cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кашуб чӀал
ЧӀалан гьалар
Са шумуд виш йисарин къене кашуб чӀалан статус веревирдерин себеб тир. Яргъалди ам Польшада поляк чӀалан нугъат хьиз гьисабзавайди тир (гьакӀ ятӀани, абуру кашуб чӀалан тарихдин кьилдивал тестикьарзавай). Гьа виляй кашуб чӀал нугъат хьиз вичи вич вилик тухузвай, гьакӀни вири чӀавара кашубар политикадин патахъай Польшадик квай тир. ЧӀалан кардик кутунар атӀунра эцигнавайди я. 2005 йисалай кьулухъ Помор воеводвиле «региондин чӀал» статус гваз авайди я. 2009 йисан 1-лагьай кьамугдилай кьулухъ кашуб чӀалан патахъай «Регион чӀаларикай Европадин хартия» кӀвалахиз гатӀумна. 2003 йисуз кашуб чӀалаз, ISO 639-2 къанунриз килигна, CSB пуд гьарф авай виридуьньядин куьлег гана.
Кхьинар
aA ąĄ  ãÃ  bB  cC  dD  eE  éÉ  ëË  fF  gG  hH  iI  jJ  kK  lL  łŁ mM nN  ńŃ  oO  òÒ  óÓ  ôÔ  pP  rR  sS  tT  uU  ùÙ  wW  yY  zZ  żŻ
Адигъар
Адигъар (чпи лугьузавал адыгэ)
Шихидхуьруьнсовет
«Шихидхуьруьнсовет» («Шихикентский» сельсовет) — Дагъустан Республикадин СтӀал Сулейман райондик квай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Шихидхуьр хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шихидхуьр, Пиперхуьр, Хтун, Бутахуьр, Зугьрабхуьр.
География
Хуьруьнсовет СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Кьасумхуьрелай 7,5 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьнсоветдин 492 кӀвале 1701 кас яшамиш жезва. Агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Зилдик
Зилдик (Зильдик, Зилжжикк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Зилдик» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.
Тарих
Вилик хуьруьн тӀвар “Чиччик” тир.
XIX виш йисуз Зилдик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Чулак ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 454 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Зилдик хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 475 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин 18 сихилар: Шкар, Алияр, Алихаяр, Батар, Бекеяр, Кибхар, Букар, Гайдар, Кчих, Келечи, Навза, Нагди, Рустам, Сейдум, Сафар, Уржа, Хами ва Шакар.
Шкар сихилдин бине Ирандай куьч хьанвайбуру кутунай, Алияр — им чкӀанвай Багижердягъ хуьряй куьч хьанвайбур я, Бекъе сихил Табасаран райондин Цухтих хуьряй атанва.
Спидбол (наркотик)
Спидбол (Speedball) — рапуналди хъиртишриз ягъзавай героиндинни кокаиндин акахьун. Дуьньяда авай кокаиндин виридалай хата авай жуьре.
КӀеви хушвал ва эйфория гъизва, кьве затӀунин таъсирар санал жем ийизва, рикӀин къалабулух ва къах хьунин гьисс алудзава. Терьякдинбуруз талукь тир героиндин ва психосимулятор кокаиндин кьве патахъай гузвай таъсир, инсандин организмдиз зурба хатаяр гузва. Ихьтин акахьун рикӀинни - хъиртишрин системадиз бегьем четинвилер галукьарзава, пара заландаказ ва азабар галаз физвай нефс хуьнин синдром галай бедендин аслувал арадал гъизва.
Кокаиндин таъсир героиндин таъсирдилай фад алатзава, ва эхиримжидин таъсирди нефесдин кимивал гъун мумкин я.
Карашимахи
Карашимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 28 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Карашимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Фил
Фил (Elephantidae)
Агъа Макьар
Агъа Макьар (Ашага Мака) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 12 км яргъал чка кьунвай.
Тарих
XIX виш йисуз Агъа Макьар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Вини Макьар, ва Бурши Макьар хуьрерихъ галаз Вини Макьарин хуьруьнжемятдик квай.
1955 йисуз Кьурагь райондик квай Агъа Макьар хуьр Кьасумхуьруьн райондин (СтӀал Сулейман райондин) администрациядин гъиле вугунай.
1966 йисан зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр ЦӀийи Макьар хуьруьз куьч хьанвай.
Хуьре форель гъетер авай вацӀ, «гьуьндуьгар» лугьудай малар хпер хуьдай фад заманадин дараматар ва чиле къванерикай туькӀуьрай пуд гьавадин инсанрин кучудунар амукьнава.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Диего Форлан
Диего Форлан (Diego Martín Forlán Corazo) (дидедиз хьана 19 баскӀум 1979, Монтевидео) уругвайдин футболист, вигьиндайди я. 2010-й йисан дуьньядин чемпионатдин виридалайни хъсан футболист. 2011-й йисан Америкадин Кубокдин гъалиб. ЮНЕСКОдин посол я.
Биография
Диего «Индепендьенте», «Манчестер Юнайтед», «Вильярреал», «Атлетико Мадрид», «Интернационале», «Интернасьонал», «Пеньяроль» командайрик кваз къугъвана.
Диего Форлан — Уругвайдин футболдай кӀватӀурдин 3-й виридалайни хъсан бомбардир я (36 голар).
Титулар
Манчестер Юнайтед: Вильярреал: Атлетико Мадрид: Интернасьонал: Пеньяроль: Уругвай:
Хунзах
Хунзах (авар: Хунзахъ) — Дагъустандин Хунзах райондин хуьр, административ юкь.
Ксарин кьадар - 3,7 агъзур (2002). Хуьре аварар амукьзава.
Тарих
Авар ханвалдин кьилин шегьер тир. 1837 йисуз урусри кьунвай, 1843 йисуз имам Шамилян гъилик акатнай, 1859 йисуз мадни урус къушунрин гьукумдик акатнай. 1864 - 1869 йисара ина дяведин къеле эцигнай. 1864—1928 йисара Авар округдин административ юкь статус къачунвай.
Чулак
Чулак (Чулак, Чъалакк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, Агъа-Ярагъни Зилдик хуьрерин арада, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал алай.
Тарих
1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрин себебдалди хуьруьн эгьлияр Дербент райондин Рубас хуьруьз куьч хьанай.
XIX виш йисуз Чулак хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Зилдик ва Вини-Ярагъ хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Чулак хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 408 кас тир.
Хуьруь виридалайни чӀехи сихил — Аьлимахьямадар тир, гуьгъуьнлай ам кьуд гъвечӀи сихилриз пай хьанай: Ражбар, Варшар, Нюдючяр, Ажаряр. Хуьре маса сихиларни авай, месела Аьрябхяр, Расуляр, Аьгьматяр, Мучагьяр, Шулягьяр, Маллагьяр, Ачйир.
