cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бардеёв
Ба́рдеёв (Bardejov, Бардіїв, Bartfeld, Bártfa) — Словакиядин рагъэкъэчӀдай пата авай гъвечӀи шегьер. Агьалияр 35 агъзур кас я.
Керимрин Мурад Кериман хва
Сулейман Керимован хтул (чӀехи стхадин гада) язва.
Бардеёв
Агьалияр
Милли состав:
Керимрин Мурад Кериман хва
Кьведлагьай классдин кар ийизвай УФ-дин гьукуматдин советник я.
Бардеёв
Агьалияр
Агьалийрин диндин состав
Керимрин Мурад Кериман хва
Уьмуьрдин рехъ
Мурад Керимов 1978-лагьай йисан 10-лагьай июлдиз Дербент шегьерда дидедиз хьана. Адан буба Керим Керимов духтур-офтальмолог тир.
1999-лагьай йисуз ада М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университетдин Юрколледж акьалтӀарна.
2000-лагьай йисуз ада И. М. Губкинан тӀварунихъ галай Нафтадинни газдин Урусатдин гьукуматдин университет акьалтӀарна.
2012-лагьай йисуз ада Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Халкьдин майишатдинни гьукуматдин къуллугъдин Урусатдин академия акьалтӀарна.
Карьера
2000-2010-лагьай йисарин къене ам Москва шегьердин прокуратурадин системада кӀвалахзвай тир.
12.2010 — 08.2011 — Юкьван федерал округда Росприроднадзордин Департамендин кьилин куьмекхъан тир, Москва.
2011-лагьай йисан август вацралай 2013-лагьай йисан мартдал кьван ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин советник тир, Москва.
2013-лагьай йисан марта вацралай 2013-лагьай йисан сентябр вацрал кьван ам УФ-дин Президентдихъ галай физкултурани спорт вилик ракъурунин рекьяй Шурадин кӀвалах таъминвилин департаментдин кьилин эвез тир. Москва.
09.2013 — 03.2014 — Яргъал тир рагъэкъечӀдай патан федерал округда УФ-дин Президентдин патай тамам ихтиярар авай векилдин куьмекхъан тир, Хабаровск.
2014-лагьай йисан март вацралай 2016-лагьай йисан апрел вацрал кьван — Цин ресурсрин федерал агентвилин регьебердин эвез тир, Москва.
2016-лагьай йисан 30-лагьай апрелдиз ам УФ-дин тӀебиатдин ресурсринни экологиядин рекьяй министрдин эвездин чкадал тайинарна.
Новокаре хуьруьнсовет
«Новокаре» хуьруьнсовет (Село Новокаре) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Новокаре хуьр я.
1847 йис
1847 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнииридлагьай йис) — чи эрадин 1847-лагьай йис. XIX виш йисан 47-лагьай йис я.
1845 йис
1845 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнивадлагьай йис) — чи эрадин 1845-лагьай йис. XIX виш йисан 45-лагьай йис я.
Магьманов Нариман Ширинан хва
1938 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада агалкьунралди хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. 1962 йисалай къвезмай несилриз урус чӀалан ва эдебиятдин тарсар гузва. Милли литературадиз Н. Магьманов "Миграгърин къаравилийрин" автор яз атана. Хуьруьн тарихда хьайи дуьшуьшрикай кхьенвай, хъуьруьн ва ягьанат квай эсерар: "Незиран цицӀиб", "Алухрал алай Эмирхан", "Хъатал" ва мсб. гьикаяйриз мукьва я. Абур Лезги газетдин ва Самур журналдин чинриз акъатнава, "Миграгьрин булахар" кӀватӀалдик акатнава.
1848 йис
1848 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1848-лагьай йис. XIX виш йисан 48-лагьай йис я.
Ширвановка
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 43 км яргъал ала.
Ширвановка хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Уьлчуь, ВацӀун яха.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Ширвановка хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Сирияр, Пустуяр, Ханацар, Шабранар, Чубанар, Текеяр, Куцар, ШабукӀаяр .
1849 йис
1849 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1849-лагьай йис. XIX виш йисан 49-лагьай йис я.
Лечет (Хъачмаз район)
Лечет — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Лечет хуьр, Муругъуба ва Тагъаруба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 2,637 касди туькӀуьрзава.
Рустамов Гьамид Алидин хва
Рустамов Гьамид Алидин хва (1911 йисан 15 сентябрдиз  — 1995 йисуз) — советрин къумукьрин режиссер, драматург ва актер, РСФСР-дин халкьдин артист.
Дагъустандин сад лагьай пешекарвилин режиссер.
1950 йисалай гуьгъуьниз СССР-дин писателрин союздин уртах тир.
Биография
Гьамид Рустамов 1911 йисан 15 сентябрдиз Дагъустандин Хасавюрт округдик акатзавай Аксай хуьре дидедиз хьана. Хзанда ам цӀикьвед лагьай аял, виридалайни гъвечӀи аял тир.
Вич 8 йиса аваз ам медресада кӀелиз эгечӀна. Гуьгъуьнлай хзан Хасавюрт шегьердиз куьч хьана, ана Гьамидди граждан мектебда кӀелзвай тир. 1924 йисуз ам Буйнакск шегьерда авай интернат тир мектебдиз кутуна. 1926—1930 йисарин къене ада Буйнакскдин театрдинни музыкадин техникумда кӀелзвай тир.
Ам кӀелна куьтягь авурдалай кьулухъ Гьамид Магьачкъала шегьерда авай Къумукърин драматургиядин театрдин труппадиз гьахьна, ана асул гьисабдалди ам характеррин ролар къугъвана.
1935 йисуз ам Москвадиз кӀелдайвал ракъурна. 1940 йисуз ада ГИТИС-дин режиссерин факальтет акьалтӀарна. Ана адахъ галаз санал Г. Товстоноговди, А. Гончаровди, Н. Абалкинди, И. Радунди кӀелзвай тир.
1951—1956 йисарин къене ада Магьачкъаладани Фрунзеда авай урус театрриз регьебервал авуна.
1956 йисалай гуьгъуьниз кьилин режиссер яз ам хайи Къумукь театрдиз хтана. Вичин карьерадин къене чара-чара театрра ада кьве вишелай пара спектаклар эцигна.
1930 йисарилай ам драматург яз экъечӀзвай тир, ада 20 пьеса кхьена. Вич 12 спектаклда къугъвна. Адан пьесаяр Дагъустандин ва маса советрин театрра эцигзвай тир.
Театрдихъ галай студияда ада тарсар гузвай тир.
1960 йисалай гуьгъуьниз ам Вириурусатдин театрдин жемятдин Дагъустандин хилен кьил тир.
1995 йисуз рагьметдиз фена.
Гондурасдин шегьерар
Им Гондурасда авай шегьеррин сиягь я.
Шегьеррин сиягь
Агьалийрин кьадар 2010-лагьай йисан малуматрив кьурвал ганвайди я. .
