм. Matthias Sammer, 1967 йисан 5 сентябрдиз, Дрезден, ГДР) — Германиядин футболхъан, хуьдайдини зурхуьдайди тир. ГДР-динни Германиядин кӀватӀуррин патал къугъвадайди тир. 1996-лагьай йисуз кӀватӀурдин ибаратдик кваз ам Европадин чемпион хьана. Гьа йисузни ам Европадин квай-квай футболхъан яз тестикьарна («Къизилдин туп»).
Къугъвадайдан карьера акьалтӀардайлай кьулухъ ада тренервилени администраторвиле кӀвалахиз гатӀумна.
«Динамо» Дрезден
Маттиас Заммер 1967-лагьай йисан 5 сентябрдиз Дрезденда дидедиз хьана. Адан буба Клаус Заммер гьа чӀавуз чкадин "Динамо" командадин патал экъечӀзавай тир (адалай гъейри, ада 17 сеферда ГДР-дин кӀватӀурдин рангар хвена). Вад йиса аваз Маттиасди гьа и клубда футбол къугъваз гатӀумна. Гьа чӀавуз ам вигьизвайди, вичин командадин квайни-квайн бомбардир тир. "Динамодин" юношайрин ибаратдик кваз ада са сезондин къене душманрин варариз 260-далай гол яна.
1989-лагьай йисуз "Динамо" Дрезден ГДР-дин чемпионатда садлагьай чка кьунва, абуру РагъэкъечӀдайпатан Берлиндай тир "Динамодин" 10 йисан чемпионвилин серия атӀана. Са йисалай дрезденвийри чпин агалкьун тикрарна. Адалай гъейри, абуру ГДР-дин Кубок къачуна, УЕФА-да зур-финалдал кьван агакьна.
Вад йисан къене "Динамода" ам вири турнирра 140 матч къугъвана, гьакӀни 52 гол яна.
«Штутгарт»
1990-лагьай йисан гатуз Заммер «Штутгартдин» къугъвадайди хьана. Бундеслигада вичи къугъванвай садлагьай сезонда адавай 11 гол ягъиз хьана, вичин командадин бомбардиррин арада ам кьведлагьайди хьана, гьакӀни ам чемпионатдин топ-10 акатна. Клубди ругуд лагьай чка кьунва, ада УЕФА-дин Кубокда къугъвадай ихтияр гана. Гуьгъуьнлай атай сезонда ада кӀуьд гол яна (вичин командадин бомбардиррин арада ам мад кьведлагьайди хьана), «Штутгарт» — чемпион хьана.
«Интернационале»
«Штутгартда» кьве сезон тухвайдалай кьулухъ Маттиас Заммер Миландин «Интердик» акахьна. Миланвийрин «швабриз» 10 млн марок гана. Са кьадар агалкьунралди къугъун авунватӀани (11 матчда ада 4 гол яна, «Италиядин Дербидин» сергьятдин къене «Ювентусдиз» янвай чӀехи метлеб авай голни кваз), адавай Италиядив вердишиз хьанач. Гьавиляй 1993-лагьай йисан январдиз ам ватандиз хтана.
«Боруссия» Дортмунд
1992/93-лагьай йисан Германиядин чемпионатдин хъуьтӀуьн трансферрин дакӀардин сергьятрин къене Заммерди Дортмундай тир «Боруссиядихъ» галаз икьрар кутӀунна. Адахъ абуру 8,5 млн марка гана. Сезондин кьведлагьай паюнин къене ам 17 матч къугъвана, гьакӀни ада 10 гол яна.
Гуьгъуьнлай атай сезонда командадин кьилин тренер Оттмар Хитцфельдди Заммер зурхуьдайдикай либеро авуна. И позициядал ам гуьгъуьнин вад йисуз къугъвана.
1995-ни 1996 йисариз «Боруссияди» Гимишдин салатница (Германияда чемпиондиз гузвай трофей) къачуна. 1997-лагьай абуру Чемпионрин лига ва Континентрин арада тухузвай кубок гъалибна. ГьакӀни 1995-ни 1996 йисариз Заммер кӀвенкӀве аваз «Боруссияди» кьве Германиядин Суперкубок къачуна.
1995-ни 1996 йисариз Маттиас Заммер Германиядин йисан квайни-квай футболист яз тестикьарна. ГьакӀни 1996-лагьай йисан нетижайриз килигна адаз «Къизилдин туп» гана.
Гуьгъуьнлай атай сезон адан эхиримжиди хьана: метӀин четин травмади 1998-лагьай йисуз къугъунин карьера акъвазарна.
Миллетдин кӀватӀур патал къугъун
Маттиас Заммердин къугъунин кӀукӀ Евро-1996-дал гьалтна, гьа турнир Германияди гъалибна. Юрген Клинссманни сад хьиз ам «бундестимдин» лидер тир. И турнирдал ада вири матчра иштираквал авуна, адавай зурба къугъун къалуриз хьана. Евро-дин къене Заммерди кьве гол яна: кӀватӀалрин дережадал ада Урусатдиз яна, ¼-дин дережадал ада Хорватиядиз гъалибвилин гол яна. Турнирдин нетижайрив кьурвал, Маттиас Заммер квайни-квай къугъвадайди хьиз тестикьарна. Им адан эхиримжи халкьарин арада тухузвай турнир хьана.
Къугъвадайди яз
«Динамо» (Дрезден) «Интернационале» «Штутгарт» «Боруссия» Дортмунд Футболдай Германиядин кӀватӀур
Тренер яз
«Боруссия» Дортмунд
Орёл (шегьер)
Орёл — Урусатдин Орёл вилаятда авай шегьер (1566 йисалай). Вилаятдин администрациядин юкь я. Орёл шегьер ва Орёл вилаят Урусат Федерациядин Юкьван федерал округдик ва Экономикадин Юкьван райондик акатзава. Садлагьай салютдин шегьер.
