cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венециядин аран
Венециядин аран Адриатикадин гьуьлуьк ккӀанва. Адан кьакьанвал 100 метр авай кьадардилай виниз экъечӀзавач. Асул гьисабдалди аран чебни лил квай къат гьасилбурукай туькӀуьр хьана. По вацӀни пара кьадар чӀехи тушир вацӀар (Баккилйоне, Брента, Пйаве, Зеро, Десе, Силе, Ливенца, Лемене), Талйяменто, Мусоне, Соча аран кьве кӀарна авахьзава. Саки вири чилер кьуьгъверарнава, асул гьисабдалди, тварцин къацари кьунва. Вилик фенвай урукхъанвал. Яд гунин каналрин къалин чил ава.
Арандал чӀехи щегьерар ала: Венеция, Падуя, Верона.
Кац
Кац (Félis silvéstris cátus) — КӀвалин гьайван.
Элгьед Исмаилов
Биография
Ротадин командир Элгьед Исмаилова Майданек концлагер азад авунин карда иштиракнай.
Мерд къилихрин, зегьметдал рикӀ алай, ингье вичиз туькьуьл кьисмет несиб хьайи Элгьед Исмаилов КцӀар райондин Кичан хуьре дидедиз хьана. 1940 йисуз Къубадин педмекеб акьалтӀарна Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин тарихдин факультетдик экечӀай жегьил армиядиз фена. Ада Ватандин ЧӀехи дяве вилик аскервиле экъечӀнай. Ягъ-ягъунрик кьил кутурла ада чешне къалурнай ва гьавиляй адал аскерриз регьбервал гун тапшурмишнай. Ам дяведа къалурай кьегьалвилерай «Яру Гъед», кьуд Ватандин ЧӀехи дяведин I дережадин орденриз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.
Ватандиз хтайла адан кьисмет масад хьанай. Гада фашистрин хура акъвазай чӀавуз адан кьуьзуь дах Серкер 1944 йисуз советрин аксина теблигъат тухузвай кас хьиз къелемдиз гана дустагъда тунай ва ам гьана кьенвай. Гьахъ авачирвилериз туьш хьайи Элгьед Дагъустандиз физ мажбур хьана. Ада 1947 йисуз Кьурагь районда муаллимвал авунай. Элгьед Исмаилова яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа яз 1974 йисуз Азербайжан Республикадин Кьилин Дувандин къарардалди адан бубадин тӀвар михьидиз акъудна. 1977 йисуз Э. Исмаилов КцӀариз хтанай. Анжах 7 йисалай мадни Дагъустандиз хъфиз мажбур хьанай. 1993 йисуз ада КцӀара цӀийи кьилелай хтана ва 2007 йисуз ина рагьметдиз фена.
Пишкешар
Элгьед Исмаилова къачур пишкешар:
Ренессанс
Ренессанс (итал. Rinascimento; re/ri — «цӀийи кьилелай» + nasci — «дидедиз хьайиди») — Европадин медениятда Юкьван виш йисар ЦӀийи девирдиз элячӀзавай заманадин арадиз гайи тӀвар. Ренессанс девирди дуьньядин медениятда чӀехи метлеблу чка кьунва.
Интернет
[[Файл:Internet map 1024.jpg|thumb|right|250px|Интернетдин карта. Агъадихъ авай рангар кардик кутунва:
{{legend|blue|мичӀи-вили: net, ca, us}} {{legend|green|къацу: com, org}} {{legend|red|яру: mil, gov, edu}} {{legend|yellow|хъипи: jp, cn, tw, au, de}} {{legend|violet|фичӀм: uk, it, pl, fr}} {{legend|gold|къизилдин: br, kr, nl}} {{legend|white|лацу: малум туш}} ]] Интернет (Internet) — дуьнедин компьютердин сетдин система я. IP протоколда ва IP-пакетда туькӀуьрун. Интернет World Wide Web-да физикадин къулава бине.
Тарих
1987 ийсуз Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин гьисабнай хьи, дяве хьайи чӀавуз Америкадиз ихтибар ийиз жедай малуматар ракъуруннин система герек жеда. АСШ-рин перспектив хуьнуьхин илимдинни-ахтармишунрин хъсандиз чирна туькӀуьрунрин агенстводи (DARPA)) и макьсаддиз компьютердин сеть туькӀуьриз теклифнавай. Ихьтин сетдин туькӀуьрун Лос-Анжелесда авай Калифорниядин университетдиз, Стэнфорддин ахтармишунрин юкьваз (меркездиз), Ютадин Университетдиз ва Санта-Барбарада авай Калифорния штатдин Университетдиз тапшурмишнай. Компьютердин сетдин тӀвар ARPANET (англ. Advanced Research Projects Agency Network) эцигнай, ва 1969-й ийсуз и проектдин цӀарацӀе и сеть а къалурнавай кьуд илимдин идараяр сад авунай. Вири кӀвалахар Америкадин Садхаьнвай Штатрин Хуьнуьхин Министерстводин патай пулуналди таъмин ийизавайди тир. Гуьгъуьнлай ARPANET сеть активдаказ чӀехи жез гатӀунай ва вилик фенай, адакай илимдин ччара-ччара хилерин алимар менфят къачуз эгечӀнай.
ARPANET-дин садлагьай сервер 1969 ийсан сентябрдин 2-даз Калифорниядин университетда (Лос-Анджелес) эцигнай. Компьютер Honeywell DP-516 компьютердин оператив память 24 Кб тир.
1969-й ийсан 29 октябрдиз 1969 года сятдин 21:00 между двумя первыми узлами сети ARPANET сетдин сад-садан арада 640 км яргъавал авай кьве садлагьай тӀваларин арада - Лос-Анжелесдин Калифорниядин университетда (UCLA) ва в Стэнфорддин ахтармишунрин институтда (SRI) — алакъадин сеанс кьиле тухванай. Садалагьай сенсдиз пуд символ - «LOG» - ракъуриз алакьнавай. «LOG» гаф «LOGON» хьана кӀанзавай, амма ахпа система кӀвалахнавачир. КӀвалахунин режимдиз система гьа юкъуз, сятдин 22:30 хкуна ва гуьгъуьнин алахъун агалкьунар авайди тир. А югъ интернет арадиз атун югъ хьиз къабулиз жеда.
1971-й йисуз сетдин куьмекдалди электрондин пучта ракъурун патал садлагьай компьютердин программа туькӀуьрнай. И программа гьасятда гзаф тӀвар-ван къазанмишнай.
1973-й йисуз сетдиз трансатлантик телефон кабельдин кьумекдалди ЧӀехибританиядай ва Норвегиядай садлагьай къецепатан тешкилатар гилигнавай, сеть халкьаринарадин хьанай.
В 1984-й йисуз домен тӀварарин система туькӀуьрнай (Domain Name System, DNS).
1989-й йсиуз Европада,Хвехуьнин ахтармишунрин Европадин советдин цлара (ЦЕРН) родилась концепция Виридуьньядин хуьшрекандин муг концепция арадиз атанай. А концепция британиядин гзаф тӀвар-ван авай алим Тим Бернерс-Ли теклифнай, гьа алимди кьве ийсан къене HTTP протокол, HTML чӀални URI идентификаторара туькӀуьрнай.
1990-й йисцз телефондин цӀар кьумекдалди Интернетдиз садлагьай гьахьун авунай ("зенг авун", dialup access).
АлайчӀава Интернетдиз алакъадин путникар, радио-каналар, кабелдин телевидение, телефон, сотдин алакъа, хсуси оптикни-чӀунин цӀарар ва я электропровод куьмекдалди гьатиз жеда.
ЧӀалар
Интернетда авай веб-сайтрин ва веб-ччинрин чӀехи пай ингилис чӀал асул чӀал хьиз кардик кутазва. W3Techs патай тухвай ахтармишунрин нетижада малум хьанай хьи, 2011-й йисан декабрдиз вири сайтрин 56%-лай гзаф ингилис чӀал кардик кутунай. Маса гегеншдиз менфят къачузвай чӀалар ибур я: немецкий, урус, япон, испан, чин, француз, италиян, португал. Урус чӀал лагьайтӀа, ам кардик кутунлай пуд лагьай чкада авайди я.
2011-й йисан декабрдиз талукь интернетда чӀаларин кардик кутунин гекъигунар.
Браузерар
Браузер — веб-ччнриз килигун патал компьютердин программа я.
Браузеррин кьадар тӀимил туш. Абурун арада виридалайни тӀвар-ван авайбур Google Chrome, Opera, Mozilla Firefox, Internet Explorer ва Safari я.
Протоколар
Инал протокол — сетда авай чӀавуз компьютерар патай ганайбур дегишрун патал кардик кутазвай чӀал я. Ччара-ччара компьютерар сад-садахъ галаз алакъада хьун патал абур са «чӀала» рахана кӀанда, яни са протокол кардик кутуна кӀанда. Яни лугьуз жеда хьи, протокол — компьютердин сетдин тӀвалар арада авай ганайбурун ракъурунин къайдаяр я. Интернетдин протоколрин системадиз «TCP/IP протоколрин стек» лугьуда.
Виридалайни гегьенш чкӀанвай интернет-протоколар (алфавитдин къайдада):
Асул гьисабдалди и протоколар файларни текстдн малуматар дегишрун патал герек я, ва абурун бинеда файлар дегишардай сетар эцигнава.
Сервисар
Алай чӀава интернетда вири ресурсрин спектрихъ галаз кӀвалахун патал гзаф кьадардин сервисар авайди я. Абурулай гзаф тӀвар-ван авабур ибур я:
Къуллугъар
АлайчӀава Интернетдин виридалайни тӀвар-ван авай къуллугъар агъадихъ галайбур я: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Кеферпатан Осетия-Алания Республикадин шегьерар
Кеферпатан Осетия-Алания Республикадик 6 шегьер акатзава.
Изано
Изано — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Изано хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 14 км яргъал, Изанитлар вацӀал ала.
Тарих
1937 йисал кьван Ботлих райондик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Изано хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Монтевидео
Монтевиде́о (San Felipe y Santiago de Montevideo) — Уругвайдин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер я. Шегьер лап чӀехи мана-метлеб авай финансрин, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я.
Изано
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 323 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Монтевидео
Алай чка
Шьегьер гьукуматдин кьибле пата, Атлантик океандин Ла-Плата эстуарий къерехдал ала. Монтевидео сад хьтин тӀвар алай департаментдин юкь я.
Административ паюн
Монтевидео 62 округар ва я барриос (barrio) акатзава. <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Гьава
Субтропикрин гьава — хъуьтуьл, юкьван-ламуни чими. Юкьван гьисабдалди йисан температура — +16,7 °C. Виридалай чими варз январь я.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Имамлы
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 373 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Кьулан вацӀ
Самур вацӀ, ЧӀвегьер вацӀ, Кьулан вацӀ — Дагъустанда ва са кьадар Азербайжанда авай вацӀ. ВацӀун лап чӀехи пай Дагъустандин чилерал къвезвайтӀани адан ятар и кьве уьлкведин арада барабар пайнава. ЧӀехивилел гьалтайла Самур Дагъустанда кьведлай чкадал, Азербайжанжа кьудлагьай чкадал ала. Ада вичин кьил Рутул райондин кьакьан суварай къачузва ва Каспи гьуьлуьк акахьзава. Гарагърилай эгечӀна дуьз СДК-дал кьван вацӀ Урусатдинни Азербайжандин часпардин винелайтӀуз физва.
Тарих
ВацӀун тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара алимрин шумудни са фикирар ава. Садбуру Самур гаф алан-массагет тайифайрин чӀалал, и ятара уьмуьр гьалзавай цуцӀул мана гузвайди гиман ийизва. Муькуьбурун фикирдалди, вацӀун тӀвар рутул чӀалан са — «сад», мыри — «вацӀ» гафарикай арадал атанва.
Птоломеян ва маса дегь чӀаван тарихдаррин гъилив кхьинра тӀвар кьунвай Албанус вацӀ гилан тарихдарри гьа и Кьулан вацӀ тирди гьисабзава.
Лезги чӀала вацӀун кьве тӀвар ава. ЧӀвегьер ва Кьулан вацӀ. ЧӀвегьер гаф Ахцегь райондин сувара авай гадарнавай гзаф дегь ЧӀвегьер хуьруьн тӀварцӀихъ алакъалу тирди гиман ийида. ВацӀун кьведлагьай тӀвар тир Кьулан вацӀ кьве пай хьанвай са лезги халкьдин юкьни-юкьвалай авахьзавайвиляй ганвайди я.
Тбилиси
Тбилиси (თბილისი — «чими ятар») — Гуржистандин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер. Тбилисидин муниципалитетдик акатзава, и муниципалитетдик гьакӀни 4 посёлокар ва 22 хуьрер ква.
2014 йисуз шегьердин агьалидин кьадар 1 062 282 миллион кас я. Майдан — 726 км².
География
Шегьер Гуржистандин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тбилисидин хандакӀда ава. Ам Куьр вацӀун яргъивилихъди саки 30 км экӀя. Адак пуд патай суварин гуьнеяр агатнава. Тбилиси шегьер пара сейсмик зонада ава. РагъэкъечӀдай, кьибле ва рагъакӀидай патарай Гардабани райондихъ галаз, кефер патай — Мцхета райондихъ галаз са сергьятра ава.
Агьалияр
2014 йисуз Тбилиси муниципалитетдик квай посёлокар ва хуьрер квачиз, Тбилиси шегьердин агьалидин кьадар — 1 062 282 кас тир.
2016 йисуз вири Тбилиси муниципалитетдин агьалидин кьадар — 1 113 000 тир.
Миллетар
Тарихдин къене Тбилиси шегьердин милли ва диндин состав гзаф жуьреба-жуьредин ва акахьайди тир. Уьлкведин кьилин шегьер Мцхетадай Тбилисидиз тухвайдалай кьулухъ V — VII виш йисарин къене адан агьалидин кьадар йигиндиз хкаж жезвай.
VII—XI виш йисара Тбилиси шегьер арабрин гьукумдик квай чӀавуз Тбилисидин эмиратдин агьалидин чӀехи пай диндин жигьетдай мусурманар тир, амма милли жигьетдай гуржи, араб, татар (цӀап) ва эрмени миллетрин акахьуникай ибарат тир.
IX виш йисалай XVIII виш йисалди шегьер активдаказ вилик физ авадан жезвай. Амма, 1795 йисан сентябрь вацра Ирандин шагь Агъа-Мугьаммад хан Кьажар Гуржистандин винел дяведин кампания тешкилнай. Багьна яз ада Гуржистандал Урусатдихъ галаз мукьва хьунин тахсир кутунай. Агъа-Мугьаммада Гуржистандин пачагь II-й Ираклийдин кьушунар кукӀварна, ахпа гуржийрин арада хьайи хиянатдин куьмекдалди ада женг чӀуг тавуна регьатвилелди Тбилисидиз гьахьнай ва шегьер тамамдаказ тарашна чукӀурнай. Гуржи агьалидин лап чӀехи пай телефнай, тахминан 22 агъзур кас, иллаки дишегьлияр ва аялар, лукӀвиле гьатнай. Шегьердин виридалайни чӀехи ва иер дараматар харапӀайриз элкъуьрнай. Эрменийрик ва муькуь мусурман миллетрик Агъа-Мугьаммада кяначир, вучиз лагьайтӀа ада абур вичин раятар яз гьисабзавай. Идан нетижада, 1803 йисуз саки 35 агъзур агьалияр авай Тбилисидин 92,6 % эрменийри туькӀуьрзавай. XIX виш йисалай XX виш йисалай кьадардиз пара эрменийри и шегьердиз гьатта идарани ийизвай. Октябрьдин революция жедалди Тбилисидин 47 кас кьилерикай 45 кас — эрменияр тир.
Урусатдин векилвилин советник тир Александр Негриди 1817 йисуз вичин йикъарганда Тбилиси шегьердикай икӀ кхьенай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Тифлис — вири Гуржистандин вилаятрин ва абурук агатнай уьлквейрин регьберрин кьилин резиденция я. И шегьер сувун кӀане ала. Адан яргъивилихъди авахьзавай Куьр вацӀу шегьер кьве кӀарзава. Адан агьалидин кьадар 20 агъзуралай виниз я. Шегьерда авай 2 агъзур кӀвалерикай гуржийринбур вирини-вири 150—200 кӀвал я, амайбур вири эрменийрин кӀвалер я. Инин виридалайни девлетлу ксарни гьа эрменияр я.''
Малуматрив кьурвал, 1848 йисалай 1922 йисал кьван шегьерда эрменийрин кьадар тӀимил жез эгечӀнай. 1865 йисуз Тбилисидин агьалидин 47 % эрменияр, 25 % гуржияр, 21 % — урусар ва 7 % муькуь халкьар тир. 1897 йисуз и пуд чӀехи миллетрин кьадар саки барабар хьанай.
XX виш йисуз уьлкведин къене физвай миграциядин процессрин себебдалди Тбилиси шегьерда гуржи миллетдин кьадар винел ахкьалтзавай. 1926 йисуз гуржияр садлагьай чкадал акъатнай ва Тбилиси шегьердин агьалидин 38 % туькӀуьрзавай, 1939 йисуз — 44 %, 1959 йисуз — 48 %, 1979 йисуз — 57 %, 1989 йисуз — 66 %, 2002 йисуз 84 %. Вичин нубатда эрмени эгьлийрин кьадар агъунваз тӀимил жезвай. 2002 йисуз абуру вири агьалидин паюникай 7,6 % тешкилзавай. Советрин береда кьадардиз пара жезвай урусарни, Советар чкӀайдалай кьулухъ шегьердай саки тамамвилелди квахьнай. 2002 йисуз абуру вири агьалидин вирини-вири 3 % тешкилнай.
Административ паюнар
Шегьер агъадихъ галай районриз пай хьанва:
Тбилисидин муниципалитетдик кьуд посёлок: Диди-Лило, Загэси, Коджори, Цхнети ва 22 хуьрер акатзава.
Урусат
Урусат (Россия), Урусатдин Федерация (Российская Федерация), куьрелди УФ (РФ) — РагъэкъечӀдайпатан Европада ва Кеферпатан Азияда алай дуьньядин виридалайни чӀехи гьукумат. 2021 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 147 182 123  — 146 200 000 кас я. Чилин майдан — 17 098 246  — 17 125 187 км² я. Майдандин чӀехивилиз килигна дуьньяда садлагьай чкадал ва агьалидин кьадардиз килигна кӀуьдлагьай чкадал ала.
Урусатдин виридалай чӀехи ва кьилин шегьер Москва я. Гьукуматдин чӀал — урус чӀал я.
Урусат — федератив тегьердин акахьай республика я. Гьукуматдин кьил — президент я. Кьилиз акъудунин везифаяр Урусатдин Гьукуматди кьиле тухузва. Векилвилинни къанунар акъуддай орган — Урусатдин Парламент — Федерациядин Совет я, ам Гьукуматдин Думадикай ва Федерациядин Советдикай ибарат я. 2012 йисан 7-лагьай тӀулдиз Владимир Путин Урусатдин Президентдин къуллугъдал ацукьна. 2020-лагьай йисан 16 январдиз Михаил Мишустин Урусатдин Гьукуматдин председательвилин везифадал атанай.
Урусат Федерациядик 89 субъект ква. Абурукай 48 — вилаят, 24 — республика, 9 — край, 3 — федерациядин метлеб авай шегьер, 4 — автономиядин округ, 1 — автономиядин вилаят хьтин субъектар я.
Урусат вири санлай 18 уьлкведихъ галаз са сергьятра ава. Им дуьньяда виридалайни чӀехи кьадар я. Къураматда Урусат Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Абхазия, Гуржистан, Кьиблепатан Осетия, Азербайжан, Къазакъстан, Китай, Монголия, КХДР хьтин уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава. Япониядихъни АСШ-дихъ галаз Урусатдин гьуьлуьн сергьятар ава.
Урусат гзаф миллетрин ва динрин уьлкве тирвиляй этнокультурадин чӀехи жуьреба-жуьревилив девлетлу я. Агьалидин чӀехи пайди (75 %) чеб православие мезгьебдиз талукьарзава. Гьавиляй, православ эгьлидин кьадардиз килигна Урусат дуьньяда кӀвенкӀве ава.
Урусат дуьньяда кӀвенкӀве аваз физвай космосдин уьлквейрикай сад я. Вичик ядердин яракьар гвай уьлкве яз, алай заманадин дуьньяда чӀехи нуфус авай зурба гьукумат гьисабзавайди я.
1991 йисан эхирда ССРГ чӀкайдалай гуьгъуьниз дуьньядин жемиятди, гьам ядердин къуватрин, гьамни къецепатан буржаринни мулкарин жигьетдай Урусатдин Федерация ССРГ-дин халис давам тирди кьабулнай.
Урусат шумудни са тешкилатрик ква.
ТӀварцӀин арадал атуникай
Грек чӀалалди «Росия» (грек. Ρωσία) тӀвар кьунвай сифте гъиливкхьинар X виш йисарин кьулариз талукь я. И тӀвар Византиядин император Константин Багрянородныйди кхьей «Мярекатрикай» ва «Империя идара авуникай» гъиливкхьинра Русь уьлкведин тӀвар грек чӀалалди къалурнавай. Кирилл гьарфаралди и гаф сифте яз 1387 йисуз кардик кутунай. XV—XVI виш йисарин къене урусрин ватан тир Москвадин князьвал алай чилериз грек чӀалан таъсирдалди дегиш хьанай «Росия» лугьузвай.
1547 йисуз Иван IV пачагьдин тахтунал акъатайла уьлкведиз официалдаказ Урусатдин Пачагьвал тӀвар ганай. I Пётрди гьукум гьалзавай береда 1721 йисуз Урусатдин Империя малумарнай. Февральдинни Октябрьдин революцияйрин арада Урусатдиз Республикадин статус ганай. 1918 йисуз Урусатдин Советдин Федерациядин Социалист Республика (УСФСР) тӀвар къачунай. Гьеле гьа чӀавалай Урусатдиз гзаф вахтара Федерация лугуьз эгечӀнай. 1922 йисалай 1991йисалди УСФСР СССРдик квай. СССРдик квай береда адет тирвал гьакӀ Урусат лугьузвай. СССР чӀкайдалай гуьгъуьниз УСФСР-дин тӀвар Урусатдин Федерациядиз дегишарнай.
Сергьятрин гьукуматар
Са сергьятрал алай уьлквейрин кьадардиз килигна Урусатди дуьньяда садлагьай чка кьазва. Къураматда Урусат агъадихъ галай уьлквейрихъ галаз са сергьятра ава: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Беларусия, Украина, Гуржистан, Азербайжан, Къазахстан, Монголия, Китай, Кореядин Халкьдинни-Демократиядин Республика. Американи Япониядихъ галаз Урусатдиз гьуьлуьн сергьятар ава.
Рельеф, чилин ятар, менфят авай мяденар, накьвар
Урусатдин чилерин 70 % — дилай пара пай аранрал ва кьулу чилерал къвезва. Уьлкведин рагъакӀидай пад гегьенш РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин сергьятрин къене ала. Кефеп патай кьибле патаз экӀя хьанвай Урал сувари РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувални РагъакӀидай-Сибирдин аран чара ийизва.
Уьлкведин кьибле ва рагъэкъечӀдай патариз сувун рельеф хас я. Европадин лап кьибледа Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъер яргъи жезва. Ина Урусатдин виридалайни кьакьан чка тир Эльбрус сув хкаж хьанва. Адан кӀукӀун кьакьанвал 5642 метр туькӀуьрзава. Сибирдин кьибледа Алтай сувар, РагъакӀидай ва РагъэкъечӀдай Саянар, Становдин сувар ва муькуь сувун системаяр экӀя хьанва. Сибирдин кефер патара ва «Яргъал РагъэкъечӀдай» пата аскӀан суварин системайри винизвал ийизва.
Лап рагъэкъечӀдай пата авай Камчатка зур-остров ва Курил островар вулканрин зонаяр я. Ина 200-лай пара вулканар гьисабнавайди я, абурукай 50 гилани кардик квайбур я. Камчатка зур-островдал Ключевская Сопка тӀвар алай Евразиядин виридалайни кьакьан вулкан ава, адан кьакьанвал 4750 м я.
Урусат — дуьньядин цив бул тир кьадарда таъмин хьанвай уьлквейрикай сад я. Уьлкведиз дуьньядин масштабра зурба тир кьадарда хъвадай цин игьтиятар ава. Винел патан ятари уьлкведин майдандин 12 % кьунва, гьа ятарин 84 % пай Урал суварилай рагъэкъечӀдай пата алай чилерал къвезва. Уьлкведин кеспиятдин рекьера яд пара харжавайди я. Хъвадай цин виридалайни чӀехи гьамбарханайрикай сад уьлкведин рагъэкъечӀдай пата алай, дуьньяда виридалайни дегьне тир Байкал вир я. Адан майдан 31 700 км² я. Дуьньяда виридалайни михьи яд авай цин гьамбарханайрикай сад я. Адан кӀане авай къванер гьатта 30 метр дегьнедай акваз жеда. Байкалдиз халкьдин арада — Урусатдин гевгьер лугьуда.
Уьлкве жуьреба-жуьре менфят авай мяденрив девлетлу я. Ина федерациядин саки вири регионра нафтӀадин ва тӀебиатдин газдин мяденар дуьздал акъуднавайди я. Иллаки газ Ямал-Ненец автономиядин округда пара ава. Уьлкведин чилерин 70 % пара пай лежбервилиз виже текъведай чилер я. Идан себебар къати кьуьд ва чилер яргъалди цӀурун тавуна муркӀади кьун я. Урусатда хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуз жедай бере вирини-вири 2-3 варз давам жезва. Мисал паталди, Европадани АСШ-да лежбервилин бере 8-9 варз давам жезва. ГьакӀ ятӀани Дуьньядин цан цуниз виже къведай чилерин 9 % ва чӀулав накьварин 50 % Урусатдал къвезва.
Гидрография
Урусат Баренц, Карадин, Лаптевар, РагъэкъечӀдай патан-Сибирдин, Чукоткадин, Беринг, Охотадин, Япон, ЧӀулав, Азов, Балтикадин гьуьлерин ятари кьунва.
Урусата авай вирер: Каспий гьуьл (дуьньяда виридалай чӀехи вир, ам учӀуди я, а вирен патаг алай чилел Урусатдин виридалай агъана авай чка ава −28м), Байкал (дуьньяда авай виридалай дерин вир, ва дуьньядин виридалай михьи яд авай чка), Ладога, Онега ва Чуддин вир ва масабур.
Дуьнядин виридалай яргъи вацӀар Урусатда ава — Лена, Обь, Иртыш, Енисей, Волга, Амур, Дон, Кеферпатан Двина.
Климат
Тамамдаказ Евразиядин кефер пата алай виляй уьлкве са шумуд климатдин зуларал ала, ибур: арктик, субарктик, хъуьтуьл ва са кьадар субтропик зулар я. Урусатдин чилерин чӀехи пай хъуьтуьл климатдин зулал ала. Климатдин жуьреба-жуьревал чкадин рельефдикай ва океандиз мукьва ва я яргъал хьуникай аслу я.
Уьлкведин рагъэкъечӀдай паталай тафаватлу яз, рагъакӀидай пата (Европада) тӀебиатдин зонайри сада-сад нубатдалди дегишзава. Ина кефер патай кьибле патаз арктик баябанар, тундраяр, тамун тундраяр, тайгадин тамар, акахьай тамар, кьери тамар, чуллер ва кьурагь баябанар сад-садан гуьгъуьналлаз къвезва. РагъэкъечӀдай патахъ фирдавай климат континентал жезва ва са гьяркьуьвилел къвезвай тӀебиатдин зонайрин кьадар тӀимил жезва.
Уьлкведин чара-чара регионра юкьван гьисабдалди январь вацран температура 6 — 50 °C, июль вацран температура 1 — 25 °C арада юзазва. Сибирдин ва Яргъа РагъэкъечӀдай патан муркӀари кьунвай, бегьер авачир чилери вири Урусатдин 65 % пай туькӀуьрзава.
Урусатда къейд авунай виридалайни вини температура 2010 йисуз Калмыкиядин Утта метеостанцияда къейд авунай. Июль вацра ина гьавадин чимивал +45,4 °C-див агакьнай. Идаз акси яз, уьлкведа виридалайни агъуз тир температура Якутиядин Оймякон хуьре 1924 йисан хъуьтӀуьз академик Сергей Обручева къейд авунай −71,2 °C тир. Температурайрин максимал тафаватдиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала: 116,6 °C.
Гьайванрин алам
Уьлкведин кеферда арктикадин ва тундрадин зонайра песец, кеферпатан мирг, полюсдин къуьр, гьуьлуьн кицӀ, морж, лацу сев хьтин гьайванар гьалтзава. Тайгада машах, сев, росомаха, лось, хундуз, горностай, бурундук, хаз, тамун верч, биши кьукь, кӀекӀе, кедровка хьтин гьайванри уьмуьр гьалзава. Пеш алай тарарин тамара чӀуран къабан, мирг, норка, пара кьадар жуьре нуькӀвер ва хуьрлинкӀар гьалтзава. Приамурье ва Яргъал РагъэкъечӀдай пад дуьньяда мад санани авачир кьери гьайван — амурдин пеленг гегьенш хьанвай ареал я. Ина гьакӀни север, миргер ва маса гьайванар ава. Чуьлдин зонадин гьайванрин сиягь кьифрен хзандиз талукь тир гьайванри, сайгакри, барсукри, сикӀери, гьажилеглег, кьукь ва стрепет хьтин чӀехи нуькӀвери ацӀурзава. Къумадин баябанра миргер, чакъалар, къумадин пси ва чакъвалайдай гьайванар ава. Къавкъаздин регионда сувун цӀегь, къавкъаздин мирг, дикобраз, кицӀ-кафтар, барс ва пара кьадар жуьре рептилияр гьалтзава.
Набататар
Урусатдин флорадик 24 700 жуьре набатат акатзава, абурукай 11 400 жуьре дамарар квай набататар, 1137 жуьре хьирхьамар хьтинбур, 9000 жуьре цин набататар, 3000 жуьре хьахьар ва 159 жуьре къижийрин набататар я. Набататрив виридалайни девлетлу тир регионар Къавкъаз (6000 жуьре набататар) ва Яргъа РагъэкъечӀдай пад (2000 жуьре набататар). Сибирдин арктик островар набататрив виридалайни кьит чкаяр я. Ина вирини-вири 150 кьван жуьре набататар экъечӀзава.
Урусатдин 45,4 % пай тамари кьунва. Тамари кӀевнай чилерин вири санлай майдан 796,2 млн гектар я. Уьлкведин майдандин чӀехивилиз ва вичихъ жуьреба-жуьре тӀебиатдин зонаяр аваз хьуниз килигна, Урусатда гьайванринни набататрин алемар гзаф девлетлубур я. Лап кефер патан арктик баябанра, чкадин гьайванрин асул тӀуьнрикай тир, хьирхьамар, полюсдин бубуяр, лютикар экъечӀзава. Тундрада и набататрин сиягьдик бицӀи верхьин, макъун ва цӀивелин тарар акатзава. Тамун тундрада нарат тарцин хзандиз талукь тир муьтквер, кедр, пихта ва даур лиственница хьтин тарар экъечӀзава. Са кьадар кьибледихъ къвердавай мегъуьн, гийин, гъверши, гъулцин хьтин гьяркьуь пешер галай тарарин тамар эгечӀзава. Приамурьеда пара кьван кьери тарарин жуьреяр экъечӀзава, ибур: моголиядин мегъуьн тар, маньчжуриядин гъверши тар, ильм (къарагъаждин жуьрейрикай сад), хъархъун тарар я. Чуьлуьн ва чуьлни тамар акахьай регионра мегъуьн тамар, жуьреба-жуьре векьер ва къуьлуьн набататар экъечӀзава. ЧӀулав гьуьлуьз мукьва тир субтропик регионра цак алай мегъуьн тарарин рукар, цӀирицӀ тарари, чӀулав макъун тарари, самшит тарари винизвал ийизва.
Урусатда 41 милли паркар ва 103 къадагъа алаз хуьзвай сергьятар ава. Уьлкведин кӀвенкӀве авай проблемайрикай сад XXI виш йисан къене къати хьанвай къанундай къецихъ акъатнай тамар атӀун я. 2000—2013 йисарин къене 36,5 млн га там терг авунай. Тамар тӀимил хьунин йигинвилиз килигна Урусат дуьньяда садлагьай чкадал ала.
Гьукуматдин туькӀуьр хьунин тегьер
Урусат — гьукуматдин кьилел алай президентдин регьбервилик квай федератив республика я. Бязибуру Урусат президентвилинни-парламентдин республика тирди фикирзава.
Гьукуматдин кьилин къанун 1993 йисуз кьабулнавай конституция я. Алай чӀавуз Урусатда 2008 йисуз са кьадар дегишвилер авунай конституция кардик ква. Дегишарунар авур береда президентдин гьукум гьалунин йисар кьудалай ругуд йисалди ва Госдумадин къуллугъ кьудалай вад йисалди яргъи хъвуни халкьдин бязи къатара наразивилериз гъанвай. Урусатдин гьукумат идара авунин институтрин бине гьеле уьлкве садавайни аслу тушир чӀавара арадал атанай, амма 2000 йисалай структурада хьайи зурба дегиш хьунрин нетижада гьа къанун-къайдайри крар авунин тегьердин бинедик цӀийивилер акатнай.
Федератив паюнар
Урусат — федератив тегьерда туькӀуьр хьайи уьлкве я. Урусатдин Федерациядин къене сад хьтин ихтиярар авай 89 субъектар ава, абурукай 22 республика, 2 халкьдин республика, 9 край, 48 вилаят, 3 федерал метлеб авай шегьер, 1 автономиядин вилаят, 4 автономиядин округ я.
И субъектра гьукум гьалунин органрин система умуми федерал дережада кьабулнавай принципралди тайин жезва. Гьар са регионда къанунар акъудзавай орган (парламент, къанунар акъудзавай кӀватӀал) ва кьилиз акъудзавай орган (гьукумат) ава. ГьакӀни гзаф пай субъектра кьилиз акъудзавай органрин кьилел акъвазнай президент, губернатор хьтин ксар ава. Чпиз тайин авур субъектра къанунрин сергьятра идара авунин там ихтиярар абуруз Урусатдин президентдин паталай вуганвайди я.
Идалайни гъейри Урусат 9 федерал округриз пай хьанва. Гьар округдин кьилин везифадал Урусатдин президентди ихтияр ганвай векил кӀвалахзава.
Урусатдин гьар са субъект административвилелди текриз пай жезва. Къайда тирвал субъектрин къене авай асул административ текар районар ва шегьерар я.
Федерал округар:
Экономика-географиядин районар :
Республикаяр:
Адыгъея, Республика Алтай, Башкортостан, Бурятия, Дагъустан, Ингушетия, Калмыкия, Къарачай-Черкессия Республика, Карелия, Кеферпатан Осетия — Алания, Республика Коми, Республика Крым, Къабарда-Балкъар, Марий Эл, Мордовия, Саха (Якутия), Татарстан, Тыва, Удмурт Республика, Хакасия, Чечен Республика, Чуваш Республика — Чувашия;
Халкьдин республикаяр:
Донецкдин Халкьдин Республика, Лугьанскдин Халкьдин Республика
Краяр:
Алтай край, Забайкальедин край, Приморьедин край, Камчаткадин край, Краснодар край, Красноярск край, Пермь край, Ставрополь край, Хабаровск край;
Вилаятар:
Москва, Санкт-Петербург, Севастополь — федерал метлебдин шегьерар;
Автономиядин вилаятар:
Чувуд автономиядин вилаят;
'''Автономиядин округ:
Ненец автономиядин округ, Хант-Манси автономиядин округ — Югра, Чукоткадин автономиядин округ, Ямал-Ненец автономиядин округ.
Кьилиз акъудзавай гьукум
Гьукуматдиз регьбервал ийизвай ксарин кьилел премьер-министр акъвазнава. Адаз табий я вице премьер-министр (са шумуд министерствойрин ва ведомствойрин чӀехиди), министр (министерстводин чӀехиди), гьукуматдин министр (тайин тир ведомстводин кьил ва я кьетӀен тапшуругъар кьилиз акъудзавай кас) ва министрдин везифадал алачир ведомстводин кьил.
Президентдин гъиле гзаф метлеблу ихтиярар ава, ада къецепатан политика идара ийизва, ам уьлкведин Яракьлу Къуватрин Вини кьил я, Госдумадин меслятдалди ада гьукуматдин председателяр, гьакимар, федерал министрар везифадал тайинарзава ва я везифадилай азад ийизва.
Президентди ватандиз хиянат ва я муькуь гзаф залан къанун чӀуруниз рехъ гайитӀа ва и тахсирар Вини Кьилин ва Конституциядин Дуванханайри тестикь авуртӀа Госдумадин тахсиркарвилин къарардалди Федерациядин Советдиз президент вичин везифадилай алуддай ихтиярар авайди я.
Къанунар акъудзавай гьукум
Конституциядив кьурвал къанунар акъудзавай гьукум Федерал КӀватӀал тир — парламентдин гъиле ава. Вичин нубатда парламент кьве палатайрикай ибарат я, ибур Федерациядин Совет ва Гьукуматдин Дума (Госдума) я. Илимда абуруз вини ва агъа палатаяр лугьуда. Федерациядин Советдик гьар субъектдай кьве векил акатзава. Гьукуматдин Думадик 450 депутат акатзава. Абур вири халкьдин хкягъунра партияйрин сиягьралди хкяна 5 йисан муьгьлетдиз тайинарзавайди я (2008 йисалди кьуд сан муьгьлет тир).
Сиясатдин партияяр
2015 йисан 7 сентябрь тарихдал гьалтайла Урусатда 78 сиясатдин партия официалдаказ къейд авунай. Абурукай кьуд партияди Гьукуматдин Думада векилвилин чка кьунва, ибур «Единая Россия», КПРФ, «Справедливая Россия» ва ЛДПР я.
Шегьерар
2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа шегьеррин статус 1100 яшамишдай чкайрив гва (2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Урусатда 1098 шегьер тир). Москвади 3 шегьер (Московский, Щербинка ва Троицк) туькьуьнин гъиляй 2013-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди шегьеррин сан-гьисаб 1097-дал кьван тӀимил хьана.
Виридалайни чӀехи шегьерар
Агьалийрин кьадардикай малуматар 2014-лагьай йисан 1-лагьай гьердалди къимет эцигунив кьурвал гана.
Киевдин Русь
862 — лай йисуз Новгород шегьерда Рюрика цӀийи урусрин гьукуматдиз бине эцигна. ЦӀуд йисалай къулухъ и гьукуматдин чӀехи шегьер Киев хьана. Сифте и гьукуметдин дин ширк язвай. Гуьгъуьнин 988 — лай йисуз Урусатди христианвал кьабулна. 1100-лай йисара и гьукумат чкӀана пара гъвечи гьукуматриз.
1237-1240-лай йисара монголри Русь кьунвай 1480 йисарал къван. Иван ІІІ урус кӀватӀ ийиз эгечӀна.
Экуь вили антилопа
Экуь вили антилопа (лат. Hippotragus leucophaeus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Courvoisier
Courvoisier гьакӀни кугъвуазйе (Курвуазйе) — коньякдин марка.
Насьональ
Футболдин клуб «Насьона́ль» (Club Nacional de Football) — Уругвайдин Монтевидео шегьердай тир футболдин клуб.
Тарих
Клубдин бине 1899 йисан 14 майдиз эцигнавай. Уругвайда кьвед лагьай виридалайни титул лугьун футболдин клуб я («Пеньяроль» гуьгьуьнлай).
Машгьур футболистар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3; text-align: left;">
Агъа СтӀалрин Къазмаяр
Агъа СтӀалрин Къазмаяр (Ашага-Стал Казмаляр) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Агъа СтӀалрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман районда, Гуьлгери вацӀалай 1,5 км вине, райондин юкь тир Кьасумхуьруьн мукьвал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн бине, Агъа СтӀалрай куьч хьанвайбуру эцигайди я.
Агьалияр
2008 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, хуьруьн 1227 майишатра 2828 кас яшамиш жезвай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Экуьнин патар
Чилинмикитда Экуьнин патар
Бангладеш
Бангладеш (бенг. বাংলাদেশ), официал тӀвар Бангладеш Халкьдин Республика (бенг. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Кьибледин Азияда авай гьукумат я. Агьалийрин кьадар — 168 млн кас (2015 йисан малуматралди), чилин кьадар — 148 460 км². Агьалийрин сан-гьисабдиз килигна дуьньяда 8-лагьай чкадал ала, чилин кьадардиз килигна — 92-лагьайди.
Кьилин шегьер — Дакка я. Гьукуматдин статус гвайди бенгали чӀал я.
Унитар гькумат, парламентвилин республика я.
Вири периметр тирвал ам Индияди (кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Миянмадихъ галаз пайзавай сергьятдин куьруь кӀатӀар квачиз), ва Бенгали заливди элкъуьрна кьунва.
Халкьаринни медениятрин жуьреба-жуьревилив тафаватлу я. Агьалийрикай саки 88 % — мусурманар я.
Хкаж жезвай экономика авай аграрни индустриал уьлкве я. 2010-лагьай йисуз маса къачунин алакьунин паритетдиз килигна КъВБ-дин кьадар — 258 млрд $ хьана (гьар инсандал 1700 кьван доллар гьалтзава). Пулунин тек — бангладешдин така.
Тарих
Уьлкведин аслутуширвал 1971-лагьай йисан 26 мартдиз малумарна. Бангладеш — ЧӀехибританиядин колониал мулк тир, ада ам XVII-лагьай виш йисуз къачуна, XX виш йисан сифте йисара европавийри чпин гъилик алай чӀаван Бангладешдин чилерикай чӀехи пай сад авуна.
Аврил Лавин
Аврил Рамона Лавин (Avril Ramona Lavigne; дидедиз хьана, Бельвиль (Онтарио), Канада) — канададин мани лугьудайди, вичин манийрин кирам, дизайнерни актриса.
Багьрейн
Багьре́йн, Паччахвал Багьре́йн (مملكة البحرين — Мамля́ка аль-Багьре́йн) — Азиядин кьиблединни рагъакӀидай пата авай гьукумат.
География
Багьрейндик 4 мугьафазар (محافظة‎ muḥāfaẓä) акатзава.
Колумбия
Колумбия, официал тӀвар Республика Колумбия (República de Colombia) — Кьибле Америкадин rефердинни рагъакӀидай патан авай гьукумат.
РагъэкъечӀдай пата Венесуэладихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидайдан пата Эквадордихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Панамадихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.
Кьилин шегьер — Богота (агьали — 7,4 млн кас).
География
Колумбия — унитар республика; 32 департаментар (departamentos) ва 1 кьилин шегьердин депертамент какатзава.
Вини Инхо
Вини Инхо (Верхнее Инхо) — Дагъустан республикадин Гьумбет районда авай хуьр. «Вини Инхо» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустандин Гьумбет райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Мехельта хуьрелай 9,5 км яргъал, Нирукал вацӀун дугунал ала.
Агьалияр
2016 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, Вини Инходин агьалидин кьадар 1067 кас тир. Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Ингердах
Ингердах (Ингердахъ) — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Ингердах хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 5 км яргъал, Карак вацӀал ала.
Падана кьулувал
Падана дугун тахьайтӀа Падана-Венециядин дугун (итал. Pianura Padana тахьайтӀа Val Padana, эмил.-ром. Pianûra Padâna) - Италиядин кефер пата авай кьулувал, Альпайрин, Аппенинринни Адриатикадин гьуьлуьн арада алайди я, асул гьисабдалди По вацӀун бассейнда.
Курд (Кьвепеле)
Курд — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Керимов Сулейман Абусаидан хва
Керимов Сулейман Абусаидан хва (Сулейма́н Абусаи́дович Кери́мов,, Кьвевар) — урусатдин бизнесмен, миллиардер, «Нафта Москва»-дин инвестициядин холдингдин кьил, Дагъустанлай Федерациядин Советдин член. 2000—2003-й йисан — III-й кӀватӀун урусатдин Гьукуматдин Думадин депутат. «Анжи» футболдин клубдин иеси. Лезги я.
Гьуьсейнов Абдусалам Абдулкериман хва
Гьусейнов Абдусалам Абдулкериман хва (дидедиз хьана. 8 март 1939, Алкьвадар хуьр, Касумкент район, Дагъустандин АССР) — советрин ва Урусатдин философ, Урусатдин Илимрин Академиядин академик (2003), философиядин илимрин доктор (1977), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин профессор (1982), М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетди этика кафедрадин кьилевайди, Школьникрин олимпиадайрин Урусатдин советдин тир социал ва гуманитар предметрин комплексрин эксперт комиссиядин член. С 2006 ийсалай — Урусатдин Илимрин Академиядин Философиядин Институтдин директор. Санкт-Петербургдин профсоюзрин гуманитар университетдин Лайихвилер авай доктор (2008).
Падана кьулувал
Географиядин тӀулар
Дибвилин гьисабдалди винел пад цӀалцӀамдинди я, къвез-къвез рагъакӀидай патай ракъэкъечӀдай патаз 300-400 м авай кьакьанвиляй гьуьлуьн дережадал кьван агъуз хъижезва. Падана кьулувилин юкьван пата пара гъала (бегьер) гудай чеб квай накьвар авай агъуз дугунар ала, къерехра - къумадинни гъуьдгъвеш кьакьан дугунар ала. По вацӀун агъа патар гьуьлуьн дережадилай агъуз ала.
Падана кьулувилин кьилдин паяр чпел тӀвар алаз ава - Ломбардиядин аран (кьулувилин юкьван пай), Венециядин аран (кьулувилин кефердинни рагъэкъечӀдай пад)
Ингердах
Тарих
XIX виш йисуз Ингердах хуьр вири Авар округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвалдиз талукь тир.
Падана кьулувал
ВацӀун чил
Падана кьулувилел По, Адидже, Брентани маса вацӀари къалин вацӀун чил арадал гъизва. ВацӀун алахьун гатфаризни зулуз жезвайди я. Адриатикадин гьуьлуьз авахьзавай вацӀар лап рехъ алатна къекъвез жедайбур я. Мукьвал-мукьвал яд акьалтунар жезва (эхиримжи чӀехибур 1951, 1957, 1966 лагьай йисариз хьана). Абурукай хуьн патал вацӀар уьцӀвеларна ("обвалование" авуна). Чилериз яд гудай, ятар масанихъ алудна уьленар кьурурдай ва гимияр къекъведай каналрин къалин чил ава.
Ингердах
Агьалияр
Йисариз килигна Ингердах хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 063 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Курд (Кьвепеле)
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 335 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжандал рахазвай курдар ва азербайжанар я.
Падана кьулувал
ТӀебиат
Фадлай чӀавара Падана кьулувилел пешер гьяркьуь (мегъуьн тар, шабалтдин тар, гъулцин тар, пипин тар, къарагъаж) ва ад алахьдай векъин чкадал жедай (чинар, цӀвелин тар) тамар экъечӀзавай тир, амма абур саки михьиз атӀанва. НацӀун уьленрани торф квай чкайра набататривай хъсандиз амукьиз хьана.
Экономикадин масанвал
По вацӀун дугун - Италиядин экономикада виридалайни чӀехи метлеб квай регионрикай сад я. Ина чара-чара хуьруьн майишатдинни промышленностдин хилер кӀватӀ хьана. Вири акъудунин хилер хъсандаказ вили фенвайбур я, парани-пара кефердинни рагъакӀидай районра.
Падана кьулувал - Италиядин техилдин мяден я, дибвилин хуьруьн майишатдин магьсулар - къуьл, гьажикӀа, дуьгуь, ципицӀни емишрин урукар я. Им Италиядин шекердин чугъундур расунинни шекер акъудунин юкь я. Гьужлудаказ маларни лапагар хуьзва.
Дибвилин шегьерар - Милан, Турин, Венеция, Болонья
Сауди Арабистан
Сауди Арабистан (المملكة العربية السعودية, аль-Мамляка аль-Арабия ас-Саудия) — рагъакӀидай патан авай азиядин гьукумат.
Испаниядин административ паюн
Испаниядин административ паюн - Испаниядин административни чилин къурулуш. Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания - кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я. . Баскрин Чилизни Каталуниядиз «гьяркьуь» автономияр ава.
Европадин гьукуматар
Европа — дуьньядин ругуд паярикай сад я, Азиядихъ галаз ада чилин кьадардални агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла виридалайни чӀехи материк Евразия туькӀуьрзава. Европадин чилин кьадар — 10 млн км², агьалияр — 730 млн кас я.
Вири санлай къачурла Европада 65 уьлкведи чка кьунва: абурукай 50 аслу тушир гьукумат, 9 масадалай аслу тир территорияни 6 кьабул тахьанвай республика я. 14 уьлкве островринбур, 19 — континентдин къе авайбур, 32 уьлкведиз яргъи гьуьлуьнни океандин къерехар ава.
Бязи Европадин уьклвейриз Африкада чпин территорияр ава, ибур я: Испания (Канар островар ва "Мароккодин къерехдал Испаниядин суверенитет авай территорияр" лугьудай чилер), Португалия (Мадейра), Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментар).
Кьве Европадин уьлкведиз Америкада чпин территорияр ава, ибур я: Дания (Гренландия автономиядин регион) ва Франция (гьуьлерилай анихъ авай Майотта ва Реюньон департаментарни кӀапӀалар Франциядин Гвиана, Гваделупа, Сен-Мартен, Сен-Бартелеми, Мартиника и Сен-Пьер и Микелон).
ГьакӀни Европадин уьлквеяр хьиз вири Аравилин гьуьлуьн гьукуматарни территориярни гьисабзава, Кипр ва Кефердин Кипрдин Туьркиядин Республика квачиз.
28 гьукумат Европадин галкӀдик, 25 - НАТО блокдин уртах, Европадин Шурадик 47 гьукумат акатзава.
ЭлячӀунар
אירופה
Жалгъан
Жалгъан, Вини Жалгъан (Джалган) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Жалгъан» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
1926 - 1969 йисарин къене ва 1999 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я и с 1999 года.
ТӀварцӀикай
Тат чӀалал «Жалгъан» цӀерекӀв, цӀелхем лагьай чӀал я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 3 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан суван гуьнеда ала.
Тарих
XIX виш йисуз Жалгъан хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Жалгъан хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 746 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 725 касди туькӀуьрзавай.
Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Жалгъан хуьруьн агьалияр 271 кас тир.
Килигуниз лайихвилер авай чкаяр
Дегь чӀаван мискӀин.
Халкьдин кеспияр
Дегь чӀаван тегьерралди къванци цӀивиндин гьасилун.
Сувун Республика
Сувун республика, гьакӀни  Сувун автономия — Кеферпатан Къавкъаздин сувун халкьарин Садвалдин Юкьван комитетди 1917 йисуз Дагъустандин ва Терекдин вилаятрин чилерал малумарнай гьукумат. Майдан — 125 000 км², агьалияр 2,9 млн.кас тир.
ЦӀийиз арадал гъайи республикадин сергьятра ирид аслу тушир «шататар» сад хьанай: Дагъустан, Чечня, Осетия, Къарачай-Черкесия, Къабарда-Балкъар, Адигъея ва Абхазия.
Республикадин кьилин ва виридалайни метлеблу шегьер Темир-Хан-Шура тир.
Межгуьл
География
Хуьр Хив райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 20 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Межгуьл хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зиза хуьруьхъ галаз Межгуьл хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 111 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Межгуьл хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 701 кас тир.
Атом
А́том (ἄτομος чӀалай— пай тежедай) — веществодин микроскопик тир кьадарринни массадин кӀус, химиядин элементдин кьетӀенвилер гвай адан виридалайни гъвечӀи пай.
Атом атомдин хвехуьникайни электрондика ибарат я. Протонрин кьадар электронрин кьадардиз барабар ятӀа, атом санлай къачурла электрик жигьетдай нейтрал жезва. ТахьайтӀа, адаз са бязи нулдилай виниз тир (положительный) ва я нулдилай агъуз тир (отрицательный)заряд жезва, ва адаз ион лугьузва.
Алак (Дагъустан)
Алак — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Алак хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 6 км яргъал, Анди Койсу вацӀун кьерел ала.
Тарих
1859 йисуз Алак хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни ингушар депортация авурла кьулухъ 1947 йисуз Алак хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондин Махкеты хуьруьз куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченар элкъвена хтайла 1958 йисуз хуьр гуьнгуьна кухтунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Алак хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 843 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Иракьдин шегьерар
Иракьдин шегьерар - агъадихъ 5000 касдилай пара авай яшамишдай чкаяр къалурнава (2008-лагьай йисан малуматар).
Кичик ПӀирали
Кичик ПӀирали — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 10 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 703 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Цацархуьр
Цацархуьр (Заза) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 16 км яргъал ала.
Тарих
Цацархуьр Хив райондин чилерал алай виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Гъилив кхьенвай чешмейри гузвай малуматрив кьурвал, XX виш йисуз хуьре 120 куьчеяр авай.
XIX виш йисуз Цацархуьр хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Межгуьл хуьруьхъ галаз Межгуьл хуьруьнжемятдик акатзавай.
Эгьлийрин гзафбуруз чпин кьилдин чилин белгенар, майишатар, багъар ва малар авай. Абурун асул кӀвалахар малдарвал, лежбервал ва кеспи ийиз маса чкайриз фин тир. Агьалидин тахминан 20 % кеспи ийиз Баку, Дербент шегьерриз физвай. Вири санлай кьуртӀа, хуьр девлет авай ксарив тафаватлу чушир. Амма са шумуд агьвал авай ксар авай, ибур — Мегьамедрин Мидек, Ашурбекрин Темирбек, Керимрин Агъарза, Гуьлмегьамедрин Гуьлмегьамед тир.
1931 йисуз Цацархуьрра 120 чкаяр гьакьарзавай сифте кьилин мектеб эцигнай. Садлагьай директорар А. С. Рамазанрин, П.Мирзебалайрин, Г.Гуьлмегьамедрин ва мсб. тир.
1939 йисуз хуьре колхоз арадал гъанвай, адан садлагьай председатель Велибеков Сефербег хьанвай.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 67 кас рекье гьатнай. Абурукай анжах 12 кас элкъвена ватандиз хтанвай. Цацархуьрвияр дяведин вири фронтра жуьрэтлувилелди женг чӀугузвай: Лениграддин фронтдал кьве кӀвач квадрай Бабайрин Гьажибуба. Мазанрин Хазран Крым шегьерда кьегьалвилелди кьенвай. Дяве цӀийиз гатӀумайла адан садлагьай йикъарилай эгечӀна фронта Рамазанрин Абумуслима, Муртазрин Гьасана, Фаталийрин Гьамдулагьа, Хуршитрин Мидета ва мсб. женгер чӀугвазвай. Хуьре амукьай цацархуьрвийри зегьметдин фрондтал зегьметар чӀугузвай. Абуру фрондиз чими пекер, недай затӀар ракъурзавай, хуьнуьхин дараматрин эцигунра иштиракзавай. Дяведин йисара хуьруьн агьалидин 35 % гишила ва мекьила кьенвай.
Вилик хуьре гамар хрунин цех, туьквен, культурадин КӀвал, фельдшерни-акушервилин пункт, улубхана кардик квай.
Узун-Гьажи
Узун-Гьажи Салтави, гьакӀни Узун-Хайир Гьажи-хан (1848 — 1920) — Дагъустандин диндин ва сиясатдин кӀвенкӀведар. Кеферпатан Къавкъаздин Эмиратдин эмир.