Футболдай Кьиблепатан Америкадин чемпионат 1921
Вадлагьай Кьиблепатан Америкадин чемпионат Буэнос-Айресда — Аргентинадин меркез — тухвана. Ам 1919-лагьай йисан 11-лагьай йисан октябрдилай 25-лагьай декабрдал кьван кьиле фенва. Садлагьай матч: Бразилия — Аргентина, эхиримжиди: Аргентина — Уругвай.
Чилидин кӀватӀурдиз и чемпионатда иштираквал ийиз кӀан хьанач.
Квайни-квай бомбардирар
3 гол
2 гол
Къумукьар
Къумукьар (къумукълар) — Дагъустандин халкьарикай сад. Туьрк халкьарин группадик акатзава. Абурун хайи чӀал — къумукъ чӀал я. Векилрин кьадардиз килигна Дагъустанда пудлагьай чкадал ала. Дагъустандилай гъейри къумукьар кӀватӀидаказ Кеферпатан Осетияда ва Чечняда уьмуьр тухузва.
Диндал гьалтайла къумукьар суни-мусурманар я.
Чеб авай чилерни кьадар
2010 йисан малуматриз килигна Урусатда 503,1 агъзур къумукьар авай, абурукай 431,7 агъзур кас Дагъустандал къвезвай.
Къумукьрин хайи макан — Дагъустандин суварин ценерив гвай юкьван патан ва Каспи гьуьлуьн кьерел алай районар я. И чилериз адет тирвал — Къумукьрин кьулувал лугьуда.
Агъадихъ къумукьар пара кьадарда авай районар къалурнава:
Дагъустанда:
Кеферпатан Осетияда:
Чечняда:
Идалайни гъейри, къумукьар Урусатдин Федерациядин муькуь регионрайни пара гьалтзава:
Этноним
«Къумукъ» тӀвар гьикӀ ва квекай арадал атанватӀа там малум туш. Амма идан патахъай тарихдар алимрин шумудни са фикирар ава. А. А. Бакиханов, С. А. Токарев, А. И. Тамай, С. Ш. Гаджиева ва чӀехи пай маса алимрин фикирдалди, къумукъ гаф кыпчак туьркверин кимаки ва я кыпчакрин маса тӀвар тир куман гафарикай арадал атанвайди мумкин я.
П. К. Услара ктабда кхьейвал, XIX виш йисуз Кеферпатан Къавкъазда аранда уьмуьр тухузвай туьрк агьалидиз чкадинбуру къумукъ лугьузвай.
Дагъустанда, Чечняда ва Ингушетияда къумукъ анжах къумукъ миллетдин векилриз лугьузвай. Б. А. Алборова къумукь гаф туьрк чӀаларин кум (лезг. «къум») гафуникай арадал атанвайди гиман ийизва.
Вичин нубатда, тарихдар алим Я. А. Фёдорова VIII—XIX виш йисариз талукь тир гъиливкхьинар делил яз кьуна тестикьарна хьи, «гъумик — къумык — къумух» гафар Дагъустандин бинедин, юкьван виш йисарин девирдин топонимар я.
XIX виш йисан эхирдин тарихдар А. В. Старчевскийди вичин ктабда къумукьриз арияк тӀвар ганвай. Муькуь алим Н. Я. Марра къумукьар тузлилер тӀварцӀелди кьазва. П. К. Услара шагьидвалзавайвал, къумукь чӀала кеферпатан къумукьар къалурзавай мичихич гаф ава, и гаф Чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал алай Мичик вацӀун тӀварцӀихъ галкӀанва. Амма, кьиблепатан къумукьри чпиз хайдахъ къумукълар, яни къайтагъдин къумукьар лугьузвай.
Дагъустандин маса халкьари къумукьриз чара-чара тӀварар ганвайди я: даргийри — диркъаланти, аварри — лъарагӀал, яхулри — арнисса, годоберийри — гъумакиди, каратайри — лъарагӀабди, ахвахри — лъагӀидо, багвалри — гьаргӀиди, азербайжанари — гумуглар, къарачай-балкъарри — къумукъла, чеченри — гӀумки.
Тарих
Алимрин арада къумукьрин арадал атунин патахъай сад садав кьазвай делилар ва там малуматар авач. Къумукьар дегь кыпчакрихъ галаз алакъалу ийизвай С. М. Броневскийди къумукьар Дагъустанда XII—XIII виш йисара арадал атанвайди гиман авунай.
И. Клапротан версиядив кьурвал, къумукьар Дагъустандиз хазаррихъ галаз атанай ва гуьгъуьнлайни ина амукьнай.
ТӀвар-ван авай тюрколог ва рагъэкъэчӀдай пад чирзавай алим В. В. Бартольда икӀ лагьанай: «туьрквериз элкъвенай лезгийрикай къумукъ миллет арадал атанай», ада лезгияр льугьунивди Дагъустандин вири сувун халкьар фикирда кьазва.
Советрин ЧӀехи Энциклопедиядин чинриз, машгьур этнограф ва кавказовед Сакинат Гьажиеван зегьметрин бинедаллаз ихьтин макъала акъатнай:
''«Къумукь халкьдин арадал атунин рекье Дагъустандин бинедин халкьари ва къеце патай атанвай туьрк халкьари, иллаки кыпчакри иштиракнай. Чкадин миллетри туьрк чӀал кьабулна къумукьриз элкъвенай»''.
Къумукъ миллет тамамдаказ XII виш йисуз арадал атанай.
Къумукьрин чилерал тарихдин къене са шумуд гьукуматар арадал къвез терг жезвай. Абурукай виридалайни къувалтуди Тарки шамхалвал тир.
Брокгаузенан ва Ефронан энциклопедиядин малуматриз килигна, XIX—XX виш йисарин арада Дагъустанда 32 087 къумукьар авай. «Урусатдин Империядин миллетри сиягь» ктабда 1891 йисуз акъатай малуматдив кьурвал, Дагъустандин ва Терекдин вилаятра вири санлай 108 800 кьадарда аваз къумукьри уьмуьр тухузвай. 1921 йисуз къумукьар Дагъустандин АССР-дик акатнай. 1926 йисуз СССР-да сифте яз кьиле фейи агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа 94 549 къумукьар авайди малум хьанай.
1989 йисуз йисуз Дагъустанда Къумукь Халкьдин Гьерекат «Тенглик» (Садвал) тӀвар алай халкьдин жемиятдинни-сиясатдин гьерекат тешкилнай. Абурун кьилин къаст къумукь халкьдиз чилерин автономия туькӀуьрун тир. Гьа чӀавуз СССР-да авай къумукьрин кьадар 281.933-дав агакьнай. 1990 йисуз «Тенглик» тешкилатди кьиле тухвай I-й кӀватӀалда Урусатдин къене Къумукь Республика туькӀуьрунин декларация кьабулнай.1991 йисан 27 январьдиз хьайи къумукьрин кьведлагьай кӀватӀалда халкьдиз регьбервал ийидай орган — Милли Межлис тешкилнай.
