cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азербайжанар
Арадал атуникай
Советрин ЧӀехи Энциклопедияди гузвай малуматриз килигна, азербайжан миллетдин энтогенезда (арадал атуна) Атропатенадин ва Алпандин бинедин агьалиди къати иштиракнавайди я. Алпандин ва Атропатенадин тайифаяр, чи эрадилай вилик I-й агъзур йисуз Къавкъаздиз атанвай иран ва туьрк тайифайрихъ галаз (скифар, гуннар, булгарар, хазарар, угъузар, кипчакар, киммерияр ва мсб.) акахьна азербайжан миллет арадал атанвайди я.
Британника Энциклопедияда азербайжанрин арадал атуникай икӀ кхьенва: «Азербайжанар чара-чара миллетрин акахьунин рекьелди арадал атанвай халкь я. Вичик квай виридалайни дегь элемент Кьиблепатан Къавкъаздин тайифаяр ва Персиядин кефер пата уьмуьр ийизвай ва фарс чӀалал рахазвай мидийвияр я».
Кеферпатан Ирандин фарс агьалияр туьрквериз элкъуьнин девир, иниз XI виш йисуз сифте туьрк селжукрин ва гуьгъуьнлайни муькуь туьрк тайифайрин атунихъ галаз алакъалу тирди гьисабзава. Британникада кхьенвайвал, азербайжан миллетдин арадал атуна виридалайни пара иштиракай туьрк тайифа, Азербайжандин чилерал 11-й виш йисуз атанвай — угъузар я.
С. Т. Еремянан версиядив кьурвал, азербайжан миллетдин арадал атуниз мусурманвал кьабулнай дегь Алпан тайифайрини чӀехи кар кутунай. Абур Алпан чилерал атанвай зурба туьрк-угъуз тайифайрихъ галаз акахьна, виш йисарин къене туьрквериз элкъвезвай. С. М. Алиеван фикирдалди, ибур гуьгъуьнин угъуз тайифаяр тир: байатар, кьажарар, кипчакар, афшарар, бегдилияр ва мсб.
В. Ф. Минорскийди къейд авурвал, азербайжан чӀалаз хас тир фарс интонация ва вичик квай зурба кьадарда фарс-араб асулдин гафари, азербайжан миллетдин фарс бинейрикай хабар гузва, идалайни гъейри, туьрк чӀалара жедай вокал гармония хьтин кьетӀен лишан азербайжан чӀалак квач.
«РагъэкъечӀдай патан тарих» ктабди гузвай малуматриз килигна азербайжан миллетдин арадал атунин процесс XV виш йисан эхирда акьалтӀнай. Сефевийрин династияди гьукум гьалай девирда абуру шийи мезгьеб кьабулнай. Тарихдарри азербайжан миллет, кьибле патавай Къизил-Уьзен вацӀалай кеферда авай Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъел кьван ва Каспи гьуьлуьн кьерерай рагъакӀидай пата авай Гуржистан ва Армениядал кьван экӀя хьанвай сергьятрин къене арадал атанвайди гьисабзава.
Туьрк тайифайрин Ирандай Кьиблепатан Къавкъаздиз куьч хьунин процесс дуьз XVI – XVII виш йисаралди давам жезвай. ГьакӀ, Мугъандин чилерал шагьсеванар ва падарар акъатнай.
В. А. Шнирельманан фикирдалди, Кеферпатан Азербайжанда чара-чара туьрк тайифаяр сад-садахъ галаз акахьна са азербайжан миллетдиз элкъуьнин процесс 1920 – 1930 йисаралди кьиле физвай.
Урусатда азербайжанрин энтогенездикай сифте малуматар XIX виш йисан эхирриз талукь я. Урусатдин империяда акъатзавай Эфронан ва Брокгаузан Энциклопедияда мугъулрикай икӀ кхьенвай: «Адербейжандин татарар — туьрк-селжукрин, Гулагу-Ханан кьушундин туьрк-монголрин ва тамамдаказ туьрк хьанвай иранвийрин несилар я».
Миллетдин тарих
Сефевийрин династияди Иранда гьукум гьалай чӀавуз абурун гъилик Персиядин чӀехи пай акатнай ва чкадин туьркни фарс чӀалари сад садаз чӀехи таъсир къалурнай. XVIII виш йисуз Сефевийрин династия терг хьайидалай кьулухъ азербайжан миллетди уьмуьр ийизвай чилерал цӀудралди саки аслутушир гьукуматар арадал къвез-хъфизвай. XIX виш йисан къене урусринни-фарсарин дявеяр гатӀумнай. Фарсариз чеб душмандин кӀаник акатзавайди акурла, дяве вахтунда акьалтӀарун паталди урусриз икьрар кьабулиз теклифнай. 1828 йисуз кьве патани «Туьркменчайдин икьрар»диз къул чӀугунай. Икьрардин тӀалабунрив кьурвал, Араз вацӀалай кефердихъ галай Ирандин регион (Кеферпатан Азербайжан) Урусатдин Империядин гъилик физвай, амма Кьиблепатан Азербайжан Ирандин къене аламукьзавай. Идан нетижада азербайжан халкь кьве патаз пай хьанай, адан чӀехи пай Иранда, гъвечӀи пайни Къавкъазда амукьнай ва Иранда авай азербайжанри уьлкведа чпин нуфус квадарнай.
1886 йисан сиягьрин малуматриз килигна, Урусатдин империяда азербайжанри Бакудин, Елизаветпольдин, Тифлисдин ва Еревандин губерияйра, гьакӀни Дербентдин ва Закаталадин округра уьмуьр ийизвай, абурун вири санлай кьадар 1 139 659 кас тир.
Чпиз кьилдин гьукуматар авай къунши гуржийрилай ва эрменийлай тафаватлу яз, 1918 йисалди азербайжанриз чпин гьукумат авачир. Абуру чеб мусурман умматдин са чӀук яз гьисабзавай. Урусатдин империя чкӀайдалай кьулухъ, 1918 йисуз, къенин Азербайжандин сергьятрин къене, азербайжан миллетдин тарихда садлагьай демократик республика арадал гъанай — Азербайжандин Демократик Республика (АДР). Кьве йис уьмуьр гьалай и жегьил гьукумат фад заманда СССР-дик акатнай. Советдик акатайдалай кьулухъ Азербайжандин ССР тешкилнай. 1925 йисан малуматриз килигна, АССР-да 1 241 758 азербайжанди уьмуьр ийизвай, им вири уьлкведин агьалидин 59,6 % тир. Ватандин ЧӀехи Дяведин йисара чӀехи пай азербайжанар чпин ватан хуьн патал Яру Кьушунрин жергейрик экечӀнай. Азербайжандин вадакай са эгьли фронтдиз рекье гьатнай. Телеф хьанвайбурун кьадар виш агъзурралди алцумзава. ГьакӀни, 7,5 агъзур азербайжанви Афганистандин дяведани иштирак авурди я.
Гьар йисан 31 декабрьдиз Азербайжанда гьукуматдин дережада «Вири дуьньядин азербайжанрин садвилин югъ» тӀвар галай суварин мярекат кьиле тухузва. И сувар тешкилунин мурад дуьньяда авай вири азербайжанар сад авун, чпин милли махсусвал мадни кӀеви хъувун я. А юкъуз гафарун патал халкьдин вилик Азербайжандин президент экечӀзава.
Милли группаяр
Азербайжан миллетдин къене са шумуд этнографик группаяр арадал атанва. Абур сад-садавай медениятдин, майишатдин ва адетрин патахъай са кьадар тафаватлу я.
Мугъулрин кьетӀен этник группа терекемеяр я. Абур Дагъустандин Дербент районда ва Азербайжандин бязи районриз чкӀанва. Сифте яз «терекеме» гаф са тайифадин милли тӀвар тир, амма XIX — XX виш йисара Азербайжанда куьчери малдарвилел алахънавай агьалидин виридаз терекеме лугьуз хьанай. Дагъустандин терекемеяр яргъал йисара дарги ва яхул ханрин мулкара лукӀвилин къуллугъдал алай.
Антропология
Азербайжанар европеоид расадин каспи подтипдиз талукь я. И подтипдик гьакӀни къумукьар, цӀахурар, татарни курдар акатзава.
XIX виш йисан урус антрополог Иван Пантюхова Къавкъаздин миллетрин антропологиядин жуьреяр чирдайла азербайжанрин юкьван гьисабдалди аскӀан буй — 165 см, вирибурулайни кӀеви сарар, вилерин шуьтруь ранг (80-92 %) къейд авунай. Антропологиядин типдин патахъай Пантюхова икӀ кхьенай:
''«Фарсарин типдиз азербайжандин татарар, удияр, курдар, татар ва къарапапагъар ухшар я. Азербайжандин татарриз гзаф акахьай антропологиядин тип хас я. Чпи уьмуьр ийизвай регионрикай аслу яз абурук чкадин миллетрин лишанар ква, месела виш йисарин къене эрмени чилерар уьмуьр авур азербайжанарик эрменийриз хас тир кьетӀен лишанар ква. Азербайжанрин лап чӀехи пай яргъи кьилин кӀараб галайбур я ва абурук монголоид расадин лишанрикай са зерре кьванни квач.»''
Советрин антрополог Валерий Алексеева гайи малуматриз килигна, Къавкъаздин халкьарин арадай виридалайни чӀулавбур ва бедендал пара чӀарар авай миллет — азербайжанар я.
ЧӀал
Азербайжан чӀал — туьрк чӀаларин хзандин кьиблединни-рагъакӀидай патан угъуз чӀаларин группадик акатзава. И группадик гьакӀни гагауз, туьрк, туьркмен, салар, хорасан-туьрк чӀалар ва крым-татар чӀалан кьиблепатан нугъат, узбек чӀалан хорезм нугъатни акатзава. Виш йисарин къене азербайжан чӀал фарс ва араб чӀаларин зурба таъсирдик квай виляй, къе и чӀалак 10 агъзуралай виниз араб-фарс бинедин гафар ква.
Азербайжан чӀал Азербайжандин агьалидин саки 98 % пайдин хайи чӀал я. Идалайни гъейри, азербайжан чӀалал Ирандин кеферпатан вилаятрин, Гуржистандин рагъэкъэчӀдай патан региондин ва Дагъустандин Дербент ва Табасаран райондин агьалияр рахазва. Азербайжанда, Гуржистанда ва Урусатда уьмуьр ийизвай азербайжанрин саки виридаз хъсан ва я пис дережада урус чӀал чизва. Иранда авай азербайжанриз фарс чӀал хайи чӀалан дережада чизва. Самур вацӀалай кьибле пата уьмуьр ийизвай гзаф пай лезгийрин азербайжан чӀалан чирвилер усалбур туш, гьатта жегьил несилриз хайи лезги чӀалалай хъсан азербайжан чӀал чизва. ЦӀудралди лезги хуьрерин агьалияр тамамдаказ азербайжан чӀалал элячӀнава.
Генетикадин жигьетдай азербайжан чӀал кьве жуьредин нугъатрин группадиз пай хьанва: угъуз ва кипчак нугъатар) . Вичин нубатда и кьве группайрик пара кьадарда нугъатар ва чкадин рахунар ква. Тарихдин къене кьве патаз пай хьана къакъатнавай азербайжан чӀал (Иран ва Азербайжан) и вилаятра кьилди вилик физвай. Иранда фарс чӀалан къати таъсирдик галай эдеби азербайжан чӀал Къавкъаздин эдеби азербайжан чӀалавай са кьадар тафаватлу я. Кеферпатан Азербайжан Урусатдин империядик акатайдалай кьулухъ, XIX виш йисуз шемахадин ва бакудин нугъатрин бинедал къенин эдеби азербайжан чӀал туькӀуьрнай.
ЧӀалан тарихдикай
Азербайжан чӀалал кхьенвай сифтегьан тарихдин материалар XIII виш йисариз талукьбур я. Чи йикъарив агакьай виридалайни дегь азербайжан эдебиятдин эсерар, XIII – XIV виш йисарин къене уьмуьр гьалай шейгь Пуре Гьасанан туькӀуьрунар я. XV виш йисан эхирар азербайжан чӀал зарбдиз вилик физвай ва цуькведа авай вахтар тир. Гьа девирда азербайжан чӀалал Насими, Хатаи, Физули хьтин зурба кхьирагри ва шаирри кхьизвай. Чпин эсерар абуру азербайжан чӀалан тебриздин нугъатдал туькӀуьрзавай. Яргъал вахтунда азербайжан чӀалди Кеферпатан Иранда ва Кьиблепатан Дагъустанда «чкадин чӀалан» роль къугъвазвай, яни чара-чара миллетри сад-садахъ галаз рахадай умуми чӀал (месела, къе Дагъустанда урус чӀал хьиз). Виш йисарин къене лезгийрихъ галаз къуьн-къуьневаз уьмуьр гьалай азербайжанрин чӀалай лезги чӀалак пара кьадарда азербайжан гафар гьатнава, гьатай гафарин гзафбуру бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъуднавайди я.
Кхьинар
XX виш йисан къене азербайжан чӀалан кхьинар пудра дегиш хьанай. 1922 йисалди азербайжанри араб гьарфаралди кхьизвай. 1920 йисара араб гьарфар латин алфавитдиз дегишарнай, гуьгъуьнлайни кирил графикадиз. 1958 йисуз алфавит чӀалаз мадни кутугдайвал кирилл алфавит хъсанарнай ва адак са алфавитдани гьалт тийизвай Ҝ и Ҹ гьарфар кутунай. 1991 йисуз Азербайжанди СССР-дикай аслутуширвал малум авурдалай кьулухъ, абуру туьрк алфавит кьабулна виликан латин графикадиз элкъвенай.
Дин
Азербайжан халкьдин лап чӀехи пай (90 %) Ислам диндин шийи мезгьебдин рекье ава. Ирандин азербайжанрин там вири шийияр ятӀа, Къавкъаздин азербайжанрик са кьадар суниярни ква. Суни азербайжанар асул гьисабдалди Азербайжандин кеферпатан районра ва Кьиблепатан Дагъустанда чкӀанва.
Гуржистандин азербайжанрин са пай сунияр, муькуь пайни шийияр я. Дагъустандин Дербент шегьердин бинедин азербайжанар шийияр я, амма Дербент ва Табасаран районрин хуьрера уьмуьр ийизвай азербайжанар сунияр я.
Идалайни гъейри, азербайжан миллетдин арада накъшбанд тӀарикъатдин ва суфизмдин рекье авай ксарни тӀимил туш.
2007 йисуз Азербайжанда 5 агъзур христиан-азербайжанар авайди малум я.
Брокгаузан ва Евфронан Энциклопедиядин Гафарганда кхьенвайвал, Къавкъаздин миллетрин арада диндиз виридалайни чӀехи метлеб гузвай ва фанатизмдалди ибадат ийизвай халкьар татар, азербайжанар ва Дагъустандин сувахъанар я. ГьакӀни, и энциклопедияда кхьенвай хьи, азербайжанар къати мусурманар ятӀани абуру чара динрин векилар хъсан къатламишзава ва виридахъ галаз хуш авсият туькӀуьриз алахъзава.
Азербайжан миллетдин вини толерантвал француз тарихдар Элизе Реклюдини къейднавай: ''«Эхирни, муькуь динриз ибадат ийизвай миллетрихъ галаз хуш авсият хуьн – азербайжан халкьдиз хас тир хъсан тӀуларикай сад. Кьиблепатан Къавкъазда шиийри винизвал ийизвайтӀани, абуру чкадин суни эгьлийриз садрани дарвал гайиди туш. Араб уьлквейра и кьве мезгьебрин арада жедай пехъи душманвал, Кьиблепатан Къавкъаздин азербайжанриз хас туш.»''
Алай чӀавуз Азербайжан Республикада ислам диндин таъсир къвердавай тӀимил жезва.
Милли къилих
Психологиядин илимрин доктор, профессор В. Г. Крыськоди азербайжанрикай икӀ кхьенай:
«ТӀулариз килигна азербайжанар азадвал кӀандай, дамахар квачир, гьар са кар чирунал рикӀ алай, хиве кьур гаф кьилиз акъуддай миллет я. Са кьадар умун ятӀани абуру чеб лайихлудаказ тухузва ва къарарар фад кьабулзава. Чпиз гьуьрметсузвал авур ва ягь-намусдик кягъай касдиз азербайжанри къати жаваб гуда. Къал-гьуьжетдин гьалара вичик туьнтвал хас тир азербайжанравай вич гъилера кьаз жезвач ва гзаф гагьди лас хъжезвач, амма абур чеченар ва осетинар хьиз пехъи туш».
Ясабуба
Ясабуба (Yasaboba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Вини Ясабрин эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
1867 йис
1867 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъаннииридлагьай йис) — чи эрадин 1867-лагьай йис. XIX виш йисан 67-лагьай йис я.
Бабаев Гьемдулагь
Бабаев Гьемдулагь — тӀвар-ван авай лезги шаир ва драматург.
1939 йисан 7 декабрдиз Ахцегь райондин Усур хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьа ирид йисан мектеб, Магьачкъалада ПТУ ва Москвада халкьдин университетдин режиссервилин курсар куьтягьна. Гзаф йисара Ахцегь райондин Культурадин кӀвалин гьевескар артиствиле ва 1972 йисалай халкьдин театрдин режиссервиле кӀвалахна. «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» тӀвар къазанмишна.
Гь. Бабаева жегьил вахтарилай шиирар, гьикаяр, къемедияр ва са актунин пьесаяр кхьизва. Заридин гзаф эсерар «ЦӀийи дуьнья», «Лезги газет», «Кард», «Дуствал» ва маса газетринни журналрин чинриз акъатнава. Са актунин пьесаяр ("Жавагьир гьахъ тир", "КьантӀар авачир муьгьуьббат", "Ягъалмиш жемир", "Кьел тӀуьрда яд хъвада", "Фурс гвай бег" ва мсб.) Дагъустандин халкьдин туькӀуьрунрин кӀвали чапдай акъудна, лезги районрин гьевескаяр коллективриз ва халкьдин театрриз ракъурна. ЦӀудралди пьесаяр Ахцегьрин халкьдин театрдин сегьнедилай къалурна.
Магадан
Магадан — Урусатдин Яргъа РагъэкъечӀдай пата авай порт-шегьер. Магадан областдин административ юкь я. Шегьерда 92 974 агьали яшамиш жезва. Вич Охот гьуьлуьн Тауй губадин къерехал сопкайрин арада ава, Старицкийдин полуостров материкдихъ галаз Нагаеванни Гертнеран бухтайралди галкӀурзавай чкадал. Климат пара заланди я куьруь гад аваз, а чӀавуз лацу йиферин бере къвезвайди я. Шегьердик кьил кутунвайди тир кӀвалахардайбурун хуьр хьиз Колыма крайдин чилик квай хийирар акъудун патал 1929 йиса. 1939 йисуз хуьруьз шегьердин дережа гана. Магаданка вацӀу шегьер кьвенал пайзава. Шегьердин округда авайбурукай виридалайни еке вацӀ Дукча я, адан дередихъ хуьруьн майишатрин патахъайни шегьердин экономикадиз важиб мана ава. Тарихвилин юкьа Ленинграддин архитекторри неоклассицизм стильда 1950 йисара кӀвалер эцигнавай.
Тарих
Магадан гаф гьинай атайди ятӀа халис малум авач. Садбуру лугьуда, ам эвенк гафуникай «монгодан» хьанвайди я (гьуьлуь гъизвайди), маса версиядай — «монгот» — кьурай тар, «монгодан» — са шумуд кьурай тарар, пудлагьайди — са кесиб эвенк Магдадин накӀабдилай — «чкӀизавай тарцин кьатӀ», виликра а чкайра яшамиш жезвай. Авай мад са версиядай шегьердин тӀвар эвенкрин гаф "монгдан"дикай я — гарун чка.
XX вишйиса багьа металлар авай чкайрихъ къекъведайла Россиядин регьбервилин фикира Чукоткани Охот гьуьлуьн къерехар гьатна. Россиядин яргъа пӀипӀериз са шумуд экспедицияр ракъурзавай, ахпа къизилар пара авай чкаяр агъур хьаначир. 1915 йисуз Среднеканан бассейнда къизил къекъведай сад Шафигуллина Колымадал сифте къизил акуна. 1926 йисуз Обручеван экспедициядиз а металл алай чкадиз хъсан шартӀар акуна. 1928 йисан 13 октябрдиз Оладин райисполкомди РагъэкъечӀдай-Эвенк (Нагаеван) культбаза эцигаз кьатӀуна. 1929 йисан 22 июндиз цӀийи кӀвалер, мектебар, ветеринар чкаяр, болницаярни интернатар эцигиз хьана. Магадан вичин чкадал 1929 йисуз эцигнавай, адакай шегьер хьана 1939 йисан 14 июлдиз, 1954 йисалай эгечӀна адакай Магадан областдин административ юкь хьана. 1930—1934 йисара ам Охот-Эвенк милли округдин юкь хьана.
1931 йисан ноябрдиз «Славстрой» пароходдал алаз ЯргъалрагъэкъечӀдай патан армияда хкезвай солдатар атайла, агьалияр авай кьван 500лай сад лагьана 2000ал хкаж хьана.
1939 йисан 14 июлдиз кӀвалаххъанарин поселокдикай шегьер хьана. Гьа югъ Магадандин хайи югъ хьиз гьисабзава, яз адак цӀуд йисан фад кьил кутунвайтӀани. 1953 йисан 3 декабрдиз «Дальстройдин» чилел Магадан област эцигна, шегьердикай адан администрацидин, экономикадин, чирвилеринни культурадин юкь хьана. 1957 йисан 29 майдиз ВС СССРди кьабулнавай къанундиз талукьнавайвал, совнархозди кьиле тухузвай Магадандин экономикадин район туькӀуьрнавай.
Агьалияр
2015 йисан 1 январдиз Магадан Россиядин 1114 шегьердикай 190 чкадал алай. Административ реформа авурла виликра Магадандик квай поселкар Уптарни Сокол мад шегьердин агьалийрик кутазвач.
Транспорт
Магадандай областдин чӀехи хуьрерайтӀуз област Якутиядихъни «еке чилихъ» галаз галкӀурзавай федерацидин дережадин авторехъ Р504 «Колыма» физава. Ракьун рехъ Магаданда авач. Магадан Россиядин кефер-рагъэкъечӀдай патан чӀехивиляй кьведлагьай гьуьлуьн порт я (Петропавловск-Камчаткадилай): вири йисан къене кӀвалахзава (декабрдилай майдалди — муркӀад рехъ — сад, дахьайтӀа са шумуд ледокол, корабляр чпихъ галаз тухудай). Гьукуматринарадин аэропорт «Магадан» (Сокол) — Россиядин кефер-рагъэкъечӀдай патан виридалайни чӀехиди я, гьамни авай са транспортдин юкь я, инсанарни затӀар тухудай. Кьведлагьай аэропорт (Магадан-13) 1990—2000 йисара вичин мана квахьна гила тӀимилдаказ кардик кваз ава.
Аликазган
Аликазган (Аликазган) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефердинни-рагъакӀидай пата, Терек вацӀун эрчӀи къерехдал ала.
Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисуз иниз куьч хьана атанвай урусри кутунай. Аквадай гьалара, абуру хуьр кутудай чка ина Терек вацӀун ва Аграхан заливда пара кьадарда гъетер авайвиляй хкянай. XX виш йисан сифте кьилерай гатӀумна хуьруьз ногъаяр кучь жез эгечӀнай. 1940-й йисара Аликазган чӀехи, майишат вилик фенвай хуьр тир. Амма 50-й йисара Терек вацӀун цин дережа кхаж хьунин нетижада хуьр цик акатна чкӀанвай. Хуьр цӀийи кьилелай гуьнгуьна хутунвачир ва эгьлияр мукьвал алай хуьрериз куьчарнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалияр урусрикайни ногъайрикай ибарат тир.
Магадан
Транспорт
Магадандин авиаремонт заводди Ми-8 варвалагар дуьз хъийизвайди я.
Магадандин автовокзалди рейсар Ола, Армань, Палатка, Сокол, Уптар, Ягодное, Сусуман, Усть-Омчуг, Матросово чкайриз тухузва. ГьакӀни шегьердайтӀуз маршрутрин такси физава.
Дмитровск район (Орёл вилаят)
Дмитровск район (Дмитровский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 250 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Дмитровск.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Куьредин ярар
«Куьредин ярар» газет лезги чӀалалди 1991—1992-йисара чапдай акъатна. Ам Дагъустандин Сулейман-Стальский районда тешкилнавай «Куьредин ярар» общественный медениятдин меркезди акъуднай (редактор А. Агьмедпашаев). Ам Урусатда, Азербайжанда, Къазахстанда яшамиш жезвай лезгийри подписка ийизвай. Подписчикрал конвертрин куьмекдалди агакьарзавай. Тираж 3000-дахъ агакьнавай. Амма 1993-йисалай «перестройкадин» ялав галукьайла, четинвилер арадал атана, газет акъудунин кӀвалах акъваз хьана. И газетдин чкадал бюллетенар акъудуниз мажбур хьана.
Алай вахтунда, 2015-йисалай «Куьредин ярар» тӀвар алаз журнал акъудзава. Ам пуд вацралай са сеферда акъатзава. Журнал гьи чӀавалай хьайитӀани подписка ийидай мумкинвал ава ва алатай ва гилан йисарин гьи нумра хьайитӀани почтунай рахкурзава. 2018-йисуз «Куьредин ярар» журналдин электронный вариантни подписка ийизва. Ида яргъал чкайра яшамиш жезвай лезгийриз журналдикай менфят къачудай мумкинвал гузва. Журналдин кьилин макьсад лезги халкьдин чӀал, меденият, эдебият, тарих хуьн, чирун ва вилик тухун я. Ада лезги ва урус чӀаларалди макъалаяр гунин себебни шегьерра яшамиш жезвай са кьадар лезги жаванриз дидед чӀал тамамдаказ чир тахьун я. Алай вахтунда «Куьредин ярар» медениятдин меркезди пулсуз лезги чӀалалди яратмишзавай кирамрин ктабарни форматироватзава, школайриз яратмишзавайбурун портретар, плакатарни гьазурзава. «Куьредин ярар» медениятдин меркездин ва журналдин векилри чпин кӀвалахда вири лезгийриз иштираквал авун патал теклифзава.
Мегьамед Ферди Эсер
Мегьамед Ферди Эсер — Турциядин лезгийрикай тир шаир.
1939 йисуз Турциядин Балыкесир вилаятдин Кирне тӀвар алай лезги хуьре дидедиз хьана. Адан буба Эсер Хважа тӀвар-ван авай фекьи ва жерягь тир, ери бине Дагъустандин Вини ЦӀелегуьн хуьряй я.
Мегьамед Эсера мектеб куьтягьна, Турцияда ва Германияда жуьреба-жуьре кӀвалахарна. Ада жегьил чӀавалай лезги ва туьрк чӀаларал шиирар теснифзава, абур газетриз ва журналриз акъудзава. "Дагъустан", "РикӀел хкунар", "Сив хуьн" ва маса чӀаларай шаирдин устадвал аквазва. 1998 йисуз зариди Турцияда вичин эсеррин кӀватӀал акъудна: ана лезги ва туьрк чӀаларал теснифнавай шиирар гьатна.
Мегьамед Эсеран туькӀуьрунриквй сифте малуматар чав Фейзудин Нагъиеван макъаладай (1993) ва профессор Агьмедуллагь Гуьлмегьамедован ктабдай (1998) агакьна.
Лев Николаевич Толстой
Граф Лев Николаевич Толстой (, Урусатдин Империядин, Туладин губерниядин, Ясная Поляна хуьре хьанва —, Урусатдин Империядин, Рязаньдин губерниядин, станция Астаповода кьенва) — Урусатдин ва гьакӀни вири дуьньядин виридалайни тӀвар-ван ва нуфус авай кхьирагрикай ва фагьумдаррикай сад я. Севастопольдин хуьнуьхра иштирак авур кас. Ам халкьдин арада илим чӀукурзавай кас, публицист, диндин фагьумдар тир, адан фикирриз халкьдин арада гзаф чӀехи нуфус аваз хьунин нетижада — «толстовство» лугьудай эдебдинни-диндин цӀийи рехъ арадал атанай.
1873 йисуз Лев Императордин Илимрин Академиядин член-корреспондентвилин везифадал ацукьнай, 1900 йисуз эсерар кхьизвай ва гафарзавай чӀалан иервилиз килигна адаз лайихлу академикдин тӀвар ганвай.
Гьеле сагъзамаз кхьирагдиз «урус эдебиятдин кьил» статус ганвай. Лев Толстоян эсерар дуьньядин ва урусатдин реализмда цӀийи этап хьанай ва XIX вишсан классикадин романрин ва XX вишсан эдебиятдин арада авай муькъуьн роль къугъванай. Адан эсерри европадин гуманизмдиз ва гьакӀни, дуьньядин литературада реализмдин адетриз чӀехи таъсир ганай.
Ада кхьей эсерар гзаф сеферда СССР-дани гъурбатда экранриз ва сегьнейриз акъатнавай. Адан пьесаяр саки вири дуьньядин сегьнейра къугъванайди я.
Адан вири дуьньядиз тӀвар акъатнай эсерар — «Дявени ислягьвал» (урус. Война и мир), «Анна Каренина», «Чан хкун» (урус. Воскресение) хьтин романар, «Аялвал» (урус. Детство), «Отрочество», «Жегьилвал» (урус. Юность) хьтин автобиографиядин трилогия, «Казакар», «Иван Ильичан кьиникь», «Крейцерован соната», «Гьажи Мурад» гьикаяяр, «Севостопольдикай кьисаяр» очеркар, «Чан алай мийит» ва «МичӀивилин гьукум» драмаяр, «Туба» ва «Зи иман вуч я?» тӀварар алай диндинни-философиядин автобиографиядин эсерар ва мсб.
Сихилрикай
Лев Толстой, I Пётрдин наибрикай сад тир П. А. Толстойди бине кутур Толстояр сихилдин графрикай тир. Кхьирагдиз вини аристократиядин алемда хъсан мукьвавилин алакъаяр авай. Месела, адан халуяр ва эмеяр — авантюрист ва бретер Ф. И. Толстой, чӀугвар ф. П. Толстой, камер-фрейлина А. А. Толстая ва мсб. Зари А. К. Толстой Лев Толстояз бубадин амлед хцин гада жезвай. Диде патай кхьирагдиз — генерал-лейтенант Д. М. Волконский ва гзаф девлетлу эмигрант Н. И. Трубецкой хьтин миресар авай. Лев Толстойдин ва А. С. Пушкинан умуми мукьвади, I-й Пётрдиз урус флот туькӀуьриз куьмекар авур — адмирал Иван Головин тир.
Адан чӀехи буба тир Илья Андреевичан къилихар кхьирагди вичин машгьур «Дявени ислягьвал» эсерда, хъуьтӀуьл тӀуларин, кардин мукьуфар авачир граф Ростован къаматда къалурнай.
Леван дах Николай Ильич Толстой тир (1794—1837). Вичин бубадилай тафаватлу яз, Николай хъсан савад авай ва кӀеви къилихрин инсан тир. Ам урус кьушундин Наполеондин винел дяведалди финифра ва Лейпцигдин мукьвал хьайи женгера иштиракнай, французрин есирвиле гьатнай, амма анлай катиз алакьнай. Дяве кутягь хьайидилай кьулухъ Николай Павлограддин гусаррин полкдин подполковник хьиз отставкадиз экъечӀнай.
Отставкадиз экъечӀайдалай кьулухъ са тӀимил вахт алатайла ам, рагьметдиз фейи бубадин буржариз килигна дустагъда гьат тавун паталди чиновниквилин къуллугъдал акъатнай. Адан бубадик, вичин къуллугъдилай менфят къачуна къанун чӀурай крар авунин тахсир кутунай. Силисар къачурла ам кьенай. Ихьтин гъалатӀар авур бубадин уьмуьрдикай тарс къачур Николаян къилихар хсан патаз дегиш хьанай, ада азад уьмуьр ва хзандин шадвилериз винизвал ганай. Вичин крар къайдадиз хкун паталди 1822 йисуз ада, Волконскияр сихилдикай тир жегьил тушир княгиня Мария Николаевнадихъ галаз мехъерар авунай. Бахтар авай никагь хьанай. Абуруз вад веледар авай: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856), Лев, Мария (1830—1912).
Аял чӀавар
Лев Толстой 1928 йисан 28 августдиз Тула губерниядин, Крапивенск уезддин дидедин ирсинин мулк тир — Ясная Поляна тӀвар алай чкада дидедиз хьанай. Хзанда кьудлагьай аял тир. 1830 йисуз адан дидеди руш хьайидилай кьулухъ регьметдиз фейила Леван кьве йис тир.
Етим хьанвай аялриз абурун яргъал мукьвади Т. А. Ерогольскаяди килигзавай. ЧӀехи стха университетдиз акатиз гьазур жезвай виляй 1837 йисуз абурун хзан Москва шегьердиз куьч хьанвай. 1837 йисуз абурун буба Николай Ильич, хзандиз талукь тир мулкар ва крар къанундив кутугай тегьерда къайдадиз хкиз агакь тавуна садлагьана рагьметдиз фена, ва абур цӀийи кьилелай Ясная Полянадиз элкъвез мажбур хьанай. Абуруз къаюмвал, Ергольскийдин куьмекдалди, чпин бубадин эме тир графиня А. М. Остен-Сакена ийизвай. Ина Лев Толстой 1840 йисалди амукьнай, гуьгъуьнлай, Остен-Сакен рагьметдиз фейила кьулухъ аялар Казаньдиз куьч хьанай, чпин цӀийи къаюм — эме П. И. Юшкован патав.
Казань шегьерда абурун хзан виридаз шад хзан хьиз чидай. Пулунин ва мумкинвилерин патахъай кьитвал такур хзанди чӀагай уьмуьр гьалзавай. Жегьил Левазни жемиятдин къене вич хъсан патахъай къалуриз ва вилик физ кӀанзавай, амма тӀулариз хас тир регъуьвили ва мешреб алачир акунри адаз пара манийвалзавай. Ахпа вич Лев Толстоя лагьайвал, жегьил чӀавуз бахтлувиликай, кьиникьикай, Аллагьдикай, кӀанивиликай ва эбедивиликай авур пара кьван фикирри адан къилихра алуд тежер гел танай.
Кипрдин туьрквер
Кипрдин туьрквер, туьрквер-киприотар (туьрк. Kıbrıs Türkleri [Кибрис туьрклери]) — Кипрда уьмуьр ийизвай туьрк эгьлидиз ганвай тӀвар. 1571 йисуз Кипр остров Усманрин Империядин гъилик акатайдалай кьулухъ Анатолиядай (Турциядай) островдиз куьч хьана ацукьнавай туьрквериз и тӀвар ганай. 1974 йисуз Турциядин Яракьлу Къуватри островдиз дяведалди финиф авунин нетижада Кипр кьве патаз пай хьанай ва кефер пата туьрквери Кеферпатан Кипрдин Турк Республика (ККТР) малумарнай. 1975 йисалай эгечӀна «кипрдин туьрквер» тӀварцӀик Турциядай Кипрдиз куьч жезвайбурни кутунай. Кипрдин туьркверинни Турциядин туьркверин арада са тафаватни авайди туш.
Чеб авай чилер ва кьадар
Алай чӀавуз туьрк-киприотрин чӀехи пайди Турцияда уьмуьр ийизва, абурун кьадар 300 000 кас я. 285 000 кас Кеферпатан Кипрда, 200 000 кас ЧӀехи Британияда, 40 000 касни Австралияда ава. ГьакӀни, Кьиблепатан Кипрда грекрин арада 3 агъзурав агакьна туьрк-киприотар авайди малум я.
Тарих
1571 йисуз Усманрин Империяди остров дяведалди къачурла Кипрдин агьалияр миллетдин ва медениятдин жигьетдай гзаф дегиш хьанай. Вилик михьиз грек агьалияр авай островдиз мусурман туьрквер атанай. Абуру и островдиз чпин чӀал, адетар, меденият ва цӀийи дин гъанай. СултӀан Селим II-йдан къарардалди Анатолиядай Кипрдиз 5720 кас куьчарнай, абурун чӀехи пай гьакӀан ватанэгьлияр тир: лежберар, устӀарар, заргарар, чекмечияр ва муькуь пешекарар. Идалайни гъейри Кипрдиз Турциядай пара кьадарда дяведарар (военныяр) атанай, абурук 12 агъзур аскерар, 4 агъзур балкӀандарар ва 2 агъзур виликан дяведарар ва абурун хзанар кваз.
Мусурманриз муьтӀуьгъ хьанвай христиан грекрин бязибуру, къвезмай уьмуьрда четинвилерихъ галаз чин-чинал гьалт тийидайвал, чара атӀана ислам дин кьабулнай. Амма туьрквери абуруз ислам дин кьабулиз мажбурзавачир ва чкадин христиан агьалидихъ галаз гьакъисагъвилин авсиятда авай. Идан нетижада Кипрда вичик гьам христианвилин, гьамни мусурманвилин лишанар квай цӀийи сектаяр, мезгьебар арадал атанай. Гуьгъуьнин виш йисарин къене и кьве христиан ва мусурман жемиятар Кипр островдин виринра къуьн-къуьневаз уьмуьр ийизвай, амма сад-садахъ галаз акахьзавачир ва гьарда чпин милли махсусвал ва меденият хуьзвай. Месела, и кьве миллетрин арада яргъал вахтунда никагьар кутӀунун къадагъа тир.
1881 – 1960 йисарин къене остров Британиядин гьукумдик акатай береда хейлин туьрквер Кипрдай хъфенай. 1960 йисуз Кипр азад хьайила кьулухъ, цӀийи гьукумат 70 % грекрин ва 30 % туьркверин чилерал туькӀуьрдай къарар кьабулнай, яз гьа чӀавуз туьрквери агьалидин 18 % тешкилзавай. 1974 йисуз Турция Кипрдиз дяведалди гьахьайла уьлкве кьве патаз пай хьанай: туьрквери кефер пад кьунай, грекри — кьибле пад. Островдин кьибле пата амукьай пара кьадарда туьрквер ЧӀехи Британиядиз куьч хьанай ва ана чӀехи диаспора арадал гъанай, амайбурни Кипрдин кефер патаз ва я Турциядиз куьч жезвай.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1916
1916 йисан Кьиблепатан Америкади Кубок — Америкадин Кубокдин садлагьай къугъун, ам Аргентиадин кьилин шегьер тир Буэнос-Айресда тухвана.
Ам 1916-лагьай йисан 2-лагьай июлдилай гатӀумна 17-лагьай июлдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Уругвай — Чили хьана. Эхиримжи матч: Аргентина — Уругвай.
Турнир группайрин дережадикай ибарат тир, ана кьуд командади иштираквал авуна, абур вири сад садахъ галаз садра къугъвана. Винел пад къачурдаз 2 очка гузвай тир, «садаз тушиз» патал — 1 очко, кумукьзвайбуруз — 0 очко.
Вири турнирдин матчар Буэнос-Айресда авай ХЭБА стадиондал тухвана кӀанзвай тир, амма финалдин къугъун — сад садал чемпионатдин лидерар тир Уругвайни Аргентина гьалтна — беспорядкайрин гъиляй вичин дебютда акъвазарнава. Муькуь йкъуз матч виликандилай пара инсанар гьакьарзавай Авельянедада авай «Расингдин» стадиондал къугъвана акьалтӀарна.
«Садазни тушиз» тир нетижада (0:0) Кьиблепатан Америкадин садлагьай чемпион Уругвайдин кӀватӀур хьана. Турнирдин квайни-квай бомбардир уругвайви Исабелино Градин хьана, ада пуд гол яна.
Командайрин ибаратар
23 къугъвадайди (пуд варархъанни кваз) авай заявкадин чар анжах Аргентинадин кӀватӀурди гъана. Амайбурулай тӀимил Чилидин кӀватӀурди къейд авуна (са варархъани 12 никӀедин къугъвадайди).
1869 йис
1869 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1869-лагьай йис. XIX виш йисан 69-лагьай йис я.
Манафуба
Манафуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. Хуьр Агъаширинуба муниципалитетдик акатзава.
Мегьамедов Тажидин Мирземегьамедан хва
Мегьамедов Тажидин Мирземегьамедан хва — лезги шаир ва кхьираг.
1940 йисан 10 сентябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Вини СтӀал хуьре дидедиз хьана. Ана юкьван мектеб, Дагъустандин университетдин къецепатан чӀаларин факультет куьтягьна. Фото аппаратдай шикилар ягъунал машгъул хьайи жегьилди гзаф йисара хайи университетда кӀвалахна. 1989 йисуз ам «Лезги газетдин» фотокореспондент я. Вичин везифаяр устаддаказ кьилиз акъудзавай мухбирдиз «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» тӀвар гана.
Тажидин Мегьамедова лезги ва урус чӀаларал очеркар, хъуьруьн квай кьисаяр, гьикаяр кхьизва, Лезги газетдин, Самур журналдин ва печатдин маса органрин чинриз акъудзава. "Зи садлагьай ва эхиримжи тарс" тӀвар алай гьикая "Куьредин ярар" кӀватӀалда гьатнава.
Румыниядин шегьерар
2002-лагьай йисуз Румынияда 268 шегьер авай тир. 2002—2006 йисарин арада мад 55 яшамишдай чкадиз шегьеррин статус гана.
Сиягь
Агъадихъ ганвай сиягь 2002-лагьай йисан малуматриз килигайвал туькӀуьрнава:
Гуржияр
Гуржияр (ქართველები) — къавкъаздин халкь.
1870 йис
1870 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀудлагьай йис) — чи эрадин 1870-лагьай йис. XIX виш йисан 70-лагьай йис я.
1871 йис
1871 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀусадлагьай йис) — чи эрадин 1871-лагьай йис. XIX виш йисан 71-лагьай йис я.
Долгое район (Орёл вилаят)
Долгое район (Должанский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 908 км². Агьалияр — кас.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Фейзуллаева Зара Рустаман руш
1940 йисан 20-апрелдиз Кьурагь райондин Кьуьчхуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, ада гзаф йисара «Лезги газетдин» редакцияда кӀвалахнава. Фейзуллаевади аялар ва чӀехибур патал гьикаяр теснифнава. Адан ("Къуьлуьн тварар", "Чуьнуьх-гумбат" ва мсб.) эсерар лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатнава, милли кхьирагрин эсеррин «Ша, хъуьрен» кӀватӀалда гьатнава. Зари "ДР-дин медениятдин лайихлу кардар" я.
Жамалдинов Вадим Гьамидан хва
Жамалдинов Вадим Гьамидан хва — лезги шаир ва журналист.
1941 йисан 4 майдиз Азербайжандин Къарадагъ райондин Пута поселокда дидедиз хьана. Ада военный мухбиррин мектеб, хуьруьн майишатдин техникум ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Вадим Жамалдинова гьеле мектебда амаз макъалаяр, очеркар ва шиирар кхьиз эгечӀна. ТӀебиатдикай, муьгьуьббатдикай, халкьдикай теснифнавай манияр, шиирар ва поэмаяр газетризни журналриз акъатзава, "Куьредин ярар" кӀватӀалдик акатнава. Зари Лезги кхьирагрин садвалдин член я.
Набран
География
Хуьр Хъачмаз райондин кефер пата, Каспий гьуьульн къерехда чка кьунвайди я.
Набран гугурт квай водороддин чилин кӀанин ятарив бул я.
Саркисян Арташес Гагикан хва
Саркисян Арташес Гагикан хва (1974 йисан 1 июндиз, Ереван) — Урусатдин продюсер, актёр, теле-ва радиоведущий. «Комеди клаб» бинедал эцигай ксарикай сад я, «ЦӀийи эрменияр» КВН-дин командадин иштиракчи. Сегьнеда кьунвай тӀвар — Таш.
2015-лагьай йисалай эгечӀна 2017-лагьай йисалди — «Матч ТВ» каналдин спортдин трансляцияр тухузвай дирекциядин кьилин редактор тир.
Уьмуьрдин рехъ
Арташес Саркисян 1974 йисан 1-лагьай июндиз Ереван шегьерда дидедиз хьана.
Ада Еревандин хуьруьн майишатдин академияда виноделиядин факультет кӀелна куьтягьна.
1994-1995-лагьай йисара «ЦӀийи эрминияр» лугьудай КВН-дин командадихъ галаз Садлагьай лигада иштираквал авуна.
1996-лагьай йисуз Саркисян вичин командани галаз КВН-дин Высши лигадин иштиракчияр хьана. Сифтегьан сезонда абур полуфиналдал кьван агакьна. Гьа и йисуз Юрмалада фейи музыкадин фестивальда сифте сеферда иштирак авуна ва кьвед лагьай премия «КиВиН в светлом» къачуна. Къведай йисуз Арташеса командадихъ галаз мад кьвед лагьай премия къачуна.
1997-лагьай йисан сезонда «ЦӀийи эрменияр» командади «Запорожье — Кривой Рог — Транзит» командадихъ галаз санал КВН-дин чемпионар хьана.
1998-лагьай йисуз командади КВН-дин Суперкубок къачуна.
1999-йисуз Саркисян вичин командани галаз мад КВН-дин Высши лигадин къугъунра иштираквал авуна, амма финалда БГУ-дин жегьил командади абур кӀаник кутуна.
1999-лагьай йисалай башламишна командади вичин иштираквал КВН-дин турнирра акъвазарна.
«ЦӀийи эрменияр» СНГ-дин, Европадин уьлквейриз, Израильдиз ва АСШ-риз концертар гваз фена.
Сифте кьилелай башламишна Арташес Саркисян шоу тухуз акъвазна.
2007-лагьай йисуз вичин са шумуд премиядин лауреат хьайи ресторан «ТМ Cafe» ахъайна. 2010-лагьай йисуз Арташес Саркисяна ахъайна кафе «Café 54».
2008-лагьай йисалай башламишна 2010-лагьай йисалди НТВ телеканалда «Футбольная ночь» передача тухвана.
2011-лагьай йисалай эгечӀна 2012 лагьай йисалди — Total Football журналдин кьилин редактор.
Comedy Radio-да «Спортивный репорТАШ» программа тухвана.
2020-лагьай йисан 24-лагьай февралдилай эгечӀна Первый каналда «Гол на миллион» телеигра тухузва.
Гьажиев Расим Гьажидин хва
Гьажиев Расим Гьажидин хва (1941–2008) — тӀвар-ван авай лезги кхьираг. УФ-дин кхьирагрин садвалдин член ва Дагъустан Республикадин эдебиятдин премиядин лауреат.
1941 йисуз 10-июндиз КцӀар райондин Вурвар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара Дагизда, "Коммунист" газетдин редакцияда ва "Кард" журналдин редакторвиле кӀвалахна. Заридин сифте гьикаяр 60-йисара печатдиз акъатиз эгечӀна. Ам цӀудралди гьикаяйрин, повестрин ва романдин, шиирин кӀватӀалрин ("Диде ва дагълар", "Катрамакан", "Стхайрин нянин гьалтун", "Яргъал йисарин мани", "Шагь Абасакай ривая" ва мсб.) автор я. Бязи эсерар урус, Дагъустандин ва къецепатан чӀаларизни таржума авунва. Вичин шиирра ада Дагъустандин тӀебиатдиз ва инсанрин къилихриз кьарувал къалурнава. Булат Окуджава ва Сергей Залыгин хьтин чӀехи урус кхьирагри адан эсерриз вини къиметар ганай.
Шаир 2008 йисан 7 январьдиз гьахъ дуьньядиз фенай.
1872 йис
1872 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1872-лагьай йис. XIX виш йисан 72-лагьай йис я.
Остриковка (Дагъустан)
Остриковка (Остриковка, Friedheim) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 22,3 яргъал, Страхов къубудал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1900 йисуз иниз куьч хьанвай немецри кутунай. Урусатда гражданвилин дяведин береда хуьр тарашнай, агьалидин чӀехи пай катнай. XX виш йисан 30-й йисара хуьр тамамдаказ гадарнай.
Хуьруьн сифтегьан тӀвар немец чӀалал Фридгейм тир (Кузвай КӀвал). Дуьньядин садлагьай дяведин береда хуьруьз цӀийи тӀвар эцигнай — Остриковка.
Агьалияр
1914 йисуз хуьре 46 касди уьмуьр гьалзавай, агьалдин вири немецар, лютеранар тир.
ЭлячӀунар
Энциклопедия поселения немцев в СССР
Венгр чӀал
Венгр чӀал (magyar, magyar nyelv, иски тӀвар — мадьяр чӀал) — венгрин чӀал.
Соткилава Зураб Лаврентиян хва
«Динамо» (Сухум) ва «Динамо» (ТӀифлис) футболдин клубрин футболист тир.
Уьмуьрдин рехъ
Зураб Соткилава 1937 йисан 12-лагьай мартдиз Сухум шегьерда дидедиз хьана. Адан бубади мектебда тарихдин муалим ва директор яз кӀвалахна.
Дяве башламиш хьайила, ам вичин пуд стхани галаз фронтдиз фена. Кьве стха дяведай хтанач. Мукьвабурун арада музыкантар авачир, амма адан дидеди ва чӀехи диде хъсандиз манияр ягъзавай ва гитарадал къугъвазвай.
Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ, Зураб са арада скрипкадал ва фортепианодал къугъваз чириз алахъна. Амма гьа вахтунда ам футболдал ашкъи хьанвай ва спортда вичин агалкьунар арадал гъиз кӀанзавай.
Футболистин карьера
Соткилавадин 16 йис тирла ам Сухумидин «Динамо» клубдиз кьабулна.
1955 лагьай йисуз ТӀифлисдин «Динамодин» асул тир составдик акатна.
1956 лагьай йисуз 20 йисни жедалди ам Гуржистандин футболдай кӀватӀур командадин капитан хьана ва ССРГ-дин чемпионрин тӀвар къачуна.
1958 лагьай йисуз Югославияда ва 1959 лагьай йисуз Чехославакияда къачур залан хирери адан спортдин карьера кьуьтяхьдай вал авуна.
Операдин артистдин карьера
1965-лагьай йисуз консерватория кӀелна куьтягьна, 1972-лагьай йисуз — аспирантура.
1965-1974-лагьай йисара — Гуржистандин З.Папиашвилидин тӀварунихъ галай операдин ва балетдин солист хьана.
1874 йис
1874 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1874-лагьай йис. XIX виш йисан 74-лагьай йис я.
1873 йис
1873 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1873-лагьай йис. XIX виш йисан 73-лагьай йис я.
Соткилава Зураб Лаврентиян хва
Операдин артистдин карьера
1966-1968-лагьай йисара Миландин «Ла Скала» театрада машгьур муалим Д.Баррадин ва дирижёр Э.Пьяццадин гъилик галаз стажировка тухвана.
1973-лагьай йисуз Москвадин ЧӀехи театрада Хоседин («Кармен», Ж.Бизе) партия галаз сифте сеферда экъечӀна.
1974-лагьай йисуз ЧӀехи театрадин оперны труппадин иштиракчи хьана.
Дуьньядин виридалайни хъсан сегьнерал экъечӀна — Ла Скала, Королевская опера (Лондон), Опера Земпера (Дрезден) ва маса чкайра.
Концертар гваз фена Урусатдин шегьерра, Европада, АСШ-ра ва Японияда.
1976-1988-лагьай йисара Москвадин консерваторияда муаллимвиле кӀвалахна, 1989-лагьай йисалай эгечӀна — кьилди манияр ягъдай кафедрадин профессор.
2017-лагьй йисан 18-лагьай сентябрдиз Соткилава Зураб Лаврентиян хва Москвада 80 йис яш хьайила регьметдиз фена.
20-лагьай сентябрдиз ЧӀехи театрада адаз сагърай лугьуз инсанар кӀватӀ хьана.
23-лагьай сентябрдиз ам ТӀифлисдин Сабурталиндин сурарал кучукна.
Машиуба
Машиуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Моллабуьргьанлы муниципалитетдик акатзава.
Залегощь район
Залегощь район (Залегощенский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 138 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Залегощь.
География
Районди Орёл вилаятдин юкьванпата чка кьунва.
Мегьрелихъишлах
Мегьрелихъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Жанахир муниципалитетдик акатзавай хуьр.
1875 йис
1875 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1875-лагьай йис. XIX виш йисан 75-лагьай йис я.
Шенфельд (Дагъустан)
Шенфельд (Шенфельд, Schenfeld) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай гадарнавай хуьр.
Тарих
Хуьруьн бине 1900 йисуз иниз куьч хьанвай немецри кутунай. Хуьруьнэгьлияр къуьлуьн, пахлайрин магьсулар цунал ва балкӀандарвилел алахънай. Урусатда гражданвилин дяведин береда хуьр тарашнай, агьалидин чӀехи пай катнай. XX виш йисан 30-й йисара хуьр тамамдаказ гадарнай.
Агьалияр
1914 йисуз хуьре 163 касди, 1926 йисузни 20 касди уьмуьр гьалзавай, агьалдин вири немецар, лютеранар тир.
ЭлячӀунар
Энциклопедия поселения немцев в СССР
Камилов Айдунбег Ширинбеган хва
Камилов Айдунбег Ширинбеган хва — машгьур лезги шаир, артист, манидар, прозаик, Дагъустандин АССР-дин медениятдин кардар.
1941 йисуз Кьурагь райондин Кьуьчхуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Бакуда театрдин институт куьтягьна, гзаф йисара Лезги театрда ва Магьачкъалада лезги радиодин редакциядин кьилин везифада кӀвалахна. А. Камилов цӀудралди манийрин, шииррин ва "Кьуьчхуьр Саид" поэмадин автор я. Поэма кьилди ктаб яз чапдай акъатнава.
Зари 1991 йисуз залан азардик рагьметдиз фена.
Астрахань
Астрахань — Урусатда авай шегьер я, Астрахань областдин административ юкь. Агъа Волгадинни Каспийдин экономикадинни культурадин дегь юкь. Адаз мукьвал Россиядин кьибле патан форпостни Каспийдин кьилин шегьер лугьуда. Россиядин тарихвилелди къимет авай 115 шегьердик ква. Шегьер Волгадин дельтадин вини пата авайди я, Каспийдин агъавилин 11 островдал. Москвадалди рехъ 1411 километр я. Астрахань 4 административ райондал пайнавайди я: Кировский, Советский, Ленинскийни Трусовский. Шегьерда 532 699 кас яшамиш жезва. Майдан 208,7 км². Шегьерда гьамиша гьар жуьре культурайрин инсанар яшамиш жезвайди я. Исятда ана 100 миллетдилай пара ава, 14 динни 17 милли медениятдин тешкилат.
Тарих
Шегьер XIII вишйисан кьведлагьай пата туькӀуьранвайдай кьазва. Сифте адан тӀвар Гьажи-Тархан тир. Элверин рекьел алаз шегьердикай фад Къизил Ордадин элверрин юкь хьана. XIII—XIV вишйисара Гьажи-Тархан караванринни рекерин еке тӀвал тир. АдайтӀуз рекьер рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидайдаз физвай. Мадни кефер патай кьибле патаз. Шегьер канвай кирпичрикай ийизавай. Астраханда а девирриз палчухрин затӀар ийизавай, ракьар кӀвалахарзавай, гьар жуьре чӀигирунарни. 1395 йисан хъуьтӀуьз Астрахандик Тимуран армия атана. Чпин шегьер хуьн патал агьалийри муркӀадикай яцӀу цлар эцигна. Ахпа шегьердин чӀехибуру шегьер женг тагана хгана. Тимура Астрахань вичин кьушунриз чуьнуьхар ийиз гана, ахпа цӀай гана михьиз кана.
Гуьгъуьна Гьажи-Тархан мадни эхциг хъувунвай, Астрахандин ханвал 1459 йисуз туькӀуьр авурла ам адан кьилин шегьер хьана. XVI вишйиса ам алай чкадин хийирар патал Астрахань Турциядин планрик акатна. Гьадалай гъейри Крымдинни Ногай ордадин. 1533 йисалди Астрахандин регьбервиле урусрин пад кьазвай къуватар хьана. Абуруз Москвади пара пулар гузвай. Гьавиляй эхирда 1533 йисуз Астрахандин ханвили Москвадин гьукуматдихъ галаз элверунни политикадин разивал туькӀуьрна куьмекни галкӀдикай. Ахпа, 1537—1552 йисарин къене ханар кьуд сеферда дегиш хьанай. 1552 йисуз Астраханда Русьдик акси тир Крымрин кас атанвай, Ямгурчей хан. Адавай къуват къакъудун патал Иван IV-ди Астрахандиз 30 агъзур стрелец ракъурна, абуру са гъвечӀи женг хьайила къачуна шегьер. Гуьгъуьна, 1556 йисуз Астрахань мад са сефер къачурла ханвал чурна адан чилер Россиядик артухарна.
1879 йис
1879 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1879-лагьай йис. XIX виш йисан 79-лагьай йис я.
1 февраль
1 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 32-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 333 югъ ама (яргъи йисуз 334 югъ).
Знаменское район (Орёл вилаят)
Знаменское район (Знаменский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 817 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Знаменское.
География
Районди Орёл вилаятдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
2 февраль
2 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 33-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 332 югъ ама (яргъи йисуз 333 югъ).
Ражабов Ражаб Сулейманан хва
Ражабов Ражаб Сулейманан хва — лезги шаир.
1941 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, 1967 йисалай Кьурагьрин, Дербентдин ва Жалгъандин мектебра кӀвалахна, Миграгърин мектебда директорвал авуна. Ахпа хайи хуьре дидедин чӀаланни эдебиятдин тарсар гана.
Р. Ражабов фадлай шииррар теснифунал машгъул я. Адан чӀалар газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, "Миграгърин булахар" кӀватӀалдик акатнава. Заридин эсерриз ("Кафир адет", "Шехьзава туьквенчи" ва мсб.) сатира хас я.
Доломит
Доломит — къван я. карбонатрик квай минерал CaCO3•MgCO3 я. ГьакӀни доломит сувайрин ацукьзавай къванериз лугьуда, доломитдин минералдикай 95 %дилай винихъ квай. А тӀвар француз инженерни геолог Деод де Доломьёдилай атайди я (1750—1801), доломитрин гьал кхьейи.