cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кьиблепатан Лезгистан
Эликрин хуьр
ЦӀахуррин 21 хуьруькай алай вахтунда 19 ама. Къах районда абурун Къум, Лекит, Амбарчай, Эмиржан, Агъчай, Сускент, Чинарлы, Лекит Малах, Закъатала районда Мухах (вини пад), Сабунчу, Къасс, Али Бай-рамлы, Къалал, Гуьзпарах, Мамрух, Алескер, Агъдам Къалал, Жимжимах хуьрер ава. Идалай гъейри абур Къах райондин Илису, Сарыбаш, Зерне ва Закъатала райондин Мешлеш, ЦӀийи Сувагил хуьрера лезгийрихъ галаз санал уьмуьр гьалзавай.
КъирицӀрал гьалтайла П. В. Котляревскийди XIX виш йисан эхирра абурухъ 61 уба авайди къалурнава. Амма чешмейра и убайрин тӀварар вири гьатнавач. КъирицӀ ва КъирицӀ Дегьне хуьрер, гьакӀни 61 уба фикирда кьуртӀа, XX виш йисал къведалди къирицӀрихъ 63 хуьр хьун герек я. Амма алай вахтунда Къуба ва Хъачмаз районра абурун 30 кьван хуьрер ама.
Удинар XIX виш йисан эхирралди 9 хуьре уьмуьр гьалайтӀа, гила абур анжах са Ниж хуьре ва Огъуз райондин юкьван Огъуз шегьерда уьмуьр гьалзава. Абурун 3 хуьруьн тӀвар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Амай хуьрера лагьайтӀа, маса халкьари, асул гьисабдалди азербайжанари уьмуьр гьалзава.
Хиналугъар, жекар ва эликар чпин Хиналугъ, Жек, Элик тӀварар алай хуьрера уьмуьр гьалзава. Делилрай аквазвайвал, XIX виш йисан эхирра винидихъ тӀварар кьур халкьарихъ Азербайжанда санлай 122 хуьр авай. Алай чӀавуз абурукай 61 хуьр ама. Лезги халкьарикай са бязибуру чпин хуьрер гадарайвал, гила хайи чӀални гадарзава. Месела, будугъви алим, тарихдин илимрин доктор, профессор Вакъиф Пириева вичин 1994-йисуз Бакуда азербайжан чӀалалди басмадай акъудай "Будугъ ва будугъвияр" улубда кхьизвайвал, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 15 агъзур будугъвидикай 12 агъзур касдиз вичин дидед чӀал чизмач.
Алай девирдин са бязи алимри чи халкьарин кьилел атай мусибатар гьакъикъатдив кьадайвал къелемдиз къачун тийиз, и вакъиайриз маса жуьредин рангар гузва. Будугъар, къирицӀар, хиналугъар, гьапутар, жекар, эликар, ергуьжар хьтин лезги халкьарал "Шагь дагъдин халкьар" тӀвар илитӀна, абур чавай къакъудиз кӀанзавай са бязи ксари гила кьасухдай чи тарихар чӀурзава. Лезги халкьдин тарихдикай хабар авачир ихьтин ксари XIX виш йисуз талукь са бязи чешмейра а чӀаван авторри будугърин ва къирицӀрин са кьадар хуьрер лезги хуьрер хьиз къелемдиз ганвайди хьиз лугьузва. Гьибур я а хуьрер? Бес чна винидихъ къалурнавай а халкьарин хуьрерин тӀварар гьа XIX виш йисан чешмейрай жагъурна къейд авунвайбур тушни? Лезги халкьарин араяр ягъиз алахъзавай ихьтин ксариз атӀай жаваб гун патал чи ойконимрихъ гелкъведайла тек са лезгийрин ваъ, вири лезги халкьарин ойконимар чирна - жагъурна кӀанзава.
Оттал
Оттал, Аттал (Оттал) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кальял» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 37 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀун вини кьиле чка кьунва.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 353 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Оттал хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 176 кас тир.
1643 йис
1643 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурнипудлагьай йис) — чи эрадин 1643-лагьай йис. XII виш йисан 43-лагьай йис я.
Вили гну
Вили гну (лат. Connochaetes taurinus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Тлиси
Тлиси — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тлибишо хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахвах райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 6 км яргъал, Ахвах вацӀал ала.
Итал чӀал
Итал чӀал (italiano) — индоевропадин чӀаларик акатзава. Италиди гьукуматдин чӀал я.
Тлиси
Тарих
XIX виш йисуз Тлиси хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлиси хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 211 касди уьмуьр ийизвай. Вири багулалар, суни-мусурманар я.
Уругвай
Уругвай, официал тӀвар РагъэкъечӀдай патан Республика Уругвай  — Кьибле Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Атлантик океандин къерехда чка кьунвай гьукумат.
Цмур
Цмур — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Цмуррин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.
Уругвай
Кефер пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Аргентинадихъ галаз сергьятра ава, кьибле ва рагъэкъечӀдай патарай Атлантик океандин ятари кьунва.
Цмур
ТӀварцӀин арадал атун
Аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар туьрк чӀалан «Чумур», лезги чӀалал «Ругъ», яни цацар алай чилин валар мана гузвай гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Вилик хуьр гьар патай анжах ругъарин валари элкъвена кьунвай.
Урусатдин Федерациядин субъектрин майдан
Майдандин чӀехивилиз килигна туькӀуьрнавай Урусатдин Федерациядин субъектрин сиягь:
Цмур
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 7,5 км яргъал, Цмур вацӀун дугунда чка кьунвайди я. Республикадин кьилин шегьер Магьачкъаладилай кьибле патахъ 193 км яргъал ала. Цмур вацӀун дугун, райондин виридалай иер чкайрикай сад я. Хуьруьн къваларив тамар, сувар, багъар, вацӀар ва булахар ава. Гьа и хуьре, вири уьлкведиз тӀвар акъатнай «Рычал Яд» цин чешме авайди я.
1644 йис
1644 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурникьудлагьай йис) — чи эрадин 1644-лагьай йис. XII виш йисан 44-лагьай йис я.
Цмур
Тарих
Цмуррилай 400 м кеферни — рагъакӀидай пата, Рычал вацӀун къерех сад — садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар — кьантӀар хьана фенвай чкадин алгъай гуьнеда, сифте ракьун девирдиз талукь тир, 200×100 м алцумар алай цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава.