Антропологиядин жуьре
Антропологиядин жигьетдай къумукьар европоид расадин каспи подтипдиз талукь я. И подтипдик мисал патал, азербайжанар, Къавкъаздин куьрдер, лезгияр, цӀахурар, татарни акатзава.
Къумукьрин энтогенезда гзаф халкьари иштирак авурвиляй абуруз кьетӀен лишанар хас туш, ва асул гьисабдалди муькуь дагъустандин халкьаривай къакъатзавач.
ЧӀал
Къумукьар, туьрк чӀаларин группадик квай кыпчак чӀаларин хзандик акатзавай — къумукь чӀалалди рахазва.
ЧӀала кьуд нугъат ава ибур, къайтагъ, терек, буйнакск ва хасавюрт нугъатар я, эхиримжи кьве нугъатдин бинедал литературадин чӀал арадал атанвайди я.
Къумукь чӀалаз фад заманарилай чпин кхьинар ва девлетлу литературани фольклор авай. 1929 йисалди кхьинра араб гьарфаралди туькӀуьрнавай ажам алфавитдикай менфят къачузвай, гуьгъуьнлай абуруз латин алфавит теклифнай, 1938 йисалайни гилан кирилл графикадин алфавит кардик ква.
Къумукь чӀалаз виридалайри мукьва чӀалар крым-татар чӀал, къарачай-балкъар чӀал ва караим чӀалар я.
Чпин хайи чӀалалай гъейри къумукьриз урус чӀални чизва.
Медени лишанарни адетар
XVIII виш йисан европави сиягьатхъан Иоганн Антон Гильденштедта къумукьрин уьмуьрдин тегьердикай икӀ кхьенай:
Буккамахи
Буккамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Къумукьар
Медени лишанарни адетар
''«Вири лежбервилел ва са кьадар малдарвилел алахънава. Абуру къуьл, сил, мух, цуькӀ ва иллаки дуьгуь цазва. Фан магьсулрилай гъейри, къумукьри гзаф вахтара памбаг цазва ва авур пек чпин игьтияжриз харжзава. Гъетерхъанвили къумукьрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва, осётр ва муькуь гъетер кьунивди хзанри чпин кьил хуьзва. Къумукьрин арада пара кьадар эрменияр гьалтда, абурун чӀехи пай савдагарар я. Абурун кӀвалер дагъустандин маса миллетрин адетдин кӀвалериз ухшар я.»''
Буккамахи
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 28 км яргъал ала.
Къумукьар
Медени лишанарни адетар
Ефронанни Брокгаузан Энциклопедиядин гафарганда къумукьрин медениятдикай ихьтин макъала акъатнай:
Буккамахи
Агьалияр
Йисариз килигна Буккамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 62 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Къумукьар
Литературани театр
Революциядилай вилик девирда къумукъ литература крым-татаррин ва татар литературайрин таъсирдик квай, 1917 йисалайни азербайжанарин литературадин эсер са кьадар гзаф хьанай. Совет бередин сифте йисара къумукъ эсеррин кьилин темаяр халкьдин руьгь хкажуникай, савад авачирвилихъ галаз женгиникай тир.
Къумукь литературадин вирибурулайни сейли ксарикай сад Ирчи Казак тир.
Токио
Токио (東京 «РагъэкъечӀдай патан кьилин шегьер») — Япониядин кьилин шегьер.
18 ноябрь
18 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 322-лагьай югь я (яргъи йисан 323-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 43 югъ амукьнава.
Суварар
* Латвиядин аслу туширвилин югъ
1969 йис
1969 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанникӀуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1969-лагьай йис я. XX виш йисан 69-лагьай йис.
Прагьа
Прагьа гьакӀни Прага (чех Praha [ˈpraɦa])) — Чехиядин кьилин шегьер; Юкьван Чехиядин Вилаятдин ва адак акатзавай Прагьа-РагъакӀидайпад ва Прагьа-РагъэкъечӀдайпад районрин административ юкь я. Уьлкведин кьилдин административ тек арадал гъизва.
Агьалияр — 1, 243 млн кас я (01.01.2014), чӀехивилел гьалтайла шегьер Европада цӀукьудлагьайди я. Влтава вацӀун къерехрал, ам вич Эльбадиз авахьундалди 40 километрдин яргъалвиле ала.
Чехиядин кьилин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. Европадин чӀехи туриствилин юкь я — 2012-лагьай йисуз Чехиядиз фейи туристрин кьадар 5,4 млн касдилай пара хьанвай.
X-лагьай вишйисалай гуьгъуьниз Чехиядин гьукуматдин кьилин шегьер тир; 1526-1918-лагьай йисарин арада Габсбургрин агъавилик квай Богемиядин кьилин шегьер тир; 1918-лагьай йисалай 1992-лагьай йисал кьван Чехословакиядин кьилин шегьер тир; 1993-лагьай йисалай инихъ — Чехия Республикадин кьилин шегьер я. Прагьадин тарихдин юкьван мягьлеяр ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик акатзава.
Стхавилин шегьерар
Прагьадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва : <div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Официал Кремльдин политикадин гъиляй 2014-лагьай йисан 3-лагьай марадиз Прагьадин Шегьердин советди Москвадихъни Санкт-Петербургдихъ галаз санал кӀвалахун акъвазарнава, гила абуруз Кийивдихъ галаз официал дережада санал кар тухуз кӀанзава.
Адольф Гьитлер
Адольф Гьитлер (Adolf Hitler ;, хуьр Рансхьофен (гила — сегьерд кьатӀ Браунау-ам-Инн), Австро-Венгрия — , Берлин) — германиядин политик, гьукуматдин крархъан, рейхсканцлер (1933—1945), Пудлагьай рейхдин кьил (фюрер, 1934—1945) ва немцарин национал-социализмдин бине эцигай кас.
2012 Гатун Олимпия къугъунар
2012 йисан Гатун Олимпия къугъунар (2012 Summer Olympics, Jeux Olympiques d'été de 2012, официал тӀвар XXX Олимпиададин къугъунар) — ЧӀехибританиядин кьилин шегьерда Лондонда, 27 йюльдилай 12 августдал кьван кьиле тухванай къанницӀудлагьай гатун Олимпиада къугъунар. И къугъунар пудра тухванай садлагьай шегьер Лондон хьана (вилик ина 1908 — й ва 1948 — й йисара кьиле тухванай).
Спортдин объектар
Спортдин объектрин чӀехи пай ЧӀехи Лондондин цӀарцӀин къене хьанай ва пуд зонадиз пай хьанвай: олимпиядин зона — Олимпиядин паркуна, вацӀун зона — Темза вацӀун яргъивилихъ, ва юкьван зона — региондин юкьван ва рагъакӀидай пата.
