cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЧӀехи Француз инкъилаб
Директория
Куьру вахтунин къене Карноди са шумуд армия туькӀуьрна, абурук экечӀнайбур жемятдик квайни-квачир виридалайни кьегьелвал квайни, къуватлубурни иштегьар авайбур тир. Виридалайни кьакьандаказ алай кӀвалахар армияда нивай хьайитӀани къачуз жедай, алакьунар авайтӀа. Пара тӀвар-ван алай генералар акъатайди тир а чӀавуз гьакӀан солдатрин кьулай. Къвез-къведайдиаая инкъилабдин армия Директорияди маса чилер къачун патал ишлемишиз хьана. И рекье Директориядиз аквазвай мумкинвилер, гьукуматда авай четинвилерилай халкьдин фикирар алудун патал.
Мадни, гатанвай гьукуматривайни халкьаривай пул къачудай рехъ. Италий армиядин кьиле Директорияди жегьил генерал Наполеон Бонапарт эцигна, 1796—97 йисара Сардиния Савоядилай гъил алудиз мажбур авуна, Ломбардия кьуна, Парма, Модена, Пападин велаят, Венецияни Генуядилай пул къачуна, гьадалайни гъейри пападин чилерин са пай Ломбардиядик гахгана. Вичин Ломбардиядин тӀвар Цезальпийрин республикадал дегишарна. Австрияди дяве акъвазариз минетзавай. Австриядихъ галаз куьтягьарна, Бонапарта директориядиз лагьана, Англиядиз Мисрида женг гана кӀандайди. Гьавиляй аниз француз кьушунрин кӀеретӀар ракъурна. ИкӀ хьана, инкъилабдин дявейрин девирдин эхирда Франциядихъ Бельгия, Рейн вацӀун рагъакӀидай патан къерех, Савойяни сакӀус Италиядин чилер. Франциядихъ элкъвена авай адаз талукь тир «республикаяр-аялар». Гьа чӀавузни Франциядиз аксиниз тир цӀийи коалиция туькӀуьр хьана. Адак экечӀнавайбур: Австрия, Урусат, Сардинияни, Туьркия тир. Павел I императорди Италиядиз Суворов ракъурна. Суворова ана французвийрилай гъалиб къачуна 1799 йисан зулухъ вири Италия французвийрива михьна. Европада жезвай крар чир хьайила Бонапарт Франциядиз кьулухъ фад хъфена. 18 брюмердиз (9 ноябрдиз) кьих къарагъарна вахтунин регьбервал туькӀуьрна. Алак квай пуд консул — Бонапарт, Роже Дюкони Сийес. И кар ЧӀехи францу инкъилабдин чӀав атӀана.
Алпан (астрономия)
Алпан — чӀехи цавун объектдин ччиниз аватнавайни космосда арадиз атанвай затӀ я.
Византий империя
Византиядин империя — чӀехи юкьван виш йисарин гьукумат (395 йис (я тахьайтӀа 330 йис) —1453 йис). РагъэкъечӀдай патан Римдин империя авай чка. Дегь чӀаван Римдин юкьван виш йисарин чка кьунвайди я.
«Византий» — Константинополдин (Истамбулдин) шегьердин виликан тӀвар. 330 йисуз авай Византий I Константин ЧӀехиди «ЦӀийи Рим, Константинопол» лагьана тӀвар эцигун.
Халкь (Нух)
Византий империядин халкь, эвелди жуьреба-жуьре хьана: грекар, коптар, эрменар, чувудар, фракар, иллирияр, дакар, кьиблепатан славянарни маса миллетар. Византиядин рагъакӀидай патан экономикада, политикадани культурада виридалай кӀенкӀве грекар физвай, рагъэкъечӀдай пата — эрменар. Эвелди Византиядин гьукуматдин чӀал — латин чӀал, эхирдал — грек чӀал.
Гьукуматдин туькӀуьрун
Римдин империядилай Византиядиз (пачагьвалдин гьукум) императорни кьилел галаз монархия атана. VII векдлай императордин тӀвар автократор я (Αὐτοκράτωρ) я тахайтӀа василевс я (Βασιλεὺς).
Византий империядиз кьвед префектура авай — РагъэкъечӀдай Патан Иллирик. Гьар префектурадин кьилел префектар акъвазна: РагъэкъечӀдай Патан преториядин префект (Praefectus praetorio Orientis), Иллирикадин преториядин префект (лат. Praefectus praetorio Illyrici) ва кьилди авай Константинополь Константинопольдин шегьердин префект галаз (лат. Praefectus urbis Constantinopolitanae). Гьукумат яшамиш хьайи кьадар вахтуниз адан кьилин шегьер гьамиша кьилди Константинополь тир.
Кьиспет
Византия 395 йисуз туькӀуьр хьайиди я, Рим империядин Константин императорди гьукуматдин кьилин шегьер Римдай Византий шегьердиз тухвана вични империя кьвенал пай авурла. ГьакӀ хьана Риман империя пай хьана: РагъэкӀидай патан Риман империя; РагъэкъечӀдай патан Риман империя. РагъэкӀидай патан империя германри къачуна, кӀукӀварна, адан чилерал чпин гьукуматар туькӀуьрна. РагъэкъечӀдай патан империя амукьна, вири четинвилер эх хьана мал агъзур йис яшамишна туьркери Константинополь 1453 йисуз къачудалди. РагъэкъечӀдай патан Риман империядиз «Византия» гила ганвай тӀвар я. Абуру чпи чпиз Риман империя лугьузвай, чеб халис Рим империя яз гьисабзавай. Ахпа императорри чпин титулриз цӀийи тӀварар ганвай — эгера вилик бередин Римди вичин императорриз цезарь лугьузвайтӀа Византий империядин императорриз василевсни автократор лугьузвай. Къвез-къведайдивай Византий империядин сергьятар гьяркьуь жез хьана. Юкьван йисан береда, Юстинианан девирдиз Византиядин велаятарвилиз цӀийи чилер къачуна Вергилийа. Ам империядин къуршунхъан тир. Юстинианан бере Византиядин виридалайни кьакьан чӀав я.
Византияни туьркер
Сифте сефер туьркер Византиядин чилерал 11 лагьай вишйисан эхирда атана. ГъвечӀи Азиядин шегьерарни велаятар къачуз, абуру гьанал чпин гьукумат туькӀуьриз эгечӀна - Осман бейлик, Кони султанатни амайбур. 1326 йисуз туьркери византийжуваривай Бурса къачуна. Абуру гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Пуд йис алатайла, 1329 йисуз туьркери Никея къачуна. Константинопольдин патриархдиз пара аламат хьана чир хьайила, Никеядин агьлияр османрин къуватдик гьеч ирид йис хьанваз виридаз туьрк чӀални чир хьана, парабуру Исламни кьабулна. 1337 йисуз туьркери Никомедия кьуна. 1338 йисуз туьркери Босфордилай Европадиз фена. 1361 йисуз Мурада І Фракия къачуна, ахпа Филиппополь къачуна. Ахпани туьркери Адрианополь къачуна адан тӀварни дегишна (Эдирне эхцигна), 1365 йисуз гьаниз чпин кьилин шегьерни тухвана. И хабарар хьайила, 1391 йисуз Византиядин императорди Иоанн V Палеолога вич туьркерин султандин вассал яз кьабулна. 1397 йисуз османрин цӀийи султаназ, Баязидаз І, Константинополь къачуз кӀан хьана пара кьуршунар вегьена аниз - эхир къачуз хьанач шегьер. 1422 йисуз Мурада ІІ Константинополь къачуж кьуршунар ракъурна - гьадавайни хьанач. А береда Византиядихъ авайди кьилди Константинопольни патаг гвай чилер тир. Эхирки, 1453 йисуз Мехмеда ІІ 160 агъзур кас кьуршунар ракъурна Константинополь шегьер къачуна гьаниз чпин кьилин шегьер тухвана. Византий империядин девир куьтягь хьана. Амукьнавай грек чилер - Мореяни Трапезунд туьркери къачуна 1460-лагьайни 1461-лагьай йисуз къачуна.