Хуьрелай 600 м кеферни — рагъакӀидай пата, Рычал вацӀун эрчӀи пата, Цин — Электорстанциядин эцигунин кӀвалахар кьиле тухудайла чӀехи зиянар галукьай, къене кӀул патахъ элкъвенай скелетар авай, накьвадин кучудунар авай дегь чӀаван сур ава. И имаратдай дуьздал акъудай затӀарин арада, хъенчӀин гетӀеяр, къапар ва гьабрук са кӀуф галай квар авай. Сур скифринни алпандин девирдиз талукь я.
Сурарин къванерал ва бязи кӀвалерин цларар алай кхьинри шагьидвалзавайвал, Цмур хуьр 400—500 йис идалай вилик арадал атанвайди я. Адан бине, ЧкӀар, Хъалхъамар, ЧӀуру Салар хьтин са шумуд гъвечӀи хуьрерин эгьлийри кутунвайди я. Эгьлияр са шумуд сихилрикай ибарат тир: Бажияр, Агъасияр, НуькӀвер, Кьавалар, Тарашар. Хуьр рекьин кьвечхелда чка кьунвайвиляй, табасаранрин, агъулрин, даргийрин, яхулрин хуьрерай Кьасумхуьруьн базардиз рекье гьатайбур инлайтӀуз физвай. Ина йиф акъудна, пакам кьиляй чпин рехъ давамарзавай. Цмурвийрин асул крар лежбервал ва малдарвал тир. ГьакӀни, сувавияр нафтӀадин кеспийра кӀвалахиз Азербайжандиз физвай.
1950 йисуз Цмур хуьре Цмуррин ЦЭС-дин эцигунин кӀвалахдихъ кьил кутунай. 1955 йисан сентябрьдиз ам кӀвалахдик акатнай. Электричество Цмур ва Гачалхуьрериз ганвай. Амма 1959 йисан апрельдиз станция маргъалдик акатнай ва кӀвалахар акъвазарнай.
Экономика
Хуьре, минерал «Рычал Яд» гьасилзавай завод кардик ква.
ТӀвар-ван авай цмурвияр
Цмур хуьр, вичин чирвилерив, кӀеви жафадалди ва зегьметдал рикӀ хьунивди зурба агалкьунрив агакьнай, талант авай рухвайрив машгьур я.
Вилер къерехъар лацу сев
Бедендикай
И гьайван юкьван экевал авайди я: бедендин яргъивал 150—180 см, тум — 7—10 см, экевал къуьнерай 75—80 см; бедендин заланвал 70 (дишиди) ва 140 (эркек) кг. Къер (косматый?), цӀивиндин-чӀулав ва чӀулав-шутру. Вилерин патаркай лацуни хъипи алкуьнар ала (инай тӀарни). Ва са жуьрейрик лацу матӀар алач. КӀуф бицӀийа масса севериз килигайла.
Уругвай
Къураматдин сергьятрин яргъивал — 1564 км, ятарин къерехдин сергьятрин яргъивал — 660 км я.
Тарих
Уругвайдин ччилер испанжуври кьадалди ина чарруа тайифадин индеецар яшамиш жезвай. XVI виш йисуз иниз пара къадарда испанжуврин гьахьун эгечӀнай.
Чилинмакит
Уругвайдилай рагъакӀидай падахъ гала Аргентина, галаз сергьят ава 579 км. Бразилиядихъ (кефер ва кефердинни рагъэкъечӀдай патан ара) галаз 985 км. Уругвайдилай рагъэкъечӀдай падахъ гала Атлантик океан ва кьибле — эстуарий (гьуьлуькай залив) Ла-Плата.
Дуьньяда Уругвайди чӀехивиляй 88-лагьай чка кьазва, Кьиблепатан Америкадани 11-лагьай чка.
Кас
Халкь: 3323,9 млн ксар. ЧӀал — испанрин (рио-де-ла-платрин нугъат).
Гзафбур уругвайар хашпара дин хабарар кьун: хашпара дин католикар — 47,1 %, протестантар — 11,1 % ва мас. атеистар ва агностикар — 17,2 %.
Тител
Тител (Титель) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.
Тарих
XIX виш йисуз Тител вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кимихуьр ва Хуьрехуьр хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Тител хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 322 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
1645 йис
1645 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурнивадлагьай йис) — чи эрадин 1645-лагьай йис. XII виш йисан 45-лагьай йис я.
Лезги чӀалар
Лезги чӀалар — Нах-Дагъустан чӀаларин хзандик акатзавай чӀалан группа. Лезги чӀаларик 4 агъа группаяр ва 10 чӀал акатзава. Группадин чӀаларал рахазвайбурун вири санлай кьадар 1 миллион кьван я. Лезги чӀалар гегьенш хьанвай бинедин чилер: Кьиблепатан Дагъустан ва Кеферпатан Азербайжан я. Амма, и группадин чӀаларин ареалда урбанизациядин, яни хуьрерай шегьерриз куьч хьунин процесс гзаф вилик фенвайвиляй и число гьар йисуз агъуз жезва. Вучиз лагьайтӀа шегьерриз куьч жезвайбурун гзафбуруз хайи чӀалар герек къвезвач ва абур аста-аста арадай акъатзава.
Социолингвистика илимдин фикирдалди, лезги чӀалариз чӀехи тафават авай статус хас я. Месела, вич лезги чӀалал 700 000 кьван кас рахазватӀа, арчи чӀалал 970 агакьана анжах са суван Арчи хуьруьн агьалияр рахазва.
ЧӀаларин генетик классификация
РагъэкъечӀдай патан агъа группа — агъул чӀал, лезги чӀал, табасаран чӀал.
Севастополь
Севасто́поль — Урусатдин федерал метлебдин шегьер, Крым зуростровда рагъакӀидай пата авай шегьер.
Кьибле ва рагъакӀидай патай ЧӀулав гьуьлдин ятари кьунва.
Административ паюн
Сепвастополдик 4 районар ва 1 шегьер акатзава. [[Файл:Административная карта-схема Севастополя.png|thumb|center|350px| Севастополдин административ районар:
1. Гагарин район
2. Ленин район
3. Нахимов район
4. Балаклава район
5. Инкерман шегьер ]]
Агьалияр
2014-й йисан шегьердин виче 384.268 кас яшамиш жезвай.
2001 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Севастополдин агьалийрикай: урусар — 71,6 %, украинар — 22,4 %, белорусар — 1,6 %, татарар — 0,7 %, крымдин татарар — 0,5 %, армянар — 0,3 %, чувудар — 0,3 %, молдаванар — 0,2 %, азербайжанар — 0,2 %.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Корш
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 34 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀун дугуна, Вуг вацӀал чка кьунва.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 155 касди уьмуьр гьалзавай.
Кеферпатан грисбок
Кеферпатан грисбок (лат. Raphicerus sharpei) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Илья Рагьмиэлан хва Резник
Резник Илья Рахмиэлан хва (Илья Рахмиэлевич Резник, 1938 йисан 4 апрелдиз, Ленинград) — Советринни Урусатдин манияр кхьизвай шаир я. Урусатдин художествойрин академиядин лайихлу член, Урусатдин халкьдин артист (2003) , Украинадин халкьдин артист (2013) , киноактер ва сценарист язва.
Уьмуьрдин рехъ
Илья Резник 1938 йисан 4 лагьай апрелдиз Ленинградда дидедиз хьана.
1958 йисуз Ленинграддин гьукуматдин театрадин, музыкадин ва кинодин институтда Т. Г. Сойниковадин классдик экечӀна ва 1962 йисуз ам кӀелна куьтягьна.
1965 йисалай башламишна В. Ф. Комиссаржевскадин тӀварунихъ галай Театрада кӀвалахна. Гьа и вахтунда манийриз шиирарни кхьиз хьана.
1972 йисуз И. Резник театрадай экъечӀна анжах манийрин шииррал алахъна.
1973 йисуз Братиславада фейи манийрин конкурсда манидихъ «Яблони в цвету» приз «Золотая лира» адаз багъишна.
1978 йисуз Чувудрин музыкадин театрадин сегьнеда адан чувудрин чӀалал кхьенвай «Чёрная уздечка белой кобылицы» лугьудай опера-мистерия сифте сеферда къалурна. «Копилка фокусов» лугьудай аялрин передачадиз илифнавай.
И. Резник виридаз чидай, машгьур эстрададин манийрин автор я. Адан шиирар Максим Дунаевскиди, Александр Журбина, В. Фельцмана, Р. Паулса чпин макьамрик ишлемишна.
Адан манияр тӀвар-ван авай артистри ягъна: Н. Караченцова, М. Боярскиди, Э. Пьехади, А. Пугачевади, С. Ротаруди, Т. Гвердцителиди, И. Паноровскиди ва масадбуру.
Ада В. Чистяковдиз пародиядин текстарни кхьена.
1972 йисалай эгечӀна 1990 йисарин юкьвалди И. Резника А. Пугачёвадихъ галаз кӀвалахна. И вахтунда А. Пугачёвадин виридалайни тӀвар-ван вай манияр кхьенва.
1990—1992 йисарин къене ам Америкадин Садхьанвай Штатра яшамиш хьана.
2006—2009 йисарин арада «Кьве гъед» лугьудай телешоудин жюрида иштираквал авуна.
2007 йисуз УФ-дин МВД-дихъ яратмишнавай Жемятдин Советдин кьиле акъвазна.
2013 йисуз февралдиз рекьерин къайдаяр чӀурайдалай кьулухъ, ам Жемятдин Советдай экъечӀна.
Тукита (Ахвах район)
Тукита — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Тукита хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 3 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Местерух хуьр вири Авар округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тукита хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 753 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Коктюбей
Коктюбей — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Коктюбей хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 34 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн арадал атанай дуьз тарих малум туш, алимри гьатта XVI ва XVIII виш йисар къалурзава. Хуьруьн тӀвар, адан кьулухъ хкаж хьанвай дегь чӀаван сурарин кӀунтӀариз килигна ганай. Коктюбей гафуни туьрк чӀалал «экуь-вили курган» мана гузва. Хуьр Таловка вацӀал алай ватага хьиз арадал атанай. Чкадин эгьлийрин кеспи гилани гъетерхъанвал я.
2005 йисуз хуьре православрин Пётр ва Павелдин клиса эцигнай.
Агьалияр
Хуьруьн эгьлийрин 96 % — урусар я.
Кимихуьр
Кимихуьр (Кимихюр) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кимихуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Тител ва Хуьрехуьр хуьрерихъ галаз Хуьрехуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кимихуьр хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 212 кас тир.
Авадан
Авадан (Авадан) — Дагъустан республикадин Дербент райондин чилерал алай Докъузпара райондин хуьр - анклав. «Авадан» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр.
Тарих
XX виш йисан 60-й йисара, Ахцегь райондин — Мичегь, Хълар, Докъузпара райондин — Мискискар, Рутул райондин — Ихрек ва Агъул райондин — Курагъ хуьруьн эгьлияр Дербент райондин чилер алай Мискискарин белгендиз куьч хьунин рекьелди Авадан хуьр арадал гъанвай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2854 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрикай, хуьруьн агьалияр 2506 кас тир. Агьалидин чӀехи пай лезгияр, тӀимил пай агъуларни рутулар я, вири суни - мусурманар я.
Хуьрехуьр
Хуьрехуьр (Хюрехюр) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Кьурагь» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата чка кьунва.
ТӀварцӀикай
Хуьрехуьр хуьруьн тӀвар «Хуьруьн къене авай хуьр» хьиз аквазва. Идан квехъ галаз алакъа аватӀа дуьз малум туш. Мумкин я, им гилан хуьруьн мукьвал (200—300 м) алай Хуьрехуьр куьч хьанвай кьведлагьай чка ава лугьуз арадал атай тӀвар я. ГьакӀни, цӀийи чкадиз куьч хьайила хуьруьз «ЦӀийихуьр» тӀвар ваъ, «Хуьрехуьр» вучиз эцигнавайди ятӀа гьеле малум туш. ТӀварцӀин арадал атунин кьведлагьай версиядив кьурвал, хуьруьнвияр арабри чеб гужуналди ислам диндиз элкъуьрунин алахъунриз муьтӀуьгъ тежезвайвиляй, арабри абуруз, араб чӀалал «МуьтӀуьгъ тежербур» мана гузвай «Хуьрехуьр» ва я и гафуниз мукьва са гафуналди тӀвар эцигнавай.
Тарих
Хуьруьн арадал атунин тарих, адан тӀварцӀин арадал атун ва яшар чирун гьеле герек я. Чав агакьай кьисайриз килигна, хуьр сувара са чкадай маса чкадиз пудра куьч жезвай, гилан чка хуьруьн тарихда пудлагьайди я. Хуьруьн сифтегьан чка гилан чкадилай 3 км рагъэкъечӀдай пата вацӀун агъана алай. Ина сурун ва чилив сад хьанвай дараматрин харапӀаяр ама. Кьведлагьай чкадиз, гилан хуьруьз 200—300 м мадни мукьвал, хуьр мус ва гьи себебдилай куьч хьанватӀа малум туш. Амма, са тестикь хьанвачир версия ава хьи, са чӀавуз тӀебиатдин катаклизмрин нетижада и чкайра чӀехи гъуьлягъар арадиз акъатнай ва чкадин эгьлийриз пара инжиклу ийизвайвиляй хуьр суван гуьнедал алай цӀийи чкадиз куьч хьун мажбур хьанвай. ЦӀийи чка адав тафаватлу ва менфятлу тир хьи, ам чарабурун вилериз таквадай чкадал алай. Хуьруьн кьулухъ галай суван кьве кукӀвал, къецепатай хатавал акурла хуьруьз хабар гузвай къаравулдин минараяр эцигнавай. И чкадал алай чӀавуз хуьруьн яшар гькӀни малум туш. ЦӀуру эгьлийрин (гила рагьметда авай Къужа буба, Азим буба ва мсб) эхтилатралди, пудлагьай, гилан, чкадиз хуьр тахминан 1800 — 1820 йисара куьч хьана ацукьнавай. Гьавиляй хуьруьн 200 йис яшар авайди гьисабайтӀа жеда. Хуьруьн эхиримжи куьч хьун, адан кьилихъ галай сувалай къванерин аватун мукьвал-муькьвал хьана кӀвалерин чукӀурунар, гьатта инсанрин телефвилер ва майишатриз чӀехи зарарар галукьарунин себебдилай хьанвай. И карди инжиклу авур хуьруьнвийри яргъалди фикир-фагьумна цӀийи чка кьуна секин жез къетӀнай. Маракьлуди ам я хьи, бязибуру и карда хуьрехуьрвийрихъ галаз Кьурагьдин хандини иштирак авурди лугьузва. Хандин куьмекдалди цӀийи хуьруьн план туькӀуьриз урус инженер эвернавай. Ада хуьр кӀуьд мягьлейриз пайнай. Гила хуьруьн винел патан пландиз килигайтӀа, кьве дуьз тик ва кьве дуьз къаткай куьчеяр акваз жеда.
Великент хуьруьнсовет
«Великент хуьруьнсовет (Село «Великент») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Великент хуьр я.
Хуьрехуьр
Тарих
1930-й йисарин юкьва хуьре Орджоникидзедин тӀварунихъ галаз колхоз арадал гъанвай.
Великент хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 28 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀал, «Берикей» ракьун - рекьин станциядал чка кьунва.
Хуьрехуьр
Тарих
Вилик хуьр кьве мискӀин авай, абурукай сад жуьмя мискӀин тир. Совет береда абрурукай колхоздин майишатдин алатар хуьдай гьамбархана авунай. Алай чӀавуз абур кьведни уьцӀена. 1932 йисуз вири эгьлийрин куьмекдалди хуьре садлагьай мектебдин дарамат эцигнавай. Ам эцигунин кӀвалахрал Урусатдай устӀарар эвернавай. Абурукай сад тир Сергей хуьре яргъалди амукьна уьмуьр гьалнай. Яргъал йисара мектебдин директорвиле, ДАССР-дин лайихвилер авай муаллим, Шагьпазов Мегьамад кӀвалахнавай.
Великент хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3755 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 4282 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Хуьрехуьр
Тарих
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 45 хуьруьнви рекье гьатнай. Абурукай анжах 25 кас элкъвена хтанвай.
1950-й йисаралди хуьре пуд цин муькъвер авай, ва 80-й йисаралди са механикадин муьгъ кардик квай. Гила абурукай садни амач.
1966 йисан чукӀурдай къати чилин зурзунрилай кьулухъ, Хуьрехуьруьн агьалийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин КьепӀир Къазмаяр хуьруьз, са кьадарни ЦӀийи Усур хуьруьз куьч хьанвай. Гила ана хуьрехуьрвийрин 200-лай пара майишатар ава. Кьулувилиз куьч жедалди хуьре 120 майишатар ава. Алай чӀавуз хуьре майишатрин кьадар 80-ав агакьна. Жуьреба-жуьре себебралди пара кьадарда хуьрехуьрвияр виликан СССР-дин чара-чара пипӀера секин хьанва. Азербайжандин чара-чара районра ва шегьерра абурун тамам сихилар арадал атанвайди я.
1967 йисалай 1968 йисал кьван хуьр «Кьурагь» совхоздик квай, ва 1989 йисалай «Хуьрехуьруьн» колхоз цӀийи кьилелай гуьнгуьна кухтунвай. Колхоздиз 20 йис кьван практик — Абдулкеримов Вагьаба регьбервал ийизвай, гуьгъуьнлай ада ДАССР-дин Лап Вини Советдин Депутатвилин везифа къачунвай. Колхоздин экономикадин вилик финин ва кӀеви хьунин себебдилай хуьруьн социал сферани вилик физвай. АкӀ, Ватандин ЧӀехи дяведин йисара колхоздин геллегьра 7 агъзур кьил лапагар, 400 — лай пара карч алай чӀехи малар, 100 кьван балкӀанар, 30 жуьт яцар гьисабдик квай. Райондин садлагьай хуьрерин жергеда, Хуьрехуьр радиодин аппаратурадалди, телефондин алакъадив таъмир авунвай, клуб ва улубхана эцигнавай. 1950 — й цисарин эхирда хуьре ина дизельдин муьгъ ва электростанция эцигнавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 363 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хуьрехуьруьн агьалияр 311 кас тир.
Хуьре ругуд асул сихилар ава: Квашар, ПцӀияр, Къурдумар, Къалаяр, Такаяр, КьатӀар.
1646 йис
1646 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурниругудлагьай йис) — чи эрадин 1646-лагьай йис. XII виш йисан 46-лагьай йис я.
Вини танана чӀал
Вини танана чӀал (чпиндал Neeʼaaneegnʼ, Neeʼaaneek, Lower Tanana, Tanana, Minto) — чӀал.
Испик (СтӀал Сулейман район)
Испик, Спик (Испик) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Испикрин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,6 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Бутахуьр, Шихидхуьр, ЦӀийи Испик.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атуникай вирида кьабулнавай кьиса тир са версия ава. И кьисадив кьурвал, са чӀавуз Азербайжандин Къуба шегьердай иниз пуд стха атанай: Верди стхади Шандак хуьр арадал гъанвай, гуьгъуьнлай а хуьр татарарни - монголрин къушунри харапӀайриз элкъуьрнай, Гезер стхади — Гезерхуьр, ва Нишкер стхади гилан Испик хуьруьн бине эцигнай.
XIII-XIV виш йисар хъенчӀер нехишралди расунин испикрин устӀарвал цуькведа авай вахт тир. И хъенчӀед затӀарин кӀусар Азербайжандин Къуба районда авай Испик ва Сулейман СтӀалрин Испик хуьрера пара кьадарда дуьздал акъуднавайвиляй, устӀарвилиз «испикрин» устӀарвал тӀвар ганай. Испикрин устӀарри расай гзаф хъсан хъенчӀин затӀар (кварар, курар, къапар ва мсб.) вичин вахтунда РагъэкъечӀдай Къавкъазда ва адан къеце пата пара тӀвар - ван аваз тир. Фактари къалурзавайвал, вилик устӀарри хъенчӀин затӀар расунин кӀвалахра кардик кутвазвай чепедин мяденар Испик хуьруьн мукьув гилани авайди я. ЦӀуру Испикра «Куьм», яни алугардай къул тӀвар алай мягьле амукьнава. Хуьре кьве мискӀин авай, Молла Мегьти, Молла Велимет (Етим Эминан дуст), Абдулманаф Эфенди хьтин араб чӀалан ва зариятдин машгьур специалист алимар авай.
Испикрилай 4 км кеферни - рагъэкъечӀдай пата сур ава. Мад са сур хуьрелай 500 метр кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата акваз жеда. Тарихдин имарат «Шандакар» тӀвар алай сур, хуьруьн кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан къерехдилай агъа пата са тӀварцӀин никӀе чка кьунва.
Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, гъилин устӀарвилив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.
1966 йисуз хуьруьн агьалийрин са пай агъана авай «Дугун» лугьудай чкадиз куьч хьана, нетижада цӀийи хуьр арадал атана — ЦӀийи Испик.
XIX виш йисуз Испик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 66 кӀвале 391 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 102 майишатар авай, агьалийрин кьадар 520 кас тир.
Иудаизм
Иудаизм (Ἰουδαϊσμός) ва я чувудрин дин — чувудрин дин, милли ва этикадин диб, дуьньядиз килигунин тегьер, инсаниятда монотеизмдин виридалайни дегь хилерикай сад.
Дуьньядин гзаф чӀалара «иудей» ва «чувуд» гафари са мана гузва ва рахадайла чара жезвач, им иудаизм динди чувудвиликай гузвай баянрив кьазва.
Иудеяр — дидедиз иудей яз ханвай ва я чувуд тушиз уьмуьрдин къене иудаизм дин кьабулнавай миллетдинни-диндин группа я.
2010 йисуз вири дуьньяда иудейрин кьадар 13,4 миллион тир, им вири Чилин агьалидин 0,2 % пай я. Иудейрин 42 % Израилда, 42 % АСШдани Канадада ва амайбурун чӀехи пай Европадин уьлквейра уьмуьр гьалзава.
Иудаизмди вичиз 3000 ийсалай пара тарих талукь тирди малумарзава. Иудаизм — гила дуьньяда авай динрикай виридалайни дегь дин я.
Гандурар
Гандурар (Гандурар) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Керимханар, Кьилер, Демирар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 3,4 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Демирар, Керимханар, Эсетар.
1648 йис
1648 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурнимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1648-лагьай йис. XII виш йисан 48-лагьай йис я.
Й
Й, й - Й, й
Йайлакёй
Яйлакёй - (Yaylaköy)
1649 йис
1649 йис (са агъзурни ругудвишни яхцӀурникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1649-лагьай йис. XII виш йисан 49-лагьай йис я.
Курдул-Лекь
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Курдул-Лекь хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. ГелмецӀ ва Миких хуьрерихъ галаз ГелмецӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Кефер тутчоне чӀал
Вини тутчоне нугъатар ва рахунар
нугъатар :
рахунар :
Гафалаг
Big Salmon нугъат:
Лейли Ханум
Лейли Ханум — XVIII виш йисан садлагьай паюна уьмуьр авур лезги шаир-дишегьли.
Ам Мискискарин хуьре дидедиз хьана. Лейли ханум алакьунар авай шаир хьиз Дагъустанда ва Азербайжанда машгьур тир. Адан туькӀуьрунрин ирс тамамдиз кӀватӀ хъувунвач. Агъадихъ гузвай кьве эсер малумар хъувурбур С. Мумтаз, М. Ярагьмедов ва А. Мирзабеков я. Лейли Хануман «Ийимир» шиирдикай ва «Гуьжетдай» аквазвайвал, ам туькӀуьрунрин рекьяй вичиз хас хатӀ авай халис шаир хьана. Лейли-Хануман чӀалар сифте 1927 йисуз Бакуда «Элдин шаирар» тӀвар алай ктабдиз акъатна. Гуьгъуьнин йисара шаирдин ирс кӀватӀ хъувунал М. Ярагьмедов, А. Мирзебегов ва мсб. машгъул хьана.
Вирт
Вирт (Мёд)
Истамбул
Истамбул ва я Стамбул (İstanbul, [иста́нбул]) — Туьркиядин виридалайни чӀехи шегьер, уьлкведин экономикадин, медениятдинни тарихдин рикӀ я. Истамбул - Евразияда авай трансконтинентал шегьер я - адан коммерциядинни тарихдин юкьва Европадин пата чка кьунва, гьакӀ ятӀани вири агьалийрикай пудай сад кьван Азиядин пата яшамишзава.
14,4 млн кас агьалияр гваз ам Европадин ва Юкьван тир РагъэкъечӀдай патан виридалайни чӀехи шегьердин агломерация яз гьисабзава, гьакӀни вичин агьалийрин сан-гьисабдихъай дуьньяда ам вадлагьайди я. Шегьердин майдан 5343 км² я. Истамбул провинциядин (туьрк. Istanbul il) административ юкь я. Истамбулди Туьркиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай Босфор проливдин кьве къерехда чка кьунва, Мармар гьуьл ва ЧӀулав гьуьл гьуьлерин арада.
Сифте яз и чилерал инсанар яшамиш жез чи девирдилай вилик 6-лагьай агъзур йисуз ацукьнава. Алай чӀавуз Истамбул хьиз чизвай шегьердин тарих 3 агъзур йис идалай вилик бине кутунвай Лигос тӀвар алай шегьердилай гатӀумзава. Им вири тарихда виридалайни кьетӀен чӀехи шегьеррикай сад я. Шегьердиз Финикиядин, Сур чӀаван Грециядин, Персиядинни Сур чӀаван Римдин идара акурди я, гьакӀни са шумуд виш йисарин къене шегьер Византий тӀвар алаз авай тир. Чи девирдин 330-лагьай йисуз шегьердал маса тӀвар эцигна - Константинополь (грек: Κωνσταντινούπολις Konstantinoúpolis; лат.: Constantinopolis, усм.: قسطنطینية, Kostantiniyye).
Шегьерди Римдин (476–1204 ва 1261–1453), Латин (1204–1261) ва Усман (1453-1922) империйрин патал кьилин шегьер яз къуллугъзавай тир. Гьа чӀавуз ам дуьньядин виридалайни чӀехи шегьер яз гьисабзавай тир. Римдинни Византиядин девиррин къене шегьерди Христианвал вилик ракъуруниз куьмек ийизавай тир. 1453-лагьай йисуз усманри шегьер кьунлай кьулухъ ам мусурманрин къаладиз элквъена ва Усман халифатдин кьилин шегьер хьана.
Стратегиядин фикирдай Истамбулди пара менфят авай чка кьунва – шегьер тарихдин Пекдин рехъ тирвал алайди тир, ина Европадизни Юкьван тир РагъэкъечӀдай патаз физавай ракьун рекьерин чил ва гьакӀни ЧӀулавни Аравилин гьуьлерин арада авай тек сад тир гьуьлун рехъ ава. Вири и факторри пара халкьар авай шегьердин жемят арадал гъуниз куьмек гана.
1923-лагьай йисуз Туьркиядин Республика туькӀуьрайдалай кьулухъ туьркери Анкара кьилин шегьер хьиз тайинарна. Дяведин арада авай девиррин къене шегьерди вичин виликан машгьурвал хкана.
XX-лагьай виш йисан эхирдиз Истамбулда жуьреба-жуьре яратмишунин фестивалар туькӀуьрнава, гьа са чӀавуз инфратуькӀуьрунин хъсанрунин нетижада комплексдаказ тир транспортдин чилер акъатнава.
2010-лагьай йисуз Истамбулдал Европадин медениятдин кьилин шегьер лагьана тӀвар эцигна. Кьве йисалай кьулухъ, 2012-лагьай йисуз, Истамбулдиз 11,6 млн чара уьлквейрин турист атанва. Туризмдин патахъай шегьер вири дуьньядин машгьур тир вад шегьеррикай сад я.
КьетӀендаказ вичел желб ийидайди адан тарихдин юкь я, ам са пай ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдик акатзава. ГьакӀни Бейоглу районда авай Къизилдин карч тӀвар алай тӀебии гаваньда авай медениятдинни рикӀ аладардай юкь тафаватлу жезва.
Истамбул глобал шегьер хьиз гьисабзава, им дуьньядин виридалайни фад чӀехи жезвай экономикайрикай сад я. Ина пара туьркерин компанийринни массайрин информациядин алатрин штаб-квартирайри чка кьунва. Истамбулди уьлкведин къенепатан вири бегьеррикай кьудакай сад гузава.
Эхиримжи къад йисан къене Истамбулди Олимпиядин къугъунар тухун патал вадра вичин кандидатура вилик чӀугвана, амма агалкьунар авачиз амукьна.
Истамбулдин тарихдин районарни мягьлеяр
Европа:
Азия:
Административ чара авунар
2008-лагьай йисан нава вацралай инихъ Стамбул илдик (провинциядик) 39 ильче (тур. ilçe, ilçeleri) тахьайтӀа муниципал район акатзава. Абуру ЧӀехи Стамбул тӀвар алай шегьердин агломерация арадал гъизава. ЧӀехи Стамбулдин агьалийрин сан-гьисаб 13 483 052 кас я (2011 йис)[30]. Стамбулдин меркездин муниципал мэрияжин İBB (тур. İstanbul Büyükşehir Belediyesi) вири райондин дережадин муниципалитетрин кӀвалах сад-садава кьадайвал ийизав ва контролвал кьиле тухузава. Адан идарадик квай месэлаяр ибур я: умуми бюджет, налогарни пул кӀватӀун, социал таъминвал, инфратуькӀуьрунин проектар, эцигун, транспорт, абадвал ва мсб.
Театрарни галереяр
Театрар: Шегьердин, «Кен-тер», «Харбие», «Фатих», «Гюльтепе», «Кадыкёй», «Максим» операдин зал.
Выставкаяр
Гьар йисуз кьведра шегьерда гилан чӀаван яратмишунин биеннале тухузавайди я.
Стхавилин шегьерар
Европа:
Азия:
Ихрек Режеб
Ихрек Режеб (1680—1760) — алакьунар авай мазан ва шаир — виликан Самур округдин (гилан Рутул район) Ихрекрин хуьре тахминан XVII виш йисан эхирда дидедиз хьана. Шаирдин аял вахтар хайи хуьре ва ханарин меркез хьайи Илисуда акъатна.
Истамбул
Стхавилин шегьерар
Америка:
Ихрек Режеб
Уьмуьрдин рехъ
ГъвечӀи чӀавалай поэзиядал ва музыкадал рикӀ алаз чӀехи хьайи Режеба лап фад шиирар туькӀуьриз башламишна. Адан эсерра зегьметчи халкьдин дерди-баладикай, муьгьуьббатдикай, классрин алакъайрикай ихтилат кхвезва. Режебан «Инсан ава», «Севдуьгуьм», «Дегишдач», «Кьве хал», ва маса шииррай аквазвайвал, шаирди зегьметчийриз къуллугъ авуна. Иниз килигна халкьди, «Гьахъ ашукь» лагьана, вичин патай шаирдиз авай гьуьрмет къалурзавай лакӀабни ганай. «Гьахъ ашукь», «Куьр» Режеб лугьуз, шаир, Дагъустанда хьиз, Азербайжандани машгьур тир. Кесибрин дердер, гъамар ва умудар ачухарзавай Режебан чӀалар, гзаф вахтара сиверай-сивериз къвез, халкьдин арада яшамиш жезвай. Анжах советрин девирда адан шиирар печатдиз акъатна ва халкьдин шаирдин яратмишунар ахтармишна. Режеб тахминан 1760 йисуз йисан юкьвара Ихрекрин хуьре кечмиш хьана.
Лемуринбур
Лемуринбур (Lemuridae)
Краснодар вилаятдин шегьерар
Краснодар вилаятдик 26 шегьер акатзава.
Кочубей (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин юкьван пата ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1723 йисуз кутунай. Сивяй-сивиз атай кьисадив кьурвал, I Пётрдин 1721 - 1722 йисара Каспи уьлквейрал дяведалди финифар кьиле тухванвай береда гилан хуьр алай чкадал лукӀарин савда ийизвай базар алай. Гьавияляй хуьруьн сифте тӀвар «Чёрный Рынок» тир, яни «ЧӀулав Базар». XVII виш йисан эхирра иниз терекдин казакар куьч хьана ацукьиз эгечӀнай.
Вини Макьар
Вини Макьар (Юхари Мака) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
Кочубей (Дагъустан)
Тарих
1962 йисалай 1992 йисал кьван хуьруьк шегьервилин посёлокдин статус галай.
Вини Макьар
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11 км яргъал чка кьунвай.
Кочубей (Дагъустан)
Агьалияр
2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 7 233 кас яшамиш жезвай.
Вини Макьар
Тарих
XIX виш йисуз Вини Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Агъа Макьар ва Бурши Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Кочубей (Дагъустан)
Агьалияр
Хуьруьн эгьлийрин милли состав:
Вини Макьар
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 424 кас тир.
Лекь (луван ничхир)
Лекь (лат. Aquila, урус. Орёл) — чинеругрин (Accipitridae) сихилдик акатзавай еке луван ничхир.
Акунар
Чпин яргъивал 75-88см, гьяркьуьвал лувар ахъаяйла 2,4см. Заланвал 3-7кг.
Макан
Евразия, Африка, Америка.
Керимханар
Керимханар (Керимханар) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Гандурар, Кьилер, Демирар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 3,6 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Кьилер, Гандурар.
Гежух хуьруьнсовет
«Гежух хуьруьнсовет (Село «Геджух») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Гежух хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Мамедкъала ракьун - рекьин станциядилай 5 км яргъал, Дарвагчай вацӀун мукьвал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 6367 хуьруьнсоветда уьмуьр гьалзавай. 2010 йисуз агьалияр 6829 кас тир. Хуьруьнсоветда цӀапари, даргийри, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.
Цолода
География
Хуьр Ахвах райондин лап кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 22 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цолода хуьр вири Авар округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвалдиз талукь тир.
1944 йисуз Цолода хуьруьн агьалияр Чечнядин Ведено райондин Шамилкъала хуьруьз, депортация авунвай чеченрин чкадал гужалди куьчарна ацукьарнай. 1948 йисуз хуьруьн эгьлийриз чпин хайи чкадал, Дагъустандиз хквез кӀан хьанай, амма ся бязи себебрилай абурун са пай Хасавюрт районда авай «Герзель» кутандин чилериз куьч хьанай ва Цияб Цолода, яни ЦӀийи Цолода хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Цолода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 534 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
ГьакӀан лелев
ГьакӀан лелев, гьакӀни азиядин лелев, гьакӀни къизилдин лелев, гьакӀни  африкадин жанавур (Canis aureus) — КицӀерин тухумдай тир некхъвадай гьайван.
Япония
Япония — (日本 Нихон, Ниппон), дуьз тӀар «Нихон коку», «Ниппон коку» (инф.) (яп. 日本国?) — рагъэкъечӀдай патан азияда авай островдин гьукумат. Алай Лас океан кьибле патахъ Япон гьуьлуьн.
Миких
Миких (Миких) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «ЦӀахур» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 24 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Миких хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. ГелмецӀ ва Курдул-Лекь хуьрерихъ галаз ГелмецӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 371 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Миких хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 290 кас тир.
Ливан
Ливан — (араб. لبنان‎‎, Любна́н), офицал тӀувар Ливан Республика (араб. الجمهورية اللبنانية‎‎; аль-Джумхури́йя аль-Любнани́йя) — гьукумат.
Йемен
Йемен ва я Йемендин Республика — кьиблединни рагъакӀидайдан Азияда авай гьукумат.
Бурши Макьар
Бурши Макьар (Бурши Мака) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 10 км яргъал чка кьунвай.
Тарих
XIX виш йисуз Бурши Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Вини Макьар ва Агъа Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 288 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Рутул чӀал
Рутул чӀал (Рутул чӀал: МыхаӀбишды чӀал) — рутул халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадик акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул ва са кьадар Азербайжандин Шеки районра гегьенш я. Рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар — 30 360 кас я (2010 йис). ЧӀал вад нугъатриз пай жезва: мухад, шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Литературадин рутул чӀал гьеле арадал атунин девирда ава. Рутул чӀалан алфавит 1990 йисалай кирилл графикадин бинедал алаз кардик ква.
Рутул чӀалал Дагъустанда «МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр» (Рутулрин Хабарар) жемиятдинни - политикадин газета акъатзава, Магьачкъаладин радиостанциядай гьар юкъуз 30 минутдин къене гунугар гузва, Дагъустандин телевидениеда вацра садра гунуг акъатзава. Рутул чӀалан тарсар умуми чирвилерин мектебра гузва, ДГьУ ва ДГьПУ университетра рутул чӀалан муаллимарни специалистар гьазурзавайди я.
Рутул литература гила-гила вилик физ эгечӀнава.
Рутул чӀал Дагъустан Республикадин официал чӀаларикай сад я.
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда рутул чӀалал рахазвайбурун кьадар 30 360 кас тир. Им вири рутулрин 95 % пай я.
Рутул чӀал Дагъустандин Рутул районда (59,46 %), Ахцегь райондин Хин хуьре ва Азербайжандин Шеки райондин Кайнар, Хырса, Бейбулах, Дашуьз, Шин, Шор-су ва маса хуьрера гегьенш хьанва.
Нугъатар
Гилан рутул чӀала вад асул нугъатар ава: мухад (литературадин чӀалан бине кутузвай нугъат), шиназ, муьхрек, ихрек ва борч-хинер нугъатар. Ихрек ва борч-хинер нугъатар рутул чӀалан кьиблединни - рагъакӀидай патан нугъатдик акатзава; мухад, шиназ, муьхрек нугъатар — рагъэкъечӀдай патан нугъатдик акатзава. Системадинни-структурадин кьетӀенвилерай кьиблединни - рагъакӀидай патан нугъат цӀахур чӀалаз мукьва я, рагъэкъечӀдай патан нугъат — будугъни къирицӀ чӀалариз.
Рутул чӀалан нугъатар:
Алфавит
Гилан рутул чӀалан алфавит 1990 йисуз кирилл гьарфарин бинедал алаз туькӀуьрнавай.
Илгьам Гейдаран хва Алиев
Илгьам Гейдаран хва Алиев (İlham Heydər oğlu Əliyev, 1961 йисан 24 декабрдиз, Баку) — Азербайжандин гьукуматдинни сиясатдин крархъан, гилан Азербайжандин президент язва. Азербайжандин президент Гейдар Алиеван хва ва адан чкадал акъвазнавайди. Кьудра президентвилин хкягъунра винел пад къачурди (2003, 2008, 2013 ва 2018 йисариз). Халкьарин арада авай специалистрин фикирдалди, Илгьам Алиеван президентвал уьлкведин къене авай сиясатдин уьмуьр стабилизация авунал къейдзава.
КӀелунар
1985-лагьай йисуз ада тарихдин илимрин кандидатвилин диссертация хвена
1990-лагьай йисал кьван (маса малуматралди — 1994-лагьай йисал кьван) ада МГИМО-да муаллимвиле кӀвалахна.
2004-лагьай йисуз Илгьам Алиеваз «МГИМО-дин лайихлу доктор» лугьудай тӀвар гана. МГИМО акьалтӀарнавайбурукай Алиев тек сад тир гьукуматдин президент язва.
Сиясатдин карьера
1995-лагьай йисуз ам Азербайджандин Милли Межлисдиз депутат хьиз хкяна, 2000-лагьай йисуз ам хкягъ хъувуна. Амма 2003-лагьай йисуз Азербайджандин Республикадин премьер-министрдин чка кьурла ада вичелай депутатвилин ихтиярар алудна.
2003-лагьай йисан июлдиз начагьзавай Гейдар Алиевни ада хва Илгьам уьлкведин президентвиле кандидатар хьана. Адалай гъейри, 4-лагьай августдиз президентдин теклифуналди Милли Межлисди Илгьам Алиев уьлкведин премьер-министр хьиз тайинарна.
Кьве варз алатайдалай кьулухъ Азербайджандин гьукуматдин телевидениедай Гейдар Алиеван патай халкьдив обращение кӀелна, ада хва патал вичин кандидатура алудна.
2003-лагьай йисан 15 октябрдиз уьлкведа кьиле фейи хкягъунрин нетижада Илгьам Алиев Азербайджан президентдиз хкяна, ада 79,46 % сесер кӀватӀна.
Новодмитриевка (Дагъустан)
Новодмитриевка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новодмитриевка хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
Вилик и хуьр алай чкадал Дмитриевский, Херсонский ва Болгарский къазмаяр алай. Абур сад-садахъ гилигзавай береда Херсонский ва Болгарский къазмайрин эгьлияр Дмитриевский къазмадиз куьчарна Новодмитриевка хуьр арадал гъанвай. Иниз гьакӀни Чубутла хуьруьн эгьлиярни куьч хьанай.
Агьалияр
2010 йисуз хуьре 2 293 касди уьмуьр гьалзавай. 2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 147 кас яшамиш жезвай.
Хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай 67 % — нугъаяр я.
ГьакӀан тӀегъерхъан
ГьакӀан тӀегъерхъан (лат. Falco tinnunculus ) — гъвечӀи жуьре Вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразида ва Африкада. Бедендин йаргъивал — 36 (дишиди) -34,5 (эркек) см, размах крыльев 75-76 см, бедендин заланвал — 200 г.
Лифер
Лифер
Деличобан хуьруьнсовет
«Деличобан хуьруьнсовет (Село «Деличобан») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Деличобан хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 32 км кефердинни - рагъакӀидай пата, ракьун - рекьин мукьвал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2173 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2217 кас тир. Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Цияб Цолода
География
Хуьр Хасавюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 13 км яргъал ала.
Тарих
1944 йисуз Цолода хуьруьн агьалияр Чечнядин Ведено райондин Шамилкъала хуьруьз, депортация авунвай чеченрин чкадал гужалди куьчарна ацукьарнай. 1948 йисуз хуьруьн эгьлийриз чпин хайи чкадал, Дагъустандиз хквез кӀан хьанай, амма ся бязи себебрилай абурун са пай Хасавюрт районда авай Герзель кутандин чилериз куьч хьанай ва Цияб Цолода, яни ЦӀийи Цолода хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Цияб Цолода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Новоромановка (Дагъустан)
Новоромановка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новоромановка хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1908 йисуз Украинадай куьч хьана атанвайбуру кутунай.
Агьалияр
2010 йисуз хуьре 1 237 касди уьмуьр гьалзавай. 2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 281 кас яшамиш жезвай. Вилик ина урусар яшамиш жезвай, гила аварар ва маса суван халкьар.
ISO 3166-2:RU
ISO 3166-2:RU — дуьньядин картадал Урусатдин Федерация къалурзавай геокод.
КӀварчагъ
КӀварчагъ (Карчаг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман райондин чӀехи хуьрерикай сад. «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кеферда, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал, иер КӀварчагъ дугунда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Зизик, Экен, НуьцӀуьгъ.