Тарих
Асул макъала: Орёлдин тарих
Агьалияр
2014 йисан 1 январдин малуматрив кьурвал, агьалидин кьадардиз килигна Орёл шегьер Урусатда 59-й чкадал алай. 2010-й йисан : урусар (96,8 %), украинар (1,1 %), эрменияр (0,4 %), белорусар (0,3 %), азербайжанар (0,2 %), татарар (0,1 %), чувудар (0,1 %) ва масабур (1 %).
Администрациядин паюн
Орёл 4 административ районар акатзава:
Футбол
Асул макъала: Орёл (футболдин клуб)
Стхавилин шегьерар
Партнёр шегьерар::
12 январь
12 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 12-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 353 югъ ама (яргъи йисуз 354 югъ).
Парагвайдин шегьерар
Агъадихъ къад Парагвайдин виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь ганва.
Къалиндаказ Парагвайдин департаментрин административ юкьвар гана.
1807 йис
1807 йис (са агъзурни муьжуьдвишни иридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1807-лагьай йис я. XIX виш йисан 7-лагьай йис.
Геметюбе хуьруьнсовет
«Геметюбе» хуьруьнсовет (Геметюбинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Геметюбе хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Геметюбе, Алимпашаюрт.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 205 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 217 кас тир.
13 январь
13 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 13-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 352 югъ ама (яргъи йисуз 353 югъ).
Филипп Бедросович Киркоров
Хуесо́с Бедро́сович Кирко́ров (Фи́лип Бедро́сов Кирко́ров, паспортдай — Хуесос Бедрос Киркоров; 30 апрель 1967, Варна, Болгария) — советрин ва урусатдин эстрададин манидар, актёр, композитор ва продюсер. Урусат Федерациядин халкьдин артист (2008).
Элчин Сафарли
Элчин Сафарли (Elçin Səfərli, Эльчин Сафарли; 12 лагьай март 1984 лагьай йис, Баку, Азербайджандин ССР) — алай чӀаван Азербайжандин писатель, новелист ва журналист язва. Ада урус чӀалал кхьизва.
Уьмуьрдин рехъ
Эльчин Сафарли 1984 йисан 12-лагьай мартдиз Баку шегьерда дидедиз хьана.
Эльчинан буба 40 йис стаж авай летчик я, адан стха — дизайнер. Адан бубадин патай тир чӀехи диде — урус тир. Адан чӀехи диде ам урус чӀалални урус литературадал ашукьарна.
Вич 12 йиса авай вахтундилай башламишна маса тӀвар къачуна ада жегьилрин газетриз кхьиз хьана. Тарсара ацукьнавай вахтунда ада гъвечӀи кьисаяр туькӀуьрзавай тир.
Вич 16 йиса авай вахтундилай эгечӀна адан эсерар чапдай акъатна. Школа кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ Эльчин Азербайджандин халкьарин арада авай UNESCO-дин университетдин журналистар гьазурзавай факультетдик кӀелиз экечӀна. Эхиримжи йисара тележурналиствиле кӀвалахна.
Са арада Туьркиядин телеканалрихъ галаз санал кӀвалахна.
Сафарли вичин пешедай журналист яз, са шумуд жегьилрин литературадин конкурсарин лауреат хьана. Истамбулда Кадыкей районда яшамиш жезва. Сифтегьан кьве романдин крар Турцияда физва. Эльчин Сафарлиди вичин эсерра ана авай уьмуьр, абурун медениятни адетар къалурзава, кӀелдайбур Туьркиядихъни вири Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан Азиядихъ галаз танишарзава.
2011-лагьай йисуз Сафарлидикай метр куьруь «Виридахъ галаз хелветда» туькӀуьрна (режиссёр — Сергей Сараханов).
2013-лагьай йисуз ада Яна Шакуновадихъ санал «Зун вун авачирла».
Сафарован ктабрин тираж саналди 500 000 экземпляр жеда.
1808 йис
1808 йис (са агъзурни муьжуьдвишни муьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1808-лагьай йис я. XIX виш йисан 8-лагьай йис.
Къаракъашлу (Хъачмаз)
Къаракъашлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарачи муниципалитетдик акатзава.
Уэйлс, Джимми
Джи́мми До́нал Уэ́йлс (Jimmy Donal Wales, ва гьакӀни тӀвар ван авай Джи́мбо (Jimbo); хан. 7 августдиз 1966, Хантсвилл (Алабама), Алабама, АСШ) — америкадин интернет-предприниматель, вики концепциядин идеолог, Википедия арадал гъайи кас я.
14 январь
14 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 14-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 351 югъ ама (яргъи йисуз 352 югъ).
Вини ЦӀийихуьр
Вини ЦӀийихуьр  (Yuxarı Zeyxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини ЦӀийихуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун къерехдихъ, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 47 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
15 январь
15 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 15-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 350 югъ ама (яргъи йисуз 351 югъ).
1809 йис
1809 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1809-лагьай йис я. XIX виш йисан 9-лагьай йис.
1814 йис
1814 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀикьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1814-лагьай йис я. XIX виш йисан 14-лагьай йис.
Берти Фогтс
Гьанс-Гьу́берт Фогтс (Hans-Hubert Vogts; 1946 йисан 30 декабрдиз, Бюттген, Кеферпатан Рейн-Вестфалия), парабуруз Бе́рти Фогтс (Berti Vogts) хьиз машгьурди — Германиядин футболхъан ва футболдин тренер я. ФРГ-дин патал экъечӀзвай тир. Дуьньядин чемпион я (1974). ГьакӀни ам Европадин чемпион: къугъвайди хьиз (1972) ва тренер хьиз (1996).