Татаюрт хуьруьнсовет
«Татаюрт» хуьруьнсовет (Село Татаюрт) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Татаюрт хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 391 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 378 кас тир.
Верховье район
Верховье район (Верховский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 077 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Верховье.
География
Районди Орёл вилаятдин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
ЭчӀехуьр
ЭчӀехуьр (Əcəxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «ЭчӀехуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Гъенер вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 66 км яргъал ала.
ЭчӀехуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар):  Къерех, Латун, Чепен, ПӀирер, Кучун, Яру чухва.
Тарих
ЭчӀехуьруьнвияр са кьадар арандиз куьч хьана ЭчӀехуьруба хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЭчӀехуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва:  Муьнкуьтар, АмутӀар, Туькуьр, Шуьгънуьяр, Гьажияр, Алиханар, Фекьияр, Муьхкуьт-куьс, Батманар, Татар, Имамар, Агьмедар .
Шихсефиев Муртуз
Шихсефиев Муртуз — лезги шаир ва кхьираг.
Гьажиев Нариман Гьажидин хва
Гьажиев Нариман Гьажидин хва — лезги шаир ва кхьираг.
Шихсефиев Муртуз
1938 йисуз Ахцегь райондин Грар хуьре дидедиз хьана. Хзандихъ галаз арандиз куьч хьайила, ада Тагьирхуьруьн къазмайрин юкьван мектебда кӀелна, Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара Самурдин юкьван мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар ганва.
Гьажиев Нариман Гьажидин хва
1938 йисан 21 октябрдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Ростовдин университетдин журналисткадин факультет (1968) ва Москвада вини партшкола (1974) куьтягьна. Гзаф йисара Ахцегь райондин «ЦӀийи дуьнья» ва Магьачкъалада «Дагъустандин комсомолец» газетрин редакцийра, Дагъустандин партиядин обкомда ва Ахцегь райкомдин I-секретарвиле (1983-1991) кӀвалахна.
Нариман Самуров кьве чӀалал теснифзавай зари я: урус чӀалал "Женнетдин ичер", "Гъетерин югъ" повестар ва "Кьакьан ичин тарак" гьикаяйрин кӀватӀал акъатнава; лезги чӀалал теснифзавай шиирин кӀватӀал    "Цавун мискӀи" 2001 йисуз кӀелзавайбурув агакьна, "Чун, чубанар" пьеса Лезги театрдиз вуганва.
Шихсефиев Муртуз
М. Шихсефиева жегьил вахтарилай макъалаяр ва очеркар, шиирар ва гьикаяр теснифзава. Адан шиирар ("Самур вацӀ", "Шалбуз дагъдиз", "Чан кӀани яр" ва мсб.), куьруь гьикаяр ("Пиркъулдин дустар", "Пехилвал азар я" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатнава. Абуру кӀелзавайдаз хайи ватан ва тӀебиат кӀанарзава.
Футболдай Америкадин Кубок 2015
Футболдай Америкадин Кубок 2015 — Америкадин Кубок 44-лагьай къугъун я. Ам 2015-лагьай йисан 11-лагьай июндилай 4-лагьай июлдал кьван кьиле фена. Турнир КОНМЕБОЛ-дин эгидадик ква.
Кьиблепатан Америкадин квайни-квай командадиз хьиз и турнир винел пад къачурдаз 2017-лагьай йисан Конферацийрин Кубокда (гьа йисуз ам Урусатда тухвана) иштираквал авунин ихтияр гана.
Джафаров Селим АбдуллатӀипан хва
Джафаров Селим АбдуллатӀипан хва (1907 йисан 1 июлдиз ЦӀахур, Самурдин округ, Дагъустандин вилаят, Урусатдин Империя — 1978 йис) — Советрин туьрколог, Къавкъазавед, филологиядин илимрин доктор, Азербайжандин гьукуматдин университетдин профессор, 150-лай пара илимрин кӀвалахрин, монографийрин ва чирдай ктабрин автор.
Вичин миллетдай цӀахур я.
Уьмуьрдин рехъ
Селим Джафаров 1907 йисан сад лагьай июлдиз лежберрин хзанда ЦӀахур хуьре дидедиз хьана. Са тӀимил кьван вахтундилай абурун хзан Закатала округда авай Закаталар шегьердиз куьч хьана ацукьна.
Ада кӀвалин чирвал къачуна. Бубадин куьмекдалди ада диндин ученияда, тюркологияда ва къавкъазаведенияда хъсандиз кьил акъудзавай, лап гужлу чирвилер авай Ирандин ва арабрин суалрай.
1931 йисалай 1934 йисалди Анатолий Генкодихъ галаз цӀахуррин чӀал латински чӀалан бинедал туькӀуьриз алахъна. ЦӀахуррин мектебда тарсар гудай муалимар гьазурна, сифтегьан ва ирид йисан мектебриз цӀудралди ктабар кхьена, ирид ктаб чапдай акъудна. ЦӀахуррин литературадин, аялрин литературани галаз, бине эцигна.
Александр Пушкинан, Михаил Лермонтован, Иван Крылован, Федор Тютчеван, Николай Некрасован, Алексей Кольцован эсерар цӀахуррин чӀалал таржума авуна.
1938 йисуз цӀахуррин чӀал ишлемишишун акъвазарна. Гуьгъуьнлай Джафарова авур кӀвалахар тюркологиядихъ кутӀунва. Гьадлай гъейри ам виридаз машгьур хьана азербайджандин чӀалай лап еке чирвал авай кас хьиз.
Бакудин гьукуматдин университетда кӀвалахна, Дагъустандин гьукуматдин университетдин экзаменар кьабулзавай комиссиядин председатель тир.
ЦӀудралди илимрин кандидатар гьазурна. Селим Джафаров гагь Азербайжанда, гагь вири Союздани Урусатда зурба туьрколог хьиз гьисабзавай тир.
Ихилов Михаил Мататан хва
Ихилов Михаил Мататан хва (1917 йисан 7-лагьай ноябрдиз, Къуба — 1998 йис) — Советрин историк, этнограф, Къавкъазавед, тарихдин илимрин кандидат.
Уьмуьрдин рехъ
1917 йисан 7-лагьай ноябрдиз Къубада (исятда Азербайжан) дагъларин чувудрин хзанда дидедиз хьана. Аял ва жегьил вахтар адан Дагъустандин Дербент шегьерда фена. Адаз лап хъсандиз чизвай иврит, урусрин ва азербайджанрин чӀалар. Абуралай гъейри лезги чӀални хъсандиз чизвай.
Дагъустандин педагогикадин институтдин тарихдин факультет кӀелна куьтягьна.
1850 йис
1850 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1850-лагьай йис. XIX виш йисан 50-лагьай йис я.
Ихилов Михаил Мататан хва
Уьмуьрдин рехъ
Артиллериядин училище кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, ада Ватандин чӀехи дяведа иштираквал авуна. Прибалтикада ва Ленинграддин фронта дяве авуна. Са шумуд сеферда лап четиндиз хер хьана.
ССРГ-дин ИА-дин Москвада авай этнографиядин Институтдин аспирантурада кӀелна.
1949-лагьай йисуз дагъларин чувудрин тарихдикай, культарадикай ва яшайишвиликай кхьенвай диссертаци хвена. Ада дагъларин чувудрикай кхьенвай макъалаяр «Къавкъаздин халкьар» ва «ССРГ-дин халкьар» кӀватӀалра гьатна.
Ихилов Дагъустандин халкьарин этнография ахтармишзавай са шумуд йисан экспедицийра иштираквал авуна. Гьа вахтунда ада лап гзаф материал кӀватӀна. Къубада яшамиш жезвай лезгийрикай материал кӀватӀиз, Ихилов Азербайджанда авай вири лезги хуьрериз фена.
1957 йисуз «ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин ИИЯЛ-дин учёнрин запискайра» акъатна адан макъала «Къубадин лезгияр», гуьгъуьнлай гьа тӀвар галай ктабни акъатна.
Ихиловаз Къавкъаздин, Туьркиядин, Ирандин ва патав гвай рагъэкъечӀдай патан тарих лап хъсандиз чизвай. Адан асул тир кӀвалахар Дербентдин тарихдиз, дагъларин чувудрин тарихдиз ва Дагъустандин халкьарин этнографиядиз талукьнавай. «Лезгийрин дестедин халкьар» монографияда лезгийрин, табасаранрин, рутулрин, цӀахурин ва агъулрин куьгьне вахтарилай и алай вахтардалди этнография ахтармишна кхьена.
Банска-Бистрица
Ба́нска-Би́стрица (Besztercebánya, Banská Bystrica, Neusohl) — юкьван Словакияда авай шегьер. Банска-Бистрица крайдин кьилин шегьер я.
Агьалияр тахминан 83 агъзур кас кьван я.
Миллетрин состав 2001 йисуз.
Диндин состав: 2001 йисуз
1852 йис
1852 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1852-лагьай йис. XIX виш йисан 52-лагьай йис я.
1853 йис
1853 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1853-лагьай йис. XIX виш йисан 53-лагьай йис я.
Мароккодин шегьерар
Мароккодин шегьерар — уьлкведин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Мароккода 200 — 7500 касдилай пара авай шегьер ава.
Тагъаруба
Тагъаруба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Лечет муниципалитетдик акатзава.
1854 йис
1854 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1854-лагьай йис. XIX виш йисан 54-лагьай йис я.
Банска-Бистрица край
Банска-Бистрицкий край (Banskobystrický kraj) — Словакиядин муьжуьд крайрикай сад. Крайдин кьилин шегьер Банска-Бистрица шегьер я. Майдан 9455 км², агьалияр 660 563 кас я. (2011 йис).
Администрациядин паюнар
Банска-Бистрицкий край 13 райондиз (окресдиз) пай жезва:
Статистикадин чирвилер (2011 йис)
Миллетдин состав
Конфессионалдин состав
Мейланрин Унеизат Азизан руш
Мейланрин Унеизат Азизан руш (1924 йисан 1 майдиз, Кьасумхуьр — 2001 йисан 28 июлдиз) — Урусатдин лингвист ва жемятдин крарахъан, профессор, РСФСР-дин ва ДАССР-дин илимдин лайихлу крархъан. Садлагьай Дагъустандин илимрин духтурдин тӀвар къачунвай паб я.
Биография
1924 йисан 1 майдиз (маса малуматралди — 1925 йисуз) Кьасумхуьре (алай чӀавуз СтӀал Сулейманан район) дидедиз хьана.
Юкьван школа куьтягь авурдалай кьулухъ ам Дагъустандин педагогикадин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай институтдин (гила Дагъустандин гьукуматдин университет) филологиядин факультетдик экечӀна.
Институт куьтягьдайла ада СССР-дин ИА-дин чӀалар чирзавай Институтдин аспирантурада кӀелиз эгечӀна.
1952 йисуз Мейланова сад лагьай дишегьли хьана СССР-дин ИА-дин чӀалар чирдай Институтда филологиядин кандидатдин тӀвар къачун паталди диссертация кхьена.
1956 йисуз Грузиядин ССР-дин чӀалар чирдай Институтда доктор тӀвар къачуз диссертация кхьена-«Лезги чӀалан нугъатар ахтармишуниз»
1947 йисалай эгечӀна ДНЦ РАН дин чӀалан, литературадин ва искусствадин Институтда кӀвалахна.1950-1960 йисара — СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай ДГПИ-да дагъустанрин чӀаларин кафедрадин заведиш яз кӀвалахна.
1969—1990 йисара — кӀел-кхьин авачир чӀаларин Институтда са хел вилик тухвана.
Кьве гада хана еке авуна, абурукай сад Энвер Шейхов — профессор, филологиядин илимдин доктор, РАН-дин чӀалар чирзавай Институтдин къуллугъэгьли.
Илимдин крар
Мейланован илимдин пеше кар тир — грамматика, чӀаларин нугъатар, дагъустандин кхьинар авай ва кӀел-кхьин авачир чӀаларин лексикология.
Ада илимдин ахтармишдай экспедицияр тешкил авуна, гзаф илимдин конференцийра, гьабрин арада маса гьукуматрин, иштириквал кьуна.
Дагъустандин ва Азербайжандин чилерал алай лезги чӀалан кӀел-кхьин авачир нугъатар ахтармишиз кӀвалах тухвана. Ада акъуднавай «Будухрин ва урус чӀалан кӀватӀал-ктабди» багвалидин, бежтиндин, гинухдин, годобериндин, гунзибдин, тинтиндин, хиналугдин, чималиндин кӀватӀал-ктабар ахтармишиз ва акъудиз куьмек гана.
Дагъустандин чӀаларин сад-садахъ гекъигунин илимдин кӀвалах Мейланова кьиле аваз ва адан куьмек галаз гьазурна акъуднава.
Европадин Лингвистикадин Атласдин кьилени авай ва иштиракни ийизвай.
«Дагъустанди дишегьли» журналдин чӀехи редактор, Советрин дишегьлирин Комитетдинни член тир. АН СССР-дин литературадин ва чӀалан хиляй са шумуд сеферда илимдин кӀватӀалриз хкянава. Киевдин Шевченкодин тӀварцих галай университетда, Бакудин Низамидин тӀварунихъ галай илим ахтармишдай институтда доктордин тӀвар къачун патал кхьенвай диссертацияр хуьзвай кӀватӀалрин член тир, Дагъустандин гьукуматдин университетдин, Кабардино-Балкариядин университетдин кандидатдин тӀвар къачун патал кхьенвай диссертацияр хуьзвай кӀватӀалдин член тир.
«Ибериядин ва Къавкъаз чӀалар чирзавай» ежегодникдин редколлегиядин член тир.
Уцмиюрт хуьруьнсовет
«Уцмиюрт» хуьруьнсовет (Село Уцмиюрт) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Уцмиюрт хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 34 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 781 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 666 кас тир.
