cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Навальный Алексей Анатольевич
Навальный Алексей Анатольевич (1976 йисан 4 июнь) — Урусатдин сиясатчи, жемиятдин кӀвалахдар, инвест-активист. «Ришветдин аксиниз женгинин фонд» тӀвар алай фондунин кьил, гьакӀни и фондуник уьлкведа ришветдихъ галаз ва гьукуматдин пропагандадихъ галаз женг чӀугвазвай муькуь проектарни («РосПил», «РосЯма», «РосВыборы», «Добрая машина правды», «РосЖКХ») акатзава. «Аэрофлот» компаниядин директоррин кӀватӀалдин виликан член я. Ада «Lifeblog» сайтунал виридалайни машгьур хьанвай жемиятдинни-сиясатдин блогрикай сад тухузва. Алексей Навальныйди алай вахтунда гьукуматдин вини кьилин идарайра кӀвалахзавай чиновникри, абурук Урусатдин премьер-министр Дмитрий Медведевни кваз, зурба кьадарра ришвет къачунин ва уьлкведин бюджетда авай такьатар чуьнуьхунин крара иштиракнавайди дуьздал акъудна субутнай. Тийижир ксарин паталай адан чандал са шумудра чӀуру къастар ийиз алахънавайди малум я.
Замбиядин чӀалар
Чкадин халкьарин чӀалар
Ньянджа чӀалан шегьрдин жуьре Лусакада (Замбиядин кьилин шегьер) лингва-франка яз авайди я ва вири уьлкве тирвал Замбиядин кьведлагьай чӀал хьиз чкӀанвайди я. Виридалайни чкӀанвай чӀал яз, бембани са бязи чилерра лингва-франка хьиз аваз авайди я.
Навальный Алексей Анатольевич
2013 йисуз Москва шегьердин мэрдин хкягъунра ада хкязавай ксарин 27,24 % ванер кӀватӀна, Сергей Собяниназ чка гана, кьведлагьай чка кьунай. 2013 йисан ноябрьдилай «Партия прогресса» тӀвар алай сиясатдин партиядин Юкьван советдин кьил я.
2016 йисан декабрьдиз ада 2018 йисуз Урусатда кьиле фена кӀанзавай президентвилин кхягъунра иштирак ийидай ниятдикай хабар гана.
2013 йисуз Кировдин вилаятдин судди «Кировдин там» тӀвар алай процессда Александр Навальный тахсирлу тирди къарар акъудна адаз 5 йис шартӀунин кар атӀанай. 2016 йисуз Инсанрин ихтиярар хуьзвай Европадин судди и къарар къалп тирди тестикьарна Навальныйдилай тахсир алудун тӀалабнай. Амма 2017 йисуз Кировдин вилаятдин судди Алексей Навальный цӀийи кьилелай тахсирлу малумарна 5 йис шартӀунин кар ганай.
Емишанлы
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 755 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Навальный Алексей Анатольевич
Уьмуьрдикай
Навальный Алексей 1976 йисан 4 июньдиз СССР-дин Москва вилаятдин, Одинцово райондин, Бутынь хуьре дидедиз хьанва. Кьве велед ава.
Фильмография
2017 йисуз Youtube сайтунал алай каналдиз акъудай «Он вам не Димон» фильмди жемиятдик чӀехи къалабулух кутунай. Кьве вацран къене и фильмдиз 20 миллиондилай гзаф инсанри килигна. Урусатдин саки вири чӀехи шегьерра агъзурралди ксарин иштиракдалди митингар кьиле фена. Митинграл экъечӀай ксарин тӀалабун Дмитрий Медведев везифадилай алудна адаз кар атӀун тир.
Гьапутар
Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.
Тарих
1860—1880 йисара сувун хуьрерин агьалийрин чӀехи хьунин ва чӀехи патриарх хзанрин чукӀунин себебдалди, пара кьадарда сувавияр арандиз цӀийи чилерал куьч хьун мажбур хьанай. И месела гьапутрилайни къецихъ амукьнач. ГьакӀ, Къуба уезддин кьибле патара, Шемаха, Геокчай уездра гьапутри 57 бицӀи хуьрер арадал гъанай. Ибур Гьапутлу-Меликли, Гьапутлу-Гидейли, Гьапутлу-Нетес-Гаджар, Гьапутлу Молла Исагли, Гьапутлу-Гьаджигьетемли ва мсб. 1880 йисара Муьшкуьр аранда 1433 кас гьапутви гьисабдиз къачунай, Шемаха ва Геокчай уездра 710 кас. Гила гьа хуьрерин саки вири амукьнавач ва чкадин агьалияр азербайжанарихъ какахьна терг хьанва.
Алай чӀавуз гьапутвияр чпин тарихдин хуьр тир Къуба райондин Гьапут хуьре ва Исмаиллы райондин пуд хуьре Гьапутли, Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрера уьмуьр ийизва. И хуьрериз абур Къуба райондай тахминан XX виш йисан сифте кьилера куьч хьанай. Абурун бинедин Гьапутлу хуьруьхъ галаз алакъаяр фадлай атӀанва. Моллаисагьли ва Гьажигьетемли хуьрерин гзаф пай гилалди къирицӀ чӀалалди райхазва, амма чпи гьапут чӀалалди рахазвайди гьисабзава. Амма Гьапутли хуьруьн эгьлияр цӀап чӀалал элячӀнава. азербайжанарин юкьва гьатай и хуьрер райондин центрдиз мукьва тир виляй ва авто магистральрин къерехдихъ къулай чка кьунвайвиляй чкадин агьалидихъ галаз кӀеви алакъайра ава, идаз килигна абуру чпин милли кьетӀенвал ва чӀал къвердавай квадариз цӀаплашмиш жезва.
ЧӀал
Гьапутрин хайи чӀал лезги чӀаларин группадик акатзавай къирицӀ чӀал я. Амма гьапутвийриз чеб кьилдин гьапут чӀалалди рахазвайди хьиз ава. Гьакъикъатда, гьапут чӀал гьа къирицӀ чӀал я. Амма Гьапут хуьруьн эгьлийри рахазвай къирицӀ чӀалан ва къирицӀ халкьди рахазвай чӀаларин арада са жизви тафават ава. Гьавиляй, бязи лингвисти «гьапут чӀал» къирицӀ чӀалан са нугъат тирди гьисабзава. Гьапутрин чӀехи пай цӀап чӀалалди рахазва.
Рутул район
Рутул район (Рутульский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Рутул хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьиблединни-рагъакӀидай пата ала. Республикадин Чарода, Лак, Кули, Агъул, Ахцегь ва Кьурагь районрихъ галаз са сергьятра ава. Райондин рагъакӀидай пад Азербайжандихъдихъ галаз сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 2170 км² я.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Самур округдин Лучек участокдикай Рутул кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Рутул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Рутул райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 17 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 40 хуьр акатзава.
Рутул райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Ахцегьан къеле
Ахцегьан къеле (ахц. нугъ. Ахцагьан къала) — 1839 йисуз Дагъустан Республикада Ахцегь райондин Ахцегь хуьре Е. А. Головинди туькӀуьрнавай урус къеле.
Кьиспесдинни архитектурадин федерал метлеб авай имарат. Урусатдин виридлай кьибле пата чка кьунвай къеле.
Арчо
Арчо — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Арчо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 3 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Арчо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
1937 йисал кьван Ботлих райондик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Арчо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Ровно
Ро́вно (Рівне, 1939—1991 — Ровно )) – Украинада авай вилаятдин метлеб квай шегьер, Ровно вилаятдин ва Ровно райондин юкь я. Агьалийрин сан-гьисаб – 247,7 агъзур кас (2016 й.). 1283-лагьай йисуз адан тӀвар садлагьай сеферда кьунва. 1492-лагьай йисуз Магдебургдин къанун кьабулна. Шегьеррин статус 1939-лагьай йисуз къачуна.
Ина машинар эцигунин, химиядин (ХАД «Ривне-Азот»), кьезил, недай-хъвадай затӀарин ва торфдин индустрияр вилик фенва (ТОВ фирма «Рекорд»).
Шегьерда пуд кьакьан дережадин кӀелунин идара, кьве театр, тарихдинни краеведениедин музей, Успениедин кӀарасдин клиса (XVIII-лагьай  в.й.), фашизмдин гъиляй кьенвайбурун гьуьрметдай гуьмбет (1968), кьушундин лайихлувилиз талукь тир мемориал (1975) ава.
Гарик
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 19,5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гарик хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. КъуштӀил, Кувиг, Кулик, Ляхля ва Уртил хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 33 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Гарик хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 88 кас тир.
Алексей Андреян хва Миранчук
Алексей Андреян хва Миранчук (Алексей Андреевич Миранчук; 1995 йисан 17 октябрдиз, Кубандал-алай-Славянск, Краснодардин край, Урусат) — Урусатдин футболист, «Аталанта» ФК-дин ва Урусатдин кӀватӀурдин зур-хуьдайди я.
2017/2018-лагьай йисан сезондин Урусатдин чемпион, Урусатдин Суперкубокдин сагьиб (2019), пудра Урусатдин Кубокдин сагьиб я. 2018 йисан футболдай дуьньядин чемпионатда иштираквал авурди. Урусатдин спортдин лайихлу мастер я (2018). Антон Миранчук футболистдин кьветхвер стха я.
Уьмуьрдин рехъ
Алексей Миранчук 1995-лагьай йисан 17-лагьай октябрдиз Кубандал-алай-Славянск шегьерда дидедиз хьана.
Кубандин футболдин тербия къачурди. Футболдал алахъиз ада хайи шегьерда авай «Олимп» футболдин клубда эгечӀна, адан тренер Александр Николаян хва Воронков тир.
Са шумуд йисан къене вичин стхадихъ галаз ам чкадин командада къугъвана. Гуьгъуьнлай москвадин «Спартакдин» селикционерар Борис Стрельцова ва Алексей Леонова вад гададин гьисабдик кваз меркездин клубдин академиядиз хкяна. «Спартак» патал абур жуьреба-жуьре аялрин турнирра (гьа гьисабдик кваз халкьарин арада авайбур) иштираквал авуна. Амма са арадилай бедендин къуватрин кимивиляй абур академиядилай алудна".
2019-лагьай йисан июндиз Москвадин гьукуматдин вилаятдин университетдин бедендин медениятдин факультетдал ада вичин Антон стхадихъ магистрдин диссертация хвена.
2020-лагьай йисан 4 сентябрдиз «Аталантади» Алексей Миранчукдихъ кхьиникай малумарна. Бергамовийри адахъ 14,5 млн евро гана. Ада «59-лагьай» нумра хкянва.
КӀватӀур
2015-лагьай йисан 7-лагьай июндиз вич 19 йиса аваз ада кӀватӀур патал вдебют авуна, Белоруссиядин кӀватӀурдиз акси тир къугъна ам 71-лагьай декьикьадал экъечӀна ва гъалибвилин гол яна.
2017-лагьай Конфедерацийрин Кубокдин вилик ФИФА-ди Алексей Миранчук Урусатдин пуд виридалайни зурба зигьин авай жегьил футболистдик кутуна.
Ада 2018-лагьай йисуз Урусатда кьиле фейи Дуьньядин чемпионатда иштираквал авуна.
Ансалта
Ансалта — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Ансалта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Ассаб
Ассаб — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Ассаб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Ансалта
География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 9 км яргъал, Чечнядихъ галаз сергьятдин мукьвал, Ансалта вацӀал ала.
Ассаб
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, Ассабтляр вацӀун кьерел, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 5 км яргъал ала.
Ансалта
Тарих
1859 йисуз Ансалта хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Ассаб
Агьалияр
Йисариз килигна Ассаб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Ансалта
Агьалияр
Йисариз килигна Ансалта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Ахцегь
Ахцагь, Ахцегь, Ахцегьар  — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. Райондин администрациядин кьилин хуьр я. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Дагъустандин туризмдин ва культурадин чӀехи метлеб авай юкьварикай сад я. Ахцегьрин 2500 йисалай пара яшар ава, ам Дагъустандин виридалайни дегь хуьрерикай сад я.
Этимология
Хуьурьн тӀварцӀин дуьз этимология гилани малум туш, идан гьакъиндай сад-садав кьан тийизвай пара фикирар ава:
Са шумуд версия аватӀани, хуьруьн тӀвар дегь чӀавалай гилалди «Ахцагь» ва гзафвилин кьадардин формада «Ахцагьар» хьиз амукьнава.
Алай чка
Ахцегь, Дагъустан республикадин кьибле пата, Самур вацӀуз АхцегьвацӀ авахьзвай дугунда авайди я. ЦӀару къванцӀин, тамар авачир суварин юкьва, Гетин кьил 2788, Ухиндагъ 1870, Шалбуздагъ 4142 суварин арада ава. Кьибле патай Ахцегьаз Самурдин цӀиргъ, кьиблединни рагъакӀидай патай Гельмец — Ахцегьрин цӀиргъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патай къвалара авай цӀиргъер агатнава.
Ахцегьрай маса шегьерризни шегьервилин хуьрериз авто — рекьин яргъавал.
Къенепатан малумат
СамурвацӀ Ахцегьрин кефер патай физва. АхцегьвацӀу хуьр кьвенал пайзава, кьибле патай кефер патаз фена СамурвацӀуз авахьзва. Ахцегь хуьруьн тарихвилин юкь КӀелезхев сувдин къваларал ала, амай пайни Самур дугунда, цӀиргъерин арадин цӀалцӀам чкада. АхцегьвацӀун къерех кьуна, Къурукал хуьр галайвал 2-3 километр виниз салар галай кӀвалерин пуруяр физва Неполный список улиц
Гьава
Гьава юкьван дережадинди я. Гад кьуру, юкьван дережадин чимивал квай, зегьемвални пара кудай чимивал галачирди я. Гатуз ракьинин йикъар 65 % я, абурукай 19 % кьуруни чими гьавадиз аватзава. Кьуьд хъуьтуьл, январьда юкьван температура 1,3°, микьивилер авай йикъар 25 %, 0° авай йикъарни — 50 % тешкилзава. Зул чимини кууру я. Юкьван гьисабдалди йисан температура 10,8 ºС я. Дагъустанда рагъдин экуь йикъарив садлагьай чкада ава, йиса 2553 сят. ЧӀехи бере гар авачир йикъар я, гьава михьи, ахъа, ламувал квачир я.
Чиликай малумат
Накьв суванни — чуьлдин ва суванни — никин жуьредикай, чебдин аспидни кереж къван квай чепрекьандикай ибарат я.
Флорани фауна
Хуьре суван лекьер, къавкаъздин агома (хуьрлуьнкӀдин са жуьре), агъу квай гъуьлягъар, акъребар, агъу квай хуьшреканар гьалтзва. Ахцегьрин къерех чкайра къурер, сикӀер, жанавурар, чакъалар, миргер, къабанар, суван яцар, суван цӀегьер, цӀуцӀулар, хундузар, машахар, татар кьифер акваз жеда.
Ансалта
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 598 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ахцегь
Ахцегьрин минерал ятар
Хуьряй вад км кьиблединни — рагъакӀидай патай, АхцегьвацӀун чапла къерехда, кӀама Ахцегьрин минерал цин чешме ава. Ахцегьдин минералдин чешмедик пуд жуьре ятар ква: гугурт квай водороддин, бром квай водороддин ва йод квай бромдин минерал ятар. Цин чимивал йисан бередикай аслу яз 38-40 °C ва 65-68 °C арара юзурзва. Ина «Ахцегьар» тӀвар авай, бальнеологиядин ял ядай чка ава.
Дегь ваде
Ахцегь Дагъустандин виридалайни дегь яшамиш жедай чкайрик квайди я. Гьи чӀавуз ада бине кьунвата гилани малум туш, алимрин фикирдай ч.э. вилик I агъзур йисан юкьвалай ч.э. вилик II агъзур йисарал кьван юзурзава. Чи эрадин кьиле Ахцегьрин тӀвар ТӀури тир. Гьа чӀавузни ина цунвал, хъенчӀинвални ракьун расунар вилик физвай. 5 виш йисуз Алпан пачагьвал чукӀайла, лекьер амукьзвай чкада цӀуру — феодалвилин пачагьлугъ Лакз гьасил хьанва, Ахцегьни адак акатна.
Юкьван ваде
Ахцегь — Наме: 560—575 ийсариз эмир Шагьбани Ахцегьдиз гьакимвал ийизва, ада гьакимвал тухвазвай береда КӀелезхев сувда фарси «Шахбани» къеле эцигнатир; Ахцегьдиз, ТӀури тӀвар алудна Шагьбани эцигнатир. 561 йисуз Ахцегьдин гьамамриз гьахьун гьавай хьана. 575—587 йисуз эмир Шагьбани кьейила кьулухъ, Ахцегьдин гьакимвал адан хва Шагь — Асандин гъилиз гьатна. Сасанидрин мулкуна авай Дербент шегьер, 625 йисуз хазарар паталай кьунва. 8 виш йисуз, хазарар Ширван кьурла кьулухъ, Ахцегьдин мукьвал авал Миграгъ хуьруьз гьакимвал ийиз абуру эмир Самсам тайин авуна. Эмир Самсамди вичин чка кӀивиз кьун паталай, ун чапла къерехда авай Къаракуьре хуьруьн вилик Тарса шегьер эцигна. Са тӀимил вахтунилай Самсамаз Ахцегьдиз гьакимвал ийиз кӀан хьана. Самсама Ахцегьдиз пуд вигьин авунатир. Садлагьай вигьин чӀавуз, Самсамдин кьушунри хвадай яд Ахцегь вацӀай ваъ, Самур вацӀай къачузватир.
Кьилиз акъуд хьанвачир садлагьай фигьиндилай кьулухъ, абуру пуд варз Шагьбани къеледилай Ахцегь вацӀуз рехъ ягъзавай. Кьведлагьай вигьин ругуд варз давамна, чпин мурад арадиз гъиз тежезвай Самсам Ахцегьдай хъфенва. Пуд йисалай Самсамди мад са, 7 йис давам хьанвай алахъун ийиз эгечӀна. Чара амачир Ахцегьдин чӀехиди Дервишайи, Рутулдин, Жиникдинни Тарсадин эмиррикай куьмек кӀан хьана. Женг тухвазвай кьве патайни чӀехи кьиникьар хьана. И ягъунра Дервишайидин хва Шагь — Къасумни кьена. Эхирни кӀаник акатнай Самсам Ахцегьдай кьулухъ хъфин мажбур хьана. ЯтӀани 15 йис алатайла ада Ахцегьаз йифин вигьин авуна, хуьр барбатӀна, хуьруьнвийрин чӀехи пай къирмишнатир.
Кьуна шегьер, Дарвишайиди шегьервийрикай ислам дин кьабул ийиз тӀалабна. Кьабулнайбур секиндиз туна, кӀевивал авунвайбур къирмишна. Шегьердиз «Эмир Кага» тӀвар ганвай, ахпа са шумуд бередилай тӀвар «Миграгъдиз» масакӀа хьанвай. Идалай кьулухъ Дарвишайи, эмир Кагани Шах — Албурзи, абур хуш кьабулнай, Дербентдин эмир Абу — Муслиман патав фена. Ахцегьа, 19 виш йисалар къван амукьнавай мискӀин туькӀуьрнай, Ахцегьан «Шагьбани» тӀвар «Ухти» (араб чӀал — «вах») — диз масакӀа авунай. И факт адакай аслу я, Абу — Муслиман вах Умм аль — Мамунат, ахцегьрин гьакимдиз гъуьлуьз фенвай. Самсаман вад раят, Шах — Албурзидин хва кьена рушар есердиз къачуйла кьулухъ, Дарвишайи вичин 30 куьчедихь галаз Миграгъдай Шалбуздагъдин кӀаник куьч хьана ана Къурайш (гилан Къуруш) лугьудай хуьр туькӀуьрна. Эмир Кага Миграгъдин, Къаракуьрединни Къурушдин чӀехиди хьана а чӀавалай Кьибле Дагъустанда ислам гегьенш жез эгечӀна.
ГьакӀни 8 вишйисуз Ахцегьда гамарин цӀунар арадиз атана.
Сувун жемятрин ваде
Кьилин макъала: Ахцегьпарадин азад жемият
Ахцегьпарадин жемят 17 вишйисарин сифте кьилера бегвалрин гьукумар акьалтӀзва, феодалрин система жемятрдин алакъайриз масакӀа жезва, и масакӀавилерин нетижада Ахцегьпарадин жемят туькӀуьр жезва. Гьа чӀавуз Ахцегь, Кьибле Дагъустанда пара метлеб авай масагунринни — пешекарвилин юкьварикай тир. Къенепатан Дагъустандай Ширвандиз фидай рекъин пара важиб авай чка тир. Иниз Агъулдай, Хиндай , Рутулдай маса гуз малар гъизавай тир. Ахцегьвийри чпи хийирар Нухдизни Кьвевардиз маса гуз тухузвай. 1578 йисуз Кьибле Дагъустандиз туьркер гьахьзва, Ахцегьрин гьукумвал аварви Тучалав Бурхан ад — Диназ гана абуру. Кьибле Дагъустандин халкьар туьркерин аксиниз къарагъзва. 1620 йисуз Ахцегь мадни Абу — бег Мирза паталай барбатӀнай тир. 1620 йисуз сефевидрин шагь Аббас I, Дербентдин Бархудар — Сулатни Шемахадин пачагь Юсуп — ханрин сад хьанвай къуватрихь галаз Ахцегьриз физ хьана. Шагьдин къаст, Самур дугундин виридалай чӀехи кӀеретӀрикай сад тир Ахцегьпарадин жемят гъилериз чӀугиз тир. Ахцегьриз пара кӀеви барбатӀвилер галукьна, ам гуьнгуьна хтуз муьжуьд ийис герек хьана.
1629 йисуз Ахцегьар гуьнгуьна хтуз Амал — Мугьаммеддин хва Гьасан — Алиди эгечӀна. 1630 ийсуз ахцегьвийри, иранвийри чукӀурнайкъеле гуьнгуьна хтуна. 1654 йисуз Ахцегьар рутулвийри кьунвай. 1734 йисуз иранви полководец вичин кьушундихъ галаз Ахцегьрин патав атана. СамурвацӀалай элячӀзавай муьгъ чкӀурна, ахцегьвияр Шагьбани къеледа кӀев хьана хуьнуьхриз гьазур жезвай. ЯтӀани иранвийривай са йикъан къене муьгъ гуьнгуьна ийиз хьана къеледиз фена. Са тӀимил бередилай абуру къеле кьуна. Хуьруьн къерехда, иранви балкӀанбанар аялриз кӀур гана, жемятдиз кьиникьин кичӀевилелди шиизм дин хиве кьаз мажбур ийизвай. А чӀавуз хуьруьн жемятдин чӀехи пай къирмишнай тир, хуьруьз пара чукӀурвилер, барбатӀвални ичӀивилер галукьнай тир. Ахцегьрай Надир — шагь Къудкъашендиз рекье гьатна. Надир — шагь Дагъустандай хъфейила кьулухъ, ахцегьвийри сад хьанвай лезги къуватрихъ галаз Худат къеле кьуна.
1725 йисуз Надир — шагь Табасарандиз гьахьна, анилай Ахцегьпарани Докъузпарадин дам кӀеретӀрин винел жазадин ругуд агъзурдин кьушунар ракъурна. 1738 йисуз Джар — Белокандин дам кӀеретӀар Иран гьукуматдин аксиниз къарагъна. Гьа йисун зулуз Надир — шагьан стха Ибрагьим — хан Джар — Белокандин къарагъун басмишун паталай аниз жазадин кьушун ракъурна. Джарвийриз куьмек ийиз ахцегьвияр, докъузпаравияр, хиналугъвияр, тапацар вири санал 20 агъзур кас кӀватӀ хьана фена. И ягъунда иранвияр кукӀварна барбатӀнавай. Иранвийрин 32 агъзур касдикай, катнавай 8 агъзур кас сагъдиз амукьна. Ягъунда Ибрагьим — ханни, Угъурлу — хан Генджевини абурухъ галаз чӀехи везифайра авай кьушунрин чӀехибурни кьена. Сувавийри иранвийрикай амукьнавай трофей тир, яракьар, 30 тупар чпиз къачуна. 18 вишйисан эхирда Ахцегьпара дам кӀеретӀдин вилик финар акваза, политикани кӀеви, чилерни гегьеншни ксарин къадарни лап пара хьана.
XIX виш йис
1809 йисуз самурдин кӀеретӀар, гьакӀни ахцегьан кӀеретӀ, урусрин раятвалдиз гьатна.
Самурдин кӀеретӀар чпин къенепатан крар кьиле тухунвал, кьилдивал хуьна Къуба патаз гьахьна. ЯтӀани урусрин администрация галаз рахай икьрар чӀурна, сувавийри бирхер гузвачир. 1819 йисуз урусри, чпин кьушунриз регьят хьурай лугьуз Самур дугунда рекьер эцигиз эгечӀна. И чкайрин рекьер чириз Ахцегьриз инженер — подполковник Торри атана, ам жемятдин гъилерай гужуналди къутармишнай. Польшадин къарагъун акъвазрун патал урусри ина яшамиш жезвай хуьруьнвияр ракъуриз кӀан хайила, ахцегьрин чӀехибуру ваъ лагьана, и чӀавалай урусринни ахцегьвийрин арада къал гьатна. Пачагьвал администрациядин векилри, самурвийрин винел къарагъунни мад мукьвара авай хуьрериз Урусатдин аксиниз фуфтаяр гун паталай туьгьмет авуна. Къавкъаздин дяве береда 1817—1864, ахцегьвияр Къубадин къарагъунда иштирак авунвай, ахпа 1838 йисун 3 — 4 июнриз генерал — лейтенант Фазедин корпусдихь галаз ягъунда ахцегьпарадин кьушун кьилик Шейгь — Гьусейн аваз, Докъузпара, Рутул мад Ахцегьпарадин кӀеретӀар кӀаник акатна. 5 июндиз абуру рахунар ийиз эгечӀна, ахпа урусриз есирар авачир, вучиз лагьайтӀа «сувавияйри ивидин эхиримжи стӀалдал кукӀузватир». Гуьгъуьнлай, 5 июндиз 1839 ийсуз Ахцегь хуьр урусри кьунвай. Генерал Головинди Ахцегь барбатӀун къаст авунвай, ахпа Агьцегьпара кӀеретӀдин чӀехиди Мирза Али Ахцегьвиди алахъундалди хуьр сагъдиз хуьз икьрардиз атана. 1839 йисун 11 июндиз инженер — полковник Баумеран регьбервалдик Ахцегь къеледин эцигунар эгечӀна. Джар — Белокан кӀеретӀдин чилерай, Рутулдай, Ахцегьай Къубадиз транспорт рекьерин туькӀуьрунар арадал атана. 1846 йисуз урусрин кьушунар Дяведин — Ахцегьрин рехъин туькӀуьрунар ийиз эгечӀна. 1848 йисуз имам Шамиля Самур округ кьун паталай кьиле тефир вигьин авуна, и чӀавалай Ахцегьрин ягъунар башламишна. Ахцегьриз атун кумаз Шамиль ахцегьвияр кӀватӀна абурун вилик и гафарив экъечӀна:
Шамилян тарих кхьидайди Мугьаммад—Тагьирди вичин кхьинра шагьидарзавай, " Ахцегьрин жемят (имаман маса кьушунрив гекъигайла) мадни къативилелди, кӀевиз кӀукӀузвай, къеледиз вигьин ийизвай, гьавиляй абурун чӀехи пай кьинай. И вакъиадиз Санкт-Петербургдин Мариинский театрда «Ахцегь къеледин кьунар» пьеса эцигнавай.
1849 йисуз Самур округдиз ваба начагьвилин тӀегъуьн ктканвай. 1850 йисуз Ахцегьра, Табасарандани Къубадин вилаятда, князь Гагаринди гъанвай туьтуьндин тумар цанвай.
1859 йисуз Лебединскийди Ахцегьра аялрин кьилин мектеб ахъайзва. 1861 йисуз Лебединский Ахцегьрай хъфейила, ада ахъайнавай мектебда кӀвалах акъвазарна, ахпа гьа йисуз Ахцегьра Дагъустандин садлагьай хуьруьн гражданвилин мектеб ахъа хьана. Ина гьакӀни урусни туьрк чӀалар чирзавай. Мектебдин финансвилер, жемятдай кӀватнавай шрафдин пулунихъай акъудзавай тир.
ЧӀал
Ахцегьжувар, лезги чӀалан самур нугъатдиз талукь тир ахцегь нугъатдин ахцегь рахундив рахазва.
Промышленность
Ахцегьра кӀвалах акъвазарнай парталар цвадай фабрика, консервринни ниси расзавай завод ава. «Ахцегь» дармандин яд аъкудзвай заводдин кӀвалахни акъвазарна.
Ассаб
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Ахцегь
Хуьруьн майишатар
Дагъустанда, йисуз ракьинин йикъарин къадар виридалай пара авай чка Ахцегь я. И карди хуьруьн майишатар гегьенш ийиз хъсан эсер гузва. Ина салдинни — багъдин майишатар цазва, мад гьакӀни гьар сан тӀвар — ван авай ахцегьрин ичер. Лежбервалдай гъери ина чӀехи карчарин маларни куьлуь малар хуьдай кар вилик ква. ЯтӀани эхиримжи берейра маларинни хперин сан пара тӀимил жен малум хьана.
Туризм
Ахцегь Дагъустандин туризмдин юкьварикай сад я. Ина ял ядайбуруз виридалай пара кӀандайни желб ийидай чка Ахцегьрин минерал чешмеяр я. Идалай гъейри, туристар гьевесдалди хуьруьн къецера къекъвез, ина пара килигуниз лайих авай чкайрин шикилар чӀугзва. Мад, иниз къвезвай туристри Ахцегьриз «шегьер» лугьузва.
Энергетика
Ахцегь вацӀал 1,8 мВ къуват авай цин электростанция кардик ква. 2011 июньдилай Самур вацӀал, вацӀун сивелай 102 км яргъада цӀийи 22 мВ къуватдин ЦЭС эцигиз планра ава.
Транспорт
1979 йисалди Ахцегьра жемятдин аэропорт кӀвалахзвай. Гила виридалай мукьва авай аэропорт 240 км яргъал алай Магьачкъала я. Мукьван ракьун рекьин акъвазаг Билиж 102 км яргъа ава. Виликра Ахцегьа 1 номердин къенепатан маршрутдин рейс авайтир. Ина Магьачкъаладизни Дербентдиз гьар йикъан маршрутдин рейсар ава. Ахцегьрай, Самурдин (Гапцах — ЦӀахур) машиндин рехъ физва.
Суварарни фестивалар
Ахцегьарни патав гвай Чепер хуьр, лезги халкьдин цуькверин Яран Сувар арадал атанвай чкаяр я. Июндин гьар эхиримжи кишдиз ина Шарвили сувар кьиле тухузва .-->
МискӀинар
Хуьре 16 дегь чаварин мискӀинар ава, абурун арадай 1899 йисуз эцигнавай хуьруьн кьилин мискӀи хьанвай Жуьме — мискӀи вилик хкудиз жеда. Амай мискӀияр уьлчмедиз гьакӀван чӀехини туш, мад гьакӀни хуьруьн тарихдин чкада ава.
Борис Владимиран хва Клюев
Борис Владимиран хва Клюев (1944 йисан 13 июлдиз, Москва — 2020 йисан 1 сентябрдиз, Москва) — шурайринни Урусатдин театрдинни кинодин актер, театрдин педагог, профессор я. Урусатдин Федерация халкьдин артист я (2002). Гьукуматдин академиядин ГъвечӀи театрдин чӀехи артистрикай сад я. М.С. Щепкинан тӀварунихъ галаз Лап ЧӀехи Театрдин училищедин (институтдин) кьве курсунин регьбер я. Актердин устӀарвилин кафедрадин заведиш я. Урусатдин кинодин актеррин Гильдиядин идаради уртах я.
Ахцегь
Музеяр
Ахцегьрин Краеведиядин музей, вичин чӀавара СССРдин виридалайни хъсан хуьруьн музей хьиз чир хьанвай. Кьибле Дагъустандин халкьарин Культурадинни Исскустводин музей.
Театраяр
Ахцегьар, Дагъустанда театор исскустводин хайи чка я, 1906 йисуз Дагъустанда садлагьай театр гьа ина ахъа хьанвай, Лезги Драмадин театр, 1951 йисуз Дербентдиз хъфена цӀийи тӀвар къачуна, С.СтӀалдин тварунихъ галай «Гьукуматдин Лезги музыкадинни-драмадин театр». Гуьгъуьнилай 1956 йисуз цӀийи Ахцегьдин халкьдин театр ахъа хьана. Ахцегьра «Шалбуздагъ», «ТӀури», «Шарвили» фальклордин ансаблияр, мад халкьарин макьам алатрин аялрин оркестр «Соколёнок» ава.
Борис Владимиран хва Клюев
Уьмуьрдин рехъ
Борис Клюев 1944-лагьай йисун 13-лагьай июлдиз Москвада дидедиз хьана. Мектеб акьалтӀардайлай кьулухъ ам Щепкинан тӀварунихъ галай Театрдин училищедик экечӀна.
Ахцегь
Муькъвер
Хуьре 11 муьгъ ава, абурукай кьвед культурадин девлетар хьиз физва, бельгиядин ва италиядин инженерри Джиорс ва Дебернардиди 1915 йисуз туькӀуьрнавай муьгъ, мад 1936 йисуз хуьруьгви инженерди Идриса эцигнавай «УстӀа Идрисан муьгъ».
Борис Владимиран хва Клюев
Уьмуьрдин рехъ
Садлагьай курс акьалтӀарна, ам армиядин фенва, ана ада пуд йисан къене къуллугъ авуна. Вич солдат яз ада Сергей Бондарчукдин "Война и мир" фильмдин массовкада иштираквал авуна. ГьакӀни армияда адаз самодеятельностда иштираквал ийиз ихтияр авай тир.
Рашид Гьуьсейнов
Гьуьсейнрин Рашид Салегьан хва (1914 йис, КцӀар район, Ясаб — 2000 йис) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди. «Яру Гъед» ордендиз кьведра лайихвилер аваз хьанай майор. Лезги миллетдин векил я.
Борис Владимиран хва Клюев
Уьмуьрдин рехъ
Демобилизация хьайидайлай кьулухъ Клюев театрдин училищедин кьведлагьй курсуниз хтанва (В. И. Цыганковдин ва Л. А. Волковдин устӀархана). Ада училище 1969-лагьай йисуз акьалтӀарна. Училищедин комсомолдин тешкилатдин секретар тир. Кьудлагьай курсдал кӀелдайла ада ГъвечӀи театрдин спектаклрин массовкайра иштираквал авуна. Училище акьалтӀардайлай кьулухъ Клюеваз гьа и театрдиз кӀвалахиз эверна.
Рашид Гьуьсейнов
Биография
Майор Рашид Гьуьсейнов дяведа къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз лайихвилер аваз хьанай.
КцӀар райондин Ясабрин хуьре 1914 йисуз дидедиз хьайи Рашид Салегьан хва Гьуьсейнов дяведин пешекар къуллугъэгьли тир. 1933 йисуз Бакудин НафтӀадин Техникум акьалтӀарна армиядиз фейи ада Ватандин ЧӀехи дяведин йисара душмандин аксина кьегьалвилелди женг чӀугунай. Гьа и чӀавуз майордин чин къачур ам вичи къалурай кьегьалвилерай кьведра «Яру Гъед» ордендиз ва гзаф медалриз лайихвилер аваз хьанай.
1946 - 1953 йисара авиациядин частара къуллугъай Рашид Гьуьсейнова гуьгъуьнлай 15 йисуз ара датӀана КцӀарин райондин гражданинвилин хуьнуьхин штабдиз регьбервал гана.
Ам 2000 йисуз рагьметдиз фена.
Пишкешар
Гьуьсейнов Рашида къачунвай пишкешар:
Ахцегь
Муькъвер
Ахцегьриз иервал гудай дараматрикай садбур и муьгъвер я, хуьруьн архитектурадин акунар и муьгъвер галачиз рикӀиз гъиз жедач. Джиорсни Дебернардидин мугъуьн эскивиликай ада гилан бередин тӀалабунриз кутугзвач лугьуз, муьгъуьн винел аватзвай пар тӀимилрун паталай, 2008 — дин эхирда «Дагавтодром»ди паталай цӀийи, мадни кӀеви, ихтибар ийиз жедай авторехъин муьгъ кардик кутуна. ЯтӀани жемятдин гафарикай гьакӀ акъатзава, цӀийи муьгъ Ахцегьрин тарихдин акунар чӀурзва.
Жалилова Алладин тварунихъ галай устӀарвилин мектеб
Мектебда 23 мялимди кӀвалахзва, 7 хелни 225 кӀелзавайбур ава. Абурукай 153 кӀелдайди хореографиядин хелда кӀелзава. Мектебда цирк исскустводин филиалар ава. КӀелзавайбур райондинни республикадин акъажунрани маса тедбирра иштираквал ийизва. Икьван чӀавалди кьван мектеб Дагъустан Республикадин культурадин министерствони образованиединни микитдин министерствояр паталай 15 дипломни грамотаяр къачунвай. Мектебда авай циркдин кӀеретӀ, «Халкьдин коллектив» тӀварунихъ агакьна. Гуьгъуьнилай 2007 йисуз и мектеб, республикадин виридалайни хъсан исскустводин мектеб хьиз къейд авунай, мад 148 агъзур рубльдиз макъамрин алатар ганвай.
Ахцегьан къеле
Кьилин макъала: Ахцегьан къеле
Хуьре пара метлеб авай тарихдинни архитектурадин имарат «Ахцегь къеле» ава. 1839 йисуз Николай Ідан чӀавуз эцигнавай, мад пачагьдин кьушун амукьзавай чка тир. 1849 йисуз къеле имам Шамилян кьушунди кьаз хьанвай.
Паркарни имаратар
Ахцегьра пуд парк ава.
Жемятдин кеспияр
Гамар хрун, сун гьуьлуьтар хрун, гъалар авун, тумажар расун.
Ахцегьрин гамар храдай устӀариз талукь тир, «Ахцагь» тӀвар авай, «Миграгъ» жуьредиз мукьвавал авай кьетӀен хрунин жуьре ава. Дагъустанда ирид гамар хрунин жуьрерикай сад я. Маса гамарикай ахцегьрин гамар кьетӀендаказ вичин яцӀувалдикайни хътуьлвалдикай тафават аваз тир, вучиз лагьайтӀа гамар яцӀу гъаларив хразвай. Гамар са тӀимил заланни яргъивилихъди са патаз гьуьтӀуь жезвай. ТӀвар — ван авай композициярикай садбур, Гьасан — къеле ни Урус — ТӀура тир. Гамар кьетӀендаказ ччара уьлквейриз тухвана маса гун паталай туькӀуьрзавай. Умуми яз «Ахцегь» гамар, вичиз талукь тир рангарин гаммарикайни хрунин техникадин еридикай яргъариз магьшур тир.
Медиани алакъа
Райондин АТВ телеканал кардик ква. 1928 ийисалай лезги чӀалал «ЦӀийи Дуьнья» газета акъатзава. Хуьре мобил 3G сеть кьазва .-->
Чирвал
Ина кьве агакьнай, са агакьначир мектебарни, са пеше гудай мектеб, аялрин художестводин мектебни, макьамдин мектеб ава.
Кьиспесдай
Октябрьдин революциядин вилик хуьре 20 гьуьжре авай, ина диндинни гражданвилин дуьньядикай тарсар тухузвай. 1859 йисуз Ахцегьра Лебединскийди аялрин кьилин мектеб туькӀуьрнай, 1861 йисуз мектебдин кӀвалах акъвазарнай. Гьа чӀавузни 1861 йисуз, гила Ахцегьдин Юкьван Чирвилерин Мектеб (ЮЧМ № 1) тӀвар къачунвай, Дагъустанда мад Кефер Къавкъазда садлагьай хуьруьн мектеб бине эцигнай.
И мектеб куьтягьнавайбурук ихьтин тӀвар — ван авай зурба ксар ква, Дагъустан АССРдиз бине эцигна кьиливал авунвай Нажмуддин Самурви, ДАССРдин халкь лежбервалдин комиссар Мирзебег Ахундов, СССРдин къегьал Гьасрет Аливи, социалистикадин зегьметвалдин къегьал Саимат Ферзалиева, Кьилин Советдин депутатар, Абдулвагьид Вагьабви, Магият Макатова, Гуьлханум Султанова, Урусатдин халкьдин артист Рагьимат Гьажиева, Дагъустан халкьдин зари Шагь — Эмир Мурадов, Дагъустан кинодин садлагьай актриса Софият Эскерова, ЧӀехи театрдин тек сад тир дагъустанви балерина Алла Жалилова, Дагъустанда скульптура исскустводиз бине эцигай Хас — Булат Эскер — Сарыжа, зурба геолог — кьизилрин мяденар жугъурзавай Азиз — Элескеров, Дагъустандин халкь культурадин институтдин директор Гьажибег Гьажибекви.
Агъа СтӀал
Агъа СтӀал, Агъа Кран (Ашага-Стал) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Агъа СтӀалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь.
География
ЧӀехивилел гьалтайла СтӀал Сулейман райондин виридалай чӀехи хуьрерикай сад я. Магьачкъаладилай 184 км кьибле пата ала.
Хуьрелай 1,5 км рагъэкъечӀдай пата, чилин винел пата дараматрин къванер ва юкьван виш йисариз талукь тир хъенчӀин кӀусар жагъанвай, инсанар яшамиш хьайи дегь чӀаван чка ава. ХъенчӀин са бязи кӀусар кьиляй - кьилиз физвай цӀарарив ва лепе гузвай хьтин ва кьулу цӀарарив кӀевирнава.
Агъа СтӀал хуьрелай 1 км рагъакӀидай пата, Кьулан СтӀалриз тухузвай рехъ физвай кьакьан чкадин синел дегь заманадин сур авайди я. Эгъуьнна хкуднай кьве кучудуникай садан къеняй гимишдин цамар, хтар ва япагьанар, муькьудан — гимишдин са япагьан жагъанвай.
Хуьрелай тахминан 1 км кьибле пата, цин регъуьн мукьув, 3 м кьакьанвал ва 120 м пун авай элкъвей, винел пад вацӀун къванери кӀевирнай кӀунтӀ ава. КӀунтӀунин кьиблединни - рагъакӀидай патан гуьнедин кьецӀил чкада, чепедин къапарин яру ва чӀулав кӀусарикай, гьайванрин кӀарабрикай ва цӀивинрикай ибарат тир, культурадин къат аквазва.
Агъа СтӀалрилай 6 - 7 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгьери вацӀун эрчӀи къерехда ва Арал чӀурал алай фермадилай 0,2 км рагъакӀидай пата, чилин винел пата дараматрин амукьаяр ва ч. э. вилик VII-IV виш йисариз талукь тир хъенчӀин хайи кӀусар авай, дегь заманада шегьер хьайи чка авайди я. Чкадин улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисайрив кьурвал, и чкадал юкьван виш йисарин шегьер алайди тир.
Тарих
Къавкъаздин Алпандин заманада, гилан хуьр алай чкадал Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. 1610 йисуз Вини СтӀал, Кьулан СтӀал ва Агъа СтӀал хуьрерин мукьув иранвийрин лезгийрихъни кьабгъанрихъ галаз ягъунар хьанвай. Хуьруьн агьалияр, 1877 йисан Урусат империядин аксиниз кьиле тухвай къарагъунда активдаказ иштирак авунвай. Империядин кьушинри гужалди бамишрай къарагъундилай кьулухъ, иштиракнавайбурун чӀехи пайдиз кьиникьалди жазаяр ганвай ва хуьряй акъудна Сибирдиз ракъурнай.
Агъа СтӀалда, сурун кьилихъ галай къванерал алай кхьинри шагьидвалзавайвал, абурун яшар 600 йис кьван я. Кхьнар гьич алачир къванерни ава. Гьа са чкадал са шумуд къатарин сурун гуьмбетар дуьздал акъатзавай чкаярни ава. Латарин пӀирен патав, тандин диаметр 7 метр ва 700 йис яшар авай тар кьакьан жезва.
Вилик хуьре кьве чад кӀвалахзавай. Майишатдин крара вишелай пара куьтенан, пуд вишелай пара жуьт яцар ва 12 - дилай гзаф регьвер: Тайибан, Ферзилагьан, Бедеван, Нурдинан, Кериман, Шахмирзедин, Кайибан, Эмирханан, Шихжамалан ва муькуь регъвер кардик квай. Вири йиса кьиляй - кьилиз иниз къуншидал алай хуьрерай гъуьр регъвез къвезвай, вучиз лагьайтӀа, Мамрачрилай, Кьасумхуьрелай ва СтӀал вацӀалай эгечӀна, КӀварчагъ дугундал кьван яргъи хьанвай чилер агъастӀалвийриз талукь тир. АгъастӀалвияр 2522 гектардилай пара майдандин чилерин иесияр тир. Магьсулар кӀватӀ хъувунин къати кӀвалахрин вахтара, векьер ядай вахтара, абуруз куьмек гуз суван хуьрерай цӀудралди инсанар къвезвай. ЧӀугвазвай зегьмет паталай абуру техилдив кутугай гьакъи къачузвай. Гьар йисуз ина техилдин магьсулрин, емишрин ва салан мейвайрин бул бегьерар кӀватзавай.
Хуьре вад мискӀин авай, абурукай сад — жуьме мискӀин гилани амазма. Абдуллагь - эфендидин гьуьжре кардик квай.
«ЧӀурухуьр» тӀвар алай кӀунтӀунин кӀаник галай чкадал, Кьвевардихъ, Шекидихъ ва Ширвандихъ галаз жемиятдинни - экономикадин, савдавилин алакъайра чӀехи метлеб авай роль къугъвазвай, Къавкъаз Алпандин Кран вилаятдин кьилин шегьеррикай сад авайди тир. ЧӀурухуьруьн къваларив гвай чкайра, «ХъуцӀу» кӀунтӀал са чӀавуз цур цӀурурдай завод кӀвалахзавайди тестикьарзавай шагъидвилер ава. Райондин хуьрериз газ тухудай гунгар чӀугвадайла, «ЧӀурухуьр» кӀунтӀалай 50 км яргъал сур дуьздал акъуднай. Жагъанвай затӀарин арада авай са бязи затӀари шагьидвалзава хьи, и чкайрин яшайишдин дин мус ятӀа христианвал хьанвай. Жинеррин кӀунтӀарин муькув археологиядин эгъуьнар тухвадайла Александр Македонский девирдиз талукь тир хьилерин чахмахд къванцин кӀвенкӀвер жагъанвайди тир.
Тахминан X-XII виш йисара Агъа-Кран хуьр «ЧӀурухуьр» чкадай гилан чкадиз тухванвай.
XIX виш йисуз Агъа СтӀал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Вини СтӀал ва Кьулан СтӀал хуьрерихъ галаз Агъа СтӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ахцегь вацӀ
АхцегьвацӀ (ахц. нугъ. АхцагьвацӀ; Ахтычай) — Дагъустанда авай вацӀ, Самур вацӀун эрчӀи патан авахьзавайди я. Ахцегьни Рутул районрин чилерилай физвайди я.
Чилинмикит
АхцегьвацӀ эгечӀзвайди я Рутул районда авай Кавказан ЧӀехи сувайрин вине.
АхцегьвацӀу вичин кьил Гельмец-Ахцегь цӀиргъин рагъэкъечӀдай-кефер патаy булахдилай къачузава. Авахь Самур вацӀуз ийизава, эрчӀи патахъай, Самурдин сивелай 101 км яргъак.
АхцегьвацӀ Самурдин виридалайни пара яд авай авахьзавайди я. ВацӀун яргъивал 63 км я, аватун 2300 м, яд кӀватӀзавай чилин гьяркьуьвал 963 км², кьулан кьакьанвал 2590 м. ВацӀун яд кӀватӀзавай чилерин чӀехи пай (84 %) 2000 м дережадилай винихъ гала.
Гидрология
ВацӀ туькӀуьрзавай ятарик марфарни ква, чилин ятарни. Йисан къене яд къвезавай кьван дегиш жезвайди я. Виридалайни пара яд жедай чӀав майдилай августдал я, йисан 60 % яд къвезвай кьван. Мукьвал-мукьвал вацӀ алахьиз жеда, виридалайни пара зиян 1988, 1997 йисара хьайиди я.
Ксар
ВацӀун вине пата авазва рутулрин кьве хуьр Борч ва Хин. Амай къадар чилера вацӀ фидайвал авайбур лезги хуьрер я: Смугъул, Мичегь, Къурукал, Ахцегь.
Енгиже
Енгиже — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 12 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 458 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Шергир
Шергир (IV лагьай виш йис) — лек тайфадин пачагь, 371-й йиса Джирав ягъунра персер галаз эрменринни румрин аксина женгер чӀугвана.
Рутулар
Рутулар (рут. мыхьядыбыр, мыхьяд, рутул )
Къарабудагъкент район
Къарабудахкент район (Карабудахкентский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Къарабудахкент хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал ала. Къаякент, Леваши, Сергокъала, Буйнакск ва Кумторкъала районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 1460 км² я.
Тарих
20.01.1921 тарихда ВЦИК-а кьабулай къарардалди, виликан Темир-Хан-Шура округдин Къарабудахкент участокдин чкадал Къарабудахкент район арадал гъанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Къарабудахкент райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Къарабудахкент райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 14 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Къарабудахкент райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Вини Инхело
Вини Инхело — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Вини Инхело хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
1937 йисал кьван Ботлих райондик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Инхело хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 397 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Лезги тӀуьнар
Лезгийрин тӀуьнар
Лезгийрин халисан тӀуьнар язва: хинкӀал (тикам авай хинкӀал, вергерин хинкӀал), уьрбеч, гъери квай шур, рганвай къуьл, шурпа / шурва (пахлайрин шурва, нахутӀрин шурва), чӀахар аш, метелжем алай аш, серкедин къафун,
Лезгийриз гьихьтин фар аватӀа: чуьрек, лаваш, чар алай фу
Лезгийриз ихьтин ширинлухар: натӀуфа, иситӀа, шуьрбет, кӀерецрин уьрбеч / мехкӀуьт
Лезгийри вуч хъвада: ТӀач, Чехир, ВиртӀ, Цур
Судандин шегьерар
Судандин шегьерар (ملحق:قائمة مدن الجزائر) — агъадихъ галай сиягьди Судандин виридалайни чӀехи яшамишдай чкаяр къалурзава. World Gazeteer интернет-сайтдин малуматралди, Суданда 2000-далай пара агьали авай 104 шегьер ава.
Алидхуьр
Алидхуьр (Аликент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьруьн къвалав чка кьунвайди я. Арагъ вацӀунун эрчӀи пата ала. Патав гвай хуьрер: Агъа Арагъ, Кьасумхуьр.
Тарих
Хуьр са шумуд гъвечӀи хуьрерин гилигунивди арадал атанва. Кьисади малумарзавайвал, кьуд стха авай: Али, Саид, Кьасум ва Мисрихан. Абуру сад садан мукьвал эцигай кӀвалерин чкадал Алидхуьр, Саийидар, Кьасумхуьр ва Мисриханхуьр хуьрер арадал атанай. Алидхуьр, кьецӀи Тимуран, Надир шагьан ва муькуь душманрин вигьнар акур, арада масад авачир шагьид я. Хуьруьн патав, алпан гьарфалагдин гьарфарив кхьинар алай сурун къванер авай, гзаф цӀуру сур ава. И хуьр вичин, бармакар, хуьруьн майишатдин алатар, кӀвалин герек затӀар расунин ва чатун гурлу устӀаррив тӀвар - ван аваз тир.
1839 йисуз Алидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.
Агъдам район
Агъдам район (Ağdam rayonu / Агъдам району) — вилик Азербайжанда авай муниципалитетдин район. 1993 йисан гаталай райондин 77 % пай, кьиблединни — рагъакӀидай пад, кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадин гъилик акатнава. Гила и райондин чилер административвилелди СКъР-дин Аскеран райондин чилерал ала. Амай 23 % пайни Азербайжанда ава.
Администрациядин юкь — Агъдам шегьер тир, Азербайжан пата гила вахтуналди яз посёлок Кузанлы я.
Алидхуьр
Тарих
1937 - 1938 йисара хуьруьнэгьлияр чпин чилерин арандиз куьч хьана ва Кьурагь вацӀни Цмур вацӀари сада сад кьве кӀарна физвай чкадин мукьвал цӀийи хуьр арадал гъанвай.
Барселона (мана)
Барсело́на (Barcelona) — испан ва каталан тӀвар.
Алидхуьр
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 124 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 783 кас тир: 334 итим ва 449 паб.
Агъдам район
География
Район Къарабагъдин юкьван пата, Къарабагъдин суван цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, Куьре-Аракс арандин рагъакӀидай пата алайди я.
Гьажигьатемли
Гьажигьатемли (Hacıhətəmli) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Гьажигьатемли» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъакӀидай пата ала.
Тарих
Чкадинбуру эхтилатзавайвал, хуьруьн бине Къуба райондин Гьапут хуьряй иниз мал-хеб хуьз куьч хьанвай Гьажигьатем ва Мулла-Исакь тӀвар алай стхайри кутунай. Гьажигьатем стхади и хуьр, Мулла-Исакьа Муллаисакьлы хуьр кутунай.
Агьалияр
Хуьре авай 400 кӀвале тахминан 3 400 касди уьмуьрзава. Вири гьапутар, суни-мусурманар я. Хуьре пуд гьапут сихилар ава, ибур: Чучанар, Избашар, Жуьгьуьрар я.
Кувиг
Кувиг (Кувиг, Ккувикъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Ляхля» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кефер пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 19,7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кувиг хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. КъуштӀил, Гарик, Кулик, Ляхля ва Уртил хуьрерихъ галаз Ляхля хуьруьнжемятдик акатзавай.
Инуит чӀалар
Инуит чӀалар
Мартин Лютер
Уьмуьр
Мартин Лютер виликран лежбер Ганс Лютердин хзанда дидедиз хьана. 1497 йисуз, Мартинан 14 йис тирла хайибуру ам Марбург шегьердин францисканрин школадиз гана. А чӀавуз Мартинани гьамхьтинбуру чпиз уьмуьрдал пул къазанмишзавай, дин рикӀе авай инсанрин дакӀаррик манияр лугьуз. 1501 йисуз, хайибуру кьатӀана Мартин Лютер Эрфуртдин университетдик экечӀна. Гьа чӀавузни ам, вичин дахдиз кӀан тийиз, Эрфуртдин Августин монастырдик экечӀна. Гуьгъуьна ада хиве кьазвай, вичин уьмуьр ана четин тир. ЯтӀани ада диндин рекьяй вири буржар дуьздаказ кьилиз акъудзавай. 1508 йисуз ам Виттенбергда ахъайнавай цӀийи университетдиз тарсар гуз ракъурна. 1511 йисуз ам ордендин крарин патахъай Римдиз ракъурна. Шегьердин вилик ам метерал аватна диндин фикирри рикӀ кьуна. Аниз фейила адаз пара аламат хьана.
Сербия
Республика Сербия ва я Сербия (Република Србија) — Балкан зуростровдинни европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Кефер пата Венгриядихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Румыниядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Болгариядихъ галаз, кьибле пата Македониядихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Албанияни Черногориядихъ галаз, рагъакӀидай пата Хорватияни Боснияни Гьерцеговинадихъ галаз сергьятра ава.
Сербия — унитар республика я; 2 автономдин краяр, 29 округар ва кьилин шегьердин округ Белград акатзава.
Лезгистан
Лезгистан, Лекия — тарихдин Лезги ччилерин тӀвар. Адан чилерик акатзава Дагъустандин кьибле патанни Азербайжанжин кефер патан районар.
Гежух
Гежух (Геджух) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Гежух» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я. Агьалийрин кьадардал гьалтайла районда садлагьй чкадал ала.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 25 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Мамедкъала ракьун - рекьин станциядилай 5 км яргъал, Дарвагчай вацӀун мукьвал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьр, царьдин Къавкъазда сердер тир И. И. Воронцов-Дашков князьдин мулкуна, «Красный Партизан» чахурдин совхоздихъ галай чилерал арадал атанвайди я.
1921 йисалай 1958 йисалди Гежух хуьр Великент хуьруьнсоветдик квай, 1958 - 1965 йисара Мамедкъала совхоздиз талукь тир ва 1965 - 1968 йисара Мамедкъала посёлокдин советдин составдик квай. «Геджух» хуьруьнсовет 25.04.1968 тарихда ПВС ДАССР-дин къарардив арадал гъанвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 6367 касди уьмуьр гьалзавай. Хуьре азербайжанари, даргийри, табасаранри, лезгийри уьмуьр гьалзава, вири суни ва шии - мусурманар я.
2002 йисан малуматриз килигна хуьруьн агьалийри миллетрин состав :
{|
Хуьруьн майишат
ЦипицӀар цунин чӀехи майишат — ГУП «Геджух». Майишатдин регьбер, Халкьарин арадин чехирхъанвилин илимрин академиядин член-корреспондент, Дагъустан Республикадин гьукуматдин премиядин лауреат Шихисиф Нуралиевич Новрузалиев я.
Чирвилерин идараяр ва медицина
Хуьре 1930 йисуз эцигнавай мектеб ва идарадин азархана кардик ква.
Тарихдин имаратар
В. И. Ленинан имарат, Ватандин ЧӀехи дяведа кьенвай аскеррин кьве обелиск.
Жорлу
Жорлу — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Мирзебегли муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 13,3 км яргъал чка кьунва.
Баку
Баку (Bakı, Паку) — Каспий гьуьлуьн къерехдихъ галай шегьер. Азербайжан республикадин кьилин шегьер.
2012 йисуз Бакуда Манидин конкурс Евровидение 2012 кьиле тухванвай.
Балабан
Балабан (лат. Falco cherrug )
Ахцегь район
Ахцегь район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Ахцегь хуьр я.
География
Район Дагъустандин кьибле пата ала, Рутул, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва Дукъузпара районрихъ галаз са сергьятра ава. Азербайжанда авай Шеки райондин сергьятдихъ галаз кьиблединни — рагъэкъечӀдай патай 62 км яргъивилихъди агатна.
Райондин майдан 1120 км² я. Дагъустанда авай лезги районрикай виридалайни чӀехиди я.