Лондондин къеце пата
Лондондин шегьердин цӀарцӀин къеце пата спортдин са шумуд майданар жеда. ЧӀехибританиядин вад шегьердин майданра футболдин акъажунрин матчар кьиле тухвана:
Лондондин къеце пата гьакӀни гуьгъуьнин объектар хьанвай:
Эмблема
Шикил, кьуд дуьз тушир, «2», «0», «1», «2» цифрайрин лишанар къалурзавай, гзаф пипӀериндикай ибарат я. Са пайда «London» гаф кхьенвайди я, маса пайда олимпиядин уьнуьгърин лишан. Эмблема кьуд рангунин вариантра ганва: вили, къацу, расу-яру ва хъипи. И логотип Wolff Olins компания паталай са йисан къене расзавай ва 400 агъзур фунт стерлинг къиметдихъ акъвазна. 2012 йисан мартдин сифте кьилера Ирандин гьукуматди 2012 Гатун Олимпия къугъунар бойкот ийиз къаст авунай, вучиз лагьайтӀа 2012 Олимпиядин логотип «Zion» — Сион гаф хьиз аквадайвал стилда ттунвай. Ирандин олимпия комитетдин кьил Багьрам Афшарзадегьди и логотипдиз «расиствилин» логотип яз тӀвар кьунвай. ГьакӀни, логотип свастикадиз ухшар я лугьузвай малуматарни ава.
ТӀилисимар
Къугъунрин тӀилисимар 2010 ийсан 19 майдиз малумарнай. Абур, Болтон шегьердай гъанвай Венлок ва Мандевиль тӀварар авай гьулдандин кьве стӀал хьана. И тӀварар, ЧӀехибританиядин чилера садлагьай Паралимпия къугъунар тухванай Мач-Венлок шегьердин ва Сток-Мандевиль хуьруьн гуьрметдай эцигнавайди я. Гьардаз са вил ава, ва гьардан винел Къугъунрин логотипар ава (Велнокдин винел — Олимпиядадин логотип, Мандевилан винел — Паралимпиададин).
Медалар
Са медалдин диаметр 85 миллиметр кьван, яцӀувал 7 миллиметр. Са пишкешдин заланвал 375—400 грамм туькӀуьрзава. Им Олимпия къугъунрин тарихда виридалай чӀехи медалар я. Олимпиададиз вири санал тахминан 2100 медаль акъуднавай. Гьар са къиметдин медальра экуьнин нурар галай Къугъунрин логотипдин къазмишна расай гириш ава, медальдин кьулухъ пата гъалибвилин Ника гъуцран ва Темза вацӀун гириш къалурна. Вири проектдин кирам дизайнер Дэвид Уоткинс хьана.
Гимн
Олимпиядадин официал гимн «Muse» группадин «Survival» (лезг. «сагьдиз амукьун») мани хьана. И мани Олимпиядадин ахъаюнда ва гьакӀни иштирак ийизвайбуруз пишкешар вугунин церемонияда ван авунвай.
Ювяскюль университетдин финви профессор Ханну Итконена Олимпия гимднин гафар критика авунай, адан фикирдалди и кхьинра инсанрин рикӀериз садвал кутазвай спортдин ругьдикай кхьей са затӀни авач, амма уьмуьр — вилик фенвайбур, рей тагузвайбур ва гъил качун тийизвайбур гъалиб жезвй са акъажун я лугьузвай гафар ава.
Спонсоррин даях
2011 йисан зулуз Лондонда Кока-Кола компаниядин бине эцигнавай «Move to the beat» компания кьил кутуна. Пара гьейбат авай шоу кьиле тухванай, гьина тӀвар — ван авай спортсменар иштиракнай, гьакӀни XXX Олимпиададин официал гимнрикай сад «Anywhere In The World» (лезг. «Дуьньяда гьина хьайитӀани» лугьунвай. Марк Ронсон — музыкадин кирам, манийриз спортсменри гьерекатар авурла акъудзавай ванар кутунвай (мисал паталай: агалтдай гъвардайтӀуз хкадрайла музыкадин битдиз ухшар ван акъатзава). Манидин гафар лугьуз мани лугьудайди Katy B экъечӀнай.
Акъажунар
2005 йисан 8 июльдиз Олимпия къугъунар тухуз Лондон шегьер хкягъайла къулухъ, Олимпиядин халкьарадин комитет (ОХК) — ди Къугъунрин программадай бейсбол ва софтбол акъудиз къетӀъ авунай. Абурун паталай гольф, карате, регби-7, роликрин спорт ва сквош кутаз теклифнай, амма кхягъунра бес тир кьадардин ванар кӀватӀнач лугьуз спортдин и жуьреяр программадиз ттуз хьанач.
Алатай Къугъунрив гекьигайла 2012 Гатун Олимпия къугъунра са бязи масакӀавилер хьана. 2009 йисан 9 августдиз ОХК-ди папариз боксда иштирак ийиз сифте яз ихтияр гун къетӀъ авунай.
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Иштирак авунай уьлквеяр
2012 Гатун Олимпия къугъунрин акъажунра 204 уьлкведай спортсменар иштиракнай. <div style="-moz-column-count: 6; -webkit-column-count: 6; -o-column-count: 6; -ms-column-count: 6; column-count: 6;">
Худигъ
Худигъ (Худиг) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Курагъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 22 км кефердинни-рагъэкъечӀдай патахъ, Кошанапу вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Худигъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Арсугъ ва Буршагь хуьрерихъ галаз Арсугъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Худигъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 673 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Англия
Англия (ингл. England) — екетир тарихдин ва административрин са пай ЧӀехибританиядин. Англиярин миллет ава 83% кас умумидин кас ЧӀехибритания.
Англия садвал хьана вилик душманвилик графвалар 927 йис ва бине жуван тӀвар тайифавай — англар, са пай герман тайифавай яшамиш жезва ацукьна ана V-VI виш йис. Кьилин шегьер — Лондон, екетир шегьер ЧӀехибританияда ва Европада садвал.
Девиз — (фр.): Dieu et mon droit(Аллагь ва зи ихтияр). Гьукуматдин дин — Инглис хашпара дин(Англикан дин). Идара авунин тегьер — дуалвилин монархия, жуван чӀехи гьукуматдин идара авач.
Англия - инглис чӀални Англикан дин туькӀуьр хьайи чка я. Англиядин къанунвалди дуьньядин пара гьукуматрин къанунвилин гьал туькӀуьрнавайди я.
Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ
Кеферпатан Къавкъаздин федерал округ (Северо-Кавказский федеральный округ), куьрелди ККъФО (СКФО) — Урусатдин лап кьибле пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2010 йисан 19 январьдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай. Округдик ирид субъект акатзава.
Округди Урусатдин Федерациядин вири майдандин 1 % туькӀуьрзава ва виридалайни гъвечӀи федерал округ я.
География
Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округ Кьиблепатан Федерал округдихъ галаз, Абхазиядихъ галаз, Азербайжандихъ галаз, Гуржистандихъ ва Кьиблепатан Осетиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъакӀидай патай округ Каспи гьуьлуьн ятари кьунва.
Агьалияр
2016 йисан малуматриз килигна округдин агьалидин кьадар 9 718 001 кас тир. Им вири Урусатдин агьалидин 6,63 % я. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) 57,02 кас/км² я. Им Урусатдин алцумриз килигна пара кьакьан дережа я ва анжах Юкьван Федерал округдилай агъуз я (60,14 кас/км²). Шегьердин эгьлийри вири агьалидин 49 % туькӀуьрзава. Агьалияр йисандавай гзаф хьунин кьадардиз килигна ККъФ округ Урусатдин Федерацияда садлагьай чкадал ала.
Округдик квай субъектар
Агъадихъ галай сиягьда Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округдик акатзавай УФ-дин субъектар къалурнава:
{| class="references-small" style="border-collapse: collapse; margin: 0px; padding: 0px; width: 527px;" width=527
Вини-Ярак
Вини-Ярагъ (Юхари-Ярак, Заан-Яракк) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-Ярагъ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Ергук сувун кӀанив, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Вини-Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Агъа-Ярагъ, Зилдик ва Чулак хуьрерихъ галаз Ярагъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 342 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Вини-Ярагъ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 269 кас тир.
Хуьре авай сихилар: Маллакьбар, Кецягъяр — Билдагь хуьряй куьч хьана атайбур, Раслар, Аьрхъвар, Гурдар, Ачигъяр, Букьар, Аьрюхъяр.
Мурадов Шагь-Эмир Билалан хва
Билалан хва Шагь-Эмир Мурадов Самур магьалдин (гилан Докъузпара райондин) Къурушрин хуьре 1913 йисуз дидедиз хьана. Сифте юкьван мектебда, гуьгъуьнай пединститутда кӀелай Шагь-Эмира муалимвал, радиода, журналда редакторвал авуна. «Социализмдин пайдах» ва «Дагестанская правда» газетрин редакцияда журналиствилени кӀвалахнай. Саки 60 йисуз туькӀуьрунрал зегьмет чӀугур Ш-Э. Мурадова гьакӀни урус, азербайжан чӀаларай лезги чӀалаз элкъуьрунар авунай. Зари 1995 йисуз Магьачкъалада гьахъ дуьнядиз фена.
ТуькӀуьрунар
Шаирдин сифтегьан эсерар 1930 йисуз акъатнай ва дишегьлийрин ихтияррин азадвилиз, социализмдиз, Ватандин ЧӀехи дяведиз талукь тир. Дяведилай кьулухъ халкьарин дуствилиз ва Ватандиз кьарувилиз теснифнавай «Бахтлу Дагъустан», «Лацу лифер», «Сувахъанрир манияр» тӀварар алай кӀватӀалар акъатнай. 1970-80 йисарин къене адан «Цавар хьтин вили», «Инсанвилиз баркаллагь хьуй», «РикӀяр рикӀиз» шииррин кӀватӀалар; «Сувара эквер», «Демир ва Селми», «Зулун эверун», «КӀанивиликай кьиса» поэмаяр акъатнай. ГьакӀни Мурадова рубаияр ва сонетар кхьизвай. Адан эсерра кьетӀен чка ашкьидин лирикади ва тӀебиатдиз кьарувили кьунва. Идалайни гъейри, шаирди СССР-дин халкьарин поэзия лезги чӀалаз элкъуьрзавай. Абурук А. С. Пушкинан, Лермонтован, Некрасован, Я. Купаладин, Маяковскийдин, Гь. Расулан эсерарни кваз.
Урхулакар
Урхулакар — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 26 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Урхулакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Финляндия
Финляндия (Suomi, Finland; хасдаказ Финля́ндиядин Респу́блика, Suomen tasavalta, Republiken Finland ) — Европадин кефер пата авай гьукумат. 1995 йисалай Европадин Садвалдик ква.
Урусатдихъ, Швециядихъ ва Норвегиядихъ галаз сергьятар ава.
1917 йисан 6 декабрдилай ада гьукумат я.
Фий
Фий (Фий) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Фиярин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 35 км яргъал, Фий вацӀун къерехдихъ гала.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Ахкун, ПӀатӀалар, Ватун.
Хуьруьн мукьвал алай тӀебиатдин сергьятар: Бугъа, Уьрехъ, ЦӀекӀер, ТӀумуч, Хуна, Хевиг, Яхва, ЧӀагӀра мукар, Юкьларуьч, КӀелачӀук, Чатун рат, Цуцах, Гъурум, Лацу кӀакӀалар, Калал, ЧӀулав хана, Каричик, Укарар, Хевехъ, Яхвал, МуртӀа, Цехуьр, ТӀулар, ЦӀугуни, Севра чӀух, ЧӀурар, Хани, Гуьней, ЦуцӀай, Тара кьил, Ичара, Къабана ачӀар, Вергьел, Кьваяхъ.
Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: Хуна булах, Латуг булах, Хани, Гъурум, Яхва.
Тарих
1839 йисуз вири Самур округдихъ галаз Фиярни Урусат импердиядин гьукумдик акатна. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. 1920 йисуз хуьре садлагьай мектеб ахъа хьанай. 1929 йисуз Фияр, Самур округдин чилерал цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик акатнай. 1936 йисуз хуьре Энгельсан тӀварунихъ галай колхоз эцигнай. 1961 йисуз Фияра культурадин КӀвал ахъайнай.
Фий хуьрелай садни зур километр кьиблединни - рагъакӀидай пата, гуьлуьн дережадилай 3000 м кьакьанда, Къавкъаздин кьилин цӀиргъинин Фиярин суван кьилелай элячӀдай рекьин мукьвал алай тик ва алгъай зурба къаябрал ва плитайрал инсанрин ва гьайванрин къахма авуна раснай суьретар ава. А суьретрин чӀехи пай XVIII – XIX виш йисариз талукь я.
Агьалияр
Йисариз килигна Фиярин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 623 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Фиярин агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Къара-Мегьамедар, Данкьар, Микилар, Жумияр, ЦӀакӀияр, Сахукар, Бамбияр, Къубушар, Гьажипулатар, Гьуркинаяр, Эльдарар, КӀарияр, Зулматар, Бегар, Гюлбияр, Мурсалар, Тингилар, Укаяр, Михар, Ванидар, Фаражар, Джандарар, Шейгь-Шалбурсар.
Экономика ва инфраструктура
Хуьре 319 кьван майишатар ава. Агьалийрин асул кӀвалах — малдарвал я. Алай чӀавуз фияийри 12 агъзурдилай пара лапагар (абурукай 3500 кьил умуми майшатдик ква) ва 900 карч алай чӀехи малар хуьзва.
Социалвилин идарайрикай хуьре: мектеб, культурадин КӀвал ва ктабхана кардик ква. 2010 йисан декабрьдилай хуьре, 5 кабинетар авай акушервилинни - фельдшервилин пункт кардик кутунай.
Килигиз лайихлу чкаяр
XVII виш йисуз эцигнавай ва XIX виш йисуз Гьажи-Гьамзатан хва Ахмеда туьхкӀуьр хъувунай 18 метр кьакьанвилин минара квай жуьме - мискӀин.
Къенепатан майдан — 256 м² я.
Агъул район
Администрациядин юкь — Тпиг хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала, ирид районрихъ галаз са сергьятра ава: кефердинни рагъэкъечӀдай пата Табасаран райондихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Хив райондихъ галаз, кьибле пата Кьурагь райондихъ галаз, рагъакӀидай пата Рутул райондихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Кули райондихъ галаз ва кефер пата Къайтагъни Дахада районрихъ галаз. Райондин чилерин вири санлай майдан — 793,5 км² я.
Агъул район 1200—2000 м кьакьанвал авай суван чилерал ала. Виридалайни кьакьан кӀукӀ Кьурудагъ я — 3837 метр. ТӀимил тамар авай чка я, тамар ина асул гьсабдалди кефер пата, кьиблединни рагъакӀидай пата ва лап агъа пата ава. Чилерин чӀехи пай валарин набататри кьунва. Саки вири район, кефер пата авай гъвечи чилерилай гъери, Чирагъ вацӀун гьавиздиз талукь я. ВацӀук са шумуд маса гъвечи вацӀар акахьзва, гьавиляй Агъул район, гуьнейрай пара хвалар авахьзавай са шумуд кӀамариз пай хьанва.
Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК Президиуман къарардалди, вилик Кьурагь райондик квай Буркихан, Дулдугъ, Курагъ, Рича, Гоа, Тпиг ва Хутхул хуьруьнсоветар Кьурагь райондивай чара авуна сад авунивди Агъул район арадал гъанвай. Агъул район арадал къведалди 19 агъулрин хуьрер Кьурагь райондик, Буршагъ хуьр Къайтагъ райондик, Цирхье хуьрни Дахада райондик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан малуматриз килигна райондин миллетрин состав: агъулар — 92,5 %, даргияр — 7,1 %.
Агъул районда авай даргийрин арада дарги чӀаларик акатзавай кьве чӀал гегьенш я, Чирагъ хуьре — чирагъ чӀал, Амухни Шари хуьрера амух чӀал.
Администрациядин паюнар
Районда 19 хуьр ава, абурун чӀехи пай агъулрин хуьрер я. Пуд — Амух, Чирагъ ва Шари хуьрера даргийри уьмуьр гьалзава, гьакӀни гила гадарнавай Анклух хуьрни вилик дарги хуьр тир.
Райондик 10 хуьруьнсоветар акатзава.
Агъул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Анклух хуьр «Амух» хуьруьнсоветдиз талукь хьайитӀани, хуьр саки амайди туш лугьайтӀани жеда, хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьанвай.
Алай чӀавуз саки тамамдаказ куьч хьана тунвай хуьрериз райондин кефер пата инсандин гъил агакь тийир чкайра авай Цирхье ва Шари хуьрерни талукь ийиз жеда. И хуьрера са шумуд касди уьмуьр гьалзава. Хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.
Миграгъар (Докъузпара район)
Миграгъ са нугъатра Муграгъ (Микрах) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Миграгърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я. Лезгистандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. 1994 ийсан чиле вацра миграгъвийри тарихдин Вгьрен ТӀул тӀвар алай майданда чпин хуьруьн 5000 ийсан юбилей гурлудаказ къейднай.
География
Миграгъ хуьр Докъузпара райондин юкьван пата, Шалбуздагъ (4142), Ярудагъ(Нисиндагъ) (3925) ва Гитин кьил (2788) дагъларин кукушрин арада авай кӀама ава, ЧӀехи вацӀ вацӀун чапла къерехда. Мукьва авай хуьрер — КӀлетар, Текипиркент, Килер, Кавалар.
Тарих
Тарихдин илимрин доктор Амри Шихсаидова кхьизва: «Миграгъ къадим хуьрерикай сад я. Миграгърикай сифте делилар кӀуьдлагьай вишйиса кхьенвай „Ахцегь-Намеда“ гузва. Хуьруьн патав археологиядин рекьяй ахтармиш тавунвай куьгьне къеле гва. Ада куьнуьдин регъ хьиз, игисна эцигнавай сад-кьве мертебадин кӀвалерай ацӀанвай. Къеледиз хъенчӀин гунгаратуна ирид булахрин яд гъанвай. Къеледа чка амукь тавурла, гьикьван хата тиртӀани, цӀийи кӀвалер къецихъ, рагъ акӀидай патахъ акъатнавай варарин вилик, эцигзавай. Абурукай Варар мягьле арадал атана.
VII—XIX виш йисара Миграгъар мазанринни сазандаррин, алимринни сухтайрин, савдагарринни тажиррин меркездиз элкъвена. Миграгъа манийризни макьамриз ябгуналди тух тежедай уьзденар, диндин ва тӀебии илимрал машгъул алимар, эфендияр гьазурзавай медреса, къуьрен карчни къачуз жедай гьафте базар, цӀудралди туьвенар, чатар, заргарринни чекмечийрин карханаяр, карвансара, хуьрекхана авай».
Ксар
Хуьре яшамиш жезвай ксар суьннуь-мусурман тир лезгияр я. Хуьрун мягьлеяр: Агъа, Варар, Кьилихъ, Латар, Салахъ, ТӀулан, Шахшандарин, Ягъухъ.
Меденият
Миграгъ — Лезгистандин, ва гьакӀни Дагъустан халичачивилин сенетдин юкьварикай сад я. Миграгъдин халичаяр вири дуьньядиз сейли я. ГьакӀни и хуьр гзаф тӀвар-ван авай шаирринни кхьирагрин диге (ватан) я. Мисал яз, и тӀварар кьаз жеда: Миграгъ Къемер (15-й виш ийс) — дишегьли шаир-мазан (ашугъ),Миграгъ Мардали(1820—1927) — шаир, Шихнесир Къафланов- шаир, Арбен Къардаш — шаир, кхьираг ва таржумачи ва масадбур. 14-й виш ийса инал тарсар гайи ва илимдин трактатар кхьей шейх Шурван яшамиш хьанай.
Хуьруьн кефер пата, 500 метрда юкьван виш ийсариз талукь инсан яшамиш жезвай чкайрин амукьаяр ава. Кьиблепатанни рагъэкъечӀдайпатан арада юкьван виш йисарин сурар ава. Хуьрьун кеферпатанни рагъакӀидай патан арада, 500 метрда, гзаф медениятдни объектар авай къванцин склепар авай сурар ава. Санлай лугьудатӀа, хьуруьн кьуд чкаданни 20 гектардилай гзаф майдан кьазвай сурар ава ва и сурар Миграгъ хуьруьн дегь хуьр тирди малумат гузва. Са бязи сурара гзаф гьавадин (сад-садан винел) сурар акваз жеда. И дегь сурара амукьнавай инсандин кӀарабар миграгъвийрин чӀехи бубаяр къуватлу ва кьакьан буйдин ксар тирди субутзава.
