cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вашингтон
Вашингтон (Вошингтон) (Washington) — инглис тӀвар ва я фамилия.
ПӀ
ПӀ, пӀ — ПӀ, пӀ
Ахцегьрин хуьруьнсовет
«Ахцегьрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ахтынский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Ахцегь хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ахцегь, Къутунхъар, Къурукал, Хкем.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ахцегьрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 15 304 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1395 йис
1395 йис (са агъзурни пуд вишни кьудкъанницӀувад лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1395-лагьай йис я. XIV виш йисан 95-лагьай йис.
ТӀаратӀ
ТӀаратӀ, Пайдах (флаг) — гьукуматрин чӀехи символ я. Пайдахрин илим вексиллология я.
I виш йис
I виш йис, 1-й виш йис (Сад лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1-й йисалай 100-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
1577 йис
1577 йис (са агъзурни вад вишни пудкъанницӀеирид лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1577-лагьай йис я. XVI виш йисан 77-лагьай йис.
Америкадин тӀегъерхъан
Америкадин тӀегъерхъан‎ (лат. Falco sparverius) — гъвечӀи жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Африкада. Бедендин йаргъивал — 19-21 см, бедендин заланвал — 126—166 (дишиди) — 103—120 (эркек) г.
Гьилерин хуьруьнсовет
Гьилерин хуьруьнсовет (Hil bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь сад тир хуьр — Гьил хуьр я.
Рича хуьруьнсовет
«Рича» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ричинский») — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Рича хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Рича, Бедуьхъ.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 522 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 14 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 541 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 1 594 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.
Америкадин цуцӀул
Америкадин цуцӀул
1594 йис
1594 йис (са агъзурни вад вишни кьудкъанницӀикьуд лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1594-лагьай йис я. XVI виш йисан 94-лагьай йис.
Ярусалим
Ярусалим  — дуьньядин виридалайни дегь шегьерикай сад, Пудни пак тир улубра тӀвар кьунвай. Исятда Израиль гьукуматдин кьилин шегьер я.
Абдулатипов Рамазан Гьажимурадан хва
Абдулатипов Рамазан Гьажимурадович (Рамазан ГӀабдулатӀипов) (1946 йисан 4 август, Дагъустандин АССР, Тлярата район, Гебгуда хуьр) — Урусатдин гьукуматдин ва сиясатдин кардар, Дагъустан Республикадин кьил (2013—2017). ГьакӀни, философиядин илимрин доктор, профессор, Урусатдин ТӀебии Илимрин Академиядин академик, философия, культурология, тарих, геометрия, химия ва халкьарин арадин рафтарвилин илимрин пешекар ва дипломат.
Миллетдай авар я.
Футболдай Германиядин чемпионат 2019/2020
Германиядин Бундеслига 2019/20 (Die Bundesliga 2019/20) — Германиядин футболдин лигайрин системадик акатзавай лап вини дережадин 57-лагьай сезон я.
Чемпионрин титул Муьнхендай тир "Баварияди" вахтунилай вилик къачуна.
"Бавариядин" форвард Роберт Левандовски Бундеслигадин квайни-квай бомбардин хьана, 31 матчда ада 34 гол яна. ГьакӀни ам сезондин квайни-квай къугъвадайди хьиз тестикьарна.
Адахъ галаз са клубда къугъвазвай Томас Муьллер квайни-квай ассистент хьана - 33 матчда адаз 21 голдин гунуг ава.
Сара Бернар
Сара Бернар (Sarah Bernhardt; 22 баскӀум 1844, Париж — 26 ибне 1923, хайила ганвай тӀвар Генриетт Розин Бернар (Henriette Rosine Bernard) — асулдай чувуд тир францужви актриса.
Амурдин кард
Амурдин кард (лат. Falco amurensis ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Азияни КӀенин Африкада. Бедендин йаргъивал — 26-30 см, размах крыльев 63-71 см, бедендин заланвал — 188 (дишиди) -155 (эркек) г.
1601 йис
1601 йис (са агъзурни ругуд вишни сад лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1601-лагьай йис я. XVII виш йисан 1-лагьай йис.
Нячанг
Нячанг — Вьетнамдин шегьер. Агьалияр — 0,4 млн. кас.
Бугъда тепе
Бугъда тепе, ва я ЦӀийи Кьуьчхуьр (Бугдатепе) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Кьурагь райондин хуьр. Кьуьчхуьруьхъ галаз "Кьуьчхуьруьнсовет"дик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀун кьере чка кьунвайди я.
ТӀвар
Хуьруьн виликан тӀвар «ЦӀийи Кьуьчхуьр» тир, гуьгъуьнлай адаз Къуьлуьн кӀунтӀ мана гузвай цӀап чӀалан «Бугъда тепе» тӀвар эцигнавай.
Тарих
Тарихдин малуматри шагьидвалзавайвал, 1935 йисуз Кьуьчхуьре совхоз арадал гъанвай, ва 1937 йисуз Мегьарамдхуьруьн районда Гуьлгери вацӀун мукьвал кьуьчхуьрвийриз никӀериз ва тӀулариз цӀийи чилер чара авунвай. И чилел Самур вацӀунни Гуьлгери вацӀун юкьва авай чӀехи кӀунтӀал алай. Инлай мукьвал алай хуьрериз тухудай рекьер авачир. Чилер валари тамарин массиври кьунвай. Амма абурун арада авай ахъа чкайра кьуьчхуьрвийри гьажибугъда цазвай. Сувавийриз и чкадикай хуш атанвай. Куьруь муьгьлетдин къене абуру чилер валарикайни эчӀелин хъчарикай михьна, къуьл ва цил цадай накьв раснавай. 1938 йисан хъуьтӀуьз абуру Кьуьчхуьрдай иниз чпин маларни лапагар гьалнавай. Пара четин вахтар тир, кьетӀендаказ гатуз. Гатун зегьемдив вердиш тахьанвай сувавияр цӀай азардикай хажалатар чӀугузвай, телефвилерни тӀимил тушир. Амма къвез къвез абур цӀийи климатдив вердиш хьанвай. 1957 йисуз Эхмед тӀвар алай кьуьчхуьрвиди ина садлагьай кӀвал эцигнавай. Адан гуьгъуьнаваз иниз муькуь кьуьчхуьрвиярни куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз хуьре 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава.
Хуьре кьулан мектеб, алакъадин идара, фельдшервилинни — акушервилин идара, рахунрин идара, клуб, улубхана кардик ква. Хуьруьн эгьлияр электричестводив, газдив ва са кьадар цив таъмин я. Гуьлгери вацӀал муьгъ эцигнавайди я.
