cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Докъузпара район
Тарих
1934 йисан 1 сентябрьдиз ВЦИК-ан Президиумди кьабулнай къарар: «Ахцегь райондин Гъебцегь, Гъуьгъвезар, Къалажух, Къара Куьре, Къуруш, Макьар, Миграгъар, Мискискар, Филер ва Чахчах хуьруьнсоветар сад авуна, администрациядин юкь Къара Куьре хуьр тайин авуна Докъузпара район арадал гъин».
26.04.1935 тарихда райондин администрациядин юкь Къара Куьредай Усугъчайдиз тухванай. ПВС ДАССР-дин 14.09.1960 тарихда кьабулай къарардалди, район терг авунай ва адан чилер Ахцегь ва Мегьарамдхуьруьн районрин арада апайнай. Дагъустан Республикадин ПВС-дин 24.06.1993 тарихдин къарардалди, район гуьнгуьна кухтунай.
1952 йисуз Дагъустандин АССР-динни Азербайжандин ССР-дин арада кутӀуннавай икьрардив кьурвал, Дагъустандин Ахцегь ва Докъузпара районрин кьиблепатан лезги чилер Азербайжандин гъиле вуганвай. А чилерик са шумуд лезги хуьр, мулкар, чӀурар ва парахар акатнай. Икьрардалди Азербайжандиз маса хганвай лезги хуьрерин сиягьда Филфили, Къуруш, Игъир, КӀурукӀун ва Мацар хуьрер акатнай. Гьа и себебдалди и хуьрерин гзафбур цӀапарин гъиле гьат тавун патал чпин хайи чилер туна Дагъустандин маса районриз кучь хьанвай, анжах Филфили хуьруьвай куьч жез агакь тавуна Азербажандин Огъуз райондик акатнай. Гила ана кьве Филфили хуьрер арадал атанва: сад вич бинедин Филфили, садни сувалай са кӀус агъаниз куьч хьана кутунвай Агъа Филфили хуьр я. ЦӀапарин юкьва гьатай и хуьрерин лезги агьалияр цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана къвез-къвез хайи чӀал, адетар ва лезгивал квадарзава.
2013 йисуз Урусатдин гьукуматди лезги халкьдивай ихтияр къачун тавуна, Докъузпара райондин Къара Куьре хуьруьн 1500 гектар майдандин «Елах» тӀул, Къалажух хуьруьн 900 гектар майдандин «Кежел» чӀур ва Къара Куьре хуьруьз талукь тир «Пуд булах» тӀвар алай векьин чкаяр (110 гектар) тир лезги чилер Азербайжандиз гьахъ авачирвилелди вуганвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Докъузпара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Докъузпара райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 8 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава, абурукни 19 хуьрер акатзава.
Докъузпара райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Районда кьве колхоз кардик ква, продуктар гьасилдай кеспиятдин объектар авач. Райондин чилераллай машиндин рекьерин вири санлай яргъивал 65 км я, абурукай 22 км асфальтдинбур я.
Фауна
Некхъвадайбур: гъвечӀи нер-леэн кьаркьулув, лелев, цуцӀул, бакьуч, серна, сев, гьакӀан муьнуьгъ, тамун вак, гьакӀни квахьзавай жуьрейрикай — суван кьун ва вилик-патан-азиядин лекьен ва мсб.
Рептилияр: юкьван чурчул, раган чурчул, персиядин руьц, гуьрзе, тӀехвер алай кьамунин гъуьлягъ ва мсб.
Гъетер: форель, барбус ва мсб.
НуькӀер: свал, чӀулав гриф, сапсан кард, кӀелерхъан лекь, къвед, туртур ва мсб.
Абдул Мажид
Абдул Маджид  сифте тӀвар Илгар Абдурагьман огълу Моллачиев (, Закатала, Азербайжандин ССР —, ЦӀийи Усур, Мегьарамдхуьруьн район, Дагъустан, Урусат ) — Раппани Хьалилов кьейила кьулухъ адан чкадал атанвай «Шариат» Жемят экстремист кӀеретӀдин лидер.
Дагъустандин 4-ай «эмир» (Дагъустандин Фронтдин кьиле тухузвайди тир).
Уьмуьрдикай
Миллетдай цӀахур тир.
Мадни килига
Имарат Къавкъаз
ГьакӀан кард
ГьакӀан кард, гьакӀни сапсан (лат. Falco peregrinus) — еке жуьре йиртижи нуькӀвер двул кард хзан кардрин. Бедендин йаргъивал — 34-58 см, бедендин заланвал — 440—750 (эркек) — 910-1,500 (дишиди) г.
Чухур Кьвепеле
Чухур Кьвепеле — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 21.5 км яргъал чка кьунва.
Тарих
Дегь чӀавуз ина Алпандин кьилин шегьер - Кьвепеле алайди тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 900 - елай пара кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб кардик ква.
Чирагъ хуьруьнсовет
«Чирагъ» хуьруьнсовет (дарг. Хьургъни, Село Чираг) — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь ва сад тир хуьр — Чирагъ хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 543 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 550 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал агьалияр 580 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар я, вири суни-мусурманар я.
Футболдай европадин чемпионат
Футболдай европадин чемпионат (UEFA European Championship, Championnat d'Europe de football) — Европадин футболдин чемпионвал къачун патал къугъун. ЧӀехи футболдин европадин хкянавайдиярин патахъай акъажунар я. 1960 йисуз авай тухун. Европадин Футболдай Ассоциациярдин ГалкӀ гъилик рекье ттун.
1960 ва 1964 йисуз Европадин халкьдин Кубок тӀвар яз хьун. Кьилин трофей гьуьрметдай Анри Делоне (чемпионатдин бине эцигай кас) тӀвар эцигун. Гьар са чемпионат квалификациядин турнир эгечӀун. Садлагьай квалификациядин къугъун 1959 йисуз 5 апрелдиз къун (Ирландия — Чехословакия — 2:0).
Садлагьай европадин чемпион Советдин хкянавайди хьана (1960 йис).
ЧӀехи бомбардирар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Чанагбулах
Чанагбулах — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата чка кьунва.
СтӀурин хуьруьнсовет
«СтӀурин хуьруьнсовет» (Sudur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — СтӀур хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: СтӀур, Арчан, Гуьне, ГъенервацӀ, Илихъ, Къутургъан, Кьуьхуьр, ТӀакӀар, Синай, Силибур, Яргъи КӀек.
Бургимакмахи хуьруьнсовет
«Бургимакмахи» хуьруьнсовет (Бургимакмахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Бургимакмахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Бургимакмахи, Ахсакадамахи, Вини Кавкамахи, Узнимахи, Какмахи, Чинимахи, Яраймахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Бургимакмахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 700 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Уьнуьгърин къеле
Уьнуьгърин къеле — Лезгистандин (Кефер патан Азербайжанда) авай КцӀар райондин Уьнуьгъ тӀвар алай хуьре авай къеле.