Клубдин карьера
Футболда ада вичин рехъ 1959-лагьай йисуз «Буьттген» аялрин командадин ибаратдик кваз хьунилай гатӀумна. Ана ада 1965-лагьай йисуз Менхенгладбахдай тир «Боруссиядиз» экъечӀдалди. ЭрчӀи хуьдайди яз Фогтсди вири вичин карьера вини дережадал и командада тухвана. 70-лагьай йисариз ам командадин лидеррикай сад тир. Вичиз хас тир къугъувадайдан сифетриз килигна адал «терьер», «Фоксттерьер», «хъел квай терьер» лакӀабар эцигна.
Германиядин кӀватӀур
ГФР-дин юниоррин кӀватӀуррин патал Берти Фогтс 9 матч къугъвана, 23 йисал кьван ГФР-дин кӀватӀур патал пуд матч къугъвана.
ГФР-дин садлагьай кӀватӀур патал ада 96 матч къугъвана. Абурукай 20 сеферда ада капитан яз никӀедал вичин команда акъудна. Тек сад тир гол ада кьилелди Малтадиз яна. 1974-лагьай йисуз ам дуьньядин чемпион хьана, финал тир матчда ада Гьолландиядин кӀватӀурдин лидер тир Йогьан Кройф кӀеви авуна.
Парабур травмайрин гъиляй матчар ахъайзва, амма са шумуд герман къгъвадайди ава яргъи вахтунин къене кӀватӀур патал датӀана экъечӀнавай бур, гьа гьисабдик Берти Фогтсни ква: 48 матч (1974 йисан 27 март — 1978 йисан 21 июн) ва 39 матч (1968 йисан 6 март — 1971 йисан 8 сентябр). И къалурзавай лишандиз килигна Фогтсдилай хъсанди са Франц Беккенбавер я.
Къугъвадайди хьиз
«Боруссия» (Менхенгладбах) Германиядин кӀватӀур Индивидуал пишкешар
1810 йис
1810 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1810-лагьай йис я. XIX виш йисан 10-лагьай йис.
16 январь
16 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 16-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 349 югъ ама (яргъи йисуз 350 югъ).
17 январь
17 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 17-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 348 югъ ама (яргъи йисуз 349 югъ).
Дмитрий Иванович Донской
Дмитрий Иванович I (дегь-урус. Дмитрей Ивановичь) (1350 йисан 12 октябрь, Москва — 1389 йисан 19 май, Москва) — 1359–1389 йисарин къене гьукум гьалай Москвадин князь ва Владимирдин Зурба Князьрикай сад. Куликовдин женгина гъалиб хьанвай виляй адаз Донской лакӀаб ганай. Адан дах II Иван Красный Москвадин, Звенигороддин ва Новгороддин князь тир.
Дмитрий Донской Урусатдин тарихда чӀехи гел тунвай ва зурба нуфус авай ксарикай сад я.
Вичи гьукум гьалзавай чӀавуз ада вири урус чилер сад авунай ва Москвадин Князьвал вири урусатдин кьилин юкь хьиз тайинарнай. Ада муькуь князьрихъ галаз кутӀуннавай икьрардалди Владимиррин Князьрин династия Москвадин тек сад тир ирсинин иесияр хьанай ва тахт несилдай несилдиз вугузвай. АкӀ ятӀани Твердин ва Смоленскдин князьвилер абурун таъсирдикай хкъечӀнай.
Дмитриян регьбервилик кваз урусри Къизилдин Кьушунрихъ ва татаррихъ галаз хьайи къати женгерай гъалиб акъатнай. Амма татаррин урус чилерал вигьинар идалай гуьгъуьниз гьеле кьве виш йис давам дезвай.
ГьакӀни, Дмитриян гьукумдин чӀавуз Москвада садлагьай Кремль эцигнай.
Уьмуьрдикай
1359 йисуз буба регьметдиз фейила кьулухъ кӀуьд йис авай Дмитрийдин ва адан гъвечӀи стхадин къаюм ва вири Москвадин Князьвилин регьбер, уьтквем тӀулар авай ва къуватлу митрополит Алексий (Алексей Федорович Бяконт) хьанвай.
Вичин кьве хцизни Иван Красныйди ирс яз мулк-девлетар тунай. ГъвечӀи стхадин мукьвал кьиникьилай кьулухъ вири ирс Дмитрийдин гъилик акатнай.
Хзан
Дмитриян тек сад тир паб, Суздальско-Нижегороддин ЧӀехи Князьвилин князь тир Дмитрий Константиновичан руш Евдокия тир. Дмитрийдизни Евдокиядиз цӀикьвед аял авай:
РикӀел аламукьун патал
1988 йисуз Урусрин Православиедин Клисадин Поместьедин соборда Дмитрий Донскойдиз пак инсандин тӀвар ганай. Ам рикӀел хкизвай югъ 19 май я. 2015 йисалай 19 майдиз Дмитрий Донской ва Княгиня Евдокия рикӀел хкунин югъ хьиз къейдзавайди я.
Дмитрий Донскойдин тӀвар са шумуд виш йисарин къене урусрин дяведа кьегьалвилин лишан хьанай.
2002 йисуз адан гьуьрметдай «Ватандиз Къуллугъ авунини паталай» тӀвар алай Орден акъуднай. Урус флотда князьдин тӀварцӀихъ галай пара кьадар зурба дараматар, гимияр, крейсерар, фрегат ва атомдин цин кӀанин гими ава. Урусатдин ва Украинадин саки вири чӀехи шегьерра Дмитрий Донскойдин тӀвар хуьзвай куьчеяр, паркар, бульварар ава.
1815 йис
1815 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀувадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1815-лагьай йис я. XIX виш йисан 15-лагьай йис.
Къаракъудурлу
Къаракъудурлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къаракъудурлу хуьр, Гьажикъурбануба ва Гуьлалан хуьрер акатзава.
Мужукай хуьруьнсовет
«Мужукай» хуьруьнсовет (Мужукайский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Къаракъудурлу
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 3,032 касди туькӀуьрзава.