1855 йис
1855 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1855-лагьай йис. XIX виш йисан 55-лагьай йис я.
Мегьамедрин Гьамидулагь Исмаилан хва
Мегьамедов Гьамидулагь Исмаилан хва (1938 йисан 8 октябрдиз, Чуьхверхуьр) — Дагъустандин илимдин ва гьукуматдин крархъан я. Педагогикадин илимрин духтур, филологиядин илимрин кандидат я. VI-лагьай эверунин ДР-дин Халкьдин алтӀушунин депутат я. Лезги я.
Уьмуьрдин рехъ
1938-лагьай йисан 8-лагьай октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Чуьхверхуьре дидедиз хьана.
Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.
Пара йисарин къене ада А. А. Тахо-Годидин тӀварунихъ галай Дагъустандин педагогикадин НИИ-дин директорвиле кӀвалахна.
Урусатдин Педагогикадинни социал илимрин академиядин член я, Гьукуматдин премиядин лауреат, ДР-дин илимрин лайихлу крархъан я.
Къанунар акъудунин кӀвалах
ДР-дин ХА-дин 2, 3, 4, 5, 6-лагьай эверунин депутат язва. Маарифдин, илимдин, медениятдин, жегьилрин крарин, спортдин ва туризмдин рекьяй тир Комитетдин кьилин эвез я. Мегьамедов Дагъустандин парламентдин виридалайни кьуьзи депутат язва, ада VI-лагьай эверунин садлагьай заседание ахъайна.
Мегьамедован регьбервилик кваз ва адан иштираквал кваз ДР-дин маарифдин рекьяй концепция туькӀуьрнава, ада республикада миллини урус кьве чӀалан къайда вилик ракъуруникай гарантия гузва.
Ада «Урус чӀал» республикадин лишандин программа тестикьуникай" ДР-дин къанун туькӀуьрнава.
Ада вири жуьредин кӀелдай чкайра хайи чӀалар чирун мажбури кар яз ийидай принцип тестикьардай «ДР-да маарифдикай» ДР-дин къанундик кутадай дуьзар хъувунар туькӀуьрнава.
1856 йис
1856 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀуругудлагьай йис) — чи эрадин 1856-лагьай йис. XIX виш йисан 56-лагьай йис я.
Туьрквер
Туьрквер, Анатолиядин туьрквер ( туьрк. Türkler (Туьрклер)) — асул гьисабдалди Турцияда ва Кипрда уьмуьр ийизвай туьрк халкь. Кьадардиз килигна виридалайни чӀехи туьрк миллет я. Туьрк чӀалал рахазва. Абур 81 миллион кьадарда ава. Ибадат ийизвайбурун чӀехи пай (90 %) суни-мусурманар я.
Чеб авай чилер ва кьадар
Садлагьай туьрк диаспора гьеле,Усманрин Империядин гъилик квай чӀавуз Къирим ханлугъда арадал атанай. XVIII виш йисуз Крым Урусатдин составдик акатайдалай кьулухъ, чкадин туьрквер крым-татар миллетдик акахьнай. Гьавиляй, крым-татар чӀалан кьиблепатан нугъат угъуз чӀаларин группадиз талукь авунва ва крым-татар чӀалан муькуь нугъатрилай гьам лексикадин, гьамни грамматикадин жигьетдай пара тафаватлуди я.
Туьрк-киприотар
Грецияди Кипр остров вичин гъилик кутунин кьиле тефей алахъунрин ва гуьгъуьнлай туьркверинни грекрин арада гатӀумай дяведин нетижада Кипр юкьвалай кьве патаз пай хьанай. Адан кефер пад туьрквери кьунай ва 1974 йисуз и чилерал Кеферпатан Кипрдин Туьрк Республика (ККТР) малумарнай. Аслутушир уьлкве хьиз ККТР анжах Турцияди кьабулнай, Садхьанвай миллетрин тешкилатдин фармандив кьурвал ККТР Кипр Республикадин чара ийиз тежедай пай хьиз гьисабзава. Амма 2004 йисуз Евросоюздик экечӀнай Кипр Республика вичин кеферпатан чилер квачиз акатнай.
Кипрда уьмуьр ийизвай туьрквериз туьрк-киприотар лугьузвайди я. Абурун вири санлай кьадар тахминан 750 000 кас я. Абурун чӀехи пай Турцияда ава — 300 000 кас, ККТР-да 285 000 кас, ЧӀехи Британияда 200 000 кас ва Австралияда 40 000 агакьна туьрк-киприотар авайди малум я.
Македониядин туьрквер
Македония уьлкведа македонрилай ва албанилай кьулухъ агьалидин кьадардиз килигна пудлагьай чкадал туьрквер ала. И региондиз туьрквер, ХV виш йисуз Балкан зуростров Усманрин Империядин гьукумдик акатайдалай кьулухъ атанай. Македониядин туьркверин энтогенезда ислам дин кьабулнавай саки Балканрин халкьари иштиракайди я. 15-й виш йисан эхирда Македониядин кьилин шегьер тир Скопье шегьердин агьалидин 75 % туьрк чӀалал рахазвай мусурманар тир.
Дуьз XX виш йисан 50-й йисаралди республикадин агьалидин хейлин пай туьркверал къвезвай, 15 %-дилай виниз. Амма, Турциядини Югославияди сад-садахъ галаз кутӀуннай икьрардалди 80 000 агакьна туьрквер гуьгьуьллувилелди Македониядай Турциядиз куьч хьанай. 2002 йисан официал малумарив кьурвал Македонияда 80 000 кьван туьрк къейд авунай, им вири агьалидин тахминан 4% я. Къе Македониядин Кьулан Жупа ва Пласница районрин агьалидин чӀехи пай туьрквер я.
Болгариядин туьрквер
Болгария Республикада агьалидин кьадардиз килигна болгаррилай кьулухъ кьведлагьай чкадал туьрквер ала. 2011 йисан малуматриз килигна, уьлкведа 588 000 туьрквери уьмуьр ийизвай ва вири агьалидин 8,5 % туькӀуьрзавай. Диндал гьалтайла чӀехи пай суни-мусурманар я, абурук са кьадар шиияр ва христианарни ква. КӀватӀидаказ уьлкведин кьиблединни-рагъэкъэчӀдай пата чкӀанва. Кырджали шегьердин агьалидин 62 %, Кырджали вилаятдин агьалидин 66 % ва Разград вилаятдин агьалидин 50 % туьрквери туькӀуьрзава. ГьакӀни, пара кьадарда туьрквери Разград, Шумен, Силистра шегьерра уьмуьр ийизва. Хайи туьрк чӀалалай гъейри гзафбуруз болгар, урус ва немец чӀалар чида. Дикъет чӀугвадай кар ам я хьи, уьлкведин кьиблединни-рагъэкъэчӀдай пата авай туьрквер — Усманрин Империядин девирда иниз куьч хьана атанвай туьркверин дуьз несилар я, амма уьлкведин кефердинни-рагъэкъэчӀдай пата авай туьрквер тарихдин къене туьрквериз элкъвенай болгаррин ва муькуь чар-чара тайифайрин несилар я.
Румыниядин туьрквер
Туьквер Румыниядин чилерал XV виш йисуз атанай. XV-XIX виш йисара Дунайдин пачагьвилер Усманрин Империядин гъилибанвилик квайтӀани, Добруджа вилаятдилай гъейри, ина туьрквер авачир. XV виш йисалай эгечӀна и вилаят куьчери туьрк тайифайрин колонизациядик акатнай. Урус-туьрк дяве гатӀумдалди, 1878 йисуз Добруджа вилаятда (гилан Румыниядин Кеферпатан Добруджа район я) авай туьркверин кьадар 50 000-лай виниз тир. Туьркверилай гъейри и чилерал 100 000 кьван муькуь мусурман миллетрини уьмуьр ийизвай. Урус-туьрк дяве куьтягь хьайила кьулухъ 100 000-ав агакьна мусурманар Румыниядай Анатолиядиз (Турциядиз) мугьажирар хьиз куьч хьанай. 1880 йисуз Румынияда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачуни Добруджада 18 624 туьрк авайди къалурнай (вири агьалидин 13 %). 1970 йисалди туьркверин гъвечӀи группа Румыниядин кьибле пата, Дунай вацӀа авай Ада-Къеле островдал уьмуьр ийизвай. 1970 йисуз Дунай вацӀал I-й Джердап цин электро-станция эцигдайла вацӀун дережа садлагьана хкаж хьанай ва Ада-Къале остров цик акатнай. Островдин эгьлийрин са пай Турциядиз хъфенай, муькуь пайни Констанца шегьердиз куьч хьанай. Къе Румыниядин туьркверин чӀехи пай Кеферпатан Добруджа вилаятда, иллаки Констанца шегьерда, уьмуьр ийизва. 2002 йисуз и регионда абурун кьадар 24 246 кас тир.
ЧӀал
Туьрк чӀал — алтай чӀаларин хзандин туьрк чӀаларин группадиз талукь я. Бязи алимри туьрк чӀал угъуз чӀаларин угъуз -селжук группадик акатзавайди тестикьарзава. Туьрколог алимрин арада и чӀалаз «Турциядин туьрк чӀални» лугьуда. 1926 йисуз Бакуда кьиле фейи туьрк миллетрин кӀватӀалда, туьрк делегацияди «усман чӀал» термин алудунин къарар кьабул авурла туьрк чӀалаз цӀийи «анатолиядин туьрк чӀал» тӀвар эцигнай.
Эдебиятдин туьрк чӀал XV—XVI виш йисарин къене дегь-анатолиядин туьрк чӀалан бинедал арадал атанай. Адан сифте кхьинар XIII виш йисариз талукьбур я.
Турцияда садлагьай медресаяр XIV виш йисуз Изник ва Бурса шегьерра кардик эгечӀнай ва тарсар араб чӀал гузвай. Туьрк чӀалал тарсар гуз анжах 1839 йисалай эгечӀнай.
Усман чӀал
XX виш йисалди Усманрин Империяда усман чӀал лугьудай эдебиятдин чӀал авай (осман. لسان عثمانى‎, lisân-ı Osmânî, туьр. Osmanlı Türkçesi). Усман чӀал туьрк чӀаларин группадиз талукь тиртӀани, адан лексикадин 80 – 90 % араб ва фарс гафари туькӀуьрзавай. Усман чӀал арадал гъайи дегь-усман чӀал терг хьанвай селжук чӀалан давам тир. Усман чӀалан кхьинар араб гьарфаралди ийизвай. Усман туьрквери араб алфавитдин бинедал насх, рика, талик, сулюс, дивани, джели дивани, рейгьани, куфи ва сиякат лугьудай кхьинин тегьерар арадал гъанай. Ктабра ва эдебиятда гзаф вахтара насх кхьиникай менфят къачузвай, адетдин кхьинра — рикадикай. Гьукуматдин документра сиякат кхьиникай менфят къачузвай, къарарар ва фарманар дивани кхьинивди кхьизвай, гъиливкхьинар несих ва талик кхьинивди кхьизвай, цларал ва къванерал атӀузвай гафар сулюс ва талик кхьинивди кхьизвай.
Лексикадин ва грамматикадин жигьетдай усман чӀал пуд жуьредиз пай хьанвай:
Къенин туьрк чӀал эхиримжи «векъи чӀалан» вариантдин бинедал арадал атанва.
Къенин туьрк чӀал
Туьрк чӀал араб-фарс гафарикай михьунин крар гьеле XVI виш йисуз гатӀумнай ва XIX виш йисуз там къуватдалди кьиле физвай. И крар «ЦӀийи чӀал» (туьр. Yeni Lisan) тешкилатдин кӀвалахдаррин алахъунралди вилик тухузвай. А. Тырковади вичин гъиливкхьинра, «са машгьур туьрк кхьирагди» 1911 йисуз лагьай гафар къелемдиз къачунай:
''«Къе туьркдиз вич вуж ятӀа чизвач, вичин бинеяр рикӀелай алуднава. Куьне адавай жузуз, вун вуж я? Ада вич мусурман тирди лугьуда. Адан гъляй вири къакъуднава, гьатта чӀални. Бегьем ва тамам туьрк чӀалан чкадал адаз фарсни араб гафарив леке-леке авунвай, кьил акъат тийидай чара чӀал вуганва»''.
Турцияда гьукумдал атанвай Мустафа Камал Ататуьркди ва адан терефдарри туьрк чӀал араб-фарс гафарикай михьунин женгиниз кьил кутунай. 1928 йисан 28 июньдиз «Алфавитдин комиссия» (тур. Alfabe Encümeni) тешкилнай. Июль вацран 8-й ва 12-й йикъара кьиле фейи заседаниедал латин графикадин бинедал туькӀуьрай цӀийи туьрк алфавитдин проект кьабулнай. Гьа йисан август вацран 8-даз Стамбул шегьерда гуьгъуьнлай машгьур хьайи гафарив Мустафа Камал Ататуьрк экъечӀнай:
''«Ватанэгьлияр, чна чи иер чӀалаз цӀийи алфавит кьабулна кӀанзава. Виш йисаралди ракьун менгенайра гьатай хьиз чи мефтӀер кьил акъат тийидай лишанрин эсердик ква, чун абурукай азад хьана кӀанзава. Куьне и цӀийи туьрк гьарфар фад заманада чир ая ва абур вири халкьдиз, лежберриз, хперхъанриз, фялейриз, савдагарризни чира, куьне и кар патриотвилин ва милли буржи хьиз хиве яхъ.»''
1928 йисан 1 ноябрьдиз парламентди цӀийи алфавит кардик кутунин кьарар кьабулнай.
Туьрк алфавитдик 29 гьарф ква. 1932 йисуз Мустафа Ататуьркди «Туьрк лингвистикадин жемият» арадал гъанай. И тешкилатди туьрк чӀалан вилик финиз килигзава. Эдебиятдин чӀала стамбулдин нугъатдикай менфят къачузва.
Глазуновка район
Глазуновка район (Глазуновский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 581 км². Агьалияр — кас.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблепата чка кьунва.
Юсуфов Шихзада Юсуфан хва
Юсуфов Шихзада Юсуфан хва — тӀвар-ван авай лезги шаир, критик ва публицист.
1937 йисан 7 ноябрдиз Мегьарамдхуьруьн райондин Къансав хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Дербентдин педучилище ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара «Коммунист» газетдин редакцияда кӀвалахна.
Ш. Юсуфов очеркрин ва шииррин кӀватӀалрин ("Ватандин хва", "Зи бараклу ватанэгьлияр", "Муштулух" ва мсб.) автор я. Ада 1984 йисуз Г. Лезгинцеван "Дагъларай тир инсан" роман урус чӀалай лезги чӀалаз элкъуьрна, печатдай акъудна.
Зари УФ-дин кхьирагрин ва журналистрин садвалдин член, Алкьвадар Гьасан-эфендидин фондунин председатель я.
Адигуьзелов Алим
Адигуьзелов Алим (1939–1987) — лезги шаир.
1939 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, гзаф йисара Магьачкъаладин ва Миграгърин мектебра урус ва лезги чӀаланни эдебиятдин тарсар гана.
А. Адигуьзелов гьеле мектебда амаз шиирар теснифунал машгъул хьанай. Адан чӀалар ("Буба", "Бахтлу аял вахтар", "Физва жегьил", "Гьуьлел", "Фикирар" ва мсб.) газетризни журналриз акъатна, "Жегьилрин сесер" (1983) ва "Миграгьрин булахар" (1994) кӀватӀалра гьатнава.
Зари 1987 йисуз бедбахт дуьшуьшдик акатна, рагьметдиз фена, Миграгъа кучукнава.
Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва
Агьмедханов Тажидин Жабраилан хва — лезги шаир ва публицист.
1939 йисан 19-майдиз Мегьарамдхуьруьн райондин Азадогъли хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара хуьруьн мектебда ва "Коммунист" газетдин редакцияда кӀвалахна. Алай вахтунда Азадогълидин юкьван мектебда дидедин чӀаланни эдебиятдин тарсар гузва. Т. Агьмедханован шиирар 60-йисара печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам шиирринни поэмайрин кӀватӀалрин ("Зегьметчидин хъвер", "Хуьруьн мани" ва "Азадогъли") автор я. Зари Лезги ва ДР-дин кхьирагрин садвалдин член я.
1858 йис
1858 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1858-лагьай йис. XIX виш йисан 58-лагьай йис я.
Яргун
Яргун (Həzrə, Гьезре) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Яргун хуьр маса лезги хуьрерин арада шии мезгьебдалди ибадат ийизвай лезги агьалидив тафаватлу я. Ихьтин хуьрерикай садни Докъузпара районда авай Мискискар я.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 53 км яргъал ала.
Яргун хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Тегъвер, Карвансара, Къурт, Калал пад, Агъа мягьле, Вини мягьле.
Тарих
Са кьадар арандиз куьч хьана яргъунвийри Яргунуба хуьр арадал гъанай.
Хуьре Шейгь Жуьнейддин мавзолей авай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни ва шии мусурманар я.
Яргун хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Яцкаяр, ЦӀинкьилар, Камуяр, Шиияр, Келбияр, Мегьамедалияр, Фекьияр .
Абасрин Музафар Мирзеагъадин хва
Уьмуьрдин рехъ
Музафар Абасов 1953-лагьай йисан 12-лагьай февралдиз СтӀал Сулейманан райондин КӀварчагъ хуьре дидедиз хьана.
1975-лагьай йисуз ада Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила М.М. Джамбулатован тӀварунихъ галай Дагъустан гьукуматдин аграрный университет) тафаватлувилелди акьалтӀарна.
1979-лагьай йисуз ам Д. Н. Прянишникован тӀварунихъ галай Вирисоюздин мияндин ва агронакьвар ахтармишунин НИИ-дин мурад тир йикъан аспирантурадиз экечӀна.
1983-лагьай йисан мартдин вацра ада хьуруьн майишатдин илимрин рекьяй кандидатдин тӀвар къачун патал диссертация хвена.
1975-лагьай йисуз Ярославл вилаятдин Рыбински районда авай «Залесье» совхозда кьилин агрономвиле ада вичин кӀвалахдин рехъ гатӀумна.
1999-2007-лагьай йисарин къене «Дагестанский» Агрохимиядин къуллугъдин гьукуматдин юкьв" ФГьИ-дин директорвиле кӀвалахна. Гьа са вахтунда ада муаллимвиле кӀвалахзвай тир, гьа чӀавуз ада Дагъустандин гьукуматдин хуьруьн майишатдин академиядин чил ишлемишун кафедрада ва Дагъустандин гьукуматдин университетдин экологиядин кафедрада профессорвиле кӀвалахзвай тир.
2006-лагьай йисуз ада биологиядин илимрин рекьяй духтурдин тӀвар къачун патал диссертация хвена.
2007-лагьай йисалай гуьгъуьниз Музафар Абасова Вириурусатдин набататрин карантдин юкьва директордин эвездин чкадал кӀвалахзава, ФГьИ «ВНИИКР»-диг илимдин советдин член язва.
Макъсудхуьр
Макъсудхуьр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 628 касди туькӀуьрзава.
Хамаматюрт хуьруьнсовет
«Хамаматюрт» хуьруьнсовет (Село Хамаматюрт) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Хамаматюрт хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, Терек вацӀун эрчӀи къерехдал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 19,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 766 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 769 кас тир.
1861 йис
1861 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннисадлагьай йис) — чи эрадин 1861-лагьай йис. XIX виш йисан 61-лагьай йис я.
Непалдин шегьерар
50 агъзурдалай 100 агъзурдал кьван кас авай шегьерар
{| class="wikitable" ! Нумра г/г !! Шегьер !! Агьалияр (2011) !! Район
Къазах район
Къазах район (Qazaxı rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 701 км². Агьалияр — 98 932 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 141,13 кас/км².
Административ юкь — Къазах я.
Тарих
1480-лагьай йисариз Гуржистандин кьибледин патан сергьятра (Акстафани Дебед вацӀарин къерехрал) туьрк тайифар ацукьна.
Гуьгъуьнлай Къазах султӀанат арадал акъатна, ам Картли-Кахети пачагьвилихъ (ам 1801 йисан 12 сентябрдин I Александран манифестдалди гилигна) галаз Урусатдик акатна.
Борчали, Къазах ва Шамшадильское султӀанатар Гуржи губерниядик акатзавай татаррин дистанцияр хьана.