Кьулувал
Кьулувал гьакӀни дуьзен чка, кьулу чка (Равнина) — кьураматдин, гьуьлеринни океанрин кӀана, кьакьанвал 200 м-дал кьван юзурзавай, алгьайвал 5° -дал кьван агакьзавай ччилин майданар. Вири ччилин 64% кьулувалри кьунва. Дуьньяда виридалай чӀехи кьулувал - Амазонкадин аран я (5 млн км²-дилай пара).
1878 йис
1878 йис (са агъзурни муьжуьд вишни пудкъанни цӀемуьжуьдлагьай йис) — яргъи тушир, григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1878-лагьай йис я. XIX виш йисан 78-лагьай йис.
1866 йис
1866 йис (са агъзурни муьжуьд вишни пудкъанни ругудлагьай йис) — яргъи тушир, григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1866-лагьай йис я. XIX виш йисан 66-лагьай йис.
19 ноябрь
19 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 323-лагьай югь я (яргъи йисан 324-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 42 югъ амукьнава.
Суварар
* Халкьарин арада итимдин югъ
1812 йис
1812 йис (са агъзурни муьжуьд вишни цӀикьведлагьай йис) — яргъи, григорийдин чӀаварганал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай йис. Им чи эрадин 1812-лагьай йис я. XIX виш йисан 12-лагьай йис.
Къафланов Шихнесир Къафланан хва
Къафланов Шихнесир Къафланан хва — машгьур лезги шаир. Дагъустандин халкьдин шаир.
Шаир 1923 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай пединститут куьтягьна. Вири уьмуьрда Ахцегь, Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн мектебра чӀаланни литературадин муаллимвиле кӀвалахна. Ш. Къафланован сифте шиирар Ватандин ЧӀехи дяведин вилик квай йисара чапдиз акъатна. Ам цӀудралди шииррин, манийрин ва поэмайрин автор я. Абур "Уьмуьрдин ялав", "Вахтунин буйругъ", "Чарчардин стӀалар", "Кьисметдин кфил", "Самурдин гьевес" ва мсб. кӀватӀалра гьатнава. Ш. Къафланован эсерриз михьи чӀал ва ширин везин хас я. Кар алакьдай зариди милли шииратдик вичин пай кутуна.
Шихнесир Къафланов 1995 йисуз рагьметдиз фена ва хайи хуьре кучукнава.
1921 йис
1921 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни сад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1921-лагьай йис я. XX виш йисан 21-лагьай йис.
Зирдаг
Тарих
XIX виш йисуз Зирдаг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир, ва Чере хуьруьхъ галаз Чере хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалийрин чӀехи пай Дербен шегьердиз, амайбурни Дагъустандин маса шегьерриз чкӀана.
Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Зирдаг хуьруьн агьалийрин кьадар, вири табасаранар яз 319 кас тир.
Алай чӀавуз хуьре 3-4 хзанди чпин куьмекдин майишатар гваз уьмуьр гьалзава.
Хуьруь сихилар: Агъчар, Имигъар, ЦӀюгъяр, Уьмрар, Камхяр, Балабнар, Базяр, Маляр, Хангъар, Жилар, Бургьнар.
Хунзах район
Хунзах район (Хунзахъ район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Район Дагъустандин лап рагъакӀидай пата ала ва Гьумбет, Ботлих, Ахвах, Шамил, Гуниб, Гергебиль ва Унцукул районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин майдан 551,91 км² я.
Scooter
Scooter — германиядин зурба музыкадин (поп, техно, транс, хардкор ва мас.) кӀеретӀ Гьамбург шегьердай. 1993-й йисуз кӀватӀ хьайи.
Хунзах район
Агьалияр
Йисариз килигна Хунзах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Scooter
Синглар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Хунзах район
Агьалияр
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Хунзах райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 59 хуьр ва 24 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Португалиядин шегьерар
Португалиядин шегьерар.
Сочи
Сочи — Урусатдин шегьер.
Шегьер ЧӀулав гьуьлуьн къерехдал ала.
Агьали
Агьали — 343,3 агъ. кас (2010 йис). Агьалидин кьадардай Урусатда 52-ай чкада ава.
Агъулар
Агъулар (агъул. агъулар) — дегь Алпандин халкьарикай сад. Тарихдин къене Дагъустандин кьиблепатан районра уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай Лезгивал авай са халкь я. Чпин хайи агъул чӀалал рахазвайди я.
1959 йисал кьван гьукуматдин сиягьра агъулар лезгияр хьиз къалурзавай.
Дагъустанда агъулар асул гьисабдалди Агъул, Кьурагь, Дербент ва Табасаран районра гегьенш хьанва.
Диндал гьалтайла агъулар суни — мусурманар я.
Финн чӀал
Финн чӀал (вичин тӀвар — suomi, suomen kieli) — Финляндиядин гьукуматдин чӀал. Суоми-угор чӀаларин хизандик акатзава.
Агъулар
ЧӀал
Рахазвайбурун кьадар тӀимил ятӀани агъул чӀал кьуд нугъатриз ва са шумуд рахунриз пай жезва. Идан себеб, са бязи кьилдин хуьрер гъил агакь тийир чкайра сад-садахъ галаз алакъа авачиз чараз хуьн я.
Финн чӀал
И чӀалал 7 миллион кас рахазва. Финляндияда, ЕврогалкӀда, Швецияда ва Карелияда и чӀалахъ гьукуматдин статус ава.
Агъулар
ЧӀал
1933—1934 йисара АН СССР-дин Дагъустандин лингвистикадин экспедициядин пландик кваз, Р. Шаумяна агъул чӀал Агъулда чирна-жагъурнай. Ам чӀехи пай агъул хуьрера къекъвена ва агъул чӀал кьуд нугъатрикай ибарат тирди ахъайна. Ибур:
Шаумяна къалурзавай хьиз, и нугъатри агъадихъ галай хуьрерин рахунар кьунва:
1930 йисалай 1955 йисал кьван агъул хуьрерин мектебра тарсар лезги чӀалалди гузвай, гьавиляй алай чӀавуз кьуьзуь эгьлийрин саки виридаз лезги чӀал михьиз чизва. Бязи чешмейрив кьурвал, тарихдин къене лезгийрин къуншияр тир Кьурагь райондин агъулриз лезги чӀал чизвай. Буршагь, Арсугъ ва Худигъ хуьрерин эгьлийриз табасаран чӀал, Цирхе хуьруьнвийриз дарги чӀал ва Буркиханвийриз яхул чӀал чизвай.
1990 йисуз агъул чӀалан кхьинар кардик кутунай, ва 1992 йисалай мектебра агъул чӀал хайи чӀал хьиз чирзава.
1951 йисалай агъул ва урус чӀаларал «Вести Агула» райондин газет акъатзава.
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
Агъулар кӀватидаказ ва са кьадарда авай районарни шегьерар:
Дагъустанда:
Районра
Шегьерра
Агъул хуьрер
Агъул районда: Арсугъ, Бедуьхъ, Буркихан, Буршагь, Гоа, Дулдугъ, Курагъ, Мисси, Рича, Тпиг, Фите, Худигъ, Хутхул, Цирхе, Яркуг, Анклух †, Дамхал †, Дуруштул †, Сафрун †.
