cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хашархота хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Хашархота хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 469 кас тир. Вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Къазбек район
Къазбек район (Казбековский район, Казбек район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Дылым хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата, Чечнядихъ галаз сергьятдал ала. Къазбек район Гьумбет, Буйнакск, Кизилюрт, Хасавюрт ва ЦӀийи Лак районрихъ галаз са сергьятра ава.
Тарих
1928 йисан 22 ноябрьдиз ЦИК ДАССР-дин 6-й кӀватӀалдин 4-й сессияда республика районриз паюнин цӀийи проект кьабулнай. Адав кьурвал, виликан Хасавюрт округдин Къазбек участокдикай Къазбек подкантон арадал гъанвай. ЦӀийи подкантон Хасавюрт кантондин гъилик квай. ВЦИК-ан 25.12.1930 тарихди къарардалди, администрациядин юкь Дылым хуьр тайин авуна Къазбек район арадал гъанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Къазбек райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 11 хуьруьнсоветар ва 1 шегьервилин посёлок я.
Къазбек райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Межидов Къияс Межидан хва
Межидов Къияс Межидан хва (1911—1974) — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхьираг, драматург, Дагъустандин халкьдин кхьираг.
Уьмуьрдин рехъ
Къияс Межидов 1911 йисуз Самур магьалдин Ахцегьрин хуьре фяле Межидан хизанда дидедиз хьана. Ада сифтедай хайи хуьре кӀелна, гуьгъуьнлай Бакуда юкьван мектебни ругуд вацран муаллимвилин курсар акьалтӀна. Къияс Межидова пара чӀавуз Кьиблепатан Дагъустанда муаллимвални Магьачкъалада журналиствал авуна, цӀуд йисалай пара лезги районра прокурорвилени судьявиле кӀвалахна.
1954 йисуз Къияс Межидов, сагъвилин гьалариз килигна пенсиядиз экъечӀна ва михьиз эдебиятдин кӀвалахрал машгъул хьана. 1974 йисуз ам яргъал чӀугур залан начагъдик рагьметдиз фена.
ТуькӀуьрунар
Кхьирагдин сифте туькӀуьрунир тежрибаяр «ЦӀийи дуьнья» газетдихъ галаз алакъалу я. Адан цӀудралди шиирарни «Масан» поэма, «Партизандин хзан», «ЧӀехи бубаяр» пьесаяр литература кӀанибурун рикӀел гилани алама. Дяведилай гуьгъуьнин йисара Къияс Межидова гьикаяяр кхьиз эгечӀна.
Адан алакьунар прозада майдандиз акъатна. Хайи халкьдин уьмуьр дериндай чирун патал лезгийрин фольклор ва эдебият, урус халкьдин ва азербайжандин харусенятдин культурадин тежриба чир хьун тӀимил тир. Халкьдин юкьва хьун, жемятди яд хъвазвай булахрай яд хъун, чан алай ва алачир тӀебиат чирун, халкь къекъвезвай жигъиррай камар къачун герек хьана.
Къияс Межидов лезги хуьрера къекъвена. Адан рикӀ бахтлу уьмуьрдикай, лезги чилин чӀагайвиликай, тӀебиатдин девлетлувиликай, колхозбанрикай харусенятдин эсерар кхьинин ашкъидив ацӀанай. Гьа са чӀавуз жегьил кхьирагди хайи халкьдин фольклор, ашукьрин манияр кӀватӀна.
1950 йисар Къияс Межидов патал гъалабур (бегьерлубур) хьана. Адан гьа чӀавуз чапдай акъатай «Дагълара», «Зи гъвечӀи дустариз», «Лувар квай дустар», «КӀвачерик лувар квай Алуш», «Дагъларин аялар» тӀварар алай гьикаяйрин кӀватӀалар, «Стхаяр», «Дагълар юзазва» повестар, Хуьруьг Тагьирахъ галаз санал туькӀуьрай «Ашукь Сайд» драма кӀелдайбуру хушвилелди кьабулна.
Кхьирагдин гьикаяйрин мэселаяр жуьреба-жуьрединбур я. Ада тӀебиатдикайни инсанрикай, кӀиливиликайни дигекӀиливиликай, зегьметдикайни кьегьалвиликай кхьизва. Къияс Межидован эсеррин дибда авай вакъиаяр уьмуьрдай къачунвайбур я, кьилин кьегьалар чаз гьамиша аквазвай лапагбанар, рукухъанар, гъуьрчехъанар ва кӀелдайбур я.
«Къашкъа духтур»
Вичин уьмуьр сувави зегьметхъанрин рекье эцигай урус духтурдин образдикай, кьадар-кьисметдикай Къияс Межидова пара йисара кьатӀунар ийиз хьанай. Ада архиврин материалар мукьуфдивди чирна. А. Н. Ефимов хъсандиз чидай ксарихъ галаз рахана. Ахпа чӀехи рикӀни ахъа гуьгьуьл авай инсанкӀилидин образ устадвилелди туькӀуьрна.
А. Ефимован къаматдалди кхьирагди урусни лезги халкьдин дуствилин темани ахъайна. Сувавийрин рикӀерик дуствилин гьиссер кутурбур Урусатдин кӀвенкӀведар интеллигенциядин векилар тирди роман кӀелзайбуруз ахъадаказ аквазва. Кьилин кьегьалдихъ галаз санал кхьирагди гьакӀан сувавийрин образарни ганва. Абурун арада Гьажимурадни Къази Мегьамед, Алванни Жават кьетӀендиз къейд авуниз лайихлубур хьанва.
Романда, зегьметхъанрин образар хьиз, пачагьдин чиновникрин, чкадин фекьи-фахрайрин гьакъикъи къаматарни ганва. Абурун образрини эсердин кьилин мана ахъагъиз куьмекзава.
Эсеррин мана-метлеб
Къияс Межидов инсанрални тӀебиатдал рикӀ ацукьай кхьираг я. Адахъ, кхьирагдихъ хьиз, вичиз хас къайдаяр ва харусенятдин рангар ава. Кхьирагди вичин эсерра хайи тӀебиатдикай чӀехи устадвилелди, рикӀ гваз ихтилатни ийизва.
Интересрин чкӀайвал, къарагъарзавай месэлайрин важиблувал, тӀебиатдин рангар, гьалар лап хъсандиз чир хьун, фольклордикай хийир къачун, кӀелдайдан фикир желбдайвал кхьин Къ. Меджидован кхьирагвилин лишанар яз гьисабиз жеда.
Адан туькӀуьрунрин асул-метлеб, кьилин мана инсанрин, халкьарин дуствал ва сад-садаз рекье чан эцигайвал, жемиятдин къуватдихъ агъунвал я. И фикирар адан эхиримжи йисара теснифай «Дагъларин деринрин булахар» романдиз, чӀехи шаир СтӀал Сулейманакай кхьенвай «РикӀин хиялралди яшамиш хьана зун» повестдизни маса эсерриз хас я.
Къияс Межидован романар, повестар, гьикаяяр урус чӀалалди кьилдин ктабар яз ва гьакӀни литературадин журналра Москвадани акъуднава.
Пишкешар
Къияс Меджидов «Дагъустандин халкьдин кхьираг» тӀварцӀиз, СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Республикадин гьукуматдин премиядиз лайихлу хьана.
Кича
Кича (Кича, Хьчед) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 5 км рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла кьерел чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Кича хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 364 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кича хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 173 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: Бабалыйер, Джаныйер, Маджаганыйер, Асадар, Эбешер, Эьмэдер, Айакар.
Дания
Дания (Danmark) — Кефер патан Европада авай гъвечӀи гьукумат я. Адан чилерик Даниядилай вичелай гъейри мад Фарер островарни Гренландия ква. Культурадинни чӀалан патай Скандинав гьукуматрик квайди я, вич Скандинав ваъ, Ютландия зуростровдални адан патаг гвай маса островрал алатӀани. Вири а островар 409 ава.
География
Чилел Данияди кьилди Германиядихъ галаз сергьят пайзава. Гьуьлелай патаг мадни Швецияни Норвегия гва. Гьукуматдин рагъэкъечӀдай пата Балтик гьуьл ава, рагъакӀидай пата — Кефер патан гьуьл. Даниядин кьилин шегьер Копенгаген я. Гьукумат вич конституциядин монархия я. 1973 йисалай кьулухъ Дания Европадин ГалкӀдик квайди я. ГьакӀни дания НАТО туькӀуьр авур гьукуматрик квайди я.
Тарих
Данрин халкь VI-й вишйисуз Ютландиядиз атайди я. X-й вишйисуз Кьуьзуь Горма гьар са гъвечӀи пачагьвалар вичин гъилик кӀватӀна са гьукумат туькӀуьрна. Адан хва Гьаральд Вилисасу 960 йисуз хашпересвилин дин кьабулна. 1035 йисалди, Кнут ЧӀехиди кьейила Даниядин пачагьри мадни Британиядин, Норвегиядин островарни Шлезвиг къачузава. 11-й йисалди данар, шведарни норвегар викингар хьиз гъавурда акьазва. Абуру вири Европада чпин колонияр туькӀуьрзавай.
Кутул
Кутул, КӀутӀул (Кутул) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Эхниг хуьруьхъ галаз «Кутул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 18 км яргъал, Кьурагь вацӀун мукьвал чка кьунвайди я. Кьасумхуьрелай Кутулрал кьван авай яргъавал 22 км я.
Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. 1966 йисал кьван хуьр гилан чкадилай са тӀимил винина «Гуьнепад» тӀвар алай кӀунтӀал алай. Хуьруьн тӀварни гьа кӀунтӀунихъ галаз алакъалу тирди мумкин я. КӀунтӀ → КӀунтӀунал → КӀунтӀал алай хуьр → КӀутӀул. Кутулвийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал, бахчахъанвал тир. Ина гьакӀни гъилин, къванцин ва кӀарасдин устӀарар авай ва гилани ава. 1909 йисуз хуьре мискӀин эцигнавай, гуьгъуьнлай и мискӀинда араб чӀалал тарсар гузвай садлагьай мектеб ахъайнавай. Хуьре гзафбуру сейлиз кьунвай пӀир ава. Яран суварриз хуьруьнвийри и пӀирелай яру яц элкъуьрна тухуна тукӀвазвай. И мажусивилин адетдив абуру чеб вили ягъуникайни хажалатрикай хуьзвай. Абуру пӀирерин къуватдиз рикӀин сидкьидай агъазвай.
XIX виш йисуз Кутул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ругун ва КӀири хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.
1938 йисуз хуьре Молотован тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.
Ватандин ЧӀехи дяведалди хуьре 100 майишатар авай. Фронтдиз чпин хзанар туна 35 итим рекье гьатнай. Абурукай 23 кас женгерин майданра телеф хьанвай. Гзафбуруз СССР-дин гьукуматди орденарни медалар вуганвай. Абурун арадай чӀехи лейтенант Мегьамедагъа Асланов тафаватвал кваз я. Дяведин йисара хуьруьнвийриз дарвилер, кӀевер акуначир. Колхоздин лежберри кохоздин ва чпин чилерал къуьлуьн ацӀай бегьерар цана чеб ва мукьвал алай хуьрер тӀуьнин суьрсетрив таъминарзавай. А чӀавуз, Молотован тӀварунихъ галай колхоз районда кӀвенкӀве аваз физвай кохозрин жергедик квай. Ахпа, адаз цӀийи «Правда» тӀвар эцигнавай.
1966 йисуз агьалийрин чӀехи пай, Дербент райондин чилерал алай колхоздин чилериз куьч хьанвай, ва чӀехи Муллахуьр хуьр арадал гъанвай. Хуьре Кутул амукьнавай гъвечӀи пай эгьлийри, са тӀимил агъаниз, Кьурагь вацӀук эвичӀна чпиз цӀийи кӀвалер эцигна цӀийи Кутул хуьруьн бине кутунвай. Хуьруьн чилерал пара кьадарда булахар, векьин чкаяр, багъар, чӀурар ава ва виридалайни пара фикир гуниз лайих тир затӀ — минералдинни-дармандин цин чешме я. Чешмедин патав гьамам эцигнавайди я. ЦӀапдал «Фан-Су» (Фан-Яд) тӀвар алай дарман — яд шуьшейра цвана маса гузвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 167 касди уьмуьр гьалзавай. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кутул хуьруьн агьалияр 370 кас тир.
ТӀвар-ван авай ксар
Кутул — зегьметдал рикӀ алай ксарин ватан хьиз машгур я. Кутулвийриз чпин тӀвар-ван авай офицерар, алимар ва муькуь виле аквадай ксар ава.
Гъугъанар
Гъугъанар, Вини Гъугъанар (Гоган) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин лап мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел ала.
Гъугъанар зариятда
мал-хеб хуьдай хевлет я.
Инсандиз къулай уьмуьр
кьиле тухудай женнет я.
Ви чуьлерал, никӀерал
Жархарин булахдин яд
Зи хайи хуьр Гъугъанар,
гьикьван хуш я зи рикӀиз.
икрамзава ви чилиз.
Агьмедова Бесбажи
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Гъугъан хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Эхниг, КӀама Кучун ва Кучун хуьрерихъ галаз Гъугъанрин хуьруьнжемятдик акатзавай. Гъугъанар гьа хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Гъугъанар Куьре округдин чӀехи хуьрерикай сад тир. Ам Кетин сувун ценерив, Самур вацӀун къерехдал, тахминан 1200 метр гьуьлелай кьакьанда, тик гуьнедин кьилел кьулу чкадал ала. Ам мус арадал атайди ятӀа, тарихдин са жуьрединни делилар авач. Са шумуд гектарда экӀя хьанвай сурари ва абурун кьилихъ галай къванери шагьидвалзавайвал, хуьруьн 800 йисалай гзаф хьун мумкин я. Адан чӀурар Филерин, Эхнигрин, КӀирийрин, КьепӀиррин ва КӀама Кучунрин мулкарихъ галаз са сергьятра алай.
1884 йисуз хуьре кьуд синез гъанвай къванерикай 300 кас гьакьдай мискӀин эцигнай. Адахъ гьамамни галай. И кардин патахъай Москвада акъатай «Возрождение» ва Магьачкъалада чап авур «Дагъустандин халкьар» журналра кхьенвай.
1886 йисан 10 июньдиз тухвай агьалияр сиягьриз къачунин делилралди, Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдин Гъугъанрин хуьре 121 кӀвал авай, 634 агьалиди уьмуьр ийизвай. Жемятди 337 карч алай чӀехи мал, 18 балкӀан, 558 лапаг хуьзвай. Хуьрьухъ чӀехи там, гегьенш мулк-чӀур, ядай векьин чкаяр галай. ЧӀурар гьар жуьредин емишар экъечӀзавай: инияр, кицикар, чуьхверар ва икӀ мад.
Хуьрьун тӀвар гьикӀ ва квелай арадал атанатӀа, квехъ галаз алакъалу ятӀа лугьун четин я. Ам кьулу чкадал экӀя хьанва. Са мус ятӀа инал, жегьилар кӀватӀ жез, къугъунар тешкилдай лугьуда. Анал хуьр кутурла, мумкин я, тӀварни гьа гафунилай Къугъунар - Гъугъанар эцигна жеди.
1984 йисуз Гъугъандал сифтегьан классрин мектеб ахъайна. Садлагьай муаллим ина Гьамидов Азиз хьана. Ам гзаф савад авай, азаддаказ араб чӀалалди рахазвай хуьре авай са кас тир. Хуьруьнбурукай сифте яз кьилин чирвилер гьада къачуна. Мектебда кӀелзавай аялрин кьадар къвердавай пара жезвай. Гуьгъуьнин йисара чирвилер къачурдалай кьулухъ цӀийи муаллмарни хтана: Эмирханов Ширин, ПӀирмегьамедов Мегьамедрасул, Гъафуров АбдулмутӀалиб, Мегьамедов Мегьамедшериф, Къарибов Шагьбуба, Шагьгьуьсейнов Зикера ва мсб. 1930-й йисара ина тамам тушир юкьван 7 йисан мектеб кардик акатна. Интернатни галайвиляй ана КӀама Кучунрин ва Кучунрин жегьлил-аялриз кӀелдай мумкинвал хьана. 1937 йисуз хуьре колхоз тешкилнай. Адан садлагьай председательвиле Эмирханов Панагь хкянай.
Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 95 кас фена, абурукай 45-даз элкъвена хтун кьисмет хьанач. Абур гьамишанда рикӀел хуьн яз, хуьруьн юкьни-юкьвал гуьмбет хкажнава. Дяведин йисара хуьруьнвийрикай 23 касдикай офицерар хьана, абуру женгера кьегьалвтлелди иштиракна. Гзафбуруз гьукуматдин орденар, медалар ва маса пишкешар гана. Талибов Талиб, Мамедов Неби, Медетов Эмираслан, Мегьамедов Мегьамедшерив «Яру Гъед» ордендиз лайих хьана.
Дяведилай гуьгъуьнин йисарни гзаф четинбур тир. Майишат гуьн-гуьниз хкана кӀанзавай. И карда чӀехиз къуьн кутуна гъугъанви Даштемиров Расул Даштиевича. Ада сифте яз 1932 йисуз хуьруьн майишатдин институт куьтягьна. Дяведин ва адалай гуьгъуьнин йисара ам Докъузпара райондин кьилин агроном тир. Ам кьиле аваз районда сифте яз Гъугъандал кеспиятдин жуьреда гзаф иер багъ кутунай. И багъдин емишрин тариф виринриз акъатнай. Машгьур алим, ципицӀбан тир ада гуьгъуьнлай яргъал йисара Дербентдин ципицӀбанвилин тежрибадин станциядиз регьбервал гана. Гьукуматдин гзаф орденринни медалрин сагьиб 1983 йисуз рагьметдиз фена. Дербентда ада уьмуьр авур кӀвалин цлал (Буйнакский 36) мемориал плита алкӀурнава.
Гъугъанар арандиз чпин уьруьшрал куьч хьана, кьве вацӀун арада (Самур ва СтӀал) ери-бине кутунва. И кардин тарих ихьтинди я. Вини Гъугъандал мал-къара хуьдай чӀурарикай са кьадар дарвал авай. Гзаф хуьруьнвияр кьуьд акъудун патал арандиз къвезвай. Ина бес кьадар чил ава. Абур аранда пуд чкадал пай пай хьана: 12-13 хзан Кучун Къазмайрин патав гвай. Ина абурун сурарни ама. 30-далай виниз хзанар Уружбайрин хуьруьвай са километр агъадихъ, 14-15 хзан ракьун-рекьин кӀаник пата, къазмаяр атӀана, уьмуьр гьализ хьана. Гатун береда вири сувуз Гъугъандал хъфидай.
ЦӀийи чкадал хуьр кутадайла, гьелбетда, четинвилерни хьана. Гъугъанар куьч хьанвай чкадин патахъай чӀехи гьуьжетар авай. Жемятди къейдзавайвал, гъугъанви Багъир лугьудай кас виликрай Темир-Хан-Шурадиз арза гваз фенай. Ана арзадиз яб гана, месэла рази жедайвал гьялна, ганвай чилин сергьятарни тестикьарна. Жемятдиз аранда чил хъуьтӀуьн чӀур яз вугана, кӀвалер эцигдай ихтияр авачиз. Гъугъанрин хуьруьн сергьятар аранда ихьтинбур хьана: Уружба хуьруьн кӀанелай агъадихъ Ярукьваларив агакьадалди кьве вацӀун арада 1150 гектар чил. ЦӀийиз абуру хуьр Самур вацӀун къерехдал кутуна. Районар арадал атайла, гъугъанвийрин 14-15 хзан Кьасумхуьруьн райондик, амай 150 хзан Докъузпара райондик, абурухъни аранда 450 га чил туна. 1961 йисуз хуьр куьчарунин къарар кьабулна ва цӀийи хуьр жемятди арада авай чпин чилел кутуна. Исятда хуьр авадан хьанва. Ина юкьван мектеб, клуб, медпункт ава. Агьалийри Гъугъанрин тежибадинни чирна-жагъурунрин майишатда (ОПХ "Гоганское") зегьмет чӀугвазва. ЦӀуру хуьруьн чилерни жемятдин ихтиярда ава. Сувал авай чилер вахчун, чи жемятдин ихтиярда хъхьун Жарасов Агьмедханан, Агьмедов Сулейманан ва райондин кӀватӀалдин депутат яз хьайи Мамед Мегьамедован зегьметрин нетижа я.
Алай аямда Вини Гъугъандал пуд кӀвалер арадал хканва. ЦӀуру хуьр арадал хкун патал зегьметар Яралиев Букара чӀугвазва. Ада вичин гадайриз ана кьве гьавадин цӀийи кьве кӀвалер эцигна. Гъугъанвийри сувал алай хуьруькай кӀвач атӀанвач, фин-хтун авазва. Умуд ийизва, хуьр арадал хкведа. И жигьетдай алахъунар хуьруьн администрациядин кьил Яралиев Элмарани гзаф ийизва. Вири четинвилер алуддай бес кьадар къуватар хуьре ава.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 634 тир.
Алай чӀавуз хуьр харапӀайриз элкъвена.
Кьилин мефтӀ
Кьилин мефтӀ (cerebrum, ἐγκέφαλος) — хорда авайбурун лап чӀехи паюнин юкьван нервийрин системадин орган, адан кьилин эхир; ювьан тар авайбурун келледин къене жезва. Кьилин мефтӀ сад-садахъ галаз синаптик алакъайрихъ гилигнавай пара кьадар нейронрикай ибарат я. И синаптик алакъайрин куьмедалди сад-садахъ галаз алакъалу яз кар авуна, нейронри вири организм гуьзчивал ийизвай муракаб электрик импулсар туькӀуьрзава.
Гарайбейли (Исмаиллы район)
Гарайбейли (Gəraybəyli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гарайбейли» хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
Хуьр Исмаиллы райондин кьибле пата ала.
Абдусамад Гьамидов
Уьмуьрдин рехъ
Абдусамад ХӀамидов 1966-лагьай йисан 21-лагьай навадиз Леваши райондин Мекеги хуьре вичин дидедиз хьанва. Ада Мекеги хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, ахпа Дагъустандин политехничекадин институтдиз гьахьнава. 1989-лагьай йисуз Дагъстандин политехничекадин институт акьалтӀарна, пеше: «Индустриални гражданвилин эцигун» (урус «Промышленное и гражданское строительство»).
Институт акьалтӀарайдалай кьулухъ ада «Динамо» спорткӀапӀалдин Дагъшурадихъ галай спортдараматрихъай инструкторвиле кӀвалахзавай тир.
1991-лагьай йисалай кьулухъ Абдусамад ХӀамидова «Эльбин» коммерциядин банкунин филиалдин кьилел алайдан куьмекхъанвиле кӀвалазавай тир.
1992-лагьай йисуз Идара авунин ва бизнесдин халкьарин арада авай институт акьалтӀарна, пеше «Финансарни кредит» (урус «Финансы и кредит»). Маса малуматрив кьурвал, ада 1994-лагьай йисуз «Экономикахъан» пешедай (урус «Экономист») Идара авунин ва бизнесдин халкьарин арада авай институт акьалтӀарна.
1993-лагьай йисалай кьулухъ — «Эльбин» коммерциядин банкунин Идарадин кьил тир.
1994-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидов Урусатдин Сбербанкуник квай Дагъустандин Сбербанкунин кьилин куьмекхъандин къуллугъдал тайинарна.
1995-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидов депутат яз хкягъна, Дагъустандин Республикадин Халкьдин АлтӀушунин агъакомитетдин кьил яз.
1996-лагьай йисуз ам Дагъустан Республикадин финансрин министр яз тайинарна.
2001-лагьай йисуз Абдусамад ХӀамидова «Гьукуматдинни муниципал идара авун» (урус «Государственное и муниципальное управление») пешедай Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.
2013-лагьай йисан чиледин вацра ам Дагъустан Республикадин гьакимвилин кьилин везифаяр кьилиз акъуддайди яз тайинарна. 2013-лагьай йисан мара вацралай кьулухъ — Дагъустан Республикадин Гьакимвилин кьил я.
Хзан
Паб авайди. Ругуд аялдиз тербия гузва.
Гьевесар
Ам сирнавдал, эцигунал, проектированиедал ва ландшафт дизайндал машгъул я.
Мегьти-улу ханвал
Мегьти-улу ханвал — XVII–XIX виш йисарин къене Дагъустанда хьайи къумукьрин гьукумат я. Адак Манас вацӀун кӀама авай 13 хуьрер акатзавай.
Хурсатил
Хурсатил (Хурсатил, ХурццатӀил) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18,5 км яргъал ала.
Мегьти-улу ханвал
Мегьти-улу ханвал XVII виш йисуз Тарки шамхалвал чкӀайдалай кьулухъ арадал атанай. Адан тӀвар вичин бине кутур Къара-Мегьти тӀвар алай инсандихъ галаз алакъалу тирди малум я. Сифте яз Къара-Мегьти Аймаки хуьре секин хьанай, гуьгъуьнлайни Мегьти-улудин ханрин пачагьд-кӀвал Агъа Женгутай хуьруьз тухванай.
Хурсатил
Тарих
XIX виш йисуз Хурсатил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Атрик, Джули, Вертил, Урга, Фурдаг ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 49 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хурсатил хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 107 кас тир.
Мегьти-улу ханвал
1741 йисуз Мегьти-улу ханвилин гьаким тир Агьмед-ханан кьушунди Женгутайдин мукьвал алай Аймаки кӀама Надир-шагьан аскерар яна кукӀварнай. Дагъустандин тарихда Агьмед-ханан тӀвар Ирандин агрессиядин аксиниз къати кьулухъди румар гайи шанил хьиз акъатнай ва Андалал ягьунра ам кьушунрин регьбер хьанай. Идан паталай Турциядин султӀан I-й Магьмуда адаз «мир-и миран» (яни генерал) тӀвар ганай.
1867 йисуз Мегьти-улу ханвилин эхиримжи хан тир Рашид-хана вичин хивяй вири ихтиярар ва везиваяр акъуднай ва ханвал Урусатдин империядин Темир-Хан-Шурадин округдик акатнай.
Инглис чӀал
Инглис чӀал (English language) — инглис халкьдин хайи чӀал я. ЧӀехибританиядин, Америкадин Садхьанай Штатрин, Австралиядин, ЦӀийи Зеландиядин официал чӀал я. Ирландиядин, Канададин, Мальтадин, Индиядин, Пакистандин ва Азиядани Африкада гзаф уьлквейрин официал чӀаларикай сад я. Рахазвайбурун кьадардиз килигна, дуьньядин чӀаларин арада китай чӀалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Лингвистика илимда инглис чӀалал рахазай ксариз англофонар лугьузвайди я. Француз чӀалакай менфят къачузвайбур пара авайвиляй, иллаки и термин Канадада гегьенш хьана.
Инглис чӀал инд-европадин чӀаларин хзандин герман чӀаларин хилек акатзава. 2006 йисан малуматриз килигна инглис чӀал 360—400 миллион кас агьалидин хайи чӀал я, ва хайи чӀалан жигьетдай китай ва испан чӀаларилай гуьгъуьна дуьньяда кьведлагьай чка кьунва. Амма инглис чӀалал рахазвайбурун кьадар, 2007 йисан малуматриз килигна, тахминан 1 миллиард кас я, ва и жигьетдай дуьньядин чӀаларин арада китай чӀалалай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Садхьанвай Миллетрин Тешкилатда кардик квай ругуд официал чӀаларикай сад я.
Инглис чӀал халкьарин арадин алакъайра, дуьньядин савдавиле, бизнесда ва умуми крар кьиле тухунра дуьньядин виридалайни чӀехи метлеб авай чӀал я. Идаз себебар, XIX виш йисара ЧӀехибританияди чара халкьарин чилер дяведалди кьунин рекьелди чпиз ана колонияяр туькӀуьрунин политика ва алай аямда АСШ-ди вири дуьньядиз къалурзавай зурба таъсир я. XX виш йисан 30-й йисара Британиядин Империяди Чилин саки зур пай муьтӀуьгъарна дуьньядин вири континентрал чпиз колонияяр арадал гъанвай. Гьа империядин гъилик акатай чилерал уьмуьр ийизвай халкьарни къвез-къвез ассимиляция хьана рахуниз инглис чӀалал элячӀнай. Гьа и рекьелди вилик и чӀал дуьньяда гегьенш хьанвай.
Инглис чӀал аналитик чӀалариз талукь я. Яни, са мана къалурун патал куьмекзавай частицайрикай, интонациядикай, эвеззавай гафарикай менфят къачун чарасуз я ва цӀарафадин къене гафар анжах тайин тир къайдада акъвазна кӀанзава. ЦӀарафадин къене гафарин чкаяр дегишун виже къведач, тахьайтӀа цӀарафади вичин мана квадарда. Идаз акси яз, месела лезги чӀала цӀарафадин къене авай гафар гьи къайдада хьайитӀани акъвазайтӀа, цӀарафадин мана квахьдач. Инглис чӀалан лексикада гафарин саки 70 % чара чӀаларай атанвай гафар я. VII виш йисалай эгечӀна кхьинра латин графикадикай менфят къачузвайди я.
Инглис алфавит
26 гьарфарикай ибарат тир инглис чӀалан алфавит латин графикадал бинеламиш хьана.
Гьарфарин мукьвал-мукьвалвал
Инглис чӀала виридалайни пара гьалтдай «E» гьарф я, гьа чӀавуз «Q» гьарф виридалайни кьериз гьалтдайди я. Агъадихъ инглис чӀала кӀвалахарзавай гьарфарин мукьвал-мукьвалвилерин сиягь ганва:
Тарих
Адетдалди инглис чӀалан тарих агъадихъ ганвай девирриз чара ийизва:
Дегь чӀаван инглис девир
Гилан инглисрин сихилдин члу-бубаяр — англрин, саксрин, ютрин германрин тайифаяр — V-лагьай вишйисан юкьварра Британиядин островриз куьчна. Гьа чӀавуз абурун чӀал агъа германни фриз чӀалариз мукьва тир. Амма гуьгъуьнлай атай вичин вилик финин нетижада ам маса герман чӀаларикай яргъа къакъатна. Дегь чӀаван инглис девирдин къене англ-сакс чӀал (пара илимри дегь чӀаван инглисдиз ихьтин тӀвар гузва) лап тӀимил масакӀа хъижезвай тир, герман чӀаларин вилик финин цӀарцӀелай кьулухъ тавуна, гафаргандин гегьеншвал квачиз.
ЧӀехибританиядиз куьчнавай англарни саксар келтрихъ галаз — островдин дибдин агьалияр — лап кӀеви регьим авачир женгьина гьахьна. И келтрал хьанвай гьалтун дегь чӀаван инглис чӀалан структурадизни гафаргандиз чӀехи эсер авунач. Къенин йикъаралди амай дегь чӀаван инглис чӀалал кхьей затӀарикай са кьудкъад келт гаф малумриз жезва. Абурукай:
Абурукай са гафари чӀала кӀеви чка кьуна, абур гилалди кӀвалахарзава, мисал патал: tory ‘консерватив партия иштиракхъан’ — ирланд чӀалал ‘къачагъ’ лагьай чӀал, clan — тайифа, whisky — эрекь. И гафарикай садбур гила виридуьньядин ирс я — виски, плед, клан. Акьван гъвечӀи келт чӀала дегь чӀаван инглис чӀалаз авунвай таъсирдин себеб, англривни саксрив гекъигна килигайла, келтрин мединиятдин гъвечӀивал я.
Са пай мад — англарни саксар Британиядиз куьч хьайидалай кьулухъ. Мисал патал, чкайрин тӀварар:
Пара тӀуьнринни парталрин тӀварарни латин чӀалай къачунвайбур я:
ГьакӀни са шумуд набататрин тӀварар:
Мад са латин гафарин къат христианвал Британиядиз гьахьунин девирдиз талукь я. Ахьтин гафар са 150 кьван ава. И гафар дериндаказ чӀалаз гьахьна ва чӀалан галудиз тежер пай хьана, герман гафарихъ галаз сад хьиз. Сифтени сифте гьахьтин гафар клисадиз талукьбур я:
Гьужумрин девирдани викингри вахтуналди тир Британия дяведалди къачунин чӀавуз (790—1042) инглис чӀалаз пара вирида кӀвалахарзавай скандинавиядин гафар гьахьна. Месэла, call — тӀвар гун, cast — вегьин, die — кьин, take — къачун, ugly — лап стӀур, ill — начагъ. Грамматикадин гафарни къачурди тир, мисал патал, both — окьведни, same — гьа гьама, they — абур, their — абурун ва мсб.
И девирдин эхирда лап чӀехи метлеб авай финиф — флексиядин рекьин — акъатиз гатӀумзава. Даниявийри кьунвай Англиядин чилера авай кьве чӀалал рахадайвили, мумкин я, са кьадар рол къугъвана. Вучиз лагьайтӀа чӀалан какадрун адетдин нетижаяр гъизва — грамматикадин къурулушдинни морфологиядин регьятрун. Хас тир лишан, флексияди гьа-гьа Британиядин кефер пата — «Даниядин къанунрин» регионда — квахьиз гатӀумзава.
Юкьван инглис девир
Инглис чӀалан вилик финин гуьгъуьнлай къведай девирди 1066—1485 йисарин арада авай чӀав кьунва. 1066-лагьай йисуз норманнрин феодалри авур гужалди гьахьунди дегь чӀаван инглис чӀалаз норманнизмар лугьудай лап чӀехи лексикадин къат гъанва. И норманнизмри чпин сифте кьил дяведалди Британия къачунвайбуру кӀвалахарзавай дегь чӀаван француз чӀалан норманн-француз нугъатдилай къачузва. Яргъал чӀаван къене норманн-француз чӀал клисадин, регьберринни ивни дережа авай классрин чӀал хьиз амукьзавай тир.
Амма агъавал ийизвай классрин норманн-француз чӀал лап аставилелди кьулухъ чӀугвазвай тир. Анжах 1362-лагьай йисуз инглис чӀал суд авунин кардин арадиз кьабулнава, 1385-лагьай йисуз норманн-француз чӀалал тарс гунуг акьалтӀарна, адан чкадал инглис чӀал тайирна. 1483-лагьай йисалай инихъ парламентдин къанунарни инглисдал акъудиз гатӀумна.
Инглис чӀалан диб германдинди амукьнатӀани, ада вичин ибаратдик гьакьван пара француз гафар кутуна хьи, вич акахьай чӀал яз хьана. Дегь чӀаван француз гафарин гьахьун юкьван инглис девирдин эхирдалди давам жезвай тир, 1250-1400-лагьай йисарин арада вини кьилел кьван агакьзавай тир.
Асулдай авай германрин king — корол, queen — королева ва маса ихьтин гафар квачиз, гафарин лап чӀехи пай гьукумат идара авунин кардиз талукь я:
ЧӀехи мертеба авай ксарин тӀварарин чӀехи пай:
Суддин терминар:
Диндин терминар:
Яргъал чӀаван къене тухванвай кьве чӀалал рахадайвал хъсан къалурдай лишан — алишверишдизни промышленностдиз талукь гафар француздинбурун я, гьа чӀавуз гьакӀан гъилин устӀарвилин талукьбур — германринбур я. Садлагьайбур къалурдай мисалар: commerce — алишвериш, industry — промышленность, merchant — савдагар.
Агъадихъ ганвай гафари инглис чӀалан тарихдин кьетӀенвал хъсан къалурзава:
Гьайванрин тӀварар — германринбур:
Гьа чӀавуз и гьайванрин якӀарин тӀварар французринбур я:
И девирдин къене чӀалан грамматикадин къурулуш масакӀа хъижез мад давам жезва — тӀварцӀинни глаголрин акьалтӀунар сифте акахьуник акатзава, усал хъижезва, ахпа, и девирдин эхирдалди, михьиз квахьзава. Сифетра (прилагательноеда), гекъигунин дережа гьакӀан туькӀуьрунин къайдани сад хьиз, цӀийи аналитикадин туькӀуьрунин къайда, прилагательноедихъ more (мадни) и most (виридалайни пара) гафар гилиг хъувунин рекьелди жезвай, арадал атана.
И девирдин эхирдиз (1400—1483 йисар) лондон нугъатдин гъалибвал талукь я. И нугъат кьиблединни юкьван нугъатрин сад хьунинни вилик финин рекьелди арадал атана. Фонетикада ахъа тушир ванерин чӀехи юзун арадал атана.
1169-лагьай йисуз хьанвай, британвийрин са паюни ирландиядин Уэксфорд графвилин чилериз авунвай миграциядин нетижада, йола чӀал кьилди вилик физвай тир. Ам XIX-лагьай вишйисуз квахьна.
Инглис миллетдин чӀал кӀалубда тунин девир (XV—XVI вй.)
И девирда Англияда феодал системади чикӀиз ва товарринни пулунин рафтарвили зурбадаказ вилик физ гатӀумна. Гегьенш тир халкьарин арада авай англиядин аливеришдин нетижада XIV-лагьай вишйисуз Лондондикай уьлкведин юкь хьана, ва гьакӀни лондон нугъатдихъ пара чӀехи метлеб хьанва. Къвалав гвай нугъатрин кьилдин кьетӀенвилер къениз чӀугвана, адакай миллетдин чӀалан диб хьанва.
Миллет кӀалубда тунин зурба финифди миллетдин чӀал чукӀурунизни вилик финиз куьмек авуна, ва гьакӀни нугъатрин арада авай тафаватвилер акъудна абур вири саки сад хьиз авуна. Миллетдин чӀалан къайдаяр гегьеншрунин карда чӀехи роль Уильям Кекстонди къугъвана. Ада Англияда ктабар басма авун ишлемишиз адет авуна, адалди орфография кӀевириз куьмек авуна (къейд авуна кӀанда, гьа чӀавузни орфоградия лугьунин тегьердин къайдадив кьазвачир). Дегь чӀаварилай амай кхьей затӀарал буржуазиядин гуманизмдин вилик финин девир ва инглис халкьдин жув къанмишун кӀалубда тун эсер дуьздал акъатна. И девирдиз талукь тир чӀалал Англиядин гегьенш халкьдин арада авай рафтарвилерин таъсир эсер арадал акъатна — итал, грек, испаниядин чӀаларикай къачур гафарин цӀийи авахуьн гатӀум хьана.
Фонетикада чӀехи метлеб квай гьал дуьздал акъатна — «ахъа тушир ванерин чӀехи юзун» ва маса кьетӀенвилер, вири и дегишвилери орфографиядин ва орфоэпиядин арада авай чара хьун артухарна.
Инглис чӀалан нугъатар
Инглис чӀала пара нугъатар ава. АСШ-дилай ЧӀехибританияда абурун жуьреба-жуьревал чӀехиди я. XX-лагьай вишйисан юкьварал кьван АСШ-да юкьван атлантикадин нугъат (Mid-Atlantic) литературадин чӀалан диб тир. XX-лагьай вишйисан 50-лагьай йисарилай инихъ вине авай рол юкьван рагъакӀидайпатан (Mid-Western) нугъатдиз фена.
Гьезре (Кьвепеле)
Гьезре — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъэкъечӀдай патахъ 14 км яргъал чка кьунва.
Ахцегь Гьажи
Ахцегь Гьажи (Ибрагьиман хва Гьажи) — лезги шаир.
1868 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Хци кьатӀунар авай гадади Мирза Али-эфендидин медресада кӀелна, амма ам куьтягьдай мумкинвал тахьана, Бакудиз фена, нафтӀадин мяденра кӀвалахна. Ахцегь Гьажидин шиирар, чпин мана-метлебдиз килигна, кьве чкадал пай жезва: уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар ва кӀанивиликай теснифнавай чӀалар. Уьмуьрдикай теснифнавай эсерриз («Рабочидин чар», «Баку», «Хабар це», «Кесибди гайитӀа акьул» ва мсб.) дерин веревирдер, вичин девирдин агьвалатриз дуьз къимет гун ва кимивилер русвагьун хас я.
А. Гьажидин шиирар, лезги шииратдин къанунар вилив хвена, устаддаказ теснифнава, абур чи йикъарани яшлу инсанрин сивера ама.
А. Гьажидин ирс Н. Агьмедова, А. Агъаева ва Гь. Гашарова кӀватӀ хъувуна ва илимдин жигьетдай ахтармишна. Шаирдин лап хъсан шиирар милли мектебра ва университетра чирзава, урус чӀалаз таржума авунва. 1995 йисуз Ахцегь Гьажидин шииррин кӀватӀал Гь. Гашарова сифте яз печатдай акъудна.
Ахцегь Гьажи 1918 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Аюббейли
Аюббейли  (Əyyubbəyli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гарайбейли» хуьруьнсоветдик акатзава.
Голотль
Голотль — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Голотль хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, Авар Къойсу вацӀун кьерел, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 16 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Голотль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Индия
Индия (भारत गणराज्य / ) — Кьибле Азиядин гьукумат.
Административ паюн
Индия — федератив республика я; 23 — штатарни 6 Садвалдин ччилерни 1 кьилин шегьердин ччил (Дели) акатзава.
Амбала (округ)
Амбала (Ambala, जींद जिला) — Харьяна индиядин штатда авай округ. Административ юкь — Амбала шегьер я. Округдин майдан 1569 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 013 660 кас.
Амбалади агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:
Бильгади
Бильгади (Бильгади) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Чинар хуьруьхъ галаз «Чинар» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 19 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Дагъустандин ЦӀаяр ракьун — рекьин станциядилай 5 км рагъакӀидай пата, Барафтау суван мукьвал ала.
Тарих
Вилик Бильгади татрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири цӀапарихъ ассимиляция хьана чеб цӀапар хьиз кьатӀунвайди я. .
XIX виш йисуз Бильгади хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди, Зидьян хуьрерихъ галаз Гемейди хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 610 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай, азербайжанариз элкъвенвай татар я, вири суни-мусурманар я. Совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра абур цӀапар хьиз къейд авунвай. XIX виш йисан кьведлагьай паюнин статистикадин малуматрив кьурвал, 1869 — 1895 йисарин къене хуьруьн эгьлияр вири мусурман — татар тир.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бильгади хуьруьн агьалияр 232 кас тир, вири татар тир.
Болгария
Республика Болгария ва я Болгария (Република България) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Болгария — унитар республика я; 28 вилаятар (областар) акатзава.
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Яракъ
Яракъ (Яраг, Яракъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 15,3 км яргъал алай.
Урсун
Урсун (Урсун) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Шимихуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 14 км яргъал, Шимихуьруьн дугунда чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Урсун хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Кукваз, Хпеж, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 97 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урсун хуьруьн агьалияр 118 кас тир.
Вячеслав Геннадиян хва Бутусов
Вячеслав Геннадиян хва Бутусов (Вячеслав Геннадьевич Бутусов; 1961 йисан 15 октябрдиз, Красноярск) — шурайринни Урусатдин рок-музыкант, Nautilus Pompilius, «Ю-Питер» ва «Орден Славы» рок-группайрин лидерни вокалист, кхьираг, архитектор, жемятдин крархъан, Урусат Федерациядин лайлихлу артист (2019) я. Лениндин комсомолдин премиядин лауреат (1989) я.
Уьмуьрдин рехъ
Вячеслав Бутусов 1961-лагьай йисан 15-лагьай октябрдиз Красноярск шегьердик акатзвай Бугач поселкада дидедиз хьана.
Вичин бубадин пешедин гъиляй адан хизан мукьвал-мукьвал куьч жезвай тир, гьавиляй 9-лагьай классдал кьван ам са шумуд Сибирдин шегьерра кӀелни яшамишзвай тир — Красноярскда, Сургутда, Ханти-Мансийскда.
Вич кӀуьдлагьай классда авайла ам Свердловскдиз куьч хьана. 1978-лагьай йисуз ам Свердловскдин архитектурадин институтдик экечӀна. ЦӀийиз эгечӀнавай архитектор яз ада Свердловскдин метрополитендин станцияр проектар расунин кӀвалахда иштираквал авуна. Пешедай ада пуд йисан къене кӀвалахна.
Садлагьай курсда авайла ам Дмитрий Умецкийдихъ галаз чирхчир хьана. Абур кьведни музыкадал рикӀивай ашукь тир, шумудни са сеферда кӀватӀ хьана санал къугъвазвай тир.
1982-лагьай йисан 10 ноябрдиз абуру Nautilus Pompilius лугьудай группа туькӀуьрна. 1983-лагьай йисуз абуру цӀийи группадин дебют тир «Куьч хьун» (урус. «Переезд») лугьудай албум кхьена. Гьа гьа йисуз Бутусов Илья Кормилцевахъни галаз чирхчир жезва. Адахъ галаз санал ада 1985-лагьай йисуз вичин садлагьай пешекарвилин «Вилериз таквар кас» (урус. «Невидимка») албум кхьена.
1997-лагьай йисан июндиз Бутусова группадин кӀвалах акьалтӀуникай малумарна. Гьа йисуз ада кьилдин карьера эгечӀна. 1997-лагьай йисуз Юрий Каспарянахъ (виликди «Кино» группадин уртах) галаз ада «НезаконНоРожденный …» албум кхьена, 1998-лагьай йисуз — «Овалы» лугуьдай кьилди албум.
2001-лагьай йисан октябрдиз ада Юрий Гаспаряндихъ галаз санал «Ю-Питер» группа туькӀуьрна.
Алкьвадар
Алкьвадар (Алкадар) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Алкьвадар» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферни — рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни — рагъакӀидай пата, Кьасумхуьр — Хив авторекьел чка кьунвайди я. Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда ала. Мукьвал алай хуьрер: Сардархуьр, Курхуьр, Векьелар.
Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарих дуьз малум туш, амма X виш йисуз хуьр авайди тир. Вичин тӀвар хуьруь тахминан 10 — лагьай виш йисуз къачунвайди я.
Хуьрелай 500 м кьибледа, Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда тунвай «ЦӀуру Алкьвадар» хуьр авайди я. И хуьруьн рагъакӀидай къерехда архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай ПӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀир ала.
Хуьр, къецепатан къуватралди шумудни са сеферда барбатӀнавай ва хуьруьнвийри цӀийи чкадал гуьнгуьна кухтазвай тир, и кар тестикьарзавайди ам я хьи, хуьруьн къваларив 30 гектар майданда авай 6 чӀурал дегь чӀаван харапӀаяр амукьнава. 1839 йисуз Абдуллагь-эфендиди хуьре гьуьжре эцигайди тир, 1865 йисуз ада и гьуьжреда вичин хва ва сухта тир — дагъустандин машгьур халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай кас Гьасан-эфенди Алкьвадаридиз тарсар гузвай. Гуьгъуьнлай и гьуьжре гражданвилин мектебдиз элкъуьрнай.
1866 йисалай 1928 йисал кьван Алкьвадар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай. Векьелар ва Сийидар хуьрерихъ галаз Векьелрин хуьруьнжемят арадал гъанвай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 325 майишатар гваз 982 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 65 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 397 кас тир: 206 итим ва 162 паб.
Килигиз лайихвал авай чкаяр
Хуьруьн килигиз лайихвал авай кьилин чкайрикай сад — Алкьвадар Гьасан-Эфендидин музей я. Муькуь килигиз лайих тир чкаяр — архитектурадин имаратар — капӀ — тӀят ийидай пӀир ва Рамазанан кӀвалин гъенел алай ПӀирер я.
Лимон
Лимон — гибрид журе тарарин тухумдай Цитрус (Citrus) трибар Цитрусринбур (Citreae) сихилдай Рутрин (Rutacea).
Коппа (гьарф)
. Гьарфуни мана гузвай лезги чӀалан Къ гьарфуни къалурзай ван.
ГъвечӀи Эмили
ГъвечӀи Эмили, Кичик Эмили — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 14,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 577 кас яшамиш жезва. Саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Курукшетра (округ)
Курукшетра (Kurukshetra, कुरुक्षेत्र जिला) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1973-лагьай йисуз туькӀуьрнава. Кьве агъаокругдиз чара ийизава — Тханесар ва Пехова. Административ юкьни виридалайни чӀехи шегьер — Курукшетра я. Округдин майдан 1683 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 825 454 кас. ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа — 69,85 %, индиядин юкьван гьалдин дережадилай (59,5 %) виниз я.
Ахцегь Магьарам
Магьарам-эфенди (гъилин ктабра ам Магьарам-эфенди ал-Ахты яз гьатнава) — XVIII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир ва алим.
Ам Самур магьалдин Къутунхърин хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин медресада кӀелна, РагъэкъечӀдай патан чӀалар ва илимар чирна, ахпа гьа ина тарсарни гана. Гуьгъуьнлай Куьредин Магьмутан хуьрел куьч хьана, алимди ина медреса ахъайна.
Магьарам-эфендиди вичин шиирар лезги ва араб чӀаларал кхьена, абур уьмуьрдин жуьреба-жуьре месэлайриз, вичин кьилел атай дуьшуьшриз, диндиз ва философиядин веревирдериз бахшнава. Магьарам-эфендиди Лезгистанда кӀелун-кхьин, илимар ва эдебият вилик финиз дериндай таъсирна. Адан гъилик кӀелай гзаф сухтайрикай (Ярагъ Мегьамед, Ахцегь Мирзе Али, Рухун Али ва мсб.) Къавкъаздин вилаятра тӀвар-ван авай алимар, шаирар ва регьберар хьана.
Магьарам-эфендидикай сифте малуматар Алкьвадар Гьасан-эфендидин «Асари Дагъустан» ктабда ганва: ''«ЧӀехи алимрин жергедик Ахцегь Магьарам-эфенди акатзава. Ада физикадин ва философиядин тарсар гана».'' Алкьвадар Гьасан Ахцегь Магьарам-эфендидин птул жезва: Гьасан-эфендидин чӀехи буба Ярагь Мегьамед Магьарам-эфендидин езне тир.
Магьарам-эфендидин шиирар чапдиз акъудун патал Гъ. Садыкъиди ва М. Ярагьмедова еке зегьметар чӀугуна. Магьарам-эфенди Магьмутан хуьрел цӀайлапанди яна кьена.
Ахцегь Назим
Ахцегь Назим (1720—1807) (адан тӀвар Магьарам тир) — лезги шаир.
1720 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Жегьилди хайи хуьруьн медресада кӀелна, араб, туьрк чӀалар ва диндинни тӀебии илимар чирна. лезги ва туьрк чӀаларал шиирар теснифиз ва манияр лугьуз эгечӀна. Шаирдин чӀаларин эхиримжи бейтера автордин тӀвар кьве жуьре дуьшуьш жезва: «Ахцегь Назим» ва «Ахцегь шаир».
Ахцегь Назиман шиирриз дуьньядикай ва яшайишдикай ийизвай веревирдер, гьахъсузвилериз акси экъечӀун, эдебсузвал негьун, кесибрин пад хуьн хас я. «КӀанда» шиирдай аквазвайвал, шаир вафа, инсаф, ахлакь авачир ва маса чӀуру хесетар квай инсанрилай нарази я.
А. Назиман чӀалар печатдиз сифте М. Ярагьмедова акъудна. Ахцегь Назим 1807 йисуз рагьметдиз фена.
2017 йис
2017 йис (кьве агъзурни цӀеирид лагьай йис) — чи эрадин 2017-лагьай йис ва XXI виш йисан 17-лагьай йис я.
Вавилово (Дагъустан)
Вавилово (Вавилово) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, Хазар, Агъа Жалгъан ва Дуьзлер хуьрерихъ галаз «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьерин мукьвал, Дербент шегьердилай 8 км кьибле пата ала.
Тарих
Хуьр бине, Вири Урустадин Н. И. Вавилован тӀварунихъ галай набататар цунин институтдин Дагъустандин тежрибаяр тухудай станция алай чкадал кутунвайди я ва хуьруьн тӀвар академик Н. И. Вавилован гьуьрметдай эцигайди я. Станция эцигдай чка Вавилова вичи гьеле 1930 йисуз хкягъайди тир, амма адан бине анжах 1969 йисуз кутунвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 230 кас тир. Хуьре табасаранари, лезгийри, цӀапари уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.
Тереспул
Терсепул, гьакӀни Тарс — чи эрадилай вилик галай IV виш йисуз Кьиблепатан Дагъустанда аваз хьайи дегь шегьер я. Авай малуматриз килигна, и шегьерди къенин СтӀал Сулейманан райондин чилерал, Гуьлгери вацӀунни пуд СтӀал хуьрер алай кӀунтӀунин арада авай дугунал чка кьунвай.
Индонезия
Индонезия (Republik Indonesia) — кьиблединни рагъэкъечӀдай патан авай азиядин островрин гьукумат я. Индонезия ала Малай архипелагдал ва ЦӀийи Гвинеядин островдал рагъакӀидай пай, хьанавай 17 508 островдикай.
Дандиг
Дандиг — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Тиканлы хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефердинни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 8,5 км яргъал чка кьунва.
Ихрек
Ихрек (Ихрек, Йирек) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Аран хуьруьхъ галаз «Ихрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.