cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гьажиев Мегьамед Мегьамедан хва
ЧӀалан женгчи
М. Гьажиев чи чӀал дериндай чирна-жагъурай садлагьай лезги алим я. Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда къуллугъай къад йисан вахтунда алимди 20-далай виниз къиметлу кӀвалахар арадиз гъана: лезги чӀалан тарсарганарни эдебиятдин хрестоматияр, илимдин макъалаярни ктабар, лезги чӀалан гафарганар дидедин ва урус чӀаларал кхьена, чапдай акъудна, халкьдив агакьарна, ам савадлу ва илимдар авуник чӀехи пай кутуна. Илимдин къекъуьнар тежрибадихъ галаз алакъалу авуна: гзаф йисара Дагъустандин пединститутда тарсар гана. М. Гьажиеваз лезги чӀалалай гъейри мадни араб, табасаран, азербайжан ва урус чӀалар чизвай.
Мегьамед Гьажиев шаир, драматург ва таржумачини тир. Ада аялар патал теснифнавай шиирар 30-60-йисара Гь. Гьажибегова, А. Фетягьова ва Н. Агьмедова туькӀуьрнавай тарсарган (учебник) ва хрестоматийра гьатнава. 1936 йисуз М. Гьажиева конкурсдиз «Дагълара» пьеса вугана. Ада лезги чӀалаз урус кхьирагрин эсерар (Л. Толстойдин «Гьажи-Мурад» повесть, М. Горькийдин «Диде» роман ва мсб.) таржума авуна, кьилди ктабар яз чапдай акъудна. М. Гьажиева чӀалан илимдик ва милли эдебиятдик чӀехи пай кутуна.
1910 йис
1910 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1910-лагьай йис я. XX виш йисан 10-лагьай йис.
Буландшагьар (округ)
Буландшагьар (Bulandshahar) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Буландшагьар шегьер я. Округдин майдан 3719 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 913 122 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 59,39 %, индиядин юкьван гьалдин дережадихъ (59,5 %) кьазва.
Спорт
Спорт (Sport) — гекъигна килигун патахъай бедендин ва я акьулдин алакьунарин инсандин крарин сфера я.
Бедендин сагъламвал ва адан къенивал хуьн патал ийидай упражненийрин кӀватӀал.
Спорт — акъажунардин кӀвалах ва гьазурун я. Физикадин культурадин пай я.
Вини-ЗахитӀ
Вини-ЗахитӀ (Юхари-Захит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 16 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вини-ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 372 кас тир.
1911 йис
1911 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀусадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1911-лагьай йис я. XX виш йисан 11-лагьай йис.
Берикей
Берикей (Берикей) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Сегелер хуьруьхъ галаз «Берикей» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀал, «Берикей» ракьун - рекьин станциядал чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Берикей хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Берекей хуьруьнжемятдин юкь ва са тир хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3011 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Берикей хуьруьн агьалияр 875 кас тир, вири (терекемеяр) тир.
Майишат
Хуьре ГУП-дин ципицӀрин бахчахъанвилин чӀехи «Берикей» майишат ава.
Экуьнин зарбвал
Экуьнин зарбвал (вакуумда)  — вакуумда электромагнит лепейрин чкӀурунин зарбвилин абсолют чӀехивал я. Физикада, адет хьанвай къайдада, латин "с" гьарфуналди къалурзава («цэ» хьиз лугьуда). Экуьнин зарбвилин чӀехивал: 299 792 458 ± 1,2 м/с. Вакуумда экуьнин зарбвал - инерциал гьисабунин система хкягъунилай аслу тушир фундаментал тир дегиш тежер я.
Жанавурар
Жанавурар (Canis)
Игъир
Игъир (Ихир) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 27 км яргъал, Мацарин кӀама, Мацар вацӀун хел тир Игъир вацӀун мукьвал ва Азербайжандихъ галаз дуьз сергьятдал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀвар кьунвай таихдин малуматар XIII виш йисариз талукь я. Хуьруь Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин суварин кьилелай элячӀдай рекьериз килигзавай къеледин роль къугъвазвай. 1578 йисуз Дагъустандиз гужалди туьрквер гьахьзава, абуру Игъир ва Ахцегь хуьрерин ихтияр аваррин гьаким тир Тунай - Жалаван гъилик вугузва. XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Игъир хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.
1839 йисуз хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Чихъискар хуьруьхъ галаз Игъиррин хуьруьн-жемятдик квай.
1873 йисуз Кьиблепатан Игъиррин агьалидин са пай Кеферпатан Игъирриз, Камарван ва Дуружа хуьрериз куьч хьанай.
Алай чӀавуз, Игъирвийрин азербайжанариз элкъвенвай несилар Азербайжандин Хъачмаз райондин Нережан хуьре, маса районра ва гьакӀни, Дагъустандин Хасавюрт райондин ЦӀийи Къуруш хуьре уьмуьр гьалзава. Гила ЦӀийи Къурушра 118 игъирви хзанар амукьзавай «Игъиррин» куьче ава.
Хуьруьн куьч хьунин себебкарар Дагъустандин ва Азербайжандин ССР-рин гьукуматар хьанай. ДАССР-динни АССР-дин регьберрин арада икьрар кутӀуннай, гьа икьрардин тӀалабунралди Ахцегь ва Докъузпара районрин кьибле пата авай лезги чилер Азербайжандиз вуганай. Гьа чилерихъ са шумуд лезги хуьр, чкадин эгьлйрин чӀурар ва мулкар квай. Идан нетижада, мал-лапаг хуьдай, майишат тухудай чилер галачиз амукьай бязи лезги хуьрер Азербайжандик акатнай (месела Фил-Фил ва мсб.), бязи хуьрерни азербайжанарин гъиле гьат тавун патал Дагъустандин маса чкайриз куьч хьанай (месела ЦӀийи Къуруш хуьруьз).
Агьалияр
1832 йисуз хуьре 120 хзанди уьмуьр ийизвай. 1850 йисуз Игъирра 378 кас агьалияр авай.
1865 йисуз Кеферпатан Игъирра 110 кӀвал, 418 итим ва 410 паб авай. Кьиблепатан Игъирра — 83 кӀвал, 237 итим ва 250 паб.