Латин империя
1204-лагьай йисуз хашпересхъанри къуршунар кӀватӀна Венециядай экъечӀна Константинопольдал фена. Абуру шегьер къачуна Византий империя цкӀирна. Адан рагъэкӀидай патал Латин империя эцигна. 60 йисалай Византий империя мад Никеядин императорди цӀийи кьиляй кӀватӀ хъувуна. Империя цкӀир хьайи девирдиз ам са шумуд гьукуматдал пай хьанвай — Латин империяни и Ахей бегвал туькӀуьрнавай хашпересхъанри кьунвай чилерал. Никея, Трапезундни Эпир империяр — грекрин гъилик кваз амай чилерал. Латинри грек культура жедай кьван чӀурзавай, вирина италжув маса гудайбур авай, гьавиляй грек шегьерриз хказ жез четин тир.
Византиядин императорар
1204-лагьай йисдихъ Византий империядал авай цӀикьвед династия: Константиндин, Валентиниан-Феодосийдин, Леодин, Юстиниандин, Ираклийдин, Исаврий династия, Никифордин, Аморий династия, Македонрин династия, Дукадин, Комнинрин ва Ангелусрин династия.
ТӀварар
Византийжуври чпи чпиз румажувар лугьузвай, грек чӀалал — «ромеяр», чпин гьукуматдиз — «Рум („Ромей“) империя» (кьулангрек (византий) чӀалал — Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileía Romaíon) я куьруьдаказ «Романия» (Ῥωμανία, Romania). РагъэкӀидай пата Византиядин яшамишдай девирдин чӀехи пайдин къене «Грек империя» лугьузвай, вучиз лагьайтӀа виридалайни пара рахадай чӀал грекринди тир. Мадни, империядин халкьар эллин культурадик экечӀзавай. Дегь Русьда Византиядиз гьамиша хьти «Грек паччагьвал» лугьузвай, адан кьилин шегьердиз — Паччагьшегьер (Царьград)
Вини Ярагъ (СтӀал Сулейман район)
Вини Ярагъ (Юхари Яраг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 3,5 км яргъал чка кьунвайди тир.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш.
XIX виш йисуз Вини Ярагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Берекехуьр, Билбилахуьр, Кансавахуьр ва Агъа Ярагъ хуьрерихъ галаз Вини Арагъ хуьруьнжемятдик квай.
Агъа ва Вини Арагъвияр Мегьарамдхуьруьн райондин Ярагъ Къазмайриз куьч хьанай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 751 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
ТӀвар-ван авай ксар
Тарихдин чинар:
ЦӀийи девир:
Рутул
Рутул (Рутул, МыхӀа) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Рутул» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь. Райондин администрациядин юкь ва кьилин хуьр я. Рутул халкьдин тарихдинни культурадин чӀехи метлеб авай юкьварикай сад.
Тарих
XIX виш йисуз Рутул хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Кича, Лакун ва Хуник хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна хуьруьн агьалийрин кьадар:
Хуьре гуьгъуьнин 61 сихилар ава: КӀирзилиер, Сагьидер, Чилхъуйер, Гьали-Юсуфар, Месийер, ЧӀаӀкъыйер, Эьмэдер, КӀаӀраӀгъыйер, Мамашийер, Сийдийер, Къазибегер, Аддулвэлиер, Къафланар, Бэхъер, Кичиханар, Эмыйер, Татар, Гьивизарыйер, БакӀыйер, Къадимер, Артухъыйер, Кетер, ГьаӀсанханар, Диллерийер, Танхъыйер, Джырыхыйер, Темезер, Палашер, Суьлийер, Халакыйер, БицӀанийер, Карыйер, ТӀкьыйер, Сандусарар, Йеричивар, ХыркӀыйер, Хъинкийер, КьартӀыйер, ЦентӀийер, Кьуцурыйер, АӀмычер, Кьубыйер, ГьуӀмыйер, Мацанар, Къункъунар, Лаккуйер, Дзыдзыхъыйер, ШинтӀийер, БитӀийер, Суьхьуьйер, Къазатийер, Къузукьуйер, ШитӀанийер, Шебетийер, МагъаӀрамар, КӀакӀалыйер.
Кьасумхуьр
Кьасумхуьр (Касумкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр.
КӀахцугъ ва Сийидар хуьрерихъ галаз туькӀуьрзавай «Кьасумхуьруьнсоветдин» ва СтӀал Сулейман райондин администрациядин юкь я.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьулан пата, Чирагъ ва Кьурагь вацӀарин дугуна чка кьунва. Магьачкъаладилай 184 км кьибле пата ала. Виридалайни мукьвал алай шегьер Дербент я — 57 км, виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин станция Билиж станция я — 34 км. Кьасумхуьр алай чилерин рельеф са кьадар кьулу тушир ва Дагъустандин суварин ценерив гвай чкайриз талукь я.
Кьасумхуьрелай маса шегьеррал ва хуьрерал кьван авто-рекьин яргъавал.
Климат
Кьасумхуьруьз суварин ценерив гвай чкайрин климатдин жуьре хас я. Климат кьурагь ва юкьван дережадин я. Гад кьуру, юкьван дережадин чимивал квай, зегьемвал ва гзаф кудай чимивал галачиз я. Кьуьд хъуьтуьл, январьда юкьван температура −1.0° туькӀуьрзава. Зул чими ва кьуру я. Юкьван гьисабдалди йисан температура 10.6 ºС аваз я. Гар авачир йикъар, ламувал квачир алахьай гьава виниз я.
Тарих
Хуьруьн бине, Кьасум тӀвар алай сувавиди кутурди яз гьисабзава. Хуьруьн тӀварни адахъ галаз алакъа аваз я. Са шумуд виш йис идалай вилик, Кьасума Чирагъ вацӀун къерехда кьакьан тарарин юкьва вичиз кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз, мукьвал алай муькуь хуьрерай атай сувавийрини ина кӀвалер эцигиз хьанвай. Октябрьдин революциядилай вилик хуьре кьве мискӀин, са гуьжре кардик квай, кьве йисан мектеб кӀвалахзавай. Гила Кьасумхуьр Дагъустан Республикадин виридалай чӀехи райондин юкьварикай сад я. Ина пуд кьулан мектебар, гзаф культурадинни — яшайишдин идараяр, гьяркьуь ва михьи куьчеяр, къацу набататрин юкьва гьатнавай вири къулайвилер авай кьве гьавадин кӀвалер ава. Хуьр гьар патай сувари элкъуьрна кьунвайди я, адан къваларив гвай чкаяр пара иер я, инай Гуьлгери вацӀун гегьенш дугун эгечӀзава.