Мужукай хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.
1816 йис
1816 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀиругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1816-лагьай йис я. XIX виш йисан 16-лагьай йис.
Футболдай Къатардин чемпионат
Футболдай Къатардин чемпионат тахьайтӀа Къатардин гъетерин Лига - миллетдин акъажунар, Къатардин Футболдин ассоциациядин лувак кьиле тухузавайди я.
Тарих
Садлагьай Къатардин чемпионат 1963-лагьай йисуз кьиле тухвана. 1972-лагьай йисуз Къатардин футболдин федерация АФКдик экечӀна. Гьа йисузни катардин футболдин лига туькӀуьр хьанва (гьакӀни адаз Q-лига лугьузвайди я, ингл. Q-league (Qatari league)). Q-лигадин садлагьай чемпион «Аль-Садд» хьана. Чемпионат гьар йисуз кьиле тухузвайди я (1974-1975-лагьай йисарин сезон хкатайла).
Дивизионар
Къатардин чемпионатда кьве дивизион ава. Абурун арада ротация жезвайди я - кьведлагьай дивизионда винел пад къачурди садлагьай дивизионда сезондин къене виридалайни пис къугъванвай клубдин чка кьазва.
Q-лига (садлагьай дивизион)
Къатардин чемпионатдин садлагьай дивизионда акъажунар элкъвей цӀарцӀин системадин тегьерда кьиле тухузвайди я (пуд "чархуникай" ибарат тир акъажунар цӀуд клубдин арада). Вири клубар сад-садахъ галаз пудра къугъвадайди я.
Кьведлагьай дивизион
2007/2008 сезондилай инихъ кьведлагьай дивизиондин акъажунра 8 клубди иштараквал ийизва (идалай вилик 6 тир), акъажунар элкъвей цӀарцӀин системадин тегьерда кьиле тухузва, кьве "чархуникай" ибарат яз ва 8 клубдин арада (идалай вилик 6 клуб пуд-пуд кьве кӀватӀалдиз пай ийизвай тир).
18 январь
18 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 18-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 347 югъ ама (яргъи йисуз 348 югъ).
Владикъавкъаз
Владикъавкъаз (осет. Дзæуджыхъæу) - Урусатдин кьибле пата авай шегьер я, Кеферпатан Осетиядин кьилин шегьерни виридалайни чӀехи шегьер. 2007 йисуз шегьердиз кьушунвилин тӀвар-ван авай шегьердин дережа ганвайди я.
География
Владикъавкъаз Урусатдин лап кьибле пата авайди я, Кеферпатан Осетиядин рагъэкъечӀдай пата. Шегьер Терек вацӀал алайди я. Шегьер вич дуьзендал ала, адалй кьибле патахъ кьакьан сувар гала. Дарьял камал 30 км ава. Владикъавкъазда Гуржи Кьушунрин рекьини кьил къачузава. Климат континентвилинди я. Куьруь чими хъуьтӀерни яргъи пара чими гатар аваз. Ина вири Урусатдин хъуьтӀуьн чимивилин рекорд эцигнавайди я - 2010 йисан 5 декабрдиз Владикъавкъазда +27,1 °C авай.
Экономика
Шегьердин индустрияда кьесилни тӀуьнрин индустрияди кьунва, машинэцигуни, рангунин металлургиядини амайбуру. Индустриядин кьиле ава кьве металлургиядин завод, гьакӀни пара алкоголь акъудзавай заводар ава. 1875 йисуз ина ракьун рехъ эцигнавай, шегьер Ростовдихъ галаз галкӀурзавай. Беслан шегьердин патаг гьадан тӀвар алай аэропорт ава.
Агьалияр
Владикъавкъаз агьалийрин кьадардай Кеферпатан Къавкъаздин федерал округда пудлагьай шегьер я. Ана 304 897 кас яшамиш жезва. Экономикадин четинвилер патал адан кьадар аватзава. Агьалийрин 63,03% осетинар я, 25,01% урусар, эрменияр 3,67%, гуржияр 1,94%, мад масадбур. Диндай чӀехи пай православидин хашпересар, са тӀимил мусурманарни ава.
Тарих
Владикъавкъаз 1784 йисуз эцигнавайди я, Дарьял камуз гьахьдай чкадал алай урус къеле хьиз. Адан патаг осетинрин хуьр Дзауга алай. Ам эцигнавайди тир Георгиевскда Гуржистандихъ галаз разивал туькуьрна кьве гьукумат мукьвуг жез эгечӀайла. 1860 йисуз Къавкъаздин ЧӀехи дяве куьтягь хьайила Владикъавкъаздиз шегьердин статус ганвай. 1863 йисуз адакай цӀийиз туькӀуьрнавай Терекдин областьдин кьилин шегьер хьана. XX вишйисан кьиле Владикъавкъаздикай революциядин юкьварикай сад хьана. 1919 йисуз Владикъавкъаз Деникинрин кьушунри кьунвай. Советрин гьукуматдин сифте йисара Владикъавкъаз Терекдин Халкьдин областьдин кьилин шегьер тир.
1817 йис
1817 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀеиридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1817-лагьай йис я. XIX виш йисан 17-лагьай йис.
Кеферпатан Осетия
Кеферпатан Осетия-Алания, официал тӀвар Кеферпатан Осетия-Алания Республика (Республика Северная Осетия-Алания) — Урусатдин Федерацияда авай республика, я, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.
География
Кеферпатан Осетия Урусатдин кьибле пата ава, Кеферпатан Къавкъаздин лап кьула. Адалай кефер патахъ Ставрополь край гала, кефер-рагъэкъечӀдай патахъ — Чечня, рагъэкъечӀдай патахъ — Ингушетия, кьибле патахъ — Гуржистан, рагъакӀидай патахъ — Кабардино-Балкария. Республикадин кьибле пата кьакьан сувар ава, кефер пата — дуьзен чкаяр. Суварай Къавкъаздин чӀехи вацӀ Терек акъатзава. ЧӀехи шегьерар — Владикъавкъаз, Моздок, Беслан, Алагир, Ардон.