Кьурагь районда: Хвереж, Укуз, Усугъ, Квардал, Хуьпуькь.
Табасаран районда: Гелинбатан (ЦӀийи Фите)
Теймур Алиханов
Теймур Алиханов — лезги шаир, драматург, журналист.
1924 йисуз Къуба райондин Дигагь хуьре дидедиз хьана. Дербентдин Педтехникум акьалтӀарна.Вичин яхцӀур йисан уьмуьрдин гзаф пай ада муалимвилиз гана. Гьа са вахтунда ам шаир, драматург, гьамни журналист тир. Ада Къубада сифте яз лезги чӀалал газет акъуднай, райондин мектебра дидед чӀалал тарсар гунин месэла хкажнай.ЧӀехи рикӀин иеси Т. Алиханов 1963 йисуз рагьметдиз фена. Гзаф зегьметар чугнавай Теймур Алиханова шиирар лезги литературада -китабра, журналра чап хьанвадя.
Лезги халичачивал
Дегь чӀаварилай инихъ гзаф чешнейрикайни символрикай шумудни са халкьари менфят къачуна ва гьавиляй алай вахтунда са кьадар лезги чешнеяр тайинарун четин хьанва. Асул лезги чешнейрикай лезги гъед, «С»-диз ухшар чешне, рагъ, гъилиз ухшар цуьк къалурзавай чешнеяр, капӀун патал хранвай рухарин чешнеяр мисал яз къалуриз жеда. Ибур инсанри майишатдай къачунвай чешнеяр я. Чешнеяр гамунин устӀарди ва художникди садалайни аслу тушиз чпи хкязавай. Лезги гамарин арада «сумаг» генани чешнелу я. Ам анжах лезги халкьдиз махсус гам я. Алай вахтунда лезгийрин къадим халичайрин чешнеяр гьам дуьньядин музейра, гьамни кьилди ксарин коллекцийра гьалтзава.
ЧӀичӀ авай халичаяр
ЧӀичӀ авай халичайрин адетдин мотивра набататрин, гьайванрин, инсандин, зегьметдин алатрин геометриядин суьретар акваз жеда. И вири гиширар (нехишар) — лишанрин жуьреба-жуьре алем я, халичачивилин медениятдин чӀал я, ва и чӀалан куьмекдалди халича храдай дишегьли устӀарар элкъвена къваларив гвай алем, тӀебият суьретдалди къалурзава, чпин гьиссерни гуьгьуьл къалурзава. Виликди халичайрин винел гьайванринни инсандин суьретрив магиядин мана авай ва и магиядин мана дегь чӀаварин ибадатрихъни адетарихъ галаз алакъалу тир. Амма къвез-къвез, тӀимил-тӀимил а магиядин мана квахьнай ва и гиширар анжах чӀагурун патал тир къилих гъиз эгечӀнай. Лугьуз кӀанзава я хьи, чӀичӀ авай халичайрин вири жуьреяр шикилдин къилихдиз килиг тавуна са композициядин принципдалди туькӀуьрзава, яни халича кьве асул компонентдикай ибарат я — юкьван майдандикайни аламдикай. Има композициядиз агалнавайвал гъизва.
Кьиблепатан Лезгистандин халичачивал
Кьиблепатан Лезгистанда халичачивал гьеле буьруьнж ий ийса машгъул хьанай (чи эрадал 2-й агъзуратдин эхир — 1-й азъзуратдин кьил). Археологиядин эгъуьнрин нетижада Мингечевирда катакомбрин куьчуькнавай чкайрай 1-3-й виш ийсариз талукь тир рухаринни халичайрин амукьаяр жагъанва. Кьиблепатан Лезгистанда халичачивалин виликфиникай Геродот, Клавдий Элиан, Ксенофонт ва маса дегь чӀаван тарихчийри малуматар гъизва. Гьа и вири фактар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и региондин халичачивилин медениятдин гзаф къадим тарих ава. Сасанидрин девирда Кьиблепатан Лезгистандин халичачивилин сенет мадни вилик фенай, ипекдикай, къизилдинни гимишдин гъаларикай лап иер халичаяр храдай. 6-й виш ийсай эгечӀна тарихдинни эдебиятдин чшмейра лезги заличайрикай гзаф гегьенш ва мас авай малуматар жагъуриз жеда: алпанви Моисей Къаганкъатвацви (7-й виш ийс), араб авторар тир аль-Истахри, Масуди, Аль-Мукаддаси, Табари, ибн-Хаукаль (9-10 -й виш ийсар), фламанддин сиягьатчини монах Рубрук (13-й виш ийсар), венециадин сиягьатчи Марко Поло (13-й виш ийс) ва масабдур. И авторар лезги халичайрин иервилер пара гьейран хьанай. 13-й виш йисай эгечӀна ва 14-й виш йисан къене Кьиблепатан Лезгистандин халичаяр гзаф кьадарда къецепатан улквейриз тухудай. Гзаф европадин тӀвар-ван авай суьретчийри чпин шикилра лезги халичайрин тегьерер кхьидай.
Кеферпатан Лезгистандин халичачивал
Къадим заманайрилай гамар хурун лезги халкьдиз адет хьанвай кар тир. Виликдай дишегьли аялдиз лап мажбури яз гамар храз чирзавай. Гьатта гъуьлуьз фидайла, ада вичин гъилел хранвай гам, халича тухун адетдизни элкъвенвай. ЧичӀедин халичаяр хурунин кӀвалахдиз Советрин девирда еке къимет гана. Дагъларин уьлкведин кьиблепатан вири районра гамар храдай хейлин фабрикаярни комбинатар кардик кутуна ва нетижада бейкарвилин вилик пад кьадай мумкинвал хьана. Хейлин дишегьлийри и пешедал машгъул яз гьалал зегьметдалди фу къазанмишна. Лезгийрин гамарин тӀвар-ван неинки Дагъустандани чи къудратлу уьлкведа, гьакӀни вири дуьньядиз машгьур хьана. 1939-йисуз Парижда ачухай Виридуьньядин художественный выставкада лезгийрин чичӀедин халичайриз еке къимет ганай. Абур къизилдин медалдиз ва сад лагьай дережадин дипломдиз лайихлу хьанай. Къизилдин гъилер квай чи дидейри, вахари, рушари, сусари лезгийрин тӀвар, меденият вири алемдиз раижна. Идалай гуьгъуьниз къецепатан уьлквейрай лезгийрин чичӀедин халичайриз гзаф муьштерияр пайда хьана, агъзурралди заказар къвез гатӀумна
Лионель Месси
Лионе́ль Андре́с Ме́сси  (Lionel Andrés Messi;, Росарио) — Аргентинадин футболист, «Барселона» испаниядин командада къугъвазва, Аргентинадин хкянавайдан капитан. Массайрин информациядин такьатри адаз фад-фад «цӀийи Марадона» лугьуда.