cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лезги чӀал
Араб чӀалай атанвай гафар
Алай чӀавуз араб чӀалан лезги чӀалан лексикадиз арада масад авачир таъсир авач. ЯтӀани, лезгийринни азербайжанарин къуншивилин нетижада азербайжан чӀалай лезги чӀалак эхиримжи вахтарал кьван давам хьайи араб гафарин акатун фикирда такьун виже къведач. Идан нетижада, эхиримжидан куьмекдалди, азербайжан чӀала авай араб гафарин гзафни-гзаф пай лезги чӀала кьабулна, иллаки кьиблепатан лезгийрин нугъатри.
Араб гафарин тематикадин классификациядиз вил вегьейтӀа, араб чӀалан аквадай таъсир диндин, жемиятдинни-политикадин ва эдебдинни-марифатдин терминологияда, яни абстракт манайрин лексикадин сферада малум жезва.
Кьвалар
Кьвалар (Кавалар) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Гандурар, Демирар, Кьилер, Керимханар, ЧӀулавар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Лезги чӀал
Араб чӀалай атанвай гафар
Лезги чӀала авай арабизмар гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:
Кьвалар
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 2,6 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.
Лезги чӀал
Араб чӀалай атанвай гафар
Вахт алатдалай араб гафар лезги чӀалан рандадикай хкатна адан къайдайрив кьурвал дегиш жезва. Гьавиляй, лезги чӀала авай араб гафар бинедин араб гафарилай фонетикадинни-морфологиядин жигьетдай тафаватлу я. Месела: араб. гама → къамат, араб. га’ида → къйда, араб. гисма → кьисмет
Кьвалар
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Лезги чӀал
Араб чӀалай атанвай гафар
Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 900 кьван араб гафар ава.
Туьрк ва азербайжан чӀаларай атанвай гафар
1930 йисуз Кьибле Дагъустанда урус чӀал виниз жедалди, лезги халкьарик акатзавай халкьар (агъулар, лезгияр, табасаранар, цӀахурар ва мсб.) сад-садахъ галаз азербайжан чӀалал рахазвай. А чӀавуз азербайжан чӀал, гила урус чӀал хьиз, гьукуматдин чӀал хьиз физвай. Мектебра тарсар туьрк чӀалал тухузвай. Лезги чӀалак пара кьадарда туьркни азербайжан гафар акатуниз чӀехи роль лезгийри чпи къугъванвай. ГьакӀ, Етим Эмин, СтӀал Сулейман, Гьасан Алкьвадари хьтин чӀехи зарийри ва алимри чпин эсерар азербайжан чӀалал теснифзавай. Мисал яз, Гьасан Алкьвадаридин Дагъустандин тарихдикай виридалайни зурба метлеб авай «Асари Дагестан» (Дагъустандин эсер) улуб ада азербайжан чӀалал кхьенвай. Гуьгъуьнлай адан хци и улуб урус чӀалаз элкъуьрнавай. И жуьре факторринни лезги ва азербайжан халкьарин тарихдин къене ва гилан аямдани сад-садахъ галаз кӀеви алакъайра хьунин себебдалди лезги чӀала, иллаки къуба патан лезгийрин нугъатра, азербайжан гафар югъкъандавай гзаф жезва. Туьркни азербайжан гафарин саки виридаз бинедин лезги гафарин аналогар авайтӀани, лезги газетра, телевидениеда ва массайрин алакъадин такьатра кирамри лезги гафарилай азербайжан гафарикай менфят къачуниз винивал гузва. И карди чи чӀалан гьакӀани нагьакьан гьалар мадни усаларзава ва чпин чӀал михьунал рикӀ алай халкьарин вилик русвагьарзава.
Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин чӀала авай азербайжан гафарин кьадар критик дережадив агакьзава. И тегьерда цӀудралди лезги хуьрер терг хьана азербайжан хуьрериз элкъвенва. Гьатта гила ахьтин хуьрерин жегьил эгьлийри чеб са мус ятӀа лезгияр тирди кьатӀузвач. Мисал яз, и тегьерда вири тат халкь саки тамамдаказ терг хьана.
Лезги чӀала авай туьркизмар тематикадин жигьетдай гуьгъуьнин групайриз пай жезва:
Глаголар, асул гьисабдалди, абурук -миш куьтягьун гилиг хьуналди кьабул жезвайди я.
Урус чӀалай атанвай гафар
Гьеле 1917 йисал кьван лезги чӀалак урус чӀалан гафар акатзавай. Алай чӀавуз лезги чӀал урус чӀалан зурба, къуватлу таъсирдик ква. Лезги чӀалан лексикадин вири къатарин къенез гьахьнавай урус ва интернационал (инглис, француз ва маса) чӀаларин гафар гуьгъуьнин къатара иллаки бул къалурнава :
— «бокс», «гол», «домино», «спорт», «спортсмен», «турник», «спартакиада», «олимпиада», «фут­бол», «чемпион», «коньки», «турнир»;
— «анатомия», «бактерия», «академия», «аспирант», «аспирантура», «доцент», «дис­сертация», «атом», «атомный», «барометр», «вольт», «водород», «лаборант», «геодезия», «геоло­гия», «гипербола», «градус», «дециметр», «диаметр», «дробь» (мат.), «диалог», «реактор», «реактив», «кристалл», «конспект», «диаграмма», «грамм» ва мсб.
— «антология», «опера», «оперетта», «ансамбль», «спектакль», «хор», «драма», «поэма», «дра­матург», «драматургия», «драмкружок», «артист», «повесть», «артистка», «билет», «выстав­ка», «библиотека», «библиотекарь», «концерт», «диктор», «карикатура», «декламация», «декора­ция», «кино» ва мсб.
Винихъай чна лезги чӀала авай урус гафарин анжах тӀимил ва асул пай къалурнава. Лезги чӀалаз урус гафарин атун югъкъандавай къалин жезва.
Эхиримжи вахтара «ЧӀалан экология» лугьудай термин майдандиз акъатнава. Ихтилат са чӀала маса чӀаларин таъсир пара гьисс тавунвай чкайрикай физва. Анра гьар са чӀалаз хас тир бинедин гафар ва формаяр артух амукьзава. Чи чӀалакай рахайтӀа, гьахьтин «чӀалан экологиядин» жигьетдай михьи чкаяр яз, Кьурагь ва Хив райондик акатзавай лезги хуьрер къалуриз жеда. Месела, кьан чна Хив райондин хуьрер. Анрай патарал артух инсанар фидачир (чкадал кӀвалах авай, шахтар кардик квай) ва таъсирдай маса чӀаларни къваларив гвачир.
Са табасаранрихъ галаз алакъа авайтӀани, абурузни лезги чӀал хъсандиз чизвай, лезгийрив рахадайла, лезги чӀал кардик кутузвай. Гьавиляй а хуьрера литературадин чӀала гьат тавунвай гзаф дегь чӀаван мисалар гьалтзама.
