cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Етим Эмин
Етим Эминан ирс чирун
ЧӀехи шаирдикай кхьенвай ктабда А. Агъаева Е. Эмин яшамиш хьайи девирдикай ва шаирдин уьмуьрдикай, адан яратмишунрин тематикадикай ва къарагъарзавай месэлайрин важиблувиликай, адан эсеррин маналувиликай ва шаирвилин устадвиликай делилламишнавай тамам ихтилат авунва. Ада Е. Эмина хайи халкьдин меденият вилик тухуник кутур пай ва шаирди лезгийрин руьгьдин хазинада кьунвай чка къалурнава.
60-йисара Фируза Вагьабовади, А. Агъаеван ва масабурун ахтармишунрал бинелу хьана, Е. Эмина Дагъустандин эдебиятдиз гъайи цӀийивилерикай, адан яратмишунрин методдикай кхьизва. ЧӀехи шаирдин яратмишунрин ирс кӀватӀ хъувунал хейлин йисара Гъалиб Садыкъини зегьмет чӀугунай. Ада тухвай кӀвалахдин нетижа яз Е. Эминан цӀийи ктаб кьве сеферда (- Махачкала: ДКИ. 1980 ва 1995-йисара) акъатна.
Шад жедай кӀвалах ам я хьи, Е. Эминан уьмуьрдин рекьиз, яратмишунриз фикир гун йис-сандавай артух жезва. 2001-йисуз профессор Р. Г. Кадимован «Поэтический мир Етима Эмина» (Магьачкъала: Изд. «Юпитер») маналу ктаб акъатзава, 2002-йисуз шаир, публицист Ф. Р. Нагъиеван «Етим Эмин: путь к истине» (Махачкала) къиметлу монография чапзава. И кьве ктабни Е. Эминан уьмуьр ва яратмишунар ахтармишунин карда чӀехи агалкьун я, цӀийи кам я.
Алюминий
Алюминий  — Химиядин элементрин девирдин системадин пудлагьай девердин пудлагьай кӀеретӀдин кьилин агъакӀеретӀдик какатзавай элемент. Гимишдин ранг алай кьезил металл.
Химиядин хасиятар
Нормал температурадин шартӀара алюминий кьелечӀ ва кӀеви оксид хамуни кьунва, гьавиляйни классик цуру ийдай затӀарихъ галаз химиядин реакцияр арадал гъизвач: с H2O (t°);O2, HNO3 (чими авун галачиз). И себебдин нетижада, алюминий практикадин жигьетдай коррозия жезвач ва гьавиляй алайчӀаван индустрияда вичин гегьенш чка кьунва. Амма оксид хам чкӀайла (мисал яз, аммонийдин NH4+ кьелерин цӀрайбур, кудай щелочар галаз контактда хьайила ва я амальгама авунин нетижада), алюминий актив металл-гуьнгуьна гьат хъиидайди жезва.
Алюминийдин сульфидни карбид тамам гидролиз жезва
Вини Калунхуьруьнсовет
Вини Калунхуьруьнсовет (Yuxarı Qələnxur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Вини Калунхуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Вини Калунхуьр, Вини Тигьиржал, ЦӀехуьл.
Лезги чӀалан падежар
Лезги чӀала 18 падеж ава.
1937 йис
1937 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀеиридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1937-лагьай йис я. XX виш йисан 37-лагьай йис.
1727 йис
1727 йис (са агъзурни ирид вишни къанниирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1727-лагьай йис я. XVIII виш йисан 27-лагьай йис.
Реал Мадрид (мана)
Реа́л Мадри́д (Real Madrid Club de Fútbol) — испаниядин футболдин ва спортдин клуб.
Амсар
Амсар (Амсар, Амцурдид) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, КӀелед хуьруьхъ галаз «Амсар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр яз администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 11 км яргъал, Самур вацӀун дугуна чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Амсар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. КӀелед ва Пилек хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Хуьре гуьгъуьнин муьжуьд сихилар ава: Гьаджийер (арабрин уьлквейрай атайбурун несилар, хуьруьн бине кутурбур я), Саьхайер, Ибримайер, ГьаӀсилайер, Таракамайер, КӀарутӀар, ГьаӀсасайер, Адиширинар.
1938 йис
1938 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀемуьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1938-лагьай йис я. XX виш йисан 38-лагьай йис.
ЦӀуру Хуьрел
ЦӀуру Хуьрел, Вини Хуьрел (Хорель) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, сувал ала.
Тарих
Ф. А. Бадалова вичин «Лезгийрин астрал дин» монографияда къалурзавайвал, Кьибле Дагъустанда Кьулан вацӀун агъа кьилера пуд шегьер авай, ибур: Яргун, Вардан ва Фин шегьерар тир. Къецепатан душманрин вигьинринни тарашунрин нетижада и шегьерар барбатӀ хьана терг хьанвай. Душмарни и шегьерриз вигьинар абур чпиз муьтӀуьгъарна кьун патал авунвайди тестикьарзавай делил, Хуьрел хуьруьн мукьвал алай “Чувуд кӀам” тӀвар алай чка я. Шегьер тарашунилай кьулухъ душманри ина авай вири чувудар Чувуд кӀама яна кьинай. Хуьрел хуьр дегь Вардан шегьер алай чкадал арадал атанай. Иниз чара-чара хуьрерай инсанар куьч хьана ацукьнай. Бязи малуматриз килигна, Хуьрел хуьруьн тарих 200 йисав агакьзава. И кар тестикьарзавайди, хуьре амукьнавай ва къедалди кардик квай XIX йисуз эцигнавай цӀуру мискӀин я. Винихъай къейд авурвал, хуьр са шумуд хуьрерай куьч хьана атай агьалийрикай ибарат я. Хуьруьн бине кутурбур Варданар тирди малум я, им хуьруьн виридалайни чӀехи сихил я. Абурулай гъейри хуьре Бачарар, Бикерар, Сандакар, Фиткилар, Ярубур сихилри уьмуьр гьалзавай.
XIX виш йисан 1866 йисуз Хуьрел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Киркар ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 37 кас женгера телеф хьанай, сагъдиз амукьна элкъвена хуьруьз хтайбурун гзафбуруз пишкешарни орденар вуганвай.
Хуьр кьилин авто-рекьелай яргъал алайвиляй ва никӀер дигидай яд авачирвиляй 1971 йисуз Хуьрелрин эгьлияр агъаниз куьч хьана ЦӀийи Хуьрел хуьруьн бине кутунвай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хуьрел хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 417 кас тир.
ТӀвар-ван авай ксар
Хуьруьн дамах, Урусатдин Федерациядинни Дагъустан Республикадин лайихвилер авай кӀвалахдарар я.
Хуьряй акъатнавай илимрин кандидатар:
1731 йис
1731 йис (са агъзурни ирид вишни къанницӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1731-лагьай йис я. XVIII виш йисан 31-лагьай йис.
Аллагьдин 99 тӀвар
Аллагьдин 99 тӀвар (الاسماء الحسنى аль-асма' аль-хьусна) — Кьуръандани Суннада кхьенвай Аллагьдин тӀварар. Абур вири 99 ава.
1939 йис
1939 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни цӀекӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1939-лагьай йис я. XX виш йисан 39-лагьай йис.
Вашингтон (кьилин шегьер)
Вашингтон (Washington, D.C.) — Америкадин Садхьанвай Штатрин кьилин шегьер. Официал тӀвар — Колумбия округ я, са штатдизни акат тийизвай кьилдин административ тек я. Шегьердин бине 1791 йисуз кутунвай ва адан тӀвар, АСШдин садлагьай президент Джордж Вашингтонан гьуьрметдай эцигнавай. 1871 йисалай Вашингтон Джорджтаун шегьердихъ галаз Колумбия федерал округдик кутунай District of Columbia, куьрелди D.C., гьавиляй америкавийри, уьлкведин кеферни-рагъакӀидай пата авай сатӀварцӀин штатдихъ галаз акахь тийин патал, адетдалди Вашингтон шегьердиз «Ди-Си» (D.C.) ва я «Вашингтон Ди-Си» (Washington D.C.) лугьузвайди я.
Шегьерди Потомак вацӀун кефердин къерехда чка кьунва, ам кьиблединни рагъакӀидай патахъ Виргиния ва вири маса патарихъай Мэриленд штатрихъ галаз сергьятдал ала. Гьамишан агьалийрин кьадар 600 агъзур касдилай виниз я, кӀвалахдин гьафтеда агъашегьеррин зонадай инсанар атунин гъиляй кьадар са миллиондал кьван агакьзава. Вашингтондин агломерациядин агьалийрин кьадар 5,4 млн кас кьван я, и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа муьжуьдлагьай чкадал ала.
Шегьердин девиз: лат. Justitia Omnibus (Justice for All, Виридаз адалат авай дуван).
География
Вашингтон АСШдин кеферни-рагъэкъечӀдай пата, Атлантика океандилай тахминан 53 км яргъал чка кьунвайди я. Шегьердин вири санлай майдан 177 км² туькӀуьрзава, абурукай 159 км² кьураматдиз, 18 км²-ни ци кьунвай чилериз къвезва. Шегьер, кьиблединни-рагъакӀидай патай гъейри, Мэриленд штатдин сергьятрин цӀарцӀин къене ава, амма административвилелди и штатдиз талукь туш. Шегьер пуд, Потомака ва адан хилер тир Анакостия ва Рок-Крик вацӀарал алайди я. Адан кьудлагьай хел Тайбер-Крик вацӀ, са вахтунда шегьердин Милли аллеядайтӀуз физвай, амма 1870-й йисара ам чилин кӀаняйтӀуз чӀугунвай.
Шегьердин майдандин тахминан 20 % кутунвай паркари кьунва. Шегьердин тӀебиятдиз, адак Милли парк, «Рок-Крик» парк, Теодор Рузвельт островдал алай парк, «Конституциядин багъар» хьтин паркар кваз, Милли паркарин америкадин идаради регьбервал ийизва. Милли паркарин америкадин идарадин регьбервилик квачир тек сад тир чка, хуьруьн майишатдин министерстводи регьбервилик квай Милли дендрарий я.
Климат
Вашингтон ламу тир субтропикдин климатдин зонада ала. Адан климат, чӀехи гьавизрилай яргъал алай Юкьван Атлантика областьдин жуьредиз хас я. Гатфарни зул чими я, кьуьд — мекьи. ХъуьтӀуьз къвазвай живерин гьар йисан кьадар 37 см туькӀуьрзава. Декабрьдин юкьвалай февральдин юкьвал кьван хъуьтӀуьн юкьван температура 3,3 °C я. Юкьван гьисабдалди живед тӀурфанар Вашингтондал гьар 4-6 йиса садра галукьзава. Виридалай къати тӀурфанриз «нордистер» лугьузвайди я, абуру кӀеви гарар, сел хьтин марфар ва вахт — вахтунда жедай живер гъизва. Ихьтин штормар Америкадин рагъэкъечӀдай цин къерехдин районрал фад-фад галукьзавайди я.
Гатуз гзаф чими ва ламу я, июль вацра юкьван температура 26,2 °C я ва гьавадин юкьван ламувал тахминан 66 % я. Гатуз вини дережадин температурадин ва ламувилин вири кӀватӀал, гзаф мукьвал-мукьвал жедай цӀайлапанрин ва бязи вахтара торнадойрин арадал атунин себеб я.
Виридалай вини дережадин чимивал ина 1918 йисан 6 августдиз ва 1930 йисан 20 июньдиз къейд авунай +41 °C, гьакӀ ятӀани виридалай агъа дережадин температура 1899 йисан 11 февраль тарихда, Живедин чӀехи тӀурфан хьайи чӀавуз малум хьанвай − 26 °C.
Сифте девир
Археологиядин малуматрив кьурвал, гилан Анакостия вацӀун мукьув, лап тӀимилдай 4000 йис идалай вилик бинедин америкавияр яшамиш жезвай. Европавийри и чилер XVII виш йисан сифте кьилерай къекъвена чириз гатӀумнай. Абурукай садлагьайди капитан Джон Смит тир. Гилан Вашингтон шегьер алай чкадал вилик са шумуд хуьрер авай.
Гилан Колумбия округдин чилера колонияр авай садлагьай мулкунин иесияр Джордж Томпсон ва Томас Джерард тир. 1662 йисуз абурун гъилик Капитолий кӀунтӀунин къваларив гвай чилер ва Потомак вацӀун агъана авай мулкарни акатнай. 1697 йисуз Мэриленд штатдин гьукумри, и чилера яшамиш жезвай америкадин бинедин халкьар къуватдалди рагъакӀидай патаз чуькьвена къакъудна, ина форт эцигнай.
1751 йисуз, Мэриленд штатдин къанунар акъудзавай органди Джордж Гордон ва Джордж Биелл тӀварар алай ксаривай 280 фунтдай пудкъад акр (чилин алцум) чил къачурла, Джоржтаун арадал атанвай. А чӀавуз Джоржтаун Потомак вацӀун виридалай вини кьиле авай пункт тир. Адав океандай савдавилин гимийрал вацӀалайтӀуз хкаж жез мумкин тир. Мэриленддай къвезвай туьтуьн ва маса малар маса гунив ва гъунив Джорджтаун абад портдиз элкъвенай.
XVIII виш йисан эхир
Континенталвилин Садлагьай конгрессдин кӀватӀалдилай эгечӀна Кьведлагьай конгрессди малумарнавай аслу туширвилелай кьулухъ, цӀийиз арадал гъанвай Америка гьукуматдин кьилин шегьер Филадельфия тир. Жуьреба жуьре себебралди, АСШдин сифте йисара, гьукуматдин кьилин шегьердин статус вахт-вахтунлай чара — чара шегьеррал элячӀзавай, амма гьар са сеферда элкъвена Филадельфиядал къвезвай.
Агьалияр
Америкадин маса мегаполисрив гекьигайла Вашингтон шегьердин агьалийрин кьадар гьамиша гзаф тушир. 1860 йисуз, дуьз Гражданвилин дяведалди, Вашингтонда тахминан 75 000 кас яшамиш жезвай, им муькуь, Нью-Йорк ва я Филадельфия хьтин шегьеррилай пара тӀимил тир. Гражданвилин дяведилай кьулухъ шегьердин агьалияр 75 % — дал кьван хкаж хьанвай ва 1930-й йисарин Зурба депрессиядал кьван масакӀа тахьана амукьнавай. Дуьньядин кьведлагьай дяве чӀавуз, федерал органриз атана чкаяр кьунвай гьукуматдин къуллугъхъанрин гьисабдалди, шегьердин агьалийрин кьадар гьакӀни хкаж хьанвай. 1950-й ийсуз Вашингтондин агьалияр вичин максимумдив агакьнай — 802 178 кас. Амма идалай са тӀимил вахт алатайла, гегьеншарнавай рекьерин системади шегьердин къеце пата кӀвалер къачуна регьятдаказ фидай — хкведай мумкинвилер арадал гъанвайвиляй, шегьерда виче агьалийрин кьадар агъуз хьанвай. 1960-й йисара хьайи жемятрин къалабулухар ва къанун чӀурдай крар, 1980 йисуз шегьерди вичин агьалийрин кьудай са пай квадрунин себеб хьанвай. Шегьердин агьалияр 1990-й йисралди агъуз жез давамарзавай, амма 2000-й йисалай садлагьай сефер агьалийрин кьадардин гзаф хьун къейд авунай, ва 2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна агьалийрин кьадардин виниз хьунин коэффициент 5,2 % тир.
Вашингтонда, адан бине кутур вахтарилай инихъ, бегьем гзаф афроамерикавияр яшамиш жезвай. Аслу туширвал патахъай хьайи дяведилай кьулухъ АСШдин кьибле патай негр-лукӀар шегьердиз куьч хьана ацукьиз гатӀумнавай. Садакайни аслу тушир чӀулав агьалийрин кьадар, дяведилай вилик 1 % — дилай 1810 йисуз 10 % — дал кьван хкаж хьанвай. 1800 ва 1940-й йисарин девирда агьалийрин 30 % афроамерикавийри туькӀуьрзавай.
1970 йисуз Вашингтонда афроамериканвийрин кьадар пикдал агакьнай, амма гьа чӀаварилай инихъ, шегьердин чӀулав агьалияр, шегьердин къваларив галай посёлокриз куьч хьунин нетижада тӀимил жезва.
2000 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижади къалурзава хьи, Вашингтондин тахминан 33 000 кас «сексуал тӀимил паюнинбурун» гьисабдикай я, им шегьердин чӀехи яшда авай ксарин 8,1 % я. «Сексуал тӀимил паюнин» векилрин икьван гзаф кьадар, 2009 йисуз шегьердин мэрди са жинсинин никягьар ийиз ихтияр гузвай къанундал къул чӀугунай, Вашингтондин политикадин либералвилелди килигунин тегьердив баян гуз жеда.
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Вашингтондин агьалийрин кьадар 601 657 кас тир. Гьафтедин кӀвалахдай йикъара, шегьердин къерехрив гвай посёлокрай ксар къвезвайвиляй, шегьердин агьалияр са миллиондилай пара жезва.
АСШдин агьалияр сиягьдиз къачунин бюроди 2010 йисуз кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, шегьерда яшамиш жезвайбурун 50,7 % афроамерикавияр, 3,5 % — азиатар ва 0,3 % америкадин бинедин халкьар тир. Муькуь расайрин векилри 4,1 %, ва акахьай расайринбуру — 2,9 % туькӀуьрзавай. Латин Америкадай куьч хьана атайбуру вири агьалийрин 9,1 % туькӀуьрзавай.
Дин
Вашингтондин агьалийрин чӀехи пай христианар я: агьалийин 28 % — католикар, 9,1 % — америкадин баптистар, 6,8 % — кьибле баптистар, 1,3 % — православиедин христианар ва 13 % христианвилин муькуь хилерин векилар я. Шегьердин 10,6 % ислам диндин ва 4,5 % — иудаизм диндин векилар я. Шегьердин эгьлийрин 26,8 % маса динрин пад кьазвайбур ва я са диндални ибадат тийизвай атеистар я.
Вашингтонда, чӀехивилел гьалтайла дуьньяда ругудлагьай чкада авай, АСШдин англикан Епископвилин клисадин кьилин собор авайди я. ГьакӀни шегьерда АСШ-дин виридалай чӀехи католиквилин клиса — Рехне квачир аял кьунин Милли Пак тир чкадин Базилика ава.
Экономика
Вашингтон шегьердин экономика, садлагьай нубатда, гьукуматдин идаравилин крарин сферада кӀвалахзавайбуру тайин жезва. Агьалийрин вини процент идаравилин сферада кӀвалахзавайди я, яни федерал къуллугъхъанар я. Абурун процент гьар йисуз масакӀа жезва, ам гьукуматди кӀвалахдай чкаяр гзаф ва я тӀимил авунив алакъа аваз я. 2007 йисан январьда федерал къуллугъхъанрин кьадар, вири агьалийрин кьадардин 14 % тир. 2008 йисуз гьукуматди кӀвалахдай чкаяр пара авунивди и лишан 27 % — дал кьван хкажнай. 2008 йисуз шегьердин Къенепатан вири бегьер 97,2 млрд доллар туькӀуьрнавай. И лишан патахъай Вашингтон, Америкадин 50 штарин арада 35 — й чка кьунва.
2010 йисан январьдиз Вашингтонда ва адаз талукь тир адан къваларив гвай гъвечӀи шегьерра кӀвалах авачирвилин дережа 6,9 % тир. А чӀавуз Вашингтон шегьерда виче кӀвалах авачирвилин дережа 12 % — дал агакьнавай.
2006 йисуз Вашингтонда са касдиз къвезвай пулунин доход 55 755$ тир, им муькуь штатрилай пара я. Амма шегьердин эгьлийрин 19 % яшамишвал патал герек тир минимумдилай агъуз дережада уьмуьр гьалзавайди я.
Стхавилин шегьерар
Формалиствилин «юлдаш-шегьерар»:
КӀири
КӀири  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Бахцугъ, Ругун ва Сараг хуьрерихъ галаз «КӀири» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацӀал, Кьурагь хуьрелай 20 км яргъал чка кьунвайди я. Гьуьлуьн дережадилай 1380 кьакьанда ала. Хуьруьн чилерин вири санлай майдан — 2800 гектар я, мулкарин майдан — 1929 га, векьин чкаяр — 673 га, чӀурар — 1081 га.
XX виш йисан футболдай символ тир хкянавайбур
XX виш ийсан футболдай символ тир хкянавайбур.
КӀири
Тарих
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, сифте и хуьр «КӀелед КӀунт» тӀвал алай чкадал алай. Хуьре сифте кӀвалер суван кьиблепатан гуьнедал алай «Контурар» тӀвар алай районда эцигнавай. Ина пара кьадарда амукьнавай тарихдин имаратри ва кучудунри, хуьр са чӀавуз мусурманввл диндин вилик галай девирдиз талукь тирди субутарзава. Хуьруьн тарихдин «КӀири» тӀварцӀин арадал атуникай гуьжетунар физва, садбуру и тӀвар, вилик хуьруьн агъа кьиле пара кьадарда экъечӀзавай кӀирийрин тарарихъ галаз алакъа кутазва. Гуьгъуьнлай, Дагъустан Урусатдик акатайдилай кьулухъ, урусри, чпиз лугьуз регьят хьурай лугьуз хуьруьз «Икра» тӀвар эцигнавай. Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар лежбервал, малдарвал, гъилин устӀарвал ва кустарвал тир. Хуьре 17 чатар кардик квай. УстӀарри чпин гьасил авур затӀар кӀвалин аваданвилеризни тӀуьнин продруктриз масакӀа ийизвай. Чпин крара чатун устӀарри кӀарасдин цӀивинрикай менфят къачузвай, гьавиляй кӀарасдин цӀивинин гьазурунин кӀвалахрал хуьре чара ксар алахънавай. Хуьре гьакӀни хъенчӀин устӀарвал гзаф вилик фенвай. Гьайи къведайди ам я хьи, кӀиривийрин гъилин устӀарвиликай амукьайди са виликан агалкьунрин гелер я.
XIX виш йисал кьван хуьруьн регьбервал, жемятди кхягъзавай кавхади ийизвай. Адахъ кьвед пуд куьмек ийиидай ксарни галай. XIX виш йисан эхирда хуьре, Темирхан-Шура (Буйнакск) шегьерда ацукьнавай царьдин сердерди тайин ийизвай, чиновник — кавха везифа арадал гъанвай. Кавхадин асул буржийрик, хуьре жемиятдин — къайда ва эгьлийрин арада регьмвал хуьн акатзавай. Абуру чеб ва чпиз куьмек ийизвай ксар, къайдаяр чӀурзавай эгьлийрикай къакъудзавай штрафралди хуьзвай. XIX виш йисан эхиррай эгечӀна, хуьруьн эгьлийрин, иллаки итимрин арада кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервал гегьенш жез гатӀумнавай. Виринра уьмуьр четин ва залан тир, ва халкьдин арада рази туширвилер ва протестар арадал къвезвай. А йисара къати протестантрикай сад, КӀири хуьряй лезги халкьдин кьегьал КӀири Буба тир. Гила адан несилри, хайи дигедай акъудна Сибирьдиз ракъурунив ва Бакудин дустагъда тунив къастар хаз тахьанвай, викӀегь ва мерд касдин рикӀел аламукьуниз чӀехи гьуьрмет ийизва. Сифте вахтара кӀиривийрин гзафбур Бакудин нафтӀадин мяденра хкаж хьанвай.
Хуьруьн сифтегьан мектеб 1918 йисуз мискӀинда араб чӀалал ахъайнвай. 1927 йисуз халкьдин куьмекдалди сифте кьилин чирвилерин мектебдин дарамат эцигнавай. Мектебдин регьберар Магьарамов Ага, Кьурбанов Абдуселим, Дадаев Гьасан тир. 1936 йисуз сифте кьилин чирвилерин мектебдикай ирид йисан мектеб хъувунвай, ва директорвиле, хуьруьн эгьлийрикай садлай специалист, М. Мисриханов тайин авунай. 1967 йисуз КӀирида цӀийи мектебдин дарамат эцигна юкьван мектеб ахъайнавай.
1930 йисуз хуьруьн 27 майишатар садхьана кооператив туькӀуьрнавай. Кооперативдин председатель Асалиев Асан тир. Абуру сада-садаз куьмек гунин лежбервилин комитет (КРЕСТКОМ) арадал гъанвай. И коллектив майишат 1931 йисал кьван амукьнавай. 1931 йисуз хуьре потребительрин сад хьанвай кооператив (КПО) туькӀуьрнавай. 1932 йисуз КПО-дин чкадал малдарвилин кооператив амадагвал арадал атанвай. Адан председателяр, чара вахтара Ашурбеков Кучага, Загиров Загир тир. Ва 1937 йисуз, партиядин XII — й кӀватӀалдин тӀварунихъ галай, халис колхоз арадал гъанвай. Адалай кьулухъ хуьре колхоздин фермайрин, гьамбарханайрин, базайрин зарб эцигунар гатӀумнавай.
XIX виш йисуз КӀири вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кутул ва Ругун хуьрерихъ галаз КӀири хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведиз хуьряй 222 кас рекье гьатнавай, абуру 105 кас дяведа телеф хьанвай, 117 кас элкъвена ватандиз хтанвай. Дяведин майданда чпиз кьегьалвилин гьуьрмет къазанмишнавайбурун арада политрук Османов Шафи, офицер Гамзаев Багаудин, жергедин аскерар Р. Алимирзоев, Р. Эскендаров, Л. Батманов, Ж. Рустамов, М. Алимирзоев ва мсб. тир. Абуруз дявевилин пишкешар вуганвай. Амма кьетӀен баркаллувал хуьруьн дамах тир, кичӀевал квачир комбат Эсед Бабастановичаз талукь я. Дяведа къалурай жуьрэтлувилин, викӀегьвилин ва кӀевивилин паталай адаз кьейидалай кьулухъ, Совет Союздин Кьегьал хьтин чӀехи тӀвар ганвай. Гила адан тӀварунихъ хуьре колхоз ва мектеб ава. Регьмет хьайи аскеррин гьуьрметдай хуьре Салигьов Эседан имарат ва муькуь аскеррин обелиск эцигнавайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 532 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КӀири хуьруьн агьалияр 1 343 кас тир.
Ниж
Ниж (уди. НыъжӀ, НиъжӀ) — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай чӀехи шегьервилин хуьр (посёлок). Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда кьудлагьай чкадал ала.
1920 йис
1920 йис (са агъзурни кӀуьдвишни къадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1920-лагьай йис я. XX виш йисан 20-лагьай йис.
1806 йис
1806 йис (са агъзурни муьжуьдвишни ругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1806-лагьай йис я. XIX виш йисан 6-лагьай йис.
Ниж
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьиблединни - рагъакӀдай патахъ 40 км яргъал чка кьунва. Хуьруьн майдан тахминан 100 км² я, вири патарай цанвай чилери кьунва. Емишдин тарар цанвай кӀвалин кьилив гвай чилер авай дараматрив эцигна ацӀанва. Ниж «шакка» (эхир, кьил) лугьудай мягьлейрикай ибарат я: Фалчулу, Манджулу, Агъдаьлаьки, Маьликли, Фаьримли, Малбел, Ваьзири, Даьлаькли, Джирмаьлаь, Дарамаьлаь, Даьрабагъ, Къожаьбаьли, ПуьцӀуьли, Йалгашлы ва Абдаллы. Абдаллы ва Йалгашлы мягьлейра азербайжанари уьмуьр гьалзава.
Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьруьн агьалияр 5 744 агъзур касди туькӀуьрзавай. Бязи малуматрив кьурвал, алай чӀавуз хуьре 7000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай удияр я.
2012 йисан малуматриз килигна агьалийрин 50 % удинри, 40 % азербайжанри, 10 % лезгийри туькӀуьрзава.
ИнфратуькӀуьрун
1854 йисуз хуьре садлагьай удинрин мектеб эцигнавай, ана кӀвалахзавай муаллимар хуьруьнви удинар тир. КӀелунар давамариз абур Москвадиз, Горидиз (ругьани семинария), Тбилисидиз (комерциядин кьулан мектеб) физвай.
1931 — 1933 йисара мектебра кӀелунар хайи удин чӀалал тухузвай, амма 1937 йисалай цӀапдал тухуз гатӀумнавай.
Бала КцӀарин хуьруьнсовет
Бала КцӀар хуьруьнсовет (Bala Qusar bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Бала КцӀар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Бала КцӀар, Бидиркъеле, Гьесенкъеле, ЦӀуру Худатдин Къазмаяр.
Юлий Цезарь
Юлий Цезарь (GAIVS IVLIVS CAESAR;  — ) — Дегь Рим гьукуматдин къуллугъхъан, кьушунхъан, Римдин патриций.
Кельтар къачур саягъ
Сенатди Цезарь Трансалпин Галлиядиз ракъурнавай регьбервилиз. Ада ана авай халкьар муьжуьд йисан къене вири гатана Риман республикадик кутуна. Галлия къачурла ам гьуьляй тӀуьз фена Британиядиз. Гьана авай халкьарихъ галаз дявеяр тухвана къенин Англиядинни Уэльсан чилер Риман гьукуматдик кутуна.
Кьиникь
49 йисуз ч.э.в. Цезарь вичин кӀваляй экъечӀна фена Сенатдиз. Рекьяй фирла адаз са кси лугьузвай, Цезарь рекьиз кӀанзвайди, ада гафни лугьун тавуна вилик фена. Сенатдиз атайла, ам вичин чкадал ацукьна. Сад лагьана сенаторар адан патаг кӀватӀ хьана. Абурукай сада Цезарьивай са затӀ тӀалабна. Цезаря адаз ваъ лагьана. Адани вичиг гвай чукӀул ахъайна Цезаряз сена. Гьадалай кьулухъ мад 14 кси адаз сена чукӀулар. Абурук квай Брут, Цезаряз хайи хтул хьиз авайди. Гьадани Цезаряз сена чукӀул. Адалай кьулухъ Цезарь Сенатдин кӀвале авай Помпеян статуядин кӀвачерик аватна иви авахьна кьена. И кар акурла, и кьиникьдик квачир сенаторриз кичӀе хьана катна.
Реал Мадрид
«Реа́л Мадри́д» (Real Madrid Club de Fútbol) — Мадрид шегьердай тир испан пешекарвилин футболдин клуб я. ФИФА-ди ам XX-лагьай виш йисан квайни квай футболдин клуб яз тестикьарна. «Барселонани» «Атлетик Билбав» хьиз «Реал Мадрид» испанидин вини дережадин дивизиондивай садрани къакъатнач. Ам испан футболда виридалайни пара титулар авай клубрикай сад я. Адан кӀвачихъ 62 милли титул гала: рекорд тир Ла Лигадин 35 чемпион титул, 20 Испаниядин кубок, 10 Испаниядин Суперкубок. Гъалибвилинни янвай голрин кьардал гьалтайла Чемпионрин Лигадин рекорд гвайди язва (13 сеферда, и турнир вадра галаз-галаз гъалибнавай тек сад тир команда, гьа чӀавуз адаз Европадин чемпионрин кубок лугьузвай тир).
Deloitte тешкилатдин делилралди, 2016/17-лагьай сезонда пул къачунин дережадал гьалтайла (676,6 млн евро) «Реал» кьведлагьайди тир. Виридалайни масан клубрикай сад я, адан мас — 4,1 млрд доллар.
Тарих
Клубдин бине 1902 йисан 6 мартдиз эцигнавай. Адан сифтедин тӀвар «„Мадрид“ футболдин клуб» (Madrid Football Club) тир. 1920 йисалай «Реал Мадрид» тӀвар кьунвай. Клубдин ранг лацуди я.
Командадин рекордар
2018-лагьай йисан 26-лагьай майдин малуматралди.
Къугъвадайбурн рекордар
2017-лагьай йисан 6-лагьай декабрдин малуматралди.
Криштиану Роналду — УЕФА-дин Чемпионрин Лигада са сезондин къене 17 гол яна.
Криштиану Роналду — УЕФА-дин Чемпионрин Лигадин кӀватӀалрин дережадал 11 гол яна.
Криштиану Роналду — са УЕФА-дин Чемпионрин Лигадин календардин йисан къене 19 гол яна.
КьакӀарин хуьруьнсовет
«КьакӀарин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Какинский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — КьакӀар хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 654 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Сокольническая цӀар
Сокольническая цӀар (Соко́льническая линия), 1990-лагьай йисал кьван Ки́ровско-Фру́нзенская цӀар (урус Ки́ровско-Фру́нзенская линия) — Москвадин метрополитендин садлагьай цӀар я. ЦӀарцӀи шегьердин юкьвай тӀуз Сокольники ва Богородское москвадин тарихдин районар Хамовникидихъ, Воробьевы кӀунтӀарал Москвадин гьукуматдин университетдихъ, Вернадскидин проспектдихъ галаз алакъалу ийизава. Схемайрал яру рангуналди къейд ийизва.
Москвадин метрополитендин цӀарарин арада ТупӀалдин цӀарцӀин сергьятрин къецел пата маса цӀарарал эвичӀна акьахьунар авачирди тек сад я.
Эцигунин тарих
Москвадин метрополитендин садлагьай кьатӀ эцигун «Красносельская» ва «Сокольники» станцийрин арада 1931-лагьай йисуз Русаковская куьчедал гатӀумна. 1935 йисан 15 тӀулдиз садлагьай 8,4 км яргъивал авай, «Сокольники» станциядай «Парк Культуры» станциядал кьван физвай кьатӀ ахъа хьанва. 1938 йисал кьван «Охотный ряд» станциядай поездар шиш хьтин схемадалди къекъвезвай тир — са пай «Парк Культуры» станциядал кьван, муькуь пай — «Улица Коминтерна» (1990 йисалай инихъ — «Александровский сад») ва «Арбатская» станциярай тӀуз «Смоленская» станциядал кьван.
1957-лагьай йисуз цӀар «Парк Культуры» станциядай «Спортивная» станциядал кьван 2,5 км-диз яргъи хъувуна, гьадалди адалай са йисалай вилик ахъа хьанвай спортдин комплекс «Лужники» улакьдалди таъмин авуна. 1959-лагьай йисуз дуьньяда садлагьай муькъвел алай станция («Ленинские горы») гвай «Спортивная» — «Университет» (4,5 км) кьатӀ ахъа хьанва. 1963-лагьай йисуз 4,5 км яргъивал авай «Университет» — «Юго-Западная» кьатӀ эцигнава.
1965-лагьай йисуз цӀар кефер патахъ «Преображенская площадь» 2,5 км-диз яргъи хъувуна.
1990-лагьай йисуз «Преображенская площадь» — «Улица Подбельского» кьатӀ (3,8 км) ахъа хьанва.
2002-лагьай йисан 14-лагьай фундукӀдиз реконструкция авурдалай кьулухъ «Воробьевы горы» станция цӀийиз ахъа хьанва.
2012-лагьай йисан 13-лагьай чиледиз цӀар «Юго-Западная» станциядай кьиблединни рагъакӀидай патахъ Тропарево станциядал кьван яргъи хъувунин проект тестикь авуна. Станция 2014-лагьай йисан 8-лагьай фундукӀдиз ахъа хьанва. 2015-лагьай йисан план цӀар кьве станциядиз мад яргъи хъувун:
Депо
Сифте кьиляй цӀарцӀихъ ичӀи са депо — «Северное» — гелкъвезвай тир, 1990-лагьай йисуз «Черкизово» кӀвалахаруник кутуна. 2015-лагьай йисуз цӀийи электродепо «Саларьево» эксплуатациядик кутун фикирда ава. 2010-лагьай йисан гьалдив кьурвал, цӀарцӀе 420 вагон къекъвезвай тир.
Ибаратдик квай вагонрин сан-гьисаб
Сокольническая цӀарцӀи кьадардилай пара гуж гун авачиз кӀвалахзава, гьавиляй алай чӀавуз 8 вагон квай поездар эксплуатациядик кутун фикирда авач.
ЦӀуру Киркар
Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз Киркар хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Хуьрел ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Хуьр къулай уьмуьр гьализ виже текъвер гьалариз атанвайвиляй Киркарин эгьлияр сувалай агъаниз куьч хьана ЦӀийи Киркар хуьруьн бине кутунвай.
Хуьре, Гьажийрин Айисата туьхкӀуьр хъувунай Бинет бубадин пӀир ала. КӀвалер чкӀана харапӀайриз элкъвенвайтӀани хуьре кьве сур ава. Абурукай сад таму ва валари кьуна кӀевирна. И сурал, гьеле мусурманвал диндин виликан вахтара, лезгийрин дин христианвал хьайи чӀавуз кьенвай киркарвийрин улу-бубаяр кучуднавайди я.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Киркар хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 612 кас тир.
Хуьре пуд асул сихилар авай, ибур: Беган сихил (чкадинбур), Миграгъар ва Яхулар я. И пуд сихил цӀийи хуьре гилани сад садан мукьвал, юкьван куьчеда уьмуьр гьалзавайди я.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
1922 йис
1922 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни кьведлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1922-лагьай йис я. XX виш йисан 22-лагьай йис.
Палестина
Палестина — азиядин са кьадар кьабул авунвай гьукумат.
1811 йис
1811 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀусадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1811-лагьай йис я. XIX виш йисан 11-лагьай йис.
Ботаника
Бота́ника (βοτανικός — «набататриз талукь тир», -ай — «хъач, набатат») — набататар чирзавай илим, биологиядин са хел я.
Антилопа
Антилопа — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Ботаника
Ботаникадин асул виликфинин девирар
Набататрикай дуьз чирвилерин система хьиз ботаника XVII - XVIII-н вишйисара бегьем хьана, амма набататрикай гзаф малуматар къадим инсанризни малум тир, вучиз лагьайтӀа абурун уьмуьр недай, дармандин ва агъу галай набататрихъ галаз алакъалу тир.я
Антик девирдин философар набататарин асул-мана тайин ийиз ва абур систематизация ийиз алахъзавай. Аристотелдин ученик тир Теофраст ботаникадин буба хьиз малум я - ам ботаникадин кьилди тир илим хьих бине эцигайди я. Теофраста набататрин хуьруьун маишатда ва медицинада кардик кутунихъ галаз, ада теоритик месэлаярни веревирдзавайди тир.
1923 йис
1923 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни пудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1923-лагьай йис я. XX виш йисан 23-лагьай йис.
Андреа Пирло
Андре́а Пи́рло (Andrea Pirlo; 1979 йисан 19 майдиз дидедиз хьана, Флеро, Ломбардия, Италия) — Италиядин тренерни футболхъан я, юкьван зур-хуьдайдан чкадал къугъвазвай тир. «Ювентус» клубдин кьилин тренер я.
1813 йис
1813 йис (са агъзурни муьжуьдвишни цӀипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1813-лагьай йис я. XIX виш йисан 13-лагьай йис.
Гутум
Гутум (Гдым) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай кьакьан суван хуьр. «Гутумрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Сарфунъял
Сарфунъял, гьакӀни Самур цӀиргъ — Дагъустандин кьибле пата авай суварин чӀул, кьиблени-рагъакӀидай патай кеферни-рагъэкъечӀдай патаз 193 километр яргъи хьанва. Виридалайни кьакьан чка Алахундаг (3849 м) сув я. Виридалайни агъуз тир чка Хаки (1049 м) сув я.
Гутум
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кеферпатан гуьнедал, Гутум вацӀун къерехдал, Азербайжандихъ галаз сергьятдилай 5 км яргъал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 30 км яргъал ала.
Гутум Ахцегь райондин виридалайни кьакьанда суван хуьр я.
Сарфунъял
Алай чка
Самур цӀиргъ Дагъустандин кьибле патал алайди я, Рутул, Ахцегь, Агъул, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьнни СтӀал-Сулейманан районрай тӀуз физавайди я. ЦӀиргъен кьибле патахъай Самур вацӀ авахьзава.
КӀукӀар
Самур цӀиргъел ала гуьгъуьнин суван кьилер: Кьурусув (3837 м), Амирсундухикьил (3826 м), Курапсув (3724 м), Амир (3778 м), Унасув (3695 м), Грысал (3534 м), Ялахъ(3004), Гетинкьил (2788 м).
Гутум
География
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Чухур, Тетешер, Тикъишар, Самагъарар, Хахъар.
Хуьруьн мукьвал алай тӀебии сергьятар: Чилихъ, Эгъевже, Хенел, ЦӀаилахъан, Куьней яйлах, Къузай яйлах, Алипаша, Къажал, Челеби, Тулар, Сувун яйлах, ЦӀангур ва гьакӀни булахар: Бахтавар булах, Уьхуьндезин булах, Гьезретен булах, ВацӀун булах, Къайиханазин булах.
Тарих
Хуьруьн тӀвар кӀакӀ мана гузвай араб чӀалан Кутум гафуникай арадал атанва.
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих гилани малум туш. XVII виш йисалай XIX виш йисал кьван Гутум Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай ва Ахцегьпара-2 хуьруьн жемятрин садвалдин пай тир. Урусатдин Империядик Гутум 1839 йисуз акатзава, гьа чӀавуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай Дагъустан вилаятдин Самур округдик квай. Хин хуьруьхъ галаз Хинерин хуьруьнжемятдик акатзавай. 1929 йисалай Ахцегь райондин составдик ква. 1930 йисуз гутумвияр Хинерин къарагъуна иштирак авунай.
ЧӀехи Ватандин Дяве чӀавуз, фронтдиз 19 гутумви фенай, абурукай 8 элкъвена хтаначир. 1972 йисуз хуьр электричестводив таъминарнай, 1982 йисуз хуьруьз рехъ чӀугунай. 1980 йисара хуьре 14000 лапагар, 250 карч алай чӀехи мал ва 150 балкӀан авай. Амма алай чӀавуз Гутумра 1650 — лапагар, 190 — карч алай чӀехи малар ва 3 — балкӀан ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Гутум хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 339 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла Гутумвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Газанар, Заманар, Цуругъар, Мухтарар, Тетешер, Къаргъаяр, Аташар, Качалар, Къулияр.
Инфраструктура
XIX виш йисан мискӀин, Гутумрин кьилин мектеб, «Гутум-яд» завод , клуб, улубхана, фельдшерни — акушервилин пункт.
ТӀвар-ван авай ксар
Гьусейнрин Юнус Имамдин хва — ушу — саньда спортдин жуьредин дуьньядин чемпион.
Бета (гьарф)
Бе́та (Βήτα) — Β, β — грекрин алфавитдин кьведлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («КӀвалер») мана гузвай «бет» гьарфуникай арадал атанва. «Бета» гьарфуникай латин B, кирил Б ва В гьарфар арадал атанвайди я.
Цугни хуьруьнсовет
«Цугни» хуьруьнсовет (Цугнинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Цугни хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Цугни, Гулебки, Ургани.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Цугни хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 496 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Шахматар
СетӀренжар — столдихъ галай акьулвилин къугъун. Дуьньядин виридалайни тӀвар-ван алай къугъунрикай сад я.
СетӀренжрикай
СетӀренжар инсандин акьул вилик тухудай къугъунрик кваз гьисабзавайди я. Гъалибвал кьун паталди и къугъуна, къугъвадайбуру акъваз тавуна фикирна кӀанда, гьихьтин финифар ийидатӀа. И къугъуна кьилди кьве касдивай къугъваз жедайди я. Авайди я лацуни чӀулав фигураяр. Лацубуру гьамиша сифте фин ийиз къугъун эгечӀзавайди я.
Гьар къугъвадай касдихъ сетӀренжар эгечӀдайла фигураяр ава: са Пачагь, са Ферз, кьве Рух, кьве Лиф, кьве БалкӀан, муьжуьд Аскер. Ни масадан пачагьдиз мат эциг ийидатӀа — гьада гъалибвал кьада.
Тарих
СетӀренжар гьич чи девирдилай вилик Индияда кьилиз акъуднавай къугъун я. Абурувай а къугъун арабриз фена. Арабриз сетӀренжар пара кӀан хьана. Гьабурувайни сетӀренжар Европадиз акъатна. Чи йикъара сетӀренжар инсанрин виридалайни кӀани къугъунрикай сад я. СетӀренжрин кьилин шегьер яз Элиста гьисабзава: 1998-й йисуз 33-й Виридуьньядин сетӀренжрин олимпиада тухун патал Элистада Сити-Чесс (ингилисдалди «СетӀренжрин шегьер») эцигнава.
Дуварян
Дуварян (Duvaryan) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата, Гирдыманчай вацӀун эрчӀи пата ала. Хъуьтуьн береда хуьруьз тухудай рекьерайтӀуз анжах балкӀандал алаз фин мумкин я.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀи тат чӀалал «хушал алай чкадин» мана гузва.
Агьалияр
Хуьре 29 касди уьмуьр ийизва.
Агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Диндал гьалтайла шия мезгьебдин мусурманар я.
Гарбутль
География
Хуьр Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата, Жекода вацӀун кьерел, белгендин администрациядин юкь тир Бежта хуьрелай 7 км яргъал гала.
Тарих
1860 йисуз Гарбутль хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гарбутль хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 469 касди уьмуьр ийизвай.
КьепӀир
КьепӀир  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. «КьепӀир» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата, Кьурагь вацӀал, Кьурагь хуьрелай 21 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
КьепӀир — Лезгистандин ва Кьибле Дагъустандин виридалайни цӀуру хуьрерикай сад я. Хуьруьн бине кьуникай якъин тир малуматар авач. Лап XX виш йисал кьван хуьруьн гьар са сихил чпин чара мягьлейра амукьзавай.
Хуьруьн мягьлеяр: Михер мягьле, Чатун мягьле, ЧӀуьгъвер мягьле, Кьулан мягьле, Къазакь мягьле, ТӀулан мягьле, Хъемцал мягьле.
Вичин чӀавуз, кьепӀирвийри Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал кьве хуьр арадал гъанвай: КьепӀир Къазмаяр ва Ярукьвалар. Дегь чӀавуз хуьре къаравулдин минараяр авайди тир. Хуьруьн топонимикада «Куьгьне къеле» (ЦӀуру къеле), «Тегъид сенгер» хьтин тӀварар амукьнава. Хуьруьн винел пата пуд гьавадин жуьмя мискӀиндин дарамат хкаж хьанва. Вилик хуьре мягьлейрин мискӀинарни авайди тир. Авай тарихдин малуматрив кьурвал, 1747 йисуз КьепӀир хуьруьн эгьлийри Надир шагьан кьушунриз кьулухъди румар гунивди душмандиз чӀехи телефвилер ганвай. 1806 йисуз, фон Граббе генералдин эмирдалди, кьилин къаст кьепӀирвияр муьтӀуьгъарун яз, хуьре Урусатдин армиядин рота арадал гъанвай. КьепӀир хуьряй, гьеле Октябрьдин революция жедалди, пара кьадарда тариф авай рухваяр акъатнавай. Абурукай сад, 1877 — 1878 йисара Дагъустанда лежберрин къарагъунин регьберрикай сад тир КьепӀир Гьажимурад тир. Халкьдин къалабулухар секин авурдилай кьулухъ, царьдин гьукумри ам кьуна кьиникьалди жаза ганвай. КьепӀирви Гьажи Насрулла-эфенди имам Шамилан женгинин амадаг тир, ада имамахъ галаз гзаф женгера иштирак авурди я. Эхирда, душманрин паталай элкъуьрна кьунвай Гунибда имам Шамиляхъ галаз гьатай Гьажи Насрулла, урусрихъ галаз хьайи ягъунда кьенвай.
КьепӀирви Муслим Етим Эминан мукьва дуст тир. Зариди вичин эхиримжи шийиррикай сад гьа Муслимаз ва рикӀелай алат тийир Гьажимурадаз бахш авунай. Са чӀавуз, округда чӀехи машгьурвал поэтесса КьепӀир Айисата къазанмишнавай. 1915 йисуз хуьре кьве йисан гражданвилин мектеб ахъайнавай, адан садлагьай муаллим ахцегьви Гьасанов Вагьид тир. 1936 йисуз хуьре ирид йисан мектеб кардик квай, ва 1942 йисалай эгечӀна юкьван мектеб кӀвалахзавай. И мектебда мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. Кьурагь райондин садлагьай регьбер кьепӀирви Хизриев Хизри тир.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз женгериз 516 кьепӀирви рекье гьатнавай. Абурукай анжах 72 кас элкъвена хайи дигедиз хтанвай. Дяведа регьмет хьайи хуьруьнвияр рикӀел хуьн патал хуьре обнлиск эцигнавайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 570 касди уьмуьр гьалзавай. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалияр 1 932 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Михер, Чатунар, ЧӀуьгьверар, Кьаружунар, Варварар, ПӀирер, Къазакьар.
ИнфратуькӀуьрун
КьепӀир хуьруьн администрациядин чилерал гамар хрунин фабрика, емишрин межеяр акъудзавай цех, асфальтдин ва кирпичдин заводар, тамухъанвал, идарадин азархана, аптека, почтадин идара, юкьван мектеб кардик ква.
ЧӀилихъар
ЧӀилихъар (Чиликар) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Кашанхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 14,3 км яргъал, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал ала. Мукьвал алай хуьрер: Кашанхуьр, Сардархуьр.
Тарих
XIX виш йисуз ЧӀилихъар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. НуьцӀуьгъ хуьруьхъ галаз НуьцӀуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай.
1924 йис
1924 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни кьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1924-лагьай йис я. XX виш йисан 24-лагьай йис.
1846 йис
1846 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурниругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1846-лагьай йис я. XIX виш йисан 46-лагьай йис.
Стивен Кинг
Стивен Кинг (Stephen Edwin King; 1947 йисан 21 сентябрь, Портленд, штат Мэн) — америкадин кхьираг.
Аваран хуьруьнсовет
Аваран хуьруьнсовет (Avaran bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Аваран хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Аваран, Хуьрел.
Дуьньядин садлагьай дяве
Дуьньядин садлагьай дяве (1914 й. 28 июль — 1918 й. 11 ноябрь) — инсяниятдин тарихда (кьиспесда) хьайи виридалайни гегьенш — масштабдин яракьвилин гьуьжет. ТӀвар 1939 йисуз Дуьньядин кьведлагьай дяве эгечӀдалай кьулухъ къачуна. Дявед береда адан тӀвар «Зурба дяве» тир, Урусатдин империяда адаз «Кьведлагьай Ватандин», ва гьакӀни формал тушир «германиядин» дяве лугьузвай; гуьгъуьнлай ССРГда — «империавилин дяве».
Дяведин арада масад авачир себеб июндин 28 къуз 1914-й йисуз сербияви студент Гаврила Принцип патай Австриядин эрцгерцог Франц Фердинанд яна кьин тир.
Дяведин нетижа яз кьуд империя чпин авайвал терг авуна: Урусатдин, Осман, Австро-Венгер, Германиядин (амма кайзер Германиядилай гуьгъуьнлай арадиз атай Веймардин республикадин тӀвар формалдаказ Германиядин империя тир). Уьлквеяр-иштиракчияр 12 млн кьван кас квадарнава (динж ксар галаз), 55 млн кьван кас хирер къачуна.
Иштирак авунайбур
Антантадин галкӀчияр (дяведа Антантадин пад кьурбур): АСШ, Япония, Сербия, Италия (Дяведа 1915-й эгечӀна Антантадин пад кьунай, Пудан ГалкӀдин уьзви яз килиг тавуна), Черногория, Бельгия, Египет, Португалия, Румыния, Греция, Бразилия, Чин, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либерия, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливия, Доминикандин республика, Перу, Уругвай, Эквадор.
Акьунрин вилик квай тарих
Дяве хьуналди вилик Европада чӀехи пачагьвилерин арада — Германиядин, Австро-Венгриядин, Франциядин, ЧӀехибританиядинни Урусатдин —, сад-садаз аксивилер акьалтзавайтир. 1870-й ийсан франк-прусс дяведин гуьгъуьнай арадиз атанвай Германиядин Империя виликан чӀава Европадин континентда сиясатдинни экономикадин жигъетдай агъавал ийиз алахъунар ийидачир. Германиядин Империядин бине кутур, адан экономикадинни дяведин жигъетдай къуватавай къуншияр галаз сергъятар авай геаграфиядин везиятдин зайифвал гъавурда кьазвай Бисмаркди лагьанай:
Къуватавай Германиядиз кӀанзава хьи, ам секинвиле турай ва адаз ислагьвилин рекье виликфиз мумкинвилер гурай, ва им патал адаз къуватавай армия хьана кӀанзава, вучиз лагьатӀа, къакъаррин къене тур авайдан винел садни гьужум ийидач… Чун Франция хкатайла вири гьукуматриз герек я, ва и гьукуматар сад садахъ галаз акъажунрин нетижа яз жезмай кьван чи аксидиз тир коалицияр туькӀуьрдач".
Амма и фикирдиз акси яз дявединни экономикадин жигъетдай къуват кӀватӀнавай Германияди колонияр кьунин женгериз гьахьнай. Германияди гьужет алай ва колониал аслутушир регионар пацук авун тади ийизвай, гьакӀни Ангиядин, Франциядин, Бельгиядин, Нидерландринни Португалиядин колониал ччилериз кичӀерар гузвай. Ва гьакӀни Германияди «РикӀин разивилиз» — Антантадиз сад хьун мажбур хьайи, Европадин виридалайни чӀехи империйрин — ЧӀехибританиядинни Франциядин — авайвилиз кичӀерар гуз эгечӀнай. Гзафмиллетдин гуькумат яз Австро-Венгрияди къенепатан миллетрин арада аксивилерин виляй Европада гьарчӀаван стабилтуширвилин муг тир.
К 1914-й йисуз кьван кьве блок тамамвилелди туькӀуьр хьанай:
Антанта Блок: Урусатдин империя, ЧӀехибритания, Франция.
Пудан ГалкӀ Блок: Германия, Австро-Венгрия, Италия.
Жуьреба-жеьре чешмейра къалурнавайвал, дяведин себебриз агъадихъ къвезвайбур талукь я:
Томас Вудро Вилсонди лагьанай:
"«Вирида и дяведин себеб вуч ятӀа къекъезва ва жагъуриз жезвач. Абурун къекъуьнар метлеб хкат тийирбур я, а себеб абурувай жагъуриз жедач. Дяведин себеб са вуч ятӀани са себеб ттуш, дяве эгечӀунин себеб вири себебар санал я»"
Гамма (гьарф)
Га́мма (γάμμα) — Γ, γ — грекрин алфавитдин пудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Деве») мана гузвай «гимел» гьарфуникай арадал атанва. «Гамма» гьарфуникай латин C, G ва кирил Г, Ґ гьарфар арадал атанвайди я.
1925 йис
1925 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни вадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай хемис йис. Им чи эрадин 1925-лагьай йис я. XX виш йисан 25-лагьай йис.
1926 йис
1926 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни ругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1926-лагьай йис я. XX виш йисан 26-лагьай йис.