Агьалияр
Кеферпатан Осетиядин агьалийрин кьадар агъуз физава. 2019 йисуз абур вири 699 253 кас гьисабнавай. Агьалийрин къалинвал — 87,55 кас/км², шегьерра 64,48 % яшамиш жезва. Ина яшамиш жезва осетинар 64,5 %, урусар 20,6 %, ингушар 4 %, эрменияр 2,3 %, кумыкарни 2,3 % гуржияр 1,3 %. Агьалийрин къалинвиляй Кеферпатан Осетия Урусатда 5-й чкадал ала. Ксар яшамиш жезвай чкайрин халис къалинвал 140 кас/км² я.
Экономика
Кеферпатан Осетиядин экономикада чӀехи пай спирт авуни кьазава — республикада абур ийизавай 23 завод ава, чӀехи пай Владикъавкъаздани Бесланда. ГьакӀни ина рангунин металлургия ава, машинарэцигун, суван индустрия, электроникадин, шуьшудин, тӀуьнринни масадбур. Осетиядай кьве пара важибвал авай рекьер физава — Кьушунрин Гуржи рехъни Къавкъаздин ЧӀехи рехъ — кьведани Урусат Виликан Азиядихъ галаз галкӀурзава. Кефераптан Осетияда гьакӀни пара ГЭСар ава.
Тарих
1238 Кеферпатан Осетиядин чил монголри къачунвай. 1395—1400 йисара Кеферпатан Осетиядин чил Тамерлана къачунвай. 1774 Кеферпатан Осетиядин чил Россиядин империядик кутунвай. 1784 йисуз эцигнавай Владикъавкъаз и регионда эцигнавай сифте къеле тир. 1904 йисуз Владикъавкъазда Урусатдин сифте трамвайрикай сад эцигнавай. 1921 йисуз Кеферпатан Осетия Суван Республикадин пай хьанвай, гуьгъуьбна, 1936 йисуз Кеферпатан Осетиядин Автономиядин Советрин Социалист Республика туькӀуьрнавай. Дуьньяднин Кьведлагьай дяведиз Кеферпатан Осетияда кӀеви женгер физавай, немцери республикадин чил къачунвай, абур Владикъавкъаздин вилик акъвазарнавай. 1944 йисуз республикадик патаг гвай Ингушетиядин чилер кутунвай.
Хоккей хъуьтӀуьн 2018 йисан Олимпиядин къугъунрал (итимар)
2018-лагьай йисан хъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунрал итимрин хоккейндин турнир 14-лагьай февралдилай 25-лагьай февралдал кьван Пхенчханда (Республика Корея) кьиле фена. Турнирдин матчар Каннин хоккейдин юкьва ва Квандон Университетдин Спортдин аренадал кьиле фена. Акъажунра 12 кӀеретӀди иштираквала авуна: 8 квайни-квай кӀеретӀди (2016-лагьай йисан дуьняьдин чемпионатдилай гуьгъуьниз туькӀуьрнавай IIHF дуьньядин рейтингдив кьурвал); иеси тир уьлкведи – Республика Корея; квалификациядин финалдин дережадал чпин кӀватӀалра гъалибнавай пуд кӀеретӀди.
1994-лагьай йисалай гатӀумна садлагьай сеферда олимпиядин турнир МХЛ-дин къугъвадайбур галачиз кьиле фена. Урусатдин миллетдин кӀеретӀ (Урусатдай тир олимпиядин спортсменар яз тестикьарнавай) къизилдин медалар къачуна, финалда ада Германиядин кӀеретӀ кӀаник кутуна (4:3 овертаймда). Им 26 йисан къене Урусатдин садлагьай олимпиядин гъалибвал я.
19 январь
19 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 19-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 346 югъ ама (яргъи йисуз 347 югъ).
Къумпилов Мурат Къаралбидин хва
Мурат Къаралбидин хва Къумпилов (КъумпӀыл Мурат; 1973 йисан 27 февралдиз, Уляп аул, Адигъея) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. 2010-лагьай йисан 10-лагьай сентябрдилай Адигъея Республикадин кьил язва. «Единая Россия» партиядин Лап вини шурадин уртах. 2019 йисан 7-лагьай ноябрдилай гуьгъуьниз «Единая Россия» партиядин адигъеядин вилаятдин хилен секретар язва.
Уьмуьрдин рехъ
Мурат Къумпилов 1973 йисан 27-лагьай февралдиз Адигъеядин автомом вилаятдин Красногвардейское райондин Уляп аулда аялар гзаф авай хзанда дидедиз хьана. Адан бубади дуьгуьдин бригадада бригадирвиле кӀвалахзвай тир, гуьгъуьнлай адак агроном, «Къавкъаз» колходзин регьбер хьана. Диде — физикадинни математикадин муаллим. ЧӀехи буба — Ватандин ЧӀехи дяведин ветеран, ягъунра адал пис хер хьанва, инвалид яз амукьна.
КӀелун
1989-лагьай йисуз ада Улап хуьруьн № 9 юкьван мектеб акьалтӀарна.
Сиясатдин карьера
2008 йисан 9-лагьай апрелдилай 12-лагьай майдал кьван — Адигъеядин Республикадин вице-премиердин везифаяр бегьемардайди тир.
2008 йисан 12-лагьай майдилай 28-лагьай майдал кьван — Адигъеядин Республикадин премиер-министрдин везифаяр бегьемардайди тир.
2008 йисан 28-лагьай майдилай 2016 йисан 28-лагьай сентябрдал кьван — Адигъея Республикадин премиер-министр тир.