1873 йисуз Кеферпатан Игъирра 119 кӀвал, 498 итим. Кьиблепатан Игъирра 70 кӀвал ва 202 итим авайди тир.
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 231 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Тарихдал гьалтайла Игъирвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Пекуьрар, Чанахъар, Эмирар, Будахар, Кьерехъар, Тегьмезар, Бибитар, Цуцухар, Незирар, Сетекар.
Алай чӀавуз хуьре касни амач ва дараматар харапӀайриз элкъвена.
ЗахитӀ
ЗахитӀ, ЦӀийи-ЗахитӀ (Захит) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай Хив райондин хуьр. «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефер пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 18,3 км яргъал ала.
Агьалияр
Официал тушир малуматрив кьурвал хуьре 1200 касди уьмуьр гьалзава. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 186 кас тир.
Къайтагъдин уцмивал
Къайтагъдин уцмивал (дарг. Хайдакъ) — V—XVII виш йисара Дагъустанда даргийриз хьайи пара нуфуслу феодал гьукуматрикай сад тир. Гилан Дахада, Къайтагъ, Къаякент, Къарабудагъкент, Сергокъала ва са кьадар Дербент районрин чилерал алай.
Уцмивилиз регьбервал авур касдин титул «уцми» тир. Бязи тарихдарри и тӀвар араб чӀалан «исми» (яни тӀвар) гафуникай арадал атанвайди, муькуьбуруни дарги чӀалан «уци» (яни стха) гафунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва. И ирсинин титул бубадивай хциз физвай ва гзаф вахтара кандидат варисрин арада къаларин себеб жезвай.
Къайтагъдин суварилай Каспи гьуьлуьв кьван экӀя хьанвай уьлкведа гьукум ийизвай уцмийри и чилерайтӀуз физвай савдадин Карванд Рекьизни килигзавай.
Уцмияр Къизил Ордадин терефдарар тирвиляй XIV виш йисан кьведлагьай паюна Къайтагъдиз Тамерланан кьушунар атана уьлкве харапӀайриз элкъуьрна хъфенай ва кӀвачел анжах XV виш йисуз ахкьалтнай.
XVI виш йисуз уцмидин резиденция аранда авай Маджалис хуьруьз тухванай, идан себебдалди уьлкведин сувун пата уцмийрин таъсир тӀимил хьанай. 1813 йисуз Дагъустан Урусатдин империядик акатайдалай кьулухъ Къайтагъдин уцмивал терг авунай, адан чилер цӀийиз арадал гъайи Къайтагъ-Табасарандин округдик кутунай.
Чинеруг
Чинеруг ва икӀа Чуьнуьруг (Accipiter)
Буйнакск
Агьалияр — 61,2 кас (2010 йис).
География
Шегьер Дагъустандин юкьван пата, суван Шура-озень вацӀал чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер Магьачкъаладилай 41 км яргъал ала.
Къеледин бине кутун
Улу — бубайрилай амай сивяй — сивиз атай кьисадиз килигна, шегьердин бине Тамерланан (Темир-Хан) тӀварцихъ галкӀанва. 1396 йисуз Тамерланан кьушунри, чкадин сувавийри Теми́р-Хан-Шура́ тӀвар ганвай вирин мукьув, чпиз лагерь туькӀуьрна амукьнавай. (Ша́ра́ — дарги чӀалал «вир», яни, вири санлай — «Тамерланан вир»; 1854 йисуз вир кьурурнавай). Абур акъвазванай чкадал са тӀимил вахтунилай хуьр арадал атанвай. Сифте а хуьр Тарки Шамхалвалдик акатзавай, ахпа Бамат князвалдин гъилик экечӀнай. 1832 йисуз хуьруьн мукьвал, урусрин са тӀварцӀин къеледин бине кутунвай. 1834 йисуз къеле мадни гьяркьуь авунвай, ва анаг Кеферпатан Дагъустандин кьушунрин командирар амукьзавай чка тир. 1843 йисан 11 ноябрьдиз имам Шамила, 4 агъзур кьван касди душмандикай хуьзвай къеле элкъуьрна кьунвай, амма тамамдаказ къачуз тахьана, 15 декабрьдиз урусриз куьмек гуз атанвай генерал-майор Фрейтаган кьушунрин паталай кӀаник акатнавай. 1847 йисуз къеле Каспий гьуьлуьн кьерин кьушунрин регьберрин резиденция хьанвай.
Темир-Хан Шура 1917 йисалди
1866 йисалай Темир-Хан-Шуради шегьердин статус къачунвай ва Дагъустан виляйтдин администрациядин юкь хьанвай. XIX виш йисан эхирда шегьердин агьалияр 9089 тир (абурук 2427 кьадардин гарнизон кваз): 4633 — православиядин христианар, 1950 — чувудар, 1241 — мусурманар (абурукай 455 шийияр, амайбур сунияр тир), 685 эрменияр, 433 католикар, 121 протестантар ва 26 цӀуру адетхъанар. Шегьерда 634 кӀвалер, 128 туьквенар ва гьамбарханаяр, клисадин мектебар, папарин гимназия, 2 чувудрин мектебар, азархана, амбулатория, дявевилин лазарет (кьушунрин азархана), типография ва улубхана. КапӀ-тӀят ийидай чкайрикай: 4 клиса (2 православиядин, католиквилин ва эрменийрин), 2 мискӀин, 2 синагога. 10 фабрикаяр ва заводар (абурук пиво, кирпичар, запун гьасилзавай ва мсб.).
XX виш йис
1919 йисан ноябрдилай — 1920 йисан майдал кьван Темир-Хан-Шура шегьер, а чӀавуз Кеферпатан Къавкъазда арадал атанвай цӀийи Суван Республикадин гьукумат авай чка тир. Гуьгъуьнлай, 1920 йисан гатфаралди шегьер Урусатдин Кьиблепад Гьукуматдик квай. 1920 йисан 13 ноябрьдиз Темир-Хан-Шурада кьиле фейи Къавкъаздин халкьарин адетдилай къецяй тадиз кӀватӀалда Сталина Дагъустан автономиядин республика хьиз малумарнавай. 1922 йисуз шегьердин тӀвар, Дагъустанда совет гьукум паталай женг чӀугунвай У. Д. Буйнакскийдин гьуьрметдай Буйнакск-диз масакӀа хъувунвай.
