cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Доломит
Доломит кӀватӀ жезвайди я ацукьзавай-хемогендикай, галогенидрихъ галаз, гипсдихъ, ангидрит. Гиротермалвиин, кальцит кваз. Метаморфвилин процессра адакай кристалл жез доломитвилин мраморар жеда. Доломитдикай гьа тӀвар алай порода кӀватӀ жезвайди я, мукьвал-мукьвал известнякдани мраморда акахьна жез. Доломит къачузвай виридалайни еке чкаяр Америкадин рагъакӀидай пата авайди я (Онтарио) мад Мексикада. Европада доломит Швейцариядани Италиядин Альпра къачузвайди я. ГьакӀни доломит Россияда (Урал), Беларусда (Витебск обл.,) Распространены месторождения доломита в России (Урал, Бурятия), в Белоруссии (г.п. Руба Витебской обл., ОАО «Доломит»), Украинада (Донбасс), Казахстанда (Балхаш вир) ава.
Дашкесан район
Дашкесан район (Daşkəsən rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 047 км². Агьалияр — 35 353 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 33,77 кас/км².
Административ юкь — Дашкесан я.
Тарих
«Дашкесан» лугьудай топоним им «къванер (ракьун руда) хкудзвай чка» лагьай чӀал язва.
1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Дастафюр район туькӀуьрна, адан юкь сад тӀвар алай хуьр тир. 1948-лагьай йисуз райондин юкь Дашкесан шегьердиз акъудна. 1956-лагьай йисан 2-лагьай апрелдилиз райондиз гилан тӀвар гана. 1963-лагьай йисан 4-лагьай январдиз район терг авуна, адан чилер Ханлар райондихъ гилигна. 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.
Районда «Даштепе», «Чобан даши» ва «Молла Абдулла» къелейри чка кьунва.
География
Районди ГъвечӀи Къавкъаздин кефердинни рагъэкъечӀдай, гьуьлуьн дережадилай 1600—1800 метр вине чка кьунва. Районда хъуьтӀьуз юкьван дережадин кьакьанвал авай суварра кьурагьвал авай, юкьван гьалдин климат ава, кьакьан суварра авай хуьрера — къайи ва ламу, гад — къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −12 °С ва −2 °С арада, июлдиз: +6 °С ва +18 °С арада. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 500—900 мм. Кошкарчай вацӀал водохранилище туькӀуьрна.
Агьалияр
Йисариз килигна Дашкесан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
3 февраль
3 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 34-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 331 югъ ама (яргъи йисуз 332 югъ).
4 февраль
4 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 35-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 330 югъ ама (яргъи йисуз 331 югъ).
ЦӀийи Лак район
Администрациядин юкь — Новолакское хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъакӀидай пата ала. Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Хасавюрт райондихъ галаз, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патай Къазбек райондихъ галаз ва рагъакӀидай патайни Чечня Республикадихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 218.2 км² я.
Агьалияр
Йисариз килигна ЦӀийи Яхул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЦӀийи Яхул райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 15 хуьр акатзава.
ЦӀийи Лак райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Эмирбекрин Эмирбек Зиядан хва
Эмирбекрин Эмирбек Зиядан хва (1937 йисан 15 февралдиз, Хуьруьг, Дагъустандин АССР) — советрин ва Урусатдин алим, биологиядин илимрин духтур, профессор, РАЕН-дин ва Нью-Йоркдин илимрин академиядин академик я.
Уьмуьрдин рехъ
1937 йисан 15 февралдиз Ахцегь райондин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана.
Ам лезги я. Буба — Эмирбеков Зияд Эмирбекан хва, хпериз килигзавай бригададин кьил тир, 1956-йисуз кечмиш хьана; диде — Сайдаметова Бичехан Сайдаметан руш, колхозчи, 1984-йисуз кечмиш хьана.
1960-йисуз Дагъустандин гьукуматдин университет кӀелна куьтягьна. 1964-йисуз Ростовдин гьукуматдин университетдин аспирантура куьтягьна.
1964 йисалай эгечӀна 1997 йисалди чӀехи муалим яз, доцент яз, курсдин заведиш яз, биологиядин факультетдин декан яз, биохимиядин ва биофизикадин кафедрадин заведиш яз, нейрохимиядин лабораториядин кьиле аваз, директор яз биологиядин НИИ ДГУ-да кӀвалахна.
1997-йисалай гатӀумна Ростовдин гьукуматдин университетдин филиалдин директор я.
Илимдин кардин асул дибдин рекьер: биохимия, биофизика; цӀийи илимдин рекьер ахъайна -криобиохимия ва экологиядин биохимия.
«Проблемы криобиолгии», «Нейрохимия», «Известия вузов. Северо-Кавказский регион» лугьудай журналрин редколлегиядин член я.
Хзан
Адаз пабни кьуд аял ава. Паб — Эмирбекова Алимат Азизан руш, профессор я.
Аялар:
Майя — доцент.
Зарина (1969) — духтур;
Зияд (1972—2016) — МВД-дин оперуполномоченный
Элена (1981) — доцент.
Мадрид
Мадрид (Madrid) — Испаниядин кьилин ни виридалай чӀехи шегьер, гьакӀни са тӀвар алай провинциядинни автономиядин жемятдин административ юкь. Гьукуматдин экономикадин, политикадинни культурадин виридалай чӀехи юкь. Шегьердин агьали — 3,273 млн кас (2010).
Шегьер, Пиреней зуростровдин юкьван пата чка кьунвайди я.
Этимология
ТӀварцин арадал атунин са шумуд версияяр ава:
Административ къурулуш
Шегьердин мягьлеяр
Гватемаладин шегьерар
Агъадихъ ганвай сиягьди Гватемаладин виридалайни чӀехи шегьерар къалурзава.
Виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь
2002-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди.
Кьурагь вацӀ
ВацӀу вичин сифте кьил Самур цӀиргъинин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан гуьнейрилай къачузва, ахпа Кьасумхуьруьн мукьварал Чирагъ вацӀук акахьна Гуьлгери вацӀ арадал гъизва.
5 февраль
5 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 36-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 329 югъ ама (яргъи йисуз 330 югъ).
Колпна район
Колпна район (Колпнянский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 186 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Колпна.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
6 февраль
6 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 37-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 328 югъ ама (яргъи йисуз 329 югъ).
Хуьруьн майишат
Хуьруьн майишат — экономикадин хел. Хуьруьн майиштар дуьньядин гьар гьукуматда авайди я.
Советрин девирда хуьруьн майишат пара вилик фенвай. Хуьруьн колхоз, миллионер тӀвар къачуна, вири Советрин ГалкӀда машгьур хьанвай.
Къалажухви Забит
Къалажухви Забит — XVII виш йисан кьведлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир. Ам Самур магьалдин Къалажух хуьряй я. Адан чӀалар сифте яз печатдиз М. Ярагьмедова акъудна. Алим Гь. Гашарова кхьизвайвал: — «Къалажухви Забитан эсерар халкьдин арада гегьеншдиз чкӀанвай, ашукьри абур манийралди лугьузвай». Забит ашукьни тир. Къалажухви Забит савадлу инсан тир, ада вичин эсерар гьам лезги, гьамни туьрк чӀаларал теснифзавай. Ашукьриз хас тирвал, ада вичин чӀалар уьмуьрдин шад ва пашман дуьшуьшриз, гьелбетда, муьгьуьбатдиз бахшнава. «Зун» шиирдай аквазвайвал, Къ. Забитан эсерриз устадвал хас я.
Башкъортостан
География
Башкъортостандин чилер Удмуртиядихъ галаз кефердинни рагъакӀидай пата, Пермь крайни Свердловск вилаятдихъ галаз кефер пата, Челябинск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Оренбург вилаятдихъ галаз кьибле пата ва кьибле патай Татарстандихъ галаз са сергьятра ава.
Административ паюн
КӀуьд шегьердин округарни 54 муниципал районар акатзава.
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
7 февраль
7 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 38-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 327 югъ ама (яргъи йисуз 328 югъ).
Агьмедов Герман Ибрагьимович
Агьмедов Герман Ибрагьиман хва (1962 йисан 18 январдиз, Мегьарамдхуьр ) — Урусатдин лингвист, методикан ва къавкъаздин чӀаларикай пеше кар чидай кас я, урус чӀал миллетрин школада гудай методикадин пеше кар я. Филологиядин илимдин духтур (2000), урус чӀалан кафедрадин профессор. Берлиндин Вест-Ост институтдин (ФРГ) профессор.
«Язык. Словесность. Культура» журналдин редакциядин член я. РАЕ-дин член-корреспондент. Европадин ТӀебиатдин илимдин академиядин лайихлу член я.
Уьмуьрдин кьиса
1962 йисуз Дагъустан Республикадин Мегьерамдхуьре дидедиз хьана.
Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетда урус чӀалан хел куьтягьна. КӀелзавай йисара са шумуд сеферда россиядин ва маса гьукуматрин конференцийра урус чӀалай ва урус чӀал гудай методикрай иштираквал кьуна (Саратовдин гьукуматдин университет, 1984), (Новосибирскидин гьукуматдин университет, 1983).
1984 йисуз профессор Гуьлмегьамедов А. Г. кьиле аваз «Урус чӀалал кхьенвай ктабра маса чӀаларикай къачунвай гафар къалурдай къайдаяр» темадай диплом кхьена.
1984—1986 йисара урус чӀалан ва литературадин муалим яз кӀвалахна.
1986—1988 йисара Дагъустандин педагогикадин институтда урус чӀалан муаллимвиле кӀвалахна.
Институтда кӀвалахдай вахтунда кӀватӀнавай кхьинриз герек тир малуматар ада ишлемишна вичин «Филологрин студентрин урус чӀал вилик тухун» лугьудай кандидатвилин диссертацияда. 1988—1991 йисара Москвадин миллетрин проблемрин чирвилин НИИ-дин асптрантурада кӀелна.
1990 йисан декабрдин вацра профессор Саботкоев Р. Б. кьиле аваз ада «Студентрин филологрин урус чӀал вилик тухун» кандидатвилин диссертация хвена.
1991 йисалай гатӀумна — Дагъустандин гьукуматдин университетда урус чӀал гудай методикадин кафедрадин доцент я.
1994 йисуз Москвадин гьукуматдин университет куьтягьна.
1994—1995 йисара Москвадин гьукуматдин Ломоносован тӀварцӀихъ галай университетда «Урус чӀал маса гьукуматдин чӀал хьиз» темадай стаж къачуна. 1998—1999 йисара Братиславада (Словакия) Коменскидин тӀварунихъ галай Университетда урус чӀалан ва литературадин кафедрада доцент яз кӀвалахна. 1999 йисуз РАН-дин чӀалар чирдай Институтда доктордин тӀвар къачудай «Гьар жуьредин чӀалара алакъадин рекье лугьузвай гафар (урус ва лезги чӀалар)» диссертация. 2000 йисалай гуьгъуьниз Дагъустандин гьукуматдин университетда урус чӀал гудай методикадин кафедрадин профессор я.
2001 йисалай эгечӀна Берлинда (ФРГ) Вест-Ост институтда профессор яз кӀвалахзава.
Имишли район
Имишли район (İmişli rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 826 км². Агьалияр — 131 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 71,9 кас/км².
Административ юкь — Имишли я.
Имишли район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Урусатдин Империя авай вахтунда гилан Имишли райондин чилерал кьилин инсанар яшамиш жезвай чка Карадонлу хуьр тир. Ам Салиян уезддик квай тир, гуьгъуьнлай — Джавад уезддик. Карадонлудивай кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Кьасумхуьруьвай Кеферпатахъ IX—XIII виш йисарин поселенияр экӀя хьанва. 1930-лагьай йисан августдиз Карадонлу район туькӀуьрнава. Алят-Миндживан лугьудай ракьун рехъ чӀугвайдалай кьулухъ райондин юкь рекьерин мукьув акъудиз герек хьана. 1930-лагьай йисуз арадал гъанвай Имишли хуьр фад чӀехи жезвай тир, гьавиляй са арадилай райондиз гилан тӀвар гана. 1944-лагьай йисуз Имишлидиз шегьер хьтин поселкадин статус гана, 1960-лагьай йисуз — шегьердин статус.
1959-лагьай йисуз къенин Багьрамтепедин территорияда Аракс вацӀал зурба гидротӀвал туькӀуьрна, ада Имишли, Саатли, Сабирабад ва Билясувар районрин тум цайи чилер цив таъминарзава.
География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Куьрдамир райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ — Сабирабад райондихъ, Саатли райондихъ, кьибледин патахъ Билясувар райондихъ ва Ирандихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Бейлакъан райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Зердаб райондихъ галаз сергьятдал ала.
Райондин территориядин чӀехи пай гьульуьн дережадилай агъада ала. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: +1,6 °C, июлдиз: +26,10 °C. Йиса 300 мм къвалар къвазва.
Къайтагъар
Къайтагъар  — Дагъустандин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин дарги халкьарин хзандик акатзава. Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я. 2010 йисан малуматриз килигна абурун тахминан кьадар 25 агъзур кас я.
Къайтагърин чӀехи пай чпин хайи макан тир Къайтагъ районда уьмуьр тухузва, тек са Янгикент хуьрелай гъейри. Идалайни гъейри, абурун са пай арандиз ва Магьачкъала, Избербаш шегьерриз куьч хьанвай. 1944 йисуз СССР-дин гьукуматди чеченарни ингушар чпин чилерилай Азиядиз дугур авурдалай кьулухъ абурун чкадал Чечнядиз къайтагърин са пай куьчарнай. Са кьадар геж абур элкъвена Дагъустандиз хтанай.
Къайтагъар, дарги чӀаларин группадик акатзавай къайтагъ чӀалалди рахазва. ТӀимил пайдиз литературадин дарги чӀалан чирвилер ава.
Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.
Тарих
XVI вишсан эхирда Къайтагъдин уцми тир Агьмед-Хана вичин миллетдиз къуллугъ ийидай лукӀар яз Ширвандай Дагъустандиз азербайжанар (терекемеяр) куьчарнай ва гилан Дербент райондин кефер патан чилерал Терекеме магьал тешкилнай. Дяведин, политикадин ва гьукумдин къуват Вини Къайтагъдин ва пачагьвилик акатзавай даргийрин азад жемиятрин ихтиярдик квай, ибур Уцми-Дарго, Акуша-Дарго, Каба-Дарго, Буркун Дарго, Муйра, Гьапш, Сирхя, Сюрги ва муькуь хуьруьн жемиятар тир. Вири хуьруьн жемиятрихъ галаз араяр хъсанарун паталди уцмийри чпин цӀийиз хайи аялар а хуьруьн жемиятриз ракъурзавай ва ана авай дишегьлийри аялриз хурудай нек гузвай. И рекьелди Вини Къайтагъни Даргодин жемиятар саки миресар хьиз мукьва жезвай. Къайтагъдин уцмийвилин кьилин шегьер сифте Къала-Корейш, са кӀус геж Уркарах ва Маджалис тир, пачагьдин кӀвалер Башлы хуьре авай.
1860-й йисара Къайтагъ пачагьвал Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасарандин округдик акатнай. 1926 йисуз къайтагърин кьадар 14,4 агъзур кас тир. 1939 йисуз абур умуми «дарги» этносдик кутунай ва сиягьра даргияр хьиз къед ийизвай.
Милли адетар
Адетринни культурадин жигьетдай къайтагъар муькуь Дагъустандин халкьариз мукьва я. Абурун кьилин машгъулатар лежбервал ва пек расун тир. Пекин гъалар абуру сарикай, канабдикай, памбагдикай ва пекиникай хразвай. Кьуьгъвер авурла куьтендикай менфят къачузвай. Халкьдин гъилин кеспияр кӀарасрал (мес. мебель, кӀвалин элементар) ва къванерал (мес. сурун къванер) нехишар атӀун, суьретар ва нехишар галай парчаяр, парталар, месин чинар цун тир.
Савдавал асул гьисабдалди Дербент шегьерда ийидай, мал-хеб, емишар, кӀарасдикай расай кӀвалин затӀар ва муькуь куьлуь-шуьлуьяр маса гудай. Хъуьтуьн береда Вини Къайтагъдин итимрин чӀехи пай кеспи ийиз Дербент райондиз фидай. Сувун хуьрерин эгьлийрин кьилин кеспияр малдарвал ва лежбервал, сувун ценерив гвай хуьрера — лежбервал, багъбанвал ва ципицӀар цун тир. Сувун кӀамара цазвай асул магьсулар гьажикӀа, пахла, мух, канаб, куш, къуьл. Кьакьан сувара асул гьисабдалди мух, газар, картуш, сил цадай. Ина гъуьрчехъанвални вилик фенай.
Алай аямда лежбервал, малдарвал, ципицӀбанвал, багъбанвал къайтагърин кьилин кеспияр яз амукьзава, идалайни гъейри итимрин арада кеспи ийиз Урусатдин шегьерриз хьфин гегьеншдиз чкӀанва.
Лезги Къадир
Лезги Къадир — XVII виш йисуз Куьре вилаятда уьмуьр авур машгьур лезги шаиррикай я. Ам дидедиз хьайи хуьр икьван гагьди тайинариз хьанвач. Халкьдин меце Къадир “Къураба” лакӀаб алай шаир хьизни ама.
Амни, Къалажухви Забит, Лезги Эгьмед, Лезги Салигь ва масабур хьиз, вичин девирдин тӀвар-ван авай шаиррикай тир. Къадиран эсерар гьеле кӀватӀнавач.
Чирагъ вацӀ
Чирагъ вацӀ — Дагъустанда авай вацӀ. Агъул, Хив ва СтӀал Сулейманан районрин чилерайтӀуз авахьзава.
ВацӀу вичин сифте кьил Кокма цӀиргъинилай къачузва, гуьгъуьнлайни Кьурагь вацӀук акахьна Гуьлгери вацӀ арадал къвезва.
Чирагъ вацӀук акахьзавай са кьадар чӀехи вацӀар: Куме-арху, Буркихан, Мисичай, Кошанапу, Футлу-су, Арчуг-су, Хтугар, Туьркидагъунчай ва мсб.
Ялама
Ялама - Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ялама хуьр,3-лагьай Ялама , Дуьзтагьируба, Селимуба, Ортауба, Укуруба, Якъубуба, ЦӀехуьлуба ва Хануба хуьрер акатзава.
География
Хуьруь Хъачмаз райондин лап кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдал чка кьунва. Хуьре таможнидин контрольдин пост ава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр лезгияр я.
9 февраль
9 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 40-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 325 югъ ама (яргъи йисуз 326 югъ).
Орёл вилаят
Орёл вилаят — Урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят (область). Административ юкь — Орёл шегьер я.
География
Кефер патай Тула вилаятдихъ галаз, РагъэкъечӀдай патай — Липецк вилаятдихъ галаз, кьибле патай — Курск вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патай — Брянск вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патай — Калуга вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.
Вилаятдин агьалийрин кьадар — 765 231 ( 2015 ) я.
Орёл вилаятдин чилерин майдан 24 652 км² я.
Вилаят 24 муниципал районрикайни 3 шегьердин округрикай ибарат я.
Администрациядин паюн
Вири муниципалитетрин кьадар — 267, абурук:
Шегьердин округар:
Картадин легенда:
Нах-дагъустандин халкьар
Нах-дагъустандин халкьар — асул гьисабдалди Кеферпатан Къавкъазда (Дагъустан, Чечня, Ингушетия) ва са кьадар Азербайжанда, Гуржистанда, Турцияда, Иорданияда ва муькуь араб уьлквейра уьмуьр тухузвай халкьарин группа. Абурун вири санал кьадар 6 миллион кьван кас я.
И группадик кьве хзан акатзава нах халкьар (чеченар, ингушар, бацбияр) ва дагъустандин халкьар.
Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва
Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва (1950 йисан 26 июндиз, Магьачкъалада) — советрин ва Урусатдин физик, гьукуматдин крархъан, УФ-дин Гьукуматдин думадин депутат я cа шумуд эверуниз.
Ахцегь Рагьманкъули
Ахцегь Рагьманкъули Агъадин хва — XVII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим. Ада гзаф йисара Ахцегьрин медресада тарсар гана ва жемиятдин къуллугъар авуна. 1623 йисуз фарс чӀалай араб чӀалаз Ирандин зурба духтур Абдулмуъмин Дайламидин тӀибдин ктаб таржума авуна. Зариди таржумадиз кхьенвай сифте гаф гьикаятдин жуьре теснифнавай иер эсер яз гьисабиз жеда. Дагъустан­дин алимри Рагьманкъулидин гьам хсуси эсерриз, гьамни таржумайриз, гьикаятдин эсерриз хьиз, чӀехи къимет гузва. Ахцегь Рагьманкъулидин эсерри лезги илим ва эдебият вилик финиз таъсир авуна.
Сафаралийрин Гьажимет Кериман хва
Физикадин ва математикадин илимрин духтур, профессор (1991), Дагъустандин гььукуматдин университетда (ДГьУ) экспериментар кьиле тухудай физикадин кафедрадин заведиш я, РАН-дин член-корреспондент я.
Биография
1950 йисан 26 июндиз Магьачкъалада къуллугъдал алай касдин хзанда дидедиз хьана. Лезги я.
Илимдин крар
1972 йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин физикадин факультет тафавалувилелди куьтягьна. Ахпа ам экспериментар кьиле тухудай физикадин кафедрадик гъвечӀуь къуллугъэгьли яз кӀвалахдик эгечӀна ва Ленинграддин электротехникадин институтдин аспиратурадиз юкъуз кӀелиз гатӀумна.
1975 йисуз ЛЭТИ-дин аспирантура куьтягьна ва вахт жедалди кандидатвилин диссертация хвена.
1989 йисуз диссертация физикадин ва математикадин илимдин доктор тӀвар паталди хвена.
1990 йисалай гатӀумна ДГьУ-дин экспериментар кьиле тухузвай физикадин кафедрадин кьиле акъвазна.
«Широкозонные твердые растворы на основе карбида кремния» лугьудай илимдин рекьяй регьбер язва. Ада 5 илимдин духтур ва 26 илимдин кандидатар гьазурнава.
1991 йисуз Сафаралиеваз профессордин тӀвар гана, 1994 йисуз — «Соросовский профессор».
1994 йисалай эгечӀна 1999 йисалди ДГУда илимдин патай проректор яз къвалахна.
2007 йисуз Санкт-Петербургдин гьукуматдин инженерно-экономикадин университет куьтягьна.
2008 йисуз РАН-дин «Нанотехнология и информационные технологии» патай член-корреспондент яз хкяна.
Политикадин дережа
1999 йисан декабрдиз Сафаралиев сифте сеферда депутат яз Гьукуматдин Думадиз хкяна. Илимдин комитетдин кьиле авай касдин куьмекчи хьана.
2000 йисан февралдиз ОПОД «Единство» исполкомдин членриз кьабулна.
2002 йисан декабрдиз «Единая Россия» партиядин списокдай Гьукуматдин думадиз депутат яз хкянава. Гьанлай кьлулухъ ГьД-дин депутат яз кӀвалахзава. Миллетрин патай комитетдин кьиле ава.
ЯхцӀурдалай гзаф законопроектар гьазурна.
Хзан
Сафаралиевар Хив райондин Цлахъ хуьряй я . ЧӀехи буба — Сафаралиев Гьажимет Алиметан хва — советски ва халкьдин иштиракчи. Гзаф активдикай кас тир. Революцияда, ахпа дяведа иштираквал авуна. Бандитрихъ галаз дяве тухвана.
Вичин вахтунда Ахцегь райондин, Агъул райондин исполкомрин кьиле акъвазнавай, гуьгъуьнлай Самурдин округдин исполкомдин кьиле акъвазна кӀвалахна.
1937 йисуз Гьажимет Сафаралиев дустагъда туна. 1939 йисан 20 сентябрдиз суд хьана, адаз 10 йис гана, чарар кхьиз ихтияр авачиз.
Буба — Керим, вичин бубадин гьуьрметдай «Сафаралиевский» совхоз тешкилатна. Нафтахъанвиле кӀвалхан. Адан диде — духтур тир.
Руш Диляра — экономикадин илимдин кандидат.
Руш Сабина — юридически илимдин кандидат.
Хва Керим — юридически илимдин кандидат.
Лезги Салигь
Лезги Салигь — XVII виш йисуз Вини Арагърин хуьре уьмуьр авур лезги шаир. Шаирди муьгьуббатдикай, уьмуьрдикай, вичин девирдикай хейлин эсерар теснифнава. Абурукай са бязибур чавни агакьнава.
Акушаяр
Акушаяр — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи макан Дагъустандин Акуша район ва Дахада райондин рагъэкъэчӀдай пад, хайи чӀал акуша чӀал я. Абурун вири санлай кьадар тахминан 42 000 кас я.
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
1881 йис
1881 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннисадлагьай йис) — чи эрадин 1881-лагьай йис. XIX виш йисан 81-лагьай йис я.
10 февраль
10 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 41-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 324 югъ ама (яргъи йисуз 325 югъ).
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1917
Кьведлагьай Кьиблепатан Америкадин чемпионат Уругвайдин меркез тир Монтевидео шегьерда тухвана. Ам КОНМЕБОЛ-ди садлагьай тешкилатнавай турнир я. Ам 1917-лагьай йисан 30-лагьай сентябрдилай 14-лагьай октябрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Уругвай — Чили, эхиримжиди: Уругвай — Аргентина.
Турнир группайрин дережадикай ибарат тир, ана кьуд командади иштираквал авуна, абур вири сад садахъ галаз садра къугъвана. Винел пад къачурдаз 2 очка гузвай тир, «садаз тушиз» патал — 1 очко, кумукьзвайбуруз — 0 очко. КӀвенкӀве авай кьве командадиз барабар очкояр хьайитӀа алава матч тайинарзвай тир.
Матчар
Паула Рамосдиз хьанвай травмадин гъиляй 24 декьикьадилай гуьгъуьниз Бразилиядин кӀватӀур вичин ибаратдик анжах 10 футболхъан кваз къугъвана.
89 декьикьада Бразилиядин варархъан Каземиродин Бартоломе Муньосди янвай пенальти кьунва.
Андияр
Андияр (анд. андал) — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата, Анди цӀиргъинин кьиблепатан хилерал алай хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Кьилдин бицӀи халкь ятӀани, гьеле совет береда гьукуматди андияр ва вири анди халкьар фад квадарун патал абур чӀехи авар халкьдин этник группа хьиз къейд авунай. Мектебра абуруз хайи чӀалан чкадал авар чӀал чирзавай.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1917
Матчар
70 декьикьада Уругвайдин варархъан Каэтано Сапоритидиз трамва хьана, ам никӀелай хутахна. Адан чка хуьдайди Мануэль Варелади кьунва.
Квайни-квай бомбардирар
4 гол
Андияр
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
Андияр Дагъустандин бицӀи халкьарикай сад я. Абур Дагъустандин Ботлих райондин: Анди, Ашали, Гагатли, Гунха, Джугут, Зило, Кванхидатли, Мехетури, Муни, Риквани, Хандо, Цибилта, Чанко, Шивор хуьрера; Хасавюрт райондин: ЦӀийи Гагатли ва Андийский посёлокда; Бабаюрт райондин: Бутуш хуьре ва маса халкьарихъ галаз акахьна Кизилюрт, Бабаюрт, ЦӀийилак, Кизляр ва Тарумовка районрин хуьрера уьмуьр ийизвайди я.
Аштыяр
Аштыяр — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи чӀал ашты чӀал я.
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1917
Квайни-квай бомбардирар
3 гол
1880 йис
1880 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъадлагьай йис) — чи эрадин 1880-лагьай йис. XIX виш йисан 80-лагьай йис я.
Губденар
Губденар — дарги халкьарикай сад. Губден, Гурбуки, Кадыркент, Шамшагар, Джанга ва Манас хуьрера уьмуьр тухузва. Абурун хайи чӀал губден чӀал я.
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1917
Квайни-квай бомбардирар
2 гол
Корсаково район (Орёл вилаят)
Корсаково район (Корсаковский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
11 февраль
11 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 42-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 323 югъ ама (яргъи йисуз 324 югъ).
Корсаково район (Орёл вилаят)
Майдан — 684 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Корсаково.
География
Районди Орёл вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Андияр
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
1897 йисан малуматрив кьурвал Тифлис губернияда 34 130 анди авай. 1926 йисан малуматриз килигна СССР-да 7 840 андиди уьмуьр ийизвай. Гуьгъуьнин йисара агьалияр сиягьриз къачунра андияр кьилдин халкь хьиз ваъ, аваррин умуми кьадардик кутазвай. Дагъустандин сувун районриз кьиле тухвай эспедицияррин докладри ва илимдин архиври гайи тахминан малуматриз килигна 1958 йисуз андийрин кьадар 8 агъзур кас тир, 1967 йисуз и къимет 8-9 агъзур касдив агакьнай. 2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла чеб анди халкьдин векилар хьиз 21 808 касди къалурнай, амма абур авар халкьдин умуми кьадардик кутунай. Абурукай 21 270 кас Дагъустанда уьмуьр ийизвай. 2010 йисан малуматри уьлкведа 11 789 анди къейд авунай.
Урусатдин Илимрин Академиядин алим тир С. А. Лугуева тестикьарзава хьи, виш йисаралди къунши чӀехи авар халкьдин таъсирдик квай андийри чпин милли махсусвал квадарзава ва къвез-къвез авар халкьдихъ галаз акахьна сад жезва. Гила абурун жегьил несилрин чӀехи пайди чеб аварар хьиз кьатӀузва. Гьавиляй андийрин гьакъикъи кьадар малум туш, амма са бязи малуматрикай абурун кьадар 30 000-дилай пара тирди чир жезва.
Тарих
Анди халкьдин ва «Андиу» уьлкведин тӀвар сифте яз чи. э. вилик IX виш ийисуз ассириядин царь II Саргона вичин пак тир кхьинра кьунвайди гьисабзава. Ада кхьенай хьи: «За андийрин уьлкве тир Телусина дяведалди къачуна ва анай 4200 кас ва абурун мал-лапагар есир кьуна.». Саргона тӀвар кьунвай андияр дагъустандин андийриз талукь тирни тахьайтӀа ваъ, чӀехи академикар Г. М. Меликишвилиди ва Играр Алиева абур сад-садав гутуна килигнай. Чи эрадин сифте кьилериз талукь тир тарихдин чарара грекви тарихдар Страбона ва римви кхьираг Плиний ЧӀехида андийрин тӀвар «анияр» - «андакар» хьиз кьунай.
Исятда Дагъустандин рагъэкъечӀдай пата авай хуьрерин тӀварариз килигайтӀа, вилик девирра андияр гзаф гегьенш чилерал уьмуьр авурди малум жезва. Мисал патал, Мехельта (Мелъелт1а), Аргвани (Аргъвани), Шабадух (Щаб- духъ), Ичичали (ИчичӀали), Инхо, Игали (Игьали), Тлянтляри (Лъанлъари), Чирката (ЧӀиркъатӀа), Бетли (Бекьиль), Унцукуль (Онсо-коло) ва маса авар хуьрерин ва чӀурарин чкайрин тӀварар анди чӀалакай туькӀуьр хьайи топонимар я. Гила гьа хуьрера авай аварар, вахтунин къене ассимиляция хьана аварриз элкъвенай андияр я.
Урусатдин этнограф И. Г. Гербера гайи малуматра андияр «таулияр» тӀварцӀелди къалурнай ва абурукай агъадихъ галайвал кхьенай: «Йисан къене живери кьунвай къванцин сувара, гуржийрин, аваррин, лезгийрин ва дагъустанвийрин арада уьмуьр йизвай халкь».
Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганда андияр лезги халкьарикай сад тирди ва андийрин чилер Лезгистандик квай тирди лугьузва ref>.
22.12.2002 тарихда Андийрин Милли Советди Гьукуматдин Думадиз ва Урусатдин Федерациядин Советдиз чин къачуна агъадихъ галай чар ракъурнай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачудайла 30 агъзурдилай пара андийри чеб анди миллетдиз талукь тир векилар хьиз къейд авунай. XX виш йисан 40-й йисара муькуь бицӀи халкьарни хьиз андиярни сиягьриз «авар» тӀварцӀелди акатнай. Идан нетижада зур виш йисан къене социални-экономикадин ва культурадинни-тарихдин жигьетрай анди халкь гзаф кьулухъ амукьнава. Чи халкьдихъ 2500 йисалай пара яшар авай девлетлу тарих гала. Чаз кӀандай хьи, анди халкьдин тарих са бязи алимрин азад фикирар хьиз ваъ, Дагъустадин тарихдин асул чӀук хьиз гьукуматдин дережада гьисабрай. Политикада разивилер ва компромиссар хьана кӀанзавайди чна гъавурда акьазва, амма гьа чӀавуз вири халкьдин марагъриз ва гьахъдиз кӀур гун виже къвезвайди туш. Андийри кӀватӀидаказ уьмуьр ийизвай районрин гьукуматдин органра ва чкадин идарайра гьалар гьихьтинбур я? Магьачкъалада 3 — 3,5 агъзур кьван анди халкьдин векилди уьмуьр ийизва, амма шегьердин гьукуматдин ва муниципалитетдин структурайра вирини-вири 3-4 андиди векилвал ийизва. Кизилюрт районда 5 — 5,5 агъзур кас анди авайтӀани, районда кардик квай структурайрин санани анди векил авач. Хасавюрт районда андийрин гьалар виридалайни усалбур я. Районда 12 агъзурдалай виниз андияр ава. Мисал патал, Аксай хуьре 2,5 агъзур анди авайтӀани (им вири хуьруьн агьалидин 30 % я), хуьре авай 24 чара-чара организациярикай анжах са почтунин идарада са анди кӀвалахзава. Ва икӀ маса. Чна теклифзава хьи, Ботлих район пайна ана кьилдин Анди район арадал гъин, гьакӀни Хасавюрт ва Кизилюрт районра чи халкьдин культурадин милли автономия туькӀуьрун. Проблемадин и рекьелди гьял авуни саданни ихтиярар чуькьуьзвач, аксина анди халкьдиз гьукуматди чпиз къалурзавай къайгъу аквада, културадинни-тарихдин агъузвал вини дережайриз хкажиз куьмек жеда ва маса халкьар хьиз дагъустандин вири ихтиярар авай халкьарин жергедик экъечӀда. ''
ЧӀал
Андияр нах-дагъустандин чӀалариз талукь тир анди чӀаларин хилек квай анди чӀалал рахазва. ЧӀал кьве нугъатдиз пай хьана: вини анди нугъат ва агъа анди нугъат. Андийриз чпин хайи чалалай гъейри гьакӀни авар, урус ва са кьадар чечен чӀалар чизва. Кхьинар кирилл графикадалди ийизва.
Дин
Диндал гьалтайла андияр суни мусурманар я.
1882 йис
1882 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникьведлагьай йис) — чи эрадин 1882-лагьай йис. XIX виш йисан 82-лагьай йис я.
Гьапшимаяр
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
12 февраль
12 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 43-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 322 югъ ама (яргъи йисуз 324 югъ).
Мирземугьаммадхъишлах
Мирземугьаммадхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Гымылхъишлах муниципалитетдик акатзава.
Бабаханрин Майрудин Бабаханан хва
Бабаханрин Майрудин Бабаханан хва (1958 йисан 20 октябрдиз, Пиперхуьр, СтӀал Сулейманан район) — лезги халкьдин шаирни писател, Урусатдин писателрин союздин член, Дагъустандин халкьдин шаир, Дагъустан Республикадин лайихлу муаллим я.
СтӀал Сулейманан райондин администрациядин культурадин хилен кьил я.
Уьмуьрдин кьиса
1958-йисан 20 октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Пиперхуьре дидедиз хьана. Мегьарамдхуьруьн райондин Тагьирхуьруьн школа кӀелна куьтягьна.
Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетда кӀелна. Гьа йисара шиирар кхьиз гатӀумна. Университет кӀелна куьтягьайла сифте муаллим яз, ахпа директор яз Хив райондин АрхитӀрин юкьван школада кӀвалахна.
Са шумуд шииррин кӀватӀал акъудна. Дагъустандин комсомолдин пишкеш къачур кас я. Критикри ва шиирар кӀелзавайбуру ам виридлайни зигьин авай лезги шаир яз гьисабзавай. Бабаханов виридаз кьетӀен чӀехи лезги чӀалан ахтармишдайди хьиз чизва. Эхиримжи йисара ада прозани кхьизва.
Кьилевай тема адан эсеррин-кӀвалахар, фикирар ва гьиссар адахъ галаз са вахтунда яшамиш жезвай инсанрин, чӀехи кӀанивал, рикӀе авай мурадар ва еке умудар. Адан шиирра ва шиирал кхьенвай романда чаз аквазва дуьзвал, намусвал, зегьметдал рикӀ алайвал ва еке талант.
2003 йисалай гатӀумна Урусатдин писателрин кӀватӀалдин член я.
2004 йисуз Дагъустандин Госсоветдин кьилеавада вичин гъиляй сят пишкешна.
60 йис хьайила Дагъустандин Расул Гьамзатован тӀварцӀихъ галай ктабханада Бабаханован ктабрин ахъа хьана выставка.
2018 йисан 25 декабрдиз Дагъустандин Республикадин кьиле авай Владимир Васильева Майрудин Бабахановаз Дагъустандин Халкьдин шаир тӀвар гана къарар кхьена.
1883 йис
1883 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннипудлагьай йис) — чи эрадин 1883-лагьай йис. XIX виш йисан 83-лагьай йис я.
13 февраль
13 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 44-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 321 югъ ама (яргъи йисуз 322 югъ).
Муирияр
Муирияр — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи чӀал муири чӀал я.
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
Турин
Турин (итал. Torino, пьем. Turin) — Италиядин кефердинни - рагъакӀидай пата авай, Пьемонт региондин ва сад хьтин тӀвар алай провинциядин кьилин шегьер я. ЧӀехивилел гьалтайла, Италиядин Рим, Милан ва Неаполь шегьеррилай кьулухъ кьудлагьай шегьер я.
Шегьер, Пак Ягья Крестительдин (итал. San Giovanni Battista) лувак алайди я. Шегьердин сувар — 24 кьамугдиз (июнь) кьиле тухузвайди я.
Сирхияр
Сирхияр — дарги халкьарикай сад. Абурун хайи чӀал сирхи чӀал я.
Советрин береда умуми дарги этносдик кутунвайди я.
SEO
SEO (search engine optimization) — Интернетда герек авай малумдихъ къекъведайла жуван сайт жедай кьван вине чкада акъат авун патал ийизавай крар я. А крар сайтдин вичин къенени къеце патани ийизавайди я. Гьикьван вине сайт хьайитӀа, гьа кьадар пара герек авай уртахар адал къекъведай системайрай элячӀда. Къекъуьнин оптимизацидин къуватлувал гьисабзавайла яз герек авай са уртахдин къимет фикирда кьазвайди я, герек авай чкайрал сайт акъуддай чӀавни сайтдин конверсия гваз.
Авазва пара идараяр, SEO авуналди бизнес туькӀуьрнавай. 1990 йисарин эхирдилай эгечӀна абур Россиядин Интернетдани гегьеншар жезва. Пулунихъ абуру чпин клиентрин сайтар къекъведай системайрин жавабра жезвай кьван вине чкадал акъудзава.
Эстониядин шегьерар
Къенин йукъуз Эстонияда 47 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва. Агъадихъ ганвай таблицада шегьердин тӀвар, шегьеррин статус мус къачунватӀа, агьалийрин кьадар (1979, 1989, 2000, 2006 йисарра) ва гьамишан агьалийрин кьадар (2012, 2013 йисарра), гьакӀни шегьер акатзавай мааконд (уезд) къалурнава.
Нугъай район (Дагъустан)
Нугъай район (Ногайский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район. Республикадин виридалайни чӀехи район.
Администрациядин юкь — Терекли-Мектеб хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кефердинни-рагъакӀидай пата ала. РагъэкъечӀдай патай Тарум райондихъ галаз, кефер патай Калмыкиядихъ галаз, рагъакӀидай патай Ставрополдин крайдихъ галаз ва кьибле патайни Чечнядихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 9000 км² я. Майдандиз килигна им республикадин виридалайни чӀехи район я.
Агьалияр
Йисариз килигна Нугъай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Нугъай райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 17 хуьр акатзава.
Нугъай райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Тогодин шегьерар
Тогодин шегьеррин сиягь:
Абдулагьрин Мугьаммад Имранан хва
Абдулагьрин Мугьаммад Имранан хва (1961 йисан 18 июндиз, Гамсутль, Гъуниб район) — Урусатдин гьукуматдин крархъан я.
Дагъустан Республикадин Гьакиматдин кьил тир (2010—2013).
Юриспруденциядин илимрин духтур я.
Уьмуьрдин рехъ
Мугьаммад Абдулаев 1961-лагьай йисан 18-лагьай июндиз Гамсутль хуьре дидедиз хьана. Вич авар я. Гъунибдин юкьван мектеб акьалтӀарна. Гуьгъуьнлай армияда къуллугъ авуна (1979—1981). В. И. Ленинан тӀварунихъ галай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна.
1987-1995-лагьай йисарин къене илимдинни муаллимвилин рекьяй кӀвалахна.
1998-2000-лагьай йисарин къене Урусатдин КъКрМ-дин Санкт-Петербургдин гьукуматдин университетда къанунрин ва гьукуматдин рекьяй кафедрадин профессор яз кӀвалахна.
2000-2002-лагьай йисарин къене Дагъустандин гьукуматдин университетдин халкьарин арада авай къанунрин рекьяй кафедрадин заведиш яз кӀвалахна.
УФ-дин Федерация Советдин халкьарин арада авай крарин рекьяй Комитетдин экспертдин советдик акатзавай тир.
2002-лагьай йисуз Маскавдиз куьч хьана. 2002—2004 — лагьай йисарин къене УФ-дин Федерациядин сенатордин куьмекхъан тир.
2004-2009-лагьай йисарин къене Гьукуматдин управлениедин университетда авай Институтда гьукуматдин управлениединни праводин кӀвалахзвай тир. Управление праводив таъминрунин рекьяй кафедрадин заведиш тир.
2009-лагьай йисуз ДР-дин кьилин советникдин чкадал тайинарна.
2009-лагьай йисан 27-октябрдиз Мугьаммад Абдулаев Гьакиматдин кьилин эвездин чкадал тайинарна.
2009-лагьай йисан 19-лагьай декабрдиз единороссри УФ-дин Президентдиз ганвай Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал претендентрин сиягьдик Мугьамад Абдулаевни кутуна.
2010-йисан 20-лагьай февралдиз ДР-дин цӀийи президент Мугьаммадсалам Мугьаммадова республикадин Гьакиматдин кьилин чкадал Абдулаев тайинарна. Вичин къуллугъ ада 2013-лагьай йисан 30-лагьай январдал кьван кьазвай тир.
2013-лагьай йисуз Мугьаммад Абдулаев Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университетдин ректордин везифаяр бегьемардайдан чкадал тайинарна.
2017-лагьай йисан сентябрдиз ам вичин къуллугъдай экъечӀна.
Хзан
Адаз пабни кьве аял ава.
1885 йис
1885 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннивадлагьай йис) — чи эрадин 1885-лагьай йис. XIX виш йисан 85-лагьай йис я.
15 февраль
15 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 46-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 319 югъ ама (яргъи йисуз 320 югъ).
14 февраль
14 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 45-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 320 югъ ама (яргъи йисуз 321 югъ).
Мексикадин шегьерар
Им 2009-лагьай йисан малуматрив кьурвал виридалайни чӀехи Мексикадин шегьерар (агъашегьерар квачиз) къалурзавай сиягь я.
1886 йис
1886 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанниругудлагьай йис) — чи эрадин 1886-лагьай йис. XIX виш йисан 86-лагьай йис я.
Моллабуьргьанлы
Моллабуьргьанлы — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Моллабуьргьанлы хуьр, Машиуба ва Чухуруба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 927 касди туькӀуьрзава.
16 февраль
16 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 47-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 318 югъ ама (яргъи йисуз 319 югъ).
1887 йис
1887 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннииридлагьай йис) — чи эрадин 1887-лагьай йис. XIX виш йисан 87-лагьай йис я.
Архангельск вилаятдин шегьерар
Архангельск вилаятдик акатзавай шегьеррин ва шегьервилин посёлокрин сиягь:
1888 йис
1888 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъаннимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1888-лагьай йис. XIX виш йисан 88-лагьай йис я.
Красная Заря район
Красная Заря район (Краснозоренский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 650 км². Агьалияр — кас.
17 февраль
17 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 48-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 317 югъ ама (яргъи йисуз 318 югъ).
Красная Заря район
География
Районди Орёл вилаятдин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Муьзефферуба
Муьзефферуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Муьшкуьр муниципалитетдик акатзава.
18 февраль
18 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 49-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 316 югъ ама (яргъи йисуз 317 югъ).
Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва
Абасрин Керимхан Саидагьмедан хва (1959 йисан 9 мартдиз, Къара Куьре, Докъузпара район) — Дагъустандин гьукуматдин крархъан я.
Уьмуьрдин рехъ
Керимхан Абасов 1959-лагьай йисан 9-лагьай мартдиз Докъузпара райондин Каракюре хуьре дидедиз хьана. Лезги я.
1983-лагьай йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин экономикадин факультет акьалтӀарна.
1983—1986 — лагьай йисарин къене Дербентда авай «Электросигнал» заводдин кӀвалахдин хилен инженер-экономист яз кӀвалахна, гуьгъуьнлай и заводдин № 17 ва № 1 цехрин кьиле акъвазавай тир.
1986 — 1988-лагьай йисарин къена ада Ахцегьда авай «Электросигнал» заводдин филиалдин директорвиле кӀвалахна.
1988-лагьай йисуз ам Каракюре хуьре авай «60 лет Октября» совхоздин директор яз хкяна.
1995-лагьай гуьгъуьниз ам Докъузпара районда авай федерал казначействодин хилен регьбер тир.
2001-лагьай йисан апрел вацралай гуьгъуьниз ам Докъузпара райондин администрациядин кьиле акъвазвай тир.
2005-лагьай йисалай гуьгъуьниз ада Докъузпара райондин кьил тир.
2008-лагьай йисуз ада Урусатдин Президентдихъ галай гьукуматдин къуллугъдин академия акьалтӀарна (гила - Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай халкьдин майишатдин ва гьукуматдин къуллугъдин академия).
2017-лагьай йисан 6-лагьай июлдиз ДР-дин кьил Рамазан Абдулатипова вичин къарардалди Абасов ДР-дин хуьруьн майишатдин ва продовольствиедин рекьяй министрдин чкадал тайинарна.
Экономикадин илимрин кандидат я.
Хзан
Адан стха Акимхан Абасов — Дагъустандин ЦӀаяр шегьерда авай Аграрный колледждин директор, виликра Дагъустанда авай Федерал Казначействодин управлениядин система кӀвалахна.
Керимхан Абасов УФ-дин Федерациядин Советдин сенатор тир Сулейман Керимован мукьвади я. 2017-лагьай йисуз ам «Анжи» ФК-дин директоррин советдик экечӀна.
1889 йис
1889 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1889-лагьай йис. XIX виш йисан 89-лагьай йис я.
1890 йис
1890 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1890-лагьай йис. XIX виш йисан 90-лагьай йис я.
Барселона
Барселона — Испаниядин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай шегьер я. Каталония тӀвар алай автономия авай областьдинни провинциядин кьилин шегьер. Франциядин сергьятдикай вишни къад километрдин арадал Средиземный гьуьлуьн кьерехдал алай Порт. Испаниядин виридалайни чӀехи алишверишдинни промышленостдин юкь. Европадин виридалайни чӀехи дережа авай туристдин чкайрикай сад я.
География
Барселонада 1,615 млн кас яшамишзава. Ин лишандихъай ам Испаниядин кьведлагьай шегьер я, Мадриддин гуьгъуьнал; Европадин союздинни чӀехивилел гьалтайла цӀудлагьайди я. Шегьердин арайра 3,186 млн.кас яшамизава, Барселона тӀвар алай провинциядани — 5,348 млн.кас.
Стха-шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
1891 йис
1891 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀусадлагьай йис) — чи эрадин 1891-лагьай йис. XIX виш йисан 91-лагьай йис я.
Эритреядин шегьерар
Им Эритреядин шегьеррин сиягь я. Адак уьлкведа авай вири 5000-далай пара кас авай яшамишзавай чкаяр кутунва. Шегьерар агьалийрин кьадардиз килигна сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал
Октябрдин революция
Октябрдин инкъилаб, Октябрдин революция — 1917 йисан 25 октябрдиз (7 ноябрдиз) Урусатда хьайи инкъилаб. Адан къаст гьукуматда авай капитализмдин низамар чӀурна гьукуматни жемият социализмдин рекьяй тухун тир. XX виш йисуз Урусатда хьайи политикадин виридалайни чӀехи метлеб авай вакъиайрикай сад я. Инкъилабдихъ галаз санал Урусатда къенепатан дявеяр эгечӀна, Вахтуналди тайин хьанвай регьбервал къуватдикай хкудна, гьукумат цӀийи регьбервилин гъиле гьатна, чӀехи пай большевикар квай.
Себебар
Октябрдин инкъилабдихъ пара себебар авай. Тариххъанари абурун арада са шумуд концепцияр эцигзава. Абурукай виридалайни пара мана авайбур хкуд ийиз лагьайтӀа жеда гугъуьнин манайрикай:
20 февраль
20 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 51-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 314 югъ ама (яргъи йисуз 315 югъ).
Кубачияр
Кубачияр  — Дагъустандин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин дарги халкьарин хзандик акатзава. Советрин береда абур умуми дарги этносдик кутунвайди я.
Кубачийрин хайи диге Дахада райондин Кубачи хуьр я. Чпин тӀварни гьа хуьруьхъ галкӀанва. Кубачи хуьрелай гъейри, кубачияр Дагъустандин Магьачкъала, Избербаш ва муькуь ихьтин чӀехи шегьеррани гьалтзава.
Кромы район
Кромы район (Кромской район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Кубачияр
Кубачияр, дарги чӀаларин группадик акатзавай кубачи чӀалалди рахазва. ТӀимил пайдиз литературадин дарги чӀалан чирвилер ава.
Кромы район
Майдан — 969 км². Агьалияр — кас.
Кубачияр
Кубачийри чпи чеб дарги этносдиз талукьарзавач ва чеб кьилдин чара халкь тирди лугьузва.
Кромы район
Административ юкь — Кромы.
Кубачияр
Диндал гьалтайла суни-мусурманар я.
Кромы район
География
Районди Орёл вилаятдин юкьванпата чка кьунва.
Кубачияр
Тарих
Дагъустандин тарихда кубачи халкь XI виш йисалай малум я. Абурун сифте тӀвар, фарс чӀалалди "кьеркьер ийизвайбур" мана гузвай зирихгеранар тир (Зирих (кьеркь) + геран (ийизвайбур)), XV виш йисуз абурун тӀвар туьрк гаф тир Кубачи хьанай. Кубачи гафни туьрк чӀалалди "кьеркьер ийизвайбур" лагьай чӀал я.
Идан патахъай этнограф Б. Н. Заходера агъадихъ галайвал кхьизва: ''«Къайтагърин къуншидал алай халкь, зарахгаран тӀвар алай халкь тир. Абур кьеркьер, гапурар, турар ва муькуь дяведин алатар расзавай вири Дагъустандиз машгьур устӀарар тир. И кеспиятдин юкь Кубачи (чпин чӀалал Урбуг) хуьр тир.»''
V–X виш йисара Кубачи Зирихгерандин кьилин шегьер тир. Зирихгеран Дагъустандин виридалайни дегь гьукуматрикай сад тир, ва Кеферпатан Къавкъаздин политикадин уьмуьрда кьетӀен метлеб авай.