2016-лагьай йисан 19-лагьай сентябрдиз ам Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-диз депутатвиле хкяна. Гьавиляй 2016-лагьай йисан 28-лагьай сентябрдиз ам вичин къуллугъдилай алудна.
2016 йисан 3-лагьай октябрдилай 2017 йисан 14-лагьай январдал кьван — Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-дин кьил тир.
Адигъея Республикадин Кьил
2017-лагьай йисан 12-лагьай январдиз Урусатдин президентдин къарардалди Къумпилов Адигъея Республикадин Кьилин везифаяр бегьемардайди яз тайинарна.
2017-лагьай 10 сентябрдиз Адигъея Республикадин Гьукуматдин шура - Хасэ-дин заседаниедал ам Адигъея Республикадин Кьил яз хкяна,.
1818 йис
1818 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀемуьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1818-лагьай йис я. XIX виш йисан 18-лагьай йис.
20 январь
20 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 20-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 345 югъ ама (яргъи йисуз 346 югъ).
Къаражелли
Къаражелли — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ахмедуба муниципалитетдик акатзава.
1819 йис
1819 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀекӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1819-лагьай йис я. XIX виш йисан 19-лагьай йис.
Аль-Ахли (футболдин клуб, Доха)
«Аль-Ахли» (араб. نادي الاهلي القطري) - къатардин пешекарвилин футболдин клуб, Доха шегьердай я. Гилан чӀавуз «Старс-Лигада» экъечӀзавайди я.
Тарих
Клуб 1950-лагьай йисуз диб эцигнава. Адан сифтедин тӀвар «Аль-Нагах Спорт Клуб» тир. Къатарда «Аль-Ахли» виридалайни цӀуру спортклуб хьиз гьисабзавайди я. 1972-лагьай йисуз «Аль-Нагах» маса спортклубдихъ галаз сад хьана ва гилан тӀвар «Аль-Ахли» къачуна. «КӀвалин» къугъунар клубди «Халифа» (50000 кас гьакьзава) стадиондал тухузва. Ам уьлкведин кьилин спортдин арена хьиз гьисабзавайди я. Клубдин рангар лацуди ва къацуди я.
21 январь
21 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 21-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 344 югъ ама (яргъи йисуз 345 югъ).
Новая Коса хуьруьнсовет
«Новая Коса» хуьруьнсовет (Новокосинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Новая Коса хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Новая Коса, Оразгулаул.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин рагъэкъечӀдай пата, Аграхан заливдин кьерел, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 51 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 701 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 734 кас тир.
1820 йис
1820 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1820-лагьай йис я. XIX виш йисан 20-лагьай йис.
22 январь
22 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 22-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 343 югъ ама (яргъи йисуз 344 югъ).
Тамазатюбе хуьруьнсовет
«Тамазатюбе» хуьруьнсовет (Тамазатюбинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
23 январь
23 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 23-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 342 югъ ама (яргъи йисуз 343 югъ).
Тамазатюбе хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Тамазатюбе хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Тамазатюбе, Тамазатюбе Старое.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 31,8 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 121 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 088 кас тир.
1821 йис
1821 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннисадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1821-лагьай йис я. XIX виш йисан 21-лагьай йис.
1822 йис
1822 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанникьведлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1822-лагьай йис я. XIX виш йисан 22-лагьай йис.
24 январь
24 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 24-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 341 югъ ама (яргъи йисуз 342 югъ).
Унцукул район
Унцукул район (Унцукульский район, Унсоколо район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Унцукул хуьр я.
1823 йис
1823 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннипудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1823-лагьай йис я. XIX виш йисан 23-лагьай йис.
Унцукул район
География
Унцукул район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Буйнакск, Леваши, Гергебиль, Хунзах ва Гьумбет районрихъ са сергьятра ава.
Чилерин майдан — 560 км².
Тарих
1935 йисуз Авар округдин Койсубули район терг авуна адан чилерал Унцукул район арадал гъанай.
Дагъустандин маса районрив гекъигайла 2011 йисуз криминалдин жигьетдай Унцукул районда гьалар лап тӀарам тир. Шумуд са йис яз ана шариатдин «Жемият» группировкадин кьил тир Ибрагьим Гьажидадаева чкадин агьалидин арада къалабулух кутунай. 2009 йисуз райондин кьил Къазимбег Агьмедов яна кьинай, 2011 йисуз цӀийиз тайин хьанвай райондин кьил Магомедгаджи Тагировахъ кӀеви херер галукьнай, ва адан хва яна кьинай. Идалай гъейри, районда муькуь чиновникрал, бизнесменрал ва гьукуматдин махсус къуватра кӀвалахзавай ксарал къаст авунин алахъунарни къейд авунай. 2011 йисан августдин 9-риз Унцукул райондин Унцукул ва Гимры хуьрерин эгьлийрин арада яракьарлу гуьжет хьанай, нетижада 7 кас кьенай. Органрин малуматриз килигна, гуьжетдин кьил кутур кас бандадин кьил унцукулви Мегьамед Абдулмежидов тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Унцукул райондин агьалийрин динамика:
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Унцукул райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитет ва 21 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва, районда 4 емишрин завод, 4 колхоз, 5 совхоз ва гъетерин консерваяр гьазурзавай завод кардик ква.
Уругвайдин шегьерар
Уругвайдин шегьерар — 10 агъзурдилай пара кас авай шегьеррин сиягь я.
Уругвайдиз моноцентризм хас я: тек сад тир чӀехи шегьер им уьлкведин меркез Монтевидео я. Амай шегьерар цӀудралди гъвечӀи я.
ЧӀакӀар
ЧӀакӀар (Caqar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 27 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана ЧӀакӀар хъишлах хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЧӀакӀар хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар, Югьдияр, Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр .
Къаражик Зейид
Къаражик Зейид — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къаражик Зейид хуьр, Гедмалыхъишлах ва Къарачык хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,039 касди туькӀуьрзава.
Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва
Къарибрин Анатолий Шамсутдинан хва — Урусатдин гьукуматдин крархъан, Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьилин садлагьай эвез я.
Уьмуьрдин рехъ
1955-лагьай йисан 2-лагьай июндиз Магьачкъала шегьерда дидедиз хьана. Лезги я. Адан буба Къарибрин Шамсутдин Ибрагьиман хва — Дагъустандин АССР-дин Гьукуматдин хатасузвилин комитетдин кьилин эвез, полковник тир.
1991 — 1992-лагьай йисарин арада — Дагъустандин демократик жегьилрин галкӀдин кьил тир.
1992 — 1994-лагьай йисарин арада — Жегьилрин дегишарунин юкьван (Магьачкъала) директор тир.
1994 — 1998-лагьай йисарин арада — Жегьилринни туризмдин рекьяй Дагъустандин гьакиматдин комитетдин кьилин эвез тир.
1998 — 2002-лагьай йисарин арада — Дагъустандин премиер-министрдин секретариатдин чӀехиди тир.
2002 — 2006-лагьай йисарин арада — Дагъустандин жегьилринни туризмдин рекьяй министрдин эвез тир.
2006 — 2008-лагьай йисарин арада — Дагъустандин медениятдинни туризмдин рекьяй министрдин садлагьай эвез тир.
2008 — 2013-лагьай йисарин арада — Дагъустандин туризмдин рекьяй агентстводин кьил тир.
2013-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз ам Дагъустан Республикадин гьакиматдин садлагьай вице-премиердин къуллугъдал тайинарна.
2018-лагьай йисан 5-7-лагьай февралдиз ам Дагъустандин садлагьай вице-премиердин везифаяр бегьемардайди тир.
2018-лагьай йисан 7-лагьай февралдилай гуьгъуьниз Анатолий Къарибов — Дагъустандин садлагьай вице-премиер я.
1824 йис
1824 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанникьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1824-лагьай йис я. XIX виш йисан 24-лагьай йис.
25 январь
25 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 25-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 340 югъ ама (яргъи йисуз 341 югъ).
26 январь
26 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 26-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 339 югъ ама (яргъи йисуз 340 югъ).
Малла Жаруллагь
Малла Жаруллагь, Яргунви Асланан хва Жаруллагь (1842 йис, Яргун, Къуба уезд - 1910 йис) - лезги маарифхъанни алим, лезги хуьрера мектебар ахъагъай кас я.
Уьмуьрдин рехъ
Лезгийрин пара цӀуру хуьрерикай тир Яргундал 1842-лагьай йисуз дидедиз хьайи Жаруллагь вичин девирдин зурба алимрикай тир. И маарифхъан касдин тариф авуниз лайих крарикай 1907-1914-лагьай йисара Бакудин «Тазе гьаят», «Икъбал», «Ачыкъ суьз» газетрини са кьадар макъалаяр чапна.
Жаруллагь Яргун хуьруьн девлет авай ксарикай тир Асланан хизанда дидедиз хьанай. Аслан бегдихъ лапагрин суьруьярни балкӀанрин рамагар авай. Адан балкӀанар вири Къафкъаздиз чидай тир. Ада гьар йисуз Шейх Шамилаз са семен балкӀанни адан муьридриз 100 шив ракъурдай. Аслан бег Шейх Мугьаммад Ярагьвидихъ галаз кӀили тир, гьавиляй ада урус пачагьдин аксина женг чӀугвазвай сувавийриз куьмек гузвай.
Гьа ихьтин хизанда чӀехи хьайи Жаруллагьа илимдал парани-пара рикӀ алай, 25 йиса аваз адан тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Вичин 27 йис хьайила урусрин 1869-лагьай йисан «Природа и люди на Кавказе и за Кавказом» альманахдини маса урус чешмейри ам Къафкъаздин жегьилни алакьунар авай алимрикай сад тирди къейд авунай.
Гьам Азербайжандин, гьамни Дагъустандин тӀвар-ван авай чирвилер чукӀурдайбурукай тир Малла Жаруллагьа 1890-1914-лагьай йисара Къуба уезддин 5, гьакӀни Куьре магьалдин 3 хуьре мектебар кардик кутунай. Адан теклифдалди Къубада кӀел-кхьин теблигъзавай «Сафа» жемят арадиз гъанай.
1890-лагьай йисуз алимди Яргунрин хуьре арадал гъайи мектебда тарсар пуд чӀалал гузвай - лезги, араб ва туьрк. Им а чӀавуз лугьуз тежедай хьтин чӀехи вакъиа тир. Бакудин «Тазе гьаят» газетди кхьейвал, 1907-лагьай йисан 19-лагьай июндиз Къубадин, Куьрединни Дагъустандин алимри Яргундал лап чӀехи мектеб эцигун къарардиз къачунай.
«Тазе гьаят» газетди вичин 1907-лагьай 29-лагьай июндин тилитда малумат гайивал, Бакудин девлет авайбурукай тир Жаруллагь эфендидин кӀили Иса бег Гьажинскийди Яргундин мектеб патал 600 манат ганай. Ада гьакӀни Жаруллагь эфендидин тӀалабуналди Агьмедуба хуьруьн мектеб эцигуниз 300 манатдин куьмек ганай. И ва маса делилри Малла Жаруллагь вичин девирдин пара нуфуз авай ксарикай тирди субутзава.
Жаруллагьан хтулди, 55 йисуз ара датӀана Яргундин хуьруьн мектебда муаллимвал авур Демир Аллагьвердиева ихтилат авурвал, Жаруллагь Аслановахъ кьуд рушалай гуьгъуьниз дуьньядиз атай са хва авай. Адан хци Наруллагь Асланова яргъал йисара Къуба уезддин суддиз регьбервал ганай.