1970 йисан 17 майдиз хьайи чилин зурзунрикай Буйнакскдиз чӀехи чукӀурунар галукьнавай.
1999 йисан 4 сентябрьдиз, шегьерда, инсанри уьмуьр гьалзавай дараматар къиткьинунрин сериядиз кьил кутунвай, садлагьай теракт хьанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
Миллетар
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Буйнакск шегьедин 26 343 кас агьалийрикай:
Кеспият
Шегьерда кӀвалахзавай фабрикаяр: мебелдин, кӀвачин къапарин, трикотаждин ва парталар цвадай фабрика.
Чирвилер
Юкьван чирвилер:
КьетӀен юкьван чирвилер:
Вини дережадин чирвилер:
Валенсия (мана)
Валенсия (Valencia) — испан тӀвар ва я фамилия.
Грар
Гра (Гра) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 3 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушал ала.
Тарих
XVIІ виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 1839 йисуз хуьр Урусат империядин гъилик акатнай. Грар, Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. 1848 йисуз Ахцегь патахъай хьайи женгера, Имам Шамилан кьушунри элкъуьрна кьунвай Ахцегь къеледа авай урусрин гарнизон кьиникай хкудун паталай Кьурагьрай куьмекдиз къвезвай генерал Аргутинскийдин кьушунрин вилик экъечӀнай Гра хуьруьн сувавийри ягъунра вахт ялун патахъай Ахцегьриз тухузвай дуьз рехъ атӀанай ва генарал Аргунтинскийдин кьушунриз кӀамун муькуь патай фин мажбур авунай. 1929 йисуз Гра, цӀийиз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунвай.
1929 йисуз хуьр цӀийиз арадал гъанай Ахцегь райондик кутунай. 1961 йисуз хуьре кардик квай М. Горькийдин тӀварунихъ галай колхозда 224 кас кӀвалахзавай ва 83 майишатар авай. Колхоздин майишатрихъ 251 карч алай чӀехи мал (абурукай 50 кал тир), 1650 лапагар квай.
Тарихдин малуматриз килигна, Кьурагь райондин Кимихуьре асулдай Грар хуьряй тир Агъакишияр тӀвар алай сихилди уьмуьр ийизвай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 472 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре вичин улу-бубайрин хуьряй виридахъ галаз куьч жез кӀан тахьана амукьнавай БичӀе баде тӀвар алай са кьуьзуь къариди кьилди уьмуьр гьалзава.
1912 йис
1912 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀикьведлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1912-лагьай йис я. XX виш йисан 12-лагьай йис.
Ругун
Ругун  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, КӀири ва Сараг хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 22 км яргъал, Кьурагь - Кьасумхуьр рекьелай 13 км яргъал, тамарин, векьин чкайрин юкьва авай гъвечӀи кӀунтӀал чка кьунва. Хуьруьн мукьвал, форель ва маса кьериз жедай гъетер гьалтзавай, Ругун вир ала.
Тарих
ЦӀуру эгьлийри чпин эхтилатра, Ругун хуьр ХV - ХVI виш йисара арадал атанвайди лугьузва. Хуьруьн бине кутур кас, ивидин душманвиляй хзандихъ галаз хуьряй катна тамун къалин чкада чуьнуьх хьанвай кӀириви тирди гьисабзава. Къвез-къвез адан патав сифте адан мукьва-кьилияр ахпани бязи хуьруьнвияр — кӀиривияр атана секин хьанвай. Сифте берейра абур чиликай атӀанвай кӀвалера (азерб. къазмайра) уьмуьр гьалзавай, ахпа кӀунтӀал майишатдин дараматар галай хъсан ери авай кӀвалер эцигнавай. Ругунвийриз чпин кьетӀен пеше авай, абуру, хуьруьн патав гвай сувал алай ракьун мядендай ракь хкудзавай. Хкудай ракь махсус фурара цӀурурзавай, адакай ругунриз хци цацар расзавай.
Мумкин я хуьруьн тӀварни, ина ругунар расунин пеше вилик фенвайвиляй, Ругунрин хуьр эцигнавайди я.
Ругунрилай ва абурун цацарилай гъейри, ракьуникай ругунвийри туьрезар, куьтенар, гапурар, дергесар, мукалал гьазуриз ва базарда маса хугуз чизнавай. Абуру ракьни маса гузвай.
XIX виш йисуз Ругун вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кутул ва КӀири хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 136 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ругун хуьруьн агьалияр 64 кас тир.
Гаутамбудхнагар
Гаутамбудхнагар тахьайтӀа Гаутам Будх Нагар (Gautam Budh Nagar) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Нойда шегьер я. Округдин майдан 1269 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 202 030 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 68,69 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) са кӀус виниз я.
Амух-худуц чӀал
Амух-худуц чӀал - санжи-ицӀаривийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Агъул райондин Амух хуьрени Уркарах райондин Худуц хуьре чкӀанвайди я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1600 кас кьван я.
Владимир Петрдин хва Холстинин
Владимир Петран хва Холстинин (Владимир Петрович Холстинин) — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, гитарахъанни композитор я. Адал «Холст» официал тушир лакӀаб ала. «Ария» хеви-метал-цӀвалин бине кутурбурукай сад тирди, адан кьилди сад тир дегиш тежер уртах я. Ада цӀвализ тӀвар теклифна. «Ариядин» композицийрин зурба паюнин автор я.
Уьмуьрдин рехъ
Владимир Холстинин 1958-лагьай йисан 12-лагьай майдиз Москва вилаятдин Луьберцар шегьерда дидедиз хьана.
4 йисан къене домра классдай кӀелна, гитарадал къугъваз вич жегьил тир чӀавалай гатӀумна, мектебдин ансамбл туькӀуьриз алахъзвай тир.
Адаз Black Sabbath, Iron Maiden, Deep Purple цӀваларин музыка кӀанзвай тир, амма рикӀ алайди хьиз ада Jethro Tull гьисабзавай тир.
Москвадин энергетикадин институт акьалтӀарна, адаз инженер-энергетикдин диплом ава.
