cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пекин
ТӀвар
Пекин (лугьунин тегьерда — Бейдзин, кит. 北京, пиньинь: Běijīng) гьарфба — гьарф «Кеферпатан кьилин шегьер» мана гузва. РагъэкъечӀдай Азиядин уьлквейрин виридаз талукь тир адетдив кьурвал, кьилин шегьердин статус гьа шегьердин тӀварцихъ вичин эсер дуьздал акъудзава. Мисал паталай, шегьер уьлкведин кефер пата аватӀа, адаз «Кеферпатан кьилин шегьер» тӀвар эцигзавайди я. И тегьерда тӀварар къачунвай муькуь шегьерар: Китайдин Нанкин (南京 — «Кьиблепатан кьилин шегьер»), Япониядин Токио (яп. 東京 «РагъэкъечӀдайпатан кьилин шегьер». Япониядин муькуь Киото (京都) шегьердин тӀвар гьакӀ «кьилин шегьер» лагьай чӀал я.
Пекин тӀвар, гилан китай чӀалан лугьунин тегьердив кьазвач. Китай чӀалан официал путунхуа нугъатдал шегьердин тӀвар Бейдзин лугьузвайди я.
Традициядин паюнар
Пекиндин шегьердин зона гуьгъуьнин районриз пай жезва:
Шегьервилин хуьрерни шегьерар
Шегьердилай къеце пата гуьгъуьнин шегьерарни шегьервилин хуьрер авайди я:
Официал паюнар
Пекиндин административ ччилер 14 районриз ва 2 уездиз пай жезва.
Эхиримжи 10 йисан къене Пекин шегьердин кьве юкьван районрин агьалияр 2 % (0,05 млн кас) — диз пара хьана, мукьув галай гъвечӀи шегьеррин агьали 50 % (3,17 млн кас) — диз пара хьана, яргъал алай гъвечӀи шегьерин агьалияр 72 % (2,64 млн кас) — диз пара хьана ва къерехрихъ галай районрин агьалияр 13 % (0,19 млн кас) — диз пара хьана.
Пекиндин 16 районни уездар гуьгъуьнин 273 административ текриз пай жезва: 119 шегьервилин хуьр, 24 волостяр, 5 халкьдин волостяр ва 125 куьчедин комитетар.
Эфендиев Ярмет Яверан хва
1951 йисан 10 июлдиз Азербайжандин КцӀар шегьерда дидедиз хьана. Агалкьунралди юкьван мектеб ва политехнический институт куьтягьна, ада гзаф йисара Магьачкъаладин заводра, «Дагсвязь» идарада инженервиле ва кьилин инженервиле кӀвалахна.
Ярмет Эфендиеван рикӀ фадлай эдебиятдал ала. Ада вичин шиирар («Зи дуьнья», «Зул», «Уях хьун» ва мсб.), гьикаяяр, махар урус чӀалал теснифзава. Абур дуьньядикай, тӀебиатдикай ва муьгьуббатдикай кхьенвай дерин эсерар я.
Я. Эфендиева лезги шаиррин (Е. Эминан, С. Сулейманан, Б. Селимован, М. Жалилован ва мсб.) шиирар урус чӀалаз элкъуьрзава. 1999 йисуз «Заз куьн кӀанда» ва 2001 йисуз «Эяр» тӀварар алай кӀватӀалар чапдай акъудна. Эхиримжи ктабда таржумаярни гьатнава.
1940 йис
1940 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀур лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1940-лагьай йис я. XX виш йисан 40-лагьай йис.
1941 йис
1941 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурнисад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1941-лагьай йис я. XX виш йисан 41-лагьай йис.
Шамсудин Исаев
Шамсудин Исаев — лезги шаир, кхьираг ва публицист.
Ш. Исаев 1935 йисуз Кьурагь райондин Кьурагь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара мектебра муаллимвиле ва райондин газетдин редакцияда кӀвалахна. Кхьирагдин гьикаяр «ГъвечӀи Чапаев», «Дагълара эквер», «Бубадин кӀвал» ва «Саф элкъвезва» уртах кӀватӀалра гьатнава. Ам са шумуд манидин, «Рехи къван», «Чинал гел» ва «Туртурдин гьарай» ктабрин автор я. Лезги кхьирагрин садвалдин член тир.
Шаир 2006 йисан октябрьдиз рагьметдиз фена.
Хасиев Гьасан Азизбаладин хва
Хасиев Гьасан Азизбаладин хва — лезги шаир ва кхьираг.
1952 йисуз КцӀар райондин Зинданмуругъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, хуьруьн майишатдин институт ва Азербайжандин журналистрин институт (1977) куьтягьна. Гзаф йисара совхозда фялевал ва маларин духтурвал авуна. Алай вахтунда КцӀар райондин радиодин редакторвиле кӀвалахзава. Гь. Хасиева фадлай шиирар кхьизва. Адан эсерар Азербайжандин ва Дагъустандин газетризни журналриз лезги ва азербайжан чӀаларал акъатзава. 1990 йисуз Магьачкъалада "За Къусарда кхьей ктаб" чапна.
Карша (Дагъустан)
Карша — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьруьн дуьз къвалав гала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1206 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Джеймс Кук
Джеймс Кук (James Cook;, Мартон, Йоркшир, Англия — , Гавайи) — инглисви дяведин гьуьлуьхъан, чирна-жугъурзавайди, картаяр туькӀуьрайдини цӀийи чилер ахъагъайди, Королдин жемятдин уртах ва Королдин ВМСрин капитан тир.
Гуьлмегьамедов Агьмедуллагь Гуьлмегьамедан хва
Гуьлмегьамедов Агьмедуллагь Гуьлмегьамедан хва (1936 йисан 8 январь — 2015 йисан 25 сентябрь) — чӀехи лезги алим, филолог кавказовед, профессор, филологиядин илимрин доктор, Урусатдин тӀебии илимрин академиядин академик, Урусатдин Федерациядинни Дагъустандин Республикадин илимдин лайихлу кардар, Дагъустандин Гьукуматдин университетдин умуми ва гекъигай чӀалар чирзавай кафедрайрин регьбер, Урусатдин Федерациядин халкьарин эдебиятдиз ва чӀалариз талукь докторвилин диссертацияр хуьдай Советдин регьбердин эвез, гьар йисуз акъатзавай «Языкознание в Дагестане» тӀвар алай лингвистикадиз талукь журналдин кьилин редактор, «Лезги чӀалан гафарин мана ахъайзавай гафарган» туькӀуьрай ва лезги меденият ва илим вилик кутунин рекье къимет авачир хьтин крар кутур кас.
Уьмуьрдин рехъ
А. Гуьлмегьамедов 1936 йисан 8 январдиз Мегьарамдхуьруьн райондин Муьгъверган хуьре дидедиз хьана. Хзандин вад лагьай велед Агьмедуллагь, хуьруьн юкьван мектеб акьалтӀарна, кӀел давамариз Бакудиз атана. 1951—1954 йисарин къене Советрин Савдагарвилин техникумда кӀелна. Техникум акьалтӀарна хайи хуьруьз хтай жегьил гадади кӀел давамарун кьетӀна — ам Дагъустандин Гьукуматдин Педагогикадин Институтдин филологиядин факультетдиз кьабул хьана. 1959—1962 йисара Советрин армиядин кьушунра къуллугъна. Аскервал акьалтӀарайдалай кьулухъ А. Гуьлмегьамедован рехъ мад Бакудиз акъатна — ам Азербайжандин Илимрин Академиядин (АИА) Низамидин тӀварцӀихъ галай ЧӀаланни литературадин институтдин аспирантурадик экечӀна. ТӀвар-ван авай профессор, туьрколог, кавказовед Селим Жафарован регьбервилик кваз лезги чӀалан къуткъашен нугъатдин кьилел кӀвалахай жегьил алимдин илимдиз рехъ гьа икӀ ахъа хьана.
Бакуда хьайи йисара ада филологиядин илимрин доктор, АИА ЧӀаланни литературадин институтдин Къавкъаз чӀаларин отделдин кьил Ш. М. Саадиевахъ галаз санал Азербайжанда уьмуьрзавай лезги аялар патал 1-2-классрин лезги чӀалан учебник кхьена. А. Гуьлмегьамедов эхиримжи сефер Бакудиз 2000 йисуз атана. Агьмедуллагь муаллим вишералди монографийрин, цӀудралди учебникрин, ктабрин кирам я.
ШакӀукӀа
ШакӀукӀа — лезги кухнядин хуьрекарикай сад я. Пара чӀавуз какаярни къацу набататар акадарна фудал ягъана чразатӀани, маса шеерни какарик акадарна чразавай са хуьрек я.
Шакука пара чӀавуз фу чрадайлахди эхирда чирчазава, ва адан эсил хъсандиз чуразай чка хьар я.
Тарих
Хуьрекдин тӀвар чувудрин шакшуки хуьрекдалай къунава, анжах ина ухшарвал кьве хуьрекдани какаяр истифаде айин я, мици пай жуьреба-жуьре я. ШакӀукӀадин маса тӀвар шур алай фу хьизни са бези чкара ишлемишзава.
Чуран жуьре
ШакӀукӀа пара чӀавуз хьрак фу чрана куьтехайла эхирда чразава ва я чаразни чраз жезава. Хьрала гъейри маса пичарани чраз жезава.
1942 йис
1942 йис' (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурникьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1942-лагьай йис я. XX виш йисан 42-лагьай йис.
УстӀаржелилли
УстӀаржелилли — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарадагъ Будугъ муниципалитетдик акатзава.
1943 йис
1943 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурнипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1943-лагьай йис я. XX виш йисан 43-лагьай йис.
Акбар ЧӀехи
Акбар, Джелал-ад-Дин Мугьаммад гьакӀни ЧӀехи Акбар (1542, 14 баскӀум (октябрь) — 1605, 17 баскӀум (октябрь)) — ЧӀехи Моголрин династиядин пудлагьай падишагь, тимуридрикай сад, Бабурдин хтул, Тамерландин сихилдикай тир кас. Акбарди Могол династиядин къуват кӀеви авунай ва чара гьукуматар дяведалди къачунрин рекьелди вичин гьукуматдин сергьятар мадни гегьеншарнай.
Уьмуьрдикай
ЧӀехи Акбар, Хумаюн императордин хва тир. 1542-й йсан 14 баскӀумдиз (октябрьдиз), Инд вацӀун дугунда авай гила Пакистандин Синд провинциядин Амаракот шегьерда хайиди я, гьина вичин уьмуьрдин 12 йис гьалнай. 1555-й йисуз ам вичин дах Хумаюндихъ галаз, литературадинни художестводин юкь тир Дели шегьердиз куьч хьанвай.
1556-й йисуз Хумаюн кьенвай, ва 14 йис авай Акбарди гьакимвилин кьенерар вичин гъилиз къачунвай. Кьуд йисалай ада регент тир Байрам хан чукурна ва са шумуд бунтар гужалди терг авуна, гьабрун арада вичин стха Гьакимахъ галаз чуькьвена ласарнай къарагъунарни авайди тир, адаз империядикай ирс яз амукьнавай ччилерин сергьятар гегьенш ийиз гатӀуннай. Акбара, Раджпутана, Гуджарат, Бенгалия ва Кашмир сад авунай. Адан яргъи муьгьлетдин гьакимвилин асул пай, Кеферпатан Индиядин муьтӀуьгъ тежер гьакимар вичиз табийруниз ва уьлкведа кӀеви ислягьвал тваз акъуднай.
ЧӀилихъ Абдулгьамид
ЧӀилихъ Абдулгьамид — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир.
Шаир Абдулгьамид 1873 йисуз Куьре магьалдин (гилан СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай район) ЧӀилихъ хуьре кесиб лежбер Демиран хизанда хана. Залан уьмуьрди гьелекнавай Демир вахтсуз рагьметдиз фена ва адан юлдаш Хатус са шумудра гъуьлуьз хъфиниз мажбур хьана. Етим хьайи Абдулгьамид, идаз-адаз кӀвалах ийиз, патал хуьрера, гъурбатра къекъвена. Амма кьисметди адаз Кьеан Агъамирзе-эфендидивай, гьакӀни Штулрин медресада ва гуьгъуьнилайни Алкьвадар Гьасанавай тарсар къачудай мумкинвал гана. Абдулгьамида вичин шиирра яшайишда, уьмьурда гьалтзавай зидвилер, къабарар дуьздал акъудзава, ада алчахриз лянет гузва, кесибрин пад кьазва, абур Аллагьдини, фекьйрини чиновникри кузвайди къалурзава («Куьмек це», «Фекьяр», «Залум дуьнья», «Авайди са гъам я, дуст», «Дустуниз» ва мсб.). ЧӀилихъ Абдулгьамидан лирикадин шиирар иллаки иербур я. Абура шаирдин вахтунин гьава ава. Агъадихъ чна абурукай са шумуд гузва. Винидихъ тӀварар кьур шиирар 1989 йисуз Дагъустандин литературадин хрестоматияда чапнава. ЧӀилихъ Абдулгьамидан чӀалар кӀватӀ хъувунин карда вичиз араб чӀал хъсандиз чидай Мегьамед Садикьа зегьмет чӀугуна. Адан ва маса юлдашрин алахъунар себеб яз, чи гъиле алай вахтунда Абдулгьамидан хейлин шиирар гьатнава.
Кертукмахи
Кертукмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьруьхъ гилиг хьанва.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 588 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1944 йис
1944 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурникьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1944-лагьай йис я. XX виш йисан 44-лагьай йис.
Атлантик океан
Атлантик океан — чӀехивиляй пудлагьай, Лас океандин гуьгъуьна авай, океан я. Кефер пата ам Канададинни Скандинавиядин арада ава. РагъэкъечӀдай пата адахъ Европани Африка гала. Кьибле пата ам Антарктидадихъ гала. РагъакӀидай пата ам Америкадихъ гала. Океандин гьяркьуьвал 91,6 млн км² я. Гьабурукай кьудан са пай континентрин къеневай гьуьлерал жезва. Екевал 329,7 млн км³ я, ам лагьай чӀал я, Атлантик океанда дуьньядин ятарин 25 % ава. Кьулан деринвал — 3736 м я, виридалайни пара — 8742 м (жёлоб Пуэрто-Рико). Йисан кьулан уькӀуьвал 35 ‰ я.
Гьяркьуь малумат
Атлантик океан дуьньяда авайбурукай чӀехивиляй кьведлагьайди я. Адан гьяркьуьвал 91,66 миллион км² я, ятарин екевал — 329,66 миллион км³. Ам субарктик чкайрилай Антарктидадалди къвезва.
Гьуьлерни заливар
Атлантик океандин гьуьлерин, заливринни проливрин гьяркьуьвал 14,69 миллион км² я (16 % вири океандикай), екевал 29,47 миллион км³ (8,9 %). Виридалайни тӀвар-ван авай гьуьлер: Ирланд гьуьл, Кеферпатан гьуьл, Балтик гьуьл, Чилеринарадин гьуьл (Альборан гьуьл, Балеар гьуьл, Лигури гьуьл, Тиррен гьуьл, Адриатик гьуьл, Иони гьуьл, Эгей гьуьл), Мармар гьуьл, ЧӀулав гьуьл, Азов гьуьл, Рисер-Ларсенан гьуьл, Лазареван гьуьл, Уэдделлан гьуьл, Скошан гьуьл (эхиримжи кьул гьуьл гагь Кьибле патан океандик кутазва), Кариб гьуьл, Саргассан гьуьл, Лабрадор гьуьл.
Европавийри Атлантик океан чир авурвал
Географиядин чӀехи ахъайунар эгечӀдалди пара чӀав амаз, Атлантик океандин ятарай тӀуз пара корабляр физавай. 4000 йис чи эрадилай вилик Финикиядин халкьари Чилинйукьван гьуьлуьн островрин агьалийрихъ галаз алвер тухузавай. Ахпа, VI вишйисалай чи эрадилай вилик эгечӀна финикивийри, грекрин тариххъан Геродотди лугьузавайвал Африкадихъ элкъвена рехъ кьуна физавай. Гибралтар проливдай экъечӀиз, Пиреней зуростровдихъ фена Британиядин островриг агакьзавай. VI вишйисал чи эрадилай вилик Дегь Греция, а чӀавун гьисабунра лап чӀехи масагунрин флот аваз, Англиядинни Скандинавиядин къуртарихъ физавай, Балтик гьуьлуьзни Африкадин рагъакӀидай патан къуртариг агакьзавай. X-XI вишйисара Атлантик океандин кефер пата викингри пара сирнаварзавай. Христофор Колумбдилай вилик авай алимри лугьузавайвал, скандинаврин викингар сифтебур тир, Океандин рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фена Америка агакь авур (абуру а чилиз Винланд лугьузавай), Гренландияни Лабрадор ахъай авур. XV вишйиса испанринни португалрин гьуьлсирнавхъанари Индиядихъни Китайдихъ къекъвез лап яргъайриз фена. 1488 йиса португалрин Бартоломеу Диашан экспедицияди Хъсан Мураддин кърех агакьна Африка кьибле патай элкъвена фена.
Малайзия
Малайзия (малай Malaysia [məlejsiə]) — Кьибле-рагъэкъечӀдай Азияда авай гьукумат я, Кьибле-Китай гьуьлуь кьвенал пайнавай.
География
Малайзия Кьибле-рагъэкъечӀдай патан Азияда авай гьукумат я. Адан чил кьве патал пайнавайди я, сад садакай Кьибле-Китай гьуьлуь яргъазнавай. РагъакӀидай пата авайди Малакка зуростровдал алай, рагъэкъечӀдай пата авайди Суматра островдин кефер пад я. 329 847 км² майдан аваз Малайзия чилин чӀехивиляй дуьньядин 65-лагьай гьукумат я. РагъакӀидай патан чили кефер пата Таиланддихъ галаз сергьят тухузава, кьибле пата Сингапурдихъ галаз. РагъэкъечӀдай пата гьукуматди кефер пата Брунейдихъ галаз, кьибел пата Индонезиядихъ галаз сергьят тухузава. Гьукуматдин кьве пад сад садакай Малаккадин проливди — дуьньядин виридалайни пара важибвал авай гьуьлуьн рекьерикай сада — атӀанва. Зуростровдин пайди гьукуматдин 37 % кьазва. Гьукуматдин островдин пайди вири чилин 60,3 % кьазва. Гьа пата гьукуматдин виридалайни кьакьан чкани ала — Кинабалу сув (4095 м). Суван цӀиргъер гьакӀни Индонезидихъ галай сергьятдайтӀуз физава. Гьукуматдин кьве патарин арада пара Малайзидин островар ава, абурукай виридалайни чӀехиди Банги я.
Малайзияда пара вацӀар ава, ятӀани гьукумат вич пара гьяркьуь туширвили а вацӀарик чӀехибур квач. ВацӀара ятарни пара ава йисан кьиляй кьилиз. Марфарин чӀавуз абурун дережа сад лагьана хкаж жезвайди я. Гьукуматдин виридалайни яргъи вацӀ Паханг я, 435 км яргъивал авай. Виридалайни чӀехи кьел квачир вир Бера я, Паханг штатдин кьибле-рагъакӀидай пата авай. Гьукуматдин кьведлагьай вир Чини (Тасик-Чини) я, Паханг штатдин юкьва авай, адан майдан 5026 га я.
Агьалияр
2010 йисан кхьиниз килигайла Малайзияда 28 334 135 кас яшамиш жезава (дуьньяда 44-лагьай чка). Къалинвал 86 кас/м². Гьукуматдин вири агьалийрикай 79,6 % зуростровдин пата яшамиш жезава, кьилди 20,4 % яшамиш жезва островдин пата. Шегьерра 70 % кас яшамиш жезва. Гьар йисуз инсанар 2,4 % хкаж жезва; вири халкьдин 34 % 15 йисалай жегьилбур я. Халкьдин тӀвар малайзивияр ятӀани ана гьар жуьре миллетар ава. Виридалайни чӀехи пай, 62 %, Австронези халкьар я, абуруз ина Бумипутра лугьуда. Гьукуматдин чӀехи чӀал малай я. 1960 йисарин эхирдалди инглис чӀал чӀехиди тир, исятда ам гьукуматдин кьведлагьай чӀал я. Гьукуматдин рагъэкъечӀдай пата авай чӀалар малай чӀалдиз мукьвуг гвайбур я. Абурукай виридалайни чӀехиди Ибан чӀал я, рахадай 600 агъзур кас авай. Диндин рекьяй инсанрихъ Малайзияда азадвал аватӀани, Ислам ана гьукуматдин дин я. Агьалийрин 61,3 % мусурманар я, буддистар 19,8 %, хашпересар 9,2 %, индуистарни 6,3 %.
ЧӀехивиляй гьукуматдин кьведлагьай халкь китайвияр я 22,6 %. Виридалайни «китайви» шегьерар Ипохни Куала-Лумпур я, виридалайни «китайви» штат — Пенанг. Пудлагьай халкь индивияр я (9,1 %), гьабурукайни чӀехи пай тамилар.
Селимуба
Селимуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
Кудутль
Кудутль (Къудукь) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. Кудутль хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кудутль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 568 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
1945 йис
1945 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурнивад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1945-лагьай йис я. XX виш йисан 45-лагьай йис.
1946 йис
1946 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурниругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1946-лагьай йис я. XX виш йисан 46-лагьай йис.
Абдулкъадир Алкьвадарви
Абдулкъадир Алкьвадарви, тарихдин чешмейра Абдулкъадир Алкадарский тӀварцӀелди малум я — Дагъустандин машгьур алим ва шаир.
Зари Абдулкъадир Алкадарский 1885 йисуз Куьре магьалдин Алкьвадар хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн медреса ва Гори шегьерда муаллимрин семинарий куьтягьна, 20–30-й йисара Ахцегьрин ва Кьасумхуьруьн мектебра, Дагъустандин пединститутда тарсар гана, Дагъустандин просвещенидин министерствода ва муаллимрин тежриба хкаждай институтда кӀвалахна. Ам лезги ва урус чӀаларин учебникрин автор я. А. Алкадарский шаирни тир. Адан гзаф чӀалар («Дурна», «Гатуз», «Мастан» ва мсб.) 30–40-й йисара лезги чӀалан учебникра гьатнава. Абур "Сад, кьвед, пуд" тӀвар алай кӀватӀалда чапнава.
Абдулкъадир Алкадарский 1943 йисуз Кьасумхуьрел тиф азардик рагьметдиз фена.
1948 йис
1948 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурнимуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1948-лагьай йис я. XX виш йисан 48-лагьай йис.
Шамхалов Идрис Разакьан хва
Шамхалов Идрис Разакьан хва (1877–1944) — Дагъустандин садлагьай драматург, режиссёр ва артист. Дагъустанда садлагьай театрдин бине эцигай кас.
Идрис Шамхалов 1880 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Хайи хуьруьн медреса кӀелна, гуьгъуьнлай Бакудин нафтӀадин мяденра кӀвалахна, ана мектеб куьтягьна ва театрдин харусенятдихъ галаз таниш хьанай, са шумуд чӀалал савадлу хьанвай ва дуьньядикай хабар авай жегьил вичин хсуси эсерар теснифунал машгъул хьана: ада 1906 йисуз Ахцегьа гьевескарар галаз жемятдиз сифте яз сегьнедилай вичи кхьенвай тамаша «Буржали» къалурна. ИкӀ Шамхалов Идриса лезгийрин милли театрдин бине кутуна. Кар алакьдай драматург Идрис Шамхалова мад са шумуд пьеса кхьена: «Периханум», «Къавкъаздин дяве», «Куругъли» ва мсб. «Периханум» драма Лезги театрдин сегьнедилай датӀана къалуриз 90 йис хьанва.
Адан пуд хва Ватандин чӀехи дяведин фронтриз рекье гьатнай. Кьве хцин кьиникьикай хабар хьайи Разакьан хва Идрис, рикӀ пад хьунин себебдалди, 1944 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фенай.
И. Шамхалова вичин халкь медени хьуник чӀехи пай кутуна. Адан тӀвар Ахцегьрин халкьдин театрдал эцигнава.
Инзимахи
Инзимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
Сибируба
Сибируба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Бустанчи муниципалитетдик акатзава.
Башкирар
Башкирар (баш. башҡорттар — Урусатдин Урал пата яшамиш жезвай туьрк халкьар я. Халкьдихъ чпин гьукуматни ава — Урусатдик квай пай Башкъортостан Республика. Абур вири дуьньяда 1,6 миллион кас авайди я. Абурукай Урусатда 1 584 554 кас Урусатда. Гьабурукайни 1 172 287 — Башкъортостанда виче. Халкь рахазвайди башкир чӀал я. ГьакӀни парабуру урусни татар чӀалал рахазва. Агъазавайбурун чӀехи пай сунни-мусурманар я.
1947 йис
1947 йис (са агъзурни кӀуьд вишни яхцӀурниирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1947-лагьай йис я. XX виш йисан 47-лагьай йис.
Мегьамед Садикь
Мегьамед Садикь (Садикьов Мегьамед) — лезги шаир ва кхьираг.
1953 йисуз Хив райондин Цнал хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара "Кард" журналдин редакцияда кӀвалахнава. М. Садикь са жерге гьикаяйринни повестрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Арчу ва Цир", "Ширин гад" ва "АцӀай варз перишан я") автор я. Адан "Буьркьуьди" повесть дишегьлидин къилихар, рикӀин гьиссер ахъайзавай кьетӀен жуьредин жанрдин эсер я. Гзаф гьикаяр эсерар М. Садикьа аялар патални кхьизва.
Инзимахи
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьруьн дуьз къвалав гала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 238 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Салвадор Дали
Ада гьугъуьнин фильмрин винел кӀвалахна: «Андалузиядин кицӀ»; «Къизилдин виш йис»; «ИцитӀ хьайиди». «Дали Сальвадоран чинебан уьмуьр»; «Са генийдин йкъан дафтар»; «Oui: The Paranoid-Critical Revolution» (1927-33) улубрин ва «Милле Анджелюсан трагедиядин мах» эсердин кирам я.
Аял тир чӀав
Сальвадор Дали, 1904 — й йисан 11 тӀулуз (майдиз) Испаниядин Херона провинциядин Фигерасе шегьерда, агьвал авай нотариусдин хзанда хайиди я. Миллетдай каталонви тир, ва вичин и кьетӀенвилелди дамахарзавай. Адаз са вах ва аял чӀавуз минингитдикай кьенвай чӀехи стха авай (1901 — й йисан 12 баскӀумдиз (октябрь) — 1903 — йисан 1 пахуниз (август)).
Боснияни Гьерцеговина
Боснияни Гьерцеговина (, Босна и Херцеговина) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Кефер пата, рагъакӀидай пата ва кьибле пата Хорватиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Сербиядихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата ЧӀулавсувдихъ галаз сергьятра ава. Кьиблединни рагъэкъечӀдай патай Адриатик гьуьлдин (20 км) ятари кьунва.
Боснияни Гьерцеговина — федератив республика я; Боснияни Гьерцеговинадин Федерация, Республика Сербская ва Брчко округ акадзава.
Дунчэн (Пекин)
Район Дунчэн (кит. 东城区, пиньинь: Dōngchéng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «рагъэкъечӀдайпатан шегьер» мана гузва. Китайдин кьилин шегьердин и районда, Пекиндин вокзал ва Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин кеферни - рагъэкъечӀдай пад хьтин метлеб авай объектар авайди я.
Тарих
Феодал чӀавара ина уьлкведин гзафни - гзаф девлет ва кесер авай ксар амукьзавай. Цин династия гьукум тухузвай береда и чка Дасин уезддиз талукь тир. Синьхай революциядилай ва Китай республика арадал атайла кьулухъ и ччилер Садлагьай ва Пудлагьай къенепатан районрин гъилик квай.
Китай Халкьдин Республика туькӀуьр хьайила кьулухъ, 1952 - й йисуз Дундань (东单区) ва Дунсы (东四区) районрин бине кутунвай. 1958 - й йисуз и кьве район сад хьанвай, ва цӀийиз арадал атанвай райондиз Дунчэн тӀвар эцигнай. 2010 - й йисуз Дунчэн райондик Чунвэнь район акатнай.
Административ паяр
Район 17 куьчедин комитетриз пай жезва.
ЭлячӀунар
Официал сайт
Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва
Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва, лакӀаб Шиназ Гьезерчи — рутулви шаир ва мазан.
Шиназ Гьезерчи 1890 йисуз Рутул магьалдин Шиназ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн медреса, Буйнакск шегьерда муаллимвилин курсар куьтягьна, ада гзаф йисара Шиназрин мектебда кӀвалахна. Шиназ Гьезерчиди вичин эсерар лезги, азербайжан, араб ва рутул чӀаларал теснифна. Адан шиирар ва поэмаяр «ЦӀийи дуьнья», «Къизил чубан» ва маса газетринни журналрин чинриз акъатна. 1928 йисуз шаирди лезги чӀалал «ЦӀуд йис» тӀвар алай поэма кхьенва ва кьилдин ктаб яз акъудна. Ам 1934 йисуз Дагъустандин кхьирагрин садлагьай съезддин делегат хьана. 1965 йисуз Магьачкъалада шаирдин эсеррин «Булах» тӀвар алай кӀватӀал лезги чӀалал акъатна. Ш. Гьезерчи ашукьни тир. Адаз лезги халкьдин мецин эсерар, алатай виш йисарин лезги шаирринни ашукьрин чӀалар хуралай чидай. Кхьираг И. Къазиева 1962 йисуз Шиназ Гьезерчидивай ХV виш йисан шаир Миграгъ Къемеран ва маса зарийрин чӀалар кхьин хъувуна. Дагъустандин эдебиятда Ш. Гьезерчи лезги ва рутул халкьарин шаир ва ашукь яз тестикь хьанва. Зари 1963 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Шагьдагъви Малик
Гъаниев Малик, адан лакӀаб Шагьдагъви Малик — лезги шаир, драматург ва чӀугвар.
Алиев Гьасрет Агъадин хва
Алиев Гьасрет Агъадин хва (1922—1981) — Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракайди, красноармеец. Советрин Союздин Кьегьал. Игьтиятдин лейтенант.
Уьмуьрдикай
Алиев Гьасрет 1922 йисан 14 декабрдиз Самур магьалдин Хинерин хуьре лежбердин хзанда дидедиз хьанай. Миллетдай рутулви я. Дяведиз рекье гьатдалди колхозда кӀвалахзавай.
Семгамахи
Семгамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 1 км яргъал ала.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 660 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Агьмедов Мукаил Агьмедан хва
Агьмедов Мукаил Агьмедан хва — лезги шаир.
1954 йисан 31 августдиз Ахцегь райондин Йигул хуьре дидедиз хьана. Ахцегьрин юкьван мектеб ва Азербайжандин университетдин химиядин факультет куьтягьна, ада хайи хуьруьн мектебда кӀвалахна. Хзан галаз арандиз куьч хьайила, вичин пеше Буткъазмайрин мектебда давамарзава.
М. Агьмедова жегьил чӀавалай шиирар кхьизва. Адан хайи халкьдиз, сувариз ва муьгьуьббатдиз бахшнавай чӀалар ("Вяде авай", "Уьмуьрдин юкьва", "Хайи хуьр", "Ина, хайи маканда" ва мсб.) дерин гьиссерив ва философиядин веревирдерив ацӀанва. Абуру жегьил несилдиз хайи чкаяр кӀанарзава. 2000 йисуз чапдай шаирдин сад лагьай ктаб "Камбар булах" акъатна.
Шерифуба
Шерифуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Узунуба муниципалитетдик акатзава.
Шихалиев Сейфудин Шихалидин хва
Шихалиев Сейфудин Шихалидин хва — машгьур лезги шаир ва таржумахъан.
Шаир 1899 йисуз Самур магьалдин Ялахъ хуьре дидедиз хьана. Сейфудина Бакуда Сабунчидин I-й дережадин мектебда кӀелна, 1926 йисуз Москвада рагъэкъечӀдай патан зегьметчийрин коммуниствилин университет куьтягьна. Кьасумхуьрел, Дербентда, Белижда ва Хасавюртда партиядин ва советрин идарайра жавабдар кӀвалахарна. Гзаф йисара Магьачкъалада Союзпечатдин директорвиле, Даггиздин лезги редакторвиле, Кирован тӀварунихъ галай типографиядин директорвиле ва «Социализмдин пайдах» газетдин отделдин кьилел кӀвалахна. С. Шихалиев са жерге макъалайрин, очеркрин ва лезги чӀаланни литературадин учебникрин автор я. Ада урус кхьирагрин эсерар лезги чӀалаз таржума авуна. 1943 йисуз Советрин Союздин Кьегьал Гьасрет Алиеван кьегьалвиликай «Гьулдандин варар» тӀвар алай повесть кхьена. Сейфудин Шихалиев 1953 йисуз рагьметдиз фена ва Магьачкъалада кучукнава.
Ганг
Ганг (хинди गंगा, gaṅgā, инглис — Ganges) — Кьибле патан Азиядин виридалайни яргъини целди ацӀай вацӀарикай я. Яд тухуниз килигайла Брахмапутра галаз ада дуьньяда пудлагьай чка кьазва. ВацӀ кьве гьукуматдай тӀуз физавайди я — Индияни Пакистандай.
Гидрография
ВацӀу вичин кьил Гималайрин сувара кьазватӀани, адан дуьзен пата ам гьакӀан дуьзен вацӀ хьиз явашдаказ физавайди я. ВацӀ физвай пад са шумуд сефер масакӀа жезвайди я. Гангдин бассейн Кьибле патан Азиядин виридалайни чӀехиди я, 1 060 000 км² майдан гваз. Брахмапутра гваз абурун кьвецӀин бассейн гьични 1 643 000 км² жезва. ВацӀуз ятар паюналди марфарикай къвезвайди я, кьибле-рагъакӀидай патан муссонрини тропиквилин циклонри гъизвай. Паюналди живери яд гузва вацӀуз — Гималайрал алай живер цӀраз. Декабрьдани январьда вацӀуз лап тӀимил яд къвезвайди я. ВацӀун дельада циклонвилин чӀихар (марфар) жезвайди я. ВацӀа пара яд авайди я — Варанаси шегьердин патаг вацӀухъ, 12 метр деринвал аваз, 430—440 м гьяркьуьвал ава. Марфарин чӀавуз ана 900—950 метр гьяьркьуьвални 20 метр деринвал жезва. Кьулан цин кьадар, вацӀу Бенгал заливдиз тухузвай, 12 000 м³/с я. Яд пара ругъулди я, гьар йисуз дельтада 180 млн м³ ацукьаяр кӀватӀ жезвайди я. Гьавиляй Бенгал заливда цин рангни масад жезвайди я.
География
Ганг пуд паюнал пайзавайди я. Кьилин пад (800 км, вацӀун кьилелай Канпур шегьердалди), кьуланди (Канпурдилай Индидинни Бангладешдин сергьятдалди, 1500 км), агъади (Бангладешдин сергьятдилай эхирдалди, 300 км).
ВацӀун чӀехи чешме Бхагиратхи вацӀ я, Уттаракханд штатда авай, гьуьлелай 4023 метр кьакьан. 663 метр кьакьан чкада гьа вацӀ Алакнанда вацӀухъ галаз акахь жезва. Гьа чкадилай агъухъ вацӀун тӀвар Ганг жезва. Пелейрин арадай физ, Тера дуьзендай акъатайла ам экъечӀзава чӀехи Инд-Ганг дуьзендал. Вичин кьилин пата Ганг лап фад физва, сувари адаз йигинвал гуз. Дуьзендал акъатайла адан йигинвал явашар хьана кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ физава.
Кьулан пата вацӀ мадни яваш хъжезва, океан галайвал кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ физ. А чкада вацӀ авайвал вилик физавач, инихъ-анихъ элкъвез гьар жуьре шегьеррин арада. Дуьздаказ вилик 1520 км авай рехъ ада 2597 км ийизава. Аллагьабад шегьердин патаг Гангдиз адан виридалайни чӀехи акахьай вацӀ къвезва — Джамна. Ам яз вич Гангдилай 1,5 сефер чӀехи я, ахпа Гангдин важибвал паталди вирида хсабзава, Джамна Гангдиз авахьзавайди, гьич гидрологидиз килигайтӀа а кьве вацӀ акахьай чкадилай агъухъ жезвайди яз Джамна я, Ганг ваъ. Бхагалпур шегьердилай агъухъ Гангдиз пара яд авай Коси вацӀ авахьзава, Гималаяр суварилай къвезвай. А чкада Гангдин гьяркьуьвал 1500 метр жезва, 10 метр диринвал аваз. Гьа чкадилай Ганг кьибле-рагъакӀидай патахъ гекъуьрна Инд-Ганг дуьзендин виридалайни алахьай чкадал къвезва.
Агъа дуьзендай 160 км фена вацӀ эгечӀзава пай жез дельтадин вацӀарал. Гьабурукай Хугли, Раджбарини масадбур. Гьа чкада вацӀарик Брахмапутрани акахьзава. Кьве вацӀун сад хьанвай ятар Бенгал заливдиз авахьзава. А дельта дуьньяда авайбурукай виридалайни чӀехиди я. Адан дельтада Сундарбанни ава, дуьньядин мангравиилин тамарин виридалайни чӀехи чка. Континент галайвал деринда ятар алахь хьунин чӀав куьтягь хьайила аникай пара фу гудай дуьзен жезва. Гангдин дельтада 145 миллион кас яшамиш жезва.
Тарих
Гангдин дере тарихвилелди дуьньядин виридалайни пара инсанар яшамиш жезвай чка я. Пара яд, чимивални цин кьарди векьериз тӀуьн гузвайвили ина пара инсанар яшамиш хьун патал пара тӀуьнар жезвай чка я.
1 март
1 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 60-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 305 югъ ама (яргъи йисуз 306 югъ).
Ризванов Ризван Забитан хва
Ризванов Ризван Забитан хва — машгьур лезги шаир, тариххъан ва таржумахъан.
1954 йисан 28 июлдиз КцӀар шегьерда хзанда дидедиз хьана. Ада хайи шегьерда юкьван мектеб ва Дагьустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара «Дагъустандин правда» газетдин къуллугъэгьли ва ДР-дин Госсоветдин прессцентрдин секретарь хьана. Алай вахтунда ам "Дагправдадин" редактордин сад лагьай заместитель я.
Ризван Ризванова лезги ва урус чӀаларал хайи халкьдин кьисметдикай, адан тарихдикай, эдебиятдикай ва медениятдикай хци макъалаяр, шиирар, ктабар кхьизва ва чапдай акъудзава. Абурукай хейлинбур "Къизилгуьлдин мани" ва "Бахтавар чил" кӀватӀалра гьатнава. Бубадихъ галаз санал кхьенвай "Лезгийрин тарих" (1990) ктабди автордин илимдарвал къалурзава. Р. Ризванов таржумачини я. Ада лезги чӀалай урус чӀалаз Забит Ризванован повестар (1986) ва "Шарвили" эпос (2000) элкъуьрна, Москвада ва Магьачкъалада кьилдин ктабар яз акъудна.
Гуьлметов Назир
Гуьлметов Назир — лезги шаир ва кхьираг.
Ризванов Ризван Забитан хва
Зари УФ-дин журналистрин союздин член я.
Гуьлметов Назир
1954 йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Азербайжандин пединститут куьтягьна, ада КцӀар райондин Самур хуьруьн юкьван мектебда лезги чӀаланни литературадин тарсар ганва.
Н. Гуьлметова фадлай шиирар ва поэмаяр кхьизва, абур чапдиз акъудзава. 1994 йисуз Бакуда "Шаламрин гелер" тӀвар алай кӀватӀал чапдай акъатна: ам шииррикайни "Регъуьн яд атӀумир" поэмадикай ибарат я. Шаирди вичин эсеррар хайи халкьдин зегьметдикай ва адан адетрикай теснифзава.
Танк
Танк — кьеркьинин женгзавай маншин, квакунин фидайбур гвай, адан чӀехи яракь туп я. Фадлай, танкар ахъай авур чӀавуз, абурун чӀехи женгинин яракь пулемёт тир. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай гуьгъуьна танкрал ракетаяр эцигиз кӀан хьанай. Тарихдиз цӀай ягъадай танкарни чида.
Гафунин дибер
«Танк» гаф англи чӀалан tank гафунихъай («бак» дахьайтӀ «цистерна») къвезвайди я. Гафунин диб ихьтинди я: сифте танкар фронтдал ракъурдайла британрин контрразведкади хабар гана, Урусатдин регьбервили Англияда цӀийи цистернаяр тапшуругъна. Абурал гьич кхьинни авунвай урус чӀалал «Мугъаят хьухь. Петроград» («Осторожно. Петроград»). ГьакӀа хьана тӀвар амукьна. Урусатда сифте танкариз «лохань» лугьузвай.
Танкар акъатайвал
Танкар Дуьньядин сифте дяведин чӀавуз акъуднвайди я. 1915 йисуз дяведин фронтрал акъвазнавай женгер жез хьана, кьве армия сад садаз килигиз, чпи кьунвай чилел алаз са шумуд варцар тухузавай. Гьа чӀавуз са яракь герек хьана, чилин эгъвенвай сенгерин винелай физ душман кӀукӀвар жедай. Адалай вилик вирида душман алай чкадиз гьахьун патал артиллериядал инсанар кӀукӀварзавай, ахпа солдатар вилик ракъурзавай. Гугъуьна кьушунхъанариз акуна, солдатар фронтдилай элячӀна вилик фидайла, абурун вилик гавй чил вири патари кьунвайди тир, мадни вири патарихъай абурал душманрин цӀай къвазвай. Ихьтин четинвилериз гьатна фикирайла танк туькӀуьрун кьилиз атана.
КӀвалахарзвай саягъ
Танкривай пара гьар жуьредин кӀвалахар кьилиз акъуд жеда, ятӀани абурун сифте бурж солдатриз куьмек гун я, танкриз акси кӀвалахарни экъечӀунар вилик тухун. Эхирмижи кӀвалахди виридалайни пара хийир гъизвайди я. Танкрин кӀеретӀар душмандин жуванхуьн чӀурнавай чкадиз гьахьзавайди я. Ахпа душмандин чил кьаз вилик физвайди я, душманрин зтӀар кӀукӀвариз.
Сичэн (Пекин)
Район Сичэн (кит. 东城区, пиньинь: Dōngchéng Qū) — Китайдин Халкьдин Республикадин Пекин шегьердин гъилик квай район. Шегьердин тӀвар «рагъакӀидайпатан шегьер» мана гузва.
Райондин майдан 32 км² ва агьали 706. 691 касди туькӀуьрзава.
Район, Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин цӀарцӀин къене аваз, цӀуру шегьердин гзафни - гзаф пай кьунвайди я, гьавиляй Пекин шегьердин чӀехи метлеб авай тарихдинни культурадин объектрин чӀехи пай гьа и райондин майданда чка кьунвайди я. Ина тӀвар - ван авай коммерциядин район Сидань (кит. 西单), Финансрин куьче (кит. 金融街), Парк Бэйхай, Чжуннаньхай ва муькуь килигуниз лайих авай чкаяр авайди я.
Административ паяр
Район 15 куьчедин комитетриз пай жезва.
ЭлячӀунар
Официал сайт
Могох (Гергебиль район)
Могох (Могьохъ) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. Могох хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 18 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Могох хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Могох хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 274 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
2 март
2 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 62-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 304 югъ ама (яргъи йисуз 305 югъ).
КуртӀухъан
КуртӀухъан — калин, дахьайтӀа гьерен, гьакӀни маса гьайванрин хамар хтуна къуру авурла гьадал кӀвалах эгечӀзавай кас я. Ада алуднавай хам къуьтуьл ийизавайди я. Виликран чӀавара лезгийрихъ гьар еке хуьре куртӀухъанар авай тир. ГьакӀни фидай куртӀухъанар авай, геж зулузни хъуьтӀуьз абур са хуьряй экъечна маса хуьрериз фидай, чпин зегьмет халкьариз теклифариз.
Рекъиз фидайла абуру чпихъ галаз алатар къачузвай, пекер цудайлани хамарихъ галаз кӀвалахдайла кардик кутадай. ГьакӀни абуру итимрин, папаринни аялрин каваларни кӀуртар, бапӀахарни маса парталар цузавай. XX вишйисан кьиле гатуз куртӀухъанари кӀурт цун патал са пут тварар, дахьайтӀа са манатни зур пул къачузавай. Лезгийрин арада куртӀухъанвал кьилди итимрин пеше тир.
Монархия
Монархия — пачагь уьмуьрлухъ дахьайтӀа пачагьвал тадалди гьукуматдин кьиле аваз хьайила жедай гьукуматдин жуьре я. Монархиядихъ гьар жуьреяр авайди я — конституциядин, администрацивилин, феодалвилин, абсолют жуьре. ЧӀехи пай крара гьукуматдин къуват монархиядин пачагьди вичин аялдиз гузвайди я. ЯтӀани хкягъунрин монархиярни авайди тир тарихда. Монархирихъ чпин династияр авайди я — сихил хьиз.
3 март
3 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 63-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 303 югъ ама (яргъи йисуз 304 югъ).
Чаоян (Пекин)
Кьведлагьай уьнуьгдин авторекьин рагъэкъечӀдай патан рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я. Иниз, Пекиндин къеледин цлан Чаоянмэнь вар экъечӀзавай.
Административ паяр
Район 24 куьчедин ва 19 чкадин комитетриз пай жезва.
Гьукуматдин идараяр
Районда КХРдин ччара уьлквейрин крарин министерстводин ва КХРдин культурадин министерстводин кьилин идараяр авайди я.
Чанкаламахи
Чанкаламахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 2 км яргъал ала.
Удияр
Удийрин вири санлай кьадар тахминан 10 000 кас я.
Удийрин хайи чӀал – уди чӀал я. Амма халкьдин арада хайи чӀалан чирвилер гзаф усал я. Уди чӀалалай гъейри, чпи уьмуьр тухузвай уьлкведивай аслу яз удийриз кьажар, урус, эрмени ва гуржи чӀалар чида.
Диндал гьалтайла православие мезгьебдин христианар я.
Муькуь лезги халкьар хьиз удиярни гьам чӀалан гьамни милли культурадин жигьетдай Дагъустандин халкьариз мадни мукьва я. Вилик девирда вири лезги халкьар, месела удияр, агъулар, лезгияр, къирицӀар, табасаранар ва мсб. Алпан гьукуматдин тайифаяр тир ва вири дуьньядиз «лекьер», «алпанар» тӀвараралди малум тира.
ТӀвар
Удияр дегь чӀаварилай уди тӀварцӀелди малум я. Абур Алпандин 26 тайифайрикай садан дуьз несилар я ва чпин чӀал сифтегьан къаматда хвена. Бязи алимри и чӀал Алпан гьукуматдин алпан чӀалаз гзаф мукьва тирди лугьузва.
Чеб авай чилер ва кьадар
Алай чӀавуз дуьньяда удияр кӀватӀидаказ уьмуьр тухузвай анжах кьве хуьр ава, ибур Азербайжандин Кьвепеле райондин Ниж хуьр ва Гуржистандин Кахетия крайда авай Зинобиани хуьрер я. Къарабагъдин гьуьжетар гатӀумдалди Азербайжанда удияр пара кьадарда кӀватӀидакай авай чкайрикай сад Угъуз райондин Варташен хуьр тир. 1989 йисуз хуьруьн удияр мажбур яз Грузиядиз куьч хьанай. 1991 йисуз Варташендин тӀвар Угъуздиз дегишарнай ва 2009 йисан малуматриз килигна Угъуз районда вирини-вири 74 уди амукьнай.
1880 йисуз Урусатдин империядин агьалияр сиягьдиз къачурла уьлкведа 10 агъзур удияр авайди малум хьанай. 1900-йисарин эхирда абурун кьадар 8 агъзур кас тир. 1910 йисуз 5900 удияр авай. 1926 йисуз уьлкведа 2500 кас, 1959 йисуз – 3700 кас, 1979 йисуз 7000 уди къейд авунай. 1989 йисуз дуьньяда 8650 кас уди гьисабдиз къачунвай.
Азербайжанда авай удийрин кьадар:
Йисариз килигна Азербайжанда авай удийрин кьадар:
Урусатда авай удийрин кьадар:
2002 йисан малуматрив кьурвал Урусатда 3721 касди вич уди хьиз къейд авунай. Абурукай парабур (1573 кас) Ростов вилаятдал къвезвай.
2010 йисан малуматриз килигна, Урусатда удийрин кьадар 546 кас пара хьана 4267-ав агакьнай.
Тарих
Удийрикай сифте малуматар чи э. вилик V виш йисуз вичин машгьур «Тарих» тӀвар алай ктабда Гьеродота ганвай. Чи эрадилай вилик 490 йисуз грекринни-фарсарин арада хьайи дяведин «Марафон ягъунра», фарсарин кьушундин жергейра уди аскерар авайди къейд авунай.
Удийрин тӀвар, дегь-грек тарихдар Страбона Каспи гьуьлуькай ва Алпан гьукуматдикай чи э. вилик I виш йисуз кхьей гъиливкхьинра кьунвай.
Уди миллетдикай пара кьадар антик тарихдарри кхьенвайди я, ибур Гай Плиний Секунд, Клавдий Птолемей, Азиний Квадрат ва муькуьбур я.
Чи эрадин V виш йисалай гатӀумна удийрикай мукьвал-мукьвал эрмени тарихдарри кхьизвай. Абурукай виридалайни гегьенш малуматар Мовсес Каганкатвациди «Алпан гьукуматдин тарих» ктабда ганвай.
Удияр Къавкъаз Алпандин виридалайни чӀехи ва гьукуматдин бине эцигай кьилин тайифайрикай сад тир. Алпандин кьилин шегьерар тир Кьвепеле ва Барда уди миллетдин тарихдин чилерал хьайиди гьакӀан дуьшуьш туш. Виликди удияр гзаф гегьенш чилерал чкӀанвай. Тарихдин малуматриз килигайтӀа, абурун чилер Каспи гьуьлелай Къавкъаздин суварал кьван ва Куьр вацӀал кьван экӀя хьанвайди малум жезва. Алпан уьлкведин вилаятрикай садан тӀвар Уди тир.
Сувун Къарабагъдин ва Утикдин сергьятдал алай рагъакӀидай патан удийри чпин хуьрер гадарна Кьвепеле райондин Ниж хуьруьз акъатнай. ТӀвар-ван авай лингвист алим В. Шульцан фикирдалди, удияр и региондиз массайралди эрменияр атунин себебдалди хъфенай. Амма малум я хьи, удийрихъ галаз Къарабагъдай ва Утикдай Кьвепеле ва Угъуз районриз пара кьадарда эрмениярни куьч хьанвай.
Яргъал йисара эрменийрихъ галаз къвал-къвалав уьмуьр тухвай удийри эрмени-григориан дин кьабулнай. XIX виш йисуз удийрин са пай эрменийрик какахьна чпин милли кьетӀенвал ва чӀал квадарна эрменийриз элкъвенай.
1747 – 1755 йисарин къене, Гьажи Челеби ханди гьукум тухузвай береда Шекидин ханвиле 3 уди хуьр авайди малум я, ибур: Варташен, Ниж ва Жалут хуьрер я. XIX виш йисан юкьвара Шеки ханвилин чилерал пуд уди хуьр аваз хьуникай Нухви Йогьанеса ва Григор Мыкыртичана 1815 йисуз къелемдиз къачунвай ва Вири Урусатдин эрменийрин архиепископаз ракъурай чарчел кхьенвай. Гьа чарчел гьакӀни кхьенвай хьи, Гьажи Челеби хандин береда эрмени клисади уди хуьруьн эгьлийрал махсус «диндин пек» лугьудай харжи эцигнай ва гьа хуьруьн эгьлийри чпелай и харжи алудун паталди гьикьван алахъайтӀани чпин къастунив агакьначир.
XIX виш йисан эхирда Товуз райондин Кирзан хуьряй ва Къарабагъ региондин Сейсулан ва Гьесенкъала хуьрера авай удияр ва я чеб уди милледтиз талукьарзавай ксар кӀватӀна Варташен ва Ниж хуьрериз куьчарзавай, иллаки Ниж хуьруьз. Удияр гьар патарай атанвай виляй Ниж хуьр адетдалди са шумуд мягьлейриз пай хьанва.
1878 йисуз чапдай акъатнай ктабда кхьенва хьи, Нух уездда эрмени-григориан эгьлидин арадай чкадинбур яз гьисабзавайбур анжах удияр я. Абуру анжах Ниж ва Варташен хуьрера уьмуьр тухузва ва чпин чӀалал рахазва. Уди чӀалал маса са хуьрени рахазвайди туш. Уди миллетдиз чпин кхьинар авач, кхьидайла абуру эрмени алфавитдикай менфят къачузва ва дуъаяр кӀелдайла эрмени чӀалал лугьузва. Бязи хуьрера авай – Султаннуха, Эрмени Жарлу, Мирзебегли, Варданлы, Малых ва Енгикент, удияр азербайжан чӀалал рахазва ва и чӀал чпин хайи чӀал тирди гьисабзава. И чешмеда, Жалут хуьр эрмени хуьр хьиз къалурнава ва къейд авунва хьи, и хуьруьз эрменияр Къарабагъдай ва Хойдай куьч хьана атанвайбур я. Муькуь хуьрерилай тафаватлу яз, Жалут хуьруьн эгьлияр эрмени чӀалал рахазва. ГьакӀни, ктабда кхьенва хьи, Варташен хуьре православ удийрин 113 кӀвал ава ва абурун вири санлай кьадар 606 кас я.
1918 – 1920 йисара эрменийринни кьажаррин арада гатӀумнай гьуьжетрин нетижада, и кьве халкьдин юкьва гьатай Варташен хуьруьн удияр мажбур яз Грузиядиз куьч хьана ана Зинобиани хуьр кутунай. Куьч хьуниз регьбервал клисадин фекьи Зиновий Силикова ийизвай. Хуьруьр тӀварни адан гьуьрметдай эцигайди я.
Исятда Угъуз шегьерда удийрин тахминан 20 хзан ама, амма 1950-й йисара хуьруьн лап чӀехи пай удиярни эрменияр тир. 1975 йисуз хуьруьн агьалидин 40 % удияр тир.
Гьеле тӀимил вахт идалай вилик Кьвепеле ва Угъуз районрин Мирзебегли, Султаннуха, Жорлу, Мыхлыкъовакъ, Баян, Варданлы, Кирзан, Малых, Енгикенд хуьрер михьиз уди хуьрер тир. Вахтар финвай кьадардиз тӀимил удияр чкадин азербайжанарихъ галаз акахьнай. Гила и хуьрерин эгьлияр азербайжанар я, амма абуруз чеб са мус ятӀа удияр хьанай чӀал чизва.
Антропология
XIX виш йисан эхирда Ниж ва Варташен хуьрерай тир 150 удийрин винел алим А. Арутинова антропологиядин чирвилер кьиле тухванай.
Удийрин физикадин типдин гьалар къелемдиз къачурла абурун организмда хъсан кӀарабринни-мускулрин система, бедендал къалин чӀарар, юкьван алцумдин ва сагълам сарар, кьилин чӀарарин ва жендекдин экуь рангар ва шуьтруь вилерин виниз хьун къейд авунай.
Дин
Алпан уьлкве христианвилиз элкъуьрнавай девирдилай эгечӀна удияр Алпан клисадиз талукь тир. Алпан клиса Эрмени апостол клисадихъ галаз сад тир ва Алпан клисадин кьил эрмени католикосдин паталай тайинарзавай. Эрмени апостол клисади хьиз Алпан клисадини Халкидон собор кьабулзавачир ва халкидон девирдин вилик хьайи шариатдин къанунриз ибадат ийизвай.
704–705 йисара алпан католикос Нерсес Бакуран халкидон мезгьебдиз элячӀунин татугай алахъунрилай гуьгъуьниз, Алпан клисадин соборди Эрмени клисадин ихтиярдик элкъуьнин къарар кьабулнай. Гьа чӀавалай Алпан клиса Эрмени клисадин регьбервилик автоном католикосат хьиз гьатнава ва алпан католикос эрмени католикос хьиз физвай.
Алпандин вири тайифайрин арадай христианвал сифтегьан жуьреда тек са удийри хвена. Амайбур мусурманвилиз элкъвена.
ЧӀал
Уди чӀал къенин йикъалди амай Къавкъаздин виридалайни дегь чӀаларикай сад я. А. Шанидзеди, Ж. Дюмезиля ва муькуь алимрин фикирралди уди чӀал дегь Алпан гьукуматдин алпан (агван) чӀалакай арадал атанай ва адаз ухшар чӀал я. VIII виш йисуз удийрин динда, сиясатда ва культурада хьайи дегишвилериз килигна абурун са пай эрмери клисадик акатнай, муькуь пайни православие мезгьеб кьабулнай. Эрмени-григориан мезгьеб кьабулай удийрин диндин ва кхьинрин чӀал эрмени чӀал хьанай, амма православ удийрин чӀехи пай гуржи чӀалал элячӀнай.
Уди чӀал нах-дагъустандин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадик акатзава. ЧӀала кьве нугъат ава: ниж ва варташен нугъатар. Вичин нубатда ниж хуьруьн нугъат 3 бицӀи группайриз пай хьанва – агъа, кьулан ва вини рахунар. Идан себеб, удийрин Ниж хуьруьз чара-чара чкайрай атун я.
Варташен нугъатни кьве рахунрикай ибарат я, ибур: вич варташен ва октомбери рахунар. Октомбери нугъат Гуржистандин Зинобиани хуьре кардик ква.
Алай аямда, уди чӀал чизвай ксарин кьадар къвердавай тӀимил жезва. Ниж хуьревай жегьилри кьажар чӀал виниз кьазва. ЧӀал вилик тухудай институтар авачир виляй, чӀалак пара кьадарда азербайжан гафар акахьзава ва бинедин уди гафар арадай акъудзава.
I Елизавета
I Елизаве́та ( — ) — Англиядинни Ирландиядин королева (17 ноябрдилай 1558), Тюдор династиядин эхиримжи пачагь. Англиядин корол VIII Генрихдан гъвечӀи руш, Анна Болейн папалай хьанвайди я.
Елизавета гьукуматдин кьиле авай чӀавуз «Англиядин къизилдин чӀав» лугьузава, культура вилик фейивиляйни (адан чӀавуз авай чӀехи ксар культурадин рекъяй: Шекспир, Марлоу, Бэконни масадбур), гьакӀни Англия дуьньяда гьукуматрин арада пара къуват хьайивили (Гатунтежедай Армада ягъайвили, Дрейк, Рейли, Ост-Индиядин компания).
I Елизаветани Урусат
Елизаветадин Англиядинни Урусатдин алакъадикай кьве аспектрай хабар ава: Москвадин компаниядин крарайни Елизаветадинни IV Иванан кхьинрихъай.
«Muscovy Trading Company» («Москвадин масагунрин компания») гьич 1551 ийсуз туькӀуьрнавай, VI Эдуардан девирда. Ахпа виниз хкаж жез и компанияди кьилди Елизаветадин девирдиз эгечӀна. «Muscovy Trading Company»-дин масагунрин кӀвалахри кьве гьукуматрин арада авай гьалара чӀехи чка кьазвай. Цардинни королевадин дипломативилин алакъа мукьвал-мукьвал Москвадин компанияди тухузвай, вичихъни адахъ ахпа векилвилин кӀвал хьана Москвада.
ЦӀай (азар)
Маляри́я (Кьуланйисара mala aria — «пис гьава», виликра «уьрен азар» лугьузвай) — трансмиссиввилин инфекциядин азаррин кӀватӀал, Anopheles (маляриядин ветӀер) ветӀри инсандиз кьас гана ракъурзавай. Малярий кткайла инсандал зурз акъалтда, спленомегалия, (селезёнкадин екевал чӀехи хьун), гепатомегалия (лекь чӀехи хьун), анемия жеда. Вични къвез-къвез ахлатдай азар туш. Азар хкажзавайди паразит я, Plasmodium несилдай(80—90 % — Plasmodium falciparumди ийизавайди я).