cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жалилов Мердали Абдулазизан хва
Жалилов Мердали Абдулазизан хва, лакӀаб Мерд Али — тӀвар-ван авай лезги шаир, кхираг, журналист ва публицист.
1943 йисан 25 майдиз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университет яру дипломдалди куьтягьна. Гзаф йисара милли мектебра муаллимвиле, Дагъустандин педагогикадин институтда илимдин къуллугъчивиле кӀвалахна. 1985 йисалай «Лезги газетдин» отделдин редактор я.
М. Жалилов цӀудралди цӀай квай очеркрин, шиирин ва поэмайрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Фу", "Рекье", "Къенин югъ" ва мсб.) автор я. 1992 йисуз ам Дагъустандин журналистрин союздин «Къизилдин цӀакул» премиядиз ва дипломдиз лайихлу хьанай. Са йисалай адаз «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар« тӀвар гана.
Гейчай район
Гейчай район (Göyçay rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 736 км². Агьалияр — 120 531 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 163,76 кас/км².
Административ юкь — Гейчай я.
Тарих
Бязи тарихдин малуматралди, райондин сифте агьалияр Къарамандин беклярбеквилин агьалияр хьана, абур Туьркиядай XV-лагьай виш йисуз куьч хьана. XVIII—XIX-лагьай виш йисариз иниз Шемахада хьанвай залзаладин гъиляй зиян галукьнавайбур акъудна. 1867-лагьай йисуз Урусатдин империяда хьанвай административ реформатив сергьятдин къене Баку губерниядик кваз Геокчай уезд туькӀуьрна. 1916-лагьай йисуз Геокчай поселкадиз шегьердиз статус гана. 1930-лагьай йисуз Геокчай район туькӀуьрна.
1991-лагьай йисан 11 августдиз административ юкьваз Гейчай тӀвар эцигна, гьавиляй райондин тӀварни дегиш хьана.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Кьвепеле райондихъ ва Исмаилли райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Куьрдамир райондихъ, кьибледин патахъ Зердаб райондихъ, рагъакӀидай патахъ Агъдаш райондихъ галаз сергьятдал ала.
Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 40 км, кефердин патай кьибледин патаз — 25 км я.
Районди Ширвандин кьулувилин кефердин пата, ЧӀехи Къавкъаздин суварин кӀане чка кьунва. Район кьве геологиядин паюниз чара жезва — суван ва арандин. Гейчай райондин климат кьурагь юкьван гьалдин чими зуркъумлухдиз ва кьурагь субтропикринз талукь я. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 400—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Гейча вацӀ ва Юхари Ширван канал авахьзава.
Геокчай район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва яхцӀур хуьр кваз.
Агьалияр
Йисариз килигна Гёйчай райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Мазали Али
Ам Самур магьалдин Мацарин хуьре 1850 йисуз дидедиз хьана. Ада кӀел-кхьин хуьруьн медресада чирна. Вичихъ дерин кьатӀунар ва хци зигьин авай гададивай кӀелун давамариз хьанач. Ада чубанвал ва лежбервал ийиз хизан хуьзвай. Манияр туькӀуьрун, саз ва кфил ягъун Алидин рикӀ алай кар тир. Шаирдин зегьметхъанрин дерди-бала ахъайзавай чӀалари ва ширин ванци адан тӀвар халкьдин арада машгьурна. Хуьруьн уьмьурдин дар шартӀар ва гьахъсузвилер эхиз тахьай Али Азербайжан патаз Хьилерин хуьруьз куьч хьана. Шаирдин «Ватан» ва «Жегьилриз тавакъу», «Жемятдиз» эсеррай аквазвайвал, инани адаз са экв аквазвач. Кесибар гьина хьайитӀани, абурун кьадар-кьисмет сад тир. Мазали Али 1890 йисуз рагьметдиз фена.Адан 40 йис тир.
Новосиль район
Новосиль район (Новосильский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 767 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Новосиль.
География
Районди Орёл вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Гуьнешли
Гуьнешли — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай, Набран муниципалетдик акатзавай хуьр.
Малла Агьмед
Малла Агьмед, гьакӀни Малла Агьмед ал-Аварани — XVIII виш йисуз Къуба пата уьмуьр авур лезги алим, диндар ва шаир. Малла Агьмед Къуба магьалди Аваран хуьре дидедиз хьанай.
Машгьур чӀалан алим, профессор Ражидин Гьайдарова Магьачкъалада басма авур «Гафарикай къейдер» ктабда гьатай Малла Агьмедан «Чир жеди» тӀвар алай шиирдай аквазвайвал, Лезги Агьмедни Малла Агьмед са девирда уьмуьр авунва. Сад Вурвай я, муькуьди Аваран хуьряй. Малла Агьмеда Лезги Агьмедаз устад лугьузва. Абур чирхчирар тир. Мумкин я Малла Агьмед Лезги Агьмедалай жегьил хьунухь.
Исмаил Ярагъвиди гъилин хатӀариз ганвай баянрай аквазвайвал, Малла Агьмед гьам диндин, гьамни тӀебиатдин илимрихъ галаз машгъул жезвай ва ам са шумуд ктабдин автор тир. Са бязи ктабар синтаксисдиз ва диндин дибриз талукьарнавайбур я. Гъилин хатӀара алимдин гьакъиндай умуми малумат ганва ва адан ктабрин тӀварар къалурнавач. Малла Агьмедаз араб, фарс ва туьрк чӀалар хъсандиз чизвай ва чка атунивай а чӀаларални эсерар кхьизвай. Къейдерай малум жезвайвал, алим Къуба магьалдин лезги Аваран хуьряй тир.
Машгьур дагъустанви алим, «Нузгьат ал-азгьан фи таражим уламайи Дагъустан» ктабдин автор Назир ад-Дургелиди вичин къейдера чи алимдин тӀвар «Малла Агьмед Аварани» хьиз къалурнава. Адан ктаб Дагъустандин Тарихдин, ЧӀалан ва Литературадин Институтдин архивда хуьзва. Ктаб шартӀуналди кьве чкадал пайнава. Сад лагьай пай «Баб ал-Абваб-Дербент шегьер ва адан алимар» я. Кьвед лагьай паюниз «Имам Шамилан девирдин алимар» тӀвар ганва. Ктабда 220 очерк гьатнава. Гьа­йиф хьи, ина Малла Агьмедакай кьилди очерк авач. Авторди ихьтин очеркар гзафни-гзаф Дагъустандай тир алимрикай кхьенва. Абурун тӀварарай и ксар дидедиз хьайи хуьрер чир жезва. Гьар гьикӀ ятӀани, гьам Исмаил Ярагъвидин, гьамни Назир ад-Дургелидин кхьинрай аквазвайвал, Малла Агьмед Шамилан девирда уьмуьрнай ва ам кьетӀен жуьредин алакьунар авай зурба алим тир. Шейх Мегьамед Ярагъвидихъ галаз таниш хьайи ва адан женгинин юлдашдиз элкъвей Малла Агьмед и рекьиз дуьшуьшдай экъечӀнай. Ам Имам Къазимегьамедахъ галазни дуьшуьшдай таниш хьанай.
Гергебиль
География
Хуьр Гергебиль райондин юкьван пата, Къазикъумух Койсу вацӀал, Магьачкъаладилай 106 км яргъал ала.
Тарих
1842 йисуз урус генерал Фезиди хуьре дяведин кӀеле туькӀуьрнай. Гьа кӀеле 1843 йисан зулуз имам Шамилан регьебервилик квай сувавийри кьунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гергебиль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 5 391 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ингилисар
Англишар (English people) — асул гьисабдалди Англияда уьмуьр ийизвай миллет.