МЭИ-да кӀелдайла ам Виталий Дубининахъ галаз чирхчир хьана, адахъ галаз 1976-лагьай йисуз Холстинина «Волшебные сумерки» группадин бине кутуна. Асул гьисабдалди абур маса уьлквейрин рок-группайрин манийрин кавер-версияр къугъвазвай тир, амма гуьгъуьнлай абуру чпин композициярни язвай тир.
1983-лагьай йисуз группа чкӀайдалай кьулухъ Владимирни Виталий кьведни Сергей Сарычеван (экс-«Круиз») «Альфа» группадик экечӀна. Абуру группадин садлагьай «Гуляка» альбом кхьена. Са арадилай, са шумуд концерт къугъвана, Сергей Серычева малумарна хьи адаз пешекарвилин сегьнедал физ кӀанзвач лагьана, гьавиляй гьарда вичиз вуч кӀантӀани авурай лагьана. Дубинин (бас) ва Сафонов (далдамар) группадай хъфена. Абурун чкадал Алик Грановский ва Игорь Молчанов атана. И ибаратди «Бега» альбом кхьена. Са тӀимил вахтунилай проектдикай Алик Грановский хкечӀна (са арадилай ада авурвал Холстининани Молчановани авуна), ам Виктор Векштейндин регьбервал ийизва «Поющие сердца» ВИА-дик ибаратдик акатна.
Гьа чӀавуз Холстининаз хеви-метал язвай группа туькӀуьриз кӀан хьана, адан пад Грановскийдини кьунва. 1985-лагьай йисуз абуру цӀийи цӀвал кӀватӀна, Холстининан теклифдалди адаз «Ария» тӀвар гана. Холстининдилайни Грановскийдилай гъейри, адан ибаратдик гьакӀни вокалист Валерий Кипелов, клавишник Кирилл Покровский ва далдамхъан Александр Львов акатзвай тир. Гуьгъуьнлай группадик кьведлагай гитарист Андрей Большаков экечӀна. Са арадилай «Ариядин» иштиракчийринни группа регьбер Виктор Векштейндин араяр чӀур хьана, гьавиляй Грановский, Большаков, Покровский ва Молчанов группадик хкечӀна, абуру чпин хсуси «Мастер» лугьудай цӀвал кӀватӀ хъувуна.
1913 йис
1913 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀипудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1913-лагьай йис я. XX виш йисан 13-лагьай йис.
Дима Билан
Дима Николаевич Билан (дидедиз хьана, Усть-Джегута, Урусат) — урусатдин маничи. «Eurovision Song Contest 2008»-дин гъалиб хьайиди.
Баскал
Баскал (Basqal) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Баскал» хуьруьнсоветдик акатзава. Виликди Исмаиллы райондин кьилин хуьр тир.
География
Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Тарих
Баскал хуьр Алпан уьлкведик квайди малум я. Хуьре XVI виш йисаз талукь гьамам ва мискӀин ава.
Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин, Шемаха уезддин Баскал хуьруьн агьалидин кьадар 2 017 кас тир.
Аваран
Аваран (Avaran) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр я. «Аваран» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 6 км яргъал ала. Аваран хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Регъуьн мягьле, Сирт мягьле.
Хуьре Фиалка тӀвар галай вир ава.
Тарих
Хуьруьн агъсакъалрин эхтилатриз килигна, Дагъустандин Кьурагь райондин Бахцугъ хуьруьн агьалияр Урусатдин Империя чӀавуз Аварандиз куьч хьанай. Идаз субут, Аваран хуьруьнни Бахцугъ хуьруьн сихилрин тӀварар сад тирди я.
Тарки шамхалвал
XVIII виш йисан кьведлагьай паюна и шамхалвилик агъадихъ галай шегьерар ва хуьрер акатзавай:
Аваран
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарки шамхалвал
Тарки (кьилин шегьер), Кяхулай-Торкали, Амирхан-кент, Агъач-аул, Атлы-боюн, Альбурикент, Кум-Тор-кала, Капчугай, Агъа Казанище, Вини Казанище, Буглен, Халимбекаул, Эрпели, Каранай, Ишкарты, Ахатлы, Буйнакск, Къарабудагъкент, Каранайаул, Губден, Кадар, Гели. Аквадай гьаларай шамхалвилик дарги хуьрерни акатнай. Идалайни гъейри уьлкведин къене куьчери уьмуьр гьалзавай 346 нугъай алачухар гьисабнай.
Аваран
Агьалияр
Аваран хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Башар, Алияр, Хушумар, ЦӀаралар, Тумакьар .
Тарки шамхалвал
Шамхалвилин къене бийликар лугьудай са шумуд феодал мулкар авай. ХVIII виш йисан эхирда абурун кьадар кьуд тир, ибур: Буйнак ва Бамматул уллу-бийликар, Эрпели ва Къарабудагъкент къарачи-бийликар.
А девирда Сувун Дагъустанда шамхалдивай аслу тир къазийри идара ийзвай округар (хуьруьн-жемиятар) авай — Акуша, Цудахар, Койсубули.
Урусрин чешмейри гайи малуматрив кьурвал, ХVIII виш йисан эхир кьилера шамхалрин ихтиярда авай чилерал 42 агъзур куьчеяр авай, агьалидин кьадар 100 агъзур кас тир.
Математика
Матема́тика (μάθημα — чирун, илим) — кьадарар, структураяр, кайдаярни гекъигунар чирзавай илим я. И илим гьакъикъи объектрин винел гьисабун, алцумун ва тегьерар кхьин операцийрин бинедалаз арадиз атанва. Математика тӀебии илимриз талукь туш, амма тӀебии илимра адакай гьам абурун къенеавайбурун дуьз формулировка патал, гьакӀни цӀийи нетижаяр къачун патал гьегьеншдиз менфят къачузва. Математика — фундаментал илим я.
1914 йис
1914 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀикьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1914-лагьай йис я. XX виш йисан 14-лагьай йис.
40 лет Октября (Дагъустан)
40 лет Октября — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава.
Математика
Асул малумат
Жугъурна чирзавай объектрин идеал авунвай кӀетӀенвилер я аксиомаяр тегьерда, я кутугай математикадин объектрин тарифда абурун тӀварар кьазва. Гуьгъуьнлай, логикадин нетижа акъудунив кьурвал, а кӀетӀенвилерикай муькуь гьакъикъи кӀетӀенвилер (теоремаяр) хкат ийзва. И теория, вири сад-садал гьалчна, жугъурна чирзавай объектдин математикадин модель арадал гъизва. АкӀ хьайила, сифтени-сифте, генгвилеринни кьадардин гекъигунар гьисабдиз къачуна, математикади мадни абстракт гекъигунар къачузва; а абстракт гекъигунарни алайчӀаван математикадин чирунин предмет я.