Мадни килиг
ЦӀийи гафарин сиягь
Газар
Газар
Мишлеш
Мишлеш (Мишлеш) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Мишлеш» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀун эрчӀи къерехдал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Мишлеш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Мишлеш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1241 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мишлеш хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 732 кас тир.
Лихтенштейн
Лихтенштейн (Fürstentum Liechtenstein) — Юкьван Европада авай гьукумат я.
Лихтенштейн Альпар сувара авайди я, кьве гьукуматдин — Швейцариядинни Австриядин арада. Гьукуматдин чӀал немцаринди я. Дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукуматрин арада ругудлагьай чкадал ала. Гьукуматдихъ вичин конституцидин низамдал алай бегдин дережадин пачагь авайди я. Гьукуматдин тӀвар Лихтенштейн а пачагьрин династидин тӀваруникай акъатнавайди я. Кьилин шегьер Вадуц я. Лихтенштейнда 37 500 кас яшамиш жезва. 160 477 км² чил аваз Лихтенштейн немцарин чӀаларин гьукуматрикай виридалайни гъвечӀиди я. Гьукумат оффшоррин макан хьиз гьисабзавайди я. Адан пара кӀвалахар Швейцариядихъ галкӀанва, гьам хьти НАТОдикни ЕСдик квач.
Дагъустандин вилаят
Дагъустандин вилаят — вилик Урусатдин империяда ва Советрин Урусатда авай, Кеферпатан Къавкъазда чка кьунвай администрациядин тек.
Кьилин шегьер — Темир-Хан-Шура я (гилан Буйнакск шегьер).
География
Вилаят Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан хушарал, гилан Сувун Дагъустанда, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала.
Анчик хуьруьнсовет
«Анчик» хуьруьнсовет (Анчикский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Дагъустандин вилаят
География
Чилерин чӀехи пай сувари кьунва, анжах гьуьлуьн кьерелайтӀуз уьленар, къумар ва шуьрекатар авай арандин зул экӀя хьанва. Сувун Дагъустанда кьве чӀехи вацӀун системаяр ава, ибур: Самур ва Сулак вацӀар я.
Анчик хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Анчик хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Анчик, Цумали, Индира, Андуз.
Дагъустандин вилаят
Климат
Сувун Дагъустандиз континентал жуьредин гьава хас я. Дугунра гад гзаф чими ва зегьем кваз, сувара серин алатзава. Каспий гьуьлуьз мукьвал алай арандин гьава гзаф чими ва ламу я, инагар къацу гегьенш тамарив ва ацӀана набататривни векьин чкайрив девлетлу я.
Анчик хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин кефер пата ала.
Дагъустандин вилаят
Тарих
1846 йисуз арадал гъанвай Дербентдин губерния 1860 йисан 30 майдиз Дагъустан вилаятдиз элкъуьрнай. 1866 йисал кьван вилаятдин сифтегьан кьилин шегьер Дербент тир, гуьгъуьнлай Темир-Хан-Шура хьанай.
Анчик хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Анчик хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Дагъустандин вилаят
Тарих
Вилаятдин кьилин везифадал дяведин губернатор акъваззавай.
Анчик хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 634 кас тир. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Дагъустандин вилаят
Къенепатан паюнар ва идара
1860 йисуз вилаят гуьгъуьнин администрациядин текрикай ибарат тир:
1861 йисуз Анди округ арадал гъанай. 1863 йисуз Дербентдин градоначальство терг авунай. 1864 йисуз Авар ханвиликай Авар округ авунай. Кьве салайни Куьредин ханвал Куьредин округдиз дегишарнай. 1867 йисуз Мехтули ханвал, Присулак наибвал ва Тарки шамхалвал терг авуна абурун чилерал Темир-Хан-Шурадин округ тешкилнай.
ГьакӀ, XX виш йисуз Дагъустандин вилаят 9 округрикай (округар наибвилериз пай жезвай), 532 волостьрикай, 3 шегьердикай ва тахминан 1 214 хуьрерикай ибарат тир.
Вилаятдик агъадихъ галай округар квай:
Къенепатан паюнин и жуьре тегьер вилаят терг жедалди дуьз 1921 йисал кьван давам хьанай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин империядин агьалияр сиягьриз къачунин малуматрив кьурвал, вилаятда 588 738 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматрив кьурвал, округриз килигна вилаятда авай миллетар :
Йис
Йис
Дагъустандин вилаят
Агьалияр
Къейдер: 1. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири анди-цез халкьар (мес. андияр, каратаяр, гунзибар ва мсб.) аварар хьиз къалурнай ва аваррин кьадардик кутунай. 2. Агьалияр сиягьриз къачудайла вири дарги халкьар (мес. кубачияр, къайтагъар ва мсб.) умуми дарги тӀварцӀелди къалурнай ва даргийрин кьадардик кутунай. 3. Ина татарни сувун чувудар санал къалурнава.
КӀахцугъ
КӀахцугъ (Кахцуг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11 км кьиблединни — рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Хуьруьн арадал атунин тарих малум туш. КӀахцугъар, сад — садан мукьув галай ирид гъвечӀи хуьрерин сад хьунивди арадал атанвайди я: Кьунча, Хъчарихъ, СтӀалдихъ.
Хуьруьн сурун рагъэкъечӀдай пата архитектурадин имарат — Мегьамедханан хва Молла Мамман мавзолей авайди я. Хуьруьн юкьван пата мискӀин, кьибле къерехдани «Шуруз — пӀир» тӀвар алай пӀир ава. Хуьрелай 500 м кеферда мад са пӀир ва сурун винел алай кьве плитаяр ава. Хуьруьн кьибле ва кефер къерехра сурар ава.
Виликан хуьр тир «СтӀалдихъ» чкадин мукьув алпандин девирдиз талукь тир сурун кьилихъ галай къванер дуьздал акъуднавайди я. Абуруз гьакӀни «эрменийрин сурар» лугьузва.
КӀахцугърин тӀвар адав акъатнава хьи, и хуьряй Лейли тӀвар алай руш цилингви Савзиханаз гъуьлуьз фена, зурба классик — зари Етим Эминан диде хьанвай.
Хуьруьнэгьлияр малдарвилив, хуьруьн майишатдин крарив, бахчахъанвилив ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавай.
XIX виш йисуз КӀахцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Птидхуьр, ДаркӀуш, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 195 майишатар гваз 730 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 93 майишатар авай, агьалийрин кьадар 488 кас тир.
Личи (гьайван)
Личи (лат. Kobus leche ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Урусатдин сятдин чӀулар
[[Файл:Map of Russia - Time Zones (2016).svg|upright=2|thumb|right|Алай чӀавуз чкадин вахт: ([ цӀийи хъийин ])
]]
Урусатдин вахт — Урусатда 11 сятдин чӀулар ава.
