cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магьмудрин Магьмуд Гьажулагьан хва
Уьмуьрдин рехъ
1975-лагьай йисуз «инженер-технолог» пешедай Дагъустандин политехникадин институт акьалтӀарнава.
1992-лагьай йисуз ада Кеферпатан-Къавкъаздин социални политехникадин институт (Дондал-алай-Ростов) тафаватлувилелди акьалтӀарна.
2006-лагьай йисуз ада Урусатдин Президентдихъ галай Гьукуматдин къуллугъдин Урусатдин академия акьалтӀарна.
Кариера
2016-лагьай йисан сентябрдилай гуьгъуьниз — Дагъустан Республикадин Халкьдин АлтӀушунин (ругудлагьай эверун) кьилин эвез язва.
2018-лагьай йисан 17-лагьай августдиз УФ-дин Президент Владимир Путина Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал пуд кандидатура теклифнай, гьа гьисабдик Магьмуд Магьмудовни кваз. Амма хкягъунрин нетижайра ам пудлагьай чкадал кумукьна, адаз анжах кьуд сес гана.
Гедмалыхъишлах
Гедмалыхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къаражик Зейид муниципалитетдик акатзава.
1825 йис
1825 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннивадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1825-лагьай йис я. XIX виш йисан 25-лагьай йис.
Нальчик
Нальчик - Урусатдин кьибле пата авай шегьер я, Кабардино-Балкариядин республикадин кьилин шегьер я. Адан медениятдинни экономикадин юкьв. Шегьер-курортни кьушунвилин тӀвар-ван авай шегьер.
География
Нальчик гьукуматдин кьибле пата авайди я, Кабардино-Балкариядин кьулан пата. Шегьер вич дуьзендал ала, сувар адалай кьибле патахъ гала. Шегьер Терек вацӀуз авахьзавай вацӀ Нальчикдал ала, гьакӀни шегьердин къене Шалушкани Сухая Шалушка вацӀар ава. Шегьердин округдин майдан 131 км2 я, шегьердин вичин майдан 67 км2 я. Шегьердин виридалайни кьакьан чка Большая Кизиловка сув я (849 м). ГьакӀни шегьерда 18 минерал булах ава. Грунтдин йицер 3-5 метр дирин чкадал ала. Климат суван вилик гвай зонадин климат я. Кьулан йисан температура 9,6°С я. ЧӀехи пай къайар кьибел-рагъакӀидай патанни, рагъэкъечӀдай патанни кефер-рагъэкъечӀдай патанди я.
Агьалияр
Нальчикда 2019 йисуз 239 710 кас яшамиш жез, ада агьалияр пара жедай лишан къалурзавай. Урусатдин шегьеррикай ам 85 чкадал ала. Агьалийрин къалинвал 3577,76 кас/км2 тир. Миллетрикай шегьерда виридалайни пара кабардинар ава - 49,25%, ахпа къвезва урусар 28,77%, гугъуьна ава балкарар 12,16%. Гьавиляй шегьерда сунни-мусурманарни православи хашпересарни ава.
Экономика
Нальчик индустриядин чӀехи юкьв я. Машинарэцигун, электроника, тӀуьнарЮ хъвадай зтӀар - и сферарин заводар ава Нальчикда. ГьакӀни шегьердин патаг сувар авайвили ина туриствилин пад пара хкаж хьанва - сувариз акьахунни минерал ятар патал.
Тарих
Нальчик къеле Ермолов генералди 1818 йисуз (дахьайтӀа 1822) эцигнавайди тир. Къеледин патаг инсанар яшамиш жедай чкаяр 1838 йисуз эцигнавай. 1871 йисуз абур слободадиз элкъуьрнавай, а чӀавара ана 3,5 агъзур кас яшамиш жезвай. 1871-1901 йисара слободадин агьалийрин кьадар 5096 касдалди пара хьана. Шегьердин статус Нальчикдиз 1921 йисуз ганвай. Дуьньядин Кьведлагьай дяведиз Нальчик немцери къачуна кьве вацран къене гьабурун гъиле авай. Шегьердин пара кӀвалер чкӀанвай.
Тина Канделаки
Уьмуьрдин рехъ
Тина Канделаки 1975 йисан 10-лагьай ноябрдиз ТӀифлисда дидедиз хьана.
ТӀифлисда авай дяведин къуллугъчийрин аялри кӀелзавай № 64 юкьван мектеб кӀелна куьтяхьна.
1993 йисуз пластикадин косметология чириз хьана, ахпа вичиз чидай журналист Георгий Таргамадзедин куьмекдалди ТӀифлисдин гьукуматдин университетдин журналистар гьазурзавай факультетдик экъечӀна.
2008-лагьай йисуз УГьГУ-дин халкьарин арада авай отношенийрин факультет кӀелна куьтяхьна.
1990-лагьай йисар
Ада «Радио 105» радиостанцияда ва Гуржистандин телевиденияда кӀвалахна.
1995-лагьай йисуз Москвадиз куьч хьана ва С.Садальскидихъ, А.Пряниковахъ галаз жуьреба-жуьре радиостанцийра ва телеканалра кӀвалахиз хьана.
ТВЦ каналда «Времечко» передача ва «Аллё, народ» А. Шахматовахъ галаз, «Ой, мамочки!» А. Кондрахинахъ галаз санал тухвана.
2000-лагьай йисар
2002-лагьай йисалай эгечӀна СТС каналда «Детали» передача тухвана.
2004 йисан 2-лагьай мартдилай эгечӀна 2005 йисан 14-лагьай январдалди СТС-да «Хъсан манияр» лугьудай концертар тухуз хьана.
2006-2007-лагьай йисарра — «Эхо Москвы» радиостанцияда «Разворот» ва «Особое мнение» программарин ведущивиле кӀвалахна.
2007-лагьай йисуз СТС каналда кьве проект тухвана: телешоу «Свадебный переполох» ва «СТС зажигает суперзвезду!» лугьудай музыкадин конкурсдин садлагьай сезон и первый сезон музыкального конкурса «СТС зажигает суперзвезду!».
2008-2011-лагьай йисарра — «Нереальная политика» передача тухвана (РЕН-ТВ, НТВ)).
2009-лагьай йисуз «Кьве гъед» проектда («Первый канал») ведущий яз иштираквал авуна.
2009-лагьай йисуз эрменийрин «Форт Боярд» телешоу тухвана.
2010-лагьай йисар
2010-лагьай йисуз — КВН-дин кьилин лигадин жюридин член. СТС-да фейи «Идеальный мужчина» телешоудин ведущий тир.
2010 йисан 22-лагьай сентябрдилай 2011 йисан 19-лагьай январдалди 2011 йисан «Вести ФМ» радиостанцияда адан кьилин продюсер А. Кузевичахъ галаз санал вичин хсуси «Альтернатива» передача тухвана.
2013 йисан 17-лагьай февралдилай июнь вацралди Маргарита Симоньяндихъ галаз санал НТВ каналда политикадин ток-шоу «Железные леди» тухвана.
2020-лагьай йисар
2020 йисан юкьвалай эгечӀна «RTVI» телеканалдин ведущивиле кӀвалахзава.
Ио
Ио́ (Ἰώ) — Юпитердин варз, Гъалилеян кьуд варцарикай планетадихъ виридалайни мукьув гвайди я. Ракъинин Системада варцарин арада чӀехивиляй кьудлагьайди я (диаметр 3 642 км).
Аль-Муайдар
«Аль-Муайдар» (араб. معيذر‎‎) — вич Доха шегьердай тир къатардин футболдин клуб я. 1996-лагьай йисуз клубдин диб эцигна. Гилан чӀавуз «Старс-Лигада» экъечӀзавайди я. «КӀвалин» къугъунар клубди «Аль-Гарафа» (25000 кас гьакьзава) стадиондал тухузва. Клубдин рангар лацуди ва шуьтруьди я.
Тарих
Клубдин диб 1951-лагьай йисуз «Аль-Шабаб» тӀваруник эцигна. Къатардин олимпиядин комитетди клубдиз тӀвар дегишун эмир авуна, гьавиляй 2004-лагьай йисуз кӀеретӀди гилан «Аль-Муайдар» тӀвар къачуна. 2013-лагьай йисал кьван абуру кьилди са кьведлагьай дивизионда къугъвазвай тир.
2004-лагьай йисуз «Аль-Муайдар» [Ясим шейхдин Кубок|Ясим шейхдин Кубокда]] винел пад къачуна. Тарихда садлагьай сеферда кьведлагьай дивизиондин векилди и трофей къачуна.
2012 ва 2013 сезонрин нетижада «Аль-Муайдарди» ккӀай матчра иштираквал ийиз ихтияр къачуна. И къугъунрин винел пад къачурди къведай сезондин къене Къатардин садлагьай дивизионда къгъвадайди я. А ккӀай матчрал акъажзавай клубар Умм-Салаль ва Аль-Араби тир. Кьве къугъундани «Аль-Муайдар» «артухан чӀавуз» кӀаник акатна.
«Аль-Муайдар» — «Умм-Салаль» — 0:1 (2012) «Аль-Муайдар» — «Аль-Араби» — 1:1 (2013)
КӀеретӀдин чӀехиди, Салегь Аль-Аджи, «Аль-Араби» къайда чӀурай клуб я лугьуз («Аль-Муайдардин» векилрин фикирдалди гьа къугъуна «Аль-Арабидин» патал матчдин вилик кхьидай протоколда авачир Мобелла Баба Кейта экъечӀна) ва ккӀай матчдин нетижадал рази тахьана апелляция гана. Амма Къатардин футболдин Ассоциацияди Салегь Аль-Аджидин апелляция таъмин авунач.
28 январь
28 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 28-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 337 югъ ама (яргъи йисуз 338 югъ).
Хасанай хуьруьнсовет
«Хасанай» хуьруьнсовет (Хасанайский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Хасанай хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хасанай, Шахбулатотар.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 978 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 007 кас тир.
1828 йис
1828 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къаннимуьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1828-лагьай йис я. XIX виш йисан 28-лагьай йис.
29 январь
29 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 29-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 336 югъ ама (яргъи йисуз 337 югъ).
Гьольштайн
Гьольштайн (Holstein) — Германиядин кефер пата авай тарихвилин чил я. Алай чӀавуз гьукуматдин паюнай ам Шлезвиг-Гьольштайн бундесланддин кьибле патан пай я. 1474 йисуз Гьольштайн Пак тир Римдин империядин пай хьана. 1490 йисуз Гьольштейн кьвенал пайнавай: Гьольштайн-Зондербургни Гьольштайн-Готторф. 1762 йисуз Гьольштайн-Готторфдин герцог Петр III тварцӀелди Россиядин император хьана. Адаз Даниядал гьалт жез кӀнзавай Шлезвигдик кухтунвай чилер кьулухъ къахчун патал.
Къарачайжек
Къарачайжек — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къарачайжек хуьр ва Шихгьапут хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 994 касди туькӀуьрзава.
30 январь
30 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 30-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 335 югъ ама (яргъи йисуз 336 югъ).
1829 йис
1829 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанникӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1829-лагьай йис я. XIX виш йисан 29-лагьай йис.
Муслимрин Энрик Селиман хва
Муслимрин Энрик Селиман хва (1968 йисан 1 март, Агъа СтӀалрин Къазмаяр, СтӀал Сулейманан район) — Дагъустандин сиясатдин крархъан, Дагъустандин милли сиясатдин ва диндин крарин рекьяй министр я. Генерал-майор язва (2015).
Уьмуьрдин рехъ
Энрик Муслимов 1968-лагьай йисан 1-лагьай мартдиз Агъа СтӀалрин Къазмайрал дидедиз хьана. Лезги я.
1986 — 1988-лагьай йисарин къене стратегиядин везифа авай ракетайрин кьушунра къуллугъ кьилиз акъудна.
1991-лагьай йисуз тафаватлувилелди акьалтӀарна Дагъустандин гьукуматдин университетдин экономикадин факультет тафаватлувилелди акьалтӀарна.
1995-лагьай йисуз «юриспруденция» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университетдин юрфак акьалтӀарна.
1996-лагьай йисуз Муслимов Урусатдин налогрин полициядин Дагъустандин рекьяй Федерал Къуллугъдин Идарада следователдин чкадал акъвазна. 2003-лагьай йисан июлдиз налогрин полиция терг авурдалай кьулухъ, ам наркоконтролрин органриз следствиедин къуллугъдин кьилин эвездин чкадал тайинарна. 2006-лагьай йисан апрелдиз ам следствиедин къуллугъдин регьбервиле тайинарна, 2008-лагьай йисан августдиз — Идарадин кьилин эвездин чкадал — Дагъустандин рекьяй Урусатдин УФСКН-дин следствиедин къуллугъдин регьбервиле тайинарна.
2013-лагьай йисуз ам Дагъустандин рекьяй Урусатдин УФСКН-дин кьиле тайинарна.
2018-лагьай йисан 23-лагьай мартдиз ам Дербент шегьердин Кьилин везифаяр тамамарзавайдан чкадал тайинарна.
2019-лагьай йисан 9-лагьай мартдилай гуьгъуьниз ам Дагъустандин милли сиясатдин ва диндин крарин рекьяй министр язва.
ЧӀакӀар хъишлах
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 22 км яргъал ала.
ЧӀакӀарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле.
Тарих
Хуьруьн бине Вини ЧӀакӀарилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1826 йис
1826 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанниругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1826-лагьай йис я. XIX виш йисан 26-лагьай йис.
Мартиросян Гарик Юриян хва
Мартиросян Игорь Юриян хва (1974 йисан 13 февралдиз, Ереван) — Урусатдин шоумен, хъуьруьнар ийидай артист, телевидениядин передачаяр тухудай ва передачаяр туькӀуьрдай кас, КВН-дин актёр.