40 лет Октября (Дагъустан)
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал гала.
Математика
Асул малумат
Адет яз, математика кьве патаз ччара жезва: теоретик ва практикадин метлеб авай. Теоретик математикади математикадин къенепатан структураяр дерин анализ кьиле тухузва. Практикадин метлеб авай математикади муькуь илимризни инженердин дисциплинайриз вичин моделар вугузва — а инженер дисциплинайрикай са шумудбур математика галаз сергьятдин гьал кьазва. Мисал яз, формал логикадиз философиядин илимрин пай хьиз, гьакӀни математикадин илимрин пай хьиз килигиз жеда; механика — физика хьиз, гьакӀни математика я; информатика, компьютердин технологиярни алгоритмика инженериядиз хьиз, гьакӀни, математикадин илимриз талукь я ва масадбур.
40 лет Октября (Дагъустан)
Тарих
Хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай Цунта райондин Асах тамун майишатдин кутан хьиз кутунай.
Математика
Этимология
«Математика» гаф дегь грекрин чӀала «чирун, чирвал, илим» мана гузвай μάθημα (máthēma) гафунилай ва дегь грекрин кӀвенкӀве «фад кьатӀудай, агалкь ийизвай», гуьгъуьнлай чируниз, ва ахпани математикадиз талукь тир μαθηματικός (mathēmatikós) гафунилай арадиз атанва. Мисал яз, μαθηματικὴ τέχνη (mathēmatikḗ tékhnē) ва латин чӀала «ars mathematica» математикадин харусенят лагьай чӀал я.
40 лет Октября (Дагъустан)
Агьалияр
Агьалидин вири дидояр, суни-мусурманар я.
Математика
Этимология
Лезги чӀалаз «математика» гаф урус чӀалай атанвайди я.
Тариф
Математика илимдин са шумуд тарифар авайди я. Мисал яз, 20-й лагьай виш ийсан зурба математикрикай сад, алайчӀаван мумкинвилерин теориядин бине эцигайбурукай сад, топологияда, геометрияда, математикадин логикада, классик механикада, турбулент теорияда, алгоритмрин четинвилерин теорияда, малуматрин теорияда ва математикадин са кьадар маса хилера фундаментал нетижиаяр къачур Андрей Николаевич Колмогоров ихьтин тариф ганай:
"Математика… гьакъикъи дуьньядин генгвилин формаярни кьадаррин гекъигунар чирзавай илим я."
Куркимахи хуьруьнсовет
«Куркимахи» хуьруьнсовет (Село Куркимахи) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Куркимахи хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Куркимахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 360 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Вольфганг Амадеус Моцарт
Во́льфганг Амаде́ус Мо́царт, дуьз тӀвар Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Мо́царт (Joannes Chrysostomus Wolfgang Theophilus Mozart  ; 27 январь 1756, Зальцбург — 5 декабрь 1791, Вена) — австриядин композитор, капельмейстер, скрипач-виртуоз, клавесинист, органист.
Къучагъар
Къудчагъ (Кудчах) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 8 км яргъал, Ахцегь-ГелмецӀ цӀиргъинин Къудчагъ кӀама ала.
Тарих
XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай.
1839 йисуз Къучагъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Мичегь, Смугъул ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьн жемиятдик квай. 1929 йисуз Къудчагъ хуьр цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай.
Чувуд чӀал
Чувуд чӀал (עברית) — чувуд халкьдин чӀал.
Къучагъар
Тарих
Дяведилай гуьгъуьнин йисара къудчагърин колхоз М. Айдинбекован тӀварунихъ галай ахцегьрин колхоздихъ галаз сад авунай. 1957 йисуз къудчагърин колхоз гуьнгуьна хтунай. 1961 йисан сифте кьилера «Искра» колхозда 125 колхозник кӀвалахзавай ва 40 майишат кардик квай, 76 карч алай чӀехи мал ва 4567 лапагар авай. Кьуьд акъудун патал къудчагъвийрин малар АзССР-дин Халдан райондиз гьалзавай, са тӀимил геж Мугъан райондиз. 1960 йисара хуьруьн агьалияр Къурукал хуьруьз ва Дагъустандин маса хуьрериз куьч хьанай.
Математика
Тариф
"АлайчӀаван теоретик («михьи») математика — математикадин структуррикай, ччара-ччара системринни процессрин математикадин инвариантрикай илим я.."
Къучагъар
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 483 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Математика
Числояр
Числояр — Натурал числояр — Целые числа — Рационал числояр — Гьакъикъи числояр — Комплекс числояр — гиперкомплекс числояр — Кватернионар — Октонионар — Седенионар — Гипергьакъикъи числояр — Сюрреал числояр — p-адик числояр — Математикадин константаяр — Названия чисел — Эхиравачирвал — Базаяр
Къучагъар
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Математика
Структураяр
Гзафвилерин теория — Абстракт алгебра — КӀеретӀрин теория — Алгебрадин структураяр — Алгебрадин геометрия — Числойрин теория — Топология — ЦӀарцӀин алгебра — Универсал алгебра — Категорийрин теория — Галай-галайвилерин теория
Генгвилин нисбетар
Геометрия — Тригонометрия — Алгебрадин геометрия — Топология — Дифференциал геометрия — Дифференциал топология — Алгебрадин топология — ЦӀарцӀин алгебра — Фракталар
Дискретдин математика
Комбинаторика — Гзафвилерин теория — Решёткайрин теория — Математикадин логика — Гьисабун жедайвилин теория— Криптография — Функционал системайрин теория — Графрин теория — Алгоритмрин теория — Логикадин гьисабар — Информатика
Сараг
Сараг  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, КӀири ва Ругун хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава. 2016 лагьай йисан январ вацран гьалариз килигна, хуьр гадарнавай хуьрерин сиягьдик акатнава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 25 км яргъал, чка кьунва. Кьурагь райондин виридалайни бицӀи хуьр.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 42 касди уьмуьр гьалзавай. 2008 йисуз агьалияр 20 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Алай чӀава хуьре са касни яшамиш ийизвайди туш.
Санжи-ицари чӀал
Санжи-ицӀари чӀал - санжи-ицӀаривийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 1600 кас кьван я.
Къази-Кумух ханвал
Къази-Кумух ханвал — 1642–1860 йисарин къене, Къази-Кумух шамхалвал чкӀайдалай кьулухъ Дагъустанда арадал атанай яхулрин гьукумат я. Адан кьилин шегьерар Кумух ва Хосрех хуьрер тир. И уьлкве къенин Яхул ва Кули районар алай бицӀи чилерал экӀя хьанвайтӀани Дагъустандин тарихда хьайи виридалайни къуватлу ва нуфуслу гьукуматрикай сад тир.
Къази-Кумух ханвиле сиясат тухунин тегьер шамхалвилин вахтарилай дегиш тахьана амукьнай. Ханвилиз регьбервал яхул чӀалал «кьатӀ» лугьудай (фарс чӀалал «диван») Вини Кьилин Шуради ийизвай. И шурадик визирар, къазияр, кьушунрин кьилер ва са гьукумдар акатзавай. Вичик са шумуд хуьрер квай гьар са хуьруьн-жемиятдиз чкадин жемятди, кавхайри, къазиди ва къарарар кьилиз акъудзавай касди идара ийизвай. Хандин нуькеррин гвардияди полициядин везифаяр кьиле тухузвай.
Айдынхъишлах
Айдынхъишлах — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 2,9 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2026 кас яшамиш жезва. Агьалияр асул гьисабдалди азербайжанари ва лезгийри туькӀуьрзава.
1915 йис
1915 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀувадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1915-лагьай йис я. XX виш йисан 15-лагьай йис.
Андых
Андых — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Андых хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Андых хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Алуча
Алуча (лат. Prúnus cerasífera) — Хутар хьтинбурун сихилдиз талукь тир мейвеяр гузвай тарцин набатат.
Алуча гаф лезги, урус ва бязи муькуь чӀалариз азербайжан чӀалай атанва (азер. «alça»).
1955 йисуз H. В. Ковалёва са шумуд сорт алучаяр дуьздал акъуднай.
И вад жуьре алучаяр сад садавай хъсандиз тафаватлу я ва Юкьванни Виликпатан Азияда тайин тир географик ареалар кьунва.
Гъазиабад (округ)
Гъазиабад (Ghaziabad) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. 1976-лагьай йисан 14-лагьай цӀехуьлдиз диб эцигнава. Административ юкь - Гъазиабад шегьер я. Округдин майдан 1956 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 3 290 586 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 69,74 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.
1916 йис
1916 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀеругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1916-лагьай йис я. XX виш йисан 16-лагьай йис.
Чувудар
Чувудар — (вичин тӀвар — йегьудим ивритал (יְהוּדִים) ни йидн (ייִדן) идишдал)
Чурчул
Чурчул (Lacertilia); са нугъатра хуьрлуьнкӀ, къвершил.
Агъа Калунхуьр
Агъа Калунхуьр (Aşağı Qələnxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар агъадиз куьч хьанвай ЦӀуру Калунхуьруьн эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Агьмедхан уцми
Агьмедхан — Эмир Гьамзадин династиядай тир Къайтагъдин уцми. Дагъустандин тарихда чӀехи гел тунвай регьберрикай сад. Надир-шагьан кьушунрин аксиниз хьайи женгина къати иштирак авурди я.
1741 йисуз Агьмедхан Мехтуливидихъ галаз санал Капкай кӀама чинеба рехъ атӀана фарсарин кьушун барбатӀнай.
XVI виш йисан эхирда уцмиди Дагъустанда Терекеме магьал тешкилнай ва аниз Ширвандай цӀапар (терекемеяр) куьчарнай, вичиз къуллугъдайвал.
1917 йис
1917 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀеиридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1917-лагьай йис я. XX виш йисан 17-лагьай йис.
Бразилия
Бразилия (тамам официал кӀалуб — Бразилия Федератив Республика, República Federativa do Brasil, )) — Кьибледин Америкада авай гьукумат, Америкадин континентда авай тек сад тир португал чӀалал рахазвай уьлкве я. Чилин кьадар 8 515 770 км² (им вири дуьньядин кьураматдикай 5,7 % я). Агьалийрин кьадар — 205 737 996 кас. Чилин кьадардиз килигна дуьньядин вадлагьай чкадал ала, агьалийрин кьадардал гьалтайла ругудлагьай чкадал ала. Чилинни агьалийрин чӀехивиляй Бразилия — Кьибледин Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат я.
Кьилин шегьер — Бразилиа я, маса къайдада адаз Бразилия лугьуда. Алай чӀаван президент — Мишел Тремер я.
Байрамкохалы
Байрамкохалы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Бразилия
Пуд виш йисалай пара вахтунин къене ам Португалиядин колония тир. Бразилия 1500-лагьай йисуз Педру Алвариш Кабралди ахъана, Кьибледин Америкадин къерехдал эвичӀайла. 1533-лагьай йисалай гатӀумна Бразилиядин колонизация эгечӀ хьана. Бразилиядин империя тӀвар алаз ада 1822-лагьай йисуз вичин аслутуширвал малумарна. 1889-лагьай йисуз Бразилиядикай республика хьана. АкӀ ятӀани адан кьве палата авай парламент (гила адаз Конгресс лугьуда) 1824-лагьай йисуз туькӀуьрна, садлагьай конституция кьабулайла. Гилан конституциядив кьурвал, Бразилия федератив республика я — Федерал округдикай, 26 штатдикай ва 5564 муниципалитетдикай ибарат тир галкӀ.
Байрамкохалы
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьибле патахъ 19,5 км яргъал чка кьунва.
Бразилия
КъВБ-дин номинал чӀехивилиз килигна Бразилиядиз дуьньядин кӀуьдлагьай экономика ава, гьакӀни маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай гьиссабунай иридлагьай чкадал ала. Экономикадин рекьяй тухунвай реформайри уьлкведиз виридуьньядин тестикьун гъана. Бразилия СМТ, G20, ВАТ, Меркосур, Кьибледин Америкадин миллетрин галкӀ ва маса халкьарин арада авай тешкилатрик акатзава. ГьакӀни ам БРИКС-дик ква.