Арабрин Садхьанвай Эмиратар
Арабрин Садхьанвай Эмиратар (الإمارات العربية المتحدة‎) — арабрин гьукумат азияда авай.
Красноярск вилаятдин шегьерар
Красноярск вилаятдик 23 шегьер акатзава.
Окуджава Булат Шалвадин хва
Булат Шалвадин хва Окуджава (1924 йисан 9 майдиз, Москва – 1997 йисан 12 июндиз, Кламар, Франция) – Советринни Урусатдин шаир, бард, прозаик, сценарист ва композитор. Кьве вишелай гзаф хсуси ва эстрадин манийрин автор, 1960-1980 йисара,хсуси манидин жанрадин гужлу зигьин авай векил тир. Ватандин чӀехи дяведа иштираквал кьуна. Гвардиядин красноармеец.
Уьмуьрдин рехъ
Булат Окуджава 1924 йисан 9-лагьай майдиз большевикрин хзанда дидедиз хьана. Адан дидени буба ТӀифлисдай атанвайди тир Коммунистрин академияда кӀелиз. Буба – Шалва Степанан хва - партиядин алахъавайди; диде Ашхен – эрменрикай тир, эрмен шаир Ваан Терьянан мукьва-кьили.
Аял хьана са тӀимил кьван вахт алатайла, адан буба Къавкъаздал гуржийрин дивизиядин комиссар виле ракъурна. Диде Москвада партиядин аппаратда кӀвалахиз амукьна.
ТӀифлисдин №43 юкьван мектебда урус чӀалал тарсар гузвай классда Булата кӀелиз башламишна. Адан буба сифте ТӀифлисдин горкомдин секретарь хьана, ахпа Нижний Тагилда эцигзавай вагонар туькӀуьрдай заводда парторг виле эцигна. Гуьгъуьнай адакай Нижний Тагилдин горкомдин сад лагьай секретарь хьана. Ада вичин хзан а шегьердиз хтана. Булат №32 мектебдик экечӀна.
1937 йисуз адан буба Шалва кьуна дустагъда туна. 1937 йисан 4-лагьай августдиз Шавла Окуджава яна кьена. Троцкийдин пад кьунвай инсанар хьиз, адахъ галаз адан кьве стхани гуьллеламишна.
1938 йисуз Булатан дидени дустагъда туна Карлагдиз ракъурна, анай ам 1948 йисуз ахъана.
1940 йисуз Булат Окуджава ТӀифлисдиз мукьвабрин патав яшамиш жез хъфена. КӀелиз хьана, ахпа заводда токарь виле кӀвалах авуна.
1942 йисан августдиз 18 йис хьайидалай кьулухъ, Булат дяведиз эверна ва 10-лагьай кьилди авай запасдин минаяр гадарзавай дивизиондиз ракъурна. Кьве вацра Къавкъаздин кьулухъ галай фронтда абур гьазуриз хьана. Гьадлай гуьгъуьниз минометчик яз дяве авуна. 1942 йисан 16 декабрдиз Моздокдин патав адал хер авуна.
1944 йисан мартдиз ам армиядай акъудна. Адаз «За оборону Кавказа», «За победу над Германией» ва орден Отечественной войны 1 дережадин (1985) лугьудай медалар багъшна.
1945 йисуз ТӀифлисдин университетдин филологиядин факультетдик экечӀна.
1950 йисуз диплом къачурдалай кьулухъ Б. Окуджавади Калуга вилаятда муаллим яз кӀвалахна.
Шаир, бард
1956 йисуз ада вичин сифтегьан «Лирика» лугьудай кӀватӀал акъудна.
1956 йисуз адан дидедин ва бубадин тӀвар михьи авурдилай кьулухъ, ам партиядик экечӀна. 1959 йисуз Москвадиз хтана вичин манияр гваз инсанрин вилик экечӀиз башламишна.
1956-1967 йисара ада «На Тверском бульваре», «Песенька о Лёньке Королёве», «Песенка о голубом шаре», «Сентиментальный марш» ва гзаф маса виридаз чидай манияр кхьенва.
1961 йисуз сифте сеферда СССР-да Харьковда адан хсуси авторский вечер тухвана.
1962 йисуз Б. Окуджава сифте сеферда кинода вичин мани галаз «Полночный автобус» экъечӀна.
1970 йисуз кино «Белорусский вокзал» Б. Окуджавадин мани «Нам нужна одна победа» галаз акъатна. 80 лай гзаф фильмайра ада кхьенвай манияр ягъзава.
Окуджава урусрин авторски манидин жанрадин лап гужлу зигьин авай векил хьана.
1967 йисуз Парижда ада кхьена 20 мани, 1968 йисуз гьа манийрин бинедал Францияда акъатна адан сифте пластинка «Le Soldat en Papier». Гьа и йисуз Польшадани польски артистри ягъиз акъатна адан манияр авай пластинка.
Б. Окуджавадин манияр лап гьерекатна инсанрин арада акъатзавай, кьетӀендаказ интеллигенциядин арада. Адан манияр «Возьмёмся за руки, друзья», «Пока Земля ещё вертится…» гзаф фестивальрин гимн яз кьабулна.
Вичин хсуси манийрай эхир Б.Окуджавади композитор Исаак Шварцахъ галаз 32 мани кхьена.
1987 йисуз Б.Окуджава Дагъустандиз атана ва са бязи дагъустандин литераторрихъ ва жемятдин
Вичин хсуси манийрай эхир Б.Окуджавади композитор Исаак Шварцах галаз 32 мани кхьена.
1987 йисуз Б.Окуджава Дагъустандиз атана ва са бязи Дагъустандин литераторрихъ ва жемятдин деятельрихъ галаз таниш хьана: Б. Гаджиевахъ, Ю. Агеевахъ, В. Макаровадихъ.
1995 йисан 23 июндиз ЮНЕСКО-дин штаб-квартирада Парижда адан эхиримжи концерт фена.
1997 йисан 12 июндиз Булат Окуджава Париждин патав гвай Кламар шегьердин госпиталда кьена. Ам Москвада авай Ваганьковски сурарал кучукна.
Кикабидзе Вахтанг Константинан хва
Вахтанг Константинан хва Кикабидзе (1938 йисан 19 июлдиз, ТӀифлис) — Советрин ва гуржийрин манияр ягъдай кас, манийрин автор, киноактер, режиссер ва сценарист. Грузиядин ССР-дин халкьдин артист (1980), Украинадин лайихлу артист (2013), ССРГ-дин Гьукуматдин премиядин лауреат (1978), Грузиядин Гьукуматдин премиядин лауреат (2013).
Уьмуьрдин рехъ
Вахтанг Кикабидзе 1938 йисан 19-лагьай июлдиз ТӀифлисда дидедиз хьана, аял тир вахтунда Вера районда яшамиш хьана.
Буба — Константин Кикабидзе имерети дворянрин тухумдикай тир, журналист. 1942 йисуз декабрдиз Керчдин патав дяведа хабар авачиз квахьна.
Диде — Манана Багратиони — гуржирин князрин Багратиони-Давитишвилийрин тухумдай тир, машгьур певица тир.
Мектеб кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ 1955—1957 йисара ада ТӀифлисдин университетда кӀелна. 1961—1963 йисарра ТӀифлисдин маса халкьарин чӀалар чирдай институтда кӀелна.
1966 йисуз сифте сеферда кинода къугъвана — «Встреча в горах»
1966 йисуз Вахтанг Кикабидзе «Орэра» ансамбльдик акатна, гьа и вахтунда ада «Диэло» квартетдани манияр ягъзавай.
1966 йисуз сифте яз Георгий Данелиядин «Дерт чӀугвамир» (урус. «Не горюй») кинода къугъвана ва Картахенда фейи кинофестивальда виридлай хъсан къугъвай итимдин ролдай приз къачуна (1970).
Жалгъан хуьруьнсовет
«Жалгъан хуьруьнсовет (Село «Джалган») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Кикабидзе Вахтанг Константинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1973 йисуз «Верадин мягьледин макьамар» (урус. «Мелодии Верийского квартала») адан карьерада лишандин кино хьана (режиссёр Г. Шенгелая)
1977 йисуз Данелиядин фильм «Мимино» акъатна ва Кикабидзедиз Гьукуматдин премия гъана (1978).
1981 йисуз вичин сценариядай В.Кикабидзеди кьуд новеллада аваз комедия акъудна: «Будь здоров, дорогой» (1983 йисуз Габровода Гран-При къачуна), 1985 йисуз — фильм «Мужчины и все остальные».
1984 йисуз «ТАСС уполномочен заявить» фильмда къугъвана ва ССРГ-дин КГБ-дин премия къачуна.
Кинематографда Георгий Данелияди эцигнавай кинойра са жерге халкьдиз кӀани ролар къугъвана: «Не горюй», «Совсем пропащий», «Мимино», «Фортуна». Виридаз кӀан хьайи са кьадар манийрин исполнитель: «Чито-грито», «Мои года — моё богатство» ва масабур.
«Къавкъаздин миллетдин чин» лугьудай рикӀел хкидай ктаб кхьизва.
Вахтанг Кикабидзедиз кьве аял ава — къачунвай руш Марина Сагарадзе, Шота Руставелидин тӀварунихъ галай ТӀифлисдин театрадин актриса.
Константин — адан хва — художник, Канадада яшамиш жезва.
Жалгъан хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 746 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 725 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
ЧӀулавар
ЧӀулавар (Чувалар) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Гандурар, Демирар, Кьилер, Керимханар, Кьвалар, Эсетар хуьрерихъ галаз «Кьилерин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 1,6 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун чапла кьерел чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 101 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Сан-Марино
Тарих
Сан-Маринодин тарих кьудлагьай вишисан кьиле эгечӀзава. Тамамдаказ адан азадвилин тарих 301 йисан 3 сентябрдилай эгечӀзава, Римдин империядикай хкатна. ЯтӀани адан винел герцогвал Урбино алай. 1600 йисуз гьукуматди вичин конституция кьабулна. Дуьньядин Сифте дяведин девирдиз Сан-Марино Антантадин патал алай. Дуьньядин кьведлагьай дяведа ада садан падни кьунач, Италиядихъ галаз санал пара кӀвалахар ийизавайтӀани. Немцаринни британрин арада гьатайла Сан-Маринодал британри пара бомбаяр вегьенвай анай немцар акъудун патал. Исятда Сан-Марино Европадин галкӀдик квайди туш.
Армия
Сан-Маринодин чилин вири патарихъай Италия гала. Гьавиляй адан хуьнин суалар вири Италияди гьалзава. ЯтӀани, гьукуматдин азадвилин мана къалурун патал Сан-Маринодихъ вичин гъвечӀи армияни ава.
Муслах
Муслах (Муслах) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муслах» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, Самур вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Муслах хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Муслах хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Совет береда хуьруьн эгьлийрин са пай Азербайжандин Белокан райондин Катех хуьруьз ва Закатала шегьердиз куьч хьанвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 781 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Муслах хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 535 кас тир.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре кьве пӀир, кьве мискӀин ава. Юкьван мектеб, клуб, кьве харат устӀарвилин устӀарханаяр, улубхана ва хуьруьнсовет кардик ква.
Вини Инхело хуьруьнсовет
«Вини Инхело» хуьруьнсовет (Верхнеинхелинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Вини Инхело хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Вини Инхело, Инхело, Маштада, Рацитль, Кирпич-кутан.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Инхело хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 636 кас тир. Вири каратаяр ва аварар, суни-мусурманар я.
Йисан вахтар
Йисан вахтар (Сезон, Времена года)
Гамиш
Гамиш (Bubalus) —
Юрий Алексеевич Гагарин
Юрий Алексеевич Гагарин (, Клушино, Гжат район, Смоленск область, хайи, Киржач, Владимир область — ССРГ-дин летчик–космонавт, Советрин ГалкӀдин Игит, са хейли гьукуматрин чӀехи лишанрин кавалер, гзаф Урусатдин ва маса гьукуматрин шегьеррин лайихлу ватанэгьли я.
1961 йисан 12 апрелдиз Юрий Гагарин дуьньядин тарихда лув гана космосдиз фейи сифте инсан хьана. Казахстанда авай Байконур космодромдилай Гагарин къене аваз ракета тухузвай «Рагъ экъечӀдай пад» гимини «Рагъ экъечӀдай пад 1» галаз космосдиз ахъана.
108 декьикьадлай гугъуьнуьз Гагаринан гими Саратов вилаятда авай Энгельс шегьердин патав хъсандиз чилел ацукьна. 1961 йисан 12 лагьай апрел, Юрий Гагарин космосдиз лув гана фейи югъ, сувар яз гьисабзава - Космонавтикадин Югъ я. Вири дуьньяда сифтегьан космосдиз лув гана фин гзаф дикъет гъана ва Ю.Гагарин лап тӀвар-ван авай кас хьана. Сифтегьан космонавт Совет гьукуматдин къенени гзаф чкайриз фена, инсанрихъ галаз гьалтна. Гуьгъуьнай хьайи йисара Ю.Гагарина гзаф жемятдин ва политикадин кӀвалах тухвана, ада профессор Н.Е.Жуковскийдин тӀварунихъ галай дяведин ва гьавадин инженердин академия кӀелна куьтягьна, гьадалай гуьгъуьнай космонавтар гьазурзавай Центрада кӀвалахна ва мад са сеферда космосдиз лув гана физ гьазур жезвайди тир.
1968 йисан 27 мартдиз Ю.Гагарин тухузвай самолет МиГ-15УТИ Владимир вилаятда авай Новоселово хуьруьн патав чилел аватна. Гагарин кьена. Вучиз самолет чилел аватнатӀа, себебар ва гьалар и кӀвалахдин къенин йикъалди чир хьанвайди туш. Юрий Гагарин терг хьанвай виляй вири Советрин уьлкведа яс малумарна.
Будугъ чӀал
Будугъ чӀал — будугъ халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзава. Анжах хзандин къене рахазвай чӀал хьиз Азербайжандин Къуба ва Хъачмаз районрин са шумуд хуьрера гегьенш я, асул гьисабдалди Будугъ, Далыкъая, ПӀирусти, Ялаванж ва маса хуьрера. Будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар — 1 агъзур кас тир (1990 йис).
Хъутур-Куьредин наибвал
Хъутур-Куьредин наибвал (Котур-Кюринское наибство) — 1895—1928 йисара Куьредин округ акатзавай администрациядин тек.
Будугъ чӀал
ЧӀалаз нугъатар авач, адаз виридалайни мукьва чӀал къирицӀ чӀал я.
Хъутур-Куьредин наибвал
Наибвалдин кьилин хуьрни администрациядин юкь — Векьелар хуьр тир.
Будугъ чӀал
Дуьньядин терг жезвай чӀаларин сиягьдик ква.
Хъутур-Куьредин наибвал
Тарих
1901 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Будугъ чӀал
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
«Этнолог» журналдин 1990 йисан малуматрив кьурвал, будугъ чӀалал рахазвайбурун кьадар 1000 кас тир.
Хъутур-Куьредин наибвал
Административ паюнар
Хъутур-Куьредин наибвилик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Будугъ чӀал
ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада будугъ чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра будугъ чӀалал тарсар гузвач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава.
Лингвистикадин характеристика
Будугъ чӀала 9 (10) ахъа тир ва 34 (37) ахъа тушир ванерин фонемаяр ава. ЧӀалаз кьуд жинсинин грамматикадин система хас я, ибур: итим, паб, гьайван ва чан авачир затӀ я. Гзафвилин кьадар -ри паюни къалурзава. Ругуд кьилин падежар ава, абурук комитатив ва посессив кваз. Маса чешмейрив кьурвал и ругуд падежрилай гъейри, будугъ чӀала чка къалурзавай мад 4 - 6 падежар ава.
Алфавит
Кхьинра будугъри азербайжан чӀалакай менфят къачузвайди я.
Гарна
Гарна (лат. Antilope cervicapra ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Йогьаннесбург
Йогьаннесбург (Johannesburg) — Кьибле-Африкадин Республикадин виридалай чӀехи шегьер.
Метр
Метр (лезги лишан: м; халкьаринарадин: m; чӀалай μέτρον  — алцум, алцумдайди) — Хадкьаринарадин текрин системада (СИ) яргъивални мензил алцумдай тек, СИ системадин ирид асул текрикай сад. Метр эквуьн вакуумда секунддиз барабар тир вахтунин къене физвай мензилдиз барабар я.
Данелия Георгий Николаян хва
Данелия Георгий Николаян хва (1930 йисан 25 августдиз, ТӀифлис — 2019 йисан апрелдиз, Москва) — Советрин ва Урусатдин кинорежиссёр, сценарист ва мемуарист. ССРГ-дин халкьдин артист (1989), ССРГ-дин гьукуматдин премиядин лауреат (1978), РСФСР-дин Васильеврин стхарин тӀварунихъ галай премиядин лауреат (1981), РФ-дин Гьукуматдин премиядин лауреат (1997). СССР-дин кинематографистрин КӀватӀалдин член, Урусатдин художестварин академиядин гьурметлу член, Урусатдин миллетрин кинематографиядин устадвилин ва илимрин академиядин академик.
Уьмуьрдин рехъ
Адан буба Данелия Николай (1902—1981) лежберрикай тир. Революциядалай кьулухъ ам Москвадиз фена, ана рекьерин инженерар акъуддай институт кӀелна куьтягьна ва вичин вири уьмуьрда Москвадин Метростройда квалахна. Диде — Мери Анджапаридзе — Анджапаридзе дворянрин тухумдай акъатнава, ТӀифлисдин киностудияда ва «Мосфильмда» кинояр акъудна. Ватандин ЧӀехи дяве башламишайла, Данелия дидедихъ галаз ТӀифлисда авай. 1943 йисуз абур Москвадиз хтана.
Данелиядин карьера башламиш хьана М. Чаурелияди хкудзавай. кинора гзаф инсанар авай сегьнера иштираквал кьаз.
1955 йисуз Москвадин архитектурадин институт кӀелна куьтяхьна, ахпа шегьеррин проектар ийизвай Институтда кӀвалахна.
1959 йисалай эгечӀна «Мосфильмда» режиссёр-постановщик виле кӀвалахна.
1960 йисуз вичихъ галаз санал кӀелнавай И.Таланкинахъ галаз акъуднавай «Сережа» киноди Карловы Варагьда фейи фестивальда Хрустальный глобус пишкеш къачуна.
Жанр «лирическая комедия» Данелияди жугъурнавайди тир художественны советдин членриз, абур сакӀани гъавурда акьазвачир, вучиз комедияди хъуьруьн гъизвач лугьуз.
Гуьгъуьнай а фильм Каннра 1974 йисуз фейи фестивальда къалурна ва кьилдин пишкеш къачуна.
Вичин къведай кинода «Тридцать три» (1965) режиссер сатирадин жанрадихъ элкъвена, амма а фильм инсанриз къалуриз ихтияр ганач. Гьакейла Данелия элкъвена хтана лирически комедияр акъудиз.
1965—1969 йисара яратмишунин экспериментар тухузвай кӀватӀалдин кьиле акъвазна.
1987 йисалай эгечӀна «Мосфильмадихъ» галай «Ритм» киностудиядин президент ва художественны регьбервиле кӀвалахна.
1967—1970 йисара «Фитиль» сатирадин журналдиз Данелияди акъудна са шумуд гъвечӀи кинояр, вирадалайни машгьур хьана Е. Леонов къугъвай фильм «О пользе алкоголя» (1974). Гьанлай башламишна актёр рекьидалди (1994), Данелияди ам вичин фильмайра хкудна.
1975 йис — комедия «Афоня» — 62,2 миллион тамашзайбур кӀватӀна ва 15 лагьай чка кьуна Совет гьукуматдин прокатда авай кинорин арада.
1977 йис — «Мимино» — 10 лагьай Москвадин кинофестивальда Къизилдин пишкеш къачуна.
1979 йис — «Осенний марафон» — Сан-Себастьян шегьерда фейи фестивальда Къизил раковина пишкеш къачуна.
2003 йисалай башламишна уьмуьрдин эхирдалди вичин тӀварунихъ галай Фондин кьиле аваз кӀвалахна.
2019 йисан 4-лагьай апрельдиз Георгий Данелия кьенва. Москвада Новодевичьи сурарал кучукна.
Гатфар
Гатфар — сад кьуд йисан вахтуникай хъуьтӀуьни ва гатун арада ава. Пуд варцуникай ибарт я: вини пата — ибне, нава, тӀул, кӀени пата — мара, баскӀум, цӀехуьл.
Гатфар — гатӀунин вахт я, югъ яргъи жеда, гьава чими жеда, ва хъач, чӀур акъатда.
Австралия (континент)
Австралиа (Australia, от terra australis incognita — «тийижир кьиблепатан ччил») — континент, шардин Кьибледин зур пай ава. Австралиядин къерехар кьве океанди кьунва: Секин ва Индиядин. Саддагьай арада европавияр Австралиядал эвичӀун Нидерланддин гьуьлерал сиягьатчи Виллем Янсзон, 1606-лай йиса кьуьл илисун рагъакӀидай кьердал полуостров Кейп-Йорк.
География
Австралиядин континент гьазур хьун виридалайни гъвечӀи ччилай континент дуьнйада  , вири майдан 7 659 861 км²-да , ва гьа тегьерда Австралия виридалайни ири къарамат Ччилда. Континентдин яргъивал кефер падай кьибледал — 3700 км патав, гьаркьуьвал рагъакӀидай рагъэкъечӀдайдал — 4000 км патав.
Леваши район
Леваши район (Левашинский район, ) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала.
Райондин чилерин майдан — 830 км² я.
Тарих
ДагЦИК-дин 4-й сессиядин 22.11.1928 тарихдин къарардалди, виликан Дарги округдин чилерал Леваши кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1934 йисан 1 сентябрьда ВЦИК-дин Президиумди кьабулнавай къарар, «Буйнакск райондин Ахкент, Кулецма, Урма ва Охли хуьруьнсоветар ва Коркмас-Къала райондин Макеги хуьруьнсовет Леваши райондин составдик кутун».
Агьалияр
Йисариз килигна Леваши райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Администратциядин паюнар
Райондик 26 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 67 хуьр акатзава.
Леваши райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Афинар
Афинар (Αθήνα) — Грециядин, Аттикадин администрациядин ва Афинар перефериядин (префектурадин) кьилин шегьер я.
Шегьерди Эгей гьуьлуьн заливда авай Пирей портунилай 8 км кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ мукь (чка) кьунва; ам 169 метр кьакьанвал авай Акрополисдин рагар-чахар авай кӀунтӀарин ва 112 метр кьакьанвал авай Ареопагдин элкъвена вири патарихъ эцигнава. Аттикадин юкьван платодин кьибледин пата, Кефиссни Илиссос суван вацӀар физвай арайра мукь (чка) кьунва.
Афинар — дуьньядин виридалайни цӀуру шегьеррикай сад, адан 3400 йисарилай пара я. Садлагьай инсанрин аваз хьун чи эрадилай вилик 11-7 агъзур йисариз талукь я. Шегьердиз Афина хнуб-гъуцардин (дегь чӀаван полис лувак хуьзвайди) гьуьрметдай тӀвар гана.
Афинариз бул тарих ава. Дегь чӀаван Афинар къудрат авай шегьер-полис, зурба метлеб квай чирвилер гудай юкь тир. Классикадин девирда (чи эрадилай вилик V-лагьай виш йисуз) шегьер-гьукумат вичин вилик финин лап вини кьилив агакьна. Афинар — Европадин цивилизациядин кьеб, вири дуьньядин демократиядин диге (ватан) я.
ГьакӀ месэла, шегьердихъ галаз европадин философиядин диб эцигнавай Сократ, Платон, Аристотель философрин тӀварар ва драмадин диб эцигай Эсхил, Софокл, Еврипид трагикрин тӀварар галкӀанвайбур я. Дегь чӀаван Афинарин сиясатдин къурулуш — демократия тир.
Къе Афинар — гилан чӀаван космополитизмдин мегаполис, Грециядин сиясатдин, экономикадин, медениятдин, финансринни индустриядин уьмуьрда юкьван мукь (чка) кьунва. 2012-лагьай йисан нетижада, маса къачунин алакьунал гьалтайла шегьер девлет авай шегьеррин арада дуьньяда 39-лагьай мукьдал (чкадал) алай тир, UBSдин малуматрив кьурвал, виридалайни масан шегьеррикай 77-лагьайди я.
Афинарин агломерациядин майдан — 412 км². И чил Эгалео, Парнита , Пендели ва Имитос  суварри элкъуьрна кьунва. Вири агьалийрин сан-гьисаб, 2001-лагьай малуматрив кьурвал, 3 361 806 кас я (Грециядин вири агьалийрикай пудай сад). Шегьердин юкьван кьакьанва гьуьлуьн дережадилай 20 метр я, гьакӀ ятӀани шегьердин чилин рельеф жуьреба-жуьрединди я, суварни кьулувилер кваз.
Стхавилин шегьерар
Шегьерар-партнерар:
Карата хуьруьнсовет
«Карата» хуьруьнсовет (Каратинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Карата хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Карата, Рачабулда.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Карата хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 613 кас тир. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Метаболизм
Метаболи́зм (μεταβολή — «элкъуьн, масакӀа хьун»), ва я веществойрин дегишрун — чан алай организмда физвай умуьр хуьн патал химиядин реакцийрин кӀватӀал. Ии процессар чан алай организмриз чӀехи хьун ва аладна гзаф хьун, чпин структураяр хуьн ва элкъвена къваларив гвай гьалар ва затӀарин таъсирдиз жаваб гун мумкинвал гузва. Метаболизм кьве патаз пай жезва: катаболизм - са шумуд затӀуникай ибарат тир органик веществояр гьакӀан веществойриз деградация жезва; анаболизм - энергиядин харжинин куьмекдалди ладзар, шекерар, липидар ва нуклеин цурувилер хьтин веществояр синтез жезва.
Хиях
Хиях (Хиях) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «ЦӀахур» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Кисриев Энвер Фридан хва
Кисриев Энвер Фридан хва — Урусатдин социолог, кавказовед. Дагъустандин милли-медениятдин ва жемиятдинни-сиясатдин меселайрин патахъай эксперт, философия илимдин кандидат. 220-ай пара илимдин публикацийрин кирам.
Хиях
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, Къавкъаздин кьилин цӀиргъинин кеферпатан гуьнеда, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал ала.
Кисриев Энвер Фридан хва
Миллетдай лезги я.
Хиях
Тарих
XIX виш йисуз Хиях хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Суьгут ва ЦӀахур хуьрерихъ галаз ЦӀахур хуьруьнжемятдик акатзавай.
Рим
Рим (Roma) — Италиядин кьилин шегьер, Рим вилаятдин ва Лацио областьдин административ юкь. Тибр вацӀал чка кьунва.
Хиях
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 53 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хиях хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 158 кас тир.
Кисриев Энвер Фридан хва
Уьмуьр
Кисриев Энвер 1947 йисуз ДАССР-дин Магьачкъала шегьерда, Дагъустандин хуьруьн майишатдин илимдинни-чирунрин институтдин директор тир Кисриев Фридан хзанда дидедиз хьанай. 1972 йисуз Дагъустандин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет акьалтӀарнай. 1972—1975 йисара СССР-дин Илимрин Академиядин аспирантурада кӀелнай.
Рим
Дуьньядин виридалай цӀуру шегьеррикай сад, Рум империядин дегь кьилин шегьер. Гьеле дегь чӀавара (ч. э. III виш йис) Римдиз «Гьамишан» (Roma Aeterna) тӀвар эцигнай. И тӀвар кьунвайбурун садлагьайди римви зари Альбий Тибулл (ч.э. I виш йис) тир, вичин кьведлагьай элегияда.
ГьакӀни Римдиз «ирид кӀунтӀал алай шегьер» лугьузвай. Виликан инсанар Палатин кӀунтӀал яшамиш жез ацукьнай, гуьгъуьнлай мукьув галай Капитолий ва Квиринал кӀунтӀарални куч хьана ацукьнай. Са кьадар геж амай кьуд кӀунтӀални (Целий, Авентин, Эсквилин ва Виминал) инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр арадал атанвай.
Тарих
Рум империядин кьилин шегьер — Рим дуьньядин виридалай дегь чӀаван шегьеррин сиягьда авайди я.
Пачагь девир
Виридалай гегьенш кьисадиз килигна, Альба-Лонга шегьердин пачагьдин Рея Сильвия рушахъай ва Марсдин гъуцахъай хайи Ромул ва Рем стхаяр, Тибр вацӀун къерехдал чӀехи хьанвай. Альба-Лонга шегьердин тахтунал гьахъ авай гьаким — чпин чӀехи буба Нумитор малумарна, Ромул ва Рем колонияррин бине эцигун паталай Тибр вацӀал элкъвена хтанвай. Ахпа стхайрин арада къал гьатнай, Ромулди вичин стха Рем рекъинай ва Палатина кӀунтӀал кӀеви авунвай яшамиш жезвай чкадин бине кутунвай. Ч. э. в. I виш йисуз, Римдин бине эцигунин са шумуд тарих гьисабнай, виридалай чирвал авай тарих — ч. э. в. 753 йисан 21 апрель я.
Ромул Римдин садлагьай пачагь хьиз физва. Вири санал римдин тарихда ирид пачагьри гьакимвал ийизвай. Сервий Туллий пачагь адет яз Сервийдин цал эцигнай кас хьиз гьисабзава. Пачагьри кьиливал йизвай чӀавуз Римда садлагьай капӀ-тӀят кӀвалер ва клисаяр арадал къвез эгечӀнай, абурун арада Вестадин капӀ-тӀят кӀвал ва Янусдин капӀ-тӀят кӀвал.
Республикадин Рим
Гзаф вахтунда шегьер Сервий цлан сергьяртрин къене авай. Гьукуматдин гегьенш хьунин финифда, Рим ва ам адан Италияда авай колониярихъ ва яргъара авай провинцияррихъ галаз гилигзавай пара кьван рекьер туькӀуьрнай. Римдин юкьван майдан, Квиринал ва Палатин кӀунтӀарин арада чка кьунвай, Форум тӀвар авай дугун я. Инлай пара метлеб авай куьчеяр гьарнихъ физвай, мисал паталай, Римдин виридалай пак тир чкадиз Юпитер Копитолийдин капӀ-тӀят кӀвализ тухузвай Пак рехъ куьче. Шегьердин къене пата авай маса пара метлеб авай майдан Тибр вацӀун къерехдал алай малар маса гузвай базар — Яцран форум тир, ам шегьердин савдавилин чкада виридалай пара инсанрин гьерекат авай чкада авайди тир. Адан мукьвал, амма шегьердин цлан къеце пата салан мейвайрин базар аваз тир.
Республикадин Римда авай капӀ-тӀят кӀвалерин ва клисайрин кьадар рим халкьдин диндин кӀевивал субутарзава. Шегьердин гьар пӀипӀе зурба пак чкаяр гилани акваз жеда. ГьакӀни шегьерда, ч. э. в. 496 йисуз эцигнавай дегь Ceres, Libera, Libera триададин капӀ-тӀят кӀвал ава.
Республикадин Римдин чӀавуз римвидин гьакъикъи акьул, вичин пул — мулкар гзафарун паталай абур менфят авай рекьиз ттун, патаз кӀвалахзавай. Пул кьенят авун паталай ужуз материалрикай гзаф гьавайрин кӀвалер эцигзавай. Идахъай, кӀвалерин багьавал, шегьердин санитариядин ва умуми усал гьал, шегьердин агьалидин шикаятрин себеб хьана.
Рим гьукуматдин чӀехи хьайивиляй шегьерда чӀехи масакӀавилер арадал акъатнай, гьа чӀавуз ам зурба империядин кьилин шегьер тир. Цезарь ва Август гьукумдал къведалди Луций Суллади Римдин померий гегьеншариз ва Гней Помпейди цӀийи дараматар эцигиз эгечӀнавай. Тибр вацӀун ва Аппий аллеядин яргъивилихъди арадал атанвай цӀийи гъвечӀи шегьерар Рим шегьердик кутуна абурукай шегьердин юриствилин чкаяр авун чара авачиз тир. Анжах и рекьелди шегьерда уьмуьр гьалунин гьаларин дережа хкаж жедай.
Империявилин Рим
Гай Юлий Цезарьди вичин тӀварцихъ галай сенатдин цӀийи дарамат туькӀуьрзава ва форумдин рагъакӀидай пата зурба базиликадиз бине кутазва. Марс никӀе, халкьдиз ва диндиз талукь тир дараматар эцигун паталай, майдан арадал гъун ва форумдин мукьув галай цӀуру шегьер цӀийи Марс никӀедихъ галаз гилигун фикир Юлий Цезарьдинди тир. Адан садлагьай фикирди, Марс никӀе эцигнай хкягъунар чӀавуз ванер гудай Саепта Юлио портда, чара жугъурна, адан кьведлагьай фикир — юкьван капӀ-тӀят кӀвалин къвалара тӀебии тушир майданар эцигун тир. Юлий Цезарьди, юкь Венера — Улу — бубадин капӀ — тӀят кӀвал хьйи, Юлий Цезарьдин форум туькӀуьрнай. Юлий Цезарьдин тамам планар, 14 мягьледин шегьердин бине эцигай, Октавиан Августди бегьемарнай. Гьа чӀавалай Римди кӀеви шегьердин хесет квадарнай, Сервий цлан къен пад тамамвилелди дараматар — кӀвалер эцигна ацӀанвай ва къецихъ галай мулкар шегьердик акатзава.
Рим форумда, Юлийдин курия ва базиликадилай гъейри, Августди гьакӀни шегьердин юкьван пата инсанар кӀватӀ жезвай ростраяр эцигнай. Юлий Цезарьдин форумдин мукьув Августдин форум арадал атана ва адан патав Кьисас къахчудай Марсдин капӀ-тӀят кӀвал туькӀуьр хъувунай, квел шегьердин юкь Марс никӀихъ галаз гилигуниз цӀийи кам вегьенай. ГьакӀни, къенин йкъал кьван сагъдиз амукьнай Пантеон эцигнай.
Нерона гьукум кьле тухузвай чӀавуз Римда «чӀехи цӀай кьун» хьанвай. И цӀаю кьунин нетижада шегьердин цӀукьуд мягьледикай цӀуд мягьле барбатӀ хьанвай. Шегьер цӀийи кьиляр гуьнгуьна кухтунвай, и сеферда мадни иер амма Флавияр династия кьилик галаз. ЦӀийиз ттунвай полициявилин хесетдин тедбирри, куьчейрин тегьер масакӀа хъийизва. Хуш акунар авай цӀийи кӀвалер эцигиз гатӀунай ва Веспасианан къарардив гьар кӀвалихъ гъвечӀи сегьне хьтин чка гилигун мажбури тир, ивиляй куьчейри ахъа галереярин акунар къачузвай. ЦӀай кьурла къулухъ шегьерда амукьнавай ичӀи чкайра гьейбат авай дараматар эцигзавай. Палатиндинни Эсквилиндин арада авай дугунда Колизей арадал атанвай ва адан къвалара къуллугъдиз талукь тир дараматар.
Виликан императоррин крар туькӀвейвилелди Траяна кьилиз акъудзава. Ада Марс ник ва шегьерда авай императорвилин майданар тамамвилелди гилигзава ва арадал Траянан форум къвезва. И форумдин къене вириниз тӀвар — ван авай Траянан стун эцигзава.
117—138 йисара Адриана гьукумвал тухузвай чӀавуз, ада Венерадин ва Ромадин капӀ-тӀят кӀвал эцигнай. Тибр вацӀун муькуь пата Адриана вичиз, гилалди Пак Малаикдин къеле хьиз амукьнавай, мавзолей туькӀуьрнай ва гьа чӀавузни цӀийи цирк эцигнай. Императорри активдаказ пара гьейбат авай термрин (виридаз талукь тир гьамамар) эцигунар тухузвай.
Са тӀимил геж, Рим империядин гьалар четин хьайивиляй, дараматрин эцигунин кӀвалахар акъвазарнай. Къеце патай хата гьисс авунвай римдин императорри, III виш йисан эхирда Аврелиандин цал, эцигнай. И цла гегьенш хьанвай Рим шегьерни Тибр вацӀун муькуь пата авай чилер тамамдаказ кьунвай. IV виш йисуз христианрин капӀ-тӀят кӀвалерин ва клисайрин эцигунар эгечӀнай.
Империядин залан вахтар V виш йисуз эгечӀнай. 410 йисуз вестготрин регьбер Аларихди вичин къушунрихъ галаз Рим куьна тарашнай. 476 йисуз шегьер регьим авачирвилелди вандалри тарашнай.
Рим ЦӀийи чӀавуз
1808 йисуз I Наполеонди Бубавилин гьукумат терг авунай. VII Пий буба Римдай чукурнай. Гуьгъуьнин 1811 йисуз римдин король къуллугъдиз вичин цӀийиз ханвай аял II Наполеон малумарнай. Французрин гьукумвалди Римдин абадвилиз ва вилик тухуниз хъсан таъсир ганва: къекъварагвал терг хьанвай, куьчериз экв ягънай. ГьакӀни гьа чӀавуз илим паталай чилин эгъуьнриз кьил кутунай.
1814 йисан 12 тӀулдиз (майдиз) I Наполеондин кӀаник акатунилай кьулухъ, VII Пий Римдиз элкъвена къвезва ва Бубавилин гьукумат гуьнгуьна хутузва.
1870 йисан 20 марадиз (сентябрьдиз) Италия корольвальди Рим кьуна ва адахъай вичин кьилин шегьер авуна.
1929 йисуз Латеран икьраррин нетижада Римдин чилера Ватикан гьукумат арадал гъанвай.
Алай чка ва майдан
Римдин бине, Тибр вацӀун чапла къерехда, Тиррен гьуьлелай 25 км яргъал ва акьванни Апеннин суварилай яргъал, Апеннин сувар гьуьл патаз агъуз эвичӀзавай дугунда кутунвай.
Юкьван Италиядин Лацио областда чка кьунва. Европадин маса шегьерилай тафават аваз яз, Римда шегьердин дараматар авай чкадин майданди шегьердин къенепатан цӀарцӀин умуми майдандин кьудай са пай кьунва.
Виш йисарин къене патав гвай уьленар галай ва хуьруьн майишатриз виже текъвер областяр вичик кутунай Рим шегьердин майдан 1507 км² я, гьакӀни Италиядин виридалай чӀехи шегьер я ва Европадин чӀехи кьилин шегьеррикай сад яз гьисабзава.
Рим гьегьенш жезвай ва вилик физвай чилериз геологиядин къетӀен туькӀуьрун хас я: гьар патай, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай Лацио вулканди ва Албан сувари, кеферни рагъакӀидай патай Монти Сабатини вулкандин регионди, элкъвена кьунвайвиляй, винел шегьерди чка кьунвай кӀунтӀарин чӀехи пай вулкандин жинсерикай арадал атанвайди я.
Римдин майданда тӀебиятдин са шумуд ландшафтар ва экологиядин характеристикаяр хкягъиз жеда: сувар ва кӀунтӀар (абурун къене ирид кӀунтӀ), кьулувалар, вацӀар (Тибр), уьленар, вирер (Браччано ва Мартигнано), къумадин пляж (Лидо-ди-Остия), Тиррен гьуьл.
Сейсмиквал: 3 зона (агъа дережадин сейсмиквал).
Климат
Римдиз, хъуьтуьл ва кьеж квай кьуьд ва чими кьурагь гад галай аравилин гьуьлуьн климат хас я.
Нисинихъ — 12,5 °C ва йифиз — 3,6° юкьван температура галаз, виридалай къайи варцар — фундукӀ (декабрь), гьер (январь) ва эхен (февраль) я. Адет яз живер кьеридиз къвазва, амма гьар йисуз куьруь вахтунин живер къвазвайди я, живедин маргъалар галачиз.