Бугъда тепеда кьуьчхуьруьн эгьлийрилай гъейри, Ахцегь райондин хуьрерай атайбурни авайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 706 касди уьмуьр гьалзавай. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
1604 йис
1604 йис (са агъзурни ругуд вишни кьуд лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1604-лагьай йис я. XVII виш йисан 4-лагьай йис.
Амхар чӀал
Амхар (амх. አማርኛ ) — амхар халкьдин чӀал.
Тебекмахи хуьруьнсовет
«Тебекмахи» хуьруьнсовет (Тебекмахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Агьалияр
Йисариз килигна Тебекмахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 037 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1605 йис
1605 йис (са агъзурни ругуд вишни вад лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1605-лагьай йис я. XVII виш йисан 5-лагьай йис.
Араб алфавит
Араб чӀалан транскрипция.
ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет
«ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсовет» (Gündüzqala bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — ГуьндуьзкӀеле хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ГуьндуьзкӀеле, ПитӀишхуьр.
Андаман гьуьл
Адаман гьуьл (Гьинди океан)
Гутумрин хуьруьнсовет
«Гутумрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Гдымский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Гутум хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гутумрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 339 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1616 йис
1616 йис (са агъзурни ругуд вишни цӀиругуд лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1616-лагьай йис я. XVII виш йисан 16-лагьай йис.
Вандам
Вандам — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда кьведлагьай чкадал ала.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 13 км яргъал чка кьунва. Вандам вацӀун къерехда алайди я. Вандам хуьре, суван ценера «Ирид иерди» (азер. «Йедди гуьзел») тӀвар алай чарчар ава.
Агьалияр
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 8,5 агъзур касди туькӀуьрзавай. Алай чӀавуз хуьре 9 000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пай — лезгияр я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре чирвилер гудай пуд карханаяр кӀвалахзава, абурукай виридалайни чӀехиди 1883 йисуз эцигнавай № 1 мектеб я.
Малдарвал усалдиз вилик фенва, бахчахъанвал гегьенш хьанва. Цазвай набататрикай асулбур — шабалт, шуьмягъар, ичерин жуьреба — жуьре сортар, чуьхверар я. Ичерин виридалай тӀвар акъатнавай жуьре — гызылахмеди я (къизилагьмеди).
Хуьр Къавкъаздин Кьилин цӀийргъинин ценерив, иер акунар авай тӀебият авай чкадал алайвиляй хуьре туризм гзаф вилик фенва. Ина сагъардай центрни ял ядай — кӀвал «Дуйма», рикӀ аладардай центр «Семерана» кардик ква.
Вунгтау
Вунгтау — Вьетнамдин шегьер.
Агьалияр — 0,35 млн кас.
Штул
Штул  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Ашахуьруьхъ галаз «Штул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацӀун чапла пата, Кьурагь хуьрелай 12 км яргъал чка кьунвайди я. Гьуьлуьн дережадилай 1431 кьакьанда ала.
Гьамидов Абдусамад Мустафаевич
Гьамидов Абдусамад Мустафаевич (1966 йисан 21апрельдиз дидедиз хьана; ДАССР, Леваши район, Мекеги хуьр) — Урусатдин гьукуматдин кардар. Дагъустан Республикадин гьукуматдин векил.
Штул
Тарих
XIX виш йисуз Штул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кумухъ хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 278 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Штул хуьруьн агьалияр 1 191 кас тир.
Гьамидов Абдусамад Мустафаевич
Урусат Федерациядин Госдумадин виликан депутат ва Дагъустан Республикадин финансрин министр тир Гьамидов Гьамидан хайи стха я.
Миллетдай — дарги я.
Кеферпатан Къавкъаздин экономикадин район
Кеферпатан Къавкъаздин экономикадин район — Урусат Федерациядин 12 экономикадин районрикай сад. Адак 12 субъектар акатзава:
Районди уьлкведин майдандин вирини-вири 2 % кьунвайтӀани, ина 19 500 000 касди уьмуьр ийизва (им вири Урусатдин агьалидин 13,6 % я).
Чахчах
Чахчах, Вини Чахчах, ЦӀуру Чахчах (Чахчах) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел ала.
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Чахчах хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьредин округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Хужадхуьр ва ГазардкӀам хуьрерихъ галаз Чахчах хуьруьнжемятдик акатзавай.
1944 йисуз Чахчахра са сифте кьилин мектеб эцигнай. Гьа а йисузни хуьре тамам тушир юкьван мектеб кардик кутунай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьре тек са кьуьзекарни аялар амукьнай. Абуру фронтдиз куьмек гун ва гьа вахтунда чпин кьил хуьн патал тежер хьтин четин кӀвалахар ийизвай, зегьметар чӀугузвай.
1967 йисуз хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай патаз, арандиз куьч хьана Чахчах Къазмаяр хуьр кутунай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 463 тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Шихсаидов Хизри Исаевич
Шихсаидов Хизри Исаевич (1947 йисан 1 августдиз дидедиз хьана; Дагъустандин АССР, Буйнакск район, Буглен хуьр) — советрин ва урусатдин гьукуматдин кардар. Дагъустандин Милли КӀватӀалдин председательвилин къуллугъдал ала.
Миллетдай — къумукь я.
Уьмуьрдин рехъ
Хизри Шихсаидов 1947-лагьай йисан 1-лагьай августдиз Буйнакск шегьерда дидедиз хьана. Къумукь я. Адан хзан Буглен хуьряй я. Бязи малуматралди, Шихсаидов Буглен хуьре дидедиз хьана.
1970-лагьай йисуз Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила Дагъустандин гьукуматдин аграрный университет), 1982-лагьай йисуз Ростовдин лап вини дережадин партиядин мектеб акьалтӀарна.
Вичин хайи хуьре гьар йисуз Шихсаидова азаддиз юкьварар кьунай акъажунар тешкилатзава.
1971-лагьай йисалай гуьгъуьниз — Дагсадвинтрестда агроном яз, «Дагвино» садхьуник квай «Марковский» совхозда кьилин астроном яз, ахпа республикадин хуьруьн майишатдин карханайра ва партиядин органра гьа жуьредин къуллугърал кӀвалахна («Агропромхимия» МРПО-дин кьил, Госкомпромприродадин кьилин эвез, Буйнакскдин халкьдин депутатрин райсоветдин кьилин эвез, ДР-дин Лап вини дережадин советдин кьилин эвез тир).
1985-1990-лагьай йисарин къене — ДАССР-дин Лап вини дережадин советдин депутат тир, XI эверун.
1990-1995-лагьай йисарин къене ДР-дин — Лап вини дережадин советдин халкьдин депутат.
1992-лагьай йисан ноябрдилай 1995-лагьай йисал кьван — «Дагвино» республикадин контрактдин корпорациядин президент я.
1995-лагьай йисуз ам ДР-дин Халкьдин алтӀушунин депутат яз хкяна. Гьа йисуз ам ДР-дин Гьисабунин палатадин кьилин чкадал тайинарна.
1997-лагьай йисан августдиз ам ДР-дин Гьакиматдин кьилин чкадал тайинарна. Гьа са вахтунда ам ДР-дин Гьукуматдин советдин кьилин садлагьай эвез тир.
Хутхул хуьруьнсовет
«Хутхул» хуьруьнсовет (Сельсовет «Хутхульский») — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Хутхул хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хутхул, Мисси.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 848 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 8,1 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 884 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 976 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.
Эмирван
Эмирван — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 16,5 км яргъал чка кьунва. Эмирван хуьр, Кьвепеле райондинни Исмаилли райондин тӀебиатдин сергьят арадал гъанвай Гекчай вацӀун чапла къерехда, асул яз тамунни суван чкада алайди я.
Тарих
Ч.э.в. II виш йисуз и хуьр алпанрин халкьар яшамиш жезвай чка тир. Ина гилани алпан девирдиз талукь тир тарихдин чкаяр ава, мисал патал, дегь алпан сур. Адалай ахпагьан чӀавара иниз эрменияр куьч хьана ацукьнавай. Амма Суван Къарабагъдин гьуьжетдилай кьулухъ хуьре авай эрменийрин вирида хуьр гадарна хъфенвайвиляй алай чӀавуз хуьруьн агьалийрин вири лезгийри туькӀуьрзава.
Агьалияр
Вилик хуьруьнвийрин асул кӀвалах малдарвал, кьетӀендаказ хперхъанвал тир. 20 виш йисан сифте кьилера, СССР гьукумдин чӀавуз хуьре «Самур» колхоз кардик квай. А колхозда ксари хперхъанвилелай гъейри, туьтуьн ва къуьл цунин крарал алахънавайди тир.
Эмирванвияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвез - къвез канда жезва.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са мискӀин, кьве мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8 — 9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.
Экология
Эколо́гия (дегь.-грек. οἶκος — яшамиш жезвай чка, кӀвал, мулк ва λόγος — фикир, чирвилер, илим) — чан алай организмрин сад — садахъ галаз ва абур элкъуьрна кьунвай гьаларихъни затӀарихъ галаз алакьа чирзавай илим. И термин, садлагьай сефер 1866-й йисуз вичин «Организмрин умуми морфология» улубда немецви биолог Эрнст Геккельди теклифнай.
1631 йис
1631 йис (са агъзурни ругуд вишни къанницӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1631-лагьай йис я. XVII виш йисан 31-лагьай йис.
Урхучимахи хуьруьнсовет
«Урхучимахи» хуьруьнсовет (Урхучимахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Урхучимахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Урхучимахи, Куримахи, Цунимахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Урхучимахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Лезги Википедия
Лезги Википедия — лезги чӀалал Википедия я.
ГадацӀийихуьруьнсовет
«ГадацӀийихуьруьнсовет» (Gədəzeyxur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь сад тир хуьр — ГадацӀийихуьр хуьр я.
Аврелий Августин
Аврелий Августин - (лат. Aurelius Augustinus Hipponensis, 13 ноябр 354, Тагаст, Нумидия — 28 август 430, Гиппон, Карфаген) - хашперес диндин фикирхъанни, дааватхъан, 395 йисалай Гиппонан епископ. Хашперес диндин дахрикай сад я, адалай кьулухъ адан пад кьазвайбурун кӀеретӀ Августинар туькӀуьр хьана. Хашпересрин рагъакӀидай патанни рагъакъатдай патан динри ам пак кас хьиз кьабулзавайди я.
Уьмуьр
Августин (Аврелий) Африкадин вилаят нумидияда дидедиз 354 йисан 13 ноябрдиз хьана. Чирвилер ада вичин рикӀ кузвай хашперес тир дидедивай къачуна.
1931 йис
1931 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанницӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1931-лагьай йис я. XX виш йисан 31-лагьай йис.
1642 йис
1642 йис (са агъзурни ругуд вишни яхцӀурникьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1642-лагьай йис я. XVII виш йисан 42-лагьай йис.
Космосдин финиф
Космосдин финиф — космосдиз, ва я космосдай сиягьат, я тухун я. Чилинни космосдин арада ачух тир сергьят авайди туш. Халкьаринарайрин авиациядин федерацияди кьабулнавай сергьят Чилин чининилай 100 км-дин кьакьанвал я. И кьакьанвиле цавай фидай аппаратдин аэродинамик къуватрин таъсирдин куьмекдалди лув гун патал, садлагьай космосдин зарбвал герек я. , ва и финифдиз аэродинамик финиф ваъ, орбитал финиф лугьуз жеда.
Лезги кхьинар
Лезгирин кхьин — лезги чӀалан кхьинрин хатӀ.
Латин алфавит
Гьарфар IPA-да гьикӀ жедатӀа къалурун:
Кирилл алфавит
Лезги чӀала 54 ачух тушир лишан ава ва гьабур алфибда тунач чи чин чӀал чӀурхьуй лугьуз
Турциядин лезги хуьрер
Туьркида авай лезги хуьрер — Туьркида цӀудлай гзаф ва са кьадар лезгияр хуьрер сиягь кӀеник къалурна.
1932 йис
1932 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀикьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1932-лагьай йис я. XX виш йисан 32-лагьай йис.
Рагъ
Рагъ (символ: ) — Ракъинин системадин тек сад тир гъед. Ракъинин системадин муькуь объектар Ракъинилай элкъвезва: планетаярни абурун спутникар, карлик тир планетаярни абурун спутникар, астероидар, метеороидар, кометаярни космосдин руг. Ракъинин масса вири Ракъинин система гьисабдиз къачурла жезвай массадин 99,866 % тешкил ийзва. Ракъинин чукӀурун (излучение) Чиле авай уьмуьр хуьзва.
Рагъ гьидрогендикай (массадин ~73 % ва къенен кьадардин ~92 %), гьелийдикай (массадин ~25 % ва къенен кьадардин ~7 %) ва маса гъвечӀи концентрацияда авай химиядин элементрикай ибарат я: ракьуникай, никелдикай, оксигендикай, азотдикай, кремнийдикай, гугуртдикай, магнийдикай, карбондикай, неондикай, кальцийдикайни хромдикай.
Ракъинин юкьван къалинван 1,4 г/см³ я, яни Кьейи гьуьлуьн цин къалинвилиз барабар я. Спектрдин синифриз паюниз килигна, Рагъ G2V («хъипи карлик») типдиз талукь я. Ракъинин ччинин температура 6000 К кьван хкаж жезва, гьавиляй Рагъ саки лацу экв гузва, амма мадни къуват авай чукӀурунин гъиляй ва спектрдин гъвечӀидалгъадин пай Ччилин атмосфера патай туькьуьнин гъиляй, Ракъинин дуьз экв чи планетадин ччинин патав сакӀус хъипи ранг къачузва (алахьай цава, цавукай чкӀанвай экуьнин аби рангунин жемда галаз, Ччиле авай объектрин умуми экуь авун мадни лацу жезва).
Ракъинин спектра ион хьанвай ва нейтрал тир металлрин цӀарар, ва гьакӀни, ион хьанвай гьидроген ава. Чи НекӀедин Рекье 100 миллиардлай гзаф гъетер авагаллактикада. ИкӀ хьайла, чи галлактикадин гъетерин 85 % — Ракъинлай тӀимил къати тир гъетер я (чпин лап гзаф кьадарда абур яру карликар я). Кьилин сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал атунин вири гъетер хьиз, Ракъинин энергия термохвехуьнин синтездалди арадиз къвезва. Рагъ къачуртӀа, адан энергиядин гзаф пай гьидрогендикай гьелий синтездалди гьасил жезва.
Ракъинин Ччиликай яргъавал — 149,6 млн км — тахминан, астрономиядин текдиз барабар я, вилериз аквадай пӀипӀен диаметр лагьайтӀа, Вацран хьиз, — зурградусдилай тӀимил кьван чӀехи я (31—32 декъикъа). Рагъ НекӀедин Рекьин юкьвалай тахминан 26 000 экуьнин ийса ава, ва НекӀедин Рекьинилай элкъвезва (са элкъвена кьил-кьиле ягъун 200 млн ийсалай гзаф я). Ракъинин орбитал тядивал 217 км/с барабар я, — и тегьерда, Рагъ са экуьнин ийс 1400 ччилин ийсан къене физва, са астрономиядин тек лагьайтӀа — 8 ччилин ийкъан къене.
Ракъинин физикадин хсусивилер
(Ччилин 109 диаметр) (Ччилин 11 917,607 майдан) (Ччилин 1 301 018,805 къенен кьадар) (Ччилин 55,2)
Ракъинин хвех
Тахминан 150—175 агъзур км радиус авай (яни, Ракъинин радиусдин 20—25 %) ва термохвехуьнин реакцияр физвай Ракъинин юкьван патаз Ракъинин хвех лугьуда. . Хвехуьнин веществодин къалинвал 150 000 кг/м³ тешкил ийизва (цин къалинвилилай 150 сефер гзаф я ва Ччиле авай виридалайни чӀехи къалинвал авай металлдин — осмий металлдин къалинвилилай ~6,6 сефер гзаф я), хвехуьнин юкьва авай — 14 млн К-лай гзаф я. SOHO миссия патай кьиле тухванвай ганайбурун (данные) анализ, къалурнава хьи, хвехуьна Ракъинин вичин гигинилай элкъуьрунин тядивал (скорость) Ракъинин ччинив гекъигайла гзаф кьадарда чӀехи.
Хвехуьна протон-протондин термохвехуьнин реакция кьиле физва, ва и реакциядин нетижада кьуд протондикай гелий-4 арадиз къвезва. Идахъ галаз, гьар са секунддин къене 4,26 млн тонн вещесто чукӀуруниз элкъвезва, амма и чӀехивал Ракъинин массади гекъигайла — 2 тонн — затӀни тушир кьадарда гъвечӀи я. Хвехуьнин чара-чара зонайрин патай хкатзавай къуватлувал (мощность) а зонайрин Ракъинин юкьва кьван авай яргъивилилай асул я. И къуватлувал, теориядин гьисабунралди, юкьва кьван хкаж жезва. И тегьерда, са инсандин къенен кьадардиз (0,05 м³) 285 Ккал/югъ (1192 кДж/югъ) чимивилин хкатун аватзава — имни ччан алай ксун тийизвай инсандин чимивал хкатунилай са дережа кьван тӀимил я. Ракъинин вири къенен кьадардин гекъигай (удельный)энергиядин хкатун лагьайтӀа, ам мадни кьве дережа тӀимил я. Ихьтин гъвечӀи энергиядинхкатун себеб яз, гьидрогендин игьтиятар гьеле термохвехуьнин реакцияр хуьн патал мадни са шумуд миллиард ийс кьван бес я.
Хвех — Ракъинин термохвехуьнин реакциядин нетижада арадиз къвезвай энергияни чимивал авай тек сад тир чка я, Ракъинин маса чкаяр а энергиядал ифирнава. Хвехуьнин вири энергия, фотосфера кьван, галай-галайвал вири къатарин къеняй физва; и энергия ракъинин экв ва кинетик энергия тегьерда чкӀизва.
1933 йис
1933 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1933-лагьай йис я. XX виш йисан 33-лагьай йис.
Ферментар
Ферментар, я энзимар (fermentum, ζύμη, — мая) — адет яз, чан алай системайра химиядин реакцийриз йигинвал гудай (катализация ийидай) ладзарин молекулар, я РНК молекулар (рибозимар), я абурун комплексар я.
Вини ЦӀийихуьруьнсовет
Вини ЦӀийихуьруьнсовет (Yuxarı Zeyxur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Аноа
Аноа (лат. Bubalus depressicornis) — жуьре гамиш хзан кьве карчарин (Bovidae). Бедендин йаргъивал — 160 см, бедендин заланвал — 150 —300 кг.
Чеперин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Чепер хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гутумрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 667 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1934 йис
1934 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀикьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1934-лагьай йис я. XX виш йисан 34-лагьай йис.
Андорра
Андорра (Andorra) — Франциядинни Испаниядин арада, рагъэкъечӀдай патан Пиренейда авай князлух я.
География
И гьукуматдин кьилин шегьер Андорра-ла-Велья Европадин виридалайни кьакьан шегьер я. Ам гьуьлуьвай 1029 метрдин кьакьанвиле ава.
ЧӀал
Андоррадин гьукуматдин чӀал каталан чӀал я. Ина француз ва испан чӀаларикайни менфят къачузва.
1721 йис
1721 йис (са агъзурни ирид вишни къаннисад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1721-лагьай йис я. XVIII виш йисан 21-лагьай йис.
1722 йис
1722 йис (са агъзурни ирид вишни къанникьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1722-лагьай йис я. XVIII виш йисан 22-лагьай йис.
Антарктида
Антарктида (ἀνταρκτικός) — Дуьньядин виридалайни кьиблепата авай континент. Майдан — 14 107 000 км². Агьалияр — 1.000 (хъуьтӀуьз) — 4.000 (гатуз) кас.
1936 йис
1936 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀиругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1936-лагьай йис я. XX виш йисан 36-лагьай йис.
Усиша хуьруьнсовет
«Усиша» хуьруьнсовет (Усишинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
1735 йис
1735 йис (са агъзурни ирид вишни къанницӀувад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1735-лагьай йис я. XVIII виш йисан 35-лагьай йис.
Дагъустандин тӀаратӀ
Дагъустандин тӀаратӀ — Урусатдин Федерациядин субъект тир Дагъустан Республикадин гьукуматдин символ. 2003 йисан 19 ноябрьдиз тестикь авунвайди я.
ТӀаратӀдин гьалар
Дагъустан Республикадин тӀаратӀ — барабар чӀехивал авай, вини — къацу, юкьван — цавун ва агъа — яру рангарин пуд къаткай зуларикай ибарат тир дуьз пипӀерин парча я. ТӀаратӀдин гьяркьуьвилин адан яргъвилив гекъиг хьунухь — 2:3 я.
Усиша хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Усиша хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 020 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Дагъустандин тӀаратӀ
Рангарин символика
Цавун — республикадин райгъэкъечӀдай пад кьунвай Каспи гьуьлуьн ранг, дагъустандин халкьарин иервал ва гьейбатлувал къалурзава.
Тарих
Урусатдин империя чӀавуз Дагъустандин чӀехи пай ва Чечня Терек вилаятдик акатзавай, ва чпин символикаяр авачир.
1919 йисан сентябрь вацра Чечнядин Ведено хуьре имам Узун-Гьажиди Къеферпатан Къавкъаз Урусатдин империядикай азад хьана Къеферпатан Къавкъаздин эмират арадал атанвайди малумарнай.
Эмиратдин тӀаратӀ — къацу парчадал лацу зур варз ва адан винел алай пуд гъед тир.
Калукрин хуьруьнсовет
«Калукрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Калукский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Калук хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Калукрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 267 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Америкадин Садхьанвай Штатар
Америкадин Садхьанвай Штатар, гьакӀни АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка (United States of America, USA, U.S., the USA, America, the States) — Кеферпатан Америкада авай гьукумат я. Чилин кьадар — 9,5 млн км² я   (дуьньяда 4-лагьай чкадал ала). Агьалийрин кьадар — 320 млн кас я (2013 йисан къимет, дуьньяда 3-лагьай чкадал ала). Кьилин шегьер — Вашингтон я.
Садхьанвай Штатар кефер патай Канададихъ галаз ва кьибле патай — Мексикадихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни Урусатдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Адан къерехар рагъэкъечӀдай патай Атлантик океанди, рагъакӀидай патай — Лас океанди, кефер патай — Кеферпатан МуркӀарин океанди кьунвайди я.
Америка — федератив садвал я ва 50 штатрикай ва Колумбия федерал округдикай ибарат я. Идалайни гъейри, Вест-Индияда авай Виргин островар, Пуэрто-Рико, РагъэкъечӀдайпатан Самоа, Гуам ва Океаниядин пара кьадарда островар Америкадиз талукь я.
Конституциядин жигьетдай Америкадиз официал чӀал авач. Агьалидин чӀехи пай инглис чӀалал рахазва лугьуз и чӀал гьукуматда де-факто официал чӀал хьиз физва. Этнографиядин жигьетдай Садхьанвай Штатар виридалайни цӀару ва жуьреба-жуьре культура авай гьукуматрикай сад я. Авай гьалар чара-чара уьлквейрай ва континентрай Америкадиз чӀехи масштабра физвай миграциядин нетижада арадал атанва. Пулунин тек — АСШдин доллар я. АСШдин агьалийриз американвияр лугьузвайди я, адет тирвал Садхьанвай Штатрин тӀварцӀин альтернатива хьиз Америка тӀваруникай менфят къачузвайди я.
Америка — федератив конституциядин республика я. Ихтиярар федератив регьбервилин ва штатрин регьбервилин арада чара жезва. 50 штатдикай гьардав чпин конституция, гьукуматдин органрин ва идара авунин система гва. Кьилиз акъуддай, законар акъуддай ва дувандин гьакимвилерин патай Президентди, АСШдин Конгрессди ва Лап Кьилин Дуванди векилвал ийизвайди я.
Гила дуьньяда АСШдин экономикадив виридалайни кьакьан КъВПдин дережа гва (16,7 трлн доллар 2013-лагьай йисуз, вири дуьньядин КъВпдикай 23 % ава, маса къачунин алакьун глобал паритетдикай 19%-дилай пара ава). Гьар инсандал акъатзавай къазанжидин кьадардал гьалтайла Америка Дуьньяда 7-лагьайди я.
АСШ — Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин ва Кеферпатан Атлантикадин Альансдин диб эцигай гьукумат я, СМТдин Хата авачирвилин Советда абурув гьамишан чка гва.
АСШдив къудратар авай яракьламишнавай къуватар гва, гьабурун арада дуьньяда виридалайни чӀехи гьуьлуьн дяведин къуватарни. Чилел абуруз виридалайни чӀехи, вири сад-садал гьалчна, «хвехуьнин» потенциал ава.
Планетадал виридалайни чӀехи экономикадин, политикадин, культурадин ва дяведин таъсир гваз, АСШ кьилди сад тир акьалтӀай гьукумат хьиз гьисабзава.
Уьлкведин тӀвар
1507 йисуз германиядин картаяр кхьидайди Мартин Вальдземюллерди дуьньядин карта туькӀуьрна. РагъакӀидайпатан зурэлкъверда авай чилериз ада садлагьай сеферда «Америка» (America) гана, флоренциядин сифте жугъурайди ва картаяр кхьидайди Америго Веспуччидин гьуьрметдай. 1776-лагьай йисуз виликан британиядин колоностри АСШдин аслу туширвилин декларацияда садлагьай сеферда уьлкведин гилан тӀвар кардик кутуна — «unanimous Declaration of the thirteen united States of America». Са арадлай United States of America тӀвар — Америкадин Садхьанвай Штатар — 1776-лагьай йисуз официал рекьелди кьабулна II Америкадин Континентал Конгрессда кьабул хьанва (1775-лагьай йисан 7-лагьай кьамугдиз кьабулнавай «Садхьанвай колонияр» тӀварцӀин чкадал). 1778-лагьай йисан франциядинни америкадин икьрарра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар (United States of North America) кӀвалахарзава.
Са арадлай тӀварцӀин куьруьн къайдани, гила мукьвал-мукьвал кардик кутадай, арадал акъатна: United States (Садхьанвай Штатар). И тӀварни адалай куьруь къайда — Штатар (States) — Континентал конгрессдин протоколра кардик кутазвай тир. «U.S.» аббревиатура Джордж Вашингтондин 1791-лагьай йисан чарарра гьалтзава, «U.S.A.» аббревиатура 1795-лагьай йисуз сифтени-сифте арадал акъатна.
Лезги чӀала са шумуд уьлкведин тӀвар ава: АСШ, Садхьанвай Штатар, Штатар, Америка ва мсб.
СССГ-дин статистикадин документра ва журналра Кеферпатан Америкадин Садхьанвай Штатар тӀвар гегьеншдаказ кардик кутазвай тир.
Миллетдин символар
АСШдин гьукуматдин пайдах — 13 яруни цӀиргъидалди (нубатдалди) дегиш жезвай лацу зулуникай (7 яру ва 6 лацу зул) ибарат тир парча я. Пайдахдин вини чапла пипӀе лацу вад пипӀен гъетер квай дуьз пипӀерин кьудпипӀенди ала. Гъетерин кьадарни штатрин кьадар сад хьиз я — 50.
13 зулуни 13 виликан колония къалурзава. И колонийри, 1776-лагьай йисан 4-лагьай чиледиз тухванвай Кеферпатан Америкада авай англиядин колониярин векилрин континентдин конгрессда кьабулнавай АСШдин аслу туширвилин декларациядив кьурвал, сад хьайила Америкадин Садхьанвай Штатар тещкил авуна (Вирджиния, Делавэр, Джорджия, Массачусетс, Мериленд, Нью-Гемпшир, Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Род-Айленд, Коннектикут, Кьиблепатан ва Кеферпатан Каролина).
АСШдин миллетдин гимн — «Гъетерни зулар авай пайдах» официал рекьелди 1931 лагьай йисуз кьабулнава. Гафар гимндин патал 1814-лагьай йисуз кхьенва.
Гьукуматдин герб — ахъа лувар квай лекьрен суьрет я, лекьре вичин пацара зейтунд таран бицӀи хел ва 13 хьел кьазва. Лекьрен хурал гьукуматдин пайдахдин рангар тикрарзавай щит ала. КӀуфа багъ кьазва, а багъунин винел «E pluribus unum» кхьенвайди я. Лекьрен кьилин винелай — 13 (садлагьай штатрин кьадардиз килигайвал) вад пипӀен гъед цавун ранг авай цифеда
Алай чка
АСШ Кеферпатан Америкадин юкьван пата ала. Чилин виридан кьадар — 9 826 675 км² я. Уьлкведин чил пуд паюникай ибарат я:
Чилин кьадар
АСШ — чилин кьадардин чӀехивилел гьалтайла дуьньяда пудлагьайди тахьайтӀа кьудлагьайди я (къурамат ва гьуьлуьн мулкар кваз). Америка Урусатдинни Канададин гуьгъуьнлай ава, гьакӀни са кӀус Китайдилай алудиз тахьайтӀа адаз пудлагьай чка гуз ава. Садхьанвай Штатрин виридан чилерин майдан алцумунин тегьердилай аслу я (гьисабунин нетижаяр — 9 522 055 км², 9 629 091 км² тахьайтӀа 9 826 676 км² ). ГьакӀни Китайдинни Индиядин арада авай гьуьжет алай чилер гьисабдиз къачузва. Кьилди са къураматдин чилер гьисабдиз къачуртӀа, Америкади Канададилай алудзава, АСШдин вилик кьилди са Урусатдини Китайди чка кьунва.
АСШдин административ паюн
АСШ — федератив республика; 50 штатарни (инг. state) 1 федерал округ (District Federal) акатзава.
Кьадар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Абилов Магьмуд Абдулрзадин хва
Абилрин Магьмуд Абдулрзадин хва (1898 йисан 15 сентябрь, КцӀар район, КӀурхуьр — 1972 йис) — Лезги миллетдин векил тир генерал-майор (1945).
Генерал-майор Магьмуд Абилован тӀвар дуьньядин машгьур генералрин сиягьда гьатнава. Ватандин ЧӀехи дяведа дивизиядиз регьбервал гайи ада дявевилин тактикадиз гзаф цӀийивилер гъанай.
Биография
Лезгийрин кьегьал хва Магьмуд Абдулрзадин хва Абилов 1898 йисуз Кьиблепатан Лезгистандин КцӀар райондин КӀурхуьре дидедиз хьана. Ялама станциядал алай мектебда кӀелзавай, амма 1915 йисуз адан дахдин ва 1917 йисуз — дидедин кьиникьин себебдилай адавай мектеб куьтягьиз хьанач. Буба кьейидилай кьулухъ ам Ялама ракьун — рекьин станциядал кӀвалахиз хьанвай.
Дявевилин къуллугъдал
1920 йисуз Бакуда Яру Армиядин жергейрик экечӀай Магьмуда уьмуьрдин эхирдалди ватандиз къуллугъна. 1921 йисуз Бакуда дявевилин мектеб акьалтӀарай ам къуллугъ авун патал Урусатдиз ракъурнай. Са вахтунда и алакьунар авай жегьил Нижний Новгороддин 17-й дивизиядин 49-й полкунин ротадин командирвиле тайинарнай, 1922 йисалай М. Абилова Азербайжандин 77-й дивизияда къуллугъна. 1929—1930 йисара ам Тбилиси шегьердин дявевилин мектебдин курсант, анаг кӀелна куьтягьайла ротадин командир тир. 1937 уз Бакудиз хтай Магьмудаз Жемшид Нахчиванский, Самедбег Мегьмандаров, Али-Агъа Шихлинский ва Гамбай Везиров хьтин сейли военныйрихъ галаз санал кӀвалахун кьисмет хьана.
1938 йисуз вини дережадин офицервилин курс акьалтӀарай Магьмуд Абиловал Дальний Востокдин Дявевилин Округдин стрелковый корпусдин бригададин разведкадин частунин командирвал ихтибарна. И частуни Япон гьуьлуьн къерехда японрин самурайрихъ галаз женгера кьегьалвилер къалурна.
М. Абилова Ватандин ЧӀехи дяведин тарихдин зурба чинар кхьена. 1939—1941 йисара М. Абилов дивизиядин командирдин заместителвиле тайинарна. Инай ам кӀелун патал Москвадиз, Яру Армиядин Кьилин Штабдин Академиядиз ракъурна. Академия акьалтӀарайла адаз Сибирдин Дявевилин Округдин 146-стрелковый бригададин командирвал тагькимарна. 1942—1943 йисара Лычково-Белый Бордин патав дяведиз гьазур хьайи адан бригадади душмандин сенгерар кьиляй-кьилди чукӀурна, фашистриз Ленинграддиз гьахьдай мумкинвал ганач. Идалай гуъгъуьниз М. Абилова Калуга шегьерда 146-й бригададин бинедал алаз 70-й дивизия туькӀуьрна ва Москва хуьн патал кьиле фейи женгера иштиракна. Адан дивизияди 300-елай гзаф хуьрерни шегьерар фашистрин пацукай хкудна. Десна вацӀун кьерел кьиле фейи къати женгера полковник М. Абилова кьегьялвилинни тешкилвилин чешне къалурна. 1944 йисан мартдилай ада 70-й дивизиядиз регьбервал гана ва гуьгъуьнлай ам II Белорусиядин Фронтдин 250-й Бобруйск дивизиядин командирвиле тайинарна. Адан регьбервилик кваз и дивизия 1944 йисан 22 июндиз фашистрин «Меркез» группировка чукӀурун патал къати женгерив эгечӀна. Дивизияди Белорусиядин вишералди шегьерар ва хуьрер душмандикай азад авуна. Польшадин сергьятар элячӀна, инай фашистар чукурдалай гуьгъуьниз дивизия РагъэкъечӀдай Пруссиядиз гьахьна.
1945 йисан 20 апрелдиз СССР-дин Халкьдин Комиссаррин Советдин къарардалди М. Абиловаз генерал-майордин чин гана. Гьа йисан 7 майдиз М. Абилован кьушунди Эльба вацӀун къерехар фашистрикай михьна ва адан яракьвилин къуватар союзникрин кьушунрихъ галаз гьалтна. Германиядин Бранденбург шегьерда кьиле фейи дяведа къалурай кьегьалвилерай генерал-майор М. Абилов Америкадин «Легион-оф-мерит» ордендиз лайихвилер аваз хьана. Америкадин Президент Гарри Трумена Магьмудаз ракъурай чар дуьньядин басмадин органри сад лагьай чинра басма авуна.
«Лацу кӀвал», Вашингтон:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> Яру Армиядин 250-й дивизиядин командир, генерал-майор Магьмуд Абилова 1943 йисан августдилай 1945 йисан майдал кьван кьиле фейи женгера ва чуьлда дяведин везифаяр кьилиз акъудун патал гьерекатар алакъаламишунин карда лугьуз тежедай хьтин чӀехи алакьунар къалурна. Адан регьбервилик квай дивизияди Десна вацӀал вегьена ва муькуь йисуз Нарев вацӀун рагъакӀидай кьер кьуна. Идалай кьулухъ ада РагъэкъечӀдай Пруссия галайнихъ гьерекат авуна, душмандин чӀехи группаяр барбатӀна, Берлиндив агакьна. Ам даим вичин дивизиядин кӀвенкӀве хьана ва рагъакӀидай патан сюзникрихъ галаз гъалибвилин гьалтун гьазурайбурукай сад хьана. Генерал Абилован кьегьалвилери ва къалурай гьунарри Европада санал операцияр тухунин кардик чӀехи пай кутуна. АСШ-дин Президент Гарри Трумен.
1946 йисан июлдиз Советрин Яракьвилин Къуватрин кьадар тӀимиларунихъ галаз алакъалу яз маса дивизияр хьиз Бобруйск дивизияни чукӀурна. М. Абилова Белорусиядин Дявевилин Округдин 96-й бригададин командирдин заместителвиле, гуъгъуьнлай 28-й Армиядин 41-й корпусдин командирдин заместителвиле къуллугъ авуна.
1951 йисуз генерал-майор М. Абилов Ворошилован тӀварунихъ галай Дявевилин Академиядиз ракъурна. 1954 йисуз инаг акьалтӀарай ам 216-й дивизиядин командирвиле тайинарна. 1955 йисан 13 декабрьдиз Хуьнуьхин министерстводин къарардив отставкадиз экъечӀнай Магьмуд Абилова вичин уьмуьрдин эхирдалди жегьил несил ватанпересвилин руьгьда тербия авунин карда иштиракна. Ватандиз ва халкьдиз къуллугъ авунин рекьяй чешне къалурай М. Абилов Ленинан ордендиз, вад «Яру Пайдах» ордендиз, II дережадин Суворован ва II дережадин Кутузован орденриз, Богдан Хмелницкийдин ордендиз, «Яру Гъед» ордендиз, Польша Республикадин «Виртути-Миллитари» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.
М. Абилов 1972 йисан 2 январдиз рагьметдиз фена. Ам Бакудин «Фехри Хиябанда» кучукна.
Пишкешар
Къуллугъ ийизвай чӀавуз Магьмуд Абилова къачунвай пишкешар:
Етим Эмин
Етим Эмин (Севзиханан хва Мегьамед-Эмин) (1840 йис — 1880 йис ) — чӀехи шаир ва камалэгьли, лезги ва Дагъустандин эдебиятрин 19 виш йисан машгьур классик, халис ватанперес, чӀехи устад, зурба алакьунар авай, халкьдин рикӀ алай зарийрикай сад я. Шаирди кесиб халкьдин дерди-гьал, уьмурдин залан шартӀар дериндай кьатӀана ва абур вичин иер эсерра ахъайна.
Биография
Етим Эмин виликан Куьре округдин Ялцугърин хуьре къази тир Севзиханан хизанда 1840 йисуз дидедиз хьана. Эминан буба Севзихан кӀел-кхьин чидай, дуьньядикай хабар авай, шариатдин къанунрин гъавурдик квай кас тир. Севзихан савад авай, дуьньядикай хабардар кас тирвиляй ва жемятдин арада адаз гьуьрмет авайвиляй ам ирид хуьруьн дувандин къазивиле тайинарнавай. Чаз Севзихан гьихьтин къази хьанайтӀа малум туш, амма ам савадлувилин пад кьазвайди тирди ашкара я. ИкӀ ада вичин чӀехи кьве хцивни — Эминавни Меликав — кӀелиз тунай. ГъвечӀи хва Набидивай буба регьметдиз финикди кӀелиз хьаначир.
Кьеандал медреса куьтягьдалди етим хьайи Эмин, вичин чирвилер давамарун патал Куьре пата тӀвар-ван авай чӀехи алим Алкьвадар Гьажи Абдуллагь-эфендидин медресадиз гьахьнай. Са йисалай медресадин иеси гьаждиз финиз килигна, Эмин Вини Ярагъдал Исмаил-эфендидин медресадиз акъатнай. Ина кӀелай йисара Эмина РагъэкъечӀдай патан халкьарин шииратдиз ва вичи эсеррин туькӀуьрунин кардиз чӀехи фикир гузва. Ада чӀехи гьевесдалди араб ва туьрк чӀалар чирзава. Зари арифдар кас хьайиди адан шиирай ва дувандин къазивилин везифадихъ галаз алакъалу бязи документрай чир жезва. ИкӀ, Мажалисдай тир Мусадин хва Абдуллагьа Эминаз кхьей чарчел ихьтин гафар гьалтзава: «Куьре вилаятдин марифатлу алим, зи камаллу ва рикӀин сидкьидин малла Эминаз, ваз ва вун кӀанибуруз… саламар хьуй».
Жегьил Эмина вичин гъвечӀи вахариз ва стхайриз бубавал авуна. ИкӀ ада, са чачрелай малум жезвайвал, Меликав кӀелун давамариз тунай.
Эминан къазивал
Е. Эмин хьтин регьимлу къази и хуьрера гьич са чӀавузни хьайиди тушир. Шаирдин эсеррай ва маса чаз малум документрай аквазвайвал, ам гьахъ гвай, михьи, анихъ галай инсанрин рикӀикай хабар кьадай, адалатлувилелди суд-дуван ийидай, маса къачуз тежедай къази хьана.
Ам кесибрин патал алайди Кьеанрин ва Бигер хуьрерин судьяйриз ада ракъурай чарчелай хъсандиз аквазва:
"Асаламу алейкум! Зи патав атанвай эмеди заз куь патан итим тир Султалидлай шикаят ийизва, ада лугьузва хьи, вичин рагьметлу гьуьлелай вичел агакьун лазим тир ирс вахчунин карда Султалиди вичиз манийвал ийизва. Гьаниз килигна за квез и кагъаз кхьизва ва куьне и кар туькӀуьрна, яни Султалидвай вахчуна а гьакь эмедив вахкун тӀалабзава. Эгер квез зини куь арадавай стхавилин къадир аватӀа, куьне геж тавуна и кар тамамара… Куь хийир кӀани, куь халис дуст Мегьамед-Эмин."
Ихьтин фактар Эминан шииррани гъиз жеда. Адан инсанпересвал себеб яз кесибриз Етим Эмин гзаф кӀандай, шаирдин патав алакьун-кагьакьун ийиз, гьар жуьредин меслятар къачуз, гьатта къунши хуьрерайни кваз инсанар къведай.
Е. Эмин вичин патав суд-дуван авун патал арза-ферза гваз атайбурун гъилиз ваъ, рикӀин михьивилиз килигдай. "Гьа ина, — кхьизва А. Агъаева, — инсанрин арза-ферзадин юкьва Эминан кьил дуьньядай акъатна. Ам, дуьньядин чин ва астӀар пад акуна, адавай тух хьанвай кас тир. Иниз килигна, адан шииратдихъни яшайишдин туьнтвал ава."
Гьелбетда, гьахъвилиз къуллугъзавай, "бязибуруз я вун гьамни хажалат… бящибуруз я вун девран, дуьнья гьей! — гафар лагьай суддин къази варлуйриз хуш туш, акси яз чпин гафарни ише фин тийизвайвиляй абур Е. Эминал ажугълу жезва. Эмин залан азардик ажуз хьайила, шаирдиз кьисас яз, ада хвена чӀехи авур етимриз девлетлуйри футфа гана, абур чӀехи стхадин чина акъвазарнай.
ТуькӀуьрунрин девирар
ЧӀехи заридин туькӀуьрунра са шумуд девир чара ийиз жеда. Вич тахминан ва шартӀ алай кӀвалах ятӀани, и карди, гьелбетда, чаз Е. Эмин чӀалан устад хьиз, фагьумлу арифдар хьиз, йис-сандавай гьакъикъатда кьиле физвай вакъиайрин таъсирдикди гьикӀ вилик физвайтӀа, къалурдай мумкинвал гузва.
Сад лагьай девирда (1857-1867-йисар) шаирди, акунрай, гзафни-гзаф муьгьуьббатдикай, кьвед лагьай девирда (1868-1878-йисара) халкьдин яшайишдикай, 1877 йисан бунтарикай кхьизва. Пуд лагьай девирда (1879-1885-йисар) Е. Эмина дуьньядикай философиядин хиялралди тафатлу, дерин мана-метлеб квай са жерге шиирар туькӀуьрна. Гьа са вахтунда муъмин инсан тир Е. Эмина са кьадар илагьиярни туькӀуьрнай.
Етим Эминан ирс чирун
ЧӀехи шаирдин эсерар печатдиз акъудунин, адан уьмуьрдин ва яратмишунрин рехъ ахтармишунин кӀвалах анжах советрин девирда, лезгийриз милли кхьинар арадал атайдалай гуьгъуьниз, башламиш хьана. Е. Эминакай печатда сифте гаф лагьайди, шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувуна адан сад лагьай ктаб акъудайди алим ва критик Гьажибег Гьажибегов я.
Алимди вичин макъалада Эминан уьмуьрдикай малуматар ва адан яратмишунриз умуми къимет ганай. «Е. Эмин лезги литературадин буба я» — им Гь. Гьажибегова чӀехи шаирдиз сифте ганвай дуьз къимет я. Гьелбетда Е. Эминал къведалдини лезгийрихъ зурба шаирар хьанай, амма алатай девиррин чӀалан устадрин тӀварар ва абурун эсерар Гь. Гьажибеговаз малум тушир.
30-40-йисара Е. Эминан эсерар кӀватӀ хъувунин ва абур печатдиз акъудунин кар Мегьамед Гьажиева гъиле кьазва. Адалай гуьгъуьниз Е. Эминан яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунин кардик Назир Агьмедовани вичин пай кутвазва. Ада туькӀуьрай пуд кӀватӀалдикай эхиримжи виридалай тамамди я.
Е. Эминан уьмуьр, яратмишунар ахтармишунин ва шаирдин малум тушир эсерар жагъур хъувуник Агьед Агъаева тухвай кӀвалах иллаки къиметлуди хьана. Ада Москвада ва Махачкъалада акъудай Е. Эминан шииррин кӀватӀалри, шаирдикай кхьей макъалайри ва кьилдин ктабди лезги эдабиятдин классикдикай чи чирвилер мадни гегьеншарна.