cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кьвевар
Арабрин гьукумдик квай девир
. Шегьердин вилик финин цӀийи этап, иниз арабрин атунихъ галаз алакъа аваз я. 642 ва я 643 йисуз арабрин садлагьай кьушунар Дербентдин ваварив агакьайла, шегьердин сасанидрин сердер Шахрбараз (Шахрияр) тир. 651 йисуз арабри Дербент къачунвай, амма абурун позиция акьванни кӀеви тушир. Чпи кьунвай чка абуру 733 — 734 йисара Маслама ибн Абд аль-Малика гьукум гьалзавай чӀавуз кӀеви авунвай. Халиф Умара шегьердин регьбервал, 652 ва я 653 йисалди къеледин комендантвилин везифадал алай Абд ар-Рахман ибн Раби’адиз вуганвай. Гьа а чӀавалай шегьердин эгьлийрик ислам дин кутунин процессар активдаказ гатӀумнавай. А чӀавуз дербентда садлагьай Жуьмя мискӀин эцигнавай.
Дербент арабрин паталай къачурдилай кьулухъ, шегьер Арабрин Халифатдин Къавкъазда даяхдин кьилин пунктдиз ва виридалайни чӀехи метлеб авай дявевилин, политикадин ва идеологиядин юкьваз элкъвезва. Ина дараматар эцигунин жуьреба — жуьре метлеб авай кӀвалахар кьиле тухузвай. Дербентдикай, гъилин устӀарвилин кеспият (хъенчӀин къапарин устӀарвал, шуьшедин затӀар расун, металл расун, заргарвал, къванер расун, дараматар эцигунин кар, хрунин устӀарвал, гамар хрунин устӀарвал, чар, запун ва пек гьасилун) ва хуьруьн майишат (лежбервал, бахчахъанвал, заферан, ругъунар, памбаг, куш расун ва мсб.) вилик фенвай, Къавкъаздин юкьван виш йисарин виридалайни чӀехи шегьер жезва. Юкьван виш йисарин Дербент — им Каспий гьуьлуьн кьере алай виридалайни чӀехи порт, РагъэкъечӀдай патанни РагъакӀидай патан ва Кьибле патанни Кефер патан уьлквейрин арадинни халкьарин арадин транзитдин савдавилин юкь тир. Шегьерди Муьква РагъэкъечӀдай, Юкьван РагъэкъечӀдай патарин ва РагъэкъечӀдай Европадин вилаятринни шегьеррин гзафбурухъ галаз савдавилин кӀеви алакъаяр хуьзвай. Им юкьван виш йисарин кирамри ва чинал акъуднавай археологиядин жагъурунри шагьидвал ийизва. Иниз Хазариядай, Русьдай, Волгадин Булгариядай, Джурджандай, Табаристандай, Дейлемдай, Хорасандай, Хорезмдай, Индиядай ва маса чкайрай савдавилин карванар ва гимияр къвезвай.
Дербентдин эмиратдин кьилин шегьер
Халифат терг хьайи чӀавуз, 869 йисуз Дербентдин эгьлийри чпин эмирдин везивадал, гуьгъуьнлай Хашемидар династиядин бине кутур кас хьайи, Хашим ибн Сурак тайин авунвай.
Кьадар
Кьвевар шегьердин агьалийрин кьадар, адан къваларив галай хуьрерай куьч хьана шегьерда ацукьзавайбурун куьмекдалди зарб камаралди гзаф жезва.
Миллетар
XV—XVI виш йисарин Дербент гьакъиндай В. В. Бартольда чирзава: <blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> И вахтунда Дербент араб шегьер хьиз ваъ, туьрк шегьер хьиз къалурзавайди я. Венециядин тийижир савдагарди малумарзава хьи, XVI виш йисан сифте кьилера шегьердинэгьлияр «я черкесс ва я туьрк чӀалал рахазвай». Масанай атанвай туьрквери Дербентдин араб агьалияр шегьердай гьикӀ ва гьи чӀавуз чуькьвена акъудуникай чаз са малуматарни авач. Аквадай гьалара, и процессдин, Персиядин кефердинни — рагъакӀидай патан вилаятра ва Азербайжанда Селжукрин династия заманадилай физвай къвез — къвез жезвай туьркизациядихъ галаз алакъа ава. Амма Сейф ад-дина ас-Суламиди малумарзава хьи, VI — XII виш йисара Дербентда туьркверин ваъ, арабрин кьадар виниз тир.
1638 йисуз Кьвевардиз атай немец сиягьатхъан Адам Олеариян малуматриз килигна, шегьердин миллетрин состав гуьгъуьнин тир: вини пата аюрумлу (яни айрумар) ва койдурша тайифайри уьмуьр гьалзавай, юкьван пата фарсар ацукьнавай, ва «Юнан Шахер» (Грекрин шегьер) тӀвар алай агъа пад — грекри кьунвай.
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> 1796 йисуз 2 189 кӀвалер, са пул расдай кӀвал, 450 туьквенар, 15 мискӀинар, 6 караван — сараяр, 30 пекдин фабрикаяр, 113 памбаг парчадин фабрикаяр, 50 жуьреба жуьре устӀарвилин туьквенар, агьалийрин кьадар тӀимил гзаф алаз 10 агъзур тир, авай са тӀимил эрменийрилай гъейри, вирида фарс чӀалал рахазва ва кхьизва, амам гьакӀан халкьдин арада чӀуру татар нугъатдикай менфят къачузва.
1860 — 1870 йисара Кьвевардин агьалийрик суван чувударни урусар алава хьанвай, амма цӀапарин кьадар виридалай гзаф яз амукьнавай. XIX виш йисан эхирда — XX виш йисан сифте кьилера акъуднавай Брокгауздинни Эфронан Энциклопедиядин гафарганда ганвай малуматриз килигна:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">1888 йисуз Дербент шегьердин агьалийрин кьадар 14 185 кас тир, 1891 йисуз — 15 265 кас; абурукай мусурманар (чара — чара хилер) — 10 243 кас, чувудар — 2490, православиядин христианар — 1 319, эрмени — григорианар — 875, католикар — 201 ва люцеранар — 16 кас. 1886 йисан малуматрай аквазвайвал, миллетрин векилрин кьадардал гьалтайла виридалай виниз тирбур цӀапар — 8 697 тир, ахпа чувудар — 1 830, урусар — 620 ва эрменияр — 371.
1897 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, шегьерда 14 649 кас уьмуьр гьалзавай, абурукай цӀапар — 9 767 кас, чувудар — 2 181 кас, урусар — 1092 кас.
Урусатдин ва СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна Кьвевар шегьердин миллетрин состав.
Куьчеяр
Кьвевар шегьердин куьчейрин сиягь ва абурун индексар.
Мугьманханаяр
Мугьманхана «Волна» Мугьманхана Волна Дербент шегьерда авайди я. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Ленина, 89
Мугьманхана «Европа» Мугьманхана Европа Дербент шегьерда авайди я. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., 3-го Интернационала, 23 А
Мугьманхана «Гостиный Двор» Мугьманхана Каспий гьуьлуьн кьера алайди я. Адак вичин жуьреба — жуьре цин аттракционар авай пляж, хуьнуьхуьник квай парковка, кафе, парикмахерская, иервилин салон, парталар чуьхуьдай чка ква. Адрес: Дагъустан Республика, Дербент ш., Рыбзавод, 54
Массайрин алакъадин такьатар
Къенин юкъуз Дербентда шегьердиз ва райондиз трансляция ийизвай 5 телекомпания кӀвалахзава:
Дербентда гьафтеда кьведра шегьердин жемиятдинни — политикадин са газета акъатзава «Дербентские новости» (Дербентдин хабарар). Кьве гьар гьафтедин газетар акъатзава, амма абурун кьведни республикадин изданиеяр я ва миллетрин чӀаларал акъатзавайди я.
Зильмукмахи
Зильмукмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Усиша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Зильмукмахи (Зилмук) хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Зильмукмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 323 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ахвах район
Ахвах район (Ахвахский район, авар. ГӀахьвалал район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Карата хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала, кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава: кефер пата Ботлих райондихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Хунзах райондихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Шамил райондихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата ЦӀумада райондихъ галаз.
Райондин чилерин вири санлай майдан — 291,1 км² я.
Тарих
Район 1933 йисуз виликан Андий округдин паюникай арадал гъанвайди я.
Агьалияр
Йисариз килигна Акуша райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан малуматриз килигна, райондин миллетрин состав :
Администрациядин паюнар
Райондик 25 хуьр ва 12 муниципалитетдин хуьруьнсоветар акатзава.
Ахвах райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Райондин сергьятрилай къецихъ галай Ахвах райондин кутанар ва хуьрер:
Кирпич-кутан, Индира, Андуз, Казиюрт, Камыш-кутан, Цияб Цолода, Хариб, Инхело хуьрер ва Арчо, Рачабулда, Тадмагитль, Тлибишо хуьрерин кутанар.
Хуьруьн майишат
Райондин хуьруьн майишатда кӀвенкӀве авай физвай хел — хпехъанвал я. Алай чӀавуз Ахвах районда 14 ХМПК (Хуьруьн майишатдин производстводин кооператив), 162 ЛФМ (Лежбервилинни фермадин майишат), 5700 КьКМ (Кьилдинни куьмекдин майишат) кӀвалахзава.
Инфраструктура ва чирвилер
Районда 11 мектебдилай вилик чирвилер гудай идараяр, 17 умуми чирвилерин мектебар, 1 нянин мектеб кардик ква. Районда 1 райондин юкьван начагъхана, 1 участокдин начагъхана, 4 амбулатординни поликлиникадин идараяр, 1 медицинадин куьмекдин зур-станция, суван чкайра 15 фельдшервилинни акушервилин пуктар кӀвалахзава.
Килигдай чкаяр
Ахвах районда пара кьадарда архитектурадинни-тарихдин имаратар ава:
Айова
Айова (Iowa)
Кьиблепатан грисбок
Кьиблепатан грисбок (lang- Raphicerus melanotis) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ангика чӀал
Ангика
Сырт-Енгиже
Сырт-Енгиже — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 15 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 400 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пай лезгияр я.
Хасавюрт
Хасавюрт ([хасавъю́рт] хьиз лугьузвайди я, Хасавюрт Хаси-Эвл, Хасавюрт, Хасавюрт, Хасав) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер. Хасавюрт райондин администрациядин юкь я.
ШегьердайтӀуз Хасавюрт ракьун рекьин станция физва.
География
Шегьер Дагъустандин юкьванни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ чка кьунвайди я.
Тарих
Шегьердин тӀвар, Костек хуьуьн эгьли тир, къумукьрин князь Хасаван гьуьрметдай эцигнавайди я.
Хасавюртдин бине 1846 йисуз Ярык-су вацӀун эрчӀи кьерел, урус савдагарар «ислягь тушир сувавийрин» — чеченрин паталай вигьинрикай хуьзвай дявевилин къеле хьиз кутунвайди я. 1867 йисуз ам гражданвилин регьбервилик квай слобода тир. 1869 йисуз Хасавюрт округ арадал гъанвай, адак Салатавия ва Аух кутунвай.
1931 йисан 10 августдиз ВЦИК СССР-дин къарардив шегьердин статус ганвай.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
Кизилюрт шегьердин миллетрин состав:
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Хасавюрт шегьердин 121 817 кас агьалийрикай:
Экономика
Шегьерда, хуьруьн майишатдин хам-мал расунал бинеламиш хьанвай, тӀуьнин продуктар гьасилунин кеспият вилик фенва: консерврин комбинар (емишрин, салан мейвайрин, якӀун консерваяр), якӀун комбинат  , некӀедин ва чехирар хкуддай завод. ГьакӀни ципицӀрин бахчахънвал ва нуькӀвер хуьнин хилер вилик фенвайди я. .
Килигуниз лайихвилер авай чкаяр
Шегьерда кьуд клиса авайди тир. Абурукай сад чи къенин йикъалди амукьнавай, Ордженикидзе куьчедал алай — Гъуцран Дидедин Лишанрин ибадатхана я. Мукьва чӀавалди Кеферпатан Къавкъаздин виридалайни чӀехи провославиядин ибадатхана тир.
Хасавюрта гьакӀни чӀехи мискӀинни авайди я.
Сафрун
Сафрун (Сафрун) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 16 км кьибле пата ала.
Агьалияр
Куьч жедалди гьалийрин вири агъулар я, суни - мусурманар я.
Алай чӀавуз хуьре са кас ава, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Зуьлфуькъаров Сейидмет
Зуьлфуькъаров Сейидмет (лакӀаб Сейидмет Самури) — лезги шаир, муаллим.
1954 йисуз КцӀар райондин ГуьндуьзкӀеле хуьре дидедиз хьана. Мектеб акьалтӀарайдалай кьулухъ АГьПИ – дин филология факултетда кӀелна. 1974 йисалай муалим кӀвалахзава. С. Самуридин шиирриз В. Зуьлфуькъарова са цӀиргъ манияр теснифнава. Адан «Шагьдагъдин авазар» тӀвар алай сифте улуб 2011 йисуз Магьачкъалада чапдай акъатнава.
Дагъустандин гимн
Кьин кьун (Клятва) — 2016 йисан 25 февральдиз тестикьарнавай Дагъустандин гимн я. Гимдин макъам тӀвар-ван авай дагъустанви композитор Мурад Кажлаева туькӀуьрнава, гафар Гьамзатрин Расулан «Гьа бай» (Кьин кьун) шиирдин урус таржума я.
КлампӀ
КлампӀ (Репа; Турп) — са йисанни кьве йисан хъчарин набатат, Келемрин хзандикай салан майва.
Нью-Йорк
Нью-Йорк (New York City) — АСШ-дин виридалайни чӀехи шегьер я, дуьньядин виридалайни чӀехи агромерациядикай садак акатзава. Шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 8 363 710 кас (2010); агломерациядин — 23,9 млн кас (2010) я. Шегьер Атлантик океандин къерехал, Нью-Йорк штатдин рагъэкъечӀдай пата ала. XVII-лагьай виш йисан сифте кьиле шегьер голландиядин колонистри диб эцигнава. 1664-лагьай йисал кьван адаз ЦӀийи Амстердам лугьузвай тир.
Нью-Йорк 5 райондикай (боро) — Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен, Статен-Айленд — ибарат я. Асул тир килигуниз лайих авай чкаяр Манхэттен борода ава. Абурукай: тарихдин цавчухварар (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер юкь, Вулворт-билдинг, художестводин Метрополитен-музей, Метрополитен-опера, Соломон Гуггенхайман музей (живопись), Америкадин тӀебии тарихдин музей (динозаврин скелетарни планетарий), кьиса тир «Челси» отель, СМТ-дин штаб-квартира, Гарлем.
Нью-Йорк — дуьньядин лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.
Борояр
Нью-Йорк 5 борояр (Borough) акатзава.
Теннис
Гьар йисуз Нью-Йоркда (пахун вацран эхирда - мара вацран сифте кьиле) Теннисдай АСШ-рин ахъа чемпионат тухузава, им [[ЧӀехи Шлемдин турнирар (теннис)|теннисдай ЧӀехи Шлемдин сериядин кьуд турниррикай эхиримжиди я..
Стхавилин шегьерар
Нью-Йоркдин стхавилин шегьерар :
Уьзденуба хуьруьнсовет
«Уьзденуба хуьруьнсовет» (Üzdənoba bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Уьзденуба хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Уьзденуба, Салагьуба
Рукель
Рукель (Рукель, тат. Нукор, Нукол) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Рукель» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
1921 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава. Садлагьайдаз килигна, «Рукель» им туьрк чӀалан «Улькер» (гъетерин Плеяда) гафун чӀуру версия я. Р. Кадырован фикирдалди, арандин эгьлийриз гилан хуьр алай Жалгъан сувун винел и гъетерин кӀапӀал аквазвай. Муькуь версиядив кьурвал, хуьруьн тӀвар табасаран чӀалан «рукь» — «вал» гафуникай арадал атанвайди я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 28 км кьибле пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.
Тарих
Хуьруьн мукьвал алай дегь чӀаван сурар алимри VII виш йисуз талукьарзава. Тарихдин муькуь версиядив кьурвал, Рукель хуьруьн бине, 750 йисуз Арабрин Халифат девирда гьукум Омейядар династиядай Аббасидар династиядиз гьатайла, Кьвевар шегьердин винел контроль мадни кӀеви авун патал къеле хьиз кутунвай. Халифат терг хьайидилай кьулухъ Рукель Кьвевар шегьердихъ галаз Ширвандик акатзава ва яргъалди адан гьукумдик амукьзава. XVI виш йисуз Ширван Сефевидри къачунвай. Турциядинни - Персиядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ хуьр Османрин Империядик акатнавай.
1806 йисуз Урусатдин Империяди Дагъустандинни Азербайжандин Каспий гьуьлуьн къерехрив гвай чилер вичин составдик кутунвай ва Рукель хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Кемах хуьруьхъ галаз Рукель хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведиз рекье гьатай 210 рукелвийрикай анжах 90 кас элкъвена хтанвай, абурукай 30 кас инвалидар тир.
Хуьруьн мукьвал чувурдрин юкьван виш йисарин сур ава.
Агьалияр
Официал статистикадиз килигна Рукель агьалияр Азербайжанар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна Азербайжан чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра Азербайжанар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана Азербайжанариз элкъвенвай татар ва суван чувудар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рукель хуьруьн агьалияр 1 162 кас тир, татар — 1 021 кас (87,9%), суван чувудар — 141 кас (12,1%).
ТӀвар-ван авай ксар
Сейид Ахмеда Хусамеддина ар-Рукали (1848 - 1923) — диндин машгуьр алим, философ, накшбанд тарикатдин шейх.
Компьютер
Компью́тер (computer, МФА:  — «гьисабзавайди» ) — ачухдаказ тайин авур галай-галайвал сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай операцияр бегьемарзавай алат ва я система. Фад — фад им гьисабунар тухунин ва системада авай малуматралди манипуляция авунин операцияр я, амма иниз тун - акъудун операцияни талукь я. Сад-садан гуьгъуьнлай къвезвай операциярин къайдадиз — программа лугьузвайди я.
Лацу нафт
Лацу нафт, Кероси́н (kerosene κηρός-ай — мум) — жими углеводородрин кудай акахьай затӀ я (C8-ай C15 кьван); 150—250 °C интервалда ругунин температура авай, экв аквадай, ранггалачир (ва я са тӀимил кьван хъипивал авай), гъил кягъайла са тӀимил кьван чӀем гвай, нафтӀадин дуьз бугъламишна хкудун (перегонка) ва я ректификация рекьелди арадиз къвезвай продукт.
Кутул хуьруьнсовет
«Кутул» хуьруьнсовет (Кутульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Кутул хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кутул, Эхниг.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 246 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Аланар
Осетинар  — къавкъаздин халкь.
Силейли
Силейли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 256 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Акуша
Акуша — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Акуша вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 133 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀвар VI виш йисариз талукь тир тарихдин хроникада гьатна. 1819 йисуз хуьр А. П. Ермолова кьунвай ва адан эгьлияр Урусатдин Императордиз муьтӀуьгъарнай.
XIX виш йисуз Акуша хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Айникабмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 697 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусураманар я.
Урусатдин Федерациядин федерал округар
Урусатдин Федерациядин Федерал округар — Урусатдин президент В. В. Путина 2000 йисан 13 майдиз кьабулнай къарардалди арадал гъанвайди я.
ЭлячӀунар
Федерал округрин официал сайтар:
Колибри
Умуми кьетӀенвилер
Колибридин яргъивал 5- 6 см, заланвал 2грамм я. Тек са жуьредин колибрийрин яргъивал 21сантиметрдив агакьзава. Маса къушарилай тафаватлу яз колибриди цава эллипс ва я «8» рекьем кхьида саягъда лув гуда. Абуруз гьакӀни куьлуь вертолет лугьуда. Абурувай цава азим чӀавуз лув тагана акъвазиз жеда. Инсандиз абуру гьикӀ лув гудатӀа аквадач, куьлуь циф аквазвай хьизжеда.
И къушарин кӀуф ва тум чпин бедендилай гзаф яргъи я. Вич гзаф иер я лугьуз адаз «Гевгьер» лугьуда. Адал гьар жуьредин рангар ала. И рангар экуь ва михьибур я. Колибридихъ гзаф везинлу ван ава ва адан манийри вири гьейранарда.
Кьиблепатан Осетия
Кьиблепатан Осетия (Гьукумат Алания) (осетин Республикæ Хуссар Ирыстон (Паддзахад Алани); Республика Южная Осетия (Государство Алания); რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი) — европадин ва азиядин Республика, инкарвал гьукумат я. 2008 йисан Гуржистанай аслутуширвал малумарнава, вад ООН-гьукуматар Кьиблепатан Осетиядин масадалай аслутуширвал тестикьун: Урусатдин Федерация, Никарагуа, Науру, Венесуэлани Тувалу. Гуржистандин фикирда, Гуржистанда «хьайи Кьибле-Осетиядин автономдин область» ва я «Цхинвалдин регион» я.
Административ паюн
Кьиблепатан Осетия — унитар республика я; 4 районар акатзава.
Ибрагьимов Пагьливан Къарабеган хва
Ибрагьимов Пагьливан Къарабеган хва (лакӀаб Лезги Бегьлуьл) — лезги шаир ва муаллим.
1955 йисан 28 сентябрдиз КцӀар райондин Зинданмуругъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьалтӀарайдалай кьулухъ армиядин жергейра къуллугъна, ахпа Кешле заводда фялевал авуна. Азербайжандин Къецепатан ЧӀаларин Институт акьалтӀарай Лезги Бегьлула хайи хуьре муалим кӀвалахнава. Адан шиирар сифте яз «Самур» газетдиз, редакцияди басма авур «Акъата шегьредиз» кӀватӀалдиз, «КцӀар» газетдиз, «ЧиРагъ» журналдиз акъатна. "Мулдин цуьк" тӀвар алай са ктабдин автор я. Заридин кӀвал кьакьан пелел ала. Адан гъенелай Уьнуьгърин кӀамун хуьрер, Шагьнабат, Шарвал сув гъилин юкьвал алай хьиз аквада.
Хазар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь хуьр — Хазар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хазар, Вавилово, Агъа Жалгъан, Дуьзлер.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7,5 км кьибле пата, Каспий гьуьлуьн кьерел чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 6336 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 8447 кас тир (вири райондин агьалийрин 8,5 %). Хуьруьнсоветдин хуьрера жуьреба жуьре миллетар ава: цӀапар, лезгияр, табасаранар, агъулар, вири суни ва шии — мусурманар я.
Гавдишан пел
Гавдишан пел - лезги ойконимрикай сад я; дегь чӀаварин тӀварарик акатзава.
Этимология
Са бязи алимри "Гавдишан" гафуниз акатайвал баянар гузва. Месела, Исамеддин Османова 2000-йисуз Бакуда азербайжан чӀалалди чапдай акъудай вичин "КцӀар район" ктабда кхьенва: "Говдишан лугьудай чкадин тӀвар фарсарилай амайди я ва ам фарс чӀалалди яц такур дагъ лагьай чӀал я". Хъсандиз фагьум авуртӀа, им къундарма баян тирди гьасятда кьатӀуниз жеда. Сад лагьайди, чкадин тӀвар Говдишан ваъ, Гавдишан я. Кьвед лагьайди, "гав" чи чӀалаз фарс чӀалай атай гаф туш. Ам фарсари чавай къачунвай асул лезги гаф я. Чи чӀалан лексикадин лап куьгьне къатариз талукь тир "гав" гафуни "суван яц" мана гузва. Фарс чӀала ам анжах "яц" хьиз кардик кутазва. Аквазвайвал, чна хуьруьн майишатда менфят къачузвай кӀвалин гьайвандиз "яц", вагьши гьайвандиз "суван яц" ("гав") лугьузва. Муькуь патахъай, "гав" гафунин чи къадим "Гавдиш" идионимдин сад лагьай паюнихъ галаз манадин жигьетдай са алакъани авач. "Гавдишан" лагьай чкадин тӀвар "гав" дибдикай ваъ, "Гавдиш" дибдикай арадал атанвайди я. Гавдиш чи эрадал къведалди Алупандал вегьей чапхунчийрин аксина женг чӀугур лезги къагьриман я. Пуд лагьайди, Гавдишан тӀвар са чкадал ваъ, пуд чкадал ала. Кьуд лагьайди, Гавдишан дагъ туш. Дагъ чиливай лап кьакьандиз хкаж хьанвай чкадиз лугьуда. Къунши хуьрерин жемятри "Гавдишан пелер" лугьузвай чкаяр дуьзенлухда авай кӀунтӀарикай ибарат я ва къадим хуьрерни гьа кӀунтӀарал кутунай. И тӀвар лезгийрин къадим Гавдиш идионимдикай ва "ан" формантдикай арадал атанва. Гавдиш + ан. Им лезги чӀалан талукьвилин формани я: нин? - Гавдишан.
Тарихдин вакъиаяр
И гафунин фарс чӀалахъ галаз са алакъани авач. Амма тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Гавдишандин фарсарихъ галаз маса алакъа хьанай. 1741-йисуз Надир шагьди Сад лагьай Гавдишанд пеле кьуд пад виливди хуьдай постар туькӀуьрнай. Инай Куьрединни Къубадин чилер хъсандиз аквадай. Гьа йисан зулуз Надир шагьди есирвиле кьур са агъзурдалай виниз лезгияр Гавдишандиз гъанай. Абурукай кьвед-пуд виш инсан вичин кьушундихъ галаз санал Хьилерин тама авай лезги кӀеретӀрин аксина женг чӀугваз ракъурнай. Стхайрин винел фидач лагьайбурун вилер акъуднай, гъилер атӀанай, са кьадар инсанар яна кьенай. Ирандин тарихчи А.Т.Сардадвара и вакъиа кьиле фейи чкадин тӀвар Кавдишбил (яни Гавдишапел) хьиз къалурнава.
Гавдишан пелер
Гавдишан пелер пуд я. Сад лагьай Гавдишанпелен амукьаяр Манкъулидхуьруьз мукьва чкадай жагъанва. И хуьр чиливай 13-19 метр кьакьандиз хкаж хьанвай кӀунтӀунал кутунвайди чиржезва. Археологиядин материалри ам чи эрадал къведалди I агъзур йисан эвел кьилера арадал атанвайди тести кьарзава. Кьвед лагьай Гавдишанпел Манкъулидхуьруьвай 3-4 километр яргъа, кефер-рагъэкъечӀдай пата, дуьзенлух чкада кутунай. И хуьр тахминан чи эрадал къведалди 1 агъзур йисан эвелра кутурди малум жезва. Пуд лагьай Гавдишанпел генани чӀехи хуьр тир. Ам кишпирдин девирдин сифте кьилера кутунай. Къадим хуьр алай кӀунтӀ чиливай 7-12 метр кьван кьакьандиз хкаж хьанва. КӀунтӀунин винел патан чин 7100 квадратметр я. Инай кварквацӀ къванерикай, кишпирдикай, хъенчӀикай раснавай къапар жагъанва. Вазайрал къадим лезги нехишар ала. Ихьтин нехишар маса хъенчӀин къапарални чӀугунва. Инай гьакӀ къуьл регъведай къванер, жуьреба-жуьре затӀар хци ийидай къванер, къупуяр ва маса шейерни жагъанва. "Гьа икӀ, - кхьизва археологри, - III Гавдишанпел кишпир девирдин сифте кьилера кутунвай хуьр я ва ада и зонадин са чкадал ацукьна яшамиш жезвай тайифайрин лежбервилин меденият гьихьтинди тиртӀа къалурзава".
Л
Л, л - Л, л
Цугни
Цугни — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Цугни хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Урусатдин экономикадин районар
Урусатдин Федерациядин Экономикадин районар — Урусат 12 экономикадин районриз пай хьанва. Крым Республика са экономикадин райондикни акатзавач.
Цугни
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 30 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цугни хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
1934 йисал кьван хуьр Дахада райондиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Цугни хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 759 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Кьибле тутчоне чӀал
Кьибле тутчоне чӀал (чпиндал ?, Southern Tutchone) — чӀал вини тутчоне халкьдин вини атабаск чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Канадада 200 инсан кьван.
Португал чӀал
Португал чӀал (língua portuguesa) — индоевропа чӀаларин хзандин, роман чӀаларин кӀеретӀдин иберни-роман агъакӀеретӀдин чӀалариз талукь тир чӀал я. Кхьинар латин графикадалди.
Кьасумова Зерифа
Кьасумова Зерифа — лезги шаир ва муалим.
1956 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб акьалтӀарай Зерифади ДГьУ-да кӀел авуна, гуьгъуьнлайни муалимвиле кӀвалахнава. Гьам хайи чӀалал, гьамни вичиз хъсан чизвай азербайжан чӀалал шиирар кхьизвай Зерифади кьве улуб чапнава.
Лам
Лам (Equus asinus asinus)
ЦӀийи Зеландия
ЦӀийи Зеландия — (New Zealand; маори Aotearoa) — гьукумат кӀенин-эрчӀи пата Секин океандин, алай кьве чӀехи островдал (Кефер къарамат ва Кьибле къарамат) ва гзаф (700 кьван) патав гвай бицӀи островар.
Полинезрин бере
Сифте ахъагъайбур ЦӀийи Зелендия адетай гьисабн кӀанзава акъатайбур ЭрчӀи Полинезиядай, гатурайбур и къараматар чал ийиз патав хьиз XI—XIV девира.
Ботлих
Ботлих — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкь я. Ботлих хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, Магьачкъала шегьердилай 151 км яргъал, Анди Койсу вацӀун кӀама ала.
Тарих
1999 йисуз хуьруьз чечен боевикар гьахьнай, идакай себеб хьана Кеферпатан Къавкъазда Квьедлагьай чечен дяве гатӀумнай.
Азербайжан
Азербайжан  — Кьиблепатан Къавкъазда авай уьлкве. Адан чилерин чӀехи пай Виликпатан Азиядиз, гъвечӀи пайни (тахминан 3-9 %, кеферпатан лезги чилер) Европадиз талукь я. 9 миллиондилай пара агьалияр ва 86 600 км² (адак Къарабагъни кваз) чилерин майдан галай Азербайжан Кьиблепатан Къавкъазда виридалайни чӀехи гьукумат я.
Ботлих
Агьалияр
Йисариз килигна Ботлих хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 12 159 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Азербайжан
Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер — Баку я. Гьукуматдин официал чӀал азербайжан чӀал я. Пулунин тек — азербайжандин манат я. Диндин тушир уьлкве я.
Кьилел президент алай унитар уьлкве я. 2003 йисалай къедалди Азербайжандин президент Илгьам Алиев я.
Къе Азербайжан зарб камаралди вилик физвай экономика гвай аграрни-индустриал уьлкве я. 2012 йисан малуматрив кьурвал, уьлкведин къенепатан вири бегьер 98.776 млрд. АСШ-дин доллар туькӀуьрзавай. Им агьалидин са касдал къвезвай пулунин кьадар 10 624 агъзур доллар тирди лагьай чӀал я. ГьакӀ ятӀани кӀвалах, пул къведай чкаяр гьат тийизвай жемятдин гзафни-гзаф пай чара авачиз гъурбатдиз чкӀизва, иллаки Урусатдиз.
ТӀварцӀин арадал атуникай
«Азербайжан» гаф дегь парфия ва юкьван фарс чӀаларин «Атурпатакан» (Āturpātakān) гафуникай арадал атана. Им Атропатена (ва я Мидия-Атропатена) гьукуматдин тӀвар тир. Александр Македонскийди дяведалди вигьинар авурла Мидиядин агьеменияр династиядикай тир эхиримжи сатрап Атропата (Артурпатак) уьлкведин кефер пата Атропатена тӀвар алай пачагьвал туькӀуьрнай. Адаз гьакӀни ГъвечӀи Мидия лугьудай. Гьа Атурпаткан уьлкведин фарс чӀалал «Адербадган» (перс. Âzarâbâdagân‎) тӀварцӀикай гилан Азербайжан гаф арадал атанай.
Сифте яз и термин 1918 йисан 28 майдиз Азербайжандин Демократиядин Республика малум авур чӀавуз уьлкведин официал тӀвар хьиз кардик кутунай.
И. М. Дьяконов ва В. Ф. Минорский тарихдарри къейд авурвал, XX виш йисалди Азербайжан гаф, азербайжанари уьмуьр ийизвай анжах Ирандин кеферпатан регион фикирда кьурла лугьузвай. Чпиз чара гьукумат туькӀуьрзавай азербайжанариз Ирандин РагъакӀидай Азербайжан ва РагъэкъечӀдай Азербайжан вилаятарни чпин чилерик кутадай, гуьгъуьнлай кьилиз акъат тавур къастар авай.
Гьукуматдин символар
Азербайжан Республикадин гьукуматдин символар тӀаратӀ, гимн ва герб я.
ТӀаратӀ
Азербайжан Республикадин тӀаратӀ пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу азербайжан халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацӀун тавур вацран ва муьжуьд пипӀен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипӀен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.
Герб
Гербдин юкьва, Азербайжан «ЦӀаярин уьлкве» тирди къалурзавай цӀаюн шикил ала. Гербдал алай пуд рангни гьа тӀаратӀдин рангар я, туьрк халкьдин муьжуьд тайифаяр къалурзавай гъедни цӀаюн къваларив гала. Гербдин кӀаник пата къуьлуьн кьилерикай расай кӀунчӀ ва мегъуьн тарцин хел ала. Къуьлуь мублагъвал ва девлетлувал, мегъуьн хилени уьлкведин дегьвал къалурзава.
Гимн
Азербайжандин гимндин тӀвар «Азербайжандин марш!» (азерб. «Azərbaycan Marşı!») я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькӀуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.
География
Совет бередин, урусатдин ва рагъакӀидай патан европадин нуфус авай чешмейрив кьурвал, Азербайжандин ва гьакӀни вири Къавкъаздин чилер Виликпатан Азиядиз талукь я. Амма америкадин бязи малуматрикай Азербайжан Мукьва РагъэкъечӀдай патаз ва лап кефер пата авай районар Европадиз талукь тирди лугьузвай баянар аквазва.
Уьлкведин саки зур пай сувари кьунва, кефер пата Къавкъаздин цӀиргъ, кьибле пата Талыш сувар, рагъакӀидай патани Кърабагъдин сувар ала. Уьлкведин юкьван пата чӀехи Куьре-Араз аран экӀя хьанва.
Майдандин чӀехивилел гьалтайла Азербайжан Къавкъаздин виридалайни чӀехи уьлкве я. Вилик адан майдан 88,6 агъзур кв км тир. 1992 йисуз эрменийри чпин АрцӀах азербайжанаривай дяведалди гахчурла кьулухъ Азербайжандин чилерин майдан саки 21 % тӀимил хьана 75 агъзур кв. км-див агакьнай.
Дербент район
Дербент район (Дербентский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Азербайжан
География
Уьлкведин кефер патахъай кьибле патав кьван авай яргъивал 400 км я, рагъакӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патав кьван — 500 км я.
Азербайжанда чара-чара климатдин зулар ава. Ленкаран арандин чими субтропикрилай эгечӀна кеферпата Къавкъаздин сувун векъи гьавадилай хкъечӀна. Пара кьадарда авай вацӀарик энергиядин чӀехи сурсатар ава. Гьавиляй Азербайжанда цин электростанцияяр ва дигидай коллекторар туькӀуьруниз къулай шартӀар ава. Уьлкведин кьилин вацӀ Куьре я. ЧӀехи метлеб авай цин гьамбарханайрик Вини Кърабагъдин, Вини Ширвандин къбуяр ва Мингечевирдин цин гьамбархана акатзава. Мингечевирдин цин гьамбарханадин сивел галай цин электростанция уьлкведа виридалайни зурбади я ва вири уьлкве электричестводив таъминарзава.
Дербент район
Администрациядин юкь — Дербент шегьер я.
Азербайжан
География
Чилин накьварин жуьре асул гьисабдалди рехи, сувун кеферпатан тамара ва чӀурара рехи шуьтруь, Ленкаран арандизни хъипи жуьредин накьв хас я.
Азербайжанда сагъардай ятар, курортдин чкаяр, гьукуматди хуьзвай тӀебиатдин сергьятар пара ава. Нафталан шегьерда дуьньяда санани авачир сагъардай нафтӀадин чешме ава. Иниз сагъарунин курсар тухуз дуьньядин вири патарихъай начагъ инсанар къвезва.
Дербент район
География
Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-райгъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Дербент район Табасаран, Мегьарамдхуьруьн, СтӀал Сулейман, Къайтагъ ва Къайтагъ районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин райгъэкъечӀдай пад Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.
Азербайжан
Климат
Климатар чара авунин Кёппенан тегьердалди, дуьньяда авай климатрин 11 жуьрейрикай 9 жуьре Азербайжанда ава. Юкьван гьисабдалди июнь вацран температура сувун районра + 5 °C, арандин районра +25—35 °C я. Кьуьд хъуьтӀуьл, гад гзаф чимиз алатзава. Январ вацра юкьван температураяр сувара −10 °C, аранда +4 °C туькӀуьрзава.
Къваларин кьадарни регионрикай аслу яз дегиш жезва. Сувун районра юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар 200 мм/йиса, кьибледа авай Ленкаран районда вичин максимумдив агакьзава — 200—1700 мм/йиса.
Дербент район
География
Райондин чилерин майдан — 920 км² я.
Азербайжан
Климат
Уьлкведа виридалайни векъи климат авай чка Нахчивандин АР я. Ина гатуз чимивал, хъуьтӀуьзни аязар рекорддин дережайрив агакьзава.
Дербент район
Тарих
Дагревкоман 1921 йисан 22 июль тарихдин къарардалди, Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Табасаран участокдин ва Куьре округдин Муьшкуьр участокдин чилерал Дербент район арадал гъанвай. ПВС ДАССР-дин къарардалди, район округдиз элкъуьрнай ва адан администрациядин юкь Дагъустандин ЦӀаяр посёлокдиз тухванай. 1953 йисуз район виликан составда гуьнгуьна кухтунай.
Азербайжан
Менфят авай мяденар
Кьарадин вулканрин кьадардай Азербайжанди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Ина 800 кьван кьарадин вулканар ава.
Чилин кӀанер пара кьадарда менфятлу мяденрив девлетлу я. Ина асул гьисабдалди нафтӀадин, тӀебиатдин газдин, цурцин къванерин, алунитдин, молибдендин, къизилдин къванерин ва маса мяденар ава. Идалайни гъейри уьлкведа дараматар туькӀуьрун патал герекзавай жуьреба-жуьре хам-мал ава. Месела, мермер, каолин, туф, доломит ва мсб.
Дербент район
Агьалияр
Йисариз килигна Дербент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика (Дербент шегьер квачиз):
Азербайжан
Менфят авай мяденар
Каспи гуьлуьн тӀебии сурсатрин куьмекдалди Азербайжанда нафтӀадин, гъетерхъанвилин ва гимияр туькӀуьрнин кеспиятар гзаф вилик фенва.
Флора
Азербайжандин чилерал жуьреба-жуьре ва масанра кьериз гьалтзавай набататар ацӀана ава. Икьван гъвечӀи майданди дуьньяда авай набататрин саки вири жуьреяр виче гьакьарнава. Иллаки сагъардай дармандин-набататар. Идан кьилин себеб мублагъ накьв ва кутугай гьава я. Азербайжанда дуьньяда мад санани авачир ракьун тар экъечӀзава. ЧӀехи шегьерра япониядин софора, лацу ва жегьре олеандр, жасмин хьтин кьери цуквер гьалтзава. Субтропикда чка кьунвай Ленкаранда пахлайрин жинсиниз талукь тир декорациядин набатат — альбиция экъечӀзава.
Дербент район
Агьалияр
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Дербент райондин миллетрин сиягь :
Дибатаг
Дибатаг (лат. Ammodorcas clarkei) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Дербент район
Администрациядин паюнар
Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 27 хуьруьнсоветар ва 2 шегьервилин посёлокар я.
Азербайжан
Флора
Азербайжанда экъечӀзавай тахминан 450 жуьре чилин набататар 125 группайрик кутунва.
Дербент район
Администрациядин паюнар
Дербент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Азербайжан
Фауна
Азербайжан са шумуд зоогеографиядин полюсар сад садак ккӀанвай чкадал ала. Идан себебдалди, Къавкъаздин, Ирандин, Кьулан Азиядин ва Аравилин гьуьлуьн регионрин фаунайриз хас тир гьайванрин жуьрейрин саки вири Азербайжанда гьалтзава. ТӀебиатдин чара-чара шартӀар авайвиляй Азербайжанда гьайванрин 12 агъзур жинс гьисабнава.
Арандин зонада сикӀер, жанавурар, къуьрер, миргер, гъуьлягъар ва мсб. гьалтзава. Куьре ва Араз вацӀарин кӀамара барсук, къабан, чакъалар, чӀуран цӀегь ва мсб. уьмуьр ийизва. Сувун регионра чӀехи крчар алай мирг, сувун кьун, сувун цӀегь, сев, тамун пси, машах, дикобраз, муфлон ва лекьен хьтин гьайванар гьалтзава.
Азербайжандиз чара чкайрай гъана чкадин климатдиз вердишарна кутунвай гьаванар агъадихъ галайбур я: тӀвехер алай мирг, сайгак, енот хьтин кицӀ, америкадин енот, хундуз, скунс.
Ина нуькӀверин алемни гзаф жуьреба-жуьрединди я. Гегьенш уьленарни тамар вишералди жуьре нуькӀвери уьмуьр гьалзавай кӀвал я. ХъуьтӀуьн береда иниз кьуьд акъудиз, бакланар, фламингояр, гьажилеглегар, кӀуф шуькӀуь нуькӀвер, пӀатӀар, къугьар ва маса ихьтин цӀудралди жуьре цин нуькӀвер къвезва.
Экологиядин гьалар
Инра памбагдин плантацияяр цадайла ДДТ ва муькуь токсик химиядин дефолиантар кардик кутунин себебдалди, накьв ва чилин кӀанин ятар виже текъвер гьалариз атанва. Бегьем накьв авачирвиляй ина тарарин экъечӀуниз герек тир шартӀар авач. Икьван гегьенш чилерал тарарин кьитвили экология лапни барбатӀзава. Чкаяр баябанриз ухшар жезва.
Гьавадин кьацӀайвал Сумгаит, Баку хьтин кеспиядин чӀехи шегьерра авай пара кьадарда заводри гьавадиз акъайзавай агъу квай газрихъ галаз алакъалу тирди малум я.
Каспи гьуьлуьн кацӀурунин кьилин рекьерикай сад, уьлкведа гзаф вилик фенвай нафтӀ акъудунунни-расунин кеспиятар я.
Уьлкведин девлетлу набататринни гьайванрин алемар къати антропоген таъсирдик акатзава. Тарар атӀунин ва малар хуьнин нетижада тамариз чӀехи зарарар галукьзава. Тамар атӀунин гьисабдай гьукуматди вичиз майишатдин чилер гегьеншарзава, фермаяр туькӀуьрзава.
Инсандин чукӀурдай эсердик акат тавур тӀебиат, реликт тир фауна ва кьери гьайванар хуьн паталди гьукуматди къадагъа алаз хуьзвай тӀебии сергьятар туькӀуьрнава. Вири санлай уьлкведа 34 ахьтин сергьятар ава. Мирг, сувун цӀегь, сайгак, муфлон хьтин гьайванар гьукуматдин паталай кьетӀендаказ хуьзва.
Экономикадин вири рекьера инсандин кардин йигиндаказ гзаф хьуни тӀебии сурсатрин гуьнгуьна тежедайвал харж хьуниз гъизва. Азербайжандин экологиядин асул проблемаяр агъадихъ галайбур я:
Къадагъа алай тӀебиатдин сергьятар
Азербайжанда къадагъа алаз хуьзвай чкайриз анин сифтегьан къаматда амай тӀебиат, кьери жуьреяр чирун ва илимдин жагъурунар тухун паталди кьетӀен статус ганвайди я. Абурукай виридалайни чӀехибур Къизилагъаждин, Закаталадин ва Ширвандин тӀебии сергьятар я.
Къенепатан паюнар
Азербайжандик 66 район, 77 шегьер (абурукай 11 республикадиз табий тир чӀехи шегьерар я), 257 посёлок, 4260 хуьр ва 1 автономиядин республика Нахчиван акатзава.
Азербайжандин республикадиз табий тир шегьерар:
Районар
Азербайжанда авай районрин сиягь.
Нахчиван
Автономиядин Республика Нахчиван — им Азербайжандиз талукь тир, амма адакай чараз алай администрациядин тек я (эксклав). Адан автономиядин статус Азербайжандинни Нахчивандин конституциядин ва 1921 йисуз кутӀуннавай Москвадинни Карсдин икьраррин къайдайрив кьурвал хуьзва. Эксклав Турциядихъ, Ирандихъ ва Армениядихъ галаз са сергьятра ава. Кърабагъдин дяведилай инихъ Армениядихъ галаз авай сергьятар кӀеви я. Азербайжандихъ галаз алакъа Ирандин машиндин рекьяйтӀуз ва Нахчивандин аэропортдин куьмекдалди хуьзва.
Антик девир
Азербайжандин хъуьтуьл климат ва уьмуьр авуниз кутугай шартӀари сифте яшайишдин инсанриз фад заманайрилай ина чпиз макан кутуниз мумкинвал ганай. Сифте яшайишдин инсанри уьмуьр гьалай чкайрин гелер виридалайни пара кьадарда Къарабагъдин, Нахчивандин ва Къазах райондин зонайра дуьздал акъатзава. Къарабагъдин Азых, Таглар ва Зар кьветӀера геологри сифте инсанрин кӀарабар ва алатар хьтин дуьньядин метлеб авай затӀар жагъанай. Азых кьветӀедай сифте инсандин са свах амай кӀаник рекьуьн кӀус жагъанай.
Къазах райондин Дамжылы ва Дашсалагьлы кьветӀера ва гьакӀни Шишгузей ва Келикли тӀвар алай чкайра дегь заманадин инсанрин зегьметдин алатар ва маса затӀар дуьздал акъуднай.
КъванцӀин девирдин инсанрин амукьаяр Талыш зонадани ашкара авунай.
Алпандин девир
Дегь чӀавуз гилан Азербайжандин гегьенш чилерал азербайжанар къведалди лезги чӀаларал рахазвай алпан халкьари уьмуьр ийизвай. Чав агакьай лингвистикадин малуматрилай аквазвайвал, гьа тайифайрин дуьз несилар гилан арчияр, къирицӀар, агъулар, табасаранар, лезгияр, цӀахурар, удияр, рутулар ва муькуь лезги миллетар я. Са удийрилай гъейри амай миллетар чара-чара тайифайрин сад-садахъ галаз акахьунин нетижада арадал атанвайди я. Чпин сифтегьан къамат, чӀал ва дин хвенвайбур са удияр я. Вилик удияр Алпандин вирибурулайни нуфус авай чӀехи халкь тир. Абуруз чпин культура, кӀел-кхьинар авай. Гила абур Азербайжанда терг хьана къвердавай азербайжанариз элкъвезвай халкьарикай сад я.
Бязи алимри тестикьарзавайвал, Алпанда классдин жемият чи. э. вилик II виш йисан эхирда туькӀуьр хьанвай. Адалай вилик уьлкве гагь Мидиядин сатраприн, гагьни Атропатенадин пачагьрин гьукумдик квай. Чи э. вилик II виш йисан сифте кьилера Куьре вацӀалай Араз вацӀал кьван экӀя хьанвай Алпан ЧӀехи Армениядин паталай дяведалди къачунвай. Чи эрадилай вилик II виш йисан эхир кьилера алпандин тайифайри чпиз чара пачагьвал туькӀуьрнай, амма а пачагьвал персиядин Сасанидрин аслувилик квай. Ва 457 ийсуз сасанидри алпанрин пачагъвал терг авунай.
VII виш йисуз арабри Алпания фарсаривай дяведалди къачунай. Гьа береда фарсарин кӀеви таъсирдик яргъалди квай Куьре вацӀун чапла пата авай алпан тайифайри чпин милли кьетӀенвал квадарна фарс чӀалалди рахазвай. Им асул гьисабдалди гьа чӀавуз Азербайжандин кьилин шегьерар хьайи Аран ва Ширван вилаятрин чӀехи шегьеррин агьалийриз талукь тир. Амма хуьрерин эгьлийри чпин хайи чӀалар хвенвай. Гьа чӀаларикай гила чун рахазвай лезги чӀалар арадал атанай.
Арабрин гъилик акатай девир
VII виш йисан юкьвара Алпан Арабрин Халифатдин кьушунрин мукьвал-мукьвал вигьинрик акатнй. Алпандин Гардман вилаятдин кьил тир Жаваншир князьдин тӀвар, душмандиз акси румар гудай береда къалурай кьегьалвилиз килигна виринриз чкӀанай. Адакай ахпа вири Алпандин регьбер хьанай. Анжах VIII виш йисан сифте кьилера халкьдин къарагъунар ва къалабулух къуватралди алудиз алакьай арабри Алпан ва гьакӀни вири Кьиблепатан Къавкъаз кӀаник кутунай. Гьа чӀавалай чкадин эгьлийрик ислам дин кутунин процесс гатӀумнай.
ЦӀийи иесийри инсанрал эцигай залан харжидин система, вини везифайрал алай ксари миллетдиз гузвай зулумар ва къанунар чӀурунин вакъиаяр, ибур вири алпанвийриз арабар ва абурун гъилибанар тир феодал чиновникар дакӀан хьуниз гъанвай. Пехъи халкьдин арада фад-фад наразивилер ва къалабулухар акатиз хьанай. IX виш йисуз арабрин аксиниз Бабек кьилел алаз сифте яз ирандин хуррамитар къарагънай. Али аль Масуди ва Ибн ан Надим дегь араб тарихдаррин гъилив кхьинрин малуматриз килигна, Бабекан машгьурвал цуькведавай чӀавуз адан гьукумдик акатай чилер кьибледавай Эрдебил шегьердал кьван, рагъэкъечӀдай пата Каспи гьуьлел кьван, кефер пата Мугъан арандал кьван ва рагъакӀидай пата Нахчивандал кьван экӀя хьанвай.
Ширваншагьрин гьукумат
IX—X виш йисарин къене къвердавай зайиф хьайи арабрин таъсирдин чкадал майдандиз цӀийи сиясатдин гъулгъулаяр акъатнай. Гилан Азербайжандин рагъакӀидай пата сифте Ширваншагьрин гьукумат, гуьгъуьнлайни Шеддадидрин гьукумат (Генжедин эмират) арадал атанай.
Аранда ва Ширванда гьукум гьалзавай мурусман династияррин къати эсердин куьмекдалди чкадин агьалияр мусурманвилиз элкъуьрунин процессар йигиндаказ физвай. ГьакӀ ятӀани дуьз XI—XII виш йисарал кьван агьалидин чӀехи пайди чпин адетдин динар ва христианвал хвенай.
Са кӀус геж, Азиядай Кьиблепатан Къавкъаздиз зурба кьадарда туьрк-огъузар атунилай кьулухъ, чкадин агьалидин гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквал кьабулнай. ГьакӀ, XI—XIII виш йисарин къене азербайжан халкь арадал атанай. азербайжанарин энтогенезда чара-чара халкьари иштиракнай, ибур чеб алпанар, куьрдер, ирандин халкьар, татар ва мсб. тир. азербайжанарин энтогенез тамам яз XV виш йисуз акьалтӀ хьанай. XVI виш йисан къене азербайжанаринни туьркверин арада авай тафават къвердавай чӀехи жезвай ва абур сад-садавай тамамдаказ къакъатнай. Къакъатунин кьилин себебрикай сад, Сефевийрин девирда иран халкьарин таъсирдик мадни пара квай азербайжанари шийивал кьабулун тир.
Илдегизидрин гьукум
1037 йисалай 1194 йисал кьван гегьенш чилерал гьукум гьалай Селжукрин гьукуматдик Кьиблепатан Къавкъаздин чилерни акатнай. Селжукрин империя туьхвейдалай гуьгъуьниз сиясатдин майдандал кыпчак Илдегизидрин династия экъечӀнай. Кьилин шегьерар хьиз Тебриз, Эрдебил ва Нахчиван хкянай абуру чпиз «Азербайжандин ЧӀехи Атабегар» статус ганай. Чпин гьукумдин къуватралди атабегри Ирандин Азербайжан ва гилан Азербайжандин са пад сад авунай.
И гьукуматни 1225 йисуз Хорезмшагь Жалаладдинан кьушунрин кӀаник акатна терг хьанай. Гуьгъуьнлай, монголар Хорезмдин, Ирандин ва Къавкъаздин винел дяведалди атайла вич Жалаладдинни абурун телефуник акатна кьенай.
Монголрин вигьинар
XIII виш йисан сифте кьилера регион монголрин кӀаник акатнай. Виш йисан юкьвара ина монголрин Хулагуидрин империя туькӀуьр хьанай. Империядин асул база Ирандин Азербайжан, кьилин шегьерни Тебриз тир.
Къара Къуюнлу ва Агъ Къуюнлу
Дербентдилай Багъдаддал кьван экӀя хьайнвай Хулагуидрин империя чкӀайдалай кьулухъ и чилерал, сад-садахъ галаз даим дявеяр тухузвай туркман — огъузрин тайифайрин Агъ Къуюнлу (азерб. Лацу хпер авайбур) ва Къара Къуюнлу (азерб. ЧӀулав хпер авайбур) гьукуматар арадал атанай. Гьа тайифаяр иниз Кьулан Азиядай монголри чуькьвена акъуднай. 1410 йисуз Къара Къуюнлуйрин гьукумдик Кьиблепатан Къавкъаздин чӀехи пай, Кеферпатан Иран ва Ирак акатнай. 1461 йисуз региондин винел гьукум Агъ Къуюнлуйрин гъилериз элячӀнай.
XV виш йисан юкьвара Агъ Къуюнлуйринни Османрин Империядин арада дяве гатӀуннай. И регионда Османрин Империя виридалайни къуватлу тир виляй, чарадик къекъвезвай Агъ Къуюнлуйриз гуржийрин пачагьвилер, Трапезунд империя ва гьатта бязи европадин гьукуматар сад авуна османрин аксиниз союз туькӀуьриз кӀанзавай. Амма 1461 йисуз Османрин зурба кьушунри Трапезунд империя чилихъ галаз сад авунай, ва 1473 йисуз Тержандин мукьвал абуру Агъ Къуюнлуйрин кьил тир Узун Гьасанан кьушунар барбатӀнай.
Сефевийрин гьукумат
XV—XVI виш йисарин къене Азербайжандин тарихдин цӀийи девир гатӀумнай. Сефевийрин династиядин бине кутур кас I Шагь Исмаил Сефевидивай вири Кьиблепатан Къавкъаз ва Ирандин Азербайжан сад ийиз алакьнай. Османдин туьркверихъ галаз женгина адан куьмекдарар Англияни Португалия тир. ГьакӀ ятӀани 1514 йисуз Чалдыранда хьайи дяведа туьрквер Шагь Исмаилдин винел гъалиб хьанай. И карди Сефевийрин империядиз зурба кьадарда зарар янай. Идалайни гъейри, шагь агъузарун паталди Османрин гьаким I СултӀан Селима женгерилай гуьгъуьниз адан хзан есирдиз къачунай.
Вири и дявеяр суни туьркверинни шии фарсарин арада диндин пайдахдин кӀаник кьиле физвай.