ТНТ каналда физвай Comedy Club-дин регьбер ва «резидент» я.
Comedy Clubди хкудзавай «Наша Russia» ва «Смех без правил» лугьудай передачайрин продюсер. «Лига наций» лугьудай проектдин автор ва «Шоу Ньюс» проектдин продюсер.
Уьмуьрдин рехъ
1974 йисан 13-лагьай февралдиз Ереванда дидедиз хьана. 13-лагьай число хъсан югъ туш лугьуз, адан диде-бубайри хайи югъ 14-лагьай февраль кхьиз туна. ГьакӀ хьайила ада вичин хайи югъ кьве юкъуз сувар ийизва.
Хзанда Гарикалай гъейри мад са аял ава — стха Левон. Музыкадин мектебда писдиз тухайвиляй, ам анай акъудна. Гуьгъуьнлай ада вичиз гьикӀ хьайитӀани роялдал, гитарадал далдамрал къугъваз чирна ва вичи музыка кхьиз башламишна.
1993-2002-лагьай йисара «ЦӀийи эрменияр» КВН-дин командадин иштиракчи (1997-лагьай йисалай — капитан), КВН- 1997 — чемпион, «СССР-дин кӀватӀал» командадин член, Игорь Угольниковахъ галаз санал «Добрый вечер» программада кӀвалахна, гьакӀни «Утомленные солнцем» командадихъ авторрин кӀватӀалда иштираквал авуна.
2004-лагьай йисуз И.Харламовахъ ва П.Сибагатуллинадихъ галаз «Угадай мелодия» передачада иштираквал авуна ва пуд лагьай дережадай акъатна.
2005-лагьай йисалай эгечӀна — «ЦӀийи эрменияр» командадай тир дустар Артур Тумасянахъ, Артур Джанибекянахъ, Артак Гаспарянахъ ва Арташес Саркисянахъ галаз санал проект Comedy Club бинедал эцигна.
2006-лагьай йис — Первый каналда фейи «Кьве гъед» лугьудай передачада Лариса Долинадихъ галаз санал сад лагьай чка кьуна.
2006 йисан 4-лагьай ноябрдилай 2011 йисан 14-лагьай октябрдалди — «Наша Russia» шоудин сопродюсер ва соавтор.
2007-лагьай йисуз — Первый каналда фейи «Минута славы» шоу кьве сезонда тухвана.
2007 йисан декабрдиз — Павел Воляди кхьизвай «Респект и уважуха» альбомда иштираквал авуна.
2008-2012-лагьай йисарра ва 2017 йисуз «Первый каналда» фейи «Прожекторперисхилтон» передача тухвана.
2008-лагьай йисуз — 2010 йисан 21-лагьай январдиз акъатай «Наша Russia. Яйца судьбы» кинодин продюсер ва сценариядин автор.
2017 йисуз — «Россия-1» телеканалда фейи «Главная сцена» музыкадин проектдин сифтегьан сезон кьиле тухвана.
2016 йисан гатфариз — «Россия — 1» каналда физвай «Танцы со звездами» проектдин 10-лагьай сезондин ведущий хьана.
2018 йисан 1-лагьай апрелдиз — ТНТ телеканалда фейи махсус хсуси «Мартиросян Official» передача тухвана.
2019 йисан 6-лагьай октябрдилай башламишна — «Щас спою» конкурсдин ведущий тир.
2020 йисан мартдилай гатӀумна — «Маска» лугьудай музыкадин шоудин жюридин член (НТВ).
Бабаюрт хуьруьнсовет
«Бабаюрт» хуьруьнсовет (Село Бабаюрт) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Бабаюрт хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадал, Магьачкъала шегьердилай 90 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 15 679 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 15 529 кас тир.
Болхов район
Майдан — 1 179 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Болхов.
31 январь
31 январь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 31-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 334 югъ ама (яргъи йисуз 335 югъ).
Тунисдин шегьерар
Тунисдин виридалайни чӀехи шегьер адан меркез тир Тунис шегьер язва. Арианадихъ, Бен-Ароусдихъ ва маса вичин агъашегьеррихъ галаз ада уьлкведин виридалайни чӀехи шегьердин агломерация туькӀуьрзава.
Тунисдин виридалайни чӀехи шегьеррин сиягь
Ина 50 агъзурдилай пара кас авай шегьерар са-сад гана
1831 йис
1831 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀусадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1831-лагьай йис я. XIX виш йисан 31-лагьай йис.
Чпир
Чпир (Cibir) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Пирал» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 27 км яргъал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Чпир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Абдуллагьар, ЛукӀар, Юва, КӀамаъар, Ягъияр, Гьесенар .
Гусман Юлий Соломонан хва
Гусман Юлий Соломонан хва (1943 йисан 8-лагьай августдиз, Баку) — Советрин ва Урусатдиндин кинодин ва театрадин режиссер, телепередачаяр тухузвай кас, актёр, жемятдин ва политикадин алахъавайди. Урусатдин кинематографиядин устадвилин Академиядин сифтегьан миллетдин «Ника» премия бинедал эцигай кас я. КВН-дин жюридин гьамишан член я. Урусатдин чувудрин конгрессдин президиумдин член я. Урусатдин Федерациядин искусствойрин лайихлу алахъавайди (1993). Азербайжандин халкьдин артист (2002).
Уьмуьрдин рехъ
Адан буба — медицинадин илимрин доктор, профессор Гусман Соломон Моисеян хва. Дяведин вахтара Каспийски флотилияда кьилин терапевт яз кӀвалахна. Диде — Барсук Лола Юлиян руш — сифте пешедай актриса тир, гуьгъуьнлай таржумаяр ийиз хьана, педагогикадин илимрин доктор, профессор. Ю.Гусманан гафарай, Гусманрин вад несил Азербайжанда яшамиш хьана.
1960-лагьай йисуз школа кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, Юлий Азербайжандин Н.Нариманован тӀварунихъ галай медицинадин институтдик экечӀна. КӀелдай вахтунда ам психологиядал ашукь хьана: гипноздал, психотерапиядал, Фрейдан кӀвалахрал.
1964-лагьай йисуз ада дустарихъ галаз санал Бакудин КВН-дин клуб тешкил авуна. Ирид йисан кьене ам капитан хьана. Са шумуд сеферда СССР-дин чемпионар хьана, 1970-лагьай йисуз — «Чемпион чемпионов» турнирдин кубок къачуна.
1966-лагьай йисуз «врач-психиатр» пешедай институт кӀелна куьтягьна.
1970-лагьай йисуз профессор А.Алиеван тӀварунихъ галай институтдин аспирантурада кӀелна. «Клинико-психологические корреляции при церебральном атеросклерозе» темадай диссертаци кхьена.
1973-лагьай йисуз СССР-дин Госкинодин сценаристар ва режиссёрар гьазурзавай Кьилин курсар кӀелна куьтягьна.
1973-1988-лагьай йисарра «Азербайджанфильм» киностудияда режиссёр-постановщиквиле кӀвалахна.