Кьиспес
Къеле эцигнавайди тир гьана авай ксари, уьнуьгъвийри 13-лагьай вишйиса. Къеле алай чкадал акунвай зтӀар, 9-14 лагьай вишйисариз физвай. Уьнуьгъ Кьвевардай Шабрандиз фидай рекьел ала, гьавиляй къеле эцигнавайди тир и рекь хуьн патал.
Гьал
Къеледин кьакьанвал — 9,3 м. Цларин фрегьвал — 2 метр я. Варарин патаг гвай чкайра цларин фрегьвал гьеч 5,8 метр тир.
Чепер
Чепер (Джаба) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Чеперин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефердинни-рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Дукъузпара райондин сергьятдин мукьвал ала. Шалбуздагъдин цӀиргъинин хиле, гьуьлуьн дережадилай 1450 км кьакьанда, Цорцин суван (2257 м) кӀане чка кьунва. Чепер хуьрелай «Мегьарамдхуьр — Ахцегь — Рутул» рекьел кьван суван рекьерайтӀуз алай яргъавал 9 км я.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва: Агъа мягьле, Къаргъа мягьле, Салус мягьле, Жалар мягьле.
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:
Тарих
Чепер хуьр, гьукуматдинни дяведин зурба лезги кардар тир Гьажи Давуд Муьшкуьрвидин сихилдин хуьр я.
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван Чепер хуьр Дукъузпарадин азад жемятдин кьилин хуьр тир.
1839 йисуз Чепер хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Дукъузпарадин наибвилиз талукь тир. 1869 йисуз хуьре 214 мягьлеяр гьисабнай.
Гьеле Октябрьдин революциядилай вилик Чепер хуьруьн эгьлийри Азербайжандин Хъачмаз районда авай чпин гатун чӀурарал Урьянуба хуьр арадал гъанай. Гьа хуьр Азербайжандин чилерал алай Дагъустандин хуьр-анклав тир. 2012 йисуз Урусатди Урьянуба ва Храхуба хуьрер, абурун 400-ев агакьана лезги агьалидихъ галаз Азербайжандиз маса ганай.
Агьалияр
Йисариз килигна Чепер хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Гьакимов Къурбан Халикан хва
Гьакимов Къурбан Халикан хва (лакӀаб Гьаким Къурбан) — лезги кхьираг, алимни публицист. 1938 йисан 30 августдиз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмайрин хуьре дидедиз хьана.
Чепер
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 667 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Гьакимов Къурбан Халикан хва
Чирвилер
Гь.Къурбана Миграгърин юкьван мектеб ва Дагъустандин Гьукуматдин университет акьалтӀарна, СтӀал Сулейманан райондин мектебра муаллимвал ва директорвал авуна. 1964-йисалай Дагъустандин педагогикадин къекуьнрин институтда кӀвалахзава. Ам педагогикадин илимрин кандидат, филологиядин илимрин доктор, лезги литературадин программайрин, учебникрин, хрестоматийрин автор ва "ДР-дин лайихлу муаллим" я.
Чепер
Агьалияр
Тарихдал гьалтайла Чепервияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Къараханар, КӀисрияр, Гъабгъанар, Будахар, Жалалар, Ширван Къулияр.
Инфраструктура
Хуьре умуми чирвилер гудай мектеб, XIX виш йисан жуьме — мискӀин, клуб, улубхана, фельдшервилин пункт ва 35 карч алай чӀехи малар, 1200 лапагар хуьзвай совхоз ава.
Гьакимов Къурбан Халикан хва
Кхьираг
1965 йисуз Гь.Къурбанан гьикаяйринни новелайрин сад лагьай ктаб "Аламат" печатдай акъатна. Гуьгъуьнин йисара кӀелзавайбурув гьикаяйринни повестарин кӀватӀалар: "Свас", "Къацу цуьквер", "Лацу марал", "Чан алай дагълар" агакьна. Эхиримжи йисара кхьирагди лезги халкьдин тарихдикай романар теснифзава. Адан къелемдикай "Ракъинин муг" (1984), «Четин бахт» (1987), "Яру мяден" (1989), "Хазинадин суракьда" (1993), "Гьай тахьай гьарай" (1994), "Ирид чин алай хуьр"(1997) ва "Къилинж Къемер" (1999) романар хкатна.
Алим
Тарихдин эсер "Миграгъ-наме" (1996) куьмекчи ктаб "Лезги зарияр" (1998), «Лезгийрин милли гьикаят» (1998), "Абдулбари Магьмудов: уьмуьрдин ва туькӀуьрунрин рехъ" (2000) ктабар кхьена. Алимдин «Лезги литературадин терминрин кӀватӀал» (2011-йис), «Лезги ва Дагъустандин литературайрин программаяр. V-IX классар» (2012-йис) ва маса илимдин бинедаллаз туькӀуьрнавай ктабар чпикай чӀалан пешекарри фад-фад менфят къачузвайбур я. Ихьтин гереклу эсерар Гь.Къурбанахъ тӀимил авач.
"Лезгистан" энциклопедия
Чи халкьдин тӀвар-ван авай инсанар, чи сейлибур, къагьриманар, илимдин, медениятдин, литературадин рекьяй чӀехи агалкьунар къазанмишай инсанар чирун патал къелемдиз къачунвай а ктабдин география гегьеншарун патал генани дерин туькӀуьрунао тухвай зариди 2012-йисуз 648 чиникай туькӀуьрнавай   «Лезгистан - энциклопедия» ктаб арадал гъана. Ктаб руьгь кутадайди, фагьумуз тадайди хьана.
Гимейди
Гимейди (Гимейди) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 22 км рагъакӀидай пата, Денделеух сувал (354 м) ала.
Тарих
Хуьруьн бине, табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал «Мухаммадия къеле» хьиз арабри кутунвай.
Виликан тат хуьр тир. 1976 йисуз эгьлийрин вири масаниз куьч хьунин рекьелди хуьр тунвайди я.
XIX виш йисуз Гимейди хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Бильгади ва Зидьян хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Гимейди хуьруьн агьалияр 830 кас тир: татар — 690 кас (83,1%), суван чувудар — 140 кас (16,9%).
Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана азербайджанариз элкъвенвай татар я. Къваларив гвай муькуь хуьреривай тафават аваз яз, и хуьруьн азербайджанар суни мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Халкьдин кеспияр
Гамар хрунвал ва ругъунар цун (XIX виш йис).
ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
Ахмед заридин хайи диге я (1868 - 1930).
Кличхан
Кличхан (Кличхан) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀийихуьр» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 18,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 403 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Мацар
Мацар (Маза) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.
Этимология
Ма­­царин хуьруьн тӀварцӀикай де­лилар жагъурунин мураддалди са шумуд ктаб тупӀалай авунвайди я. ТӀварцӀин арадал атуникай кьве фикир ава.
Гатфариз, цан цадалди мацарвийри суварал сад-садалай вине авай айванар хьиз кьантӀар-кьантӀар хкаж хьанвай чилер гьазурзавай. Гьа а жуьре чилериз абуру мацвар лугьудай. Гьавиляй чкадин агьалиди хуьруьз Мацар тӀвар эцигнай.
Муькуь версиядиз килигна, Мацар (урус чӀалал Маза) араб чӀалай атанвай гаф я. «3-4 метрдин гьяркьуь машгьур Пекдин рекьяй фидайла, гирведилай элячӀай арабриз баябан чуьллер ва хуьр акуна, абуру “маза” лагьана гьарайна», - кхьенва мацави­ Эседуллагь Саидован ктабда. Ада лугьузвайвал, маза (ما هذا؟ — ма гьазьа) — араб чӀалал «Им вуч я?» мана гузва. И гаф сувавийрин адетрин ва чӀалан ран­дадикай хкатна, хуьруьн тӀвар Маза → Мацар хьана.
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибледа, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 23 км яргъал, Мацар вацӀун эрчӀи къерехдихъ, пара иер тӀебиат авай чкадал ала.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 2» хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз Мацара вичин кавхаяр авай, абурун кьадар хуьруьн агьалидин кьадардикай ваъ, хуьре авай сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтӀа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакӀни, хуьре са чавуш (хабар гузвайди) жедай.
Инсандин гъил агакь тийир чкадал авайвиляй 1978 йисуз хуьр арандиз куьчарнай. Хуьруьз тухудай гьич са автомобилдин рехъни авачир, гьавиляй мацарвийриз хуьре майишатдин кӀвалахар кьиле тухуз лап четин тир. Идалай кьулухъ хуьр, физико - администрациядин субъект жез акъваз хьанвай. Мацавияр Азербайжандин ва Дагъустандин чара - чара хуьрериз куьч хьанай. Гила, мацавийри кӀватӀидаказ уьмуьр ийизвай чкаяр Мегьарамдхуьруьн райондин Бутахуьруьн Къазмаяр, Ахцегь райондин ЦӀийи Усур ва Хасавюрт райондин ЦӀийи Къуруш хуьрер я. Куьч жедалди Мацар хуьре 12000 лапагар, 500 кал, 60 яцар, 200 балкӀанар квай чӀехи майишат авай, куьч хьайила кьулухъ и мулкар Фиярин ихтиярдиз вуганай.
Хуьр кьуд мягьледикай ибарат тир: Ахкунар, Гъуялар, Кандаяр, Пахтаяр. Абурухъ гьардахъ ­ви­чин­ булах (бязи вахтара гьар са си­­хилдихъ), мискӀин (ва я жуьмя мис­­кӀин), муьжуьд муьгъ, вад регъв авай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 1 095 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алатай виш йисан сифте кьилера Мацара 50-далай гзаф сихилар авай: Маргъузар, Къартияр, ПӀакьутӀар, Сибигер, Асланар, Папацар, МутӀацар, Манатар, Зергерар, Фу­тӀар, Исмияр, Фекьияр, Гьажияр ва мсб., абурукай виридалайни гзаф кьадардин ва тӀвар акъатнай сихил – «Маргъузар» тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Топонимикадиз талукь тир чкайрин тӀварар
Мягьлеяр: Ахкунар, Гъуялар, Кандаяр, Пахтаяр.
Тамар: Верхер, Зизадин къуза, Катазин хур.
Булахар: Ахкунарин булах, Фекьияр-булах, Херми-булах, Юкьла-булах, Пахтаярин булах.
ВацӀар: Игъирин вацӀ, Мацар-вацӀ, Чеперин вацӀ.
Кертагъ Давдакь
Кертагъ Давдакь — дегь Алпан уьлкведа уьмуьр авур мазан, шаир ва философ я.
Уьмуьрдикай
Ада Къавкъаздин Албаниядин Гирдиман вилаятда уьмуьр авурди я ва Жаванширдин пачагьдин рикӀ алай арифдар тир.
Мацар
Топонимикадиз талукь тир чкайрин тӀварар
Кьуьгъверар: Зиза-чӀур, Курух-чӀур, Ратак, Ругун, Уьраз-ачӀ, Хинагъ, Хука, ЦӀуги, ЦӀуьтӀуьгъан, ЧӀергъа.
Кертагъ Давдакь
Уьмуьрдикай
Давдакьан эсеррикай чав «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» тӀвар алай ясдин чӀал агакьнава. Ам 140 цӀарцӀикай ибарат тир чӀехи шиир я. Шиирда шарвал Жаванширан къамат ганва ва зариди адахъ яс чӀугвазва. И эсердай аквазвайвал, ам теснифнавайди дегьне чирвилер авай, вичин гьиссер къалуриз алакьдай чӀалан устад, кар алакьдай зари я.
Мацар
Топонимикадиз талукь тир чкайрин тӀварар
ЧӀурар: Гъугъарук, Сувал, ЧӀурарук.
Кертагъ Давдакь
Уьмуьрдикай
Давдакьакай сифте малуматар алпанрин зари ва тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим Дасхуьруьнви Моисеян «Албанрин тарих» улубда ганва.
«Эрменийрин Григорьянан килисадин векилри Алпан эдебиятдин имаратар тергзавай ва чпин чӀалаз элкъуьрзавай» — тестикьарзава Азербайжандин академик 3. Буниятова. Азербайжандин алим, профессор М. Жаферзадеди кхьизва: «Азербажандин туьркери Мидияда ва Албанияда ацӀай халкь ва тайифа хьиз уьмуьр авурди туш». Жаваншир кьейила, теснифнавай ясдин чӀал эрмениди кхьин тавунвай хьиз, туьркдини кхьенвач". Алимри тестикьарзава: Кертагъ Давдакь алпан зари я.
Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» лезги чӀалаз зари Азиз Мирзебегова элкъуьрна ва басмадиз акъудна.
Хазарар
Хазарар (כוזרים (кузарим), الخزر (ал-хазар), (хазар), Χαζαροι (хазари), խազիր (хазир), chazari, caziri, gazari) — вилик девирда Кеферпатан Къавкъаздин ва Волга вацӀун мукьвал алай чилерал куьчери уьмуьр гьалай ва VII виш йисан юкьвара чӀехи ва къуватлу Хазар Каганат гьукумат арадал гъайи дегь туьрк халкьарикай сад я. Къе авай пара пай туьрк халкьарин арадал атуник хазарри чӀехи кар кутунай.
Диндал гьалтайла хазаррин чӀехи пай ва гьукумдаллай къатар — иудеяр тир.
ТӀвар
Миллетди чпи чпиз хазар лугьузвай, и тӀварцӀин бинеяр дуьз малум туш. Адан арадал атуникай са шумуд фикирар ава:
Виликди ЧӀулав ва Азов гьуьлериз Хазар гьуьл лугьузвай. Там къуватра авай девирда хазаррин къати таъсирдик Крым полуостровни акатнай. Къе чара-чара миллетри, месела азербайжанри, фарсари, туьркери, курдри, туркменри ва мсб, Каспи гьуьлуьз Хазар гьуьл лугьузвайди я.
ЧкӀанвай чилер
VII виш йисалди хазарри сад-садан гуьгъуьналлаз дегиш жезва чара-чара гьукуматрин гъилик кваз уьмуьр ийизвай. 560-й йисара абур Туьрк каганатдик акатнай. VII виш йисуз Туьрк каганат чкӀайдалай кьулухъ хазарри чпин кьилдин гьукумат — Хазар каганат малумарнай. И каганат куьчери миллетри арадал гъайи гьукуматрин арадай виридалайни яргъалди амукьай уьлквейрикай сад хьанай ва 650 – 969 йисарин къене уьмуьр гьалнай.
Сифте Дагъустандин кефер патан чилерал секин хьанвай хазарри къвердавай чпин гъилик кутунай Крым полуостровдиз, Кьиблепатан Поволжьедиз ва Дон вацӀун чилерал куьч хьана ацукьнай. Чпин кьилин шегьерни абуру Дагъустандай Кьиблепатан Поволжьедиз тухванай.
Терг хьун
Хазар каганат терг хьайидалай кьулухъ X виш йисан кьведлагьай паюна хазарар Къизил Ордадин гъилик акатна муькуь туьрк тайифайрихъ галаз акахьна са халкь хьиз квахьнай. Иудаизм кьабул авур хазаррин гъвечӀи пай Европадин чувудрин жемиятрик акахьнай. Къе бязи туьрк халкьари, месела къараимри, крымчакри ва гьакӀни сувун чувудри чеб дегь хазаррин дуьз несилар тирди гьисабзава. Алай чӀавуз Кеферпатан Къавкъазда уьмуьр ийизвай туьрк халкьарин дувулрик хазаррин гел кумайди мумкин я.
Иогьанн Вольфганг фон Гёте
Иогьанн Вольфганг фон Гёте (Johann Wolfgang von Goethe, 1749, Франкфурт-Майндал — 1832, Веймар) — немцарин шаир, гьукуматвилин кӀвалаххъан, фикирхъан.
Уьмуьр
Гёте дидедиз 1749 йисуз немцарин цӀуру масагунарин шегьер Франкфурт-Майндал хьана. Буба адвокат, императордин куьмекхъан тир, диде — шегьердин кьилин руш. Абурун кӀвале еке библиотека авай, гьавиляй гъвечӀи чӀаварилай эгечӀна Гётедивай гьар жуьре ктабар кӀел жезвай. Вичин хайи немцарин чӀалалай гъейри ада француз, латин, итални грек чӀалар чирна. 1765 йисуз ам фена кӀелер ийиз Лейпцигдин университетдиз. 1770 йисуз Страссбургдин университетдик экечӀна. Кьулухъ Франкфуртдиз хтайла ада адвокатрин идара туькӀуьрна. ЯтӀани къанунрин рекьелай адаз пара шаирвал хуш тир. 1775 йисан ноябрдиз Гёте Веймар шегьердик агакьна, Заксен-Веймар-Айзенах герцогвилин кьилин шегьер, 6000 агьали яшамиш жезвай. А чӀавуз Гёте Европада тӀвар-ван авай шаир тир. 1776 йисан июньдиз ам гьукуматхъан хьана, Чинеба консилиумдин уртах хьиз.
Аялар
Гётедихъни адан папахъ Христианадихъ вад аял авай. Са аял кьена дуьньядал акъатна, амайбур са шумуд йикъалай, гьафтейрилай кьена. Виридалайни чӀехи Август кьилди амукьна. Августдихъ пуд аял авай: Валтер Волфганг (9 апрел 1818 — 15 апрел 1885), Волфганг Максимилиан (18 сентябр 1820 — 20 январ 1883) мад Алма Седина (29 октябр 1827 — 29 сентябр 1844). Август вичин кьена вичин дахдилай кьве йисан вилик Римда. Адан папа Оттили фон Гётеди ам кьейила мад са аял (Агустдилай ваъ) Анна Сибилла, са йисалай гьамни кьена. Абурун аялар мехъверар тавуна амукьна, гьавиляй 1885 йисуз адан тум хкатна. Адан вахахъ Корнелиядихъ кьве аял (Гётедин хтулар), абурун аялар исятдани яшамиш жезва.
Ваймарда министрвал авур саягъ
1775 йисан ноябрдиз Гёте Ваймардиз атана. Заксен-Ваймар-Айзенах герцогвалдин кьилин шегьерда 6000 кас яшамиш жезвай. Герцогвала виче вири 100 000. ЯтӀани Диде-Герцог Анна Амалиядин кӀвалахрин гъиляй шегьердиз медениятдин юкьварикай садан тӀвар атана. Гётедиз къаст ахъай тавуна Ваймардиз эвер гайила ам вири Европадиз чидай автор тир. Ам вичелай ирид йисан жегьил, пара чирвилер авай Карл Август герцогдин агъуниз гьатна, вичин чӀехи халу Фридрих II Вольтеран дуст тирвиляй рикӀиз мукьвуг кьазвай. Ада кхьизвайвал, адаз гьадан хьтин чӀехи руьгь хьана кӀанзавай. Герцогди Гёте Ваймарда хуьн патал вири ийизавай — савкьватарни кваз гузвай, гьакӀни Илмдал алай паркда гатун кӀвал. Герцогди адаз гьукумат кьиле тухунин патахъай теклиф авурла Гётеди ам сакӀус чӀав чӀугвуна кьабулна, сад лагьана авунач.
Гьукуматдин къуллугъдал
Гёте 1776 йисан 11 июндиз Гёте чинебавилин Легатионсратдизни Чинебавилин консилиумдин сад хьана, Герцогдин Консултатив кӀеретӀдик квай, йисуз 1200 талер кьабулиз. Чарарай Гёте а Консилиумдик ам 1815 йисуз кӀевидалди кмай. 1780 йисан 14 майдиз Кестнерда гьукуматдин къуллугърик квайла ада кхьизвай шиирар кхьизвай, вичи кхьизвай саягъ, «ЧӀехи пачагьди ийизавай саягъ, гьар юкъуз са шумуд сятдиз флейтадал къугъвазвай» Вилик чӀаварин дустарикай Штурм, Дранг чӀаварикай амай, Ленцни Клингер хьти, 1776 йисуз Ваймарда хьайи, яргъи чӀавалди гьана амукьнавай, Гётедивай еке пулун куьмек къачур, ам сад лагьана патахъ элкъвена. Ленц ада гьич тийижир себебрай къисена Герцогвалдай.
1777 йисуз Гётедин гьукуматдин къуллугъдал авуна кӀани крар авайбурулайни еке хьана Ильменаудин Бергбаус цӀийи хъувуна герек хьайила 1779 йисуз кьве комиссийрин кьиле ацукьна, Рекьер эцигдай комиссиядинни Дяведин комиссияда, Ваймардин армиядиз рекрутар кӀватӀ авунин бинеяр хивел алай. Адан чӀехи бурж гьукуматдин харчар тӀимил авуна гькукуматдин экономика, вири пуларин буржари кьунвай, дуьз рекьел хкин тир. Ам патал Гётеди армиядикай са пай туна, адал пара пул физвайвиляй. Четинвилерни агалкьунар адан гьукуматдин къуллугърал галатнавайвили пис гьалдиз гъана. Гётеди вичин китабда кхьена 1779 йисуз: «Садазни чизвач за вучзаватӀа, шумуд душмандихъ галаз за женгер тухузватӀа сакӀус затӀ арадал гъин патал». Герцогдихъ галаз ам гьукуматдай фирла ам халкьдин агъуниз гьатна. Гёте Ваймарда гьукуматдин къуллугърал хьайи сифте цӀудйиса, чӀехи пай крарин патахъай Гёте маса гьукуматриз физавай. Гьабурукай Дессаудизни Берлиндиз 1778, 1779 сентябр — январ 1780 Швейцариядиз, гьакӀни Гьарцдиз (1777, 1783 und 1784).
Манидин конкурс Евровидение 2012
Манидин конкурс «Евровизион 2012» (Eurovision Song Contest 2012, Concours Eurovision de la chanson 2012, 2012 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi) — яхцӀурни цӀуд ирид конкурс «Eurovision». Ам Бакуда (Азербайжан), махсус и кардин эцигун «Baku Crystal Hall» (Бакурин кристаллдин гьол) тухун я.
Дубримахи хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Дубримахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Дубримахи, Аймалабек, Байкатмахи, Бургимахи, Камкадамахи, Хажнимахи, Хенклакар, Шинкбалакада, Шумхримахи, Цундимахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 135 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Пирал хуьруьнсовет
«Пирал хуьруьнсовет» (Piral bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Кемах (Дагъустан)
Кемах (Кемах) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 12 км рагъакӀидай пата, Денделеух сувал (354 м) ала.
Тарих
Хуьруьн бине, табасарандин чилерал ислам дин гегьеншарун патал «Камах къеле» хьиз арабри кутунвай.
Виликан тат хуьр тир.
XIX виш йисуз Кемах хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Рукель хуьруьхъ галаз Рукель хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кемах хуьруьн агьалияр 374 кас яз, вири татар тир.
Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я. Къваларив гвай муькуь цӀап хуьреривай тафават аваз яз, и хуьруьн цӀапар суни мусурманар тир.
Исмаиллы
Исмаиллы (İsmayıllı) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.
Кемах (Дагъустан)
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Исмаиллы
География
Шегьер Исмаиллы райондин юкьван пата, Баку шегьердилай 175 км яргъал ала.
Тарих
1959 йисалди Исмаиллы гъвечӀи хуьр хьиз малум тир, 1959 йисуз адахъ «шегьердин жуьредин посёлок» статус гилигнай, 1967 йисузни шегьер хьана.
Агьалияр
1859–1864 йисара Баку губерниядин Шемаха уезддин Исмаиллы хуьруьн 212 кӀвале суни-мусурманар тир 950 кас азербайжанри уьмуьр ийизвай, абурукай 487 итим, 463 дишегьли.
2009 йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалидин кьадар 15 004 кас тешкилзавай.
Къе Исмаиллы шегьердин агьалидин лап чӀехи пай азербайжанар я. ГьакӀни, ина тӀимил кьадарда лезгияр, урусарни татар ава.
Туризм
Шегьердин цӀарцӀе са шумуд ял ядай объектар кардик ква.
Хеб
КӀвалин хеб (Ovis aries) — Кьвекекрен некхъвадайди сихилдай Хперин тухум кьвекрчунинбур.
Липецк
Липецк (Липецк) — Урусатда авай шегьер, Липецк вилаятдин административ, сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Воронеж вацӀун къерехрал, Москвадилай кьибле патахъ 445 км яргъал мукь (чка) кьунвайди я.
2014-лагьай йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалийрин сан-гьисаб — 509 719 кас я. И кьадардал гьалтайла Липецк Юкьванни ЧӀулав накьвадин экономикадин районда кьведлагьайди я (Воронеждилай кьулухъ).
Климат
Климат юкьван гьалдиндини континенталди, Москвада авайдаз тешпигь тирди. Липец Берлинни Амстердам шегьеррихъ галаз са гьяркьуьвилел аватӀани, хъуьтӀуьз ина дурумлу живедин винел алай къат жедайди я, гьер вацран юкьван температура −8 °C. Гад чимиди я, чиле вацран юкьван температура +20 °C. Йисан къене 500 мм кьван къвалар къвазва, максимум — чиле вацра.
2008-2009-лагьай йисарра Липецкда хъуьтӀуьн юкьван гьавадин температура — мекьивилин 5 градус тир (ам пара йисаррин къене чирнавай адетдин малуматрилай 3,2 градусдал чими я). А йисаррин къене къванвай къваларин кьадар нормадилай тӀимилди тир. Амма 2009/2010-2010/2011-лагьай йисаррин хъуьтӀер нормадилай мекьибур тир.
Статус ва административ къурулуш
Гилан чӀаван сергьятра Липецкдин майдан 318,12 км² (01.06.2013-ан малуматар). Им бегьем чӀехи кьадар, Москвадин майдандилай (МТАР-дин сергьятрин къене) вирини-вири пудра гъвечӀиди я.
Шегьер кьуд округдиз — «Левобережный», «Октябрьский», «Правобережный», «Советский» — чара ийизва.
Меликов Сергей Алиман хва
Меликов Сергей Алиман хва (Серге́й Али́мович Ме́ликов; дидедиз хьана) — Урусатдин гьукуматдин ва дяведин кар ийизвайди (деятель), Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-лейтенант. Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил (2014-й йисан майдин 12-й эгечӀна).
Биография
Сергей Меликова 1965-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана. Сергей Алимович Меликова сифтедай Саратовдин Ф. Э. Джерзинскийдин тӀварунихъ галай ССРГ-дин МВД-дин Краснознаменный ЧӀехи дяведин командадин келлух, гуьгъуьнлай М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Дяведин академия акьалтӀарна. Чечняда разведкада къуллугъдайла женгинин са шумуд операция хъсандиз тухунай ам «За военные заслуги» ордендиз лайихлу хьана. 1996-йисан мартдиз са операцияда ада гьалкъада гьатнавай ОМОН-дин боецар къутармишна. И кьегьалвиляй Сергей Алимович махсус метлеб авай 7-отряддин командир полковник Игор Сёминан гъиляй махсус берет къачуниз лайихлу хьана. Им тек-туьк, викӀегьвал къалурунай, вичин уьмуьр хаталувилик кутуна, женгинин юлдашар къутармишунай гузвай награда-пишкеш я. 33 йисан яшда аваз Сергей Меликовакай Урусатдин МВД-дин оператив метлеб авай Кьилдин дивизияда полкунин командир хьана. И дивизияди гьар йисуз 9-Майдиз Москвада Яру майдандал тухузвай Гъалибвилин парадра иштиракзава, Россиядин МВД-дин къенепатан кьушунрин «чин» къалурзава. 36 йисан яшда авайла С.Меликова и соединенидиз-ОДОН-диз регьбервал гана. Яру майдандал кьиле фейи парадрилай гуьгъуьниз УФ-дин Президент В. В. Путина ОДОН-дин командир генерал-лейтенант С. А. Меликовавай доклад кьабулна. 2011-йисуз, РФ-дин Яракьлу Къуватрин Генерал штабдин дяведин Академия акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, генерал-лейтенант С. А. Меликов Кеферпатан Кавказдин территориядал алай кьушунрин сад авунвай дестедин командующийвиле тайинарна. .
2014-й йисан 12-й майдин эгечӀна генерал-лейтенант Сергей Меликов Кеферпатан-Къавкъаздин федерал округда Урусатдин Федерациядин Ихтияр ганвай Векил везифадиз тайинарнава.
Хизан
Сергей Меликован чӀехи стха — Меликов Михаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор я.
X виш йис
X виш йис, 10-й виш йис (цӀудлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 901-й йисалай 1000-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Кумух
Кумух (Гъумук) — Дагъустан республикадин Яхул районда авай хуьр. Райондин кьилин хуьр я. «Кумух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Яхул райондин юкьван пата, Къази-Кумух Къойсу вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 96 км яргъал ала.
Чархана
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 22.1 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 754 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
XVII виш йис
XVII виш йис, 17-й виш йис (цӀеиридлагьай виш йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1601-й йисалай 1700-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Эсперанто
Эспера́нто (Esperanto) — виридалайни гзаф рахазвайбурун кьадар авай тӀебии тушир чӀал. И чӀал варшавави окулист Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф патай 1887 ийсуз 10-йсан кӀвалахдин нетижа яз арадиз гъанай. Эсперанто чӀалал садлагьай басма авур ктабдин тӀвар «Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro» («Халкьаринарадин чӀал. Сифте гафни тамам тарсарган») тир. Заменгофдин псевдоним — Эсперанто («Умудзавайди») — са куьруь вахтунда гьа чӀалан тӀвар хьанай.
Эсперанто чӀалал рахазвай инсанриз эсперантистар, гьакӀни эсперантофонар лугьуда. Алай чӀава жуьреба-жуьре гьсабралди эсперанто чӀалал рахадайбурун инсанрин кбадар виш агъзурдалай са шумуд миллион кьван я.
Алфавит
Алфавит эсперантодин арадиз гъана латин алфавитдал. Алфавитда 28 гьарф ава: A, B, C, Ĉ, D, E, F, G, Ĝ, H, Ĥ, I, J, Ĵ, K, L, M, N, O, P, R, S, Ŝ, T, U, Ŭ, V, Z, гьабур мана ава 28 ванциз — вад ачух, кьве пай ачух ни 21 ачух тушир.
Эсперантодин везифаярни кетӀенвилер
Эсперанто гьар са савад авай инсандин вичин хайи чӀалакай кьвед лагьай чӀал хьиз, яни халкьаринарадин чӀал яз арадиз гъанвайди я. Нейтрал ва чирун жигьетдай четинтушир тир чӀал кардик кутун дуьньядин чӀаларинарадин контактар мадни цӀийи дережадиз гъин мумкин я. Амма лагьана кӀанда хьи, эсперанто чӀал тамам нейтрал чӀал туш, вучиз лагьайтӀа, адан дибда гзаф роман дувулар авайди я. Гьинд-евпропадин тушир гафарни адахъ практикадин жигьетдай авайди туш.
Тарих
Людвиг Заменгоф Белостокда, къенин Польшадин территорияда, гьа чӀавуз и чка Урусатдин империядин са пай тир. И шегьерда урусар, белорусар, полякар, чувудар, немцер яшамиш жедай. Ччар-ччара миллетринвекилрин арада фад-фад душманвал авай тир. ГъвечӀи чӀавалай Заменгофди вири инсанриз абурун арада душманвални къайивал арадал хкудун патал сад тир, умуми чӀал гуз кӀандай. И идеядиз ада вичин вири уьмуьр серфна. Вичин проектдал ада цӀуд ийсалайни гзаф кӀвалахна.
Ва 1887-й йисан 26 июлдиз Варшавада урус чӀалал «''Международный язык. Предисловие и полный учебник.''» тӀвар алай чӀехитушир брошюра арадиз атанай. Автордини «д-р Эсперанто» псевдонимдин къулухъ чуьнуьхнй. Гуьгъуьнлай чӀалан садвал хуьн, цӀийи гафар тестикь авун ва гьужетавай суалар гьялун патал Эсперантодин Академия туькӀуьрнай, 1905-й йисуз 1-й Дуьньядин эсперантодин конгресс кьиле фенай.
Ахъатуширбур
23 ахъатушир сес авайди я:
Гъед
Гъед  — цава авай объект (цавун экв гудай беден), терм-хвехдин реакциядай. Чешне — Рагъ.
Гъетре характеристикар — СИ (Le Système International d'Unités):
Альфа (гьарф)
Альфа (άλφα) — Α, α — грекрин алфавитдин садлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яц») мана гузвай «алеф» гьарфуникай арадал атанва. «Альфа» гьарфуникай латин ва кирил А гьарф арадал атанвайди я.
Португалиядин тарих
Португалиядин тарих
Лап дегь чӀав
Тахминан агъзур йис идлай вилик Юкьван Европадай иниз кельтар куьч хьанвай, ва ина яшамиш жезвай иберрик галаз акахьнавай, грекрин жугъурна — чирзавай крар тухузвай ксари и ччилериз «Ofiussa» (дегь грек. Гуьрзедин ччил) тӀвар ганвай, вучиз лагьайтӀа гьа чӀавуз и ччилерин агьалиийри кобрадиз ибадат авун мумкин я.
Ч.э.вилик 814 йисуз финикийри Карфаген колония туькӀуьрнай, и колониядик Пирненей зуростровда чка кьунвай Португалиядин кьибле падни акатнай. Гуьгъуьнлай, Дору ва Тежу вацӀарин арада яшамиш жезвай са шумуд тайифарикай виридалай чӀехи лузитан тайифади гьукум чпин гъилик чӀугнай.
Ч.э.вилик 219 йисуз Римдинни Карфагендин арада дяве эгечӀнай. 200 йисан къене римдин кьушунри Пиреней зуростровдин чӀехи пай кьунвай. Ч.э.в IV—III виш йисара Португалиядин ччилерин чӀехи пайда лузитанар яшамиш жезвай. Ч.э.в 1 виш йисан эхирда Римди Португалия муьтӀуьгъарнай. Ч.э. V—V виш йисарин 2-лагьай зур пайда Португалия вестготри кьунвай, 713—718 йисарани арабри. Реконкистадин финифда 1095 йисуз Португалядин графвал туькӀуьрнай, 1139 ийсуз (официал 1143 йисуз) ада короллвал хьана. XV виш йисалай дяведин рекьелди ччара пачагьлугъар кьаз коллонияяр туькӀуьрунин кӀвалахар эгечӀнавай. Къуватар лап хкаж хьайи дережадиз португалиядин колониалвилин империя XVI виш йисан 1-лагьай зур пайда агакьнава. 1581 йисуз Испаниядиз муьтӀуьгъ хьанвай.
Дяведин финифда 1703 йисуз Лиссабондин ва Метуэндин икьрарар къабул авур Португалия, ЧӀехибританиядин экономикадинни политикадин аслувилик акатзва. 1807 йисуз Португалиядиз I Наполеон кьушунар гьахьзава, 1808 йисузни англиядин кьушунри португалиядин патриотрин кьумекдалди абур чукурнай. XIX виш йис Португалиядин кьиспесда революциярин виш йис хьиз лишан кьунва (1820 йисан Португалиядин революция, 1836 йисан Сентябрьдин революция), гражданвилин дявеяр (Мигелист дявеяр, Мария да Фронтедин дяве), ва гьакӀни конституциядин пад хуьзвайбурунни аксиниз къарагънавайбурун арада хьанвай кӀеви женг. XIX виш йисан 2-лагьай зур пайдилай гькуматвилинни социалвилин гьерекат гегьенш жезвай.
XX виш йис
1910 йисуз Португалияда хьанвай революциядин нетижада, Португалияди республика статус къачуна. Уьлкве Дуьньядин садлагьай дяведани Антантадин пад кьуна иштиракнай, дяведиз 100 000 солдат рекье ттунвай, абурукай 7000 кас кьенвай. Дуьньядин кьведлагьай дяведин финифда Гьитлердихъ галаз мукьва дуствилин алакъаяр авайди тир. Амма ЧӀехибританиядихъ галазни санал крар ийизвайвиляй и дяве чӀавуз нейтрал гьукумат яз амукьнай. Дяве береда Португалия пара къадарда вольфрам маса гудай уьлкве тир, ва гьа идалди зурба пулар къачунай, вучиз лагьайтӀа сад садахъ галаз женг тухузвай немецарини англичанри гьар са бицӀи твар хьайитӀани къачуз гьазур тир, тек душмандиз гьат тавурай лугьуз.
1926 йисуз уьлкведа гьукуматдин «элкъуьн» хьана, ва ина дяведин диктатура эцигнай. Гьа идалди «ЦӀуру Уьлкведин» гьукум куьтягь хьанвай. 1932 йисуз саки вири гьукум премьер-министр Антониу ди Оливейра Салазардин гъилик гьатна, 1933 йисуз ада уьлкведа авторитар къайдадин режим эцигнай, са бязи совет жугъурна — чирдай ксари и режимдиз «фашиствилин» режим тӀвар ганвай. Кьилди са «Халкьдин садвал», «Халкьдин жегьилрин садвал» ва «Чинебан полиция» (PIDE) партиярри кьиливал ийизвай, ин масакӀаяр «ЦӀийи Уьлкве» туькӀуьрунин мураддалди авунвай. Дуьньядин кьведлагьай дяведа нейтралвал хуьнайтӀани, дуствилин уьлквейриз Азор островра дяверин базаяр туькӀуьриз ихтияр ганвай, ахпа дяведилай къулухъ Португалия НАТОдиз гьатнай. Диктатор Оливейрадин таъсир гилани акваз жеда, ада уьлкведа политикадин стабилвилвал авунвай, экономика хкажна кӀеви авунай ва Дуьньядин кьведлагьай дяведилай къерехда амукьиз куьмекнай.
1960 Португалиядин Африкада авай Ангола, Гвинея-Бисау ва Мозамбик колонияра регьим авачирвилин дявеяр гатӀуна. 1968 ийсуз Салазар сагъвалдин усалвиляй къуллугъдай экъечӀна, ва адан крар давам ийиз Каэтано Марчелло атанай. Дяверин себебдай гьукуматдин буржар ва инфляция хкаж жезва. Дяве кьиле тухузвайбуру фад гъавурда гьатна хьи и дяведа абур кӀаник акатда, ва и месэлада политиквилин гьял жагъуриз хьаначирвиляй 1975 йисуз дяве ислягьвилелди акьалтӀун паталай Португалияди вичин колонияриз аслу туширвал гана, ва виш йисарин къене тухузвай колониалвилин политикадиз эхир эцигна. 1975 йисан 25 ноябрьдиз ихьтин хабарар чир хьанвай радикал чапла кӀеретӀри (асул яз десантникар ва Лиссабондин дявевилин полиция) гьукуматдин «элкъуьн» кьилиз акъудиз алахъна. Гьа чӀавузни «КӀуьдар группади» кьилел Рамалью Эаниш алаз абурун къаншардиз активдаказ дявевилин план — жаваб туькӀуьрна абуру радикал кӀеретӀар кӀаник кутуна. Гъуьгъуьнин йисуз уьлкведа демократия кӀеви ийиз куьмек авунай. 1976 йисан 14 июньдиз Рамалью Эаниша президентвилиз вичин кандидатура эцигзава ва хкягъунра вирида ван гунин нетижада португалиядин президент къуллугъдиз къвезва. Ада демократиядин конституция тестикьарзава ва уьлкве, гьардаз вичин гьукум кьиле тухудай кас авай, муниципалитетриз пайзава ва Азор ва Мадейра островриз автономиядин регионал гьукумат статус гузва.
1949 йисуз Португалия НАТОдик акатзава, адан член ва санал крар тухузвайди жезва, 1960 йисуз Европадин Ада Савдадин Садвалдик акатзава, 1961 йисуз Экономикадин ва Вилик финин крара Санал кӀвалахунин Организациядик ва 1986 йисуз Европадин Экономикадин КӀапӀалдик акатзава. 1999 йисуз Португалия эвро зонадиз гьахьзава, гьакӀни и йисуз Китай Халкь Республикадин гьукумдик Макао вугузва. Европадин Садвалдик гьахьай чӀавалай, уьлкве пудра председетельвал кьиле тухузвай, 2008 йисуз Лиссабондин икьрар къабулнавай.
Дулдугъ хуьруьнсовет
Административ юкь — Дулдугъ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Дулдугъ, Гоа, Яркуг.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 266 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 12,1 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 311 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 1 297 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.
Чечен чӀал
Чечен чӀал (нохчийн мотт) — чечен халкьдин хайи чӀал. Асул гьисабдалди Чечня, Дагъустан, Ингушетия Республикайра ва Гуржистандин Ахмета районда чкӀанва.
Чечня Республикадин гьукуматдин ва Дагъустан Республикадин эдебиятдин чӀал я.
Чечен чӀалал газетар, журналар акъатзава, ТВ гунугар гузава. Дагъустанда «Нийсо-Дагестан» газет, Чечняда «Даймохк» (Хайи диге) газет, радиогазета «Чечня Свободная», эдебиятдинни-харусенятдин «Орга» ва «Вайнах» журналар.
Чечен чӀалаз виридалайни мукьва тир чӀал — ингуш чӀал я. Абуру са-сад гъавурда акьазва.
Нугъатар
Чечен чӀал агъадихъ галай нугъатрикай ибарат я:
Гьар са нугъат чара-чара рахунризни пай хьанва, абурун арада чӀехи тафават авач.
Сад-садавай виридалайни къакъатнавайбур эдеби чӀални акки нугъат, чеберло нугъат ва кисти нугъат я. Кисти нугъатдал Гуржистанда авай чеченрин гъвечӀи милли тайифа тир — кистияр рахазва. Шумудни са виш йис я и нугъат гуржи чӀалан къати таъсирдик ква, гьавиляй адак пара кьадарда гуржи гафар гьатнава.
Кхьинар
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни кириллицадал элячӀнай. 1990 йисуз Ичкерия малумарнай девирда чечен-ингуш чӀаларин кхьинар латин алфавидиз элкъуьрдай алахъунар авунай.
Чевакдин чупик чӀал
Чевакдин чупик чӀал ва икӀа Чевакдин чупик нугъат - (чуп. Cugtun) — нугъат Аляскадин юпик чӀалдин. Рахазай ксар амма чӀалал Аляскада (вилайат АСШ) 50-100 кас кьван.
Чечен чӀал
Кхьинар
Чечен чӀалан кирил алфавит:
Чевакдин чупик чӀал
Урус чӀал гафар
Урус чӀалай кьабулнай Чевакдин чупик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).
Чечен чӀал
Эдебият
Нугъатар: Гафарганар:
Мучугъ хуьруьнсовет
«Мучугъ хуьруьнсовет» (Mucuq bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Мучугъ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Мучугъ, КӀурхуьр.
Къулиев Якъуб Къулидин хва
Къулиев Якъуб Къулидин хва  (Якуб Кулиевич Кулиев; (25 январь 1900-й й., Шуша — 19 декабрь 1942-й й., Котельниково, Волгограддин област) — советрин кавалериядин военачальник, генерал-майор (1942), лезги халкьдин векил.
Меликов Михаил Алиман хва
Меликов Михаил Алиман хва — Урусатдин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин генерал-майор, Урусатдин Кеферпатан-Къвкъаздин Федерал округда Урусатдин Федерациядин Президентдин Ихтияр ганвай Векил генерал-лейтенант Сергей Меликован чӀехи стха я.
Биография
Михаил Меликова 1958-йисуз ССРГ-дин Къенепатан Крарин Министерстводин Къенепатан Кьушунрин полковник Алим ва Татьяна Меликоврин хизанда дидедиз хьана, С. М. Кирован тӀварунихъ галай Ленинграддин Краснознаменный ЧӀехи умуми кьушунрин командадин кӀеллух акьалтӀарайдалай гуьгъуьниз, яргъал вахтунда десантда къуллугъна, адакай комбат хьана. Закавказьеда, Чечняда «ифей чкайра» хьайи, хиве авай везифаяр жуьрэтлувилелди кьилиз акъудай Михаил Алимовичаз «За боевые заслуги» медаль гана. М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай Академия акьалтӀарай М. А. Меликова гуьгъуьнлай УРУСАТДИН МВД-дин къенепатан кьушунра Калуга, Ярославль шегьерра, машгьур ОДОН-да (Отдельная дивизия оперативного назначения МВД России), Новочеркасскда ва Санкт-Петербургда къуллугъна. Новочеркасск шегьерда оператив метлебдин дивизиядин командир тирла адаз генерал майорвилин чин гана. М. А. Меликова хейлин йисара Урусатдин МВД-дин къенепатан кьушунрин Кефердинни рагъакӀидай патан округдин кьушунрин командующийдин заместителвилин везифаяр уьтквемвилелди кьилиз акъудна.
XVIII виш йис
XVIII виш йис, 18-й виш йис (цӀемуьжуьдлагьай виш йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла 1701-й йисалай 1800-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Ференц Пушкаш
Ференц Пушкаш (Puskás Ferenc, тамам тӀвар Ференц Пурцельд Биро (Purczeld Bíró Ferenc); 1927 йисан 2 апрель, Будапешт, Венгрия — 2006 йисан 17 ноябрь, Будапешт) — венгриядин футболист, гзафбурун паталай футболдин тарихда виридалайни зурба футболист яз гьисабзавайди я, венгриядин «Къизил командадин» иштиракчи.
Ференц Пушкаш — гьеле уьмуьр гьалзавай чӀавуз венгриядин виридалайни хъсан футболист тир. Будапештдин мультиспортдин стадион Ференц Пушкашан тӀварунихъ гала. ФИФА-дин гьар йисан дуьньядин виридалайни хъсан голдин приз Пушкашан тӀварунихъ гала.
Агалкьунар
Командайрик кваз
Гьонвед Будапешт
Реал Мадрид
Венгриядин хкянавайди
Вичин агалкьунар
Июль
Июль (виликан тӀвар — Чиле) — иридлагьай григорий календардин варз.
Чили
РагъэкъечӀдай пата Аргентинадихъ галаз, кефер патани Перудихъ ва Боливиядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.
Кьилин шегьер — Сантьяго. Агьали — 17,25 млн кас.
Административ паюн
Чили — унитар республика я; какатзава 15 са эхтияр авай — регионар (Región) ва 53 провинцияр (Provincia).
Кас
Халкь: 17 248 450 ксар. ЧӀал — испанрин.
Гзафбур чилияр хашпара дин хабарар кьун: хашпара дин католикар — 70 %, протестантар — 15 %, мажусивал ва мас.
Гьукуматдин идара авунин тегьер
[[Файл:Forms_of_government_2021.svg|460px|thumb|Дуьньядин уьлквейра идара авунин тегьерар:
Вили  — Президентвилин гьукуматар, уьлкведа кьилиз тухудай крарин вири гьукум президентдин гъилик ква
Къацу  — президентвилин Гьукуматар, амма кьилиз тухудай крарин гьукум гьакӀни парламентдикай аслу я
Хъипи  — Акахьай гьукуматар, (зур - президентвилин, парламентдинни - президентвилин) — гьукум гьикӀ президентидин гъилик гьакӀни парламентдин гъилик ква, парламентди президентрин хкягъунриз таъсир гузва
СакӀал  — Парламентдин гьукуматар, уьлкведа кьилиз тухудай крарин вири гьукум парламентдик ква
Яру  — Конституциядин монархия, саки вири гьукум парламентдик ква, монархия зайиф я
Экуь-фичӀи  — Конституциядин монархия, и уьлквейра парламент зайиф хьайила кьиливал монархияди тухузва
ФичӀи  — Бегьем монархия, вири гьукум монархдин гъилик ква
Шуьтруь  — Сапартиядин система, ина вири гьукум, конституцияди къабул авунай кьилди са партиядин гъилик ква
Зейтундин  — гьукумвилин асул къанунар авачир уьлквеяр
Рехи  — тӀвар кьунвай са тарифдизни виже къведачир уьлквеяр
]]
Гьукуматдин идара авунин тегьер — гьукуматдин формадин элемент; гьукумат гьукумдин чӀехи организациярин туькӀуьрун, абурун чирвилерин тегьер, крар тухудай муьгьлет, маса органрихъни агьалидихъ галаз рафтарвал ва агьалиди организациярин туькӀуьрунда иштираквилин дережа.
Гьукумдин тегьерди къалурзава: