cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Париж
Тарих
Париж, ч.э.в.III виш йисан юкьва эцигнавайди тир, кельтрин Лютеция тӀвар алай хуьруькай. А хуьр кельтрин халкь паризиярринди тир, вични къенин Сите тӀвар алай островдал авай. Лютециядин тӀвар сифте сефер Юлий Цезарьди кьунвай. Къенин Париждин тӀвар гьа халкьдикай атанвайди я. Римвийриз а хуьр къачуз кӀанзвай, са сефер гьалтни авуна адал. Ахпа, 52-й йисуз ч.э.в. абур мад гьалтна Лютециядал. Паризийри чпин хуьр кана вири муьгъвер цкӀирна. Римжувари абуруз туна гьа остров, чпини Сена вацӀун члахъ патал цӀийи шегьер эцигна. Ана абуру термаяр эцигна, форум, амфитеатр. Рим империяда шегьердихъ еке къуват авачир.
508-й йисуз римжуварин къвуат шегьерда куьтягь хьана, аниз франкар атайла.
II Филипп Августан чӀавауз шегьердин хуьнвал кӀиви авунвай: 1190-й йисуз Сенадин эрчӀи пата шегьердин цлар эцигнавай, 1210-й йисуз — эрчӀи пата. Гьа чӀавуз Париждилай рагъакӀидай патахъ Лувр къала эцигнавай.
Символика
Садлагьай сеферда Париждин гербдин тӀвар XII виш йисуз кьуна, 1358 йисуз Карл королди тестикьарна. Къалхандин кӀаник авай яру чуьлда гимишдин лепейрал алаз физавай елкен алай гимишдин гимидин суьрет чӀугуна, вини авай вилида - къизилдин лилияр.
Лелевар
Лелев (Шакал) — Африкада, Азияда ва Кьиблединни - РагъэкъечӀдай Европада гьалтзавай кицерин хзандиз талукь тир пуд ва я кьуд жуьредиз ганвай умуми тӀвар. Кефер Америкада авай койотдинни лелевдин яшамиш жезвай майдандин экологиядин гьал сад я. ЧӀехи тушир, юкьван алцумрин, лешер ва амукьаяр недай як недай гьайван. Адан яргъи кӀвачер ва акӀажай кӀирер, некхъвадай гъвечӀи гьайванрал, нуькӀверал ва рептилиярал гъуьрч ийиз кутугзава. 16 км/сятда йигинвилелди катун яргъал вахтуна хуьз жезва. Йифен хурушумра мадни актив я.
Париж
Символика
Вад минара авай къизилдин таж кьилел алай къалхан зейтунд ва мегъуьн ттарарин хилери элкъуьрна кьуна, абурун бинейра XIX виш йисуз тестикьарнавай латин чӀалал кхьей «Ам галтадзава, амма ада цин кӀаник ягъзавач» лугьудай девиз алай гимишдин лента храна.
Лентадин кӀаник пуд орден ава: Дяведин хаш, Гьуьрмет авай легиондин орден ва Хиласвилин орден. Франциядин гьуьлуьн къерехда авай шегьеррин гербрал гегьеншдаказ чкӀанвай гимиди Париж вацӀун порт хьиз арадал акъатун къалурзава; къизилдин лилияр Капетингрин династиядин эмблемадиз талукьзава, гьа чӀавуз шегьер Франциядин меркез хьана.
Лелевар
Лелевриз моногамия хас я, яни эркек лелевриз са диши лелевдилай пара тахьунин къайда. Абуру чпин майданар кьетӀьивилелди хуьзва: чарабур чукӀурза ва чилер чухьвадив ва нежесдив лишанарзава. Абур яшамиш жезвай чилерин майдан гзаф гегьенш жен мумкин я. И чилера шарагар, чпиз маса чилер жугъурдалди диде — бубадихъ галаз яшамиш жезва. Гагь лелевар лужаризни кӀватӀ жезва, мисал паталай, гьатнавай чӀехи леш санал тӀуьн паталай. Амма гъуьрчез адетдалди кьилдиз ва я жуьтуьна экъечӀзава.
Украина
Украина (Україна) — РагъэкьечӀдай Европадин гьукумат.
Лелевар
Этимология
Лезги чӀалан нугъатрин чӀехи пайда азербайжан чӀалакай къачунвай «чакъал» гаф кардик ква (юкьв. азрб чаггал). Амма Зизик, Вини СтӀал ва Юкьван СтӀал хуьрера лезги чӀалан асулдай авай лелев гаф амукьнава. И гаф, са мана авачир кьве лев ванерин сад - садахъ гилигунин нетижада арадал атанвайди я.
Таксономия
1816 йисуз Лоренц Окендин Lehrbuch der Naturgeschichte улубдин пудлагьай том акъатна, гьина кирамди кеферамерикадин кайотдин ва лелевдин сарарин сад хьтинвал хкягъна, ва и кьве гьайван цӀийи Thos сихилдиз талукь авуна. Амма садани и теклиф кьабулач.
Гилан чӀаван чирна — жугъурунар лелеврин жуьрейрин арайра авай мукьвавилер тестикьарна. Къецепатай сад — садаз пара ухшар хьайитӀани, вири сад хьиз туш. Зулар авай лелев ва кӀул чӀулав лелев сад — садав пара мукьва я, амма маса африкадин ва евразиядин чӀуру кицерикай ва жанавуррикай тахминан 6 — 7 млн йис идлай вилик чара хьанвай. ГьакӀан лелев ва эфиопиядин жанавур, рехи жанавурдин, кӀвалин кицин ва койотдин сихилдиз талукь я.
Украина
Агьалияр — 37 289 000 кас (2019 йисан).
Париж
Символика
Париждин пайдах вич язва кьве вертикал тир вилини яру рангар авай зулукай ибарат тир квадрат тир парча, рангар XIV виш йисалай гатӀумна кӀвалахарзава. Париждин мэриядин логотип вич язва вилини яру ранг авай горизонтал тир зул, адан эрчӀи къерехдив гим ала, вили фондал лацудал кхьей "Париждин мэрия" лишан ала.
Украина
Кьилин шегьер — Киев.
Париж
Агьалияр
2010-лагьай йисан гьалдив кьурвал, Парижда гьамиша 2 243 833 кас яшамишзавай тир. Париждал Франциядин вири агьалийрикай Париждал 3,6 % ва Иль-де-Франс региондин вири агьалийрикай 19,3 % гьалтзава.
Украина
Административвилинни — чилерин паюнар: 26 область, республикавилик талукь тир шегьер — Киев. Крым зуростровдин чӀехи пай Урусат Федерациядинни, гьуьжет алай чилера контролвал кьиле тухузвай, Украинадин арада гьужет ийизвай кар я. Урусатдин Федерациядин федератив къурулушдив кьурвал, Крымдин чилерал Урусат Федерациядин субъектар ала — Крым Республика ва федерациядин мана-метлеб авай Севастополь шегьер. Украинадин административни территориал паюниз килигна, Крымдин чилерал Украинадик квай Крым Автоном Республика ва кьетӀен статус гвай Севастополь шегьер ала.
Париж
Агьалияр
XIX-лагьай виш йисан къене ва Садлагьай дуьньядин дяве акьалтӀдалди Париждин агьалийрин сан-гьисаб чӀехи хъижезвай тир, тарихдин вини кьилив 1921-лагьай йисуз агакьна - 2,9 млн кас. И кьадар Кьведлагьай дуьньядин дяве акьалтӀдалди амукьзавай тир, амма 1950-лагьай йисарилай гатӀумна садлагьана тӀимил хъижез эгечӀна. 1999-лагьай йисуз агьалийрин сан-гьисаб 2,2 миллиондал кьван агакьна. 2000-лагьай йисарриз агьалийрин кьадар чӀехи хъхьана, ам парани-пара аялар хунин кьадар чӀехи хъхьунин нетижада хьана. Жегьилрин чӀехи пай малум жезва (пенсионерар кьилин шегьердай провинциядиз ва уьлкведин юкьван патариз куьч хьунин нетижада).
Украина
Чилерин майдан — 603 628 (Крым кваз) / 559 404 (Крым, ДХР, ЛХР авачир) км². Кьибле патай ЧӀулав ва Азов гьулерин ятари кьунва.
Париж
Агьалияр
СМТ-дин малуматрив кьурвал, 2011-лагьай йисуз Париждин агломерациядин агьалийрин сан-гьисаб 10,62 млн кас тир. Евростатдин малуматриз килигна, 2003-2006-лагьай йисарин арада Париждин урбан зонадин (larger urban zone) агьалийрин сан-гьисаб 11 532 409 кас тир.
Украина
ТӀварцин этимология
Вирина ва гьакӀни Украинадани виридалайни гегьенш ва макьи версия ам я ки, вириславян чӀалал «оукраина» къерехда авай чка лагьай, славян халкьарин Русь гьукуматда кардик квай гаф тир. Сифте яз ин гаф 1187 йисуз Переяславян ханвалдиз талукь тир, гуьгъуьнлай урусрин маса ччилериз (кьетӀендиз Украинадалай яргъара авай ччилериз) «оукраина» лугьузвай.
Лап дегь бере
Homo къебиладин векилар сифте яз Украинадин ччилера 1 миллион йис идлай вилик гьасил хьанва. Археологрин фикирдай Украинадиз абур Вилик патан Азиядай Балкандлайни Юкьван Европадлай атанай. Украинадин ччилерин майданда, сифте палеолитдин инсанрин яшамишзавай 30 пунар жагъурнавай, абурикай виридалайни цӀурубур Закарпатьеда авай пгт Королёво, Донецк областьда авай Амвросиевки ва Хмельницк областьда авай Лука-Врублевицка я.
Неандерталар гилан Украинадин ччилериз 150 агъзур йис идлай вилик, ва кроманьонар 30 агъзур йис идлай вилик атанвай.
Париж
Миллетар
2008-лагьай йисуз Парижда 330 000 (тахьайтӀа шегьердин вири агьалийрикай 14,9%) чара уьлкведай тир кас яшамишзавай тир. Абурукай 30% ЕврогалкӀдик акатзавай уьлквейрай куьч хьана атайбур я; 20% чеб Алжирдай, Мароккодайни Тунисдай тир иммигрантрал гьалтзава.
Динар
Вири агьалийрикай 80% христианар я, 75%-ди чеб католикар яз гьисабзава, абурукай чӀехи пай латин адетдин католикар, сабур - эрменринни византиядин адетрин терефдарар я. Мусурманар 11, 18, 19 ва 20 лугьудай округ кӀватӀ хьана. 5-лагьай округда чка кьунвай Париждин мискӀинди 1926-лагьай йисалай гатӀумна кӀвалахзава. Вири санлай Парижда 94 католикрин жемят, абурулай гъейри 15 православиедин клиса, 21 синагога (Парижда 220 000 чувуд яшамишзава), 2 мискӀин (гзаф пай 50 000 суьнни-мусурмандин патал) ва Гижон куьчедал чка кьунвай Эрменрин апостолрин клиса ава.
Украина
Лап дегь бере
Ч.э. VII виш йисуз Юкьван Азиядай иниз атанвай иран халкь Скифри чулра яшамиш жезвай киммерийяр чукурна чпи абрин чка кьунвай. Тахминан гьа чӀавузни Кефер Причерноморьеда грекри садлагьай колониярин бине эцигиз эгечӀнай. Гьисабзава ки, Украинадин ччилерал садлагьай гьукумат скифри туькӀуьрнавай. Ч.э.вилик 200 йисан мукьвара сарматри скифар чуькьвена акъуднай. Ч.э. III виш йисуз кеферни — рагъакӀидай патай Украинадиз готар куьч жезва, ва ина чпиз Ойум тӀвар авай — скифрин гьукуматдилай гуьгъуьнлай Украинада кьведлагьай гьукумат арадал гъизва.
V виш йисан эхирда Украинадин ччилериз славян тайифариз талукь тир антринни склавинри винизвал ийизвай. ТӀимил вахтунлай Украинадин чапла къерехни Таврия ччилер Хазар каганатдин аслувилик гьатзва.
Украинадин кеферни — рагъакӀидай патар, славян халкьар гьасил хьайи мумкин тир чкаяр я.
Агъзур йисарин эхирра Украинадин ччилера авай славян тайифариз ибур талукь тир: полянар, древлянар, северянар, бужанар, тиверар, уличар, волынянар ва масабур.
Киевдин Русьдин бере
988 йисуз киевдин князьди Владимир Святославича православиядин христианвал кьабулзава. Адан хва Ярослав Мудрый авай чӀавуз Киевда ибадатханаяр, улубханаяр эцигзавай ва «Урусатдин гьакьикьат» — къанунрин кӀватал басма ийизвай.
1237—1241 йисара Бату хандин ягъундилай кьулухъ, тараш хьайи Киевдиз баябанвилер галукьзава ва шегьер владимирдин князьрин гьукумдиз физва.
Казаквал
XV виш йисара гилан Украинадин кьибле патар ичӀи, баябан хьайи, куьчери тушир жемятар галачир ЧӀуру ник тӀвар авай ччилер тир. Юкьван Приднепровьедай Никиз гьахьдай кьетӀен жуьредин «варар» днепрдин рагар тир — гилан Днепропетровскдинни Запорожьедин юкьва авай Днепр вацӀун авахьун кьве кӀарна фидай тӀебии суван къванцин жинсинин экьечӀунар. Рагарилай агъа пата, Днепр хилериз ччара жезвай, гзаф кьадарда вирер, заливар, проливар, гъедерни ничхирар бул хьайи чкаяр гьасиларзавай, гьина инсанриз чуьнуьх жез ва чеб хуьз пара къулай тир. Гьа чӀавуз Речь Паспалитаядин ччилерай катзвайбурун кӀеретӀар арадал кьвез эгечӀзавай, ва гьар сад иниз вичин себебралди кьвезвай.
Гьа ксари чпиз казакар лугьузвай ва кьетӀендиз гъуьрчехъанвилихъ, гъедер кьунрихъ, лежбервилихъ, маса гунрихъ ва дяведин крарихъ алакьнавай. Казакар са миллетдиз талукь тучир. Сифте яз казакрин тӀвар 1492 йисуз кьунвай, кхьинра кхьенвай ки христиан — казакар (киевлянар ва черкасар) Днепр вацӀун сивик туьркверин гимидиз вигьин авунай.
Речь Посполитайдин диндин ва жемятвилин зулумрикай, Запорожьедин Сечь гьукуматдин аксиниз женг тухузвай чка хьана. XVI виш йисан эхирда казакрин къарагъунрин кьадар гзаф хьана. Ва полякринни полякар хьанвай украинадин магнатрин кьуватдалди абур са къайдада басмишна секинарзвай. Виридалай гзаф агалкьунриз агакьнавай къарагъун, 1648—1654 йисара хьайи Хмельницкидин къарагъун я. Ин къарагъундин нетижада автономиядин кьилдин гьукумат — Гетманщина гьасил хьанва, ва польякрин гьукумдизни чӀехи телефвал акуьна. Кьилдиз женг тухуз четинвиляй ва вичиз куьмек ийизвай крымдин хандиз ихтибар авачирвиляй, Богдан Хмельницкийди Переяслав мешверада Урусат царстводин раятвал кьабулна, гьавиляй гугъуьнлай 1654 йисуз Урусринни-полякрин дяве эгечӀна.
Халкьар
Украинадин агьалидин юкьван къалинвал — 74,77 ксар./км².
Агьалидин кьадардин масакӀавилин динамика:
Авай халкьар: украинар (80,7 %), урусар (14,8 %), белорусар (0,7 %), молдоваяр (0,5 %), болгарар (0,4 %), венграр (0,3 %), полякар (0,3 %), румынар (0,3 %), чувудар (0,2 %), эрменар (0,2 %), грекар (0,2 %), татарар (0,2 %), ва мас. (1,2 %).
ЧӀалар
2001 йис:
Яру сув
Яру сув — Дагъустанда авай сув. Дукъузпара районда, Азербайжандихъ галаз сергьятдин лап мукьвал ала. Альпинистрин арада машгьур я. 2002 йисуз ина альпинизм спортдай Урусатдин Чемпионат кьиле фенай.
Галилео Галилей
Галилео Галилей (Galileo Galilei;, Пиза, Флоренциядин герцогство — , Арчетри, Флоренция, Тоскана чӀехи герцогство) — италиядин зурба физик, механик, астроном, философни математик я. Теоретик физика бине эцигай кас.
Кьуд Юпитердин Галилеодин спутникар ахъа жедайди хьун — Ио, Европа, Ганимед, Каллисто.
Аль-Кьуддус
Аль-Кьуддус — Аллагьдин вад лагьай тӀвар.
Мана
Лезги чӀалал Аль-Кьуддус тӀварцин манаяр: Пакди, ПӀир тирдини масабур.
Асул
Къуръандин аятар (59:23) (62:1) ва масабур.
Омикрон
Омикро́н (όμικρον) — Ο, ο — грекрин алфавитдин цӀувадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («вил») мана гузвай «аин» гьарфуникай арадал атанва. «Омикрон» гьарфуникай латин O ва кирил О гьарф арадал атанвайди я.
Икрам Сабиран хва Алискеррин
Икрам Сабиран хва Алискеррин (СтӀал Сулейман район, Дагъустан) — асулдай лезги тир урусатдин самбохъан, женгинин самбодай Дагъустандин ахъа чемпионатда михьи чемпион; женгинин самбодай Урусатдин Кубок-2013 акъажунра гъалиб хьайиди, Дуьньядин Суперкубокда «Мемориал А. А. Харлампиева» гъалиб хьайиди; кьведра спортдин самбодай Дагъустандин чемпион; жегьилрин арада дзюдодай КпКъФО-дин ва Дагъустандин чемпион, женгинин самбодай Урусатдин чемпионатдин призёр; Урусатдин спортдин устӀар я.
Киловатт-сят
Килова́тт-сят (кВт⋅ч) — гьасил ва я кардик кутунвай энергиядин кьадар, гьакӀни кьиле тухванвай кӀвалах системадилай къецепатан алцумдай тек я.
Вилиам Шекспир
Уилям Шекспир (William Shakespeare ; 1564, Стратфорд-на-Эйвоне, Англия — 23 апрел 1616 , гьана) — алакьунар авай Англиядин драматург, шаир.
Сулут хуьруьнсовет
Сулут хуьруьнсовет (Sulut bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Сулут, Келезейва, Гичатан ва Сарсура хуьрер акатзава.
Жанавур
Жанавур (Canis lupus) — гьайван.
Тагълабиян хуьруьнсовет
Тагълабиян хуьруьнсовет (Tağlabiyan bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Тагълабиян, Калфараж, Муьжуь хуьрер акатзава.
Видади Севзиханов
Видади Севзиханан хва Севзиханов 1954-йисан 27- мартиниз КцӀар райондин Яргунрин хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб акьалтӀарна са йисуз заводда фялевална. 1977-йисуз Азербайжандин Девлетдин Университетдин журналистикадин факултет куьтягьай жегьил КцӀар райондин «Къизил Къусар» газетда кӀвалахал акъвазна. И газетда корректор, мухбир, отделдин зеведиш, жавабдар секретар, редактордин мавин хьана. 1997-йисалай «Къусар КцӀардин» кьилин редактор я. 2010-йисуз адаз Азербайжан Республикадин Президентдин серенжемдалди милли пресса вилик тухунин карда агалкьунриз килигна Азербайжан Республикадин Лайих журналист гьурметдин тӀвар ганва.
«Уьмуьрар, легьзеяр» тӀвар ганвай очерк ва гьикаяйрин ктабдин автор тир ада цӀудалай виниз кӀваталдиз редакторвалнава. Пуд веледдин буба, ирид хтулдин чӀехи буба я.
Агъа-АрхитӀ
Агъа-АрхитӀ (Ашага-Архит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Тарих
XIX виш йисуз Агъа-АрхитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Вини-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ ва Вини-ЦӀинитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-АрхитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 686 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Агъа-АрхитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 589 кас тир.
Песец
(ГьакӀан) песе́ц, ва я поляр сикӀ (Alopex lagopus — йитижир некхвазайди хзан КцӀерин.
Цуругърин хуьруьнсовет
«Цуругърин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Зрыхский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Цуругъ хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Цуругърин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 644 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Ас-Салам
Ас-Салам — Аллагьдин ругуд лагьай тӀвар.
Мегьеб чӀал
Мегьеб чӀал (мехӀвела /meħwela/) - мегебвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахадайбурун кьадар - 1000 кас. Гуниб райондин кьиблени рагъэкъечӀдай пата авай Мегьеб хуьре чкӀанвайди я. Чпин кьилин чилерай 1-лагьай агъзур йисан юкьва куьч хьанва. Авар чӀалан чӀехи таъсирдик ква. Мегебвийри авар чӀал литературадин чӀал хьиз кӀвалахарзава.
Пи (гьарф)
Пи (πι) — Π, π — грекрин алфавитдин цӀуругудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («сив») мана гузвай «пе» гьарфуникай арадал атанва. «Пи» гьарфуникай латин P ва П|кирил П гьарф арадал атанвайди я.
Ас-Салам
Мана
Лезги чӀалал Ас-Салам тӀварцин манаяр: РикӀ михьиди, Берекат гудайди, Ислягьвал гудайди ва масабур.
Асул
Ас-Салам тӀвар 23 лагьай аятдал суратдин аль-Хьашр ава. هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَـٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَڪَبِّرُ‌ ۚ سُبۡحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِڪُونَ
Пи (гьарф)
Пи кьадар
Пи кьадар ~3,1415926535.
Тиржан хуьруьнсовет
Тиржан хуьруьнсовет (Tircan bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Тиржан, Бизлан, Мачахы, Заргаран хуьрер акатзава.
Перу
Перу (, кечуа Piruw Mama , аймара Piruw Suyu ) — Кьибле Америкада рагъакӀидай патан авай гьукумат.
Ро (гьарф)
Ро (ρω) — Ρ, ρ — грекрин алфавитдин цӀеридлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («кьил») мана гузвай «реш» гьарфуникай арадал атанва. «Ро» гьарфуникай R|латин R ва кирил Р гьарф арадал атанвайди я.
Атна чӀал
Атна чӀал (чпиндал Atnakenaege’, ингл. Ahtna ва икӀа Ahtena ) —
Гафарин ухшарвал
The comparison of some animal names in the three Athabaskan languages:
Урус чӀал гафар
Урус чӀалай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).
Эндирей
Эндирей (Эндерей) — Дагъустан республикадин Хасавюрт районда авай хуьр. «Эндирей» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Хасавюрт райондин кьибле пата, Акташ вацӀун эрчӀи кьерел, Хасавюрт шегьердилай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
2016 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 7 970 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Дифференциал барабарвал
Дифференциал барабарвал — функциядин производнаядин къиметни гьа функция, аслутушир дегишжезвайдан къиметар ва числояр (параметраяр) галкӀурзавай барабарвал я
Ал-Хорезми
Абу́ Абдулла́гь (ва я Абу Джафар) Мугьа́ммад ибн Муса́ ал-Хорезми́ (أبو عبد الله محمد بن موسی الخوارزمی; тахминан 783, Хива, Хорезм — тахминан 850, Багдад) — 8-9-лагьай виш йисара уьмуьр авур, юкьван виш йисарин фарсарин виридалайни чӀехи алимрикай сад  ,  математик, астроном, географни тарихдар я.
Аль-Муъмин
Аль-Муъмин — Аллагьдин ирид лагьай тӀвар.
Мана
Лезги чӀалал Аль-Муъмин тӀварцин манаяр: Хуьдайди, Хатасузвал гудайди, Иман гудайди, Хуьнуьх заминда кьадайди, Иман тухудайди ва масабур.
Асул
Ас-Салам тӀвар 23 лагьай аятдал суратдин аль-Хьашр ава. هُوَ ٱللَّهُ ٱلَّذِى لَآ إِلَـٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡمَلِكُ ٱلۡقُدُّوسُ ٱلسَّلَـٰمُ ٱلۡمُؤۡمِنُ ٱلۡمُهَيۡمِنُ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡجَبَّارُ ٱلۡمُتَڪَبِّرُ‌ ۚ سُبۡحَـٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يُشۡرِڪُونَ
Жейран
Жейран (лат. Gazella subgutturosa ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Топчу хуьруьнсовет
Топчу хуьруьнсовет (Topçu bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Топчу, Буйнуз, Ширванмеше хуьрер акатзава.
Иммануил Кант
Иммануи́л Кант (Immanuel Kant;, Кёнигсберг, Пруссия  — ) — германиядин зурба философ, немец классик философиядин тухумдин ата-буба я.
ЧӀехи кхьей затӀ:
Шипраге
Шипраге (Šiprage, Шипраге) — Боснияни Герцеговинадин хуьр.
Жив
Жив — тӀебиатдин къваларикай сад. Мекьи чӀавуз, хъуьтӀуьз жедай муркӀадин куьлуь лацу хъуьтуьл харар хьтин къвал.
Андреевка (Дагъустан)
Андреевка (Андреевка) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Мичурино.
Качалай
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 13 км яргъал гала.
Тарих
Качалай хуьр, Бабаюрт райондин чилерал алай Цунта райондин колхозрин кутан хьиз, виликан къумукь Качалай-Кутан хуьруьн чкадал кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Качалай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1926 йисан малуматриз килигна хуьре 246 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар тир.
Гила агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Жум
Жум (Cydonia)
Агълаб
Агълаб (Аглоби) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Агълаб» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
Крым-татарар
Крым-татарар (кр.тат. qırımtatarlar) — тарихдин къене Крым островдал ва ЧӀулав гьуьлуьн кеферпатан кьерерал арадал атанай ва уьмуьр ийизвай туьрк халкь я. Караимрихъни крымчакрихъ галаз умуми крым-татар миллетдик акатзава. Абур крым-татар чӀалал ва адан сад-садавай тафаватлу тир нугъатрал рахазва.
Агълаб
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀал, федерал M29 «Кавказ» трассадин мукьув, Дербент шегьердилай 18 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Аладаш, Рубас.
Крым-татарар
Лап чӀехи пай суни-мусурманар я.
Агълаб
Тарих
Хуьруьн тӀвар сифте яз 1813 йисуз, суван чувудрин хуьр хьиз кьунвайди тир. Гилан хуьр алай чилер, асулдай Агълабияр сихилдай тир дербентдин кьилел алай ксарин (гьакимрин) династиядиз талукь тир. Са тӀимил геж иниз азербайжанар куьч жез эгечӀнавай, ва XX виш йисан 1930 йисалди чувудар инлай тамамдаказ къакъатнавай. 1953 йисуз иниз Кьурагь райондин Цилинг хуьруьн эгьлияр, лезгияр куьч хьана ацукьнавай.
XIX виш йисуз Агълаб хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Арабляр, Баят, Муллахуьр ва Хуш-Мензил (гилан Рубас) хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.
Омега (гьарф)
Оме́га (ωμέγα) — Ω, ω — грекрин алфавитдин къанникьудлагьай гьарф. «Омега» гьарфуникай Ѡ|кирил Ѡ (омега) гьарф арадал атанвайди я.
Агълаб
Тарих
Хуьре мусурманри ибадат ийизвай Мурад пӀир ава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2037 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 2541 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, гъвечӀи пай азербайжанар, гьакӀни гзаф тушиз табасаранар авайди я, вири суни ва шийи - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агълаб хуьруьн агьалияр 139 кас тир: чувудар — 108 (77,7%), азербайжанар — 31 (22,3%) кас.
Хуьруьн майишат
Хуьруьн эгьлийрин асул кӀвалах серкер, афнияр ва истивутар цана, гуьгъуьнлай кьелен це туна Урусатдин ва СНГ шегьерра маса гун я. Субтропик климатдин шартӀар ина, анар, хурма, инжил, ципицӀ, жум, чумал ва муькуь хьтин магьсулар цуниз хъсан виже къвезва.
Хуьруьн мукьвал азербайжандал «дузлахар» лугьудай уьцӀуь вирер ава, инлай чкадин эгьлийри салан мейваяр кьелен це тун патал кьел хкудзавайди я.
Омега (гьарф)
Дегь грек тӀвар — о-мега (ὦ μέγα) — «о-чӀехи».
Мишель Платини
Мишель Платини (Michel François Platini) (дидедиз хьана 1945 йисан 21 июндиз (кьамуг), Жёф, Мёртни Мозель департамент, Лотарингия) — французрин футболист, зур хуьдайдини тренер я. Гилан УЕФА президент я.
Мишель Платини чӀехи XX вишийсан Франциядин виридалайни хъсан футболист я. 1984-й йисан футболдай европадин чемпионатдин гъалиб.
Футболист яз
Сент-Этьен:
Ювентус:
'Франция':
Афар (халкь)
Афар (икӀни араб чӀалал — Данакил)
Буйнакск район
Буйнакск район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Буйнакск шегьер я.
Жуьмя
Жумя (Жуьмя) — хемисдинни кишдин арада авай, гьафтедин вадлайгьай югъ.
Буйнакск район
География
Район Дагъустандин юкьван пата ала ва Кизилюрт, Кумторкъала, Къарабудахкент, Леваши, Унцукул, Гьумбет ва Къазбек районрихъ галаз са сергьятра ава.
Афгандин сикӀ
Афгъандин сикӀ (Vulpes cana) — гьайван.
Буйнакск район
География
Райондин майдан 1842,09 км² я.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1923 йисан 22 ноябрьдин къарардалди, виликан Темир-Хан-Шурадин округдин тӀвар дегишуналди Буйнакск район арадал гъанвай.
Сулейман бег КъирицӀви
Сулейман бег КъирицӀви — царьдин кьушунрин дяведар.
Буйнакск район
Тарих
ВС РСФСР-дин Президиумдин 25.06.1952 тарихдин къарардалди, район Буйнакск округдиз дегишарнай ва райондин юкь Агъа Казанище хуьруьз тухванвай. 1953 йисуз район гуьнгуьна кухтунвай. 1963 йисуз мад терг авуна чилер Къарабудахкент райондин чилерик кутунай. 1965 йисуз район цӀийи кьилелай гуьнгуьна кухтунвай.
Сулейман бег КъирицӀви
Вичин 25 йисан дяведин къуллугъдин къене урусринни - туьркверин дявейра иштиракна, беган титул ва Георгиян хаш пишкеш къачунвай. Къуллугъдилай кьулухъ ада вичин хайи КъирицӀ хуьре кавха хьиз регьбервал ийизвай. Ам хайи хуьре кучуднавайди я.
Адан хва, Садикъ бега Санкт-Петербург шегьерда дяведин чирвилер къачунвай. Ам большевикрин паталай 1920 йисуз Къуба — Хъачмаз рекьин мукьвал кьинвайди я.
Буйнакск район
Агьалияр
2002 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Буйнакск райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик, вичик 30 хуьр квай 20 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я. Пахлаяр, гьажикӀаяр ва салан майвайрин магьсулар цазвайди я.
Хи
Хи (χι) — Χ, χ — грекрин алфавитдин къанникьведлагьай гьарф. «Хи» гьарфуникай латин X ва кирил Х гьарф арадал атанвайди я.
Сигма (гьарф)
<div style="border: 1px solid #aaaaaa; float: left; font-family: serif; font-size: 32pt; margin-right: 15px; padding: 15px 10px 20px 10px;">Σσς Си́гма (σίγμα) — Σ, σ, ς — грекрин алфавитдин цӀемуьжуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («сас») мана гузвай «шин» гьарфуникай арадал атанва. «Сигма» гьарфуникай S|латин S, кирил С ва Ѕ (зело) гьарф арадал атанвайди я.
Зуртухудайди
Зуртухудайди — вичин гекъигай тухунин алакьуниз килигна тухудайбурунни диэлектрикрин арада юкьван чка кьазвай материал я ва тухудайбурукай гекъигай тухунин алакьунин какадарнавайбурун концентрациядилай, температурадилай ва чара-чара излученийрин таъсирдилай кӀеви аслу тирвиляй тафаватлу жезва. Зуртухудайбурун асул кьетӀенвал абурун электрик тухунин алакьунин температура хкаж хьайла чӀехи хьун я.
Ялахърин хуьруьнсовет
«Ялахърин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Ялакский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Ялахъ хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ялахърин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 565 кас тир. Вири рутулар, суни-мусурманар я.
Дин
Дин — инаснри са затӀунихъ агъадайла туькӀуьр жедай затӀ. Дуьньядин виридалайни еке динрик квайбур: Хашпересвал, Ислам, Буддизм, Иудаизм.
Муири чӀал
Нугъатар
Вад нугъатдиз чара жезвайди:
Геба хуьруьнсовет
«Геба» хуьруьнсовет (Село Геба) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Геба хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Геба хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Молдова
Молдова ва я Молдавия дуьз. Респу́блика Молдо́ва  — европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Кефер пата, рагъэкъечӀдай патани кьибле пата Украинадихъ галаз, рагъакӀидай пата Румыниядихъ галаз сергьятра ава.
Гимры цӀиргъ
Гимры цӀиргъ — ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъерикай сад. Дагъустандин рагъакӀидай пата ала. Авар Къойсу ва Сулак вацӀарин яргъивилихъди 65 км экӀя хьанва. Адан юкьван кьакьанвал 2338 м я. Кижинин жинсиникай ибарат я.
И цӀиргъинин яцӀа Буйнакск шегьерни Гимры хуьр сад ийизвай «Гимры авто-рекьин туннель» тухванвайди я.
Тау
Тау (ταυ) — Τ, τ — грекрин алфавитдин цӀекӀуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («хаш», «лишан») мана гузвай «тав» гьарфуникай арадал атанва. «Тау» гьарфуникай латин T, кирил Т гьарф арадал атанвайди я.
Анди цӀиргъ
Анди цӀиргъ — ЧӀехи Къавкъаздин сувун цӀиргъерикай сад. Кефердинни-рагъэкъэчӀдай пата, Анди Къойсу вацӀун чапла пата ала. Адан хуралай Аксай ва Акташ вацӀари кьил къачузва.
ЦӀиргъинин яргъивал тахминан 60 км, юкьван кьакьанвал — 2736 м я. Асул гьисабдалди кижинин жинсиникай ибарат я. Адан винел пата сувун-никӀер, кеферпатан гуьнедал сувун-тамар, кьиблепатан тик гуьнерал валар авай чуьлдин никӀер ала.
Анди цӀиргъинилай Чечнядинни Дагъустандин сергят физва.
ЭлячӀунар
Информация на начало XX века: * Андийский хребет // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Сулак кӀам
Сулак кӀам — Дагъустанда авай Сулак вацӀун кӀам я. Им Урусатдин виридалайни дегьне камӀарикай сад я. Адан юкьван гьисабдалди дегьневал — 1200 м я, амма бязи чкайра 2000 метрдивни агакьзава. Сулак кӀам пуд шартӀунин паяриз пай хьанва: Миатли кӀам, Чиркей кӀам ва Сулак кӀам.
Агъа Катрух
Агъа Катрух (Нижний Катрух) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай хуьр. «Агъа Катрух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Рутул райондин тек сад тир цӀап хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 30,9 км яргъал, Хиривалю вацӀал чка кьунвайди я. Хуьруьн са пай вацӀун чапла пата, муькуь пайни эрчӀи пата ала.
Тарих
XIX виш йисуз Агъа Катрух хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Вини Катрух хуьруьхъ галаз Катрух хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 114 кас рекье гьатнай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 429 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 710 кас тир. Агьалидин вири цӀапар, шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Катрух хуьруьн агьалияр, вири яхулар яз 766 кас тир.
Агъул чӀал
Агъул чӀал (агъу. aгъул чӀал) — агъул халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадик акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Агъул ва са кьадар Кьурагь районра гегьенш я. Агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 29,3 агъзур кас я (2010 йис). 1990 йисуз Ш. А. Мазанаеван, С. Н. Гасанован ва И. А. Мазанаевадин санал куьмекдалди, урус чӀалан алфавитдин бинедал алаз агъул чӀалан алфавит туькӀуьрнай. ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: тпиг нугъат, керен нугъат, кушан нугъат, буркихан нугъат ва фите нугъат.
Агъул чӀалал Дагъустанда «Вести Агула» (Агъулдин Хабарар) газета акъатзава.
Агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда агъул чӀалал рахазвайбурун кьадар 29 287 кас тир. Им вири агъулрин 83 % пай я.
Агъул чӀал Дагъустан Республикадин Агъул (92,53 %) ва Кьурагь районра (7%) гегьенш хьанва.
ЧӀалан гьалар
Агъул чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар лезги ва табасаран чӀалар тирди гьисабзавайди я. Совет береда агъул хуьрера тарсар лезги чӀалал тухузвайвиляй гила кьуьзуьбурун саки виридаз лезги чӀал чизва, амма жегьилриз ваъ. Кьурагь районда лезгийрихъ галаз къуншивиле уьмуьр гьалзавай агъулриз лезги чӀал чизва.
Нугъатар
Агъул чӀалан нугъатар:
ЭлячӀунар
Библиография по агульскому языку
Пирал
Пирал (PiraI) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Пирал» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 25 км яргъал ала.
Пирал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле, Къунагьар, ЦӀийи мягьле, Пелен мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Пирал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Пашмакар, Хумар, Къараханар, Миграгъар, Бубаханар .
Планета
Планета (грек: πλανήτης, масакӀа — «къекъвезайди»)
Живедин цӀиргъ
Живедин цӀиргъ (Снеговой хребет) — Дагъустандин ЦӀумада районда авай сувун цӀиргъ я. И цӀиргъ Гуржистандин Пирикити цӀиргъинин Дагъустан патаз элячӀнавай ва Чечняда авай Кашкерлам кукӀвал кьван яргъи хьанвай кьатӀунин тӀвар я.
Дегь Мисри
Дегьвилин Мисри (Αἴγυπτος; Айгюптос) — Африкадин кефердинни рагъэкъечӀдай патан дегь чӀавуз гьукумат, чӀехи пай къенин Мисри тӀвар алай гьукуматдин чилерал. Дегь Мисри Нил вацӀун дереда авайди тир. Мисрида авай пирамидаярни Сфинкс гьа чӀавуз эцигнавайбур тир.
ЭлячӀунар
Русскоязычные сайты:
Клетка
Кле́тка — вичиз хас тир затӀарин дегишрун, аслутушир яшамишвал, аладна гзаф хьун ва виликфин алакьдай вири чан алай организмрин (вирусрилай гъейри - абуруз фад-фад яшамишвилин клеткатушир форма лугьуда) туькӀуьрунин ва уьмуьрдин диривилин кӀвалахдин элементар тек я.
Вири чан алай организмаяр я гзаф клеткайрикай (гзафклеткадин гьайванар, набататар ва къарникъузар) ибарат жезва, я саклеткадин организмаяр я (гзаф кьадардин простейширбур ва бактерияр). Клеткайрин туькӀуьрун ва уьмуьрдин диривилин кӀвалах чирзавай биологиядин паюниз цитология лугьуда. Эхиримжи вахтара гьакӀни "клеткадин биологиядикайни" рахун адет хьанва.
Вини-АрхитӀ
Вини-АрхитӀ (Юхари-Архит) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал, Чирагъ вацӀун чапла къерехдал ала. Мукьвал алай хуьрер: Агъа-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 372 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вини-АрхитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 323 кас тир.
Герхмахи хуьруьнсовет
«Герхмахи» хуьруьнсовет (Село Герхмахи) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Герхмахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 032 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ипсилон
И́псилон (ύψιλον) — Υ, υ — грекрин алфавитдин къадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («мих», «кӀир») мана гузвай «вав» гьарфуникай арадал атанва. «Ипсилон» гьарфуникай U, V, W ва Y, кирил Ѵ (ижица), У, Ю ва маса гьарф арадал атанвайди я.
Ашукьбайрамлы
Ашукьбайрамлы (Aşiqbayramlı) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Ашукьбайрамлы» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин кьибле пата, Девебатан вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисан юкьвара Къуба райондин Гьапут хуьряй куьч хьана атанвай гьапутвийри кутунай. Хуьруьн тӀварни сифте куьч хьанвайбурукай сад тир Ашукь Байрам касдин тӀварцӀихъ галкӀанва.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири азербайжанриз элкъвенвай лезги миллетрикай сад тир — гьапутар я. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.
Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ
Къавкъаздин Кьилин цӀиргъ ва я Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъ — ЧӀулав гьуьлелай (Анапа) Каспи гьуьлел кьван (Баку) 1100 км датӀана яргъи хьанвай сувун цӀиргъ я. Адан виридалайни кьакьан чка КичӀен сув я (4490 м).
И цӀиргъини Къавкъаз кьве патаз кӀарзава: Кеферпатан Къавкъаз ва Кьиблепатан Къавкъаз.
Къавкъаздин Кьилин цӀийргъ талукь тир суварин системадиз ЧӀехи Къавкъаз лугьузвайди я.
Зул
Зул
Аминова Заира Фазилан руш
Аминова Заира Фазиловна — 1973 йисуз Магьачкъалада дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван школа ва яру дипломдалди Дагъустандин университетдин экономикадин факультет куьтягьна, Москвада аспирантурада кӀелна кандидатвилин диссертация хвенва.
Заиради гьеле школада амаз урус чӀалал шиирар теснифиз гатӀумна. Абур («Гъил къачуда за», «Зулун йикъар», «За ваз, зи яр, икрамзава» ва мсб.) газетринни журналрин чинриз акъатзава. 1996 йисуз Петербургда жегьил заридин сад лагьай улуб «Хиялрин уьлк-ве» басмадай акъатна. КӀанивиликай, тӀебиатдикай ва мергьяматдикай теснифнавай шиирар ва поэмаяр 1998 йисуз Москвада акъатай. «Мад гьуьлел лепе акьалтзава» ва «Апельсиндин варз» ктабра гьатнава.
Муьрег-губден чӀал
Мурега-губден чӀал - мурега-губденвийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахадайбурун кьадар - 39000 агъзур кас кьван я. Парабур Урусатдин Европа паюнин кьибле патаз куьч хьанва.
И
И, и - И, и
Ибериядин сувайрин чурчул
Ибериядин сувайрин чурчул (Iberolacerta monticola)
Фи
Фи (φι) — Φ, φ ва я ϕ  — грекрин алфавитдин къаннисадлагьай гьарф. «Фи» гьарфуникай кирил Ф гьарф арадал атанвайди я.
Плутон
Плутон (134340 Pluto; символяр: -ни )
Пси (гьарф)
Пси (ψι) — Ψ, ψ  — грекрин алфавитдин къаннипудлагьай гьарф. «Пси» гьарфуникай Ѱ|кирил Ѱ (пси) гьарф арадал атанвайди я.
Диклосмта
Диклосмта — ЧӀехи Къавкъаздин Живедин цӀиргъинин мурцал алай сув я. И сув Чечнядин, Дагъустандин ва Гуржистандин сергьятрин юкьвал ала.
Гуржи чӀалал Мта — «сув», Дикло — Тушетиядин лап цӀуру хуьрерикай садан тӀвар я. Чеченри и сувуз Дукълуо-Лам лугьузва, яни «Живедин сув».
Сувун массивдп гзаф кукӀвар ава, абурукай виридалайни кьакьанбур:
Замбия
За́мбия (Zambia), тамам официал тӀвар — За́мбия Респу́блика (Republic of Zambia) — Кьиблепатан Африкада авай гьукумат я. Кефер пата Демократиядин Республика Конгодихъ галаз, кефердинни рагъэкъчӀдай пата Танзаниядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Малавидихъ галаз, кьибле пата Мозамбикдихъ, Зимбабведихъ, Ботсванадихъни Намибия галаз, рагъакӀидай пата Анголадихъ галаз са сергьятрал ала; гьуьлуьв экъечӀзавач.
1964-лагьай йисан 24-лагьай октябрдиз британиядин протекторат тир Кеферпатан Родезияди Миллетрин кӀиливилин сергьятра аваз вичин аслутуширвал малумарна ва вичин тӀвар гиландихъ дегишарна. Уьлкведин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер Лусака язва.
Къяба (урахи) чӀал
Къяба чӀал, урахи чӀал, гьуьркъуьли чӀал (чпин чӀалал: къаьба [gäva, gäbha, gabha-dargwa]) - урахивийрин хайи чӀал, дарги чӀаларикай сад я. Рахазвайбурун кьадар - 35000 агъзур кас кьван я. Асул гьисабдалди Сергокъала районда, гьакӀни Акуша райондин кеферни рагъэкъечӀдай пата ва Къаякент райондик акатзавай Герга хуьре гегьенш хьанва.
Аддала-Шухгельмеэр
Аддаладин мукьвал ЦӀумада райондин Тинди, Вини Гаквари ва Агъа Гаквари хуьрер ала.
Сифте яз и сувуз тӀвар-ван авай немецви альпинист ва географ Готфрид Мерцбахер 1892 йисуз Беленги кӀамай хкаж хьанай. Вичин гъиливкхьинра Мерцбахера и сувун тӀвар Сааратл хьиз къейд авунай, на лугьуди и сувун къваларив галай хуьрерин эгьлийри и сувуз гьарда вичин чӀалал тӀварар ганвайди я.
1935 йисуз и кукӀвал академик Август Летавет ва физик Игорь Тамм хкаж хьанай.
Физика
Физика (дегь.-грек. φύσις — тӀебиат) — тӀебиатдикай макитрин (илимрин) са хел, материал затӀарин аламдин эволюция, вилик финиф ва туькӀуьрун тайинарзавай, гзафни — гзаф умуми ва асул дибдин къанунар чирзавай макит (илим).
Виридалай метлеб авай журналар
Урусатдин
Гъурбатдин
КӀурукӀун
Тарих
XVI виш йисан сифте кьилерай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемятдик квай. 1839 йисуз КӀурукӀунар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпара наибвалдиз талукь тир. Филискъар ва Ялцугъ хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемиятдик квай.
1929 йисуз КӀурукӀун цӀийиз арадал гъанай Ахцегь райондик кутунай. КӀурукӀунрин эгьли тир Бабаеве Жалилакай малуматар амукьнава. 1891 йисуз ада Эривандин муаллимвилин семинария куьтягьнай, Ахцегьрин мектебда вад йис урус чӀалан ва арифметикадин тарсар гузвай.
Профессор Хидир Рамазанова кхьизвайвал, цан цадай чилерин кьитвиляй XIX виш йисан юкьвара КӀурукӀунрин эгьлийрин са пай Азербайжандин аран районриз (пара мумкин я Хъачмаз райондиз) куьч хьанай.
Агьалияр
1869 йисуз хуьре 377 кас агьалияр авай, абурукай: 212 — итим, 165 — дишегьли. Хуьр 60 мягьлейрикай ибарат тир. 1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 381 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Европа
Европа — кеферпатан зур элкъверда ава дуьньядин пай я. Адан къерехар МуркӀаринни Атлантик океанрин гьуьлери кьунвайди я. Европадин чилин кьадар — 10 млн кьван км² я. Агьалийрин кьадар 740 млн кьван кас я. Азиядихъ галаз Европади Евразия континент арадал гъизвайди я.
ТӀвар
Европадал дегьчӀаван-грециядин мифологиядин героинядин, Зевса чуьнуьхнавай ва Критдиз тухванвай финикиядин пачагьдин рушан Европа тӀвар эцигна. Мумкин гьакӀни Европа эпитет Герадихъни Деметрадихъ галаз галкӀанвай тир. Француз чӀалархъан Пьер Шартрендин фикиррдай нетижа хкудун, и тӀварцӀин арадал атун тийижирди я.
Гилан литературада авай виридалайни тӀвар-ван авай этимологийрин гипотезар антик чӀавуз теклифарнава, амма абур гьуьжет алайбур хьиз гьисабзавайди я:
География
Европади Азиядихъ галаз сад тир Евразия дибчил арадал гъизвайди я. Европадин чилин кьадар 10 532 000 кьван км² я, ада дибчилин вадакай са пай кьван ва вири Чилин къураматдикай 8 вишекайди кьунвайди я.
Европа михьиз кеферпатан зурэлкъверда ава, 36° к. гь. ва Кеферпатан МуркӀарин океандин арада. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван яргъалвал — 4050 км, кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 4530 км я.
Европадин къерехар Кеферпатан МуркӀаринни Атлантик океанри кьунвайди я. Континентдин къерехрив Балтик, Аравилин, ЧӀулав, Азов, Кеферпатан, Лигуррин, Адриатикадин, Тиррен, Ионийрин, Ирландиядин, Мармар, Альборан, Ваттрин, Кельтрин, Эгей, Балеар гьуьлер гвайди я.
Островарни зуростровар
Европадин къерехдин цӀар лап атӀайди я. Ам пара заливри, островрини зуростроври арадал гъизва. Са чӀавара Европадикай «зуростроврин зуростров» хьиз лугьузвайди я. Авайвал лагьайтӀа, Европа — Евразиядин дибчилин чӀехи зуростров я. Асул зуростровар — Скандинавия, Пиреней, Балканар, Аппенинрин, Крым, Ютландия, Бретоньни мсб.
Островрин вири чилин кьадар 730 агъ. кьван км² я. Зуростроври Европадин вири винел патан кьудай са пай кьван кьунвайди я.
Рельеф
Юкьван кьакьанвал 300 м кьван я, лап вини кьилинди — 4808 м. Монблан сув тахьайтӀа 5642 м. Эльбрус сув. (Европадин рагъэкъечӀдайпатан сергьятдин цӀар чирунилай аслу я), виридалайни агъа тир 27 м кьван я Каспи гьуьлуьн дугун.
Европадин рельеф — парани пара дугунарни аранар я. ЧӀехи дугунар — РагъэкъечӀдай Европадин, Скифрин плита, Падана, Юкьван Европадин, Юкьван ДунайдинАгъ Дунайдин, Париж бассейнни я.
Сувари вири чиликай 17 вишекайди кьунвайди я. Асул суварин системаяр — Альпар, Къавкъаз, Карпатар, Крым сувар, Пиренеяр, Аппенинар, Урал, Скандинавиядин сувар, Балканар зуростровдин сувар я.
КӀвалахзавай вулканар Исландиядани Аравилин гьуьлуьн регионда ава.
Европадин сувар 3 акъалтвилин дережедак квайбурукай яз я:
Къенепатан ятар
Дибвилин вацӀар: Волга, Дунай, Урал, Днепр, РагъакӀидайпатан Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман, Эбро.
Дибвилин вирер: Каспи гьуьл, Ладога, Онега, Чудни Псков, Венерн, Балатон, Женева.
ТӀебиатдинни климатдин шартӀар
thumb|380px|Европадин [[биомар:
____  — тундра, ____  — альприн тундра, ____  — тайга, ____  — суван тамар, ____  — пешер гьяркьуь тамар, ____  — аравилин гьуьлуьн тамар, ____  — халисан чуьл, ____  — къумлухдин чуьл. ]]
Арктикадин островрални Кеферпатан МуркӀарин океандин къерехдай тӀуз — арктикадин къумлухарни тундраяр, абурулай кьибле патахъ гала — тамтундраяр, тайгадин, акахьайни пешер гьяркьуь тамар, тамар-чуьлер, чуьлер, субтропикрин аравилин гьуьлуьн тамарни валар, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата — зуркъумлухар.
Виридалайни чӀехи къумлух Рин къумлух я. Адан кьадар — 40 000 км² я, ам Волгани Урал вацӀарин арада ала, Къазакъстандинни Урусатдин чилерал. Садбуру Испанияда авай Табернас къумлухни Калмыкиядин, Дагъустандинни Чечнядин сергьятда авай Ногъай чуьлер зуркъумлухар хьиз гьисабзава. Инсанри авур менфят авачир кӀвалахдин гъиляй Калмыкияда пара чилер къумлухдиз элкъвена.
МуркӀадин гьамбарар — Шпицбергендал Новая Землядал Исландиядал Альпра Скандинавиядин суварра (виридан кьадар — 120 агъ. км² кьван я).
Саки вири Европа юкьван гьалдин климатдин зонадал ала (рагъакӀидай пата — океандинди, рагъэкӀечдай пата — континентдинди, пара живер авай мекьи кьуьд гваз), кеферпатан островрал — субарктикадиндини арктикадинди, Кьиблепатан Европада — аравилин гьуьлуьнди, Каспи гьуьлуьхъ галай аранда — зуркъумлухдинди я. Йисан къваларин кьадар — 500—800 мм, суварра (парани-пара рагъакӀидайпатан гуьнейрал) — 2000 мм, Котор залив винелай цава — 4650 мм я.
АкьалтӀай тӀинкӀер
Европадин акьалтӀай тӀинкӀерин сиягь — виридалайни кефер, кьибле, рагъакӀидай, рагъэкъечӀдай патарихъ галай географиядин тӀинкӀер. Абурукай садбур виривердериз ахъа я.
Европадин юкь
Европадин географиядин юкь — континентдин географиядин юкь къалурдай гипотезадал диб кьазвай тӀинкӀ я. Юкь алай чка Европадин сергьятрин тайинвилел акъвазнава. Асул гьисабдалди, ам хкяй гьисабунин методикадин куьмекдалди чирун жезва. ГьакӀ яргъа авунвай островар акьалтӀай тӀинкӀер хьиз гьисабдиз къачунватӀани чӀехи метлеб авай шартӀ я.
АкӀ хьайила, гилан чӀавуз са шумуд, чеб Европадин географиядин юкь тирбур тӀварцӀяй кьазвай, чка ава:
Паюн
Адетдалди Европа РагъакӀидайпатандаз, РагъэкъечӀдайпатандаз, Кеферпатандаз, Кьиблепатандазни Юкьвандаз пай ийизвайди я.
И паюн лап шартӀ алайди я. Асул гьисабдалди, и чара авун ийидайла географиядин хьиз политикадинни факторар гьисабдиз къачузвайди я. Уьлквейрикай садбур, фикирдалди кьурвал, чара-чара гьукуматрин кӀватӀалдик акатиз жеда.
Советрин чӀавуз Европа РагъакӀидайпатазни РагъэкъечӀдайпатаз пай авун пара чӀавуз политикадин ранг авай. РагъэкъечӀдайпатан Европадиз социализмдин гьукуматар, «халкьдин демократиядин уьлквеяр» лугьудайбур (ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румуния, Болгария, Албания, Югославия и СССГ) талукьарзавай тир.
РагъакӀидайпатан Европадиз амай уьлквеяр тайинарзавай тир. ГьакӀни Испания, Португалия, Франциядин кьиблепад, Италия, Мальта, Кипр, Грецияни Туьркия санал Кьиблепатан Европа хьиз гьисабзавай тир, гьа чӀавуз Исландиядиз, Норвегиядиз, Швециядиз, Даниядизни Финляндиядиз санал Кеферпатан Европа лугьузвай тир.
РагъэкъечӀдайпатан Европадиз — физикадалдини географиядалди Урусат (Европада кьилди са пай), Украина, Беларуссия, Азербайжан (Европада са пай), Гуржистан (Европада са пай), Къазакъстан (Европада са пай), Молдавия (кьабул тахьанвай Днистердихъ галай Молдавиядин Республикадихъ галаз). РагъакӀидайпатан Европадиз — ЧӀехибритания, Ирландия, Францияни маса уьлквеяр, гьакӀни, вич физикадалдини географиядалди юкьван-европадинди яз, Германия.
Европадин паюн:
Азияда чилерин чӀехи пай авай уьлквеяр:
Кеферпатан гьуьл
Кеферпатан гьуьл — Атлантик океандин гьуьл я, жуьредай шельфвилинди я, Европадин кефер-рагъакӀидай пата ава. Пуд патай чилери кӀеви авунва. Гьуьлелай 150 км дирин чкада 80 млн кас яшамиш жезва. Элверунрин рекьяй гьуьлуьхъ чӀехи важибвал ава.