1840 йисуз виликан Къазах дистанция, гила Елизаветполь уезддин ибаратдик ва Къазах участок тӀвар алаз, Гуржи-Имерети губерниядик акатна. Указом от 14 декабря 1846 года.
1846 йисан 14 декабрдин къарардалди Елизаветполь уездик квай Къазах участок цӀийи ТӀифлис губерниядик акатна. 1867 йисан 9-лагьай декабрдин «О преобразовании управления Кавказского и Закавказского края» къарардалди Елизаветполь губерния туькӀуьрна, адан ибаратдик Къазах участокдин чкадал Къазах уезд акатна.
1930 йисан 8 августдиз Къазах район арадал гъанва, 1939 йисан 24 январдиз адан са пай цӀийи кьилелай туькӀуьрнавай Агъстафа райондин ибаратдик кутуна.
География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Гуржистандихъ, кьибледин ва кьиблединни рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала. Армянской ССР территориядал чка кьунвай виликан Азербайжандин ССР-дин анклавар Бархударлы, Вини Аскипара ва Софулу, ва гьакӀни сергьятдал алай Агъа Аскипара, Баганис-Айрум ва Къызылгьажилы хуьрер 1990-й йисарин сифтекьиляй гьакъикъи Эрменистандин контролдик ква.
Районда «четин» рельеф ава. Райондин территориядай тӀуз Агстафачай, Джогазчай, Инджасу вацӀар физва. Кура вацӀун къерехдин патав кьакьанвал — гьуьлуьн дережадилай 100 метр я, рагъакӀидай пата 1000 метрдив агакьзава. Виридалайни кьакьан чка — Одундагъ сув (1316 метр). Районда субтропикрин, кьурагь климат ава, юкьван гьалдин кьуьд ва чими гад ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Къазах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1862 йис
1862 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникьведлагьай йис) — чи эрадин 1862-лагьай йис. XIX виш йисан 62-лагьай йис я.
1863 йис
1863 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннипудлагьай йис) — чи эрадин 1863-лагьай йис. XIX виш йисан 63-лагьай йис я.
Ясаб
Ясаб (Yasab) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ясаб» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Къах район
Къах район (Qax rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Ясаб
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 22 км яргъал ала.
Къах район
Майдан — 1 494 км². Агьалияр — 56 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 38,09 кас/км².
Ясаб
Тарих
Са кьадар арандиз куьч хьана ясабвийри Ясабуба хуьр арадал гъанай.
Къах район
Къах район	Шеки-Закаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Ясаб
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Ясаб хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Фарухар, Къазахар, Кабчаяр, ЦӀияпӀар, Секуьлар, Филифар, Гъетегьар, Рагьманар, Дандасар, Кулар .
Къах район
Тарих
Археологиядин эгъуьнриз килигна, райондин территориядал инсанар энеолитдин, бронзадин ва сифтегьан ракьун виш йисан девирда яшамишиз ацукьна. Алатай вахтара Къах райондин территория Къавкъаздин Албаниядин ибаратдик квай тир. Гуьгъуьнлай Къах (Къахи) Кахети-Херетидин пачагьвилин пай тир, ахпа — сад тир Гуржистандин пачагьвилин пай тир. Шекидиз ва Ширвандиз XIII-лагьай виш йисуз Хулагуидар гьахь авурайдалай кьулухъ регионда монголрин куьчеривилин тайифаяр ацукьна. 1562-лагьай йисуз Персиядин шагь I Тахьмасибан къарардалди Къахда Илису султӀанат туькӀуьрна. 1803-лагьай йисуз Илису султӀанат Урусатдин империядик кутуна. 1930-лагьай йисуз Къах район туькӀуьрна.
География
Районди Азербайжандин кефердин пата чка кьунва. Район кефердин рагъэкъечӀдай патахъ Дагъустандихъ (Урусат), рагъакӀидай патахъ Гуржистандихъ, кефердин патахъ Закатала райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Шеки райондихъ, кьибледин патахъ Евлах ва Самух районрихъ галаз сергьятдал ала.
Райондин кьибледин пата кьурагь субтропикрин климат ава, юкьван пата — чими ва ламу субтропикрин, суварра — къайи. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар: кьибледин пата — 300 мм, кефердин пата — 1600 мм. Райондин территорияда Илису гьукуматдин заповедник ава. Заповедник чилерин чӀехи пай Агъчай хуьрел гьалтзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Къах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1999-лагьай йисан малуматриз килигна, Къах районда 2 612 цӀахур яшамишзавай тир, 2009-лагьай йисуз — анжах 1 008.
1865 йис
1865 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннивадлагьай йис) — чи эрадин 1865-лагьай йис. XIX виш йисан 65-лагьай йис я.
1864 йис
1864 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникьудлагьай йис) — чи эрадин 1864-лагьай йис. XIX виш йисан 64-лагьай йис я.
Къарибов Нариман Алибеган хва
Къарибов Нариман Алибеган хва — лезги шаир.
1939 йисуз Докъузпара райондин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб ва Азербайжандин университет куьтягьна. Гзаф йисара ЦӀийи Къурушрин, Хасавюртдин ва Избербашдин газетрин редакцийра кӀвалахна. Алай вахтунда «Дербентдин хабарар» газетдин жавабдар къуллугъчи я. Н. Къарибова мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀна. Адан эсерар лезги газетрин ва журналрин чинриз мукьвал-мукьвал акъатзава, абур жуьреба-жуьре кӀватӀалра гьатнава. «Зи ачух рикӀ» тӀвар алай ктабда (1995) шаирди алай девирдикай, уьлкведа кьиле физвай крарикай кхьенвай шиирар чапнава.
Азербайжанар
Азербайжанар, Кьажарар, Мугъулар, ЦӀапар (азербайджанлылар) — асул гьисабдалди Азербайжанда ва Ирандин кеферпатан вилаятра уьмуьр ийизвай туьрк халкьар. Идалайни гъейри, пара кьадарда кьажар диаспораяр Урусатда, Гуржистанда, Иракда ва Турцияда ава. Кьадардиз килигна Къавкъаздин виридалайни чӀехи миллет я. ГьакӀни, чӀехивилиз килигна туьрк миллетрин арадай мугъулар кьведлагьай чкадал ала (Турциядин туьркверилай кьулухъ).
Европеоид расадин каспи типдиз талукь я. Азербайжан чӀалал рахазва. Диндал гьалтайла кьажаррин чӀехи пай шии мусурманар, гъвечӀи пай сунияр я.
Чеб авай чилер ва кьадар
Азербайжандин агьалидин 91,6 % мугъулри туькӀуьрзава. Гуржистан ва Иран уьлквейра агьалидин кьадардиз килигна мугъулар кьведлагьай чкадал ала.
Азербайжандилай гъейри мугъулрин чӀехи диаспораяр Иран, Урусат, Турция, Гуржистан, Къазахстан, Украина хьтин уьлквейрани ава.
Ирандин азербайжанар
Дуьньяда виридалайни пара азербайжанар авай уьлкве Иран я, абур Ирандин кьилин халкь тир фарсарилай кьулухъ кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал ала. Абур Ирандин РагъакӀидай Азербайжан, РагъэкъэчӀдай Азербайжан, Эрдебил ва Зенжан вилаятрин ва Тебриз шегьердин агьалидин чӀехи пай туькӀуьрзава. ГьакӀни, тӀимил кьадарда азербайжанри Курдистан вилаятдин рагъэкъэчӀдай патан хуьрера, Хамадан ва Казвин вилаятдин кеферпатан хуьрера уьмуьр ийизва. Ирандин Тегьран, Кередж ва Мешгьед хьтин чӀехи шегьерра азербайжанарин чӀехи жемиятар ава. Иранда абурун кьадар 25 миллиондив агакьзава, амма бязи чешмейри гузвай малуматриз килигна, азербайжанарин кьадар идалай гзаф виниз я ва 35 миллиондив агакьзавайди тестикьарзава.
Гуржистандин азербайжанар
Гуржистанда азербайжанри агьалидин кьадардиз килигна гуржийрилай кьулухъ кьведлагьай чка кьунва. Абур асул гьисабдалди уьлкведин Квемо-Картли вилаятда гегьенш хьанва. Квемо-Картли вилаятдилай гъейри азербайжанри Кахетия, Шида-Картли ва Мцхета-Мтианети вилаятра уьмуьр ийизва.
2002 йисуз и вилаятдин агьалидин 45 % (225 агъзур кас) азербайжанри туькӀуьрзавай.
Кахетия вилаятда:
2002 йисуз и вилаятдин агьалидин 10 % (40 агъзур кас) азербайжанри туькӀуьрзавай.
Шида-Картли вилаятда:
2002 йисуз вилаятда азербайжанрин кьадар 6 агъзур тир (1,8 %).
Мцхета-Мтианети вилаятда:
2002 йисуз Мцхета-Мтианети вилаятдин 1,8 % (2 агъзур кас) азербайжанри туькӀуьрзавай. Асул гьисабдалди Мцхета районда уьмуьр ийизва.
Гуржистандин кьилин шегьер тир Тбилисида 11 агъзур азербайжанви къейд авунва, им вири агьалидин 1 % я. Кьведлагьай чӀехи шегьер Руставида азербайжанрин кьадар 11 агъзур кас я (4 %)
Къарабагъдин гьуьжет гатӀумдалди Армениядин саки вири регионра пара кьадарда мугъул хуьрер авай. 1897 йисуз Армениядин кьилин шегьер Ереванда 12 359 азербайжанар авай, агьалидин 42,6 % азербайжан чӀалал рахазвай. XIX виш йисан эхирда Ереван уездда 77 агъзур азербайжанар авай. СССР-дин девирда, 1979 йисан малуматриз килигна, Арменияда 160 800 азербайжанар авай, им вири агьалидин 5,3 % тир. Къарабагъдин дяве гатӀумдайла, азербайжанаринни эрменийрин арада гьатай къаларин себебдалди, Арменияда авай азербайжанрин вири катна хъфенай. Исятда Арменияда са мугъулни авачирди малум я.
Турцияда азербайжанар Армениядихъ галаз са сергьятрал авай регионра гегьенш хьанва, ибур Карс, Игдыр ва Эрзурум вилаятар я. Турцияда авай азербайжанрин лап чӀехи пай чкадин агьалидихъ галаз акахьнава лугьуз абурун дуьз кьадар малум туш.
Алай аямда азербайжанар Европадин, Кеферпатан Америкадин ва СНГ-дин уьлквейрин саки виринриз чкӀанва.
ТӀвар
XVI – XVII виш йисариз талукь архивра Сефевийрин гьукуматда авай вири халкьариз, абурун къене азербайжанарни кваз, «къизилбашар» лугьузвай. И тӀвар куьчери туьрк тайифаяр сад авун паталди ганай. XVIII виш йисан сифте кьилера Къавкъаздиз дяведин вигьинар авур урусри чкадин «христиан тушир» агьалияр сад-садавай хкягъзавачир ва виридаз «бусурманар» (мусурманар) лугьузвай. «Персиядиз дяведин финифар» ийидалди 1722 йисуз Астраханьда чапдай акъатай I-й Пётрдин манифестда Иранда ва Кьиблепатан Къавкъазда уьмуьр ийизвай кьуд чӀехи халкьарин тӀварар кьунвай, ибур: «фарсар, эрменияр, гуржияр ва эжемияр» я. Ина урусри эжеми тӀварцӀелди азербайжанар фикирда кьазва. Малум я хьи, XV – XVIII виш йисара Усманрин Империяда авай азербайжанриз «эжемияр» лугьузвай. XIX виш йисан садлагьай паюна уьмуьр авур эрмени кхьираг ва этнограф Хачатур Абовяна курд миллетдин меденият ва къилихар къелемдиз къачурла кхьенвай хьи, сунни мусурманри азербайжанриз ва фарсариз «русвагьардай Эжем тӀвар ганай».
Кьиблепатан Къавкъаз Урусатдин империядик акатайдалай кьулухъ, адет тирвал вири туьрк халкьариз «татарар» лугьузвай урусри азербайжанриз «къавкъаздин татарар» тӀвар ганай.
Къавкъаздин чӀехи пай халкьари азербайжанриз кьажар лугьузва. Къарачайрини балкарри — къаджарлы, чеченрини ингушри — гӀажари, къумукьри, яхулри ва даргийри — къажар лугьузва. Аварри, андийри, чамалалри, багулалри ва арчийри азербайжанриз гзаф вахтара падар лугьуда. ГьакӀни, Дагъустанда вилик девирда азербайжан миллетдиз лугьудай мад са гаф авай — гьемшерияр. И фарс гаф кьве паярикай ибарат я гьем (са) шери (чил) ва «сачиливи» мана гузва. Азербайжан пата авай цӀахуррини рутулри азербайжанриз мугъал лугьузва.
Виш йисарин къене азербайжанарихъ галаз къуншивал авур лезгийрин лексикада азербайжан миллетдин векил къалурдай са шумуд гаф ава. Виридалайни гегьеншдиз менфят къачузвай гаф цӀап я. БалкӀандин фитедихъ галаз ассоциация жезвай и гаф русвагьдин этнонимдиз элкъвенва ва эдебдин нормадилай экъечӀ тавун паталди лезгийри азербайжанрин вилик и гаф кардик кутузвач. ГьакӀни, лезги чӀала азербайжанриз лугьудай мад кьве гаф ава, ибур мугъул ва кьажар я, амма и гафар асул гьисабдалди Дагъустан пата авай лезгийрин мецерал ала.
Арадал атуникай
Мугъул миллетдин арадал атуникай чара-чара тарихдар алимри сад садавай тафаватлу фикирар ганвайди я. Амма вирида сад хьиз тестикьарна хьи, азербайжанар — чара-чара миллетрин туьрк тайифайрихъ галаз акахьунин рекьелди арадал атанвай этнос я.