Пи (число)
\pi~ («пи» хьиз лугьуда) — элкъвей цӀарцӀин яргъивалин адан диаметрдиз гекъигун къалурзавай математикадин константа я. Грек алфавитдин «пи» гьарфуналди лишан жезва. ЦӀуру (куьгьне) тӀвар — лудольфдин число я.
\pi числодин формулаяр
\pi числодин пара формулаяр малум я :
Севан
Сева́н - Арменияда авай 1900 метр кьакьан чкадал алай вир, Кавказдин виридалайни чӀехи вир я.
Пруссия
Пруссия — Кьулан Европада 1525—1947 йисара авай вилаятни гьукумат.
Сифтени сифте, Пруссия туькӀуьр хьайи чкадал (къенин Урусатдин Калининград област) пруссар халкь авай. Гьабурун чилел тевтонар атайла кьулухъ, къвез-къведайдивай анал немцар пара жез хьана. Гьа немцари Тевтон орден тӀвар алай гьукумат туькӀуьрна. 1525-лагьай йисуз а Орден Пруссия герцогвалдиз элкъвена. Гьа чӀавунилай кьулухъ эгечӀзавайди я немцарин халкьдин тарихвилин гьукуматрикай виридалайни къуват авайбурукай садан уьмуьр — Пруссиядин.
Тарихдин чӀавар
1525 й. Альбрехт Бранденбургвиди Тевтон ордендик квай чилериз секуляризаци авурла гьадакай цӀийи гьукумат хьана — Пруссия герцогвал. Вични ам Польшадин вассал тир. 1578 йисуз Пруссия Гьогьенцоллернар династиядай регентри кьиле тухуз хьана. 1618 й. Пруссия Бранденбургдин курфюрст Иоанн Сигизмундан гъиле хьана. ЦӀийи гьукуматдин тӀвар Пруссия хьана. РагъакӀидай Пруссия Польшадин вассалрикай акъуд авун патал Курфюрствалди Шведрин-полякрин 1655—1661 й. дяведа пай кьуна. 1656 йисуз Лабиау шегьерда Карл Xда I Фридрихдихъ галаз договор ктӀуна, РагъакӀидай Пруссия Польшадикай гакъатзавай. 1657 йисузни Польшади вичини а кӀвалах кьабулна.
1701 й. Кёнигсбергда Фридрих Вильгельмдин хва, Бранденбургдин курфюрст III Фридрихдикай Пруссиядин кёнихь хьана I Фридрих тӀвар кьабулна. I Фридриха 1713 йисуз кьейила адан чкадал атана цӀийи кёнихь I Фридрих Вильгельм, Пачагь-солдат тӀвар къазанмиш авур. Гьадан девирдиз пруссиядин армия Европада авайбурукай виридалайни зурбади хьана. 1740—1786 йисара Пруссиядин кёнихь II Фридрих ЧӀехиди тир. Адан чӀавуз Пруссияди пара дявеяр тухузвай. Гьа 1740 йисуз ада эгечӀна Австриядихъ галаз дяве, адан провинция Силезия кьун патал. Дяведин эхирда ада гъалибвал кьуна Австриядивай а чил къакъудна Пруссиядик цӀийи провинция Силезия кутуна. 1756—1763 йисара Пруссия Ирид йисан дяведик квай, гьадани гъалибвал кьуна. Гьа чӀавунилай эгечӀна Пруссия Европадин чӀехи гьукуматрин цӀарцӀе гьатзава.
1786 йисуз II Фридрих кьейила, цӀийи кёнихь хьана адан хтулдикай — II Фридрих Вильгьельм. Адан чӀавуз Пруссия ажуз хьана, ЧӀехи Француз инкъилаб хьайила Пруссия Австриядихъ галаз Сифте Наполеоназакси коалициядин юкьв хьана. Ахпа Наполеона абур са шумуд сеферда катайла Пруссияди дяве акъвазарна 1795 йисуз Базельда договор ктӀуна. Кьве йис алатайла, 1797 йисуз ам кьена. ЦӀийи кёнихь адан хцикай хьана. III Фридрих Вильгьельм тӀвар кьабул авур. Гьамни пара ажуз пачагь хьана. 1806 йисуз ада Наполеоназ ультиматум гайила, 7 йикъалай Наполеон гьахьна Пруссиядиз. Йендани Ауэрштедтда Пруссиядин армия катайла адан кёнихьди договор ктӀуна 1807 йисуз Тильзитда. Гьа договорда Пруссиядикай пара чилер хкатнай. 1813 йисан январдиз а чилер Пруссияди кьулухъ къахчуна. Венадин конгрессда 1814—1815 Пруссияди вичин чилер (Рейндин Пруссия, Вестфалия, Познаньни Саксониядин пай) кьулухъ къахчуна.
Германиядин садвал туькӀуьрдай дявеяр
1848—1850 йисарани 1864 йиса Пруссияди Германиядин галкӀ галаз Даниядиз акси дяве тухузвай, Шлезвигни Гьольштейн герцогвалар къачун патал. Дяве куьтягь хьайила герцогвалар Пруссидинни Австриядин чилер хьиз малумарна. Астриядизни Пруссиядиз чпин гьукуматралди германрин чилер кӀватӀ ийиз кӀанзавайвили 1866 йисуз Австрий-Пруссиядин дяве хьана. Гьа дяве куьтягь хьайила Пруссияди гуьгъуьнин чилер вичиз кьуна: Гьанновер, Кургьессен, Нассау, Шлезвиг-Гьольштейна, Франкфурт-ам-Майн. И чилер вичин гьукуматдик кутурла Пруссиядин Рейндин провинцияр чӀехи патахъ галкӀурна. Ахпа туькӀуьрна цӀийи германрин галкӀ — Кефер патан германрин галкӀ 21 герман гьукумат кӀватӀ авур.
Гьак йикъалай Пруссиядин тарих садвилин Германиядин гьукуматда эгечӀзава
Кьушунар
I Фридрих Вильгьельм кёнигди туькӀуьрна лап пара къуват авай армия, Европа виридалайни кӀевиди хьайи. Гьа чӀавунилай эгечӀнавай Пруссиядин къуват авай армиядин тӀвар-ван хьана.
Ниязуба
Ниязуба, вилик Низовая, Михайловка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
1992 - й йисал кьван — Низовая хуьр Низовинский хуьруьн советдин юкь тир.
Усманрин империя
Усманрин империя (усм. دولت عالیه عثمانیه‎ — Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye) — I-й Къази Усманан регьбервилик квай тайифайри 1299 йисуз Анатолияда арадал гъайи гьукумат. 1453 йисуз Константинопольди усманриз рей гайидалай кьулухъ Усманрин гьукуматди дуьньядиз вич империя хьиз малумарнай. Им туьрк миллетдин ва гьукуматдин тарихда виридалайни зурба метлеб авай вакъиа гьисабзава, вучиз лагьайтӀа 1453 йисан гъалибвилелай гуьгъуьниз Усманрин Империяди Европада кӀеви чка кьунай ва чӀехи нуфусдин сагьиб хьанай.
I-й Сулеймана гьукум гьалай девир империя вичин там къуватда авай девирдиз аватнай. Адан чилерик Европадин, Азиядин ва Африкадин са пад акатнай. Усманрин Империяди 624 йисан уьмуьр гьалнай, 1299 йисалай — 1922 йисалди.
XVI—XVII виш йисуз Гьайбатлу Сулейманан гьукумдин береда Усманрин Империя дуьньядин виридалайни къуватлу, чӀехи, гзаф чӀалар ва халкьар авай девлетлу гьукуматрикай сад тир. Ам кефер пата авай Пак Рим Империядин сергьятрилай кьибле патавай Йемендал кьван ва рагъакӀидай пата авай Алжирдилай рагъэкъэчӀдай пата алай Каспи гьуьлуьн кьерералди экӀя хьанвай зурба чилерал гегьенш хьанвай. XVII виш йисуз империядин къене 32 вилаятар авай ва адакай пара кьадар гьукуматар аслу тир. Са кьадар геж усманри чпелай аслу гьукуматрин бязибур кьуна чпин гъилик кутунай, бязибурузни азадвал ганай. Империядин кьилин шегьер Константинополь тир (къенин Истамбул). Империяди вири Аравилин гьуьлуьн ятариз килигзавай. Ругуд виш йисан къене Европани РагъэкъечӀдай патан уьлквеяр сад-садахъ галаз алакъалу ийизвай гьалкъа — Усманрин Империя тир.
Турциядин ЧӀехи милли кӀватӀал кьиле тухвайдалай гуьгъуьниз, 1923 йисан 29 октябрьдиз терг авур империядин чкадал туьрквери Турция Республика малумарнай ва и республика Усманрин Империядин дуьз давам тир. 1924 йисуз Усманрин Халифат тамамдаказ терг авунай ва адан ихтиярар Турциядин ЧӀехи милли кӀватӀалдин гъилик фенай.
Бельгиядин шегьерар
Сиягьдик шегьеррин статус гвай Бельгиядин коммунар кутунва.
Тагьирбегов Ражаб Велиметан хва
1943 йисан 27 сентябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Цмур хуьре дидедиз хьана. Ада Кьасумхуьруьн ирид йисан мектеб, Магьачкъаладин зооветеринариядин техникум, Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Магьачкъаладин ктабханайра кӀвалахна. 1978 йисалай «Дагъустан» телерадиокомпанияда лезги гунугрин редакторвиле кӀвалахзава. Ам ДР-дин журналистрин союзди ганвай «Къизилдин цӀакул» премиядин сагьиб я.
Р. Тагьирбегован метлеблу очеркар, махар, кьисаяр ва гьикаяр фадлай газетринни журналрин чинриз акъатзава. Зари «Къацу аптека» (1997), «Эхиримжи аждагьан» (1998) ва «Хъуьруьн айиб туш хьи!»(2000) ктабрин автор я. УФ-дин журналистрин союздин член ва «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Орёл район (Орёл вилаят)
Орёл район (Орловский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 700 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Орёл.
География
Районди Орёл вилаятдин юкьванпата чка кьунва.
Мамеджафаров Мурсал Худавердидин хва
Мурсал Мамеджафаров Худавердидин хва, лакӀаб Мурсал Алпан (1938 йисан 10 декабрь, ДАССР, Ахцегь район, Смугъулар) — тӀвар-ван авай лезги зари, УФ-дин кхьирагрин союздин член.
Вичин шиирра зариди лезги чӀалаз ва хайи макандиз кьарувал, лезги халкьдин дегь ва девлетлу тарих, Алпандин девир къелемдиз гузва.
Уьмуьрдикай
Мурсал Мамеджафаров 1938 йисан 10 декабрь вацра Ахцегь райондин Смугъулар хуьре дидедиз хьанай. Ада юкьван мектеб ва Ленинграддин Технологияррин институт куьтягьна. Гзаф йисара Магьачкъаладин карханайра кӀвалахна. Мурсал Алпанан шиирар ва гьикаяяр XX виш йисан 60-й йисара чапдиз акъатиз эгечӀна. Ам "Чирагъ", "Елкен", "Ире" "Алпаб" ва «Бигер» кӀватӀалрин кирам я. Бязи эсеррар урус чӀалаз таржума авунва. Зари аслу тушир "Кьиблепатан гъед" газетдин редактор, УФ-дин кхьирагрин союздин член я.
Эсерар
2016 йисуз заридин «Дар югъ» ва «Гьайкал» тӀварар алай шииррин кӀватӀалар чапдай акъатнай.
Линц
Линц (ва бав. Linz) — Австриядин шегьер, Вини Австрия бундесланддин администрациядин юкь я. Гьукуматдин кефердинни-рагъакӀидай пата Дунай вацӀун къерехал ала.
Шегьердин майдан — 96 км² я, агьалияр — 198 агъ. кас (2015 йис) аваз, Австриядин пудлагьай шегьер я.
Тарих
Шегьердин бине римвийри империядин кеферпатан сергьятдал дегь келт хуьр тир Лентосдин чкадал ч.э.в 15 йисуз кутунай. А хуьруьн тӀвар римвийри Ленция хьиз масакӀа авунай. Сифте сеферда «Линц» хьиз адан тӀвар, 799 йисуз Австриядин виридалайни дегь Пак Мартинан клиса эцигайла кьунвай.
Геранбой район
Геранбой район (Goranboy rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 731 км². Агьалияр — 120 065 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,36 кас/км².
Административ юкь — Геранбой я.
Тарих
«Геранбой» топоним «Геран» (шегьердай тӀуз физвай вацӀ) ва «Бойагьмедли» (шегьердин виликан тӀвар) гафарилай атайди. «Герань-» префикс и хуьр гаь и районда авай маса са тӀвар алай хуьрерикай чириз жедайвал. Са арадилай «-агьмедли» эхир алатна аватна.
Геранбой район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна. 1938 йисан 8-лагьай сентябрдиз адал Кьасум-Исмайлов район тӀвар эцигна.
1991 йисан 7-лагьай февралдиз Кьасум-Исмайлов ва Шаумян районар сад авуна, абурукай Геранбой район туькӀуьрна, административ юкь яз Кьасум-Исмайлов тайинарна (вад йикъалай адал Геранбой тӀвар эцигна).
География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъэкъечӀдай патахъ Евлах райондихъ, кьибледин патахъ Тертер райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Келбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гейгел райондихъ ва кефердинни рагъакӀидай патахъ Самух райондихъ галаз сергьятдал. Кефердин патахъ адан къерехар Мингечаурдин водохранилищеди кьунва. Райондин къене республикадин статус гвай шегьер ава — анклав Нафталан.
Райондин кефердинни рагъэкъечӀдай пата арандин рельеф ава, кьиблединни рагъакӀидай пата — суван, кӀамар пара авай чка язва. Райондин территорияда дармандин нафтӀадин (нафтӀалан) мяден чкаяр ава, мад дуьньяда ам санани авай туш.
Районда юкьван гьалдин чими, кьарагь субтропикрин климат ава. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −1,5 ва −1 °С арада ава; июлдиз: 22 ва 26,5 °С арада ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 300—600 мм. Райондин территориядай тӀуз Кура вацӀун бассейндик акатзавай — Кюрокчай, Геран ва Корчай вацӀар авахьзава. ГьакӀни са шумуд водохранилище ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Геранбой райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Исмаилов Агъалар Аллагьвердидин хва
Исмаилов Агъалар Аллагьвердидин хва — лезги шаир ва кхьираг.
1945 йисан 30 мартдиз Ахцегь райондин Мацар хуьре дидедиз хьана. Мектеб куьтягьна, ада сифте хайи хуьруьн колхозда, ахпа гзаф йисара Магьачкъаладин эцигунрал кӀвалахна. Харусенятдал рикӀ алай жегьилди культпросветучилище куьтягьна, литературадин эсерар теснифунал машгъул хьана.
А. Исмаилован ширрар 1964 йисалай чапдиз акъатзава. Ам "Сифте муьгьуьббат"(1979), "Кимин къванер" (1985) ва "Йифиз кӀватӀай чиг" (1998) ктабрин автор я. Зари Лезги ва УФ-дин кхьирагрин садвалдин член я.
Гьамзатов Расул Гьамзатан хва
Расул Гьамзатан хва Гьамзатрин — шурайринни урусатдин зари, прозаик, таржумахъан, публицистни сиясатдин кардар я. Дагъустандин АССР-дин халкьдин шаир (1959). Социализмдин зегьметдин кьегьал, Ленинан ва Сталинан пуд лагьай дережадин премияйрин лауреат я. 1944 йисуз ам Вири Советрин Союздин коммунистрин партиядин большевикрин уртах хьанай.
Миллетдай авар я.
Уьмуьрдин рехъ
Гьамзатрин Расул 1923 йисан 8 сентябрдиз Хунзах райондин ЦӀада хуьре Дагъустандин халкьдин зари тир ЦӀадаса Гьамзатан (1877—1951) хзанда дидедиз хьана. Гъарани хуьруьн юкьван дережадин мектебда кӀелна. 1939 йисуз Аваррин педучилище акьалтӀарна. 1941-йисал кьван мектебра муаллимвиле кӀвалахзавай тир, ахпа — театрда режиссердин куьмекдар яз, газетрани радиодал журналиствиле. 1945 йисалай гатӀумна 1950 йисалди ада Москвада авай А. М. Горькийдин тӀварунихъ галай Эдебиатдин институтда кӀелна.
Ам Дагъустандин АШСР-дин Лап кьилин Шурадин депутат хьиз, Дагъустандин АШСР-дин Лап кьилин Шурадин Кьилин эвез хьиз, ШСРГ-дин депутат ва Президиумдин иштиракдар хьиз хкягъзанавайди я. Са шумуд цӀудйисан къене ам Дагъустандин, УШСФР-дин, ШСРГ-дин кхьирагрин съезддин делегат, Азиядинни Африкадин кхьирагрин садвилин бюродин уртах, ШСРГ-дин Ленинанни Гьукуматдин премийрай комитетдин уртах, Ислягьвал хуьнин Шурайрин комитетдин идарадин уртах, Азиядинни Африкадин халкьарин садвилин Шурайрин комитетдин уртах тир.
Гьажимурадов Мурад Къурбанмегьамедан хва
Гьажимурадов Мурад Къурбанмегьамедан хва, лакӀаб Марлен Каиди — урус чӀалал теснифзавай лезги шаир, кхьираг.
Гьамзатов Расул Гьамзатан хва
Уьмуьрдин рехъ
1973 йисуз Гьамзатрин Расула «Правда» газетдиз Солженицынакайни Сахаровакай шурайрин кхьирагрин кӀватӀалди кхьенвай чарчел къул чӀугуна.
Гьажимурадов Мурад Къурбанмегьамедан хва
1944 йисуз Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб ва Саратовдин политехнический институт куьтягьна. Гзаф йисара Урусатдин шегьерра инженер яз кӀвалахна. Бахтсуз дуьшуьшдик акатна, сагъламвал квахьна. М. Каиди цӀудралди гьикаяйрин ва повестрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Лацу къатир", "Шагьиран гел" ва мсб.) автор я. Кхьирагди вичин эсеррар урус чӀалал теснифзава, абур лезги чилихъ галаз алакъада ава.
Гьамзатов Расул Гьамзатан хва
Уьмуьрдин рехъ
Гьамзатрин Расул 2003 йисан 3 цӀехуьлдиз Москвада авай Юкьван клиникадин азарханада рагьметдиз фенва. Ам Тарки-Тау сувун кӀанив гвай Тарки хуьруьн цӀуру мусурманрин сурарал, вичин папан сурун патав кучудна.
ТуькӀуьрай эсерар
1932 йисуз Гьамзатрин Расула шиирар кхьиз эгечӀна, абур газетра акъудиз — 1937-лагьай йисуз, сифте чӀавуз абур «Суварин большевик» лугьудай республикадин аваррин газетда акъатзавай тир. Адан авар чӀалал кхьенвай садлагьай ктаб 1943 йисуз чапдай акъатна. ГьакӀни ада авар чӀалал классикадин ва алай аямдин урус эдебиат элкъуьрзавай, гьа гьисабдик, месэла, Пушкинан, Лермонтован, Маяковскийданни Есенинан эсерар квай.
Гьамзатан хва Расулан поэмаярни шиирар урус чӀалал пара шаирри элкъуьрна, гьа гьисабдик Илья Сельвинский, Сергей Городецкий, Семен Липкин, Яков Хелемский, Юлия Нейман, Роберт Рождественский, Андрей Вознесенский, Юнна Мориц, Шапи Казиев, Марина Ахмедова-Колюбакина, Сергей Соколкин.
Шаирни таржума ийидайди Наум Гребнева кьетӀен тӀвар-ван авай «Дурнаяр» тӀвар алай шиир урус чӀалал элкъуьрна. 1969-лагьай йисуз Марк Бернесан фикирдалди шиирдал макьам эцигна, адакай хьанвай мани ада вичи лагьана. Гьамзатрин Расулан эсерар Урусатдани дуьньяда авай са шумуд цӀуд чӀалал элкъуьрна.
Са кьадар Гьамзатрин Расулан шииррикайни гьакӀни манияр хьана, мисал патал, «Рагъ алай йикъар квахьнава». Шаирдихъ галаз пара композиторри кӀвалахзавай тир, гьабурун гьисабдик Дмитрий Кабалевский, Ян Френкель, Раймонд Паулс, Юрий Антонов, Александра Пахмутова квай тир. Адан шииррал эцигнавай манияр лагьанвайбурун арада Анна Герман, Галина Вишневская, Муслим Магомаев, Иосиф Кобзон, Валерий Леонтьев, София Ротару, Вахтанг Кикабидзе, Марк Бернес, Дмитрий Хворостовский авай тир.
Гьамзатрин Расула «Новый мир», «Дружба народов» журналрин, «Литературная газета», «Литературная Россия» газетрин, ва маса газетринни журналрин редколлегияда иштираквал ийизвай тир. 1951-лагьай йисалай гатӀумна вич рагьметдиз фидалди ам Дагъустандин кхьирагрин тешкилатдин кьиле акъвазнавай тир.
Хзан
Адаз паб ПатӀимат (2000 йисуз рагьметдиз фенва), пуд рушни кьуд хтул авай. Адан хтулрикай Амирханрин Шагьридин ва Магьачрин ТӀавусдин тӀвар-ван акъатна.
Адан буба 1951 йисуз, диде 1965 йисуз рагьметдиз фена.
Адан кьве чӀехи стха Дуьньядин кьведлагьай дяведин ягъунра кьена.
Адан гъвечӀи стха Гьамзатрин Гьажи — Урусатдин илимрин академиядин академик я.
Бактерияр
Къен
Бактерийрин чӀехи пай (актиномицетарни гъалан цианобактерияр къецяй) сакьефесдинбур я. Къефесрин формадай килигна абур элкъвейбур ава (коккар), лашхьтинбур (бациллаяр, клостридияр, тапунмонадаяр), хархазавайбур (вибрионар, спириллаяр, спирохетар), кьеривал — гъетерхьтинбур, тетраэдрхьтинбур, кубхьтинбур, C- дахьайтӀа O-хьтинбур. Формадиз ихьтин крар аслу я: вини патл ккун, узудай мумкинвал авай, хийир авай зтӀар недай.
Бактериярни инсан
Агъзур йисарадди инсанди некин цуру бактерияр ниси авун патал ишлемишзавай, йогурт, къатух, уксусни маса зтӀар. Исятда саягъар туькӀуьрнава, фитопатогенвилин бактерияр зерел тушир гербицидар хьиз ишлемишдай, энтомопатогенвилинбур — инсектицидрин чкадал. Виридалайни пара ишлемишзавайди Bacillus thuringiensis я, токсинар акъудзавай (Cry-токсинар). Бактерийрин инсектицидрилай къецяй, хуьруьн майишатда бактерийрин удобрениярни кардик кутазва. Инсанриз азарар гъизвай бактерияр бактериологивилин яракьар хьиз ишлемишзава; гьадалай къецяй, ахьтин яракьар хьиз бактерийрин токсинарни ишлемишзавайди.
Керимрин
Керимрин — фамилия я.
Ортауба
Ортауба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
ABBA
ABBA — швециядин зурба музыкадин (поп, диско, европоп, поп-рок, кьуьл музыка ва мас.) кӀеретӀ Стокгьольм шегьердай. Адан бине 1972-лагьай йисуз кутунва.
Адан ибаратдик Агнета Фельтског, Бьорн Ульвеус, Бенни Андерссон ва Анни-Фрид Лингстад квай тир.
Шоллар
Шоллар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалет ва хуьр. И муниципалитетдик Чахчахлу хуьр ва Шоллар вич акатзава.
Къумукъ чӀал
Туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандик акатзава. Адаз виридалайни мукьва чӀалар крым-татар, караим ва къарачай-балкъар чӀалар я. Урусатда къумукъ чӀалал 450–500 агъзурав агакьна агьалияр рахазва. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Къумукъ чӀал Дагъустандин ругуд «эдеби» чӀаларикай сад я. Къумукь чӀалал «Ёлдаш» газет акъатзава. ЧӀал гегьенш хьанва Дагъустандин юкьван районра, са кьадар Чечнядин кефер патара ва Кеферпатан Осетиядин Моздок районда.
Тарих
XIX виш йисалди къумукъ чӀал Дагъустандин кефер пата авсиятдин чӀал тир (илимда ахьтин чӀалаз лингва-франка лугьузвайди я, гилан лингва-франка Дагъустанда урус чӀал я).
Кхьинар
1928 йисалди къмукъри араб графикадин ажам алфавитдикай менфят къачузвай. 1928 йисалай 1938 йисалай латин графикадалди туькӀуьрнай алфавит тир, 1938 йисалай къедалди кирилл алфавит кардик ква.
Алай чӀаван къумукъ алфавит: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
ЧӀалан махсусвилер
Къумукъ чӀала 8 ахъа ванер ава, ибур: а, е, ы, и, о, оь, у, уь я. Бязи гафарв, иллаки маса чӀаларай къачур гафара, аь ванни гьалтда.
ЧӀала ругуд падежар ава.
Нугъатар
Къумукъ чӀала кьуд нугъат ава:
Нугъатрин арадай вирибурулайни къакъатнавайди къайтагъ нугъат я. Дарги халкьарихъ галаз виш йисарин къене алакъада авай и нугъатдик кьетӀен сувун лишанар ква. Месела, къати – къ ван.
Литературадин къумукъ чал хасавюрт ва буйнакъ нугъатрин бинедал туькӀуьр хьанва.
Къумукъ чӀал чирунин рекье чӀехи крар алим-тюрколог Н. К. Дмитриева кутунай.
СамурвацӀ (Хъачмаз)
СамурвацӀ, Самурчай — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалет ва хуьр.
Мирзе Керим
Мирзе Керим — лезги шаир ва таржумахъан.
Мирзе Керим 1820 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин ва Вини Ярагърин медресайра кӀелна, илимрин дибар ва чӀалар чирна гзаф йисара лезги, туьрк ва урус чӀаларин таржумахъан яз, Дербент шегьерда уьмуьр гьална. Мирзе Керима вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. Абур шаирди дуьньядикай, уьмуьрдин ширин ва туькьуьл патарикай, тӀебиатдин ва кӀанивилин сирерикай авунвай веревирдер я. М. Кериман шиирар чапдиз сифте М. Ярагьмедова акъудна. Мирзе Керим 1894 йисуз Дербентда рагьметдиз фена. М. Кериман стха Мирзе Жабраилни алакьунар авай шаир тир.
Албаниядин шегьерар
Албанияда 72 яшамишдай чкадив шегьеррин статус гва.
Сиягь
Агъадик ганвай сиягьдик 10 виридалайни чӀехи албаниядин шегьер кутунва:
Гёйгёл район
Гёйгёл район (Göygöl rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 380 км². Агьалияр — 64 965 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 47,08 кас/км².
Административ юкь — Гёйгёл я.
Тарих
Райондин административ юкь тир Гёйгёл шегьер 1819-лагьай йисуз Вуьртемберг Королевстводай тир немцери туьркӀуьна, адаз Гьеленендорф тӀвар гана. Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна, сифтедай адаз Наримановдин район лугьузвай тир. 1938-лагьай йисуз адаз Ханлар район тӀвар гана, райондин юкь тир Гьелендорф — Ханлардиз элкъуьрна. 2008-лагьай йисан 25-лагьай апрелдиз Ханлар шегьердиз Гёйгёл тӀвар гана, райондиз — Гёйгёл район.
География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Гёйгёл район кефердин патахъ Самух райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Горанбой райондихъ, кьибледин патахъ Келбажар райондихъ, рагъакӀидай патахъ Дашкесан райондихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Шамкир райондихъ ва кефердин патахъ Гянджа шегьердихъ галаз сергьятдал ала.
Гёйгёл районди Азербайжандин рагъакӀидай пата, суван ва суварин ценерив гвай зонайра, Бакудивай 364 километрдин яргъа чка кьунва. Районда ламу субтропикрин климат ава. Гёйгёлда юкьван гьалдин йисан температура — 12,4 °C, юкьван гьалдин йисан къаваларин дережа — 424 мм.
1925-лагьай йисуз Гёйгёл, Горанбой ва Дашкесан районрин территорияйрал Гьукуматдин тӀебии заповедник Гёйгёл арадал гъана, адан чкадал 2008-лагьай йисан апрелдиз Гёйгёл миллетдин парк туькӀуьрна. Ам 1100 — 3065 метрдин кьакьандал экӀя хьанва.
Гёйгёл райондин ибаратдик са Гёйгёл шегьер, 5 поселка (Ханлар, Гызылгая, Гаджимелик, Ашаги Зурнабад и Фирузабад) ва 39 хуьр акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Гёйгёл райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Агъавердиев Тажидин
Агъавердиев Тажидин — лезги шаир ва кхьираг. Эсерар лезги ва азербайжан чӀаларал теснифнава.
1946 йисуз КцӀар райондин Вурвар хуьре дидедиз хьана. Ада 1969 йисуз Азербайжандин пединститут куьтягьна, гзаф йисара хайи райондин мектебра ва чирвилерин идарайра кӀвалахна. Т. Агъавердиева мектебда амаз харусенятдин эсерар кхьиз эгечӀна. Сифте машгьурвал жегьил заридиз «А сес» тӀвар алай гьикаяди гъана. Гуьгъуьнин йисра адан гьикаяяр «Силибирдин авазар», «Самурдин лепеяр» ва «Бахтунин эквер» кӀватӀалра гьатна.
Зариди вичин эсеррар лезги ва азербайжан чӀаларал теснифзава. Ам Бакуда акъатнавай «Гуьрцел», «Шинийрин гур вахт», «Синел фидай рехъ» ва «Эхирмижи рейс» ктабрин автор, Азербайжандин кхьирагрин садвалдин член я.
Маали
Маали (МагӀлиб) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Маали» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Маали хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Куяда наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Маали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Покровское район (Орёл вилаят)
Покровское район (Покровский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 411 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Покровское.
Сфи-эфенди
Сфи-эфенди — лезги алим ва шаир.
Сфи-эфенди 1770 йисуз Самур магьалдин Угул хуьре дидедиз хьана. Чирвилерихъ ялзавай жегьил Миграгърин медресадиз атана. Машгьур алим Абдулгъани-эфендидин гъилик кӀелна, диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна, хзан кутуна, ам Миграгъа бинелу хьана. Гуьгъуьнин йисара Ахцегьрин ва Игъиррин алимрин гъилик чирвилер хкаж хъувуна, «эфенди» ва «шейгь» дережайриз лайихлу хьана.
Сфи-эфендиди Миграгърин жуьмя мискӀиндин имамвиле ва хуьруьн къазивиле кӀвалахна, вичин медреса ахъайна, гзаф йисара ана сухтайриз диндин ва тӀебии илимрин тарсар гана. Сфи-эфенди зарини тир. Ада лезги, араб ва туьрк чӀаларал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва кӀанивиликай шиирар теснифна. Месела, «Мазан Къемер хьтин рушариз», «Яйнахар», «Ахцегьви Мирзали илифайла», «Секинсуз Ярагъ Мегьамедаз», «Эренлер», «Йигулриз-ругулриз», «Я Аллагь, вун чаз хьухь куьмек» ва маса чӀалар XX виш йисан 60-70-йисара яшлу инсанрин рикӀел аламай. Иллагьияр ва сувариз бахшнавай чӀалар мелера ва никӀе-векье инсанри, мискӀиндин минарадилай мижеверри, абурукай яз шаир Миграгъви Мардалидини, везиндалди лугьудай. Сфи-эфендидиз вичин девирдин камалэгьлийрихъ: Ахцегьви Мирза Алидихъ, Ярагъ Мегьамедахъ ва масабурухъ галаз яр-дуствилин, хванахвавилин кӀеви алакъаяр авай. Ада, Ахцегь Мирзе Алиди хьиз, тӀебии илимрихъ ялзавай ва сухтайриз ихьтин цӀар тикрардай: «Вири таб я, илим — гьахъ». Сфи-эфенди 1835 йисуз рагьметдиз фена, Миграгърин Агъа Сепиндин сурара кучукнава.
Керимрин Керим Абдулхаликьан хва
Керимрин Керим Абдулхаликьан хва (1917, Гьил, КцӀар район — 1987) — шурайрин алим, физикадинни математикадин илимрин духтур я.
Уьмуьрдин рехъ
ССРГ-дин зурба алимрин сиягьда тӀвар жегьилзамаз гьатай, вири дуьньядиз сейли алим Керим Керимован илимдин кӀвалахри алай девирда космонавтикадин илим мадни вилик тухуз куьмек гузва.
Физикадинни математикадин илимрин духтур Керим Абдулхаликьан хва Керимов 1917-лагьай йисуз КцӀар райондин Хьиларин хуьре дидедиз хьана.
Хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, 1936-лагьай йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин физикадинни математикадин факультетдик экечӀай жегьилди 1941-лагьай йисуз университет тафаватлувилелди акьалтӀарна.
Ватандин ЧӀехи дяве къарагьайла аскервилиз тухвай Керим Москвадин Дзержинскийдин тӀварунихъ галай артиллериядин Академиядия кӀелиз ракъурнай. Академия куьтягьна, дяведиз фейи гадади кьегьалвилелди женг чӀугуна, Ватан хвенай, шумудни са орденар ва медалар къачунай.
Дяведилай гуьгъуьниз М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин гьукуматдин университетда кӀвалахай Керим Керимова ина куьруь вахтунда кандидатвилин диссертацияни хвена.
Азербайжандиз т1вар-ван авай алим хьиз элкъвей жегьил лезгиди 1950-1959-лагьай йисара илимдин ахтармишунар давамарна. Ада гьакӀни Азербайжандин Илимрин Академиядин аспирантурадин отделдиз регьбервал гана.
1959-лагьай йисуз К.Керимов Азербайжандин ИА-дин Математикадинни Механикадин Институтдип лабораториядиз регьбервиле тайинарна. Ада вичин илимдин кӀвалахар математикадинии механикадин теориядиз ва практикадин метлеб авай месэлайриз талукьарнай.
Алимди яратмишай «И-13» аваданлухди адаз илимдин рекьяй чкхи агалкьунар къазанмишдай мумкинвилер ганай. Ада регьбервал гайи лаборатория илимдин ахтармишунар тухунин, кадрияр гьазурунин чӀехи базадиз элкъвенай.
1973-лагьай йисуз профессор К.Керимова Азербайжандин Политехникадин Институтда практикадин метлеб авай ва гьисабна чирунин математикадин кафедра кардик кутуна. Гьа кафедрада илимдин ахтармишунрин лаборатория арадал гьайи алимди ина асул дибдин илимдин кӀвалахриз регьбервал гана.
Керим Керимов 100-далай пара илимдин кӀвалахдин автор я. Адан илимдин кӀвалахар дуьньядин 30-далай пара уьлкведа чап хьанва. Алимди 40 касдиз кандидатвилин, 8 касдиз докторвилин диссертацияр хуьз куьмек ганай.
Хзан
Адан чӀехи хва, физикадинни математикадин илимрин доктор Александр Керимов Урусатдин Федерациядин ИА-дин академик, Халкьарин кӀиливилин урусатдин университетдин «Экономикадинни математикадин моделированиедин» кафедрадин доцент я.
Рагар авай сувар
Рагар авай сувар (Rocky Mountains) Кеферпатан Америкадин Кордильеррин сувайрин системадин кьилин пад, Канададинни АСШдин къене 4500-5000 км яргъивал аваз. Сеьрра-Невадада авай каскадрин цӀиргъер абурук квач. Колорадода авай 4401 метр кьакьан Маунт Эльберт Рагар авай суварин виридалайни кьакьан кьил я. Рагар авай сувар ЦӀайдин Чилелай Аляскадал физавай Кордилльеррин суван системадин пай я. Абура ава чӀехи важибвал авай Йеллоустоун-паркни спортвилин юкьвар. ГьакӀни а сувара пара чилин ресурсар ава. Рагар авай сувар алай штаатриз АСШда Суван Штатар лугьузвайди я.
География
Рагар авай суварин чӀехи пай метаморфвилин къванерикайни магмадикай жезвай къванерикай хьанвайди я. Рагар авай суварин кьибле патан къерехрал известняквилин къванерни ава. Гьяркьуьвал (РагъэкъечӀдай-РагъакӀидай патахъ) пара дегиш жезвайди я. Виридалайни гьяркьуь чкаяр (500—600 км) Колорадо штатда авайди я. Йеллоустоун дуьзендилай кефер патахъ абур са шумуд цӀиргъел пай жезвайди я, са чкайра 50-120 км гьяркьуьвал авай.
Рагар авай суварин кьулан кьакьанвал 2000-3000 метр я. Виридалайни кьакьан сувар Колорадодани гьадан патаг гвай штатра авайди я, 4000 метрдилай винихъ кьакьанвал авай. Халкьдин парк Глейшердилай кефер патахъ суварин кӀукӀар муркӀади кьунва.
Климат
Рагар авай сувара рагъакӀидай патан къаяр авайди я. Гьабуру Лас океандилай Рагар авай суварал цифер гъиз марфар къвазва. Гьавиляй Лас океандин пад галайвал чилер пара кьеженава. Чеб суварни пара мукьвал цифери кьунваз жезва. Кьилди са Йеллоустоун паркда вичин жуьре климат авайди я, амай чкайриз килигайла хъсан гьаваяр авай. Йисан кьулан температура 6 °C я. Виридалайни чими варз июль я, 28 °C аваз. Виридалайни микьи варз январь я, −14 °C аваз. Йисан марфарин дережа 36 см я.
Векьер
Рагар авай суварин векьер са шумуд, кьакьанвилелай аслу, жуьрейрал пай жезва. Кьве сифте жуьреяр къумдик ацӀанва, марфар ана 500 мм дережадал ала. Тамар ана тӀимил ала, абурун чкадал чеб чпиз авай тарар ава. Лап агъа дережадал, 1500—2000 метрдал алай тайгавилин тарар ава. 1800—2400 дережада субальпайрин жеьредин пешеринтарар ава.
Инсанрин Уьмуьр
Америкадин индейцари Рагар авай сувара МуркӀар алат авурла яшамиш жез эгечӀ авурди я. Европави колонистри и сувар из атайла ана гуьгъуьнин халкьар авай: Абсароки, Апачар, Арапагьо, Баннок, Блакфут, Шайен, Флатхед, Дакота, Шошонни Юта. Садбур гьамиша ана Шамиш жезавай, масадбур къвез-хъфиз. Гьабурукай парабур зулузни хъуьтӀуьз дуьзен чкайрал физвай. Гьана абуру бизонарни мама вагьши гьайванар незвай. Гатфаризни гатуз абур суваз хъфиз кӀизрияр нез, ямишар кӀватӀ ийизавай.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва (1930 йисан 15 июндиз, Леваши) — советринни Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан.
Пара йисан къене Дагъустандин кьиле акъвазнавай кас я.
Падар (Хъачмаз)
Падар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Армудпадар муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
Мугьаммадали Мугьаммадов 1930-лагьай йисан 15-лагьай июндиз Леваши хуьре сувавийрин зегьметхъанрин хзанда дидедиз хьана.
Падар (Хъачмаз)
Алай чка
Хуьр Самур - Девечи кьулувалда, Хъачмаз шегьердилай кьиблединни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1950-лагьай йисуз ам Дагъустандин муаллимрин институтдик экечӀна (гила Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университет), кьве йисалай ада ам тафаватлувилелди акьалтӀарна.
Падар (Хъачмаз)
Миллетар
Гзаф миллетрин хуьр я, ина азербайжанар, татар, лезгияр ва муькуьбур санал уьмуьр гьалзава.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1968-лагьай йисуз ада заочный къайдада Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт (гила М.М. Джамбулатован тӀварунихъ галай Дагъустан гьукуматдин аграрный университет) акьалтӀарна.
Падар (Хъачмаз)
Динар
Диндал гьалтайла, хуьруьн агьалидин чӀехи пай (азербайжанвияр, татар) шийи - мусурманар, гъвечӀи пай (лезгияр, кърызар, ва муькуьбур) — суьнни - мусурманар я.
Пётр Ильич Чайковский
Пётр Ильи́ч Чайко́вский (, Воткинск —, Санкт-Петербург) — урус композитор, педагог, дирижёрни манийрин патай критик. Адан пара кӀвалахар гьелелиг чан амаз дуьньядин дережадин тӀвар-ван атанвай. Исятда абур манидин Романтикадик квайбурукай виридалайни хъсанбурук ква. Россиядин XIX вишйисан виридалайни чӀехи композитор яз гьисабзавайди я.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1979-лагьай йисан январ вацралай гуьгъуьниз ада Дагъустандин гьакиматда кӀвалахиз гатӀумна, сифтедай Дагъустандин АССР-дин Министрин советдин кьилин эвез яз, ахпа 1983-лагьай май вацралай гуьгъуьниз – ам республикадин Министрин советдин кьиле акъвазна.
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
Пётр Чайковский суван инженердин адан кьведлагьай папан кьведлагьай хва тир. Пётрдихъ стхаяр Николай, Ипполит, Анатолий, Модестни вах Александра авай. Хзандихъ манийрал ахьтин рикӀ алачир. ЯтӀани, адан кьуд йис тирла Чайковскийдаз пианинодин сифте тарс хьана. 1844 йисалай эгечӀна адахъ француз гувернантка Фанни Дюрбах хьана, ада жегьил Чайковскийдал пара еке эсир гъана. А чӀавуз Чайковскийди вичин шиирар кхьизвай, адан гувернантка Дюрбаха адаз «вичин бицӀи Пушкин» лугьузвай. Сифте сефер адан бубади Петербургдай адаз пианино гъанвай адан 5 йис тирла. Адан дидеди са мани ягъиз гайла адавай са шумуд манияр ягъиз жезвай вичивай. Хзандиз гъвечӀи Пётрдин алакьунрикай пара аламат хьанвай, бубади адаз Мария Пальчикова эверна тарсар гун патал. Са арадилай Пётрдивай вичин мялимдилай хъсан чарчелай кӀел ийиз нотаяр къугъваз жезвай. Чайковскийдал эсир гьакӀни Италиядин манийрин мялим Луиджи Пичоллиди гана. Моцартдилайни Бахдилай эсир адаз хьанач, адалай пара эсир италийвиривай хьана.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1987-лагьай йисан августдин Лап вини дережадин Советдин (XI эверун) – ам Дагъустандин АССР-дин Лап вини дережадин советдин Президиумдин кьил яз хкяна.
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
Гьукуматдин идарада къуллугъдал алаз адаз пара пул къвезвайтӀани, рикӀел алай мурадар кьилиз акъуд жедай, Чайковский а кардикай пара галат хьана 1861 йисуз ам гьукуматдин къуллугъдикай хкатна. Гьа чӀавуз Чайковскийдиз манийрикай ахьтин пара чирвилер авачиртӀани ада вичиз манийрин студия къачуна — адан мукьвабур а кардал рази тушир. Адан халу Пётр Петрович Чайковскийда лагьанай: «И Пётр. И паргар тушир Пётр! Гила ада юриспруденция туна суьрне къачунва!» 1862 йисуз Чайковский Петербургда авай Антон Рубинштейна туькӀуьрнавай консерваториядик экечӀна. Рубинштейна адаз чирзавай композициядани инструментрал къугъвазни. Теория адаз гана урус компонист Николай Иванович Сарембади.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1990-лагьай йисан 24 апрелдиз Дагъустандин АССР-дин депутатрин садлагьай алтӀушунал ам Дагъустандин АССР-дин Лап вини дережадин советдин кьил яз хкяна.
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
Чайковскийди вичиз композициядин рекъяй кими тир чирвилер къахчузвай. Са кагъазда 1862 йисан 16 декабрдиз ада вичин вахаз кхьенвай:
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
1994-лагьай йисан 26-лагьай июлдиз ам 26 Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин кьил яз хкяна.
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
«За ваз кхьенвай, за манийрин теория чир ийиз эгечӀнава, вични пара зурбадаказ. Заз пара гичӀ ава зи ажизвиликай, эхирда зи ажизвили гъалибвал кьада, акӀа дахьайтӀа за ваз гаф гузва, закайни са паргар жеда. Гьелелиг пара геж туш».
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
2006-лагьай йисан 16-февралдиз президент Владимир Путинахъ галаз гуьруьшмиш хьайидалай гуьгъуьниз Мугьаммадали Мугьаммадов вичин къуллугъдай экъечӀуникай малуматна. .
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
1877 йис Чайковскийдин уьмуьрда виридалайни четинбурук квай. Гьа йисан кьиле адал гьалтна Надежда фон Мек (1831—1894). Ам гъуьл амачир девлетлу паб тир, ада гьакӀни Клод Дебюссидиз пулунихъ куьмек гузвай.
Мугьаммадрин Мугьаммадали Мугьаммадан хва
Уьмуьрдин рехъ
Дагъустан Республикадин Гьукуматдин Советдин гьурметлу кьил язва.
Пётр Ильич Чайковский
Уьмуьр
Чайковскийдихъ чӀехи агалкьунар хьанатӀани, адан уьмуьрда пара четинвилерни депрессия авай. А саягъ хьана вучиз лагьайтӀа лап фад ам вичин дидедикай хкатна ам школадиз фейивили, гуьгъуьна адан диде кьена, гьакӀни фад кьена адан дуст Николай Рубинштейн. Адан виридакай чинебадаказ хуьзвай гомосексуалвални гьа факторрикай сад тир, исятда манийрин тариххъанари а фактордиз ахьтин еке важибвал гузвачтӀани.
Ам вичин папахъ галаз чара хьайила ам Россиядай гъурбатдиз фена са йисал. Гьа чӀавуз ада вичин Кьудлагьай симфониядин Евгений Онегин куьтягьна. 1879 йисуз ам хтана куьруь чӀавалди Москвадин Консерваториядиз. Гуьгъуьнин са шумуд йисалара, фон Мекдивай пулар кьабул ийиз, ада пара физвай Европадай, Россиядин хуьруьн чкайрай, чӀехи пай ам тек тир, инсанрихъ галаз акваз кӀан тийиз. 1881 йисан 23 мартдиз Николай Рубинштейн кьена Парижда. Гьа декабрьдиз Чайковскийди эгечӀна кӀвалах вичин «чӀехи артист рикӀел хкинин» пианинодин минордин Триодал кӀвалах эгечӀна. Сифте сефер ам Рубинштейн кьена са йис алатайла Москвадин Консерваторияда къугъвана. Адакай Чайковскийдин уьмуьр аламаз пара тӀвар-ван авайди хьана. 1893 йисан ноябрьдиз а манидикай Чайковскийдин вичин элегия хьана адаз бахшнавай концертра Москвадани Санкт-Петербургда.
1884 йисуз Чайковскийди вичел алай пашманвални теквал алуд ийиз эгечӀна. А йисан мартдиз император Александр III адаз Пак тир Владимиран кьудлагьай классдин Орден гана. Гьа кар патал Чайковскийдин дережа жемятда хкаж хьана. 1885 йисуз Александрди адаз Санкт-Петербургдин Большой Каменный театрда Евгений Онегиндин цӀийи саягъ туькӀуьр авун жузуна. ГьакӀни императорди Чайковскийдиз уьмуьрлухъ гьар йисан пенсия 3000 рубл туькӀуьрна. Гьадалай кьулухъ Чайковски Россиядин виридалайни пара важиб авай композитор хьиз кьаз хьана.
Кьиникь
1893 йисан 16/28 октябрьдиз Чайковскийди Санкт-Петербургда вичин Ругудлагьай симфониядин, патетикадин премьера ахъайна. КӀуьд йис кьулухъ 53 йиса Чайковский кьена. Ам куьцуькнавай Александр Невскийдин Тихвин сурал, Александр Бородин, Михаил Глинка, Михаил Глинкани Модест Мусоргский композиторрин патаг. Гуьгъуьна, Римский-Корсаковни Балакирев гьабурун патаг куьцуькнавай. Вирида гьисабзаватӀани Чайковскийдин кьиникь ресторанда гун тавунвай яд хъванвайвили хьанвайди я, пара кхьирагри фикирзава ада вичи вич кьенвайди я.
Ирс
Вилиди лугьузвайвал, Чайковский пара рекьера сифтеди тир… адакай вири чӀаварин сифте урус профессионал композитор хьана. Адаз мумкинвал хьана ада Сантк-Петербургдин консерваторияда чир авунвай РагъакӀидай патан композиторрин кӀвалахар урусни маса халкьарин манияр акъадарна вичин жуьре туькӀуьр ийиз. Ада эсер гана симфонийрални программайрин манийрал. Виллиди лагьайвал, ада Ференц Листанни Берлиозан крар Шекспиран дережадал гъана. Виллидини Холдена фикирда кьунвай Чайковскийди вичин кӀвалахар вири вичин халкьдин композиторрин мектеб авачиз вилик тухузвайди. Абуру фикирна, кьилди Глинка тирди Чайковскийдилай вилик урусни рагъакӀидай патан кӀвалахар сад сада акъадар авун, Санкт-Петербургда авай адан мялимарни немцарин мектебдик квайбур тир. Маесани Тарускина кхьизвай, Чайковскийди фикирзавай, адан алакьунарни манийра чӀехи стандартар патал ам хкатна адан са чӀава авай маса манихъанарикай. Маеса мадни лагьана, Чайковскийдиз урус халкьдин хесет манийра тваз кӀанзавай Европадин еридин чӀехи стандартарни кваз.
Маеса лагьайвал, Чайковский яшамиш жезвай чӀавуз урус халкь вичин дириндаказ пай хьанвай, гьавиляй а халкьдин хесет вич дуьздаказ акъудаз четин тир. Маеса мадни лугьзвай, са чӀав герек хьана акъуд авун патал гьикӀ урусвал дуьздаказ акъуддатӀа. Адан профессионалвал патал, Маеса лагьана, ада вичин къаст эхирда агалкьна. Композиторан дуст, манийрин критик Герман Лароша кхьена Ксанвай Иервиликай, адан къиметдик квазва "рангунилай пара диринни пара мана авай затӀ ква, манийрин къене пата, вични виридалайни пара мелодиядин лап кьиле. Гьа элемент урусди я. Маесани Тарускина лагьайвал, Чайковскийдиз вичин манийралди Россиядилай элечӀна масанриз физ кӀанзавай.
Адан рагъакӀидай патаз авай ахъайвали, абуру кхьизвай, ам фикирдал гъана, адан манияр кьилди са Россиядиз ваъ, вири дуьньядиз талукь я. Волкова мадни лагьана, гьа карди адаз фикир гана, халисдаказ Россиядин чка Европадин манийрин дуьньяда чка акун. Ам сифте урус композитор тир, гьар фикирар тухузвай. Гьа саягъ хьана адакай сифте урус композитор маса гьукуматрин жемятдиз вичин кӀвалахарни маса урус композиторрин кӀвалахар чир авур. Уоррока кхьейи Чайковскийдин биографияда, Энтони Холдена рикӀел хкизва Чайковскийдилай вилик хьайи урус классикадин манийрин кимивилер, ахпа эцигзава композитордин агалкьунар тарихдин цӀарцӀа: Чайковский кьена 20 йис алатайла, 1913 йиса, Игорь Стравинскийдин «Пак тир Гатфар» манийрин сценадал фена, Россия 20 вишйисан манияр атанвайди хабар гуниз. Кьве лап маса жуьре дуьньяйрин арада, Чайковскийдин манияр амай са муьгъ хьиз амукьна.