cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
XVI виш йис
XVI виш йис, 16-й виш йис (цӀеругудлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1501-й йисалай 1600-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Велс
Велс (валл. Cymru [ˈkəmrɨ], ингл. Wales [ˈweɪlz]) — сад кьудакай административ пай Гилигнавай Пачагьвал ЧӀехибританиядани Кефердин Ирландияда.
XV виш йис
XV виш йис, 15-й виш йис (цӀувадлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1401-й йисалай 1500-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Шамлы
Шамлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 18.5 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 345 касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
Кассагумахи хуьруьнсовет
«Кассагумахи» хуьруьнсовет (Кассагумахинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кассагумахи хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кассагумахи, Гуннамахи, Бикаламахи, Каддамахи, Вини Каршли, Агъа Каршли, Вини Чиамахи, Агъа Чиамахи, Карашимахи, Буккамахи, Урхулакар.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кассагумахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 846 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Юзбашеван
Юзбашеван — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата чка кьунва.
XIV виш йис
Тарихдин вакъиаяр
И виш йисуз Европада къекъвезвай чума азардикай 34 миллион кас телеф хьанай.
Агьан
Агьан (Əhən) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата, Лагьиж хуьруьн мукьув гала.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀи тат чӀалал «ракь» мана гузва. Им чкадин агьалидин вилик заманда машгъул хьайи кеспидихъ галаз алакъалу я. Са кьадар геж Агьанрин ракьун устӀарар Лагьиж хуьруьз куьч хьанай. Гьатта, Шемаха райондин Демирчи (ракьун устӀар) ва Агъсу райондин Уьлгуьч хуьруьн эгьлийрин чӀехи пай виликди Агьанрилай куьч хьанвайбурун несилар я.
Агьан хуьре XIX виш йисуз эцигай кьве цӀуру мискӀиндин харапӀаяр ама. Абур Советрин береда гьамбарханаяр хьиз кардик кутунвай виляй виже текъвер гьалариз атанай.
Агьалияр
2017 йисан малуматриз килигна, хуьре 145 майишат, 190 хзан, 113 кӀвал ава. Агьалидин кьадар 572 кас я, абурукай 275 — итим, 297 касни дишегьли я.
Хуьруьн агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Исмаиллы райондин тат хуьрера тат чӀалал рахазвайбурун кьадар агъунваз тӀимил жезва. Диндал гьалтайла шия мезгьебдин мусурманар я.
Людвиг ван Бетховен
Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven ; дидедиз хьана, Вестфалия — кьена , Вена, Австрия) — германиядинни австриядин зурба композитор, дирижёр, пианист я.
Манкъулидхуьруьнсовет
«Манкъулидхуьруьнсовет» (İmamqulukənd bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Манкъулидхуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Манкъулидхуьр, Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба, СтӀуруба.
Ариэль Шарон
Ариэ́ль «Арик» Шаро́н (אריאל "אריק" שרון, сифте кьиляй Шейнерман тир; 1928-лагьай йисан 26-лагьай эхен, Кфар-Савадин патав гвай Кфар-Малал хир (поселка) — 2014-лагьай йисан 11-лагьай гьер, Рамат-Ган) — Израильдин дяведин, сиясатдинни гьукуматдин крархъан я, 2001-2006-лагьай йисаррин къене Израилдин премьер-министр тир. 2006-лагьай йисан 4-лагьай гьердай инихъ вегетативдин гьалда авай тир.
Асул
Ариэль Шаронан улу-бубаяр Урусатдин Империядай тирбур я. Адан чӀехи буба Мордехай Шейнерман Брест-Литовскда кантонистдин хзанда вичин дидедиз хьанва ва чӀехи хьана. Ариэль Шаронан улу буба 25 йисан къене пачагьдин армияда кьуллугъ авуна, яргъал чӀаван къуллугъдин патахъай адаз пишкеш яз чилин пай гана. Мордехай Шейнерман инандишмирзавай сионист тир, Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир. ГьакӀни ада Зеэв Бегиндихъ (жезмай Израильдин премьер-министр Менахем Бегиндин буба, гьамани сионист ва Брест-Литовскда туькӀуьрай сионизмдин тешкилатадин диб эцигайбурукай сад тир) галаз кӀиливал тухузвай тир. Шаронан чӀехи буба ва Бегиндин буба садлагьай сионизмдин конгрессрин депутатар тир. 1910-лагьай йисуз Шейнерман вичин хзандихъ галаз гьамиша яшмиш хьун патал Палестинадиз куьч хьана. Ина ам Реховот лугьудай хуьруьн майишатдин хире (поселкада) яшамиш жез ацукьна ва муаллимвиле кӀвалахиз эгечӀна. Палестинад хзан кьве йисан къене яшамиш хьана, амма четин шартӀарин гъиляй ва пул бес тир кьадарда авачирвиляй абур Урусатдин хтана.
1914-лагьай йисуз Дуьньядин садлагьай дяве гатӀум хьана, гьавиляй Урусатдин Империядин регьберри къарар акъудна — фронтдин мукьув яшамиш жезвай чувудар вири масанриз акъудна кӀанда. Гьавиляй Мордехай Шейнерман вичин хзандихъ галаз Тифлисдиз (алай чӀавуз Тбилиси) яшамиш хьун патал хъфена.
Тифлисда Мордехай Шейнермандин хва Тифлиссдин университетдин хуьруьн майишатдин факультетдиз гьахьна. Тифлисда ам вичин жезмай папал гьалтнава. Вера (Двойра) Шнейерова Могилев шегьердай тир девлет авайдан руш тир. Адани Тифлиссдин университетдин медицинадин факультетда кӀелзавай тир.
1920-лагьай йисуз Яру армияди Гуржистандал гьужум ийиз гатӀумна. Шейнерманри Урусатдай Палестинадиз хъфин кьетӀ авуна. 1921-лагьай йисан хен вацра абур Яффа портдив агакьна.
Самурдин там
Самурдин там — Урусатдин Мегьарамдхуьруьн районда ва Азербайжандин Хъачмаз райондин лап кефер пата экӀя хьанвай субтропик лиана тарарин тамар я. Адан тӀвар Самур вацӀухъ галаз алакъалу я.
Самурдин там — Урусатдин тек сад тир субтропик лианадин там ва эхиримжи реликт тамарикай сад я. Ина Яру ктабда гьатнавай агъзурралди набататар гьалтзава.
География
Дагъустан пата авай Самурдин там Самурдин Гьукуматдин тӀебии сергьятрик акатзава, адан майдан — 11200 гектар я. Тамун къене 7 хуьр ва 3 погран-заставаяр ава.
Азербайжан пата авай Самурдин там Самур-Ялама Милли паркдин сергьятрин къене ава, и паркдин майдан — 11772 гектар я. И патани 9 лезги хуьр ава.
СтӀал Сулейманан район
СтӀал Сулейманан район (Сулейман-Стальский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Кьасумхуьр хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Республикадин Дербент, Хив, Табасаран, Кьурагь ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 666.3 км² я.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Куьре округдин Гуьней, Улусс, Хъутур-Куьредин наибвилерикай ва Кьибле-Табасарандин наибвилин 9 лезги хуьрерикай Кьасумхуьруьн кантон арадал гъанвай. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1963 йисуз райондик Кьурагь район ва Мегьарамдхуьруьн райондин са пай кутунай. 1965 йисуз район вичин виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.
Агьалияр
Йисариз килигна СтӀал Сулейманан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, СтӀал Сулейман райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 16 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 38 хуьр акатзава.
СтӀал Сулейманан райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава); .
Гадарнавай хуьрер: Агъа Макьар, Агъа Ярагъ, Бигер, Бурши Макьар, Вини Арагъ, Вини Ярагъ, Вини Макьар, Векьелар, ДаркӀуш, Ивигар, Кьеан, КӀеле, КуркӀурхуьр, Макьар, Мехкергъ, Рухун, ХпитӀар, Хутаргъ, ЦӀарахуьр, Чуьхверхуьр, ЦицӀер, ЦицӀигъ, Чантархуьр, ЧӀилихъ, ЯлцӀугъ.
Япон чӀал
Япон чӀал (日本語 нихьонго) — японрин хайи чӀал, гьакӀни Япония гьукуматдин официал чӀал. Рахазвайбурун кьадар — 140 миллион кьван кас, 125 млн касдин хайи чӀал (дуньяда 9-й чка кьунва).
Макьар Къазмаяр
Макьар Къазмаяр, ЦӀийи Макьар (Мака-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гарагъар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъакӀидай пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 32,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 140 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Филискъар
Филискъар (Филидзах) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай хуьр.
Этимология
Хуьруьн несилри «Филисим» са итимдин тӀвар тирди лугьузва, и хуьруьн бине кутур касдин тӀвар. И кьиса агъсакъалрин эхтилатрини тестикьарзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин рагъэкъечӀдай патан хушал, МугъулахвацӀ кӀамун вине кьилихъ гала. Хуьруьн патав галай сувариз филискъвийри Несенпел ва Курсукул лугьудай.
Тарих
XVI виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Дукъузпарадин азад жемиятдик квай.
1839 йисуз Филискъар Урусат империядин гъилик акатнай. Урусат империядик квай чӀавуз ам Дагъустан вилаятдин Самур округдин Дукъузпара наибвалдиз талукь тир. КӀурукӀун ва Ялцугъ хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьн-жемиятдик квай.
1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъайи Ахцегь райондик кутунай.
1953 йисуз Филискърин агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз куьчарнай.
Хуьруьн кьилихъ сурарин къванерал тийижир чӀалалди кхьинар алай цӀуру сурар ава.
Агьалияр
1869 йисуз хуьре 270 кас агьалияр авай, абурукай 147 — итим, 123 — дишегьли. Хуьре 33 мягьлеяр авай.
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 273 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Хуьруьнвийри малар-лапагар хуьнилай гъейри, лежбервилел ва муькуь крарал алахънай. Мисал патал, кӀарасдин устӀарвал, къелехъанвал хьтин кеспияр хуьре вилик фенай. Семед, Зейнал, Къазиагьмед стхаяр хуьруьн магьир къелехъанар тир, Ферзалиев Идаят, Гуьлмегьамед — чекмехъанар, Сеидагьмедов Къужабубани Умаров Мелик рак-дакӀар расзавай устӀарар тир.
Филискъвияр пуд сихилриз пай хьанай: Къаримар, Кецинар ва Качкъалабар.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
XIII виш йис
XIII виш йис, 13-й виш йис (цӀипудлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1201-й йисалай 1300-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Буршагь хуьруьнсовет
«Буршагь» хуьруьнсовет (Сельсовет «Буршагский») — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Буршагь хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Буршагь, Арсугъ.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 826 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 8 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 868 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 992 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.
XII виш йис
XII виш йис, 12-й виш йис (цӀикьведлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1101-й йисалай 1200-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
XI виш йис
XI виш йис, 11-й виш йис (цӀусадлагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 1001-й йисалай 1100-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Франциядин Гвиана
Франциядин Гвиана, ва я Гвиана (Guyane Française) — Кьибле Америкадин кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин Франциядин гьуьлерилай анхъай атай регион ва гьуьлерилай анхъай атай департамент.
РагъэкъечӀдайни кьибле пата Бразилиядихъ галаз, рагъакӀидай пата Суринамдихъ галаз сергьятра ава, кефер патарай Атлантик океандин ятари кьунва.
Кас
Гзафбур региондин агъалияр хашпара дин хабарар кьун: католикар — 48 %, протестантар — 15 %, Иегьовадин шагьидар — 3,7 %, мусурманар — 4,5 %, иудаистар — 1,3 % ва мас.
Шефили
Шефили — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. Им райондин виридалай тӀимил агьалияр авай хуьр я.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 22 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 198 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
Ялахъ
Ялахъ (Ялак) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ялахърин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Самур цӀиргъинин кӀама, Зегье-дере тӀвар алай тӀебии сергьятда, Суван-кӀам вацӀ Гъвали-кӀам вацӀуз акахьзавай чкадал ала.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз пай жезва: Берги мягьле, Сурар мягьле, ЦӀурар мягьле.
Хуьре ва адан къваларив гвай чкаяр:
Тарих
Хуьруьн бине кутур тарих дуьз малум туш. Кхьиналди Ялахърикай хабар гузвай садлагьай якъин тир малуматар ХVIII виш йисуз талукь ятӀани, шак алачиз хуьр адалай виликни авай. Улу-бубайрилай амай сивяй-сивиз атай кьисайралди, хуьруьн бине чара-чара чкайрай атайбуру эцигнай. Вилик Ялахърин элкъвена патарив са шумуд хуьрер авай: Харабгуьней — гилан Цару чӀур, Фризар — ина мусурманвалдилай виликан девирдин, «эрменийрин» лугьудай дегь чӀаван сурар амукьнава ва мсб. Къецепатай къвезвай душманрин вигьинрикай жув хуьн мураддалди и хуьрерин агьалияр Ялахъ хуьре сад хьана. Куьч хьанвайбурун гьр сихилди хуьруьн къене чара мягьлеяр арадал гъана ана уьмуьр гьалзавай.
ХVIII виш йисуз хуьр Рутул хуьруьн-жемиятдик акатнай. Ялахърин ва хуьруьн-жемиятдин кьилин Рутул хуьруьхъ галаз хьайи кӀеви женгер субутарзавай кхьинар амукьнава, и ягъунрин себеб, рутулриз менфят гун патал ялахъвийриз залан кӀвалахар ийиз кӀан тахьун тир. И женгерин вакъиайрин садакай, Ялахъ хуьре амукьай кьисади хабар гузва, а кьисадин малуматрив кьурвал, Рутул хуьруьн Кцыр тӀвар алай векил ялахъвийрин патахъай кьуна, Тагьар хуьруьн мукьув шешелда твана кьакьан рагалайгъуз вигьенвай.
ХVIII виш йисан кьудай са паюна, Рутул жемиятдай эхкъечӀиз алахъзавай ялахъвийри ахцегьрин кавхайривай чеб Ахцегьпарадин хуьруьн-жемиятдиз кьабулун тавакъу авунай, амма политикадин са бязи себебралди ахцегьвийри ваъ лагьана жаваб ганай. Чара авачир гьалариз атай ялахъвияр луткунвийрихъ галаз мажбур яз къазикъумухдин хандивай адан лувак хьун тавакъу авунай. Гьар йисуз ялахъвийри ханаз тайин тир кьадарда къуьл вугунивди абур кьве патазни менфят авай икьрардал атанай. И тегьерда ялахъвийрини луткунвийри чпиз хата авачир уьмуьр таъмин авунай. Сифтедай хана вичин наибни нуьквер Ялахъриз ракъурнай, гуьгъуьнлай ХVIII виш йисан эхирда II Сурхай — хана, адаз кьве хуьряй къвезвай къуьлуьн ихтияр вичин хайи Шуайб-бег ва Исаак-бег стхайриз вуганай. И стхаяр КьакӀар хуьре хана абуруз пулунихъ къачуна пишкешнавай мулкара уьмуьр ийизай. Гьа чӀавуз, къазикъумухдин беган гъилик квай Ялахъ ва Луткун хуьрер, кьакӀарин бегвалдин ихтиярдик физва. Адалай кьулухъан вахтара, XIX виш йисуз ялахъвийринни кьакӀарин бекрин арада шумудни са сефердин акьунар хьанвай.
1839 йисуз Ялахъ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз 121 ялахъви фронтдиз рекье гьатнай, абурукай 87 кас ягъунра кьегьалвилелди кьенай. Абур рикӀел хуьн патал устӀар Мурада хуьре гуьмбет эцигнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хуьруьг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 565 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла Ялахърияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Квасаяр, ЦӀурар, Мегьреванар, Салманар, Чкибар.
Килигиз лайихлу чкаяр
Жуьме мискӀин. МискӀиндин цларал набататрин нехишар ва 1282 йисуз мискӀин туьхкӀуьр хъувуникай хабар гузвай малуматар араб гьарфарив атӀай нехишар авай пара иер плитаяр авайди я.
Виктор Гюго
ЭгечӀунарни сифте агалкьунар
Гюго пуд рухвайрикай виридалайни жегьилди тир, 1809 йиса Наполеона генералвилиз кьабул авур графвилиз хкаж авур Жлзеф Леопольд Сигисберт Гюгодинни (1773-1828) адан папан Софи Требушедин (1772–1821) хзанда. Стхайрин аялвал секинтушиз акъатна. Буба чӀехи къуллугърик квайди хьиз кӀвале авачиз дидени кӀан хьайила аялрилай элячӀзавай. 1812 йисуз бубани диде чара хьайила, амни адан юкьван стха Евген Парижда чпин дидедихъ галаз яшамиш жезвай. 1815 йисуз чӀехи стха Абель Париждиз атайла бубади пуд стхани санал са интернатдиз (пансион) гана.
Мумкин гьич 10 йисуз Гюгоди кхьиз эгечӀна, фадмаз вичин къаст „Chateaubriand хьун дахьайтӀа затӀни“ кхьена. 15 йис хьайила ам са шаиракъажунрик акатна „хъсандиз тӀвар кьун“ гана. Адан 16 йис хьайила, адан диде гьелелиг чан кмайла, Евгенахъ галаз къанунхъанвилиз кӀелериз фена. 1819 йисуз адаз цӀеирид хьайила ада кьве стхайрихъни галаз санал (гьабурни авай шиирар кхьиз кӀанз), са литературвилин журнал Le Conservateur littéraire туькӀуьрна. А чӀавуз абур чпин дидедин фикиррик каткана роялистар тир. 1819 йисуз Гюгодиз са шаиракъажунра 1819 адаз пишкеш гана Париждин литературвилин арада сифте ксар чир авуна вичиз.
Эхиримжи йисар
1871 йисуз, пачагь Наполеон III алуд авурла, Гюго ракъурунай хтана кӀвализ. Ахпа, жегьил Пудлагьай республикадин политикадин уьмуьрда пай кьаз кӀан хьайила адавай хьанач. 1876 йисуз ам Сенатдин ЧӀехи кӀвализ хкягъна. 1885 йисан 22 майдиз ам кьейила жемятди фикирзавай, гьикӀ ам дуьздаказ кучукдатӀа.
КӀвалахар
Гюгодин шиирвиле пара шиирар ава, муьжуьд роман, кӀуьд драма, гьабурулай гъейри лап пара куьлуь шииратар. 1849 йисалай геж кхьенвайбурун са кьудлагьай пай вири политикадиз талкуь я. Сифте килигунай адан фикир вич вичиз аксиз аквазва. Инсанрин пис, ажуз фикиррикай хъсандаказ кхьиз ада жемятдин арада гьахъуникай кхьизва.
Театр
1830-1843 йисара Виктор Гюгоди кьбилди театр патал кӀвалахзавай. ЯтӀани ада а чӀавуз са шумуд шаирвилин ктабарни кхьена: «Зулун пешер», «Йифен манияр», «Къенен ванер», «Экверни ахъвенар». «Йифен манийра» Виктор Гюгоди 1830 йисан Июл инкъилабдикай кьакьан фикирралди кхьенвай. 1841 йисуз Гюго Франциядин академиюядиз хкягънавай, 1845 йиса пэрдин тӀвар кьабулна. 1848 йисуз Милли кӀватӀалдиз хкягъна. Гюго 1851 йисан гьукуматдин алудуниз акси пад кьуна катна Франциядай. Кьулухъ гьукуматдиз ам кьилди 1870 йисуз хтана.
Дербентдин эмират
Дербентдин эмират — VIII виш йисуз Дербент шегьер алай чкадал арадал атанвай гьукумат я. Адан кьилин шегьер ва савдагарвилин юкь — Дербент тир.
Чилер
Дербент шегьер алай чкадал сифтегьан къеле гьеле чи эрадилай вилик VIII–VI виш йисара туькӀуьрнай. IV виш йисалди Дербент шегьер Алпан гьукуматдик акатзавай. V–VI виш йисуз Сасанидри Дербент шегьер къванцин къеледин цӀарце тунвай. Гьа девирда Каспи гьуьлуьн кьерел алай Дербент къуватлу форпостдиз элкъвенай. Ва и уьлкведиз дяведин вигьинар авур къунши гьукуматри сифтени сифте Дербент шегьер къачуз алахъзавай. 735 йисалай Дербентдикай Араб халифатдин Дагъустандавай виридалайни чӀехи метлеб авай шегьер ва порт хьанай. Инлай вири Дагъустандиз ислам динни чкӀизвай.
Эмиратдин сергьятрик Дербент шегьердилай 6 км кефердихъ галай чилер ва кьибле патани Самур вацӀал кьван Муьшкуьрдин чилер акатзавай.
Каспи гьуьлуьн рагъакӀидай патайтӀуз Волга вацӀал кьван яргъи хьанвай карвандин рекьи РагъэкъэчӀдай патан уьлквеяр Хазар каганатдихъ, Русьдихъ, Уралдихъ ва Волгадин Булгариядихъ галаз алакъалу ийизвай. Ва и карванд рекьин винел алай Дербент шегьер зурба метлеб авай пунктрикай сад тир. Ина Ирандай Хазар каганатдиз мал тухузвай гимияр акъвазардай портни авай. Гьа девирда вичин метлеблувилиз килигна Дербент шегьер Эрдебил ва Тифлис шегьеррилай виниз тир, ва Барда шегьердиз барабар жезвай. Ина пул атӀузвай. Дербент шегьерда атӀай виридалайни сифте цурцин пул 794 йисуз талукь я. Дербентда пул атӀунин девир уьлкве цуькведа авай вахтунал къвезвай.
Эмирар
II Маймун тахтунилай алудайдалай ва III Абдулмалик дустагъда твайдалай кьулухъ гьукумдал атанвай I Ферибурзди Дербентдин эмират Ширваншагьрин гьукуматдик гилигнай.
Рихьард Вагнер
Ри́хьард Ва́гнер, Вилгьелм Рихьард Вагнер (Wilhelm Richard Wagner; 22 май 1813, Лейпциг — 13 февраль 1883, Венеция) — германиядин композитор я.
Нахки хуьруьнсовет
«Нахки» хуьруьнсовет (Нахкинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Нахки хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Нахки, Арассамахи, Уцулимахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Нахки хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 564 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Футболдай Америкадин Кубокдин квайни-квай бомбардирар
Агъадихъ Америкадин Кубокда виридалайни пара голаяр янвай къугъвадайбурун сиягь гана.
Америкадин Кубок — КОНМЕБОЛ-дин эгидадик регионда авай миллетдин кӀватӀуррин арада тухузвай футболдин турнир я. Садлагьай сеферда ам 1916-лагьай йисуз кьиле фена. 1967-лагьай йисал кьван адаз Кьиблепатан Америкадин чемпионат лугьузвай тир, 1975-лагьай йисан къугъуна адаз гилан тӀвар гана. 1993-лагьай йисалай гатӀумна турнирда эвернавай кӀватӀурри иштираквал ийиз эгечӀна, вири санал къачурла Америкадин Кубок вад эвернавай командади иштираквал авуна — ибур АСШ-рин, Мексикадин, Коста-Рикадин, Гондурасдинни Япониядин кӀватӀурар я.
Садлагьай бомбардир Исабелино Градин я, ада пуд гол яна. Аргентинавийри масадбурулай пара сеферда квайни-квайн бомбардирар хьана — 17 сеферда. Кьведра квайни-квай голеадорар эвернавай командайрикай тирбур хьана, абур кьведни Мексикадин къугъвадайбур тир — 1995-лагьай йисуз Луис Гарсия Постиго ва 1997-лагьай йисуз Луис Эрнандес хьана
Аргентинави Норберто Мендес ва бразилияваи Зизиньо турнир вири тарихдин къене квайни-квай бомбардирар язва, кьведани 17 гол яна. Ругуд къугъвадайди кьведра турнирдин квайни-квайн бомбардир хьана — Педро Петроне, Анхель Романо, Эрминио Масантонио, Габриэль Батистута, Хосе Паоло Герреро ва Эдуардо Варгас. Са турнирдал виридалайни пара гол (кӀуьд) пуд къугъвадайда яна — Жаир да Роза Пинто, Хавьер Амбройс ва Умберто Маскио.
Квайни-квай бомбардирар (йисар)
Скобкайра футболисдиз им гьи титул ятӀа къалурзава, месэла, (2). Квайни-квай къугъвадайбур хьиз тестикьарнавай футболист идалди къйейдна:. Турнирдин нетижада чпин кӀватӀуррихъ галаз медал къачунвай футболистар (абуру кьунвай чкадиз килигна) ибуралди къейдна:, или
Ашар
Ашар (Ашар) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай хуьр. Кукваз хуьруьхъ галаз "Ашар хуьруьнсовет"дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Кьурагь вацӀун кьерел чка кьунвайди я. Райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10,5 км яргъал алайди я.
Тарих
1994 йисуз хуьруьн эгьлийри Ашар хуьруьн 2500 йис тамам хьайи «Хуьруьн югъ» къейд авунай. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, XVII виш йисуз хуьре 400 кьван куьчеяр ва 700 — елай пара майишатар авай. Араб чӀалал «ашар» цӀуд лагьай чӀал я. Вучиз лагьайтӀа, вилик Ашар хуьр цӀуд гъвечӀи хуьрерикай ибарат тир ва гуьгъуьнлай абурун сад-садахъ гилигунин рекьелди арадал атанвайди я. Гьар са гъвечӀи хуьруьз вичин тӀвар авай: Атай, Агьахуьр, Сгак, Хемхе, Ратак, Гъвечер, Гъвеер, Кьерегь, Къелегьан, Ашагъул.
Кьибле Дагъустандин муькуь лезги хуьреризни хьиз, Ашар хуьруьзни чара уьлквейрай атанвай регьимвал авачир тарашхъанрин кьушунрин паталай чӀехи чукӀурунар, хажалатар ва телефвилер галукьнавай. Авай шагьидвал ийизвай фактарив кьурвал, и хуьр тарашхъанрин паталай са шумудра чукӀурнавайди тир, ва сувавийрин ам чпин къуватралди гуьнгуьна къухтвазвай. МуьтӀуьгъ тахьанвай виляй, Тамерланан эмирдалди адан кьушунри хуьр — къеле чукӀурнавай ва хуьруьн эгьлияр техил гатадай йигарра чан аламаз регъвенвай. 1735 йисан зулуз Надир шагьан кьушунар Кьурагь дугундив агакьнай, Ашар хуьрни къерехда амукьначир. Хуьруьн эгьлийри залумрихъ галаз кьегьялвиледи женг чӀугвазвайтӀани, къуватар сад туширвиляй, шагьан кьушунри хуьр дибдал кьван барбатӀнавай. Надир шагьан кьушунрин регьим авачирвилиз сергьятар авачир, фарсари хурук аялар квай папарни кьуьзуь инсанар майдандиз чукурна, кӀвачерни гъилер кутӀунна абуруз балкӀанралди кӀурар гана рекьзвай. И залум вакъиаяр кьиле физвай «шагь харман» (шагьдин йигарар) тӀвар алай чкаяр кьуьзуь инсанрин рикӀера къенин йикъалди амазма. Ихьтин чкаяр квез гьар са хуьре къалурда. Хуьруьн эгьлияр фарсарин кьушунрин аксиниз итимвилелди кьулухъди румар гузвай. Ягъунра гьатта папарни иштирак ийзвай. Фарсариз чӀехи телефвилер хьанвай. Кьурагь хуьре, фарсарихъ галаз ягъунра кьенвай, жуьрэт авай аскер кучуднавай Ибрагьиман пӀир ава. Зурба телефвилерилай кьулухъ сувавийри Надир шагьан кьушунар кукӀварна кьулухъ ракъурнавай. Фарсариз ихьтин мисални авайди я: «Шагь кӀамай ятӀа, ам дяведалди лезгийрин винел фирай». ГьакӀ хуьруьн бинедин агьалияр тамамдаказ телеф авунай. Эхиримжи сеферда, тахминан 600—700 йис идалай вилик, цӀийи хуьруьн бине Кьибле Лезгистандай, Армениядай ва Дагъустандин чара — чара пипӀерай атайбуру кутунвай ва адаз цӀийи «Ашар» тӀвар ганвай. Атайбурун арада чпин чӀаларал рахазвай чара — чара миллетрин векилар авай. И кар тестикьарзавайди, хуьруьн сурун къванерайл алай «Ашота», «Аткай», «Ратак» хьтин кхьинар ва чилин белгенрин тӀварар ва муькуь затӀар я. Амма тарихдин къене абур чкадин агьалийрихъ галаз акьахьна лезги чӀални адетар къачуна лезгийриз элкъвенвай.
Фад заманайра авай хьиз, Ашар хуьр гилани гегьенш никӀер ва кьуьгъвер, къазарни тамар, пара кьадарда саларни багъар авай Лезгистандин мублагъ хуьрерикай сад я. Ашарвияр зегьметдал пара рикӀ алайбур я ва лежбервилел, малдарвилел ва бахчахъанвилел алахънавайди я. Вилик хуьре 18 агъзурдилай пара лапагар ва карч алай чӀехи малар авайди тир.
XIX виш йисуз Ашар хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Кукваз, Урсун, Хпеж, Хуьпуькь ва Шимихуьр хуьрерихъ галаз Хпеж хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 542 касди уьмуьр гьалзавай. 2008 йисуз агьалийрин кьадар 570 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суьнни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Ашар хуьруьн агьалияр 669 кас тир.
Хуьре 19 сихилри уьмуьр гьалзава: Алтияр, Абачар, Базаяр, Бегьияр, Бегьарчияр, Гьасенбегар, Гьирегар, Гъазаяр, Квасаяр, Кьуштунар, Кичер, Мамалияр, МегьанцӀаяр, Сабуяр, УстӀарар, Чакъалар, Чирагъар, Шаласияр, Шерифар. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, Гьасанбегар сихил Кьибле Лезгистандин КцӀар райондин Манкъулидхуьряй, Чакъалар сихил — Мискискар хуьряй, Кичер — Кичер хуьряй, Чирагъар — Агъул райондин Чирагъ хуьряй, Гьирегар — Рутул райондин Играх хуьряй ва Бегъерчияр Агъул райондай атанвай.
Кьуьхуьруба хуьруьнсовет
«Кьуьхуьруба хуьруьнсовет» (Quxuroba bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кьуьхуьруба хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьуьхуьруба, Гьилуба, Лакар хъишлах, Уьнуьгъуба, Чубукълу, Хуьлуьхъуба, Ясабуба.
VIII виш йис
XIII виш йис, 8-й виш йис (муьжуьд лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 701-й йисалай 800-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Цилинг
Цилинг (Цилинг) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай автомобил рекьелайтӀуз тахминан 17 км яргъал кьиблединни-рагъакӀидай пата ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цилинг вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Кьуьчхуьр хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай.
Къе КцӀар райондин Манкъулидхуьре цилингар лугьудай сихил ава, мумкин я и сихилдин бине мус ятӀа Цилинг хуьряй атанвайбуру кутунай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Цилинг хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 652 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Луткунрин хуьруьнсовет
«Луткунрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Луткунский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь — Луткун хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Луткун, ЦӀийи Усур.
Агьалияр
Йисариз килигна Луткунрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4297 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ТупӀалдин цӀар (Москва)
Москвадин метрополитендин ТупӀалдин цӀар — Москвадин метродин вадлагьай цӀар, кӀалубдай тупӀал хьтинди я.
Вири виликан СССГ-дин метрополитенра сад тир тупӀалдин цӀар я. «Каховская» ва «Бутовская» цӀарар квачиз, Москвадин метрополитендин вири цӀарар ва чӀехи пай Москвадин ракьун рекьин вокзалар сад ийизава. Схемайрал шуьтруь рангуналди къейд ийизва.
ЦӀарцӀел 12 станцияди чка кьунва. 2011-лагьай йисуз цӀарцӀин юкьван гьисабдалди йифни йикъан пассажиррин «авахьал» 540 агъзур кас тир.
ЭвичӀна акьахьунар
Арада масад авачир эвичӀна акьахьунар ичӀи кьве цӀарцӀиз авач: Каховская, Бутовская.
VII виш йис
VII виш йис, 7-й виш йис (ирид лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 601-й йисалай 700-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Нельсон Мандела
Не́льсон Роли́лахла Манде́ла (Nelson Rolihlahla Mandela; дид. 1918 йисан 18 июль, Куну, Умтата ) — 1994—1999 йисара Кьибле-Африкадин Республикадин муьжуьд лагьай президент, чӀехи политикни африкадин халкьдин арада гьахъвилин женг чӀугвадайди. 1993-й йисан Ислагьвилин Нобелдин премия лауреат.
VI виш йис
XI виш йис, 6-й виш йис (ругуд лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 501-й йисалай 600-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Курагъ хуьруьнсовет
«Курагъ» хуьруьнсовет (Сельсовет «Курагский») — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Курагъ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Курагъ, Худигъ.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 020 касди уьмуьр гьалзавай (райондин 9,8 %). 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 051 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 1 089 кас тир.
Агьалийрин вири агъулар, суни-мусурманар я.
Муса (пайгъамбар)
Муса (משֶׁה, Моше́, «цяй хкудайди»; موسىٰ Муса; Mωυσής, Moyses, Моисей) (чи э.в. XV—XIII виш йисар) — чувудрин пайгъамбар ва къанунар акъудайди, иудаизм диндин бине эцигай, Дегь Мисридай чувудрин акъудун кьиле тухвай ва Израилдин несилдин 12 хел сад авуна чувуд халкь арадал гъанвай кас.
Инжил улубдин алимри пайгъамбардин уьмуьрдиз, 18 ва 19 династияррин Эхнатон, Рамсес II, Мернептах фиръаванрихъ галаз алакъа кутӀунивди, чи э.в. XV—XIII тарих эцигзава.
Дезоксирибонуклеин цуруцӀ
Дезоксирибонуклеи́н цуруцӀ (ДНЦ) — чан алай организмрин виликфинин ва чпин функцияр кьиле акъудунин генетик программа хуьдай, несилдикай несилдиз тухудай ва реализация ийидай макромолекула.
Эукариотрин клеткайра (мисал яз, гьайванар ва я набататар) ДНЦ клеткадин хвехуьна хромосомрин къене авайди я, ва гьакӀни са шумуд клеткадин органоидрин къене ава (митохондрийрин ва пластидайрин).
Прокариотик организмрин клеткайра (бактерийрин ва архейрин) ДНЦ гьалкъадин ва я цӀарцӀин молекула, нуклеоид, къенепатай клеткадин мембранадиз галкӀанава. Абуруз ва агъа эукариотриз (мисал яз, дрожжайрин) плазмидаяр лугьудай чӀехитушир, асул гьисабдалди гьалкъадин ДНЦ-дин молекулаяр жезва. Идалай гъейри, ДНЦ са- ва я кьвецепдин молекулайривай ДНЦ къенеавай вирусрин геном арадиз гъиз жеда.
Химиядин жигьетдай, ДНЦ — тикрар жезвай блокрикай — нуклеотидрикай — ибарат жезвай яргъи полимер молекула я. Гьар са нуклеотид азотдин дибдикай, шекердикай (дезоксирибозадикай) ва фосфат кӀеретӀдикай ибарат я. ДНЦ къене азотдин дибрин кьуд жуьре авайди я (аденин, гуанин, тимин и цитозин).
Хуьрел (Мегьарамдхуьруьн район)
Хуьрел (Хорель) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Киркарин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
Гилан хуьруьн тарих вичин бинедин хуьр тир ЦӀуру Хуьрел (Вини Хуьрел) хуьруьн тарихдихъ галаз алакъалу я.
XIX виш йисан 1866 йисуз Хуьрел хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Киркар ва Муьгъверган хуьрерихъ галаз Киркарин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Вини Хуьрел хуьр гилан хуьр алай чкадилай тахминан 2,7 км яргъал, кефер пата, сувал алай. Хуьр кьилин рекьелай яргъал алайвиляй ва никӀер дигидай яд авачирвиляй 1971 йисуз вини хуьруьн эгьлияр агъаниз куьч хьана цӀийи хуьруьн бине кутунвай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1152 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хуьрел хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 417 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилри уьмуьр гьалзава: Варданар — виридалайни чӀехи сихил, Бачарар, Бикерар, Сандакар, Фиткилар, Ярубур.
Америкадин бизон
Америкадин бизон  — жуьре бизон хзан кьве карчарин (Bovidae). Бедендин йаргъивал — 210—350 см (тум: 50-60 см), бедендин заланвал — 318—1000 кг.
Къалажух хуьруьнсовет (КцӀар район)
«Къалажух хуьруьнсовет» (Qalacıq bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Къалажух хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Къалажух, Лангу, Минехуьр, Миграгъар.
V виш йис
X виш йис, 5-й виш йис (вад лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 401-й йисалай 500-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Умар ибн Гьаттаб
Умар ибн ал-Гьаттаб, Омар ибн Хаттаб (عمر ابن الخطاب — `Umar ibn al-Khattāb) (—) — кьведлагьай хьалиф (634ай). Аль-Фарукъ тӀвар алай (гьахъ тапуникай хкуддайди), Ислам халифатдин кьведлагьай хьалиф тир (634—644). Суннитри ам кьуд гьахъ хьалифрикай сад хьиз кьазва. Имамит-шиитри ам гьич хьалиф хьиз кьабулзавач.
Уьмуьрни хьалиф хьайивал
Умар дидедиз 592 йисуз Меккада хьана, Гьаатабан хва хьиз, Къурайши жемятдин хъсан гьал авайбурукай сад тир. Адан дидедин тӀвар Гьантама тир (‏حنتمة‎). Бубади ам вичихъ галаз алверунар патал гьар жуьре гьукуматриз тухузвай.
Ахпа ам мусурманринни Мугьаммад пайгъамбардин душман хьана. Ахпа ам адан ваха Исламдиз гъана Уммар Мугьаммадахъ галаз хьана. Абур Ясрибдиз (Медина) хъфейила адан ана авай чувудривай Тамг чил кьабулна, Умара вакфдиз кхьейи.
Халифат
634 йисуз Абу Бакр кьейила Умардикай хьалиф хьана Хьалифатдикай са куьруь чӀвун къене Мукьван Рагъакъатдай патан чӀехи гьукумат хьана. Гьа саягъ Палестина (634), Египет (639—642) Амр ибн аль-Асди, Сирия Халид ибн аль-Валиддини Ирак Саад ибн Аби Вакъасди (636) къачуна. Гьа йисуз мусурманар Сириядин шегьер Ярмукдикни Иракдин шегьер Къадисиййадик Византиядинни персрин винел гъалибвал кьун. 638 йисан февралдиз Хьалиф Умар вичи къачунвай Иерусалимдиз атана.
Диндин патай авунвай крар
Диндин патахъай пара еке мана авай, Умара вичин къуватдин чӀавуз Каабадал вегьезавай кисва гьукуматдин пулунихъ къачуз адан бурж тир. Гьавиляй а сифте мушрикрин адет мусурманрин гьукуатдин чӀехи лишанрикай сад хьана. ЯтӀани Умар чӀулав къванцӀиз акси хьана, вучиз лагьайтӀа ада ам мушрикрин девирдин куьгьне герек авачир, амукьнавай адет хьиз кьаз. ГьакӀни малум ава, Умара 638 йисуз Абрааман кӀвачин гелер алай къван Каабадин патаг вичин чкадал хтуниз бине тухузавай. Са сефердиз Меккада ятариг ацӀайла, амни галаз ам шегьердай ятари тухвана. Гьадалай гъейри, Рамадан вацра ада Таравих-капӀ тухузвай.
Вичин хьалифвилин чӀавуз Умара белайрикни масакӀавилер кухтуна. Ада абур Кьуръанда авай саягъ авунач — Пайгъамбардин уьмуьрда хьайи саягъ цӀийи къанунар къачуна — гьакӀни къванар вегьин, гъуьлуьз фейибуруз/паб гъанвайбуруз. Ада лагьайвал, къванер вегьин сифте Кьуръанда авай затӀ тир, ахпа анай акъуднавай. Са месэлада лугьузавай саягъ, ада лагьана: "Заз акуна, Расулюллагьди къванер гудай ихтияр ганвайди, гьавиляй чнани гузва. Эгера инсанри заз а кар пис цӀийивилерик кхьидачиртӀа за къванер гун Кьуръандин ктабдиз кхьидай, гьа кар вични чна дуьз кьатӀузава.
Авар ханвал
Авар ханвал, Авар нуцалвал — XII — XIX виш йисарин къене Дагъустандин чилерал, Сарир уьлкве чкӀайдалай кьулухъ адан чкадал арадал атай гьукумат я. Кьилин дин — ислам тир. XVIII виш йис Авар ханвал там къуватда авай девирдал аватнай. Гьа чӀавуз и ханвилин аслувилик квай: Гуржистандин пачагь II Ираклий, Дербентдин, Къубадин, Шекидин, Бакудин, Ширвандин ханар, Турциядин вассал паша Ахалцихви ва Жар-Белокандин жемиятар. 1803 йисуз Урусатдин империядик акатнай. Империядик акатайдалай кьулухъ урусри кьиле кьур цӀийи сиясатдихъ галаз рази тахьай жемят кӀвачел къарагънай ва Къавкъаздин дяведин береда Авар ханвал Шамилан Имаматдик акатнай. Къавкъаздин дяве акьалтӀайдалай кьулухъ Авар ханвал терг авунай, адан чкадал Авар округ тешкилнай ва ам Дагъустандин вилаятдик акатнай.
Ханвилин гьакимрин сиягь
1837—1859 йисара — Кеферпатан-Къавкъаздин имаматдин къене.
1863 йисуз Авар ханвал Урусатдин империядик кутунай.
Хъимил
География
Хъимил хуьр Къуба райондин рагъакӀидай пата ава: и хуьруьз Къубадай 18 километрдин асфальт рехъ тухванва. Хуьр гьуьлуьвай 950 метрдин кьакьанвиле ава. Ин хуьр Кьудял вацӀун къерехда, Кц1арай Хиналугъдиз физвай рекьин винел экӀя хьанва, Къуба патай и рехъ Хъимил-къишлагдал элячӀзава.
ЭлячӀунар
Хъимил хуьр - Самур газетдин сайтда
Тамерлан
Эмир Тимур, Тамерлан (чагат.تیمور [Temür‎, Tēmōr] — ракь) — асулдай барласрин сихилдай тир, зурба туьрк шанил, эмир ва кьушундин кьил. Ада саки вири Азиядин, Къавкъаздин ва Урусатдин тарихда чӀехи гел тунва. Ада 1370 йисуз Тимуридрин империя арадал гъанай ва адан кьилин шегьер Самарканд эцигнай.
Америка
Аме́рика — кьве материкар Кефер Америка ва Кьибле Америка ва гьакӀни мукьвал алай островар (абурук Греландияни акатзава) сад ийизвай дуьньядин пай.
Бум
Бум — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай шегьервилин хуьр (посёлок) ва муниципалитет. Муниципалитетдик вич Бум посёлок, Зергерли ва Къарасу хуьрер акатзава. Агьалийрин кьадардал гьалтайла Кьвепеле районда пудлагьай чкадал ала.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай рагъакӀидай патахъ 5,5 км яргъал чка кьунва. Тиканлы вацӀун эрчӀи къерехда алайди я.
Америка
Дуьнядин и пайдиз ЦӀийи Дуьньяни лугьузва. Аквадай гьалда, Америкадиз тӀвар Америго Веспуччи паталай эцигнавайди я.
Адетдалди, дуьньядин и паюна гуьгъуьнин чкаяр хкягъзава: Кефер Америка (АСШ, Канада, Мексика ва абурилай рагъэкъечӀдай пата авай островар), Латин Америка (испан, француз ва португал чӀаларин гьукуматар), Кьибле Америка (Кьибле Америка материкдин уьлквеяр), Юкьван Америка (АСШдилай кьибле пата чка кьунвай, Кефер Америкадиз талукь гьукуматар) ва Кариб гьавиз (Кариб гьуьлуьн островра авай гьукуматар).
Бум
Тарих
Хуьре, 1882 йисуз эцигнавай Джаме тӀвар алай цӀуру мискӀин ава. Ина, христианвал диндин садлагьай мукарикай тир — Кильседагъ клиса ва XVIII виш йисан «Говур» къеле ава.
И. Кузнецова къейд ийизвайвал, Къавкъаздиз урусар атай чӀавуз Бум хуьре чеб азербайжанар хьиз кьатӀанвай, амма удин чӀал гьеле рикӀел аламукьнавай мусурман хзанри уьмуьр гьалзавай. Абур азербайжанарихъ галаз акахьна цӀап хьанвай удинар тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 5000-дилай пара касди уьмуьр гьалзава. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
Осло
Осло — Виридлай еке ва кьилин шегьер Норвегиядин.
Наци хуьруьнсовет
«Наци» хуьруьнсовет (Нацинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Наци хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Наци, Гиягарамахи, Тузламахи, Мурлатинамахи, Уржагимахи, Кулиямахи, Караямахи, Кубримахи.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Наци хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 805 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Табасаран район
Табасаран район (Табасаранский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Хучни хуьр я.
География
Чилерин майдан — 801 км².
Тарих
Райондин бине ДАССР-дин Юкьван Комитетдин Президиумдин къарардалди 1929 йисуз кутунай.
Агьалияр
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Табасаран райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 22 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 74 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
III виш йис
III виш йис, 3-й виш йис (Пуд лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 201-й йисалай 300-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Агъа Арагъ
Агъа Арагъ (Ашага Араг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 3,5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Агъа Арагъ хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Агъа Арагърин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
1966 йисуз агьалидин чӀехи пай Кьасумхуьруьз куьч хьанай. 1970 йисуз хуьре гьеле 17 кӀвални 20 кас авай.
Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири чувударни лезгияр тир. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Агъа Арагъ хуьруьн агьалидин кьадар, вири чувудар яз 713 кас тир.
Америкадин лекь
Америкадин лекь ва икӀа Лацу-кьил лекь (лат. Haliaeetus leucocephalus) —
1239 йис
1239 йис (са агъзурни кьве вишни къанни цӀекӀуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1239-лагьай йис я. XIII виш йисан 39-лагьай йис.
П
П, п - П, п
1249 йис
1249 йис (са агъзурни кьве вишни яхцӀурникӀуьд лагьай йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1249-лагьай йис я. XIII виш йисан 49-лагьай йис.
Бахцугъ
Бахцугъ (Бахцуг) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай саки тунвай хуьр. КӀири, Ругун ва Сараг хуьрерихъ галаз «КӀири хуьруьнсовет»дик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Гитин кьил суван кӀаник чка кьунвайди я.
Тарих
Сурун къванерал алай кхьинри малумарзавайвал, хуьр 1370-1400 йисара бине кьунвайди я, яни 600 йис идалай вилик. Вилик хуьруьн тӀвар азербайжандал «Яйлахдин хуьр» (векьин чкадин хуьр) тир, са тӀимил геж, Баху тӀвар алай къари, хъсан уьмуьр гьалуниз, чӀехи чӀурар, цив бул чешмеяр, мублагъ чилер хьтин вири къулайвилер авай кӀунтӀал куьч хьана ацукьайдилай кьулухъ, хуьруьз адан гьуьрметдай Баху → «Бахцугъ» лугьуз хьанвай. Кьуьзуьбурун эхтилатрал агалтна, царь чӀавуз Бахцугъ хуьруьн эгьилийрин гзафбур Кьибле Лезгистандин КцӀар райондин Аваран, Кьилегьуба ва Абдукеримуба хуьч хьанвайди тестикь ийиз жеда. Гьа а береда парабур Турциядизни куьч хьана ацукьнавай. Исятда Турцияда Бахцугъ хуьруьн эгьли тир Будахан, 100 касдал кьван агакьанавай несилри уьмуьр гьалзава. Хуьре 5 сихилар ава: Абасанбур, Башарар, Тумакьар, Хушумар, ЦӀарапӀар. Хуьр кьве мягьлейриз пай жезва Агъа мягьле, Вини мягьле. Кьве мискӀин авай, гьар мягьледа сад. Гила абурун дараматар клубдин ва мектебдин къайдада цӀийикӀа туькӀуьрнавайди я. Хуьре кьве пӀир ава: Нурали бубадин ва Гьажирамазан бубадин пӀирер.
Дегь заманада бахцугъвияр садкайни асул тушир жемят тир. Абур харжарикайни ва налогрикай ада тир. Абур са чара жемиятдизни талукь тушир. Кьуьзуьбурун эхтилатрив кьурвал, хана гьукум гьалзавай чӀавара, Бахцугъриз адан са наибни, са визирни атанвачир. Дяведал гзаф рикӀ алайбур хуьр тир. Абуруз гьавиляй фад-фад «Дявекарар Бахцугъар» (кикӀидайбур) лугьудай.
Дегь чӀаварилай инихъ, хуьруьн эгьлийрин кьилин крар — лежбервал, малдарвал тир. Са тӀимил вилик вахтара, Кьибле ва Кефер Лезгистандин арада сергьят чӀугудалди, хъуьтӀуьн береда багцугъвияр вири хзанрихъ галаз Азербайжандиз кӀвалахиз физвай, яни кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавай.
XIX виш йисуз Бахцугъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. КьепӀир хуьруьхъ галаз КьепӀиррин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1941 йисуз хуьре 119 хзанди уьмуьр гьалзавай. Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз, гишин вахтара кӀевера гьатай бахцугъвияр фан кӀусан гуьгъуьна Кьибле Дагъустандин аранда авай хуьрериз куьч хьана ацукьзавай. Ватандин ЧӀехи дяве йисара хуьряй фрондиз 72 кас рекье гьатнай. Абурун гзафбур хайи хуьруьз элкъвена хтанвачир. Дяведин гзаф четин береда, фронтдиз Мурадханов Талидин, Агаханов Шахлар, Камидов Магомедшади, Халиков Кайибшах, Кайибханов Кайибхан, Велиханов Абас гуьгьуьллувилелди фенвай.
Алай чӀавуз хуьре 40 кьван майишатар ава. Бахцугъвийрин 70 - далай пара хзан Мегьарамдхуьруьн райондин Самур хуьре, 11 хзан Сулейман СтӀал районда, 15 хзан Бакуда, Магьачкъалада ва Каспийскда 30 кьван хзанди уьмуьр ийизва. ГьакӀни, КцӀар райондин Аваран хуьр Бахцугъ хуьряй атанвайбурун несилрикай ибарат я. Им тестикьарзавайди ам я хьи, Аваран хуьруьн сихиларни Бахцугъ хуьруьн сихилар сад я.
Агьалияр
1941 йисуз хуьре 119 хзанди уьмуьр гьалзавай. Алай чӀавуз хуьре 40 кьван хзан ава. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Бахцугъ хуьруьн агьалияр 518 кас тир.
II виш йис
II виш йис, 2-й виш йис (Кьуд лагьай виш йис) — юлийдин чӀаваргандал гьалтайла 101-й йисалай 200-й йисал кьван яргъи хьанвай заманадин девир я.
Хашархота
Хашархота — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Хашархота хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Бежта белгендин кьулан пата, Хзанор вацӀал, белгендин администрациядин юкь тир Бежта хуьруьн дуьз къвалав гала.
Тарих
1860 йисуз Хашархота (Дзаглис-Убани) хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хашархота хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 469 касди уьмуьр ийизвай.
Агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет
«Кузун хъишлахрин хуьруьнсовет» (Kuzunqışlaq bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кузун хъишлах хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кузун хъишлах, Атлухан, Аваран хъишлах, Зинданмуругъ хъишлах, ЧӀакӀар хъишлах.