1976—1984 лагьай йисарра — Азербайджандин гьукуматдин музыкадин театрадал регьбервал авуна. Я.Головановахъ галаз санал чӀехи гьикая «Контакт» кхьена (1976).
1982-лагьай йисуз И. М. Гольдинахъ галаз санал сценарий кхьена ва сифтегьан сеферда космосдин тарихда СССР-дин ва США-дин арада телемост тухвана.
1988-лагьай йисалай башламишна Москвада яшамиш жезва.
1988-2002-лагьай йисарра — ЦДК-дин директор. Гьа йисарра «Дом кино» газет акъатзава, хсуси телевидениядин центрни туькӀуьрнава. Урусатдин тарихда садлагьай сеферда А.Солженицыназ, Н. С. Хрущёваз талукьарнавай политикадин нянияр. Россиядин сифтегьан миллетдин кинематографиядин премия «Ника» бинедал эцигай кас я.
Жегьил кинематографистриз чпин премия «Къацу ич — къизилдин пеш» туькӀуьрнавай.
1996-2000-лагьай йисара ОРТ каналда «Тема» передача тухуз хьана.
1999-лагьай йисуз «Вечер с Юлием Гусманом» лугьудай передача тухвана.
2005-лагьай йисуз Россиядин армиядин театрадин сегьнеда Ю. Гусмана ССРU-дин халкьдин артист В. Зельдманаз (гьа вахтунда адаз 90 йис хьанвай) багъшнавай Америкадин машгьур мюзикл «Человек из Ламанчи» (Сервантесан «Дон Кихот» романдин мотиврай) эцигна.
2007-лагьай йисуз «Сити-FM» радиода акъатна Ю.Гусмана ва С.Чайкади тухузвай передача «Парк культуры и отдыха им. Ю.Гусмана».
2010-лагьай йисуз Россиядин армиядин театрадин сегьнедал Ю. Гусмана ССРГ-дин халкьдин артист В. Зельдманаз (и сеферда адаз 95 йис хьанвай) багъшнавай спектакль «Муалимдихъ галаз кьуьлер» эцигна.
КВН-дин Кьилин лигадин жюридин гьамишан член я. Муьжуьд сеферда КВН-дин «Голосящий КиВиНдин» фестивальриз жюридин член яз теклиф авуна.
Хъуьруьнар ийидай передача «Чувство юмора» Первый каналда А. Масляковахъ галаз тухузва.
1833 йис
1833 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀипудлагьай йис) — чи эрадин 1833-лагьай йис. XIX виш йисан 33-лагьай йис я.
Коста-Рикадин шегьерар
Им Коста-Рикада авай шегьеррин сиягь я.
Умуми карта
Картадин легенда:
1830 йис
1830 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1830-лагьай йис я. XIX виш йисан 30-лагьай йис.
Къарачи
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 785 касди туькӀуьрзава.
Кичибег Мусаев
Кичибег Мусаев — лезги шаир ва алим.
1937 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Дагъустандин университет ва аспирантура куьтягьна. Милли мектебра муаллим ва Магьачкъалада лезги радиодин редактор яз кӀвалахна. Алай вахтунда Бакуда Низамидиндин тӀварунихъ галай чӀалан ва литературадин институтдин чӀехи илимдин къуллугъчи, филологиядин илимрин кандидат я.
Шаирдин сифте чӀалар чапдиз 60-йисара акъатна. Ам шиирринни поэмаярин са шумуд кӀватӀалдин ("Ракъинин нурар кӀватӀиз", "Бахтлу хьухь, инсанар!", "Цуьквер авай рекьер" ва мсб.) автор я. Зари лезги литература чирна-жагъурунал машгъул я: илимдин макъалаяр ва ктабар акъуднава. К. Мусаев УФ-дин кхьирагрин садвалдин член я.
Герменчик хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 224 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 247 кас тир.
1834 йис
1834 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1834-лагьай йис. XIX виш йисан 34-лагьай йис я.
Евгений Максиман хва Примаков
Евгений Максиман хва Примаков (Евгений Максимович Примаков,, Киев — , Москва) — шурайринни урусатдин экономист, рагъэкъечӀдай патахъай алим, арабист, сиясатдинни гьукуматдин крархъан, экономикадин илимрин духтур (1969), профессор (1972), акьалтӀай чӀехи ва тамам ихтияр авай векил (1996) я. «РТИ» АЖТ-дин директоррин шурадин регьбер; «Меркурий-клубдин» президент, шурадин регьбер ; УИА-дин Ситуациядин анализдин юкьван регьбер я.
УИА-дин президиумдин член, Урусатдин Федерациядин Президентдихъ галай Илимдихъайни маарифдихъай шурадин президиумдин член, Урусатдин Федерациядин Федерал АлтӀушундин Федерациядин АлтӀушундин регьбердихъ галай Илимдинни экспертрин шурадин член, Халкьарин арада авай крарихъай Урусатдин шурадин Килигунин шурадин регьбер я.
СССГ-дин Лап кьилин Шурадин ГалкӀдин Шурадин регьбер (1989—1990); СССГ-дин Килигна чирунин юкьван къуллугъдин регьбер (1991); Урусатдин Къецепатан килигна чирунин къуллугъдин директор (1991—1996); УФ-дин къецепатан крарин министр (1996—1998); Урусатдин Федерациядин Гьакиматдин кьил (1998—1999); Урусатдин Алишверишдинни индустриядин палатадин президент (2001—2011) я.
ШГКП-дин Юкьван комитет член (1989—1990; 1986—1989 йисаррин арада ЮК-дин членриз кандидат) я. Гьукуматдин думадин ІІІ-лагьай кӀватӀунин депутат (2000—2001) я.
Жегьил йисар
1929-лагьай йисан 29-лагьай октябрдиз Киевда дидедиз хьана (документрив кьурвал), акӀ ятӀани Примакован рушан гафаралди ам Москвада хана.
1994-лагьай йисуз, иридлагьай класс акьалтӀарна, Евгений курсант яз Бакуда авай Гьуьлуьн дяведин гьазурвилин училищедик экечӀна, практика «Правда» кӀелунин гимидал тухвана. 1946-лагьай йисуз сагъвилиз килигна (духтурриз адак квай туберкулездин сифте кьилин стадия акуна) ам училищедай акъудна.
1948-лагьай йисуз ада Тбилисида 14-лагьай итимрин юкьван мектебда цӀудлагьай класс акьалтӀарна. Муаллимри адаз чӀаларихъ ва математикадин илимрихъ авай гьевес къейдзвай тир.
Карьерадин эгечӀун
1953-лагьай йисуз «арабрин уьлквейрин патахъай уьлквеяр чирун» пешедай ада Москвадин РагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирунин институтдин арабрин хел акьалтӀарна. 1956-лагьай йисуз МГьУ-дин экономикадин факултетдин аспирантура акьалтӀарна.
Къецепатан уьлквейриз ракъурзавай радиовещаниедин Кьилин управлениеда авай араб редакциядин кьилин редактор Сергея Каверина Примаковаз вичин редакцияда кӀвалахиз эверна.
1957-лагьай йисуз ада садлагьай сеферда РагъакӀидай патаз фенва — Аравилин гьуьлел круиз авуна.
1959-лагьай йисуз «Экспорт капитала в некоторые арабские страны — средство обеспечения монопольно высоких прибылей» темадай ада кандидатвилин диссертация хвена, экономикадин илимрин кандидат я.
1962 йисуз сентябрни декабр варцарин къене — ИМЭМО-да чӀехи илимдин кӀвалаххъан яз кӀвалахна. 1962-лагьай йисуз ЦК КПСС-дин Пропагандадинни агитациядин хилен кураторрихъ галаз хьанвай конфликтдин гъиляй вичиз кӀандайвал къуллугъдай экъечӀна.
1835 йис
1835 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀувадлагьай йис) — чи эрадин 1835-лагьай йис. XIX виш йисан 35-лагьай йис я.
Фёдор Михайлович Достоевский
Фёдор Миха́йлович Достое́вский (, Москва, Урусатдин империя —, Санкт-Петербург) — урусрин шаир, фагьумдар, философ ва публицист. 1877 йисалай Петербургдин Чирвилерин Академиядин Уртах-корреспондент тир.
Кьиникьилай кьулухъ Достоевский урус эдебиятдин классикдин ва дуьньядин виридалайни зурба ромаринистдин тӀварариз лайих хьанай. Урус эдебиятда персонализм рекьин бине эцигай кас я. Урус шаирди туькӀуьрай эсерри дуьньядин эдебиятдиз, адахъ галаз санал Нобельдин премиядин лауреатрин эсерриз ва фрейдизмни экзистенциализм рекьерин арадал атуниз чӀехи таъсир ганай.
Адан виридалайни машгьур эсерар агъадихъ галайбур я: «Преступление и наказание», «Идиот», «Бесы» ва «Братья Карамазовы».
Къаргъалух (Хъачмаз)
Къаргъалух — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Илхичи муниципалитетдик акатзава.
1837 йис
1837 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1837-лагьай йис. XIX виш йисан 37-лагьай йис я.
Аскер-заде Наиля Вагифан руш
Аскер-заде Наиля Вагифан руш (1987 йисан 13-лагьай декабрдиз, Баку) — Урусатдин журналист, «Россия-1» телеканалдин передачаяр тухузвай кас, «ТЭФИ-2018» премиядин лауреат. «Коммерсантъ» (2007—2010) ва «Ведомости» (2010—2011) газетрин сотрудник.
Уьмуьрдин рехъ
Наиля Аскер-заде 1987 йисан 13-лагьай декабрдиз Бакуда дидедиз хьана. Гьана адан аялвилин йисар фена. Адан буба инженер-геофизик тир, гуьгъуьнлай бизнесдиз фена. Дидеди аялар хазвай больницадин хиле медсестра яз кӀвалахна. ЧӀехи буба сифте дережадин капитан тир, ахпа еке дяведин заводдин начальник яз кӀвалахна.
Волгоградда авай французрин спецшкола къизил медал гваз куьтягьна. Волгограддин гьукуматдин университетда экономикадин факультетдик кӀелиз экечӀна.
2017—2019 йисара МГИМО-да «Международные финансы» тӀвар авай магистрин программадай кьвед лагьай чирвал къачуна. Москвадиз куьч хьайидалай кьулухъ, Наиляди НТВ-да экономикадин хабарар тухуз хьана, ахпа РБК-ТВ-да редактор-международниквиле кӀвалахна. Гьа и вахтунда «Коммерсантъ» газетда экономикадин хелни тухуз хьана. Гьадалай гуьгъуьниз «Ведомости» газетда са йисуз кӀвалахна.
2011-лагьай йисан июндиз Петербургда вад лагьай халкьарин арада фейи экономикадин форумда Аскер-заде обозреватель яз кӀвалахна.
2011-йисуз майдин вацра Н.Аскер-задеди «Ведомости» газетдиз ВТБ банкдин кьиле авай А. Костинавай интервью къачуна.
«Россия-24» каналда кӀвалахиз башламишнавай тир суьгьбетар ийизвай кас хьиз, гуьгъуьнай экономикадин хабарар тухуз хьана, вахт вахтундилай вичин хсуси передачаярни ийиз хьана. 2015 йисан садлагьай октябрдиз «В рабочий полдень» лугьузвай передачадин сифтегьан выпуск хьана. А передачада журналисткади суьгьбетар ийизвай лап еке чиновникрихъ ва бизнесменрихъ галаз.
2016 йисан 5-лагьай сентябрдилай «Россия-1» каналда «Вести в 20.00» передачада экономикадин хабарар тухуз эгечӀна.
2017 йисан 29-лагьай октябрдилай «Рабочий полдень» передачадин бинедал акъатна цӀийи передача «Действующие лица». Адахъ галаз суьгьбет авур инсанрин арада ава Рамзан Къадыров, миллиардар авай Алишер Усманов, Олег Дерипаска, Владимир Потанин, Урусатдин футболдин кӀватӀалдин кьилин тренер Станислав Черчесов , Украинадин политик Виктор Медведчук.
Вичин суьгьбетрик Наиля лап декьетдалди гьазур жезва: тфенгдай ягъиз, бильярдал къугъваз, балкӀандал алаз физ, хоккей къугъваз чара атӀана чирна кӀан хьана.
2018-лагьай йисуз виридалай хъсан суьгьбетар тухудай кас яз гьисабна, Аскер-задедиз ТЭФИ-дин премия багъшна.
2020-лагьай йисуз «Опасный вирус» лугьудай передачаяр суьрет ийидай вахтунда иштирак авуна.
А передачаяр Новосибирскида «Вектор» лабораторияда туькӀуьрзавай вакцинадикай ва Урусатда коронавирусдихъ галаз тухузвай дяведиз багъшнава.
1838 йис
1838 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀемуьжуьдведлагьай йис) — чи эрадин 1838-лагьай йис. XIX виш йисан 38-лагьай йис я.
Джафаррин Рамазан Джафаран хва
Джафаррин Рамазан Джафаран хва (1957 йисан 21 апрелдиз, ЦӀийи Къуруш, Хасавюрт район) — Дагъустандин сиясатдин крахъан, республикадин вице-премьер я.
Генерал-майор я.
Уьмуьрдин рехъ
Рамазан Джафаров 1957-лагьай йисан 21-лагьай апрелдиз Хасавюрт райондин ЦӀийи Къуруша дидедиз хьана.
1983-лагьай йисуз СССР-дин КГБ-дин Лап вини дережадин мектеб акьалтӀарна.
Ам СНГ-дин сергьятдин кьушунрин регьберрин шурадин координациядин къуллугъдин оперативный кӀвалахунин ва къанунрин таъминвилин рекьяй отделдин кьиле акъвазнавай тир. Таджикистанда авай Урусатдин сергьятдин къуллугъдин регьбердин эвез тир.
2013-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Рамазан Абдулатипова вичин къарардалди Рамазан Джафаров вице-премьердин везифаяр тамамарзавай чкадал тайинарна.
2013-лагьай йисан 13-лагьай сентябрдиз Абдулатипован къарардалди Джафаров цӀийи кьилелай вице-премьердин чкадал тайинарна.
2018-лагьай йисан 5-лагьай февралдиз Дагъустандин Кьилин везифаяр вахтуналди тамамарзавай Владимир Васильева вири гьакимат къуллугъдай акъудна, амма Джаровавай вичин чка хуьз хьана.
2018-лагьай йисан 9-лагьай ноябрдиз Дагъустандин кьил Владимира Васильева Рамазан Джафаров вице-премьердин чкадал тайинарна.
Рамазан Джафаров — тешкил авунвай тахсиркарвилиз, экстремизмдизни инсанар маса гун-къачуниз аксивал авунин рекьяй специалист язва.
Хзан
Адаз пабни кьве аял ава.
Адан стха Седредин Джафаров — Кизилюрт шегьердин кьилин эвез я.
1839 йис
1839 йис (са агъзурни муьжуьдвишни къанницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1839-лагьай йис. XIX виш йисан 39-лагьай йис я.
1840 йис
1840 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурлагьай йис) — чи эрадин 1840-лагьай йис. XIX виш йисан 40-лагьай йис я.
Ламан (Хъачмаз)
Ламан — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарачи муниципалитетдик акатзава.
Львовское № 1 хуьруьрсовет
«Львовское № 1» хуьруьнсовет (Село Львовское № 1) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Багълийрин Малик Джамединан хва
Багълийрин Малик Джамединан хва (1955 йисан 11 июндиз, ЦӀийи Къуруш, Хасавюрт район) — Дагъустандин сиясатдин крархъан, республикадин эцигунрин ва ЖКХ-дин министр я.
Уьмуьрдин рехъ
1955-лагьай йисан 11-лагьай июндиз Хасавуьрт райондин ЦӀийи Къуруша дидедиз хьана. Лезги я.
Львовское № 1 хуьруьрсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 38 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 305 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 278 кас тир.
Багълийрин Малик Джамединан хва
Уьмуьрдин рехъ
Ам уголовный къекъуьнин инспектордин чкадилай гатӀумна Дагъустандин КъКМ-дин тӀебиатдин ресурсар хуьнин хилен регьбердин эвездин чкадал кьван агакьна :
1994-лагьай йисуз — Дагъустандин рекьяй тир Урусатдин Федерациядин Налогрин полициядин Федерал къуллугъдин идарада: дознаниедин хилен чӀехиди, расследованиедин хилен чӀехиди, следствиедин хилен чӀехиди, Идарадин кьилин эвез тир, Магьачкъала.
2002-2007-лагьай йисарин къене РД-дин рекьяй УФ-дин УФСКН-дин кьилин эвез.
2007-лагьай йисан 11 январдиз Багълиев Дагъустандин тӀебиатдин ресурсрин ва лкъвена къваларив гвайбурун рекьяй министрдин чкадал тайинарна.
2008-лагьай йисан июндилай 2013-лагьай йисан июлдал кьван — Дагъустандин Гьисабардай палатадин чӀехиди тир.
2013-лагьай йисан 29-лагьай июлдиз ам Дагъустандин зегьмет чӀугунин ва социал вилик ракъурунин рекьяй министрдин чкадал тайинарна.
2013-лагьай йисан 19-лагьай августдиз УФ-дин Президент Владимир Путина Дагъустандин кьилин къуллугъдал хкягъун патал пуд кандидатура теклифнай, гьа гьисабдик Малик Багълиевни кваз. Амма хкягъунрин нетижайра ам пудлагьай чкадал кумукьна, адаз садани сес ганач.
2015-лагьай йисан декабрдилай 2018-лагьай йисан мартдал кьван — Дербент шегьердин кьил.
2018-лагьай йисан мартдиз Дагъустандин Кьил Владимир Васильеван икърардалди Малик Багълиев республикадин эцигунрин ва ЖКХ-дин министрдин чкъадал тайинарна.
1841 йис
1841 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурнисадлагьай йис) — чи эрадин 1841-лагьай йис. XIX виш йисан 41-лагьай йис я.
Брезно
Брезно (Brezno, Bries(en), Breznóbánya) — юкьван Словакияда Грон вацӀал алай шегьер. Агьалияр 23 агъзур кас я.
Герейханов Шафидин Агьмедан хва
Герейханов Шафидин Агьмедан хва — лезги шаир ва драматург.
1937 йисуз КцӀар райондин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Бакуда С. М. Кирован тӀварунихъ галай университет куьтягьна, Шафидина гзаф йисара хайи райондин кьилин идарайра: райисполкомда, яшайишдин рекьяй къуллугъзавай идарада, универсамда регьбервилин везифаяр тамамарна.
Заридин эсеррар сифте яз халкьдиз 1995 йисуз малум хьана. Хуьруьн югъ къейдзавай суварал кӀелай "Ватан ТӀигьиржал" шиир яб гузвайбуру мад кӀел хъувун тӀалабна. Руьгь акатай зариди вичин шиирдиз музыкани теснифна: адакай гила машгьур мани хьанва. Шафидин сегьнедин эсерар теснифунални машгъул я: адан "Неве" пьеса СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай театрди, "Ирид рушан диде" комедия КцӀарин театрди кьабулнава.
Кайитов Рамазан
1938 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Пиперхуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин хуьруьн майишатдин институт куьтягьна, ада гзаф йисара Мегьарамдхуьруьн райондин совхозра агрономвиле кӀвалахна. Р. Каитова шиирар кхьиз гзаф вахтар я. Уьлкведин гьалар дегиш хьайила, ада кхьизвай чӀалариз ("Фендигар", "Жеда кьван", "Угъридиз ", "Доллар" ва мсб.) сатира ва юмор хас я. Зариди лезги литературадин ирс: Етим Эминан, СтӀал Сулейманан, Муьгъверган Алидин ва маса шаиррин шиирар кӀватӀ хъийизва.
Киров вилаятдин шегьерар
Киров вилаятдик 18 шегьер акатзава.
1842 йис
1842 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурникьведлагьай йис) — чи эрадин 1842-лагьай йис. XIX виш йисан 42-лагьай йис я.
СССГ-дин Илимрин академия
СССГ-дин Илимрин академия (СССГ-дин ИА) (урус Академия наук СССР (АН СССР)) ― СССГ-дин вини дережадин илимдин идара. Ада уьлкведин чӀехи метлеб авай ва кӀвенкӀве аваз фидай алимар сад ийидайди я. Ам СССГ-дин Министрдин шурадик (СССГ-дин Халкьарин комиссарин шурадик) акатзавай тир.
Ибаратни къурулуш
1936-лагьай йисан 1-лагьай гьердиз Илимрин академиядк 98 гьакъикъи тир член акатзавай тир. 1989-лагьай йисуз Академиядик акатзавай ибур тир:
Идара авунин органар
СССГ-дин ИА органар анжах хкягъунин бинедал туькӀуьрзавай тир. Лап кьилин орган - Академикринни член-корреспондентрин виридан алтӀушун я. Академиядиз регьебервал авун патал Виридан алтӀушунин сессийрин арада ада СССГ-дин ИА-дин Президиум хкягъзавайди я.
Шурайрин девирда хьайи Илимрин академиядин президентар:
Чилегир (КцӀар район)
Чилегир (Çiləgir) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вурварин» хуьруьнсоветдик акатзава.
СССГ-дин Илимрин академия
Къурулуш
СССГ-дин Илимрин академиядин ибаратдик акатзавай ибур тир: цӀукьуд (1956-лагьай йисалай инихъ)республикадин академия (УСФСР-диз вичин академия авачир) ва РСФСР-да авай пуд региондин хел: Сибирдин (1957), Яргъал тир рагъэкъечӀдайпатан (1987) и Уралдин (1987).
Чилегир (КцӀар район)
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 6 км яргъал ала.
СССГ-дин Илимрин академия
Эдебият
ГьакӀни пара археологиядин жигъин тийир хьтин затӀар ва тарихдикай кӀвалахар.
Чилегир (КцӀар район)
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Иван Грозный
IV Иван Васильевич, адан лакӀаб Грозный тир (1530 йисан 25 август, Коломенское хуьре хьана – 1584 йисан 18 март, Москва шегьерда кьена) — Москвадин ЧӀехи Князвилин князь, гуьгъуьнлай, 1533 йисалай вири Урусатдин пачагь. Уьтквемвилиз, викӀегьвилиз, кӀеве гьатай береда фад къарар кьабулдай алакьуниз ва регьим авачирвилиз килигна халкьди адаз "Грозный" (яни гъазаб квай, кичӀерар кутадай) лакӀаб ганай.
Ивандин дах III Василий Москвадин ЧӀехи князь тир, адан диде Елена Глинская княгиня тир. Асулдай абур буба патай Рюриковичрин, диде патай Мамайрин сихилрикай тир. Мамай – литвадин князяр тир Глинскияр сихилдин бине кутурди гьисабзавайди я. Иван Грозныйдин баде София Палеолог – византиядин императоррин несилдикай я.
Ивандин пуд йис хьайила ам кьуру тӀвар алаз гьаким хьанай.
1547 йисуз, Иванан диде пад тир Глинскияр династиядин аксиниз халкьди чӀехи къарагъунар ва бунтар авурла пачагьдин хзанар телеф хьунин кичӀевилик квай. Мукьва тир дустарин ва чирхчиррин куьмекдалди халкь са гьал ласарайдалай ва къарагъун тешкил авур активистар терг авурдалай гуьгъуьниз, Иван Грозныйди вичин куьмекдарар тир «Хкягъай Рададихъ» галаз гьукум гьализ давамарнай.
Клагенфурт
Клагенфурт (KIagenfurt am Wörthersee) — Австрияда авай шегьер, Каринтия бундесланддин кьилин шегьер я. 92 827 агьали аваз им Каринтиядин виридалайни чӀехи шегьерни Австриядин 6-лагьай шегьер жезва. Шегьер алай чка Клагенфуртдин михьидал алаз 120 км² чил кьазва. Клагенфуртдин тӀвар сифте сефер 1192/99 йиса кьунвай.
Иван Грозный
Ада вири Земской Соборар эверна кӀватӀал кьиле тухванай, «1550 йисан Судебник» лугьудай къанунрин ктаб акъуднай (сифтегьан конституция).
Клагенфурт
Тарих
Каринтиядин герцогри Гьермана (1181 йисуз кьена), Бернгьардни Шпангьайма (1256 йисуз кьена) Клагенфурт эцигна. А чкадин 1192 йисан июндинни 1192 йисан мартдин арада сифте сефер тӀвар кьазва, Пак тир Павелдин монастирдилай "in foro Chlagenuurt" лагьана. ЦӀийиз эцигнавай шегьер вацӀун кьерел эцигна гьамиша циг ацӀузвай. Гьавиляй 1246 йисуз Бернгьард фон Шпангьайма шегьер цӀийи кьиляй йицикай хвенвай чкадал эцигна.
Иван Грозный
Иван Грозныйди гьукум гьалай девирда дяведин къулугъда, дуванханадин ва гьукуматдин идарада реформаяр авунай, гьакӀни администрациядин текрин чпи чеб идара авунин системадик, чкадин дережада цӀийи элементар кутунай. Ада Казаньдин ва Астраханьдин ханвилер муьтӀуьгъарнай, РагъакӀидай патан Сибирь, Дондин чилер, Башкирия, Нугъай Кьушундин чилер сад авуна вичин мулкарик кутунай.
И тегьерда, Иван IV пачагь тир чӀавуз Русьдин чилер 2,8 млн км²-дилай 5,4 млн км²-дал кьван кьведра чӀехи хьанай. Адан гьукум акьалтӀ хьуниз мукьвал Урусатдин майдан вири Европадилай чӀехи тир.
1560 йисуз «Хкягъай Рада»-дин иштиракдарар пачагьдин гъазабдик акатна тешкилат терг авурдалай кьулухъ Иван Грозныйди Урусатдиз кьилди регьебервал ийиз эгечӀнай. Кьилди гьукум гьалай береда адан крара татугайвилер хьанай, ибур: Ливон дяведа Урусатдин винел Ливониядин гъалибвал; опричнина тешкил авурла несилдай несилдиз физвай аристократиядиз чӀехи зарар галукьнай ва мулкар гегьенш хьайи дворянри чпин къулай чка мадни кӀеви кьунай.
Урусатдин кьилел хьайи пачагьрилай виридалайни яргъалди гьукум гьалайди IV Иван Грозный тир — 50 йисни 105 югъ.
Хзан
Иван Грозныйдиз хьайи папарин кьадар дуьз малум туш, амма бязи тарихдарри чпин гъиливкхьинра адаз ругуд ва я ирид паб авайди къейдзава. Абурукай анжах кьудахъ галаз Ивана никагь кутӀуннай. Клисадин къанунралди пуд папалай пара хуьдай ихтияр авачиртӀани, кьудлагьайдахъ галаз никагь кутӀун паталай адаз махсус ихтияр ганвай.
Кьиникь
Амукьайриз килигзавай антрополог М. М. Герасимова къейд авунай хьи, икьван къатиз акьалтӀнавай азар адаз гьатта лап кьуьзуьбурал акуначир. Гьерекат квачиз гьализ мажбур уьмуьрди, фикиррикай жедай теспачвили ва даим стрессри гьадаз гъанвай хьи, вичин 50 йисара пачагь чрай кьуьзек хьиз аквазай.
1582 йисуз Антонио Поссевиноди Венециядин синьориядиз кхьей чарчел лагьанай, хьи «москвадин пачагьдин эхирдиз тӀимил ама».
1584 йисан март вацрал кьван ам гьеле къуллугъдал алай. 10 мартдиз, «пачагьдин гьалар усал хьунин себебдалди» Москвадиз къвезвай литвадин векил кьулухъ элкъуьрайдалай гуьгъуьниз, адан начагъвиликай сифте ван-сесер акъатнай.
Мартдин 16 адан гьалар мадни чӀур хъхьанай, вацран 17 ва 18 кьабулай чими гьамамрикай пачагьдиз са кӀус регьят хьанай. Амма нисинилай кьулухъ ам рагьметдиз фена. Адан жендек дакӀунай ва ктӀизвай ивидикай нагьакьан ял къвезвай.
Пачагьдин кьиникьин себеб тӀебии азар тирни ва я душмандин къаст исятда лугьуз четин я. Амма чав кьведлагьай версияни тестикьарзавай чарар-документар агакьнава.
XVII виш йисан тарих кхьидай касди малумарнай, хьи «пачагьдиз агъу адаз мукьва тир инсанри ганай».
Дьяк Иван Тимофеева шагьидвалзавайвал, Иван Грозныйдин эрчӀи гъилер тир Борис Годунов ва Богдан Бельскийди «пачагьдиз чинеба къаст авуналди адан фад кьиникьиз гъанай.»
Голландви дипломат ва савдагар Исаак Массади кхьенай хьи, Бельскийди пачагьдин дармандик агъу акадарнай.
Чара-чара хабардаррикай атанай ихьтин ва муькуь сад-садав кьазвай фактар пара ава. Гьатта, пачагь ни ятӀани бамишайди лугьузвай чешмеярни ава.
Иван Грозныйдиз агъу гана кьинайди лугьузвай версиядин дуьзвал чирун паталди 1963 йисуз СССР-дин антропологрин паталай пачагьдин сурар ахъайна мийитдин амукьаяр анализрай акъуднай. Анализрин нетижайри гайи малуматри къалурнай хьи, амукьайра мышьякдин ва живедин дережа адетдиндилай виниз я, амма идан себеб агъу ваъ, пачагьди кьабулзавай дарманар тир. XVI виш йисуз сифилис сагъарзавай дарманрин виридак квай мышьякдинни живедин дережа виниз тир. ГьакӀ, кьиникьин и версия гиман яз амукьнай.
ТӀуларикай ва вичикай
Иван, бояринрин арада гьукум гьалун паталай гьужетар, чинебан чӀуру къастар хьайи береда чӀехи хьанай. Аял чӀаварилай аквазвай зулуматди, кьиникьри ва фитнейри элкъуьрна кьунвай пачагьдин къилихдиз пис таъсир ганвайди гьисабзава. Ам кьисасар къахчудай, регьимвал авачир ва масабурал шак гъидай инсан тир.
Гьа девирдин къайдайри Иван Грозныйдин тӀулариз гайи таъсир веревирдзавай алим С. Соловьёва лагьанай хьи, «вичин халкьдин арада адалат ва гьахъ тайинарун паталди пачагьди диндин ва инсанвилин къанунриз амал тавуна, зулумдикай, жазадикай ва кичӀ кутуникай менфят къачузвай.»
Амма, «Хкягъай Рада»-дин девирда вирида пачагь тарифарзавай, вучиз лагьайтӀа адакай чӀуру гаф лагьайди гьасятда терг ийидай.
Гьа заманадин са касди 30 йисавай Иванакай кхьенай:
Иван Грозный литература
VI Иванакай зурба урус кхьирагри агъадихъ галай эсерар кхьенвайди я.
Люксембург хуьруьнсовет
«Люксембург» хуьруьнсовет (Село Люксембург) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Люксембург хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 683 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 690 кас тир.
Шагьэмирова Алуван Гьазретан руш
Шагьэмирова Алуван Гьазретан руш — тӀвар-ван авай лезги шаир.
Ам 1937 йисан 8 мартдиз Ахцегь райондин Гъуьгъвезрин хуьре кесиб лежбердин хзанда дидедиз хьана. Буба Гьазрета гатуз хуьре колхозда, хъуьтуьз Азербайжанда кӀвалахдай. Ам кӀвалер эцигдай устӀар тир. Диде Магьа, кӀвалин кайвани, фад кьена, руш чӀехи диде Гуьлназа хвена, чӀехи авуна. 1942 йисуз буба дяведиз фена, анай хтанач. Буба телеф хьайила, рушан 9 йис тир, 2-классда кӀелзавай. Хуьруьн сифтегьан мектебдай ам Луткунрин ирид йисан мектебдиз ракъурна. Анаг ада 1954 йисуз акьалтӀарна. Гьа йисалай Алуван Шагьэмировади «Яру гъед» колхозда кӀвалахна. Аял вахтарилай уьмуьрдин эхирдалдини туькьуьлвилер дадмишнайтӀани, са чӀавузни сабурдайни руьгьдай аватнач, ада лайихлу уьмуьр гьална.
Гьазретан руш Алуван тӀебиатдин патай алакьунар, руьгьдин зурба къуват ганвай кьетӀен шаир тир. Вичин кузвай рикӀяй къвезвай вири туькӀуьрунар адаз хуралай чидай.
Зегьметда къалурай агалкьунрай адаз гзаф фестивалрин, акъажунрин гъалибчидин лишанар ва дипломар ганай. 1997 йисуз адаз «Дагъустандин Республикадин медениятдин лайихлу кардар» лагьай гьуьрметдин тӀварни ганай.
ТуькӀуьрунар
Алуван Шагьэмировадин гъиликай гьа вахтара ихьтин ктабрин кӀватӀаларни акъатнай: «Вахтунин гьиссер» (1976 йис), «Кимин къванер» (1985 йис), «Къуьлуьн кьилер» «1991 йис), «Тавази рагъ» (1991 йис), «Илгьамдин чешме» (2002 йис), «Хважамжам» (2004 йис), «Гъалибвилин нур» (2005 йис), «Дидейрин сес» (2009 йис) ва «РикӀин буйругъ» (2010 йис)».
Къардашуба
Къардашуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Къардашуба хуьр, Агъарегьимуба ва Гьажиисауба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,384 касди туькӀуьрзава.
Рамазанов Гьуьсейн
Рамазанов Гьуьсейн — лезги шаир ва композитор.
1938 йисуз Кьурагь райондин Ашар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, гзаф йисара хайи хуьре муаллимвал авуна. Гь. Рамазанова хайи халкьдикай ва ватандикай, тӀебиатдикай в муьгьуьббатдикай шиирар, гьикаяр, манияр ва макъамар теснифнава. Абур газетризни журналриз ва уртах кӀватӀалриз акъатнава. Гзаф манияр, «Ашар хуьр» хьиз, сегьнедилай тамамарзава ва радиодай гузва. Гьуьсейн Рамазанов «КӀепербан», «МискӀалар», «Саф элкъвезва» ктабрин автор я.