1812 йисуз Кьасумхуьр, цӀийиз арадал гъайи Куьредин ханвалдик акатнай. 1866 йисуз и ханвал Урусат империядин гъилик акатзава ва Куьредин ханвал Куьредин округдиз масакӀа хьанвай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Кьасумхуьр и вири округдин, ва адак акатзавай Гуьней наибвалдин администрациядин юкь ва кьилин хуьр хьанвай. Алидхуьр ва Агъа Арагъ хуьрерихъ галаз Кьасумхуьруьнжемятдик акатзавай. Стратегиядин чӀехи метлеб авай рекьел чка кьунвайвиляй, хуьр чӀехи камаралди вилик физвай. 1878 йисуз ина садлагьай гражданвилин мектеб эцигнай.
Кьибле Дагъустанда Совет гьукум паталай хьайи женгерин пара вакъиаяр ва А. Къазимегьамед, Т. Юзбеков, К. Рамазанов, К. Акимов, А. Мурсалов, Ю. Герейханов хьтин ва муькуь сейли революционеррин кӀвалахар, виликан Куьре округдин юкь тир Кьасумхуьруьн тарихдихъ галкӀанвайди я. 1919 йисуз Кьасумхуьр, вирихалкьдин антиденикин къарагъундин юкьварикай сад хьанвай. 1919 йисан 24 августдиз мукьвал алай районрин халкьарин массайрин куьмекдалди ина деникинрин чӀехи кьушун кукӀварнай, ва большевикринни Совет гьукумдин активистрин группаяр есирвиляй ада авунай. Женгерай кьулухъ партизанриз душмандивай 180 винтовкаяр, пуд туп, пара кьадарда патронар ва снарядар гьатнай.
1928—1929 йисарин девирда СССРда хьайи административвилин реформайрин финифда, Куьредин округдин Гуьней наибвалдин чкадал, юкь Кьасумхуьр тайин авунвай Кьасумхуьруьн район арадал гъанвай. 1945 йисуз Кьасумхуьре умуми чирвилерин кьулан мектебдин бине эцигнай. 1969 йисан 12 майдиз райондин тӀвар, зурба зари СтӀал Сулейманан 100 йисан юбилейдин гьуьрметдай, СтӀал Сулейман райондиз масакӀа хъувунай.
Тарихдинни археологиядин чкаяр
Хуьрелай 1 км кефердинни-рагъакӀидай пата, Чирагъ вацӀун къерех сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хьана фенвай чкадин эрчӀи пата 400×150 м алцумдин фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. Ина чилин винел пата, кьиляй кьилиз атӀай гиришар авай яру, яру векьи ва рехи рангар алай хъенчӀер, залан затӀ ва са куьнуь дуьздал акъуднай. А чкадин рагъэкъечӀдай гуьнеда, хашдин атӀай суьрет авай хъенчӀ, дигидай хъенчӀ ва ракьун ракьуцӀ жагъанвай.
Кьасумхуьрелай 200 метр кьиблединни-рагъакӀидай пата, Кьурагь вацӀун эрчӀи къерехда сифте кишпирдин девирдиз талукь тир, 220×100 м алцумар алай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьанвай чка ава. Ина, куьрединни — аракс патан культурадиз хас тир лишанан авай къванцин якӀв, ва гьайванрин кӀарабар дуьздал акъатнай. Хуьруьн къваларив ихьтин дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи чкаяр гзаф ава.
Кьасумхуьруьн кеферда хуьруьн цӀуру пата, Чирагъ вацӀал, 1930 йисара эцигнай 17 аркадин «Алискендеран муьгъ» тӀвар алай чӀехи муьгъ ала. Хуьряй экъечӀайла, Агъа СтӀал ва Кьулан СтӀал хуьрериз тухузвай рекьерин кьвечхелдилай чапла пата авай гъвечӀи вацӀун чапла къерехда «Кпул-яд» пӀир авайди я.
Агьалияр
2011 йисан Кьасумхуьр муниципалитетдин администрациядин малуматрив кьурвал, хуьре 4000-дилай пара майишатар гваз 13584 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни-мусурманар я. 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 13232 кас яшамиш жезвай. 1886 йисуз хуьре 116 майишатар авай, агьалийрин кьадар 580 кас тир. 1897 йисуз хуьре 1013 кас гьисабнай.
Хуьруьн пландин туькӀуьрун ва куьчеяр
Куьчейрин тӀварар ва индексар
Экономикани инфраструктура
Кьасумхуьре кӀвалахзавай «Минерал ятарин „Рычал-Яд“ заводди» 70 йисалай пара я «Рычал-Яд» тӀвар алай, вири уьлкведиз тӀвар акъатнай дармандин яд гьасилзава. Рычал цин чешме ва ам пластикадинни шуьшедин къапариз цазвай завод гьуьлуьн дережадилай 1120 метр кьакьанда авай иер суван чкада авайди я. Ихьтин тӀебии шартӀари цин халис тӀям ва физикадинни — химиядин состав хуьз куьмекзава.
Кьасумхуьруьн совхоз — республикадин виридалайни девлетлу совхозрикай сад я. Адан кьилин девлет — емишрин багъар я, анрай кӀватӀзавай ичер, чуьхверар, пӀинияр, гугърияр чкадин емишринни-салан мейвайрин консервияр гьасилзавай заводда рас хъийизвайди я. Хуьре гьакӀни чӀемни-ниси гьасилзавай завод ва тамун майишат (лесхоз) ава.
Массайрин информациядин такьатар ва алакъа
Хуьре, 1931 йисуз бине кутунвай «Куьредин хабарар» газета акъатзава. Газета гьар гьафтедин хемис юкъуз, лезги чӀалал акъатзавайди я.
Кьибле Дагъустанда садлагьайди тир «Касумкент-ТВ» телеканалди таквазвай крарикай хабарар гуз 1998 йисан 18 июньдилай Кьасумхуьре эгечӀайди я. Телеканал, гьяд йикъалай гъейри, «НТВ» каналдин лепедал кьве сят эфирдиз экъечӀзавайди я. Вичин эфирдив «Касумкент-ТВ» каналди са СтӀал Сулейман район ваъ, гьакӀни мукьув галай Кьурагь, Хив, Дукъузпара, Агъул, Дербент ва маса районарни кьазва. 2009 йисалди, азербайжандин гьукуматди алакъа атӀудалди, теле-алакъа гьатта Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай лезги хуьрерални агакьзавай.