Байрамкохалы
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 039 кас яшамиш жезва. Лезги хуьр я.
Бразилия
Португалияди (виликан метрополияди) уьлкведин медениятдиз зурба таъсир авуна. Португал чӀал — уьлкведин официал ва саки тек сад тир рахунрин чӀал я. Агьалийрин чӀехи пай католикар я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Бразилия дуьньядин виридалайни чӀехи уьлкве я.
2014-лагьай йисуз Бразилияди футболдай дуьньядин чемпионат тухвана, 2016-лагьай йисуз — Риу-де-Жанейруда Гатун олимпиядин къугъунар – 2016 хьана.
Алай мукь (чка)
Чилин кьадар — 8 515 767, 049 км² Бразилияди Кьиблепатан Америкадин рагъэкъечӀдай ва юкьван пад кьунва. Кефер патай кьибле патаз виридалайни чӀехи яргъивал 4320 км, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз −4328 км я. Чилини Эквадор квачиз, ам континентдин вири уьлквейрихъ галаз са сергьятда ава. Адаз Франк Гвианадихъ, Суринамдихъ, Гайанадихъ, Венесуэладихъ (кефердин пата), Колумбиядихъ (кефердинни рагъакӀидай пата), Перудихъни Боливиядихъ (рагъакӀидай пата), Парагвайдихъни Аргентинадихъ (кьиблединни рагъакӀидай пата) ва Уругвайдихъ (кьибледин пата) галаз умуми сергьят ава. Къураматдин сергьятдин яргъивал — 16 885 кьван км я. РагъэкъечӀдай патай адан къерехар Атлантик океанди кьунва, къерехдин цӀарцӀин яргъивал — 7 367 агъзур км я. Бразилиядин ибаратдик са шумуд архипелаг акатзава, месэла — Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Паулу и Триндади-э-Мартин-Вас.
Рельеф
Уьлкведин кефердин пата Амазонкадин аранди (Амазония) чка кьунва — дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарикай сад тирдан зурба дугун я. Вичин кефердин пата къвез-къвез ам Гвианадин кьулусуван кефердин патан кӀунтӀар авай кьулувилериз элкъвезва (кьакьанвал — 150—700 м, кьилдин кукӀвар 1200 метрдал кьван). Абур гьукуматдин сергьят тирвал Серра-Имерадин, Серра-Паримадинни Серра-Параймадин (Рорайма сув — 2772 м) тик рагари элкъуьрна кьунва. Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.
Къерехдин суван битавар (Серра-ду-Мар, Серра-да-Мантикейра ва мсб) 2890 м (Бандейра сув) кьакьанвилел кьван агакьзава.
Уьлкведин саки вири амай территория Бразил кьулусува кьунва. Ам кьибледин ва кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ кьакьан хъижезва, гьакӀни ам къерехдин Атлантикадин арандин гуьтӀуь къерехдихъ садлагьана аватзава.
Атлантикадихъ гвай битаврилайни амай кӀунтӀарилай («бразилид») Серра-ду-Эспиньясу рагъакӀидай патахъ тектоникадин аватунагрин чкадал къатунин ва моноклинарно-къатунин кьулувилерин чӀул экӀя хьанва (Паранадин лавадин плато ва мсб). Юкьва ва кефердин пата цоколдин кьулусуварни кьулувилер артух жезва, абур платойрихъ (шападар) галаз нубатдалди дегиш жезва.
РагъакӀидай пата Бразилиядин территориядиз Парагвай вацӀун вини кьилин аккумуляциядин аран (Пантанал) гьахьзава.
Климат
Бразилиядиз лап чими климат хас я. Юкьван гьисабдалди вацран температура 16-29 градусрин арада галтад жезва. Анжах кьакьан рагъэкъечӀдай патан массиврал юкьван гьисабдалди июлди температура 12-14 градусрин арада ава, кьезил мекь мумкин я.
Бразил кьулусуван юкьвани Пантаналда — субэкваториал ламу климат (йиса 1400—2000 мм къвалар къвазва), температурайрин чӀехи амплитудаяр хас я (иллаки акьалтӀайбур — 45-50-дал кьван °C), кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай пата йиса къвазвай къваларин кьадар 500 мм-дал кьван тӀимил жезва, марфар лап кьериз къвазва — им мукьвал-мукьвал яргъал фейи кьурагьвилин район я.
РагъэкъечӀдай патан сергьятриз пассатдин тропикдин, лап чими ва ламу климат хас я, ина куьруь кьурагьвал авай период жезва. Кьулусуван кьибледин пата датӀана ламу климат жедайди, Парана платодал тропикдин ва вине авай рагъэкъечӀдай патан районра (24° кьибледин гьяркьуьвилелай кьибледал кьван) субтропикрин климат жеда.
Къенепатан ятар
ВацӀун чил лап къалинди я. Вири Амазониядиз, Гвианадин кьулусуван кьибледин патаз ва Бразил кьулусуван кефердин патаз Амазонка вацӀун системади яд гузва. Бразил кьулусуван кьибледин патаз Уругвайни Парана вацӀарин системайри яд гузва, рагъакӀидай патаз — Парагвай вацӀу (Паранадин агъавацӀ) яд гузва; рагъэкъечӀдай пад Сан-Фрасиску вацӀун бассейндик ква, кьулусуван кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай сергьятриз дуьм-дуьз Атлантикадин океандиз авахьзавай куьруь вацӀари яд гузва (абурукай виридалайни яргъиди Парнаиба вацӀ я). ИчӀи (анжах) Амазонка вичин рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай агъавацӀарихъ галаз вири йисан къене цив ацӀайди ва гимийривай къекъвез жедайди я.
Бразил кьулусуван вири вацӀариз (акьалтӀай кефердин патан вацӀарилай гъейри) яд харжунин садлагьана жезвай галтад хьунарни зурба селер хас я. ВацӀарал «гуьрцеларни» чарчарни жедайди. Гьа гьисабдик Игуасу чарчар (са тӀвар алай Паранадин агъавацӀал алайди), Урубупунга ва Сети-Кедас чарчар — Паранадал алайбур, Паулу-Афонсу — Сан-Франсискудал алайди).
