cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фите
Тарих
XIX виш йисуз Фите хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Курагъ ва Яркуг хуьрерихъ галаз Яркуг хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Фите хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 712 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Фите хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 232 кас тир.
Синусоида
Синусо́ида — кьудпипӀен координатра барабарвилив тайин йизвай кьулу какурцӀар я. жуьре авай барабарвилин графикдизни синусоида лугьуда - и график синусоидал графикдилай абсцисс гигдин нулдилай агъуз патаз \pi/2 -диз юзурунив арадиз къвезва. Вине къалурнавай формулра a, b, c, d — константаяр я.
Истису (Хъачмаз)
Истису, Мукьтадир (?-12.06.2018) — Азербайжан республикада, Хъачмаз райондин кефер пата авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьрьун агьалияр — 2,236 касди туькӀуьрзава.
Мукьтадирда уьмуьр гьалзавай халкьарикай чӀехи пай лезгияр я.
Хуьре урусар тӀимил авайтӀани, ина чӀехи пайди (90%) урус чӀалал рахазва, амайбуру лезги ва азербайжан чӀалал. Ина яшамиш жезвай лезгийрикай гъейри, маса халкьари лезги чӀал къулайдаказ гъавурда кьазва.
Дин
Мусурман суннияр 90 %, мусурман шиияр 8 %, християнар 2 %. Хуьре кьве мискӀин, са пӀир ава.
Тарих
Хуьруь, Совет гьукум паталай женг тухузвай актив лезги иштиракчидин, Абдул Мукьтедир Айдинбекан хвадин тӀвар хуьзва.
1942 йисарал кьван хьуруьн агьалидин вири урусар туькӀуьрзавай. Дяве береда инлай кьуч хана хъфенвай урусрин чка, Дагъустандин Дукъузпара районда авай Къаракуьре ва мукьвара авай лезги хуьрерай иниз атанвай ксари кьунва.
Тито Виланова
Франсеск «Тито» Виланова-и-Байо (Francesc «Tito» Vilanova i Bayó;, Белькайре, Каталония, Испания — , Барселона) — испаниядин футболхъан ва тренер. «Барселонадихъ» галаз кӀвалахунин патахъай йижирди я, 2012-13 йисарра адан кьилехъанвилик клубди «Примера» кӀудна.
= Уьмуьрдин рехъ = Тито Виланова 1969-лагьай йисан 17-лагьай марадиз Каталониядин Белькайре тӀвар алай муниципалитетда вичин дидедиз хьана. Футболдин карьера «Барселонада» гатӀумна. Амма кьилин командада вичиз чка кьаз хьаначир.
Гьа виляй 1991-лагьай йисуз ада «Фигерес» кӀеретӀдиз элячӀна. Тито абурук квай сезон кӀеретӀдин тарихда виридалайни агалкьунар авай йис яз гьисабзавайди я. 1992-лагьай йисуз «Фигерес» «Примерадиз» экъечӀунин мукьвал алай тир, амма «Кадисдихъ» тухвай «ккӀидай къугъунра» кӀеретӀ кӀаник акатна.
Гьа йисуз Тито «Сельтадихъ» галаз икьрар хьана, адан гъиляй футболхъандиз «Примерада» къугъваз мумкинвал хьана. Гуьгъуьнлай атай са шумуд йисан къене Виланова «Бадахос», «Мальорка», «Йеида» ва «Эльче» кӀеретӀрик къугъвана.
Къугъвахъандин карьера Титоди 2002-лагьай йисуз «Гранамет» кӀеретӀда акьалтӀна. ТӀимил чӀавунин къене «Террасса» футболдин кӀеретӀдин техникадин директор яз кӀвалахна.
= «Барселона» =
«Барселона B»
2007-лагьай йисуз «Барселона B» кӀеретӀда Хосеп Гвардиоладин куьмекархъан яз кӀвалахиз эгечӀна. Абурувай туькӀвей сезон тухаз хьана, кӀеретӀ 2-лагьай В Дивизиондиз экъечӀна.
Дибдин кӀеретӀ
Абурун агалкьунар акваз, 2008-лагьай йисуз «Барселонадин» кьилел алайбуру Гвардиоладизни Вилановадиз кӀеретӀдин тренерар хьунухь ша лагьана. Абуру Франк Райкардинни адан ассистент Йохан Нескенсдин чка кьуна. Кьве йисан къене ам Пепе Гвардиоладин куьмекархъан яз авайди тир. Абур лап агалкьунар авай ва туькӀвей сезонар тир, кьве йисан къене кӀеретӀди рекорд тир 9 трофей кьуна.
Хосеп Гвардиола хъфейдлай кьулухъ, 2012-лагьай йисан 15-лагьай кьамугдиз Тито Виланова «Барселонадин» кьилел акъвазна. 2014-лагьай йисан 30-лагьай кьамугдал кьван къул чӀугванвай икьрардиз килигна, адан мажиб 7 миллион евро гьар йисуз хьана кӀанзавайди тир.
Сагъ тушир гьалдин гъиляй 2013-лагьай 19-лагьай чиледиз Тито чӀехи тренердин къуллугъдай хъфена.
= Кьиникь = 2014-лагьай йисан 25-лагьай навадиз яргъи чӀаван тӀалдин гуьгъуьнлай Тито Виланова Барселона шегьерда кьена. = Агалкьунар =
Хутаргъ
Хутаргъ (Хутарг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 10,5 км яргъал, суван ценерив гвай чкада алайди я.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун мумкин туш. Амма хуьре авай, саки 51 гектар майдан кьунвай суру, и хуьр гзаф дегь хуьрерикай тир чӀал шагьидвалзава.
Хуьруьн майишатдин мулкарихъ галаз санал хуьруьн майдан 760 га кьазва, абурукай 300 га — тум цайи чилер, 130 — векьер ядай никӀер, амайбурни чӀурар я. Хутаргъ хуьр, Ивигар, Чуьхверхуьр, Мехкергъ, ЧӀилихъ, КӀеле, ХпитӀар, Бигер ва Кьеан хуьрерин мулкарихъ галаз сергьятарзава.
Хуьре «Прехазран бубадин пӀир» ва пак ксарин ругуд сур ава. Вилик ина мискӀинни авайди тир.
XIX виш йисуз Хутаргъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Чуьхверхуьр хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.
1966 йисуз, зурзунрин себебдилай хуьруьнэгьлияр Эминхуьруьз (а чӀавуз Аламише тӀвар алай) куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 89 майишатар авай, агьалийрин кьадар 517 кас тир.
Хутаргъвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Ширер, Сафарчияр, Шамлуяр, Къажарар, Пехълияр, Ахцегьар.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Шагьпазов Сейфудин Тегьмезбеган хва
Шагьпазов Сейфудин Тегьмезбеган хва — лезги шаир, журналист.
Алай вахтунда хайи хуьре ветеринарвиле кӀвалахзава. 2002 йисалай Урусатдин Журналистрин КӀватӀалдин член я.
Джалма Сантос
Джалма Сантос (Dejalma dos Santos; Djalma Santos) (1929-й йисан 21 февраль, Сан-Паулу - 2013-й йисан 23 июль, Убераба, Сан-Паулу) — бразилиядин чӀехи футболист, хуьдайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.
Биография
«Португеза Деспортос», «Палмейрас» ва «Атлетико Паранаэнсе» командайрик кваз къугъвана.
XX виш ийсан чӀехи эрчӀи хуьдайди (XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур).
На-дене чӀалар
На-дене чӀалар — чӀалан мехел, Дене-енисей хзандин. ЧӀалар тлингит, эяк ва атабаск халкьарин Вини Америкада. Рахазай ксар на-дене чӀалал Америкада 170 агьзур инсан кьван.
Къушлар
Къушлар — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 35,5 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 797 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
ЦӀегьрекарч
ЦӀегьрекарч (Bídens tripartíta, Череда трёхраздельная) — са йисан набатат я.
Умуми малумат
ЦӀегьркрчарин кьакьанвал 90 сантиметрдив агакьда. Халкьди «цӀегьрен крчар» гьавиляй лугьузва хьи, адан тум-тварар, сад-садак ккӀана, килигайла, гьакъикъатдани цӀегьрен крчариз ухшар яз аквада.
Дарман авун патал адан сифте акьалтзавай пешер вичи цуькзавай ва адал тӀурар акьалтзавай вахтунда атӀуда. Чебни лап вини кьилер ва къваларивай экъечӀавай таза хилер, яргъивални 15 сантиметрдинбур хьана кӀанда. Винел къав алай чкадик, мукьвал-мукьвал хкуьриз, кьурурда.
Медицинада
ЦӀегьрекрчарин дарманрихъ ихьтин къуват ава:
Агъургьандиз акси дарман яз, череда девясилдин дувулрик, паркьулдик, гьелбейрин хъчадихъ галаз, беневшадин цуькверик, гьетрецуькдик, вакӀан кӀирийрин хилерик ва цӀирицӀрик кваз кардик кутада. Ихьтин дарман хъунни ийида, бедендин винел патан дарман язни кардик кутада.
Буьвелар атайла, цӀегьрекарч, брусникадин пешерик кутуна, къаришма яз кардик кутада, какадарни барабардаказ авуна кӀанда.
Кулиямахи
Кулиямахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кулиямахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 212 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Караямахи
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Караямахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 58 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Хуьшрекандиз ухшар маймун
Хуьшрекан хьтин маймун (Atelidae) — гьяркьуь нер авай маймунрин тухум хуьшрекан хьтин маймунар(Atelidae). И тухумдиз анжах ЦӀийи Дуьньяда чкӀанвай алай чӀаван 30 кьван жуьре гьатзава.
Тегьерар кхьин
Бедендин яргъивал — 34—65 см (тум квачиз),тумдин - 55-90 см, чӀехи маймундин бедендин заланвал — 4—10 кг. Диши маймунар эркекрикай са кьадар чӀехи ва залан я.
Яркуг
Яркуг — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Дулдугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
XIX виш йисуз Яркуг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Курагъ ва Фите хуьрерихъ галаз Яркуг хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
1934 йисал кьван хуьр Кьурагь райондик акатзавай.
Найроби
Найроби (Nairobi) — шегьер экватардин патав, Кениядин кьилин шегьер, виридлани чӀехи шегьер кьибле Африкада. Ксар кьадар шегьерда пуд ва кьуд милион кьван лугьузва, дуьз кьелун чатин хьана шегьердин къвалаг гзаф трушобаяр гва.
Яркуг
Агьалияр
Йисариз килигна Яркуг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 340 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Расим Загьирбег хва Тагирбеков
ТӀагьирбекрин Загьирбекан хва Расим (Расим Загирбегович Тагирбеков) (4 тӀул 1985) — Урусатдин футболист, «Анжи» клубдин вигьиндайди я. Лезги я.
Статистика
Sportbox.ru статистика
Дагъустандин герб
Дагъустандин герб — гимндихъни тӀаратӀдихъ галаз Дагъустан Республикадин символрикай сад я.
1994 йисан 20 октябрьдиз республикадин парламентди Дагъустандин герб кьабулнай. Конституциядив кьурвал герб Дагъустан Республикадин гьукуматдин символ я. Ам элкъвей лацу къалхандин суьретдикай ва адан къене авай къизилд рангунин лекьрекай ибарат я. Лекьрен винел пата къвалар алчуд хьайи нехишрив чӀагурнавай кизилдин рагъ ала. Къалхандин агъа пата живери кьунвай суварин кукӀушар, аран, гьуьл ва сад садаз салам гузвай кьве гъилин суьрет ава. Къваларикай лацу гьарфаралди «Республика Дагестан» кхьенвай геральдикадин лента физва. Гербдал гьакӀни Дагъустандин тӀаратӀдин рангарни ала.
ЧӀулавкьал
ЧӀулавкьал (Oríganum vulgáre, Душица обыкновенная) — гзаф йисарин хъач я, тандал жедай вичин хилерни гуьрчег цуьквери кьуна жеда.
Хуьруьг
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Самур вацӀун чапла къерехдихъ гала. Самур вацӀун дугундин кефер патайтӀуз Самур цӀиргъ яргъи хьанва ва адан 3004 м кьакьанвал авай Ялахъ кӀукӀ Хуьруьг хуьряй акваз жеда.
ЧӀулавкьал
Умуми малумат
Адан дувуларни гзаф хилерикай ибаратбур я. ЧӀулавкьаларин (бязибуру къарачиперни лугьуда) кьакьанвал 30-90 сантиметрдив агакьда. Абуру цуьквер июндиз — июлдиз акъудда. Гьа и вахтунда абур кӀватӀна, серин чкада кьурурда. КӀватӀни абурун вини паяр ийида. ЧӀулавкьалар чуьллерин тӀулара, кулкус квай чкайрин къваларив, тамарин арайрай, векь квай ачух майданра, экъечӀда.
Хуьруьг
География
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:
ЧӀулавкьал
Парфюмериядани косметикада
ЧӀулав кьаларин чӀем одеколонар, запунар, пастаяр, помадаяр, атирдин ни галай маса шейэр туькӀуьрдайлани гегьеншдиз кардик кутада.
Хуьруьг
Тарих
1839 йисуз Хуьруьг хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.
ЧӀулавкьал
ЦӀун кӀвале
ЧӀулавкьалар рагъакӀидайпатан уьлквейра хуьрекрин дад хъсан хьун патал гегьеншдиз кардик кутада. Месела, а уьлквейра чӀулавкьалар квай къайгъанах лезет авай зериф багьа недай хуьрек яз гьисабзава. ЧӀулавкьаларин цуьквер сар, гъалар жегьре яру ранг алайбур авун патални кардик кутада.
Хуьруьг
Агьалияр
Йисариз килигна Хуьруьг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 241 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла хуьруьгвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Рагьманар,Халтаяр, Болбутар, МикӀияр, ЭкӀерар, Мхацар, Челдияр, ЦӀурар, Хашалар, Саларар, Гъуьруьгъар.
Кашанхуьруьнсовет
«Кашанхуьруьнсовет» (Кошкентский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кашанхуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кашанхуьр, Дардархуьр, ЧӀилихъар.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1454 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1489 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1504 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Гъвандик хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Гъвандик хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гъвандик, Арчуг, Цудук.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 7,2 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1972 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1974 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1880 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
ЧӀехи хъиткьинун
ЧӀехи хъиткьинун (Big Bang) — Чилин-цаварин сифте кьилерай виликфинин тегьерар кхьизвай космологиядин модель, яни — каинатдин гьяркьуь хьунин эвел, и гьяркьуь хьунин вилик Чилер-цавар сингулярвилин гьалда авай тир.
ЧӀехи хъиткьинунин теориядикай ва кудай Чилер-цаварин теориядикай алайчӀаван чирвилер
АлайчӀаван чирвилериз килигна, чна къе гуьзетзавай Чилер-цавар (каинат) са бязи сифте кьилин сингуляр везиятдай 13,7 ± 0,13 млрд ийс инлай вилик арадиз атанва ва гьа чӀаварилай арадатӀана гьяркьуь ва къайи жезва. АлайчӀаван физикадин теорийрин кардик кутунин малум тир ограниченийриз килигна, тегьерар кхьинин мумкинвилер гузвай виридалайни фад тир момент 1032 К кьван температура (Планкдин температура)ва 1093 г/см³ кьван къалинвал авай (Планкдин къалинвал) Планкдин эпохадин момент гьисабзава. КӀвенкӀве, каинат гзаф чӀехи энергиядин къалинвал, температурани илисун (давление) авай чӀехи сажуьредин ва изотроп среда тир. Гегьеншрун ва кайи хьун процессрин нетижада каинатда газдикай жимивал конденсация хьун хьиз, амма элементар кӀусариз талукь тир фазадин элячӀунар кьиле фенай.
Худат
Хтар  (Xudat) — хтарар сихил авай хуьр Азербайжандин Хъачмаз районда авай шегьер.
Шегьердин статус 1950 йисуз къачунай.
География
Шегьер Азербайжан Республикадин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Самур-Девечи аранда, Хъачмаз райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Хъачмаз шегьердилай 20,4 км кефер пата, Баку шегьердилай 184 км яргъал, «Худат» ракьун рекьин станциядал ала.
Тарих
ЦӀуру-Хтара атанавай "Хтарар" сихилди бине ктуна и хуьруьк.
Агьалияр
2009 йисан Азербайжан Республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, шегьерда 15.437 касди уьмуьр гьалзавай, абурукай: итимар — 7.615 кас, папар — 7.822 кас тир.
Йисариз килигна шегьердин агьалийрин кьадар:
Миллетар
Худат гзафмиллетрин шегьер я. Ина азербайжанар, лезгияр, куьрдер, татар, урусар, туьрквер, къарачияр хьтин халкьари санал уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанари туькӀуьрзава. Совет береда шегьерда азербайжанаринни лезгийрин кьадарар саки сад хьиз тиртӀа, гила азербайжанар лезгийрилай саки кьведра пара ава. Лезгийрин тӀимил хьунин себебар, Суван Къарабагъдин конфликт чӀавуз гзафбурун Дагъустандиз куьч хьун ва шегьерда амукьай пара кьадарда лезги хзанар ассимиляция хьана азербайжанариз элкъуьн я. Ахьтинбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьенвайди я. Шегьерда, паспортра «азербайжанви» кхьенвай «михьи» азербайжанвияр саки авайди туш. Азербайжанвияр хьиз къалурнавайбурун гзафни-гзаф пай тарихдин къене азербайжанлашмиш хьанвай татар, куьрдер, туьрквер, лезгияр, цыганар ва маса бицӀи халкьар я. Абуруз чпин улу бубаяр маса халкьар тирди чизва, амма чӀал ва гьа миллетдиз талукьвилин кьатӀун тамамдаказ квахьнава. Хайи чӀал са гьалда хвенвай тек сад тир халкь — лезгияр я. Амма а лезгийрин са паюнин лезги чӀалан чирвилер акьван усал я хьи, абур лезги чӀаланни азербайжан чӀалан акахьунал рахазва. И акахьай чӀалан азербайжанарни гъавурда акьазва. Азербайжан агьалидин кьуьзуь несилар лезги чӀалан гъавурда акьазва, гзафбурувай адал рахазни жезва.
Шегьерда цыганри компакт шикилда уьмуьр гьалзавай Къарачи мягьле ава.
Шегьерда азербайжан чӀал ва культура йигиндиз вилик физвай береда маса халкьарин, иллаки лезгийрин чӀал ва культура кьулухъ амукьзава. Шегьердин мектебра тарсар анжах азербайжандал тухузвайди я. Лезги хзанра, «къвезмай уьмуьрда четин тежедайвал ва мектебра сад-садахъ галаз рахаз регьят жедайвал» аялдиз сифте лезги чӀал ваъ, азербайжан чӀал чирзава. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай-йисуз пара жезва. Гьавиляй маса халкьар азербайжанарин арада цӀрана терг жезва. Гилан гьалар и камаралди давам хьайитӀа са-кьве несил алатайла лезгиярни татринни куьрдерин гелеваз фида, шегьерда лезгийрикай амукьдайди са тӀвар ва азербайжанариз элкъвенвай жегьил несилар жеда.
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Худат шегьердин миллетрин состав.
Чуьхверхуьр
Чуьхверхуьр (Чухверкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 10 км яргъал чка кьунва.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих дуьз малум туш. Хуьре ва адан къваларив чуьхверин багъар пара авайвиляй хуьруь «Чуьхверхуьр» тӀвар къачунай.
XIX виш йисуз Чуьхверхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьеан ва Хутаргъ хуьрерихъ галаз Кьеан хуьруьнжемятдик квай.
1966 йисуз, чукӀурдай зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр райондин рагъэкъечӀдай патаз кьулувалдиз куьч хьанвай. «Ростов — Баку» трассадин мукьув, Гуьлгери вацӀун къерехда ЦӀийи Чуьхверхуьр арадал гъанвай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Набатат
Набатат — (Plantae ва Vegetabilia)
Кубримахи
Кубримахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Ляхля хуьруьнсовет
«Ляхля» хуьруьнсовет (Ляхлинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Ляхля хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ляхля, Гарик, Кувиг, Кулик, Уртил.
Нилтон Сантос
Нилтон Сантос (Nílton dos Reis Santos) (, Рио-де-Жанейро — ) — бразилиядин футболист, хуьдайди я. 1958, 1962-й йисарин дуьньядин чемпион.
Уьмуьрдикай
Вичин карьерадин тарихда Нилтон Сантос анжах «Ботафого» клубда къугъванай. Ада хъсан устӀарвилелди атакаяр ийизвайвиляй гьамиша чапла патан хуьдайди хьиз къугъвазвай.
Искандер Македонжув
Искандер Македонжув (III Искандер ЧӀехиди, Ἀλέξανδρος Γ' ὁ Μέγας, Alexander Magnus, мусурман халкьари — Искандер Зулькарнайн, — ) — 336-й йисалай македонрин пачагь, Аргеадрин династиядай. Гьич дегь чӀавуз Искандераз дуьньядин тарихда хьайи кьадар виридалайни кьушунхъанарик квай.
Уьмуьр
Искандер 356-й йисан 21 июлдиз македон кьилин шегьер Пеллада дидедиз хьана. Адан буба македон пачагь Филипп II тир, диде — эпир пачагьдин руш Олимпиада. Искандера вичи вичин сихил Гераклдилай тухузвай, Аргосан пачагьрилай.
Аладаш
Аладаш (Аладаш) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. «Аладаш хуьруьнсовет»дин юкь ва сад тир хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Агълаб, Рубас.
Тарих
1932 йисуз Дербент райондин «Аладаш» тӀвар алай чкадин 1500 гектар чил Кьурагь хуьруьн Микоянан тӀварунихъ галай колхоздихъ гилигнай ва колхозникрикай ибарат тир гъвечӀи хуьр арадал атанвай. Ина къуьл цазвай, хъуьтӀуьн береда мал - лапаг хуьзвай. 1944 ийсуз Кьурагь райондин Хпеж хуьряй иниз Ирзи тӀвар алай кьилди тир дишегьли вичин бицӀи аялрихъ галаз атана, чиликай атӀанвай кӀвале ацукьна секин хьанвай. Ада гьа колхоздин малдарриз, лежберриз фу чразавай, ва муькуь кӀвалахар ийизвай. Гьа и тегьерда хзандин кьил хуьзвай. Гъуьгъуьнлай, 1950-й йисарилай кьулухъ иниз муькуь лезги хуьрерай куч хьана ацукьзавайбур арадиз акъатнай. 1960 йисуз ина 15 майишатар авайдт тир. 1961 йисуз хуьре садлагьай мектеб ахъайнай. 1969 йисуз Аладаш «Курахский» совхоздин хилерикай сад хьанвай.
20 йисалай кьулухъ и хел чара «Аладашский» совхоздиз масакӀа хъувунай. 1966 йисан чилин зурзунрилай кьулухъ иниз Кьурагь ва Хив райондин чукӀурунар галукьнавай хуьрерин пара кьадарда эгьлияр куч жез гатӀумнай. Гилай хуьре 246 кьван майишатар ава, ва агьалийрин кьадар 1215 кас я. Хуьре медпункт, ветеринариядин идара, почтадин идара, культурадин КӀвал, АТС, спортдин майдан кардик ква. Аладашвийриз чпин футболдин командани авайди я. Официалвилелди «Курахский» совхоздикай чара хьун, хуьруьн статус ва тӀвар Аладашди 1979 йисуз къачунвай. ЦӀуд йисалай ина хуьрунсоветни арадал гъанвай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1053 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Наукандин юпик чӀал
Наукандин юпик чӀал
Азербайжандин автомобил индексар
Регистрациядин Азербайжандин номердин лишан — къилди са автомобилдиз талукь тир регистрациядин лишан Азербайжанда (AZ).
Регионал нумраяр
Нахичеван Автономдин Республикадин индексар:
КӀеле
КӀеле (Келе) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 17,5 км яргъал чка кьунва.
Тарих
КӀеле дегь хуьр я. Адан къерехра ислам диндилай вилик девирдин кучудунар амукьнава. Хуьруькай садлагьай малуматар алимри Кьурагь хуьруьн цӀуру мискӀиндин цлан къванел алай Кьурагь жемятдин карта къалурзавай кхьинрай къачунвай. И къван 1356 йисаз талукь я.
Хуьр алай чка кьакьан танарин тарарин тамарив бул я, ина пипин ва мегъуьн тарар, гьверши ва къавах тарар, гъулцин ва верхьи тарар кьакьан жезва, ничхирар, вагьши гьайванар ва жуьреба — жуьре емишар пара ава. ГъвечӀи вацӀарилай хкатзавай булахринни чешмейрин булвал и чкадиз кьетӀен иервал гузва. Амма КӀелейрин килигиз лайихвал авай тӀебиятдин кьилин чкаяр — кьве чарчар я, абурукай садан кьакьанвал 40 метр кьван я. И чилериз гьамиша артух дикъет гудай вирида. 1886 йисуз Урусатдин пачагьдин къарардив, КӀеле хуьруьз ва адан къваларив галай муькуь хуьрериз талукь тир тамар Урусат гьукуматдин мал — мулк хьиз адан иесивилик акатнай. Адалай кьулухъ тамуз казакри килигзавай. Гилани тамун патав галай никӀин тӀвар «Урусрал» я. Фад заманарилай инихъ КӀеле хуьруьз «ЧатӀ-легъв» тӀвар алай, вилик, мумкин я анжах гатуз, кӀелевияр чеб яшамиш жезвай, чка талукь я. И чкада лап 1960 — й йисарал кьван кьул — шалман чӀугвадай завод кӀвалахзавай.
XIX виш йисуз КӀеле хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КуркӀурхуьр, Хъпуьхъ, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1965 йисуз хуьруьнвияр Мегьарамдхуьруьн райондин Уружба хуьруьз куьчарнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 59 майишатар авай, агьалийрин кьадар 410 кас тир: 209 итим и 201 паб.
КӀеле хуьре, ЧатӀ-легъв чкадихъ галаз санал, 80 кӀвал авай ва ругуд асул сихилар яшамиш жезвай: Купулар, Гьасанар, Арабар, Штулар, Яхулар, СикӀер ва гьакӀни абурук агатнавай гъвечӀи сихилар. Гьар сихилдиз вичин регъв авай. Штулар сихилдиз талукь тир Мукаилан регъв муькуьбурулай иллаки тафават аваз тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Науру
Науру Республика  — бицӀи гьукумат.
Межгуьл хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 7,2 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1448 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1485 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1358 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
КуркӀурхуьр
КуркӀурхуьр (Куркуркент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 15,8 км яргъал чка кьунва.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. КуркӀурхуьруьн тӀвар лезги «Куркур» гафуникай арадал атанва.
XIX виш йисуз КуркӀурхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КӀеле, Хъпуьхъ, ЦицӀигъ ва ЧӀилихъ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 53 майишатар авай, агьалийрин кьадар 320 кас тир. Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 4 рубльни 75 кепек налог вугузвай. 20 хзан налогдикай ада тир. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кӀвалер авай.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Дунгъузар, КикецӀар, ЦӀенхъуьяр, ЧӀахаяр.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Йугьан Круифф
Йугьан Круифф (Hendrik Johannes (Johan) Cruijff) (, Амстердам —, Барселона) — экъисай нидерландрин футболхъанни тренер, Нидерландрин, «Аяксдинни» «Барселонадин» къугъвадайдини вердишардайди я. Вири вичин карьерадин къене ада 752 матч къугъвана, 425 гол ягъна. Пудра Къизилдин туп къачуна, пудра къугъвадайди яз ва садра вердишардайди хьиз Чемпионрин Лига гъалибна. Гегьеншдаказ XX виш йисан квайни квай къугъвадайбурукай сад яз гьисбазавайди.
Йохан Кройфди къугъвадайвилени тренервиле кӀеретӀдиз авур лайихвилиз килигайвал 2010 йисан 26 ибнедиз ам «Барселона» ФК-дин гьуьрмет патал хкягънавай президент яз малумарна. Клубдин цӀийи президент Сандро Розелди вахтуналди яз ам гьа къуллугъдалай алудна, вучиз лагьайтӀа клубдин къанунрин кӀватӀалда ахьтин къуллугъдикай кхьенвач.
2016-лагьай йисан 24-лагьай ибнедиз 68 йиса аваз Йохан Кройф тухулрин ракдин гъиляй рагьметдиз фенва.
Ам Cruyff Classics тӀвар алай кӀвачел алукӀдайбур акъуддай брендин иесийрикай сад тир.
Уьмурдин рехъ
Гьендрик Йугьаннес Круифф 1947-лагьай йисан 25-лагьай навадиз Амстердам шегьердин Линнаустрат куьчедал алай дявединди тушир азарханада дидедиз хьана. Ам Германуьс Корнелис Круиффдин ва адан паб Петрунелла Бернарда Драйердин рухва тир, вичин тӀвар ада дидедин бубадин гьуьрметдай къачуна. Адан буба-диде Йурдан райондай тир, дяве акьалтӀайдалай кьулухъ абур «Cruijffs Aardappelenhandel» тӀвар алай салан мейвайрин туьквенда яшамишизни кӀвалахиз авай тир. Аял тир чӀав Йугьана шегьердин рагъэкъечӀдай пата авай Бетундруп райондин Аккерстрат куьчедал, «Де Мер» стадиондин патав тухвана. Вичин чӀехи тахай стха Гьеннидихъ галаз (ам Йугьанан дахдиз садлагьай паб-гъуьле хьанвай гада я) куьчедал пара футбол къугъвана. Ахпа абуру «Аяксдин» жегьилрин кӀеретӀда санал къугъвана.
Круифф нидерландрин футболдин ва виридан (тотал тир) футболдин чан алай шикил хьана. И къайдада садлагьай сеферда къугъванвайбур 70-лагьай йисаррин Круиффдин «Аякс» ва Нидерландрин кӀеретӀ тир. «Аяксдихъ» галаз сад-садан гуьгъуьна аваз пудра Чемпионрин кубок ва муьжуьд сеферда Нидерландрин чемпионат гъалибна. 1973-лагьай йисуз ам «Барселонадиз» хъфена. Ам гьа чӀаван рекорд тир трансфер тир — гьадахъ 922 агъ. £ гана. Са йисалай ада дуьньядин чемпионатда миллетдин кӀеретӀ финалдиз акъудна, амма гьа къугъуна абур Германиядин кӀаник акатна (1:2). Къведай циклда Круиффди нидерландвийриз хкягъунин дережа алудиз куьмек гана. Амма Нидерландрин Королвилин футболдин галкӀдихъ галаз финансрин месэлайрал меслят тахьана, ада лап «аргентинадин» дуьньядин чемпионатдин вилик халкьарин арада авай карьера акъвазиз кьетӀъ авуна.
Круифф акьалтӀай кӀеви пӀапӀрус чӀугвадай кас тир, 2015-лагьай йисан баскӀум вацраз адак тухулрин рак кваз акуна. 2016-лагьай йисан 24-лагьай ибнедиз тӀалдихъ галаз тухванвай женгинин гуьгъуьнлай Йугьан Круифф Барселонада хизандин арада аваз рагьметдиз фенва.
Кьиникьай
Мишел Платини :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> Зун кӀили амачиз амукьна, дуьнья чӀехи футболхъан амачиз амукьна, зун адал гьейран тир, ам кьетӀен къугъвадайди тир, ам вири чӀаварин квайни квай къугъвадайди тир
Гарри Линекер :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> Футбол къугъун иер хьун патал вири тарихда виридалайни пара авур кас амачиз амукьна
Джанни Инфантино :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Йугьан Круифф — къешенг къугъвдадайди тир, дуьньядиз акур къугъвадайбурукай виридалайни чӀехибурукай сад тирди. Круифф элегант къугъунин лишан тир. Адан ашкъилувал тир. Фанриз чӀехи шадвал гъидай чешме тир. Ада вичин тӀвар футболдин тарихда гьамишалиг кхьена туна''
Футболист яз
Аякс: Барселона: Фейеноорд: Нидерландар:
Тренер яз
Аякс:
Барселона:
Шаблон
Исятда и ччинда са текстни авач. Квевай и тӀвар алай ччин муькуь ччинра жугъуриз, журналрин талукь тир кхьей затӀар жугъуриз, ва я и тӀвар алай ччин туькӀуьриз жеда.
Танзания
ГалкӀ хьанай Республика Танзания (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania (Жьумгьури я Муунгано ва Танзаниа), United Republic of Tanzania  икӀни ) — гьукумат ЭрчӀи Африкада.
Галактика
Гала́ктика (Γαλαξίας — Карванд Рехъ) — гъетерикайни гъетерин кӀватӀалрикай, гъетерин арада авай газдикай ва гъетерин рада авай руквадикай, ва гьакӀни мичӀи материядикай ибарат тир, гравитация рекьелди гилигнавай гигант система я. Галактикайрин къене авай вири объектар умуми массайрин юкьваз килигна юзуна иштираквал ийзва. .
Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва
Фетуллагьрин Азиз Шихбинетан хва (лакӀаб Азиз Алем) — лезги шаир, таржумачи.
1938 йисуз АССР-дин Баку шегьердин Мердекан посёлокда дидедиз хьана. 1955 Усугъчай хуьруьн юкьван мектеб куьтягьнай, 1952 йисузни Мискискара 7-йисан мектеб акьалтӀарнай. Гуьгъуьнлай, В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин Гьукуматдин университетдин тарихдинни-филологиядин факультетда кӀелнай. 1970 йисуз М. Горькийдин тӀварунихъ галай Москвадин Литературадин институт акьалтӀарнай. «Коммунист» газетдин редакцияда медениятдин отделдиз регьбервал авунай. 1985 йисуз «Эдебиятдин Дагъустан» журналдин лезги хилен редакторвиле, 1987 йисузни «Эдебиятдин Дагъустан» ва «Соколёнок» журналрин кьилин редакторвиле кӀвалахнай.
The Beatles
The Beatles  (кьилди-кьилихъ ансамблдин иштиракхъанриз «битлар» лугьузава, гьакӀни абуруз «къешенг кьуд» (Fab Four) ва «Ливерпулдин кьуд» лугьузава) — Ливерпуль шегьердай тир британ рок-кӀеретӀ я. Адан бине 1960-лагьай йисуз кутунва. Адан ибаратдик Джон Леннон, Пол Маккартни, Джордж Гьаррисон, Ринго Старр квай тир. ГьакӀни, чара-чара чӀавара кӀеретӀдик кваз Пит Беста, Стюарт Сатклиффа ва Джимми Николди экъечӀзавай тир. Адалай гъейри абурухъ галаз са шумуд сеферда Эрик Клэптонани Билли Престона манияр ягъна.
The Beatles-дин эсеррин чӀехи пай Джон Леннонани Пол Маккартниди санал ятӀа кьилди кхьенва, гьакӀни манияр абурун тӀвараривай кхьин хъувуна. КӀеретӀдин дискографиядин гьисабдик 1963-1970 йисаррин арада акъатнавай 13 официал студиядин альбом ва 211 мани акатзава.
1950-лагьай йисарин американ рок-н-роллдин классикрилай чешне къачунлай гатӀумна The Beatles чпин хсуси стилдивни ван акъатунив атанва. The Beatles рок-музикадиз эсер авуна. Специалистрин фикирдалди, яратмишунин ва коммерциядин патарихъай ам XX-лагьай вишйисан кӀеретӀрикай виридалайни пара агалкьунар авай сад я. Пара тӀвар-ван авай рок-музикахъанри лагьайвал, абуру чпин уьмуьрдин рехъ The Beatles-дин манийрин эсердик кваз хкягъна.
1963-лагьай йисуз «Please Please Me / Ask Me Why» лугьудай сингл акъудунилай гатӀумна кӀеретӀди агалкьунив хкажиз эгечӀна. Абурун яратмишунди «битломания» лугьудай вири кьадай гьал арадал гъана. И «кьуд» АСШ-ра машгьурвал къачур ва американ чатра садлагьай чкаяр кьур садлагьай британ кӀеретӀ хьана. Адалай гатӀумна британ кӀеретӀар ва гьакӀни «ливерпулдин ван» (Merseybeat) авай рок-музика вири дуьньяда тестикьариз эгечӀна.
КӀеретӀдин музикахъанри ва абурун продюсерни звукорежиссёр Джорджу Мартина ван кхьинин, жуьреба-жуьре стилар (гьа гьисабдик симфониядин ва психоделикадин музика кваз) сад садав кьадайвал туькӀуьрна сад авунин ва видеоклипар чӀугунин крарик чӀехи метлеб авай цӀийивилер кутуна.
Rolling Stone журналди The Beatles вири чӀаварин лап чӀехи ягъизавайбурун арада садлагьай чкадал эцигна. Rolling Stone 500 тӀвар алай сиягьда садлагьай чка Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band альбомди кьунва. КӀеретӀди цӀуд «Грэмми» къачуна. Уьлкведин вилик авай лайихлувилер тестикьдай лишан яз вири кьуд музикахъандиз MBE орден гана. 2001-лагьай йисан гьалдив кьурвал, АСШ-ра 163 миллиондилай пара кӀеретӀдин альбом маса гана. КӀеретӀдиз талукь тир медиаконтентдин текар (дискарни кассетар) маса гунин виридан кьадар 1 миллирдилай пара экземпляр хьана.
КӀеретӀдин ибарат
Вахтуналди тир иштиракхъанар:
Дискография
Ина анжах ЧӀехибританияда акъатнавай официал тир студиядин альбомар къалурнава. Тамам дискография кьилин макъалада ганва.
Къафланов Гьажибала Мирзедин хва
Къафланрин Гьажибала Мирзедин хва (лакӀаб Гьажибала Яргунви) — лезги шаир.
1938 йисуз КцӀар райондин Яргунрин хуьре дидеди хана. Хуьруьн мектеб, Бакудин Гьуьлерин Мектеб куьтягьай Гьажибалади яргъал йисара «Каспар» идарада кӀвалахна. Жегьил чӀавалай шиирар кхьизвай Гь.Яргунвиди са шумуд ктаб акъуднава. Ам «Муштулух», «Генерал Абилов» ва «Бахтлу рехъ» ктабрин автор я.
Балтик гьуьлуьн пешекарвилин галкӀрин чил
1999-лагьай йисуз Хельсинкида диб эцигна. Тешкилатдин штаб-квартира Стокгольмда ала.
Уртахар
Агъадихъ BASTUN-дик акатзавай уртах-уьлквеяр алфавитдин къайдада ганва:
Некхъвадайбур
Некхъвадайбур — (Mammalia)
Мамайлы
Мамайлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мамайлы хуьр ва Овжулу хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 21,3 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 870 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре Ехтирам Самедован тӀварунихъ галай са кьулан мектеб, са улубхана ва киноклуб кӀвалахзава.
Чай
Чай — пара жуьрейрин хъарикай гьазурдай кудай хъавадай затӀ. Чай гьазур авун патал чарасуз чай-хъчар лекерал чӀехизава. Дуьньядин виридалайни пара чай акъудзавай гьукуматрик Китайни Индия ква.
Кьабулзавай саягъ
Чай гуна гьазурзавайди я. Чайдин векьерал кудай яд ализна акъвазна кӀанда адан дадни ранг акахь жедалди.
Танты (Дагъустан)
Танты — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Танты хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Танты хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Танты хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 818 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Санскрит
Санскрит (деванагари: संस्कृता वाच्, saṃskṛtā vāk, «зариятдин чӀал»)
Пиреней зуростров
Пиреней зуростров (гьакӀни Ибериядин зуростров лат. Iberia Paeninsula) Европадин кьиблединни - рагъакӀидай пата ава. Аравилин гуьлуьн, Алтантик океандинни Бискан заливдин ятари кьунва. Европада авай пуд зуростроврикай виридалай кьиблени рагъакӀидай патан зуростров я (Пиреней, Апеннин ва Балкан).
Иберия тӀвар, рим бередин вилик и зуростровда яшамиш жезвай иберар халкьдиз талукь я.
Гилан береда Пиреней зуростровда гуьгъуьнин уьлквейри чка кьунва: Испания, Португалия, Андорра, Франция ва ЧӀехи Британиядикай аслу ччилер — Гибралтар.
Арабляр
Арабляр (Арабляр) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Муллахуьруьхъ галаз «Муллахуьруьнсовет»дик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, Дербент шегьердилай 16 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Муллахуьр.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 549 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пай азербайжанар я, суьнни - мусурманар я.
Шихкъайибрин Эгьмедбег Абдулмежидан хва
1938 йисуз КцӀар райондин Аваранрин хуьре дуьньядал атана. Алакьунар авай жегьил Эгьмедбег «Къизил Къусар» газетдин редакцияда кӀвалахдайла вич кар алакьдай са журналист хьиз къалурнай. Ватан рикӀин къеняй кӀан хьайи Э. Шихкъайибов, гьайиф хьи, Ватандилай яргъара рагьметдиз фена.
Германиядин Демократиядин Республика
Германиядин Демократиядин Республика ва я ГДР (Deutsche Demokratische Republik; DDR) — юкьван Европада авай амачир гьукумат.
22 ноябрь
22 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 326-лагьай югь я (яргъи йисан 327-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 39 югъ амукьнава.
Суварар
* Азербайжандин юстициядин кӀвалахдай ксарин югъ
Хаметова Ханбиче Шихрагьиман руш
1938 йисан 28 июньдиз Хив райондин Цлахъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин дишегьлийрин пединститут куьтягьна, Дагъустандин муаллимрин тержиба хкаждай ва педагогикадин илимдинни ахтармишрун институтра, Дагъустандин писателрин союзда кӀвалахна. Алай вахтунда «Кард» журналдин редактор я. X. Хаметовадин шииррар 60-йисара печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам Магьачкъаладин ва Москвадин чапханайрай лезги ва урус чӀаларал акъатнавай шиирринн, поэмайрин кӀватӀалрин («Лепедин цӀелхемар», «СтӀал ва къван», «Туракь гъетерин марф», «Такабур лепе», «Дустарин гъилер», «Лацу мани», «Ихтибар», «Вацран эквер» ва мсб.) автор я. Ханбиче Хаметова Етим Эминан ва СтӀал Сулейманан тӀварарихъ галай премийрин лауреат, «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар», «Дагъустандин халкьдин шаир» ва «Халкьарин дуствал» ордендин сагьиб я. Адан шииратдиз инсанпересвилин ва ватанпересвилин гужлу гьиссер хас я. Шаирди лезги поэзиядиз cонетрин жанр гъанва.
Зилдик хуьруьнсовет
«Зилдик» хуьруьнсовет (Село Зильдик) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Зилдик хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 575 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 575 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 454 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
СпекӀ
СпекӀ (Mórus nígra) — тутунбурун хзандик акатзавай тутарин жуьредиз талукь тир, чӀулав емишар гудай тар.
ЧӀилихъ
ЧӀилихъ (Чилик) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 16 км яргъал чка кьунва.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. ТӀварцӀикай баянар гун малум туш.
Хуьрелай рагъэкъечӀдай пата, Мехкергъ хуьруьн мукьув, дегь заманадин кӀвалерин харапӀаяр амукьнавай «Сув» тӀвар алай чка ава. Са вахтунда ина инсанар яшамиш хьайи гъвечӀи хуьр хьтин чка авай. Мумкин я, ЧӀилихъ хуьр сифте а чкада арадал атанай, ахпа агьалияр Макан-вацӀун дугундиз куьч хьанвай.
XIX виш йисуз ЧӀилихъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КӀеле, Хъпуьхъ, ЦицӀигъ ва КуркӀурхуьр хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз агьалияр Курхуьруьз куьч хьайидилай кьулухъ, хуьр терг хьанвай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 63 майишатар авай, агьалийрин кьадар 340 кас тир: 199 итим ва 141 паб. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кӀвалер авай.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Чангалар, Празар, Тетешар, Бахлияр.
Агьалияр малдарвилив, хуьруьн майишатдив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбербилив алахънавай.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
ТӀвар-ван авай ксар
ЧӀилихъ — алим ва халкьдин арада чирвилер чукӀурдай зари ЧӀилихъ Абдулгьамидан хайи хуьр я (XIX виш йис).
Тебекмахи
Тебекмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Тебекмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Тебекмахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Цудахар наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тебекмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 391 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Чарльз Дарвин
Чарльз Роберт Дарвин (Charles Robert Darwin, 1809-й 12 февралдиз — 1882-й 19 апрелдиз — алакунар авай инглис биолог, геолог. Эволюциядин теориядинни Дарвинизмдин бине эцигай кас я.
Атлухан эфенди
Атлухан эфенди — вичин девирда Куьре магьалда чӀехи арабистрикай сад, жуьреба-жуьре илимрай хабардар мударис. Ада и илимар эвел вичин буба Эмирханавай, адани Вини СтӀалдал еке алим, шаир Аругъ-ад-динавай къачуна, сифте яз Агъа СтӀалдал, патарилайни кваз атана, диндин къанунар чирдай медреса ахъайна. 1997 йисан 21 мартдин «Лезги газетдай» рагьметлу М. Садыкъидин «Къимет гуз тежер савкьватар» тӀвар алай макъалада ихьтин  хабар гузва:
— ''«Тарихда чаз икьван чӀавалди я Гьажи Давудакай, а дакай вичикайни а девирдин инсанри кхьей эсерар малум тушир. Амма гила…Шейх ва муьршид Мегьамед эфендиди ал-Ярагъидин генекологиядиз талукь материалар жагъурдайла, зал жуван хсуси архивдай Мала Рамазан Фейзуллагь эфенди-Лгави-Пиркенди тӀвар алай са алимди–шаирди кхьенвай ктаб гьалтна. И ктабда Навруз ал-Жебелидин тӀвар алай са шаиирди туьрк чӀалал кхьей кьве шиир ва Мала Рамазана вичи гьам араб, гьам туьрк чӀаларал кхьенвай хейлин шиирарни ава. ГьакӀ ятӀани, Навруз ал-Жебелидин шииррин цӀарарай зи вил «Женнетэгьли Гьажи Давуд» гафарик хкӀуна. И шиир гила вичин тӀвар чаз раиж хъхьанвай, лезгийрин зурба полководец,чӀехи инсанперес, игит хва Гьажи Давудаз бахшнавайди тирди за кьатӀана. За ам чи чӀалаз акъагъарна. КилигайтӀа, шаирди вичин эсер Гьажи Давуд яргъариз суьргуьн авуникай гъам-хажалат чӀугунивди кхьенвайди я кьван. Куьлуь-шуьлуь кагъазарни тупӀалай авурла, заз анай са тӀвар малум тушир маса шаирдин Гьажи Давудаз теснифнавай пашман шиир-эллегия ва Гьажи Давуда вичи теснифнавай шиирни гьалтна! Абур гъилелди кхьей кас Атлухан эфенди ал-Агъакарани-АгъастӀалви яз къейднава. А хатӀар арабдалди кхьенвайбур тир. За гьабурни чи чӀалаз акъагъарна. Сифте чна Гьажи Давудан чӀал гузва, ахпа муькуьбур.»''
23 ноябрь
23 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 327-лагьай югь я (яргъи йисан 328-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 38 югъ амукьнава.
Атлухан эфенди
Бязибуруз килигна зун
23 ноябрь
Суварар
* Гиоргоба
Атлухан эфенди
Бязибуруз килигна зун иердиз,
Къвезва садбур жанавуррин лужар хьиз,
Вучиз туштӀа абур катран лувар хьиз?
Зун тажуб я, бязи чинар иер я.
Амма ахлакь лап шейтӀанрин тегьер я.
ТахьайтӀа ама ухшар жеда къабандиз.
Гьардаз чир жен илим-чӀехи гьунар я.
Илим-балкӀан, иес адан чамар я.
Къиямат къуз кьецӀил жерла инсанар,
Илимлудаз илим жеда парталар
Алим аршдин кукӀва фена ацукьда…
Садыкъиди кьатӀизвайвал, сикӀ яз къалурзавайди I-й Сурхай хан я.
Албрехт Дуьрер
Албрехт Дуьрер (Albrecht Dürer, 1471 йисан 21 тӀул, Нуьрнберг — 1528 йисан 6 нава, Нуьрнберг) — герман суьретар чӀугвадайдини график, Европадин ксилографиядин виридалайни чӀехи устӀар яз гьисабзава, ада ам халисан харусенятдин дережадал кьван хкажна. Один из величайших мастеров западноевропейского Ренессанса. РагъакӀидайпатан Европадин Ренессансдин виридалайни зурба тир устӀаррикай сад я. Кеферпатан Европадин суьретар чӀугвадайбурун арада харусенятдин садлагьай теоретик я, суьретар чӀугвадайбур патал герман чӀалал кхьей садлагьай практикадин ктабдин автор я. Гекъигунин антропометриядин бине эцигайди я. Ам Европадин суьретар чӀугвадайбурукай автобиография садлагьай кхьейди я.
ЦӀай
Цай — кунин процессдин кьилди фаза я ва адаз ам кягънавай маса кудай материалриз вич-вичиз чкӀурдай кьетӀенвал хас я.
ЦӀаюн ранг
Кудай материалриз килигна цӀаюн ранг жуьреба-жуьре жезва, мисал яз (скобкайра кудай материал къалурнава):
Кения
Кения ва я Республика Кения (Jamhuri ya Kenya, Republic of Kenya) — рагъэкъечӀдай патан Африкада авай гьукумат.
Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва
Наврузбегрин Шакир Жигерханан хва (лакӀаб СтӀурви Шакир) — лезги шаир.
1938 йисуз КцӀар райондин СтӀур хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб куьтягьна, гзаф йисара фяле кӀвалахар авуна. Ш. Наврузбегова жегьил вахтарилай хайи ватандикай, тӀебиатдикай ва зегьметдикай шиирар кхьизва. Адан эсеррар Азербайжандин ва Дагъустандин лезги газетризни ва журналриз акъатзава. Ам Бакуда чапнавай «Ярар» ва «Дуьз рехъ» ктабрин автор я.
Ашукь Нуьсрет
Мирзебегрин Нуьсрет (лакӀаб Ашукь Нуьсрет) — лезги шаир, мазан.
1940 йисуз КцӀар райондин ПитӀишхуьре дуьньядал атана. Хайи буба Ватандин ЧӀехи дяведай тахтун себеб яз, гъвечӀи Нуьсрет интернат-мектебда чӀехи хьана. Ашукь Шемширахъ галаз агатуни Нуьсрет ашукьвилин рекьел гъана. Мел-мехъерихъ, суварихъ тӀвар акъудай Ашукь Нуьсрет халкьдин арада чӀехи гьуьрметдин иеси тиртӀани, 1990 йисуз са намерд касдин пехъивални усалвал себеб яз, ашукьдин эхир югъ алукьна. Ам хайи хуьруьн сурара кучукнава.
24 ноябрь
24 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 328-лагьай югь я (яргъи йисан 329-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 37 югъ амукьнава.
Суварар
* Морждин югъ