Культурани адатар
Вилик хуьре, пӀинийрин бегьерар кӀватӀунин кӀвалахриз эгечӀайла пӀинидин сувар «КӀару» кьиле тухузвай. Совет береда и сувар са кьадар масакӀа хьанвай — митинг кьиле тухвана пӀинийрин жуьреба — жуьре сортар къалурзавай. Сувар гьяд йикъара къейдзавай. Кьасумхуьруьз, пӀинияр авачир къунши Хив, Табасаран районрай колхозникар къвезвай. Гьакъикъатда, ам колхозар цуькведа авай вахтуна арадал атай, хуьруьн майишатдин зегьметдал, малдарвилин кӀвалахрал жегьил несилрин рикӀера кӀанивал твазвай цӀийи сувар тир. Сувар, манийрив, балкӀанрал чукурунрив ва кьуьлеррив кьилиз акъатзавай. Къенин йикъара а суварикай амукьайди са тӀвар я.
Революция жедалди Кьасумхуьре, свас це лугьуникай кьулухъ руш кьилел затӀни алачиз ва я чин ахъаз кӀваляй экъечӀайтӀа ам русвагьвал яз гьисабзавай. Адаз муькуь жегьил гададихъ галаз рахун къадагъа тир. Рушан хзандинни миресрин тӀвар кьацӀурдай кар, руш маса миллетдин векилдиз гъун тир. Амма революциядилай кьулухъ, муькуь лезги хуьрера хьиз Кьасумхуьруьн эгьлийрин дуьнья кьатӀунин тегьердихъ, адетрихъ ва культурадихъ зурба масакӀавилер галукьнавай. Тарихдин къене арадал атанвай, лезгивилин диб туькӀуьрзавай адетар къвез-къвез квахьзавай ва саки тамамдаказ терг хьанва. ГьакӀ, а йисара Кьасумхуьре 10 жегьилди урус сусар къачунай.
Килигиз лайихвал авай чкаяр
Кьасумхуьре 26 агъзур гектар майдандин къадагъа алаз хуьзвай тӀебиатдин чка ава. Ина Къаякент хуьре авайда хьиз, амма са кӀус тӀимил кьадарда жанавур, рехи къуьр, чӀуран кац, яру сикӀ, лелев, барсук, къабан, суван цӀегь, цуцӀул, рехи къвед, къвед, машах, шуьтруь сев, къавкъаздин тамун верч (хуьзвай асул объектрикай сад) хьтин гьайванар аваз я.
Илимрин кандидатарни докторар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Агъа-АрхитӀ хуьруьнсовет
«Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсовет (Ашага-Архитский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа-АрхитӀ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа-АрхитӀ, Вини-АрхитӀ, Агъа-ЦӀинитӀ, Тркал, Цлахъ.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2006 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2082 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1913 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Дуруштул
Дуруштул (Дуруштул) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 10 км рагъэкъечӀдай пата ала.
Тарих
Тахминан 70-й йисара хуьруьн эгьлияр Дербент райондин Хазар хуьруьз куьч хьанвай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Волга
Волга — Урусатда авай вацӀ. Адан гъвечӀи пай, дельтада авай, Къазакъстанда ава. Дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарик квайди я, гьакӀни ам Европадин виридалайни яргъи вацӀ я. ВацӀун яргъивал 3530 км я, адан яд кӀватӀ жезвай чилин гьяркьуьвал 1 361 000 км² я. Волгадал кьуд шегьер ала, миллиондилай пара агьалияр авай: Агъа Новгород, Казань, Самара, Волгоград.
Чилинмикит
Волгади вичин кьил Валдай кьакьанчилелай къачузва (228 м), авахь Каспий гьуьлуьз ийизава. Адан сив океандин цӀарцӀалай 28 метр агъухъ гала. Аватун — 256 метр я. Волга дуьньядин къенин авахьунин виридалайни яргъи вацӀ я, океандиз авахь тийидай.
ВацӀун бассейндин системадик 151 агъзур авахьдай вацӀ ава, вири 574 агъзур км яргъивал авай. Волгади вичи 200 авахьдай вацӀар кьабулзава. Чебни чаплабур эрчӀибурулай пара ятар авайди я. Камышин шегьердилай анихъ мад ахьтин еке авахьдай вацӀар авайди туш.
Волгадин бассейнди Урусатдин Европадин патан 1/3 кьазва, гьакӀни Валдайни Кьуланурус кьакьанчилерилай рагъакӀизавай пата Уралдал рагъакъатзавай пата жезва. Волгадин ятар кӀватӀ жезвай чкайрин чӀехи пай, кьилелай Казандал къведалди тамари кьазава. Кьулан пай, Самарани Саратов шегьерралди там-чуьлуьн зонада ава. Агъа пайни, Волгограддал къведалди — чуьлуьн зонада ава. Гьадалай кьибле патахъ — зуркьлумлух зонада. Яз гьамиша Волга пуд паюнал пайзавайди я: Вини Волга — вацӀун кьилелай Ока вацӀун сивелди, Кьулан Волга — Ока вацӀ авахьдай чкадилай Кама вацӀун сивел. Агъа Волга — Кама авахьзавай чкадилай сивелди.
Кьил
Волга Верхневолжски вирерай тӀуз акъатдай чкадал 1843 йисуз яд аватунин кьадардиз килигун патал банд (Верхневолжски бейшлот) эцигнавай. Кьилелай эгечӀна Волгадал алай сифте еке шегьер Ржев я. Тверьни Рыбинск шегьеррин арада Волгадал Иваньковски ядхуьнаг туькӀуьрнавай, Дубна шегьердин патаг плотинани ГЭС гваз.
Гьуьжет: Волга дахьайтӀа Кама
Яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвилиз килигайла, Волга сакӀус еке я, (260,9 агъзур км² акси я 251,7 агъзур кв.км). Ахпа гьа чилел Волгади тӀимил вацӀар кӀватӀзава Камадилай (66,5 агъ. вацӀ акси 73,7). Камадин яд авахьзавай кьван — 4300 куб. метр секунддиз, Волгадин — кьилди 3100. Волгадин бассейндин Кьуланни КӀуькӀвен кьакьанвал тӀимил я Камадиндилай, вучиз лагьайтӀа Камадин бассейндик Урал суваяр ква. Ахпа Камадин дегь дугун чӀехи я Волгадиндилай. Кьудан периоддин сифте пата, виридалайни чӀехи муркӀадин периоддиз, Волга гьелелиг авачир. Авайди Кама тир, Вишерадихъ галаз сад хьана, Каспий гьуьлуьз авахьзавай. Къенин Камадин бассейндин вине патан вацӀар виликра винихъ физавай, Вычегда вацӀуз. МуркӀар атайла гидрография дегиш хьана: виликра вичин ятар Дондиз гузавай Вини Волга Камадиз авахьиз хьана. Агъа Волга къени Камадин дугунин давамарун жезва, Волгадин ваъ.
ДаркӀуш
ДаркӀуш (Даркуш) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 12 км яргъал, «Кьасумхуьр — Кьурагь» рекьин мукьув чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн шумуд йис аватӀа ва тӀварцӀи гьи мана гузватӀа малум туш.
ДаркӀушрин рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — мискӀин ава. Хуьруьн кефердинни - рагъэкъечӀдай пата сур, ва юкьван пата сихилдин сур ава. Ва хуьруьн кеферндинни - рагъакӀидай къерехда пӀир ва цӀуру сур акваз жеда.
XIX виш йисуз Вини Арагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз ДаркӀушрин агьалияр кьулувалдиз куьч хьанвай, ва райондин лап рагъэкъечӀдай пата цӀийи ДаркӀуш Къазмаяр хуьр арадал гъанвай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 85 майишатар авай, агьалийрин кьадар 452 кас тир.
Эгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Республика Корея
Республика Корея, Кьиблепатан Корея (, Тэхан мингук) — гьукумат рагъэкъечӀдай патан азияда ва кьиблепатан Корея зуростровда авай. Кьилинни чӀехи шегьер — Сеул.
ТӀварцин этимология
Корей чӀалал «Республика Корея»-дин тӀвар я. Фад — фад и вири тӀварцин куьруь тегьердани лугьузвайди я — Хангук (한국). Гагь — гагь гьакӀни «Кьибле Хан» мана гузвай лугьузвайди я, и гаф «Кефер Корея»  гафунин аксиниз я. «Хан» гаф, Корея зуростровда дегь чӀавуз яшамишзавай Самхан тайифайриз талукь я ва корей чӀалал «Пуд Хан» («сам» — пуд, «хан» — чӀехиди, лидер) лагьай гаф я. «Корея» гаф, и зуростровда ч.э. 918—1392 йисара авай Кёре гьукуматдин тӀварцикай туькӀуьр хьанвайди я. Вичел атайла «Кёре» гаф вичин сифте кьил, цуькведа авай чӀавуз Корей зуростровдин кефер пад, кеферни — рагъэкъчӀдай Китайдин ва гилан урусатдин Приморье (Гьуьлуьн яхадив гвай чка) ччилер кьунвай Когурё гьукуматдикай къачуна.
Ччара жедалди
Садлагьай инсанар Кореядиз 500000 йис идлай вилик атанвайди яз гьисабзава. Кьисадикай къведай хьиз, ч.э.в. 2333 Тангунди Кочосон династиядиз бине эцигнай.
918 йисуз генерал Ван Гонди Коре королвалдиз бине эцигна. Гуьгъуьнлай 13 виш йисуз иниз монголар гужалди гьахьзава, ва гьавиляй королвал къвез-къвез зайиф жезвай. Саки цӀипуд йис алатайла къулухъ Корё королвалди Корея ччилерин майданда вичин гьакимвал хуьнвайтӀани абуру монголриз хараж налог вугузвай. Монгол империя терг хьайила Кореда къенепатан политикадин женгер эгечӀнай, ва и женгера винивал кьунвай Ли Сон Геди 1388 йисуз Коре пачагьвалдин ччилера Чосон династия туькӀуьрна.
17 виш йисуз Корея маньчжуйрин кӀаник акатна ва китайдин Цин империядихъ гилигна. 19 виш йисуз Кореяди кьилди вичиз хас тир политика тухузвайвиляй, Китайда адаз «Королвалдин дервиш» лакӀаб ганвай. Японни — китайдин кьведлагьай ва японни - урусатдин дяверилай къулухъ Корея Япониядин гъилик акатнай (1910—1945). Гуьгъуьнин Дуьньядин кьведлай дяведилай кулухъ японри, Кореядин кефер пад (гилан Кефер Корея) кьунвай СССРдин ва Кореядин кьибле пад (гилан Кьибле Корея) кьунвай АСШдин кьуватриз рей ганвай.
Ччара хьайидилай къулухъ
1948 йисуз, Корей зуростров СССРДинни АСШдин арада пай хьунин себебдалди, кьве ччара гьукумат арадал атана: Кьибле Корея ва Кефер Корея. Кефер пата гьакимвал, японрин аксиниз партизанвилин женгер тухузвай Ким Ир Сенди къачуна, Кьибле патани президентдин чкадиз Ли Сын Ман тайин авунай.
1950 йисан 25 июньдиз Кефер Корея Кьибле Кореядин ччилериз гужалди гьахьзава, имани кореядин дяведин эгечӀуниз сифте кьил кутуна. Къайи дяведилай къулухъ и дяве АСШ ва адан куьмекдик квай уьлквейрин СССР ва КХРдин аксиниз тухунвай дяве хьиз фад — фад гьисабзава. Кефер садвалдик гуьгъуьнин патар акатзавай: Кефер Корея ва адан яракьвилин къуватар; китайдин къушунар (официал документра КХР дяведа иштирак авуначир хьиз физва, амма дяведа иштаракнай къушунар «китай халкьдин гуьгьуьл квайвилин къушунар» тир; СССРни официалвилелди иштиракначир, амма дяведин финансвал вичин гъиле кьунвай ва Корей зуростровдиз пара кьван къушунар, дявевилин кӀвалахрин устӀарар, меслят къалурдай ксар ва ГьДФдин частяр ракъурнавай. Кьибле садвалдин патай Кьибле Корея, АСШ, ЧӀехи Британия ва ООНдин дяведин къуватрик акатзавай маса уьлквеяр иштираквал авунай. 1953 йисуз кутӀуннавай перемириедин икърардин нетижада Корей зуростров демилитари зонадай — тӀуз кьве патаз ччара хьанвай. Ислягьвилин икърар гилалди кутӀунвач ва официалвилелди кьве уьлквени гилани дяведин гьалда ава. Къиметралди, и гьуьжетдин нетижада 2.5 миллион кас кьенвай.
1960 йисуз студентрин гьерекатдин нетижада, Ли Сын Ман президентвиляй акъуднай. И себебдалди, «гуькуматдин элкъуруьн» яни политикадин туькӀуьрунда чӀехи масакӀаяр геле аваз фена ва са йисан гуьгъуьнлай кьилин чка генерал Пак Чжон Хиди къачунва. Пакди гьакимвал тухузвай чӀавуз, халкьдин паталай регьимвал квачир диктатор хьтин ва маса чӀехи критикаяр галукьна, амма ам къуллугъда авай чӀавуз, экспорт гегьенш хьанвайвиляй уьлкведин экономика пара вилик фенвай. Пак, 1979 йисан кьиникьдал кьван президентдин къуллугъдик квай.
Пак кьейила къулухъ гуьгъуьнин йисар, политикада стабилвилин къалабулухар авай йисар тир. 1980 йисуз, гьа чӀаван премьер — министр Чхве Гю Хади уьлкведин гьукумдиз чӀехи масакӀаяр тваз кӀан хьайивиляй, генерал Чон Ду Хванади адан аксиниз гьукуматдин элкъуьрун кьилиз акъудна ва вич президентвилин къуллугъдиз атана. Гьа и, Чон Ду Хван гьукумдиз атай факт халкьдин арадиз зурба къалабулухар туна, адан аксиниз пара акцияяр ва къарагъунар жез эгечӀнай, халкьди гьахъ тир президентвилин хкягъунар тӀалабзавай.
Чон ва адан пад хуьзвайбуру Кьибле Кореяда 1987 йисал кьван кьиливал тухузвай, ахпа оппозициядин кӀеретӀри ва кӀвалах ийизвай ксарин гьерекатри адан аксиниз акцияяр кьиле тухунвай. Эхирни, Чонди ва Гьахъвилин Демократик Партиядин чӀехиди Ро Дэ-вуди, 29 йиюльдиз президентдин хкягъунар тухуз малумарнай. И хкягъунра Но Му Хён гъалиб хьана.
1997 йисан 18 декабрьдиз президентвилин къуллугъдиз Ким Дэ Чжун атана. Ада ришветдин аксиниз женг тухуз ва экономикадиз цийикӀаяр тваз эгечӀнай. КХДРдиз талукь тир политика къатидаказ хъуьтуьларна. Ахпа 2000 — дин йюньдиз Пхеньянда Ким Дэ Чжун КХДРдин регьбер Ким Чен Ир галаз гьалтнава, ва и гьалтунин нетижада баришугъ хьунин ва санал экономикадин крар тухунин икьрардиз къул чӀугнай. Гьа и йисуз, Демократиядин кӀвалахра, КХДР галаз араяр лас авунин кӀвалахра, РагъэкъэчӀдай Азияда ва Кьибле Кореяда инсанрин гьахъар хуьнин крара чӀехи агалкьунриз агакьнавай Ким Дэ Чжун Нобельдин премия къачунвай.
Кьибле Кореяни Япония 2002 йисан дуьнья чемпионатдин иесияр тир. Гуьгъуьнлай, Лианкур островрин паталай хьанвай гьуьжетунин себедай Кьибле Кореядинни Япониядин араяр чӀур хьана.
География
Кьибле Корея, Корей зуростровдин кьибле пата чка кьунва. Суван зуростров, рагъакӀидай патай Хъпи гьуьлуьн, рагъэкъечӀдай патай Япон гьуьлуь, кьибле патай Корей проливдинни РагъэкъечӀдай - Китай гьуьлуьн ятари кьунва. Адан ччилерин майдан — 100 132 км ² я.
Ччилер кьуд асул патариз пайиз жеда: суван чкайрин рагъэкъечӀдай пад, рагъакӀидай пата кьулувилин ччилер, кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата сувар ва дугунар, кьиблединни — рагъакӀидай патани Нактонган вацӀун гьавиз. Ччилеин чӀехи пай суван чкаяр я лежбервалдиз виже къведачир ччилер я.
Административ паюнар
Корея — унитар республика. 1 артух статусдин шегьер (тхыкпёльси: Сеул), 6 дуьз гъилик кутундин шегьерар (кванъёкси: Пусан, Тэгу, Инчхон, Кванджу, Тэджон, Ульсан), 8 провинцияр (то: Чхунчхон-Пукто ва Чхунчхон-Намдо, Канвондо, Кёнгидо, Кёнсан-Пукто ва Кёнсан-Намдо, Чолла-Пукто ва Чолла-Намдо) ва 1 артух автономдин провинция (тхыкпёль чачхидо: Чеджудо) акатзава.
Экономика
13-лагьай дуьньядин Къенепатан вири бегьер кореядин экономика я (2011 йис).
Кьиблепатан Корея дуьньядин виридалайни пара (45 %) гимияр туькӀуьрзавай гьукумат я. Кореяди акъудзавай машинар дуьньядин виринриз чир я. Азиядинни вири дуьньядин виридалай къуват авай экономикайрик квайди я.
ГьакӀ ятӀани Кьиблепатан Кореядихъ вичин ажуз патарни ава. Гьукуматдихъ еке буржар ава. Дуьньядин капиталар инихъ-анихъ ужунрилай пара аслу я ам. Гьукуматдин пай еке тирвиляй экономикадин зиянар жезва.
Кьиблепатан Кореядин гьукумат яшамиш жезвай кьван (60 йис) адан экономикадин гьал пара дегиш хьана. 1940 йисарин къене Кьиблепатан Кореядин экономикадин чӀехи пай хуьруьн кӀвалахарни кьесил индустрия тиртӀа гила агъур индустриядини сервиса пай кьазва. 30 йисан къене гьукумат регьбера Пак Чон Хиди сифте вадйисат кьабул авурдилай кьулухъ, гьукуматдин экономика лап фад вилик физ эгечӀна, экономикадин вичин гьални пара дегиш хьана. Ихьтин чӀехи агалкьунар 1960—1990 йисариз экономикадин патахъай хьайивиляй Кьиблепатан Кореядиз, Гонконг, Сингапурни Тайвань галаз «азиядин тиграр» лагьана. 1980-лагьай йисарин эхирда Кьиблепатан Кореядин экономикадин вилик фидай гьал яваш жез эгечӀна 6,5 %/йис хьана. Ахпа кӀвалахдихъай къвезвай къазанмишзавай пуларин кьадарни хкаж хьайивили гьадахъ галаз инфляцияни хкаж жез эгечӀна. Амай чӀехи экономика авай гьукуматар хьти Кьиблепатан Кореядин экономикадинни чӀехи пай (2/3)сервисди кьазва.
Конституция
1948 йисан 17 июльдиз Кьиблепатан Кореядин сифте Конституция кьабулнавай. Гьа чӀавалай Конституция кӀуьдра цӀийи кьиляй кьабул хъувунвай, эхиримжи сефер 1987 йисан 29 октябрьдиз. И кар, гьукумат демократиядик тухудай чӀехи кам хьана.
Ямайка
Яма́йка (Jamaica)) — Кариб гьуьлуьн юкьван пата авай островдин гьукумат. Уьлкведин майданди, ЧӀехи Антил островриз талукь тир Ямайка остров кьунва.
Виридалай чӀехи ва кьилин шегьер — Кингстон я.
Административ паюнар
Ямайка унитар гьукумат я. 2011 йисал кьван остров 14 округарриз административвилелди ччара жезвай.
Рагьимова Асия
Рагьимова Асия — лезги шаир. Ахцегьа дидедиз хьана.
Ставрополдин край
Ставрополдин край, гьакӀни Ставрополие (Ставропольский край, Ставрополье) — Урусатдин Федерациядин субъект, Кеферпатан Къавкъаздин федерал округдик акатзава.
География
Ставрополдин край ЧӀехи Къавкъаздин кеферпатан хушал ва Виликпатан Къавкъаздин юкьван пата ала.
Краснодардин край, Ростов вилаят, Калмыкия, Дагъустан, Чечня, Кеферпатан Осетия, Къарачай-Черкесия ва Къабарда-Балкъар Республика хьтин субъектрихъ галаз са сергьятра ава.
Ятар
Крайда авай чӀехи вацӀар: Кубань, Кума, Малка, Подкумок, Золка, Калаус, Егорлык, Большой Зеленчук, Кура, Маныч ва мсб. Вирер: Тамбукан вир (дарман-кьарадин вир я), Маныч-Гудило вир, Цаган-Хак вир, Сенгилеев цин гьамбархана, Кравцово вир ва мсб.
Тарих
1936 йисан 15 декабрьдиз Кеферпатан-Къавкъаздин крайдин къеняй Дагъустандин АССР, Къабарда-Балкъар АССР, Кеферпатан Осетиядин АССР, Чечен-Ингуш АССР акъудайдалай кьулухъ адан сергьятар къенин Ставрополь крайдин сергьятриз мукьва хьанай ва кьилин шегьер Ворошиловскдиз тухванай. 1937 йисуз Серго Орджоникидзедин гьуьрметдай крайдин тӀвар Орджоникидзедиз дегишарнай.
1943 йисан 12 январьдиз СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин къарардалди крайдин кьилин шегьер тир Ворошиловскдин тӀвар Ставрополдиз дегишарнай, крайдин Орджоникидзе тӀварни Ставрополдин крайдиз дегишарнай.
1943 йисан 27 декабрьдиз терг авунвай Калмыкиядин АССР-дин Приютненский район Ставрополдин крайдиз вуганай.
1944 йисан мартдиз Чечен-Ингуш АССР терг авурдалай кьулухъ Грозныйдин вилаят арадал гъанай ва адан составдик терг авур Кизляр округдин вири районар кутунай.
1952 йисан январь вацра Ставрополь крайдиз Астрахань вилаятдин Степновский район вуганай ва адан тӀвар Степной райондиз дегишарнай.
1955 йисан мартдиз СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин къарардалди Ставрополь крайдик Гуржистандин ССР-дин Клухор район кутунай.
1957 йисуз Ставрополь крайдин къене Калмыкиядин Автономиядин вилаят ва Къарачай-Черкесиядин АВ арадал гъанай. Калмыкиядин АВ-дин составдик Степной ва Черноземельский районар кутунай, Къарачай-Черкесиядин АВ-дикни Зеленчук, Къарачай ва Усть-Джегутай районар кутунай.
1958 йисан июль вацра Калмыкиядин АВ Калмыкиядин АССР-диз дегишарнай ва Ставрополдин крайдин къеняй акъуднай.
1991 йисан 3 июльдиз Ставрополдин крайдин составдикай Къарачай-Черкесиядин АВ акъатнай ва Къарачай-Черкесиядин ССР-диз элкъвенай.
Агьалияр
Росстатди гайи малуматриз килигна 2016 йисуз Ставрополдин крайдин агьалидин кьадар — 2 801 597 кас тир. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) — 42,35 кас/км² я (2016 йис). Агьалидин 58,25 % шегьервияр я (2016 йис).
1995 йисалай 2012 йисалди субъектдин агьалидин кьадар йисандавай тӀимил жезвай, амма 2012 йисуз садлагьай сеферда агьалияр гзаф хьунин коэффициент 0,5-дав агакьнай.
Миллетар
Ставрополдин крайдин агьалидин чӀехи пай урусри тешкилзава. ГьакӀни ина эрменийрин, даргийрин, украинрин ва грекрин чӀехи жемиятар ава. Сувун районра къарачайри ва абазинри уьмуьр ийизва.
Администрациядин паюнар
Крайдик 26 районар, 19 шегьерар ва 7 курортдин посёлокар акатзава.
Районар:
Курортар
Къавкъаздин Минерал Ятар — Урусатдин Федерацияда виридалайни чӀехи курортдин регионрикай сад я. Ина авай дарман-ятарин ва кьарадин кьадардиз ва жуьреба-жуьревилиз килигна и региондиз вири Евразияда тай авач.
Нарзан цин сагъардай къуват чкадин миллетриз дегь чӀаварилай чир я. Черкес чӀалан Нарт-санэ гафуникай арадал атанвай Нарзан гафуни кьегьалрин яд мана гузва.
Курорт-шегьеррин ва сагъардай санаторийрин кьадардиз килигна Ставрополдин край Урусадин кӀвенкӀведавай субъектрикай сад я.
Тузламахи
Тузламахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тузламахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 178 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Самур (газет)
Самур — Азербайжанда лезгийрин лезги чӀалал акъатзавай гьарвацран социални-сиясатдин, медениятдин газет.
Газетдикай
Газетди Азербайжанданни Дагъустанда арадиз акъатзавай социални-сиясатдин вакъийрикай кхьена гъавурда твазва, ва гьакӀни лезгийрин тарихдизни медениятдиз ва лезги чӀалаз талукь тарсунин материалар чап ийизва. Материалрин са пай азербайжан ва урус чӀаларал чап ийизва.
Газет арадиз гъанвайди «Самур» социал тешкилат я, кьилин редактор - лезгийрин тӀвар-ван авай зари, кхьираг, журналистни публицист Седакъет Керимова я. Газет 1992-й ийса тешкил авуна.
Ивигар
Ивигар (Ивигар) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
Самур (газет)
Газетдикай
Тираж — 2000 экземпляр.
Ивигар
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 8,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьр мус арадал атанватӀа ва тӀварцӀи гьи мана гузватӀа малум туш.
Самур (газет)
Газетдикай
Азербайжанда акъатзавай «Самур» газетди михьи, вири регьятдиз гъавурда акьадай чӀалал макъалаяр чапзава.
Ивигар
Тарих
XIX виш йисуз Ивигар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Гачалхуьр ва Цмур хуьрерихъ галаз Цмуррин хуьруьнжемятдик квай.
1962 йисан зурзунрилай кьулухъ хуьруьнэгьлияр Кьасумхуьруьз (ЦӀийи Посёлокдиз) куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 68 майишатар авай, агьалийрин кьадар 351 кас тир: 211 итим ва 140 паб.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Гьажимурадов Жамидин Гьажимурадан хва
Зари 2003 йисуз рягьметдиз фена, ам хайи хуьре кучукнава.
Баламирзоев Абдул Гьажибаладин хва
Баламирзоев Абдул Гьажибаладин хва (1958 йисан 13-лагьай гьер (январ), СтӀал Сулейман район, Вини СтӀал) — урусатдин алим, профессор, техникадин илимрин духтур, Урусатдин тӀебиат чирдай Академиядин член-корреспондент я; кардик кутадай математикадин кафедрадин профессор я.
Кьилдинвилин информация
1958-лагьай йисан 13-лагьай гьерез (январдиз) СтӀал Сулейман райондин Вини-СтӀал хуьре вичин дидедиз хьана. 1976-лагьай йисуз юкьван школа акьалтӀна. 1976—1978-лагьай йисарин къене армияда къуллугъ авуна.
1979-1984-лагьай йисарин къене М. В. Ломоносован тӀварунихъ галай Москвадин Гьукуматдин Университетдин механикадинни математикадин факультетда кӀелзавайди тир.
Акъудунар
Баламирзойрин Абдул 88 публикацийрин автор я. Абурукай:
Гьуьсейнов Ибрагьим Абдулкериман хва
1936 йисан 21 декабардиз СтӀал Сулейманан райондин Алкьвадар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара "Дуствал" альманахдин ва лезги радиодин редакторвиле кӀвалахна. И. Гьуьсейнов цӀудралди шииррини поэмайрин кӀватӀалрин: "Рекьер-хуьлер", "И чилин гьисс", "Шарвили", "Инсанар ва декьикьаяр", "Кьве гъил", "Девлет", "Рекьер куьруь жезва", "Ватан", "Мирг", "Чарх" ва мсб. автор я. Адан эсерар урус, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀалариз таржума авунва. Москвадин чапханайра урус чӀалал заридин 8 ктаб акъатнава: "Шарвили", "Алкьвадар" ва мсб. И.Гьуьсейнован драмадин эсеррар: "Етим Эмин", "Саяд", "Яру пайдах", "Муьгьуьббатдикай риваят" ва масабур Лезги театрди сегьнеламишна. Зариди Лезги чӀалаз къунши халкьарни шаиррин эсерар элкъуьрна ва печатдиз акъудна. Шаирди лезги шиират вилик финик вичин пай кутуна. Ибрагьим Гьуьсейнов УФ-дин кхьирагрин Садвилин член тир.
2014 йисан 2 октябрьдиз зари рагьметдиз фена.
Хив район
Хив район (Хивский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь ва кьилин хуьр — Хив хуьр я.
География
Хив район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала ва Табасаран, Сулейман - СтӀал, Кьурагь ва Агъул районрихъ са сергьятра ава.
Чилерин майдан — 620 км².
Тарих
Хив райондин бине ДАССР-дин Юкьван Комитетдин Президиумдин къарардалди 1935 йисуз кутунвай.
Агьалияр
2002 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьувал, райондин агьалияр 20,747 кас тир: 11.878 (57,3 %) — табасаранар, 8.725 (42,1 %) — лезгияр.
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Хив райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик, вичик 42 хуьр квай 16 муниципалитетар акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Октавиан Август
Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст (Gaius Iulius Caesar Augustus, хайила ганвай тӀвар — Гай Октавий Фурин, Gaius Octavius Thurinus;, Рим — , Нола) — римдин политикадин кархъан, принципиатдин бине эцигай кас, чи э.в. 12 йисалай ЧӀехи понтифик, чи э.в. 2 йисалай Ватандин дах. Цезардин хтул.
Чилер-цавар
Чилер-цавар, гьакӀни каинат, — астрономияда фундаментал фикир — вири тӀебиат санлай, вири алем санлай. Практикада «чилер-цавар» лагьайла тӀебии-илимдин методралди къекъвез жедай материал алемдин са пай гъавурда кьазва.
Дагъустандин литература
Дагъустанда гегьеншдиз исламдин идеология гужуналди тваз, мусурман диндин ктабар чукӀуриз эгечӀна. Мусурман дин тваз-вай ксари, кьуркьван кхьенвай араб чӀал пак чӀал я лагьана, малумарна. Гьа икӀ, тахминан VIII—X лагьай виш йисарилай башламишна XIX виш йисал къведалди Дагъустан арабринни араб чӀалал рахазвай халкьарин культурадинни литературадин геле аваз хьана.
Чкадин халкьарин ва тухумрин гзаф векилриз араб чӀал дериндай чидай. Ихьтин ксар гзафни-гзаф фекьияр, эфендияр ва диндин маса къуллугъчияр тир, амма абурун арада хейлин гьакӀан инсанарни авай. Абуру чкадин медресайра кӀелзавай, садбуру Къагьрида, Дамаскда ва арабрин маса вилик фенвай меркезра кӀелзавай. Дагъустандин сифте литераторар араб чӀалал рахазвайбурун юкьвай арадиз акъатайди я.
Агъа-Ярак хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Агъа-Ярак хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа-Ярагъ, Вини-Ярак, Агъа-ЦӀинитӀ, Суьгуьт, Яргиль.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1729 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1737 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1542 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Муьгъверган
Муьгъверган (Мугерган) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Муьгъверган» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Муьгъверганрин (Вини Муьгъверган) тарихдихъ галаз алакъалу я.
XIX виш йисан 1866 йисуз Муьгъверган хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва ЦӀуру Киркар хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1473 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1526 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1756 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀуру Муьгъверган хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 657 кас тир.
Муьнуьгъ
Муьнуьгъ (лат. Meles meles) — двул палк (гьайван) хзан кьве Mustelidae-дин, йашамиш жезва Евразияда. Бедендин йаргъивал — 60—90 см (тум: 20—24 см), бедендин заланвал — 24 кг.
Венгрия
Ве́нгрия (Magyarország,, Мадьярорсаг — «Мадьяр уьлкве») — юкьван европада авай гьукумат.
Кефер пата Словакиядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, кьибле пата Сербиядихъ, Хорватиядихъ галаз, рагъакӀидай патани Словениядихъни Австриядихъ галаз сергьятра ава.
География
Венгрия — унитар республика я; 19 — медьеярни (областар) (megyék, megye) 173 районар (киршершегар) (kistérség) акатзава. Будапешт кьилин шегьер ччара медье сад авун.
Медьеяр:
Нияз-Али Пашаев
Нияз-Али Пашаев — лезги шаир.
2002 йисуз шаир рагьметдиз фена.
Мурлатинамахи
Мурлатинамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
Яргунуба
Яргунуба (Həzrəoba, Гьезреуба) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Яргунрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Мурлатинамахи
Агьалияр
Йисариз килигна Мурлатинамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Яргунуба
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни ва шии мусурманар я.
Мурлатинамахи
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 29 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Эстония
Эстония (эст Eesti), официал тӀвар — Эст Республика (эст Eesti Vabariik) — Кеферпатан Европада авай гьукумат я. Кьибледин патахъ Латвиядихъ(сергьятдин яргъивал — 339 км) ва рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 294 км) галаз сергьятрал ала. Кефердин патай Финн заливдин ятари кьунвайди я, рагъакӀидай патай — Балтик гьуьлуьн ва Рига заливдин ятари кьунвайди я. Гьукуматдин чилин майдан — 45 226 км², кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Таллин я.
Эстония — демократиядин парламентдин республика, 15 вилаятдиз чара жезвайди я. Агьалийрин кьадар — 1, 286 млн кас (2013-лагьай йис), и къалурдай лишандал гьалтайла ам Европа ГалкӀдин, НАТО-дин, Еврозонадин виридалайни гъвечӀи гьукумат я.
Эстонияди СМТ-да, ХавВФ, ВМТ, Европа ГалкӀда, НАТО-да, Еврозонада, Шенгезонада, ЕХСТ-да ва маса тешкилатра иштараквал ийизвайди я.
Виликан Совет ГалкӀдин республикайрин арада Эстоянидив виридалайни чӀехи агьалийрин са касдиз аватзавай Къенепатан вири бегьер гва.
Урусар
Урусар (русские) — рагъэкъэчӀдай-славян халкьарин группадиз талукь тир миллет. Кьадардиз килигна Урусатдин (вири агьалидин 80 %) ва Европадин виридалайни чӀехи халкь я. Украинада, АСШ-да, Белоруссияда ва дуьньядин маса уьлквейра урусрин чӀехи диаспораяр ава. Вири дуьньяда авай урусрин кьадар тахминан 133 миллион кас я.
Жемиатдин фикирар чирзавай вири Урусатдин тешкилатди 2010 йисуз агьалидин арада тухвай жузунрин малуматриз килигна, Урусатда авай урусрин 75 % чеб православие мезгьебдин векилриз талукьарнавай, гьакӀни абурун арада са диндизни ибадат тийизвай атеистарни пара ава.
Урусрин хайи чӀал – урус чӀал я.