Эдебият
С. Къ. Керимова. «КцӀар, кцӀарвияр» (энциклопедиядин кӀватӀал). Баку 2011. «Зия», ч. 295-296.
Вилиам Хьайд Волластон
Вилиам Хьайд Волластон акӀни Уилиам Хьайд Уолластон (William Hyde Wollaston; 1766—1828) — английрин алим, палладий (1803) ни родий (1804), сифте (1803) михьи жуьреда платина хкудна.
Туршунай хуьруьнсовет
«Туршунай» хуьруьнсовет (Туршунайский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Туршунай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Туршунай, Советский.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 8 км яргъал ала.
ЧӀехи Муругъ
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 70 км яргъал ала.
Кьегьалвилин тарихар авай ЧӀехи Муругъдихъ тикрар авачир тӀебиатни ава. ЧӀехи Муругъ тӀебиатдин мужидатрикай я. Ам Шагь сувун ценерив гвай кьакьан пелерин, къацу тамаринни цуькведин яйлахрин къужахда экӀя хьанва. Инаг къайи булахрин макан я. Виш йисар я Сувал, Верхер, Апул, Суна, БутӀ-БутӀ, Сенгер, Уьзден, Ларан, Некъи, Пикин, Къая булах, Къайи булах, СикӀрен булахри хуьр вириниз сейли ийиз. Муругъ 400-500 яшарин пипин тараривни девлетлу я. Инин яйлахарни набататрин, иллаки цуькверин гзафвилелди чешнелу я.
Тарих
Лезгистандин райондин дегь хуьрерин арада «Муругъ» компонентдикай арадиз атанвай кьве хуьр ава: ЧӀехи Муругъ ва Зинданмуругъ. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал, абур кьведни юкьван виш йисара кутунвай хуьрер я. «Муругъ» ойконим сифте яз Х виш йисаз талукь «Абу Муслиман тарих» ктабда дуьшуьш жезва. Ана кхьенва:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Абу Муслиман хва Санжабахъ Сейфедин, Юсуф, Насираддин, Жамал, Абдуллагь, Гьемзе, Али Бархут тӀварар алай ирид хва авай. Абурукай Юсуф кьуд хцин буба тир. Адан рухвайрикай Агъажан тӀвар алайди Штул, амайбур Къуруш хуьре, абурун сихилрикай Шабан Хушнах, Халибан Хин, Рамазан Дигагь, Юсуф Учук, Халид ЭчӀехуьр, Жамал Муругъ, Умар ва Мегьамед Ахцегь, Абдуллагь Халтун, Режеб Тпиг, Халиф Штул, Рамадан Уьнуьгъ хуьрера бине кутуна амукьна. ''
1710—1712 йисарин хронографда къалурнавайвал, Ширваншагь II Ибрагьима (Шейх Шагьди) Кьурагьни Куьре кьаз кӀанз лезги чилерал вегьейла ЧӀехи Муругъ ва Зиндан Муругъ хуьрерин агьалийри куьревийриз куьмек ганай. Кьегьал сердер Михалан кьушунда и хуьрерин агьалийрикай тир 200-далай гзаф ксари женг чӀугвазвай. 1823 йисуз А. Максимовича чӀугур ва Москвада чапдай акъудай Къафкъаздин чилерин картада хуьруьн тӀвар «Мурух» хьиз гьатнава.
Вичихъ яргъал тарихрихъ ялзавай гзаф топонимар авай, кьуьзуь агьалийрин меце къедалди дегь гафар амай, халкьдин фольклор вилин нини хьиз хуьзвай и хуьре тарихар рахада вав. ЧӀехи Муругърин дегь сурари, ина дуьшуьш жезвай дегь хуьрерин харапӀайри, гьакӀни яргъалди уьмуьр гьалай ксарин ихтилатри са береда ЧӀехи Муругърин патав мад са хуьр — ГъвечӀи Муругъ хьайидакай шагьидвалзава. Ономастикадин илимдал бинеламиш хьайитӀа, "ЧӀехи" тӀвар алай хуьр аватӀа, "ГъвечӀи" тӀвар алай хуьрни хьунухь мумкин я.
Лезгийирин гзаф дегь хуьрерин тӀварар хьиз, «Муругъни» чи дегь гафарикай сад хьунухь мумкин я. Кьакьандал алай, вичихъ гзаф мекьи кьуьд авай и хуьруьн тӀвар "мур" гафунин бинедаллаз арадиз атун акьулди кьатӀудай кар я. Азербайжанви алим Гьуьсейн Миртекъевидин фикирдалди и гаф дегь хурритрин чӀала авай, "хва", "кас" хьтин манаяр гузвай "мар" ва я "мур" гафуникайни арадиз атун мумкин я. Ада и тӀвар гьакӀни дегь гьалдей чӀала авай "Аллагь-инсан" мана гузвай "ур" гафунихъ галазни алакъалу хьун мумкин я лугьузва. Маса фикирарни ава. Алимри и гафунин этимологиядикай хъсандиз веревирдер авуна атӀай гаф лугьун чара авачиз я.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЧӀехи Муругъ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: СикӀер, Думбар, ПешекӀар, Баргуьлар, Шемехар, Игъригьар, Айдунбегар .
ЭлячӀунар
«Самур газет»: ЧӀехи Муругъ (7(254) 2012)
27 январь
27 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 27-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 338 югъ ама (яргъи йисуз 339 югъ).
Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва
УФКП-дин Дагъустандин республикадин комитетдин садлагьай секретар я. 2018-лагьай йисуз ам вичин къуллугъдал цӀийи кьиляй тайинарна. Виликра Гьукуматдин Думадин (кьудлагьай эвезун) депутат тир (2003—2007).
Уьмуьрдин рехъ
Магьмудрин Магьмуд 1953-лагьай йисан 26-лагьай августдиз Магьарамдхуьруьн райондин Агъа Ярагърин хуьре дидедиз хьана.