Кьулусуван вацӀариз гидроэнергиядин чӀехи запасар ава, амма абур ичӀи (анжах) куьруь кьатӀарал гимийривай къекъвез жедайбур я, Парнаиба ва Сан-Франсиску квачиз. ГьакӀн Абуна — Бразилиядин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай вацӀ — 375 км тамам яргъивал аваз, амма ичӀи вичин 320 км-дал гимийривай къекъвез жедайбур я.
Чилинмикит
Бразилия Латин Америкадин виридлай чӀехи гьукумат я, Кьибле Америка материкдин саки зур пай кьунва.
Майдан — 8 514 215,9 км², им дуьнья къураматдин 5,7 % я. ЧӀехивиляй (Россия, Канада, Китай ва АСШдилай кьулухъ) — вадлагьай чкада ава.
Кьибле Америкада чка кьунвай гьукумат. Кефер патай кьибле патахъ виридлай пара яргъивал — 4320 км, рагъэкъечӀдай патайни рагъакӀидай патахъ — 4328 км. Кьибле Америкадин са Чилини Эквадордилай гъери, вири гьукуматрихъ сергьятра ава: кефер пата — Франциядин Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, кеферни — рагъакӀида пата — Колумбия, рагъакӀида пата — Перуни Боливия, кьиблединни — рагъакӀидай пата Парагвайни Аргентина, кьибле патани Уругвай. Къураматдин сергьятрин яргъивал — 16 агъз. км. РагъэкъечӀдай патай Атлантик океандин ятари кьунва, цин къерехдин зулун яргъивал — 7,4 агъз. км.
Штатар ва федералдин округ
Бразилия — федератив республика; какатзава 26 са эхтияр авай — штатар (estados), ва 1 федералдин (кьилин шегьер) округ (Бразилиа).
Сирхи чӀал
Сиргьи чӀал (чпин тӀвар: СирхӀва [sirħwä (sirħä)]) - сиргьийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва. Рахадайбурун кьадар - 10-14 агъзур кас кьван я.
Андуз (набатат)
Андуз (лат. Ínula) — Астра хьтинбурун сихилдик акатзавай гзафйисан набататар. Европа, Азия ва Африкада экъечӀзава.
Андузар чӀехи хъипи цуьквер галай гзафйисан, кьериз са йисан набататар я.
Илимдиз 110 кьван андуздин жуьреяр малум я.
Андуздин дувулрик сагъардай хасият гала.
Бактлук наибвал
Бактлук наибвал (Бактлукское наибство) — 1895 — 1928 йисара Авар округдик акатзавай администрациядин тек.
Наибвилин кьилин хуьр — Агъа Батлух хуьр тир.
Тарих
1899 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Администрациядин паюнар
Бактлук наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Буровдал
Буровдал (Burovdal) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин лап кефер пата, Гирдыманчай вацӀун чапла пата ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанриз элкъвенвай татар я. Диндал гьалтайла шии мезгьебдин мусурманар я.
1918 йис
1918 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀемуьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1918-лагьай йис я. XX виш йисан 18-лагьай йис.
Борч
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай патахъ, Ахцегь вацӀун дугуна чка кьунвайди я.
Тарих
XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Борч хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдин Ахцегьпара-2 хуьрерин жемятрин садвалдин составдик квай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз хуьре, сихилдин кьадаррикай аслу тахьана, агьалийрин кьадардикай асул яз кавхаяр авай. ГьакӀ, гьар 20 кӀвализ са кавха къвезвай. ГьакӀни хуьре са чавуш авай. 1839 йисуз хуьр, вири Ахцегьпарадихъ галаз, Урусатдин империядик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. 1928 йисуз Борч цӀийиз арадал гъанвай Рутул райондин составдик кутунвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре са касни авачир. 2008 йисуз хуьре 16 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Борч хуьруьн агьалияр 2 290 кас тир.
1919 йис
1919 йис (са агъзурни кӀуьдвишни цӀекӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1919-лагьай йис я. XX виш йисан 19-лагьай йис.
Чандагьар
Чандагьар (Çandahar) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин чӀехи пай азербайжанриз элкъвенвай татар я. Диндал гьалтайла шии мезгьебдин мусурманар я.
Муги хуьруьнсовет
«Муги» хуьруьнсовет (Село Муги) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Муги хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 177 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Великент
Великент (Великент) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Великент» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 28 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀал, «Берикей» ракьун - рекьин станциядал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Къубадай атанвай Вели тӀвар алай касди кутунвай.
XIX виш йисуз Великент хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Салик ва Хан-Мамед-Кала (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3755 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 4282 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Великент хуьруьн агьалияр 967 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
ТӀвар-ван авай ксар
Великент хуьр, Киласа (1782 - ?), Фатали (1680 - 1760), Михрали (XIX виш ийс) зарийрин ватан я.
1900 йис
1900 йис (са агъзурни кӀуьдвишлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1900-лагьай йис я. XIX виш йисан 100-лагьай йис.
Мератх (округ)
Мератх (урус Мератх) тахьайтӀа Мирут (Meerut) - Уттар-Прадеш индиядин штатда авай округ. Административ юкь - Мератх шегьер я. Округдин майдан 2522 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 2 997 361 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 64,79 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.
Ахай-Отар
Ахай-Отар (Ахъай-Отар) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 6 км яргъал гала.
Агьалияр
1926 йисан малуматриз килигна Ахай-Отар хуьре 72 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 56 (77 %) къумукьар, амайбурни чеченар тир.
Гила агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Гьумбет район
Гьумбет район (Гумбетовский район, Бакълъул мухъ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Мехельта хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Гьумьбет район Къазбек, Буйнакск, Унцукул, Хунзах ва Ботлих районрихъ галаз са сергьятра ава. Кефер патай Чечня Республикадихъ галазни сергьятарзава.
Райондин чилерин майдан — 730 км² я.
Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Анди округдин чилерал, Ботлих кантондиз талукь тир Гьумьбет подкантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 25.12.1930 тарихдин къарардалди, подкантон райондиз элкъуьрнай. 1963 йисуз район терг авуна адан чилер Къазбек ва Ботлих хуьруьн районрихъ гилигнай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гьумьбет райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика: