cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЧӀехи Эмили
ЧӀехи Эмили, Бейуьк Эмили — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 14,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 128 кас яшамиш жезва. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
ExxonMobil
2012-йисан апрелдиз, ExxonMobil компанияди Forbes компаниярин рейтингда садлагьай чка кьунвай.
Компаниядин штаб-кӀвал Техас штатдин, Даллас шегьердин мукьув гвай чкадин Ирвинг шегьерда ава.
Тарих
Гилан компания, 1999 йисуз, америкадин кьве виридалай чӀехи Exxon ва Mobil компаниярин сад - садав гилигунин нетижада кьилиз атанвайди я. 1870-йисуз Джон Рокфеллерди бине эцигнай.
Казань
Каза́нь (Каза́нь, Казан, Qazan) — Урусатдин Федерациядин Татарстанда авай шегьер.
Миллиондилай виниз агьалияр аваз, Казань Татарстандин администрациядин юкь я. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа ругудлагьай чкадал ала. Урусатдин чӀехи метлеб авай экономикадин, спортдин, илимдинни медениятдин юкь я. «Урусатдин пудлагьай кьилин шегьер» я.
Административ паюн
Казандик 7 округар акатзава.
Ахцегь нугъат
Ахцегь нугъат — гзафни - гзаф Дагъустандин Ахцегь районда ва Азербайжандин Кьвепеле районда авай лезгийри рахазвай лезги чӀалан асул нугъатрикай сад.
Динозавраяр
Динозаврар — митив фад кьена терг хьанвай гзаф зурба, чурчул хьиз руфун галчӀуриз фидай гьайванрин жуьре.
Телави
Телави (гурж. თელავი) — Гуржистандин Кахетия крайдин Телави муниципалитетда авай шегьер я.
Агьалидин кьадар — 19 629 кас я (2014).
География
Шегьер Алазан вацӀун кӀама, Циви-Гомборо цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал, Тбилиси шегьердилай 70 км яргъал ала. Гьуьлуьн дережадилай 490 метр кьакьандал ала.
Тарих
Телави чи эрадин I виш йисалай малум я ва карванд рекьел алай чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад тир. XVII виш йисалай XVIII виш йисалди Кахетия пачагьвилин кьилин шегьер тир.
Гунзиб хуьруьнсовет
«Гунзиб» хуьруьнсовет (Гунзибский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бежта белгендик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Гарбутль хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гарбутль, Гунзиб, Нахада.
География
Хуьруьнсовет Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гунзиб хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 929 кас тир. Вири гунзибар, суни-мусурманар я.
Цур
Цур — химиядин элементрин девирдин системадин 4-лагьай девирдин 11-лагьай кӀеретдин, 29 атомдин нумра авай химиядин элемент. Cu символдалди ишара жезва (Cuprum). ГьакӀан затӀ «цур» (CAS-нумра — пластиквал авай, къизилдинни-жегьре рангунин (оксиддин пленка авачиз — жегьре рангунин) элячӀдай металл я. Дегь чӀаварилай инсандин патай кардик кутазва.
ТӀебиатда жугъурун
Чилин чкалда квай цурунин юкьван кьадар — (4,7-5,5)·10−3% (массадиз килигна) я. Гьуьлуьн ва вирен це цурунин кьадар гзафни-гзаф тӀимил я: 3·10−7% ва 10−7% (массадиз килигна) кьурвал я.
ТӀебиатда цур гьам галкӀурунра, гьамни михьи кӀусар яз жагъизва. Индустриядин метлеб авай галкӀурунар халькопирит CuFeS2, цурунин колчедан хьиз малум я, халькозин Cu2S ва борнит Cu5FeS4 я. Абурухъ галаз цурунин маса минерални гьалтзава: ковеллин CuS, куприт Cu2O, азурит Cu3(CO3)2(OH)2, малахит Cu2CO3(OH)2. Са бязи вахтара цур михьи кӀусар яз гьалтзава, чара-чара кӀватӀ хьунрин масса 400 тонндав агакьзава.
Физикадин кьетӀенвилер
Цур — къизилинни-жегьре рангунин пластиквал авай металл я, ахъа гьавада фад адаз хас тир интенсив хъипивал авай яу ранг гузвай оксиддин пленкадив кьазва. Эку чкада шуькуь пленкайриз къацувал авай аби ранг авайди я.
Цурунин са шумуд цурурна акадарун (сплав) авайди я: латун — цинкдихъ, кишпир — къеледихъ ва маса элементрихъ галаз, мельхиор — никельдихъ, баббитар — кьуркьушумдихъ ва масадбур.
Хкудун
Цур цурунин рудайрикай хкудзавава. Цур хкудунин асул методар — пирометаллургия, гидрометаллургия ва электролиз я.
ГьакӀан затӀ
Кьежей гьавада цур окисламиш жезва ва (II) цурунин основной карбонат арадал къвезва: Къайи концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз реакция ийизва: Кудай концентрироватнавай гугуртдин кислотадихъ галаз: Яд галачир гугуртдин кислотадихъ галаз, 200 °C-далди: Акадарнавай гугуртдин кислотадихъ галаз, гьавадин кислород иштиракдалди ифирна : Концентрироватнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава: Какадарнавай азотдин кислотадихъ галаз реакциядиз гьатзава: Пачагьдин эрекьдихъ галаз: Кудай концентрироватнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз: Какадарнавай хлороводороддин кислотадихъ галаз, килород иштиракдалди: Газдин тегьерда авай хлороводороддихъ,500—600 °C-далди: Бромоводороддихъ галаз: ГьакӀни цур, концентрироватнавай сиркедин кислотадихъ кислород иштиракдалди реакйия ийизва: Концентрироватнавай аммонийдин гидроксидда цӀрурзава ва аммиакатар арадиз къвезва: (I) цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород тӀимил хьайла 200 °C-далди ва (II) цурунин оксиддив окисламиш жезва кислород пара хьайла 400-500 °C-далди: Цурунин порошок хлордихъ, гугуртдихъ кӀвалин температурада реакциядиз гьатзава: 300—400 °C -далди гугуртдихъ ва селендихъ галаз реакциядиз гьатзава: Металлтуширбурун оксидрихъ галаз: Калийдин цианид галаз реакциядиз гьатзава, калийдин дицианокупрат(I), щелочь ва водород арадал къвезва: Концентрироватнавай хлорводороддин кислотадихъ ва калийдин хлоратдихъ галаз:
Хъуьлер
Хъуьлер (Хуля) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
Хуьруьн тӀварцӀикай
Хъуьлер тӀвар къуьлер (къуьл) гафуникай арадал атанвайди я.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай «Ахцегьпара - 1» хуьрерин жемиятдик квай.
1839 йисуз Хъуьлер вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Хкем хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьн-жемиятдик квай.
1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай. Вилик хуьре 700-лай пара майишатар авай. XIX виш йисан сифтейра чилин уьцӀуьнрин себебдилай хуьруьнвийрин чӀехи пай маса чкадиз куьч хьанай, амма куьч тахьана амукьайбуру хуьреалай 3,5 км яргъал ЦӀийи Хъуьлер арадал гъанай, гьана 400 майишатар авай. Хуьр вичин мублагь чилерив, тежриба авай лежберрив, Куйбышеван тӀварунихъ галай девлет авай колхоздив, иер мискӀиндив ва араб чӀалан алимрив машгьур тир.
1951 йисуз 400 майишатрикай хуьре вирини-вири 70 майишат амай ва 1960 йисуз абуру хайи сувар эбеди яз гадарна хъфенай. Хъуьлуьвийрин гзафбуру Дагъустандин ЦӀаяр шегьерда уьмуьр ийизва.
Хуьруьн мукьув къванцин ящикай авай дегь сурар ава
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 359 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
ИчӀа
ИчӀа (Иче) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 9 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, ЛакункӀам вацӀун патав чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз ИчӀа хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, Кича, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Арчуг
География
Хуьр Хив райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 8 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Арчуг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвилиз талукь тир. Гъвандик ва Чувек хуьрерихъ галаз Гъвандик хуьруьн-жемиятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Арчуг хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 100 кас тир.
Куругълиев Даурен Халидан хва
Куругълиев Даурен Халидан хва — тӀвар-ван авай лезги спортсмен, азад юкьварар кьунай устӀар.
Къарадагълы (Дагъустан)
Къарадагълы (Карадаглы) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Татляр хуьруьхъ галаз «Татляр» хуьруьнсоветдик акатзава.
Чил (планета)
Ччил (символ:, Terra) — Ракъинин системада Ракъинилай пуд лагьай планета, ччилин кӀеретӀдин планетайрилай диаметрал, массадални къалинвиляй виридалайни чӀехи планета.
Фад-фад Ччилиз «Дуьнья», «Аби планета», гьакӀни Терра  лугьуда.
Къарадагълы (Дагъустан)
ТӀвар
Хуьруьн тӀвар туьрк чӀалан «къара» - чӀулав, ва «дагълы» - сувави, гафарикай арадал атанвайди я, яни «чӀулав сувавияр», «чӀулав суван эгьлияр».
Чил (планета)
Инсандиз алай чӀава чан алай махлукьатар яшамиш жезвай Ракъинин системада, ва гьакӀни Каинатда тек сад тир малум тело. Илимдин малуматар къалурзавайвал, Ччил ракъинин циферилай тахминан 4,54 миллиард ийс идалай къулухъ арадиз атанва, , ва гуьгъуьнлай вичин тек сад тир спутник къачунай — Варз.
Ччилин туькӀуьр хьанвай тегьер
Ччил ччилин кӀеретӀдин планетайриз талукь, имни акӀ лагьай чӀал я хьи, адаз Юпитер хьтин газдин гигантайрилай тавафатлу яз, кӀеви ччин авайди я. Ччил — Ракъинин системадин ччилин кӀеретӀдин планетайрилай гьам массадал, гьакӀни кьадардал виридалайни чӀехи планета я. Адалай гъейри, а куьд планетайрин арада, Ччилиз виридалайни чӀехи къалинвал, виридалайни чӀехи ччинин гравитация ва виридалайни къуватлу магнитдин чуьл авайди я.
Къарадагълы (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине Къубадай атанвай ксари кутунвай.
Чил (планета)
Алай гьал
Чилин форма (геоид) элчуькьай эллипсоиддиз мукьва я. Геоиддин точкайрикай ам аппроксимация ийзвай эллипсоиддив кьван яргъавал 100 метр кьван агакьзава. Планетдин юкьван диаметр тахминан 12 742 км барабар я.
Химиядин квайбур
Ччилин масса тахминан 5,98 кг барабар я. Ччил туькӀуьрзавай атомрин умуми кьадар ≈1050 я. Асул гьисабдалди, Ччил ракьуникай (32,1 %), оксигендикай (30,1 %), кремнийдикай (15,1 %), магнийдикай (13,9 %), гугуртдикай (2,9 %), никелдикай (1,8 %), кальцийдикай (1,5 %) и алюминийдикай (1,4 %); маса элементриз 1,2 % аватзава. Массадин сегрегациядин виляй, къенепатан генгвал, гимандалди, ракьукай (88,8 %), никелдин (5,8 %), гугуртдин (4,5 %) са тӀимил кьадардикай ибарат жезва.
Къарадагълы (Дагъустан)
Тарих
XIX виш йисуз Къарадагълы хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Падар ва Татляр хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Чил (планета)
Атмосфера
Атмосфера — газвилин къецепад, Чил планетадихъ элкъвена авай. Физикадинни химиядин паяриз, атмосфера чирзавай, атмосферадин физика лугьуда. Атмосферади чилин чинал алай гьаваяр кьиле тухузва. Гьаваяр чизрзавайди метеорология я. Климатдин жуьреяр — климатологияди чирзавайди я.
Къарадагълы (Дагъустан)
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 779 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къарадагълы хуьруьн агьалияр 131 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Чил (планета)
Мантия
Мантия — силикатдикай ибарат тир Чилин элкъвей, къенепатан кьатӀ, периодитрикай кӀватӀ хьанвай. Периодитар и зтӀарикай кӀватӀ хьанвайди я: силикатар, магний, ракь, кальций, мад масадбур. Мантий зтӀари туькӀуьрзавайди я базальтарни, гьам хьтин цӀарунар, хкаж жедайла Чилин хам туькӀуьрзавай. Мантиядихъ Чилин 67 % заланвал ава. Чилин екевиликай Мантияди 83 % кьазва. Ам эгечӀзавайди я Чилин хамунилай, 5—70 километр дирин тир чкадилай, Чилин рикӀел къведалди, 2900 километр диринвал авай чкада. Мантиядихъ диринвилерин кьадар пара ава, илисун еке жедалди мантиядин затӀуна фазадай масакӀавилер жезва, минералри кӀеви гьал кьаз.
Виридалайни еке масакӀавилер 660 километр дирин чкада жезва. А фазадин ужунин термодинамика ахьтинди я, гьадалай я винихъ, я агъухъ са затӀунивайни физ жезвач. 660 километрдилай винихъ Вини мантия гала, агъухъ — Агъа мантия. И кьве патарихъ гьар жуьре ибарат ийидай зтӀарни ава, физик талукь тир щеэрни. Агъа мантиядикай чирвилер тӀимил аватӀани, халисвал чида, Чил туькӀуьр хьайи чӀавунилай адан ибарат ийидай зтӀар вини мантиядилай, чилин зам туткӀуьр авур, тӀимил масакӀа хьайиди. Чимивал тухун мантияда яваш конвекцияди ийизава, минералрин пластикдаказ маса форма гудайвили. ЗатӀунин йигинвал мантиядин конвекцияда йисуз са шумуд сантиметр я. И конвекцияди литосфер плитаяр ужарзава. Мантиядин вини пата конвекция пай хьана физавайди я. Моделяр авайди я, гьадалайни четин конвекциядин гьал алай.
Чилин тарих
Микитисри гьисабзавай саягъ Чилни Ракъинин системадин маса планетаяр 4,54 млрд йис кьулухъ хьанвайбур я. Протопланетрин рукаринни газарин дискдай амукьнавайбур, Рагъ хьайила кьулухъ. Варз сакӀус геж хьанвайди я, Чиле кйана кьунвай са затӀуникай, екевиляй Марсдиз мукьвуг тир, заланвиляйни Чилин 10 % тирди. (гагь а затӀуниз «Тейя» лугьуда). А затӀунин пай Чилик кткана, пайни Чилин патаг гвай арадиз кӀус-кӀус хьана. А кӀусар сад хьана Варз туькӀуьрна. Газар акъатиз, вулканри кӀвалахиз чилихъ сифтегьан атмосфера хьана. Ицин пар, муркари кӀевизвай, кометайри тухузвай, океанар туькӀуьрна. Чилел чан гьикӀ хьанатӀа пара гипотезаяр ава. 3,6—4,1 млрд йис кьулухъ акъатайди я «эхиримжи виридан атабуба» (ингл. last universal common ancestor) Фотосинтез жез чан квай организмривай ракъин энергия кӀватӀ хьана. ГьакӀ жез, атмосферада оксигениум кӀватӀ хьана, вине патара озондин цӀар. ГъвечӀи клеткаяр еке клеткайрихъ галаз акахьайла эукариотар хьана. Халис параклеткайрин организмар, клеткайрин кӀватӀалдикай ибарат хьанвай, къецепатан крарик кутунвай. Ультрафиолет лучар озонди кьаз чилел алай чан хуьз жезва, чандивай чилин чин кьаз хьана. Планетадин чин вишйис миллионрин къене дегиш жезвай, континентар туькӀуьр жез чӀур жезвай. Континентар ужазвай чилин чинелай, гагь суперконтинентдиз ибарат жез. 750 млн хьти йис кьулухъ, инсанриз хабар авайбурукай виридалайни фад авай суперконтинет — Родиния, кӀусарал пай жез хьана.
Кембрий пад хьунилай кьулухъ, 535 млн йис кьулухъ, вад сефер вири зтӀар кьейиди тир. Эхиримжи виридан кьиникь 65 млн йис кьулухъ хьайиди я, метеорит аватайла динозаврар кьейила маса ири рептилиярни галаз, гъвечӀи гьайванар амукьнатӀани, некнезвайбурукай, чилрегъведайбурун ухшар авай, мадни къушар. Эхиримжи 65 миллион йисуз, гьар некнезвай гьайванарин кьадар пара жез хьана. Са шумуд миллион йис кьулухъ маймунрин ухшар авай гьайванривай дуьз къекъведай алакьунар кьабул хьана.
И карди мумкинвал гана зегьмет къачудай зтӀар ишлемишдай, рахунин алакьунар гъидай, тӀуьн кӀватӀиз жедай, секе мефтӀини кӀвалах ийиз мажбур ийидай. Чилин кӀвалахар, ахпа цивилизация, куьруь чӀавуз инсанриз Чил кардик кутадай мумкинвал гана са маса чандин жуьредивай тежедай саягъ. Эхиримжи Муркарин девир 40 млн йис вилик хьти эгечӀна, адан кӀуькӀ плейстоцендал атана 3 миллион йис кьулухъ хьти. Эхиримжи Муркарин цикл Чилин Кеферпатан пата 10 агъзур йис вилик хьти хьана.
Варз
Варз — Чилихъ авай кьилди са юлдаш я. Адан диаметр Чилин са/кьуд я. Вацран чӀугунин къуватди чилел океандин ятарин атунарни хъфинар ийизава. Варз чилихъ гьамиша са патахъ галайди я. Са вацран къене варз чилихъ са сефер элкъвезва. Гьар йисуз варз чилелай 38 ммдал яргъак жезва. Чилел йиф алай чӀавуз ракъинилай къвезвай экуьни вацралай акъатна чилел къвезва, инсанриз сакӀус экв гуз.
Чилин элкъведайвал
Вичин кӀашунихъ са сефер элкъуьн патал Чилиз 23 сятни 56 декьикьани 4.091 секунд герек я. Чилин ужунин йигинвал рагъэкӀидай патахъай рагъэкъечӀдай патахъ са сятдиз 15 градус я (1 градус 4 декьикьадиз, 15' декьикьадиз). Чил гьамиша сакӀа элкъвезвач: адан элкъуьнин йигинвал дегиш жезва (апрелдизни ноябрдиз йикъан яргъивал гьамишандилай 0,001 секунддал дегиш жезва), чилинмикитвилин полюсар дегиш жезва (20,1" йисуз). Элкъуьнин кӀаш арада зарзазва. Эхиримжи 2000 йисуз гьар са вишйиса Чилин са элкъуьн 0,0023 секунддал еке жезва. Эхиримжи 250 йисуз а еке жедайвал тӀимил хьанва — 0,0014 секунд хьти 100 йисуз). Чил Ракъинихъ элкъвезва 150 млн км адалай яргъивал аваз 29,765 км/сек йигинвал кваз. Йигинвал масакӀа жезва 30,27 км/секунддилай (перигелийда) 29,27 км/секунддал (афелийда).
Африка
Африка — чӀехивилел гьалтайла дуьньядин кьведлагьай континент я. Адан къерехар кефер патай Аравили гьуьлуь, кеферни рагъэкъечӀдай патай — Яру гьуьлуь, рагъакӀидай патай — Атлантик океанди, рагъэкъечӀдай патай — Индиядин океанди кьунвайди я. Кефер паталай кьибле патал кьван яргъивал — 8 агъ. км., рагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патал кьван — 7,5 агъ. км. я.
ГьакӀни «Африка» тӀвар Африкадин континентдикайни адан патав гвай островрикай ибарат тир дуьньядин паюниз лугьузавайди я.
Африкадин чилин кьадар — 29,2 млн км², островаррихъ галаз — 30,3 млн км² кьван я, яни Чилин вири винел патакай 6 % ва вири дуьньядин къураматдикай 20,4 % кьунвайди я. Африкадин континентда 55 гьукумат ава.
Африкадин агьалийрин кьадар 1 миллиард кас кьван я. Африка инсаниятдин (биологиядин жинс кьурла) сихилдин кьил хьиз гьисабзавайди я. Континентдин гилан чӀаван агьалияр, асул гьисабдалди, кьве расадин векилрикай ибарат я — негроиддинни европадин.
Африка 32 чӀалан хзандин (абурукай афразиядин, индоевропадинни австронезиядин чӀалар маса континентрай «атанвайбур» я), 7 кьилдинни 9 классификациядик квачир чӀаларин диге я. Виридалайни чкӀанвайбур араб, инглис, французни чкадин банту (суахили, конго), фула чӀалар я.
Африкадай тӀуз экваторни са шумуд климатдин чӀул физвайди я. Им кьилди сад тир кеферпатан субтропикайрин чӀулунилай кьиблепатан субтропикайрин чӀулуналди кьван яргъал чӀугвазвай континент я.
ДатӀана къвазвай къвалар, муркӀаганарни яд квай горизонтар авачир ятӀа абурун тӀимил кьадардин гъиляй, кьерелайни къерехдилай гъейри, климат тӀебии къайдада тун саки санани аваз авач.
Лап фез бере
Мезозойдин береда Африка саца авай континент Пангеядин пай ей. Микитисра лугьузва, Африка вири ксаран сифте Ватан йа. Ана гахкьунва лап сифте ксаран кӀарабар. 13 000 чи эразлай вилик Африкада авай ксарувай къуьл чуьли жезвай. Малар хуьз Африкада эгечӀна 7 500 йиса чи эразлай вилик.
Колонийран бере
1500-лай йисара Португалияни Испанияди Африка къацаз эгечӀна, ахпанлай маса Европадин гӀакуьметра къацаз эгечӀна. 1885-лай йиса Берлинан конгрессда ЧӀехибритания, Германия, Франция, Италия, Бельгияди Африкадин чилер чпин арада пай уна ва эгечӀна.
Азадвалан бере
1960-лай йиса 16 Африкадин гӀакуьметраг азадвал гакьуна. Гьавиляй а йис Африкадин йис йа. Ахпа эгечӀна амай гӀакуьметарни вири чпин азадвал къахчуз. ЦӀийи азад гӀакуьметраз СССРди куьмек авуна.
Континентдин тӀвар
Амма кьилди са Аравилин гьуьлуьн ккӀанвай, Нил вацӀун дельтадилай рагъакӀидай патахъ алай Кеферпатан Африкадин чилериз «Ливия» лугьузвай тир. Египетдилайни Ливиядилай кьиблепатахъ алай вири чилериз Эфиопия лугьузвай тир.
ЧӀехи чӀаван къене «Ливия» ва «Эфиопия» тӀварар зурба кьадар авай Африкадин чилерин (Сахара къумгандилай кьиблепатахъ алайбурунни) лагьайчӀал тир. Мисал патал, Гвинеядин заливдиз XVIII-лагьай вишйисал кьван Эфиопиядин гьуьл тахьайтӀа Эфиопиядин океан лугьузвай тир.
Географиядин тӀвар яз «Африка» чи эрадилай вилик II-лагьай вишйисуз арадиз акъатна. И карда чӀехи метлеб авай роль Пунрин дявеяр къугъвана. Чи эрадилай вилик 146-лагьай йисуз винел пад къачурла ва Карфаген шегьер чукӀурайла, римвийри кьунвай чилерал (гилан Тунис шегьердин патав) чпин цӀийи колония диб эцигна. Адаз абри «Африка» тӀвар гана.
ТӀвар арадал гъун
«Африка» тӀвар арадал гъунин са шумуд версия ава:
Рельеф
Африкадин вана-ильти пата ава Атлас суваяр. Йукьа ава Сахара пустыня. Йукьалай сакьас агъанах ава Африкадин виридалай йике чка — вулкан Килиманджаро 5895 м. Африкадин йукьанни ильти пата ава саваннаяр.
Ресурсар
Африкада ава лап пара къизильни алмазар. Нафт, бокситар, фосфоритар, марганец, ракь, кьакьумушни свинец.
Къене авай йатар
Африкада ава дуьньядин виридалай йиргъи вацӀ Нил, ам агъана ваназ физвайди я. Амай йике вацӀар — Нигер, континентдин ильти пата. Конго йукьан пата ва вацӀар Замбези, Лимпопон агъа пата. Виридалай йике уьр йа Виктория. Амай йике уьрер Танганьикани Ньяса. Виридалай йике учӀу уьрерукай сад йа Чад.
Африкадин вацӀар
Континентдин виридалайни чӀехи вацӀарин сиягь
Африкадин вирер
Континентдин виридалайни чӀехи вирерин сиягь:
Халкь
Африкада 1 миллиард кас ава. Гьар йиса абур кьве процентдал йике жезва. Йукьан йис яшамишрун я 54. ЧӀехи пай хуьрера, сегьрийра (шегьерра) 30 % халкьдин яшамишзава.
Миллетар
Африкадин вана пата яшамишзава арабар, берберар, коптар. Йукьанни агъа патара ава Африкадин хайи чӀулав ранган миллетар. Агъа Африкада ава лацубур, европадин колонистран чхелар.
Юкьварар
Юкьварар, Кьуршахар — вуж кьуватлу ятӀа чирун патал, сада сад кӀаник кутадай акъажунрин жуьре. Муькуь акъажунривай тафаватлу яз кьуршахра ядай техника авач.
I Павел
I-ди Павел, Романов Павел Петрович (1754—1801) — Урусатдин император (1796—1801), Шлезвиг-Гьольштайндин герцог (1762—1773), Ольденбургдин граф (1773), Мальта ордендин гроссмейстер (1799—1801). Император III-й Пётрдинни императрица II-й Екатеринадин хва я. Ам I-й Александр ва I-й Николай императоррин буба. Урусатдин империядин пачагьрикай виридалайни чӀехи яша аваз (42 йис) тахт къачунвайди тир.
Могох (Шамил район)
Могох — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Могох хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Могох хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Могох хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Халилов Юсиф Мевлуьдан хва
Юсиф Халилов (6 март 1952) — лезги кхьираг ва таржумахъан.
Уьмуьрдикай
Халилов Юсиф Мевлуьдан хва 6 март 1952 лагьай йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Гуьгъуьнин йисара КцӀар шегьерда уьмуьр гьална.
Зегьметар
Авторди цӀуд йисалай виниз кӀвалахна арадал акъудай и гафалагда 12000-алай виниз кьилин гафар, гафарин абзацра гзаф мисалар, мягькем ибараяр, 700-ев агакьна бубайрин мисалар ганва. Исятда Азербайжан чӀаланни-Лезги чӀалан гафалагдин эхиримжи вариант тамамарзава.
Теснифай улубар
Лезги чӀаланни – Азербайжан чӀалан гафалаг, КцӀар, 2012.
Астероид
Тарифар
Астероид термин (ἀστεροειδής-кай — «гъед хьтин», -кай — «гъед» ва -кай — «куц, акунар, ери») Уильям Гершель патай илимдиз тунвай, вучиз лагьайтӀа, а объектриз телескопдалди килигайла гъетерин стӀалар хьиз аквадай, планетаяр лагьайтӀа  — абур телескопдалди килигайла дискар хьиз аквада. И чӀавалди «астероид» терминдин дуьз тариф гьеле тайин хьанвач. 2006-й ийсалди астероидриз гьакӀни гъвечӀи планетаяр лугьудай.
Классификация ийидайла асул параметр — телодин кьадар я. Астероид 30 м — лай гзаф диаметр авай тело я, адалай гъвечӀи кьадарар авай телойриз метеороид лугьуда.
Никола Тесла
Никола Тесла (Никола Тесла,, Смилян, Хорватия, Австриядин империя — , Нью-Йорк, АСШ) — туькӀуьрайди-алим, физик, электроинженер. Адан кӀвалахдин уьмуьр гьар жьуре электротехникадин рекьяй цӀийивилералди ацӀанвай, вични чӀехи пай электрик энергиядин техника, гьакӀни къени кардик кутазвай дегишвилин ток, кьве фазадин ток.
Уьмуьр
Никола Тесла вад аял авай хзанда кьудлагьай аял тир, сербрин православие диндин фекьи Милутин Тесладинни (1819—1879) адан папан Георгина (Дука лугьузвай, Мандич сифте фамил авай, 1822—1892), пастордин кӀале Пак Петрдинни Павелдин Смилян динкӀвале Ликада, Госпичда дидедиз хьана.
Фернан Магеллан
Ферна́н Магелла́н (Fernão de Magalhães, Fernando (Hernando) de Magallanes , Ferdinandus Magellanus; 1480 йисан гатфар, Саброза, вилаят Траз-уж-Монтиш, Португалия пачагьвал — 27 апрел 1521, остров Мактан, Филиппинар) — португалрин ва испанрин гьуьлерал къекъведай кас аделантадо титул авай. Тарихда сад лагьай дуьньядилай элкъвена кьил-кьилиз ядай къекъуьнин кьиле авай кас. Пролив ахъайна, са арадилай вичин т1вар гайи. Сад лагьай европажув, Атлантик океандай Лас океандиз экъеч1ай.
Кьурагь район
Кьурагь район (Курахский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Гимнастика
Гимнастика — бедендин мускулар кӀевинарун ва кӀубанвал артухарун патал упражненияр, бедендин тербиядин комплекс.
Кьурагь район
Администрациядин юкь — Кьурагь хуьр я.
Гимнастика
Гимнастикадин спортдин жуьреяр агъадихъ галайбур я: спортдин гимнастика, харусенятдин гимнастика, акробатикадин гимнастика, эстетикадин гимнастика, аэробикадин гимнастика ва командадин гимнастика.
Кьурагь район
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Кьибле пата Ахцегь ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, кефер пата Агъул ва Хив районрихъ галаз, рагъакӀидай пата Рутул ва рагъэкъечӀдай патани СтӀал Сулейман райондихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин рельефдин чӀехи пай сувари кьунва. Райондин кьибле патайтӀуз Самур цӀиргъ яргъи хьанва, адан яргъивилихъди Мегьарамдхуьруьн, Ахцегь ва Рутул районрин Кьурагь райондихъ галаз сергьят физва.
Райондин чилерин майдан — 740 км² я.
Тарих
ВЦИК-ан 1.09.1934 тарихдин къарардалди, Буркихан, Гоа, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна Агъул район арадал гъанвай.
ПВС РСФСР-дин 1.02.1963 тарихдин къарардалди Кьурагь район терг авуна, адан чилер Кьасумхуьруьн райондик кутунай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай.
Агьалияр
Райондин агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пайни агъулар я. Кьурагь районда вад агъул хуьр ава: Хвереж, Укуз, Усугъ, Квардал ва Хуьпуькь.
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кьурагь райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 11 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Кьурагь райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Бунуд
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 14,5 км яргъал чка кьунва. Суван ценерив гвай хуьр я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 819 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Чирвилер
Хуьре Февзи Гьамидован тӀварунихъ галай са кьулан мектеб кӀвалахзава.
Гъазиабад
Гъазиабад (ग़ाज़ियाबाद, Ghaziabad) — индиядин Уттар-Прадеш штатдин рагъакӀидай пата авай шегьер, са тӀвар алай округдин административ юкь, Делидин агломерациядин пай я.
Этимология
Шегьердин тӀвар адан диб эцигнавай Гъази-уд-динан тӀварцӀикай арадал атанва, ада шегьердал Гъазиуддинагъар тӀвар эцигна, амма са арадлай тӀвар куьруь хъувунва.
География
Делидилай рагъэкъечӀдай патахъ 19 км яргъал ва Мератх шегьердилай кьиблединни рагъакӀидай патахъ 46 км яргъал (мукь) чка кьунва. Абсолют тир кьакьанвал - гьуьлуьн дережадилай 209 метр вине я. Шегьерди ам Делидихъ галаз чара ийизвай Хиндон (Джамнадин бассейндик квай) вацӀун къерехдал мукь (чка) кьунва.
Агьалияр
2013-лагьай йисан малуматрив кьурвал, агьалийрин сан-гьисаб 1 784 166 кас я.
ЧӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 99 %. Гъазиабадда жинсерин гекъигайвал - 1000 итимдал 887 хнуб (паб) гьалтзава.
Йисариз килигна шегьердин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Шегьер B категориядин B1 агъакатегориядик акатзава, маса гафаралди Гъазиабаддин жемятдинни экономикадин къалурзавай лишанар вири гьукуматдин юкьван гьалдилай агъуз я. Шегьерда авай метлеб квай чкаяр: Navyug Market, Delhi Gate,Goel Market, Mukand Nagar, Sarai Nazar Ali, Rajendra Nagar, Shalimar Garden, Turab Nagar, Indirapuram, Raj Nagar Extension, Loni, India and Crossings Republik я.
Экономика
Им Кефердин Индиядин виридалайни чӀехи индустриал тир шегьеррикай сад я, сифтени-сифте вилик фенвай металлар расунин ва электроникадин индустрия къейд авуна кӀанда. Гила шегьер чӀехи индустриал юкь, рекьин ва ни ракьун рекьин улакьдин тӀвал я. Ана ракьун рекьин вагонар, дизелдин моторар, велосипедар, яргъанар, шуьшединни хъенчӀин къапар, лакарни ширер, электроника, яракьар ва мсб акъудзава. 21-лагьай виш йисан сифте кьиле ана пара цӀийи алишверишдин юкьвар ахъанва.
ЦӀуру Хкем
ЦӀуру Хкем, Вини Хкем (Старый Хкем, Верхний Хкем) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 5 км яргъал, Самур цӀиргъинин кьиблепатан хушарал ала.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара — 1» хуьрерин жемиятдик квай. 1839 йисуз Хкем вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпарадин наибвалдиз талукь тир. Хъуьлер хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьн-жемиятдик квай. 1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай.
1965 йисан къати чилин зурзунрилай кьулухъ хуьруьн агьалияр сувалай тахминан 2 км агъадиз куьч хьана ана ЦӀийи Хкемар кутунай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 472 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Кукваз
Кукваз (Кукваз) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, Ашар хуьруьхъ галаз «Ашар хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Кьурагь вацӀун кьерел чка кьунва. Райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 7,3 км яргъал алайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Кукваз хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Ашар, Урсун, Хпеж, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 194 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кукваз хуьруьн агьалияр 317 кас тир.
Галынчаг
Галынчаг (Qalıncaq) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Галынчаг» хуьруьнсоветдик акатзава.
Бежта хуьруьнсовет
«Бежта» хуьруьнсовет (Село Бежта) — Дагъустан Республикадин Бежта белгендик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Бежта хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Бежта хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санлай кьадар: 3 865 кас тир. Вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Татляр
Татляр (Татляр) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Къарадагълы хуьруьхъ галаз «Татляр» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 31 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀун кьерел ала.
ТӀвар
Туьрк чӀалал «татляр» - татар мана гузва.
Тарих
XIX виш йисуз Татляр хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Падар ва Къарадагълы хуьрерихъ галаз Падар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1208 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Татляр хуьруьн агьалияр 341 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Шахин
Шахин, икӀни туракь-кьил лачин икӀни кьурагь кард  —
Атрик
Атрик (Атрик) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Урга» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 21,5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Атрик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Вертил, Джули, Урга, Фурдаг, Хурсатил ва Ярагъ хуьрерихъ галаз Джули хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 184 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Атрик хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 136 кас тир.
Макьар (СтӀал Сулейман район)
Макьарар (Макар) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, Макьарарин вирин мукьув чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Макьарар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Бигер, ЦицӀер, ХпитӀар ва ЯлцӀугъ хуьрерихъ галаз ЯлцӀугърин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 20 майишатар авай, агьалийрин кьадар 115 кас тир: 61 итим ва 54 паб.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Шерафет Дагъустанви
Идрисрин Шерафет Абдулжемилан руш (эдебиатдин псевдоним: Шерафет Дагъустанви (рут. Шерафет Дагъыстанви), (1939 йисан 22 нава, Рутул, Рутул район, Дагъустан Республика) - асулдай рутулви (муьхвед) тир шаир, кхьираг я.
Идрисрин Шерафет Абдулжемидан руш 1939-лагьай йисан 22-лагьай навадиз Дагъустан Республикадин Рутул хуьре дидедиз хьана. Аялзамаз хайибур квадарна ялгъуз амукьай ам Къахдал яшамиш жезвай мукьва-кьилийри чпин патав хутахна.
1950-йисуз вич яшамиш жезвай хизан Бакудиз куьч жедайла, Шерафетни абурухь галаз и шегьердиз атана. Уьмуьрдин дад такунмаз яцӀара акӀай ада 14 йиса аваз шиирар кхьиз гатӀумна. Чирвилерихъ галтугзавай ам 1961-лагьай йисуз Бакудин Гъукуматдин Университетдик экечӀна.
Шерафет Дагъустанви 7 ктабдин автор я. Адан ирид агъзурдалай пара шиирар газетра, журналрани алманахра чип хьанва. Шаирдин цӀудралди шиирриз авазар кхьенва, абур Хан Шушинскийдилай гатӀумна тӀвар-ван авай манидарри лагьанва.
Шангъар
Шангъар (лат. Falco rusticolus ) — еке жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Гренландида. Бедендин йаргъивал — 48-61 (эркек) — 51-65 (дишиди) см, бедендин заланвал — 805-1350 (эркек) — 1180-2100 (дишиди) г.
Дахада район
Дахада район (Дахадаевский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Уркарах хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Дахада район Агъул, Акуша, Сергокъала, Къайтагъ ва Кули районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 1450 км² я.
Тарих
ДагЦИК-ан 22.11.1928 тарихдин 4-й сессиядин къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Лак округар реорганизация авунивди, кьилин хуьр Урари хуьр яз Урари кантон арадал гъанвай. ВЦИК-ан 3.06.1929 тарихдин къарардалди, кантон райондиз элкъуьрнай. ПВС РСФСР-дин 19.04.1930 тарихдин къарардалди, Урари райондин тӀвар дегишарна Дахада район эцигнай. 1963 йисуз район терг авуна адан чилер Къайтагъ хуьруьн райондив вуганвай. ПВС РСФСР-дин 12.01.1965 тарихдин къарардалди, Дахада район виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Дахада райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Райондин агьалидин лап чӀехи пай даргийри ва даргийрин субэтник группа тир кубачивийри туькӀуьрзава: даргияр — 99,1% (абурук 8% кубачивияр кваз). Кубачивийрин хуьрер: Амузги, Шари, Кубачи, Сулевкай, Ашты, Дирбакмахи ва Худуц. Абурулай гъейри, са Шадни хуьре яхулри уьмуьр гьалзава.
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Дахада райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 25 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукай 24 хуьруьнсоветар ва 1 шегьервилин посёлок Кубачи я.
Дахада райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Райондин экономикадин асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал, малдарвилел, нуькӀвербанвилел ва ювелирдин затӀар гьасилунал бинеламиш хьанва.
Тарихдин метлеб авай чкаяр
Дахада райондин чилерал виринриз машгьур хьанвай, са чӀавуз Къайтагъ уцмийвилин кьилин шегьер хьанвай Къала-Къурейш хуьр-къеле ава. Дибгаши хуьре лап дегь заманадин кхьинар алай раг ава. Райондин Кубачи, Ицари, Зубанчи ва Кища хуьрера амукьнавай къаравулдин кьуд минараяр ава. Дахада райондин Кубачи хуьр вичин заргаррив, ракьун ва гъилин устӀаррив са Дагъустандиз ваъ, гьатта вири дуьньядиз машгуьр хьанва.
Китай
Китай   ва я Чин, Китайдин Халкьдин Республика (中華人民共和國; пиньин: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó) — РагъэкъечӀдай Азияда авай гьукумат.
Агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда виридалай зурба гьукумат (1,3 миллиарддилай пара); чилерин чӀехивилел гьалтайла, Урусатдилайни Канададилай кьулухъ, дуьньяда пудлагьай чкадал ала.
Китай, ЧӀехи пачагьвал ва СМОдин Хата авачирвилин Советдин даим авай член я. Экспертрин гзафбуру Китай, СССРдин чкадал кьведлагьай Зурба къуват авай пачагьвал хьиз гьисабзава. Ракетайринни — ядердин потенциалдал гьалтайла дуьньяда пудлагьай чкадал ала, космосдин пачагьвал я, дуьньяда виридалай зурба кьадардин армия авай уьлкве я. Кеспиятдин продукциядин жуьрейрин чӀехи пай гьасилунал гьалтайла дуьньядин лидер, гьа гьисабдик, Китай дуьньяда виридалай зурба машинар гьасил ийизвай уьлкве ва авто — базар я. Къецепатан уьлквейриз мал ракъурзавай дуьньядин виридалай зурба уьлкве я, Китайдиз фад-фад «Дуьньядин фабрика» лугьуда.
Тарих
Китайдин тарих пара кьадарда сагъдиз амукьнавай гъилелди кхьенвай чешмейрив ва тарихдин малуматрив кьетӀен я. И чешмеярни археологиядин малуматар сад-садахъ галаз кьадайвал тухвайтӀа, абурун куьмекдалди Китайдин тарих, политикадин уьмуьр ва социалвилин процессар лап дегь заманарилай гатӀумна чириз жеда. Дегь китайдин къанунриз элкъвенвай гъилелди кхьинри, кьетӀендаказ Конфуцийдин илимдин тарсар авай диндинни — философиядин ва тарихдин метлеб авай кхьинри, китай цивилизациядин филик финиз ва халкьдин дуьнья кьатӀунин тегьердиз гзаф чӀехи таъсир ганвай.
Гилан китайдин гьукумат ва жемият им, къвалав гвай муькуь азиядин халкьарин сад-садахъ галаз гзаф виш йисарин къене физвай культурадин ва политикадин алакъавилин, таъсирдин ва Китайдин кьилин — Хань халкьдихъ галаз акахьунин (ассимиляциядин) нетижа я. Идахъ галаз гьисабдиз къачуна кӀанда хьи, китайдин адетдин историографиядик муькуь халкьарин (монголрин, маньчжуррин, уйгъуррин) тарихдин гьукуматрин тарихни акатзава. Амма гилан Китайди абурун гьукуматар чпин тарихдин паяр хьиз гьисабзава.
Китайдин тарих девирриз паюн
Китайдин тарихдин илимди кьабулнавай, хронологиядин куьруь таблица
КХР
1949 йисуз Китайдин Халкьдин Республикадин яракьвилин къуватри Китайда хьайи гражданвилин дяведа гъалибвал къачуна. АСШди и дяведа чӀехи дявевилин куьмекар ганвай, гьа гьисабдик гзаф чӀехи кьадарда танкарин гунивди.
1949 — 1956 йисара СССРдин куьмекдалди Китайда кеспиятдин дибдин хилер арадал гъанвай, кьилдин иесийривай мулкар ва кеспиятдин маса карханаяр къахчуна абрукай пачагьвалдин, вири халкьдин мал авунай, хуьруьн майишатда коллективизация кьиле тухванвай.
1956 йисуз кьле фейи Китайдин Коммуниствилин Партиядин 8-лагьай кӀватӀалда, хкягъунрин нетижида гъалиб хьанвай Мао Цзэдунан «чӀехи хкадрунин» ва «коммунизациядин» политикадин идея вилик гьалзавай цӀийи курс малумарнавай. Адалай кьулухъ, 1966 — 1976 йисара, асул къастар классрин арада женгер мадни къуватлу ийин ва Китайдин гьукуматдинни жемиятдин «кьетӀен рехъ» туькӀуьрун тир, «культурадин революция» малум хьанвай.
Гъуьгъуьнлай гьукумдиз атанвай Дэн Сяопина и политика меземмет авунай. 1978 йисан декабрьда хьайи ЦК ККПдин 11 кӀватӀалдин III-й пленумди социалиствилин базардин экономикадиз курс къачунвай. Дэн Сяопина гьукум тухузвай береда уьлкведин къецепатан политика, Маодин бередилай тафават аваз, пассив хьанвай. 1980-й йисарин эхирда — 1990-й йисарин сифте кьиле Китайдивай вичин агьалияр тӀуьнив ва уьмуьр гьализ асул герек тир затӀарив таъмин ийиз, КъВБдин хкаж хьунин темпар йигинариз ва халкьдин яшайишдин дережа хкажиз гъиляй атанвай.
И реформаяр адан чка кьунвай — Дзян Цземинга (1993 йисалай) ва Ху Цзиньтаоди (2002 йисалай) давамарнавай. КъВБдин кьадардал гьалтайла алай чӀавуз Китай, АСШдилай кьулухъ, дуьньяда кьведлагьай чкадал ала. Валютадин резервар садлагьана кхаж хьанвай. 2004 йисуз къецепатан савдадин кьадар 850 млрд доллардилай пара тир. Уьлкведин рагъэкъечӀдай патан цин къерехдин регионар мадни гзаф индустриализация хьанвай, гьакӀ ятӀани КХРдин къене пата авай регионар кесиб яшамиш жезва. Виридалай кесиб регионрикай сад Тибет я.
Накитль (Шамил район)
Накитль — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Тидиб хуьруьнсоветдик акатзава.
Китай
КХР
Армиядин харжар кхаж хьанвай. Дявевилин официал бюджет 2006 йисуз 14,7 % кьван кхаж хьанва ва 284 млрд юань (35,5 млрд доллар) туькӀуьрзава.
Накитль (Шамил район)
География
Хуьр Шамил райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 7 км яргъал ала.
Китай
География
Китай РагъэкъечӀдай патан Азияда чка кьунвайди я. Уьлкведин чилер рагъэкъечӀдай патай Лас океандин гьуьлерин ятари кьунва. Кефердинни — рагъэкъечӀдай патай КХДРдихъни Урусатдихъ галаз, кефер патай — Монголиядихъ галаз, кефердинни — рагъакӀидай патай — Урусатдихъни Къазахстандихъ галаз, рагъакӀидай патай — Киргизия, Тажикистан ва Афганистандихъ галаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай — Пакистан, Индия, Непал ва Бутандихъ галаз, кьибле патайни — Мьянма, Лаос ва Вьетнамдихъ галаз са сергьятра ава.
Накитль (Шамил район)
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Накитль хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Китай
География
Китайдин чилерин майдан 9,6 млн км² туькӀуьрзава. Майдандал гьалтайла им Азияда виридалайни чӀехи ва дуьньяда Урусатни Канададилай кьулухъ пудлгьай чкадал алай уьлкве я. Китайда сад тир сятдин чӀул — UTC+8 я.
Китайдин океандин кьер Кеферпатан Кореядин кефер патай кьил къачуна Вьетнамдал кьван яргъи хьанва ва адан яргъивал 14 500 км я. Китайдин чилер РагъэкъечӀдай Китайдин гьуьлуьн, Кореядин заливдин, Хъипи гьуьлуьн, Кьибле - Китайдин гьуьлуьн ятари чуьхуьзава. Остров Тайван Китайдилай Тайван проливди чара авуна.
Накитль (Шамил район)
Агьалияр
Йисариз килигна Накитль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Китай
Рельеф
Китайдин топография пара жуьреба — жуьрединди я, ина кьакьан сувар, платояр, лекъвер, къумлухар ва гегьенш кьулувилер авайди я. Адет яз ина орографиядин пуд чӀехи регионар чара ийизва:
Накитль (Шамил район)
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Китай
Климат
Китайдиз гзаф жуьреба — жуьре климат хас я — кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата субтропиквилин климатдилай эгечӀна кефердинни — рагъакӀидай пата агъавал ийизвай къати — континенталвилин климатдал кьван. Кьибле патан цин къерехда гьава муссон гарари тайинарзава, абур кьураматдизни океандиз хас тир кужумдай хесетдикай арада къвезвайди я. Са тайин сезонра жезвай гьавададин юзунрик ва адахъ галаз санал арадал къвезвай гарарик гатун береда чӀехи кьадарда лам квайди я, амма хъуьтӀуьз гзаф кьуру жезвайди я. Уьлкведа къвазвай къваларин кьадар ва пай хьун гзафни — гзаф муссон гарарин атуникайни хъфиникай аслу я. Уьлкведин чӀехи пай юкьван гьалдин климатдин зонада алайтӀани адан чилера авай гьяркьуьвилинни яргъивилин чӀуларин арада авай тафаватри температурадин ва метеорологиядин режимрин жуьреба — жуьревал арадал гъизва.
Китайдин виридалайни кефер пата авай Хэйлунцзян вилаят, Урусатдин Владивосток ва Хабаровск шегьеррин климатдиз мукьва тир, юкьван гьалдин климатдин зонада алайди я. Виридалай кьибле пата авай Хайнань остров — тропикдин зонада. ХъуьтӀуьз и регионрин арада жезвай температурадин тафават чӀехиди я, амма гатуз гъвечӀи жезва. ХъуьтӀуьз Хейлунгдзянгдинг кефер пата температура −30 °C кьван агъуз мумкин я, юкьван температура 0 °C кьван я. Гатун июль вацра и вилаятда температурадин юкьван дережа 20 °C туькӀуьрзава. Уьлкведин кьибле патан Гуангдунг вилаятда юкьван температура январьда 10 °C — алай июльда 28 °C — дал кьван юзазва.
Китайда къваларин кьадар уьлкведин патарикай аслу яз темперадурадилайни пара масакӀа жезва (дегиш жезва). Циньлин суварин кьиблепатан гуьнейра гзаф кьадарда марфар къвазва, абурун чӀехи пай гатун муссонриз къвезва. Суварилай кеферни рагъакӀидай патахъ финалди марфар къванин мумкинвал агъуз жезва. Уьлкведин кефердинни — рагъакӀидай патан районар виридалани кьурагьбур я, анра авай Такла-Макан, Гоби, Ордос къумлухра къвалар саки авайди туш.
Менфят авай затӀар
Китай жуьреба — жуьре кудай ва муькуь мядендин менфят авай затӀарив девлетлу я. Абурун арада кьетӀен чка нафтӀадин, цӀивиндин, ракь ва муьрхъуь кьунтийизвай металлар квай минералри кьунва.
Уьлкведа энергиядин кьилин чешме цӀивин я, ам хкудунин кьадардай Китай дуьньяда садлагьай чкадал ала. ЦӀивинин мяденар гзафни — гзаф уьлкведин кефер пата кӀватӀ хьанвайди я. ЧӀехи суьрсетар гьакӀни уьлкведин кефердинни — рагъакӀидай пата авайди я. ЦӀивинрикай виридалайни кьитвал авай кьибле патан регионар я. ЦӀивиндин мяденар авай чкайрин чӀехи пай къванцин цӀивиндинбур я. Китайда виридалай пара кьадарда цӀивиндин мяденар авай чка Шаньси вилаят я, уьлкведин цӀивиндин умуми кьадардикай 30 % ина ава.
Энергия гузвай суьрсетрин муькуь метлеб авай чешме нафтӀ я. НафтӀадин кьадардал гьалтайла, Юкьван, РагъэкъечӀдай ва Кьиблединни — РагъэкъечӀдай Азияда Китай кӀвенкӀве аваз физвай уьлкверихъ гала. НафтӀадин мяденар са шумуд чкада дуьздал акъуднавайди я, амма виридалайни гзаф кьадарда уьлкведин Кефердинни — РагъэкъечӀдай патан районра, цин къерехрив гвай районра ава.
2007 йисалай къизил гьасилунин кьадардал гьалтайла Китай дуьньяда виридалай чӀехи уьлкве хьиз физва. 2010 йисав гекьигайла, 2011 йисуз хкудзавай къизилдин кьадар 5,89 % дал хкаж хьанвай ва 360,96 тонн туькӀуьрнавай. Китайдин компанияйри чпин уьлкведани гъурбатдани авай мяденрикай менфят къачуз активвилелди давамарзава.
Вирер, вацӀар, набататар
Китайда пара кьадарда вацӀар ава, абурун виридан санал яргъивал 220 000 км я. Китайдин вацӀар кьве, къенепатан ва къецепатан системайриз, чара жезва. Кецепатанбур — Лас, Индиядин, Кеферпатан МуркӀадин океанрин экъечӀун авай Янгдзы, Хуангхе, Хейлунгдзян (Амур), Джуцзянг, Ланьцанцзян (Меконг), Нудзянг ва Ялуцангпо вацӀар я, и вацӀари уьлкведин майдандин 64 % кьунва. Кьадар тӀимил авай къенепатан вацӀар сад — садакай яргъал ала ва абурун чӀехи пай абур кьери хьанва. Абур уьлкведин къенепатан вирериз авахьзава ва я къумлухра, баябанра ва уьцӀуь уьленра терг хьана квахьзава. И вацӀариз уьлкведин майдандин 36 % къвезва.