cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Али ибн Абу ТӀалиб
Али ва садлагьай халифар
И агьвалатдин гьакъиндай, Абдуррагьман ибн Ауфан хтул тир Аль-Мисвар ибн Магьрамавай агакьай кьисадив кьурвал рахунар икӀ кьиле фена. Сифте нубатда Абдуррагьмана гьар кандидатдиз, чеб хкягъ тавуртӀа чпи вуж хкядайтиртӀа лагьана суал гана. Алиди, аз-Зубайра ва Саада — Усман лагьана, Усмана — Али хкяна. Гила умуми фикирдал атана са къарар кьабулна кӀанзавайди акур Абдуррагьмана икӀ лагьана: «Али ва Усманан арада куь фикирар сад-садав дуьз атанач». Ахпа ада Алидин гъил кьуна жузуна: «Вуна Аллагьдин ктаб тир Къуръандин, пайгъамбардин адетрин (сунна) ва Абу Бакранни Умаран крарин рекье аваз финал кьин кьазвани?». Алиди жаваб гана: ''«Я Аллагь! Ваъ, за абур мумкин тир кьадарда ийиз алахъдайдал кьин кьазва»''. Гьа и суал Абдуррагьмана Усманаз гайила, ада вич вичиз агъунваз чӀалахъардайвал эхь лагьана жаваб ганай. Ахпа Абдуррагьмана кӀеви ванцелди лагьана: ''«Я Аллагь. Яб це ва шагьидвал ая. Я Аллагь, за зи кьамал (хиве) авайбур Усманан кьамал (хиве) эцигзава.»''
Амр ибн Маймун аль-Аздиди гузвай малуматриз килигна, абурун арада меслятар аль-Мисваран лугьунра къалурнавай хьиз регьят кьиле феначир. Мугьаммад пайгъамбардин ва Алидин ими Аббаса, Саад ибн Абу Вакъкъас вичин имидин гада тир Абдуррагьман ибн Ауфан фикирдин аксиниз акъатдачирди сифтедай лагьанай, гьакӀни эхиримжиди Усманан бажанах я. Усмана Абдуррагьман хкядай чӀал, ва я иштиракчияр Абдуррагьман ибн Ауфан нуфуслу гафуниз муьтӀуьгъ жедай чӀал ада виликамазди кьатӀанай.
Вичиз малуматар гайи Куфа эгьлидин гафар авайвал хвенай Ибн Маймунан гъиливкхьинра и вакъиаяр са кьадар масакӀа къалурнава. И версиядай чир жезва хьи, Али ва Усманалай вилик Абдуррагьман ибн Ауфа аз-Зубайраз ва Саад ибн Абу Вакъкъасас эверна ва абуруз Абд-Манафан несилрикай (яни Али ва Усман) ни вуж хкяда лагьана суал гана. Аз-Зубайра Али лагьана. Саад ибн Абу Вакъкъасас Абдуррагьман хкягъиз кӀанзвайди лагьана, амма и кьведан арада хкягъайтӀа вичи Алидин пад кьада. Пакад юкъуз Абдуррагьмана ансарар, мугьажирар ва дяведин регьберар санал кӀватӀна абурун фикир чирун патал. Пайгъамбардин тӀвар-ван авай сагьабрикай сад тир Аммар ибн Ясира Алидиз дестек гана. Адан фикирдихъ галаз Аль-Микьдад, Ибн Абу Сарх ва Абдуллагь ибн Абу Рабиа рази хьана. ГьакӀ ятӀани, Абдуррагьман ибн Абу Ауфа халифвилел Усман тайин хьанайди малумарайдалай кьулухъ, Алиди адак терефкарвилин тахсир кутунай. Гьа юкъуз Аль-Микьдаданни Абдуррагьман ибн Абу Ауфан арада гьужетар хьанай.
Винихъ гайибуруз килиг тавуна, нетижада цӀийи халиф Усман ибн Аффан хьанай. Ам араб халкьдин арада гзаф нуфуслу несилрикай тир Бану Умайайрин велед тир. Гуьгъуьнлай, Усман яна кьейидалай кьулухъ и несилди Алидиз дяве малумарда ва Аллагь Суьбгьанагьу ва Таалядин кьадардалди Исламдин уммат «садлагьай фитне» лугьудай гзаф четин вакъиайрин девирдиз гьатда.
Халифвал
Усман ибн Аффан кьейидалай кьулухъ пуд югъ алатайла халифвилин чкадал Али атана. Кьин кьурдайлай кьулухъ ада мискӀинда жемятдин вилик ихьтин гафарив экъечӀна: ''«Аллагьдин расул — Аллагьдин салатни салам хьуй адал — къахчурдалай кьулухъ, инсанри адан халиф (чкадал акъвазнай кас) яз Абу Бакр авуна, ахпа Абу Бакра вичин чкадал адан рекье аваз физвай Умар эцигна. Ахпа Умара ругуд ксарикай ибарат тир мешвера тешкилна ва абуру Усманан хийирдиз къарар кьабулна. Ада квез виридаз дакӀан кӀвалахар авурди я, абур гьи кӀвалахар ятӀа квез хъсан чида. Ахпа ам элкъуьрна кьуна ва кьена. Гуьгъуьнлай куьн жуван ихтиярдалди зи патав атана ва завай тӀалабна. Зун куьн хьтин инсан я. Квез вуч тайинарнаватӀа зазни тайинарнава, куь хиве авай буржияр зи хивикни ква. Аллагьди куьни кьиникьинин арада авай варар ахъайна ва йифен мичӀивал алукьзавай хьиз фитнедин вахтар алукьна. Ва и крариз, сабурлу, фагьумлу ва крар кьатӀидай касдилай гъейри садавайни давам гъиз жедач. Эгер куьн заз ва Аллагьдиз муьтӀуьгъ хьайитӀа за куьн куь пайгъамбардин рекьел хкида ва ада чаз буйругънавайбур кьилиз акъудда. Гьакъикъатда, заз Мугьаммадан джамаатдиз гьакимвал ийидай мурад авачирди аршдилай ва вичин Тахтунилай Аллагьдиз аквазва, амма куь фикир сад хьайила завай куьн туна физ хьанач.»''.
Халифатда ватандаш дяве
Идарадин кьенерар гъилериз къачур Алиди Медина шегьер фад заманада къайдадик кухтуна. Адан гьукум Мисриди, Иракди ва Йеменди кьабулна. Амма Сириядин халифа, Усманан мукьвади тир Муавияди Алидиз байат ганач. Ада фикирзавайвал, Усман яна кьенай ксарихъ галаз авай алакъайрив Алиди вич лекеламишнава. Муавияди Дамаск шегьердин мискӀинда Усманан ивидив кьацӀанвай перем ва адан папан Наиладин атӀанвай тупӀар акъудна туна. Али халиф яз кьабул тавурбурукай сад мусурман кьушунрин кьил Саад ибн Абу Вакъкъасни тир. Али ибн Абу ТӀалибан пад такьур ксар Аравиядани пара авай. Абурун гзаф пай Мединадай, халиф Усман яна кьейи ксариз жазаяр гуз тади тийизвай Алидикай нарази тир пайгъамбардин паб Аиша яшамиш жезвай Мекка шегьердиз куьч хьана.
Деведин дяве
656 йисан август вацра, Муавиядихъ галаз араяр михьиз чӀур хьайидайлай кьулухъ, Али адахъ галаз дяведиз гьазур жез эгечӀна. Амма адан аксиниз, кьилел Талгьа, адан имидин гада Аз-Зубайр ва пайгъамбардин паб Аиша аваз, садлагьайди Меккавияр экъечӀна. Абуру Басра шегьердин эгьлийрик футфадалди хъел кутуна ва са кьадар вахтунилай абурун тӀалабуналди Усманан кьиникьиник гъил квай ксар кьуна ва абурун чӀехи пай яна кьенай. ГьакӀ ятӀани, мукьвал алай Куфа шегьерди Алидин пад кьунай. Са тӀимил вахтунилай халиф Али кьилел алаз 12 агъзур кьадардин кьушунар секинсуз Барса шегьердив агатна ва декабрь вацра хьайи женгина абуру гъалибвал къачуна. Алидин патай пара кьадар тӀвар-ван авай ансарар женг чӀугвазвай, абурун арада Абу Айюб аль-Ансари, Аммар ибн Ясир, Къайс ибн Сад ва мсб. авай. Гьа дяведа Абу Талгьадин кӀвачихъ хьел галукьна ва са тӀимил вахтунилай ам иви квадарна кьенай. Мумкин я, Талгьа кьейидалай гуьгъуьниз барсавийрик зурзун акатна ва абур кьулухъ чӀугваз эгечӀна. Кьулухъ элкъвенай кьушунар акъвазариз тахьана кьилдиз амукьай Аз-Зубайр дяведин майдандай Вади ас-Сиба тӀвар алай чкадиз катна, ана ам са бедуинди яна кьенай. И дяве къетӀъ авур ягъун, винел Айша ацукьнавай деведин патав хьанвайвиляй адаз «деведин дяве» тӀвар гайиди я. Алидин кьушунди басравияр михьиз дарбадагънай. И тегьерда Алиди уьлкведа вичин гьакимвал мадни мягькемарнай.
Сиффина ягъун. Хариджияр
657 йисан январь вацра Али ибн Абу ТӀалиб Куфа шегьердиз куьч хьана, ана адаз резиденция тешкилнай. Халифатдин яргъал патара авай вилаятри адаз кьин кьурдавай, Алидин къуватар мадни гзаф жезвай. Са тӀимил вахтунилай Алидин ихтиярдик 50 агъзур кьадардин кьушунар квай. Апрель вацра ам дяведалди Сириядиз рекье гьатна, Ракка шегьердин мукьвал Фират вацӀалай элячӀна ва Сиффин хуьруьн патав Муавиядин ксарал гьалтна. И женгиникай малуматар гузвай Ибн Джарир ат-Табариди икӀ лугьузва, Алидин патай атанвайбурун чӀехи пай мединавиярни ансарар тир. Аль-Масудиди хабар гузвайвал, Алидин патай, виликди Бадрда женг чӀугур 87 кас атанай, абурукай 17 кас мугьажирар, 70 ансарар тир.
Кар къетӀъ ийидай ягъун 657 йисан 19 июльдин пакамахъ гатӀумна ва кӀпунин вахтарни йифер квачиз кӀуьд югъ яргъи хьанай. Алиди Муавия кьилдин женгиниз эверна, амма Муавияди вичин чкадал мавла ракъурнай, адал вичин парталар алукӀарна. И амалдар кардикай хабар авачиз адахъ галаз женгиниз экъечӀай Алиди ам яна кьенай. Ягъунрин кьведлагьай юкъуз Малик аль-Аштаран регьбервилик квай халифан кьушундин эрчӀи къвал ва вич Али кьилел алай кьулан къвалци Муавиядин кьушунар кукӀварна кьулухъ вегьенай. Женгинин къативал югъ-кандивай артух жезвай. И ягъунра адетдин аскеррилай гъейри кьве патайни тӀвар-ван авай ксарни гзаф рекьизвай. Сирийвийри Аль-Аштарахъ галаз кьилдин женгиниз экъечӀай Убайдуллагь ибн Умар (Умар ибн аль-Гьаттабан хва) ва сириядин йеменвийрин кьил тир Зуль-Кал квадарнай. Ираквийрин патай Аммар ибн Ясир ва женгинин эхиримжи йикъара Муавиядин алачух элкъуьрна кьаз кӀанзвай Абдуллагь ибн Будайл кьенай. Дяведин нетижа Муавиядин магълубвилел туькӀуьзвай. И гьалар акур Амр ибн аль-Аса жидайрин кӀвенкӀвериз Къуръандин чарар кутӀуниз теклифуналди чпин кьушунар михьиз барбатӀуникай хкудна. Женг гьасятда акъваз хьана, Али вичин кьушундин регьберрихъ галаз меслятар ийиз элкъвена, садбуру дяве акъвазарна кӀанзавайди, муькуьбуруни давамун герек тирди лагьана. Са тӀимил фикир авуна Али виридан вилик ихьтин гафарив экъечӀна: «Накь зун квез эмир гузвайди тиртӀа, къе зун хьанва эмирдиз муьтӀуьгъди, накь зун идара йизвайди тиртӀа, къе зун хьанва идарадиз табий. Квез сагъдиз амукьиз кӀанзава, завай куьн квез такӀан тир шеъер ийиз мажбурариз жезвач». Сиффина хьайи дяведа Алиди 25 агъзур, Муавияди 45 агъзур кас квадарнай. Муавияди вичин кьушун хвена, амма Алидин кьушун кьве патахъ къакъатна. Алидин къетӀъисузвиликай нарази хьанвай тахминан 12 агъзур аскер лагерь гадарна хъфенай, гуьгъуьнлай абуруз хариджияр тӀвар эцигнай.
Кьиникь
Ибн Сад аль-Багъдади, аль-Балазури, аль-Мубаррад, аль-Масуди, аль-Исфахани, Ибн Шахрашуб хьтин авторрив агакьай хейлин кьисайрив кьурвал, Мугьаммад пайгъамбардиз (ва я Алидиз), Алидин чуру кьиликай кӀвахьзавай ивидай кьацӀадайди виликамазди чизвай. Ан-Нахраванда хьайи ягъунра кьиникьикай хкатай хариджийри, мусурман умматдиз гъайи ихьтин къакъатунрин тахсиркарар тир Али, Муавия ва Амр ибн аль-Ас тайин авур са вахтунда яна рекьидай чинебан икьрар кьабулна. Икьрардин шерикрикай сад Абдуррагьман ибн Мулджам Тайм ар-Рибаб тайифадин векилрихъ галаз гьалтнай, абурухъ ан-Нахравандин ягъунра вичин дахни стха квадарнавай Катами бинт аш-Шиджна тӀвар галай са дишегьлини галай. Ибн Мулджама адаз вичин паб жез теклифна, дишегьлиди разивал гана, амма мехъерин магьар яз вичиз пуд агъзур диргьам пул, са лукӀ ва Алидин кьиникь гудай шартӀуналди. Адаз вичин мукьвабур яна кьенай Алидивай кьисас къахчуз кӀанзвай. 661 йисан 22 январьдин йифиз пуд шерик, абурук Ибн Мулджамни кваз, Куфа шегьердин жуьмя мискӀинда экуьнин кпӀуналди амукьнавай ксарихъ галаз акъваздай къарар къачуна. Экв малум хьайи вахтудна Алиди азан гьарайна мискӀиндин къенез гьахьна. Ибн Мулджам ва адан шерикрикай сад: «Дуван тек са Аллагьдиз махсус я, ваз ва турар гвай ви ксариз туш, я Али» гафар гьарайна Алидин винел вегьена. Шерикдивай куткуз хьанач, амма Ибн Мулджама Алидиз агъу гвянай гапурдив кьиникьал гъидай хирер авуна. Кьве шерикдивай катиз мумкин хьана, амма Ибн Мулджам кьуна халифан патав гъана. Алиди лагьана: «Чандин чкадал чан жеда, эгер зун кьейитӀа, рекьикь, эгер амукьайтӀа адан кар за жува аквада». Муавиядин ва аль-Асан месэладикай рахайтӀа, абур кьведни кьиникьикай хкатна. Муавиядин кӀвачик жизви хер галукьна, амма аль-Асан чкадал, ам вич хьиз хьана ягъалмишай хариджийри адаз мукьва тир къуллугъчи Хариджа ибн Хузафа яна кьенай. Алиди вичин патав хваяр Гьасаназни Гьусейназ эверна ва эхиримжи несигьат гана: «умунвилелни диндарвилел кӀеви хьун ва Ханафия тӀвар алай адан папакай хьайи, чпин гъвечӀи стха тир, аялдихъ галаз хъуьтӀуьл хьун.» Гьадалай кьулухъ ада весидин чар кхьена ва уьмуьрдин эхиримжи декъикъадалди шагьада ва Аллагьдин тӀвар тикрарзавай. Халиф Али ибн Абу ТӀалиб 23 январьдин йифиз рагьметдиз фена. Али Куфа шегьердин мукьвал кучуднава. Ам кучуднавай чка сир яз кьунвай, анжах аббасвийрин династиядин халиф Гьарун ар-Рашида гьукум гьалай чӀавуз адан сурун чка дуьздал акъуднай ва са тӀимил вахтунилай анал пӀир (пак чка) туькӀуьрнай, гуьгъуьнлай гьа пӀирен къваларив Эн-Наджаф шегьер экӀя хьанва.
Кьиникьилай кьулухъ
Малум тирвал, 664 йисуз рекьиз мукьва Амр ибн аль-Аса вичин гунагьар хиве кьунай ва халиф Алидиз авур гьахъсузвилерикай гьайифар чӀугузвай. Алидилай гуьгъуьниз гьукумдал атанвай Муавияди халифатда Умайайрин династиядин (тухум) бине кутуна, и династиядай акъатзавай пачагьри уьлкведа саки 90 йис гьукумдал акъвазнай.
Кудымкар район
Кудымкар район (Кудымкарский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 4 734 км². Агьалияр — кас.
Кулькибекмахи
Кулькибекмахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Кудымкар район
Административ юкь — Кудымкар.
Кулькибекмахи
Миглакасимахи, Кардмахи ва Ханцкаркамахи хуьрерихъ галаз «Миглакасимахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
Кудымкар район
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Кулькибекмахи
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 31 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 167 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
2019/2020 Футболдай Англиядин чемпионат
2019—2020 сезондин Премиер-лига — Англиядин футболдин лигайрин системадик акатзавайбурукай лап вини дережадин Премиер-лига лугьудай дивизиондин тарихда 28-лагьай сезон я.
Сезон 2019-лагьай йисан 10-лагьай августдиз гатӀумда ва 2018-лагьай йисан 10-лагьай майдиз кьван фида.
ЦӀинин сезонда садлагьай сеферда арбитриз тир видеокуьмекдин система (VAR) кардик кутада. ГьакӀни и сезонда февралдиз Премиер-лигада садлагьай сеферда 10 йикъан ял ядай вахт жеда.
ЦӀинин гатун трансферрин дакӀар 16-лагьай майдиз ахъа хьанва ва 8-лагьай августдиз агал жеда.
Вилик фейи сезондив гекъигайла хьанвай дегишвилер
«Норвич Сити» Инглис премиер-лигада 2015/16-лагьай сезондилай садлагьай сеферда къугъвада. «Шеффилд Юнайтед» Инглис премиер-лигада 2006/07-лагьай сезондилай садлагьай сеферда къугъвада. «Астон Вилла» Чемпионшипдин плей-оффдин гъалиб хьана, Премиер-лигадиз ам 2015/16-лагьай сезондилай садлагьай сеферда экъечӀна.
Акъажунрин география
2019-20 сезондин Премиер-лигада чеб Лондондай тир 5 клубди иштираквал ийизва, кьве-кьвед Манчестеранни Ливерпулан векил яз хьана.
1608 йис
1608 йис (са агъзурни ругудвишнимуьжуьд лагьай йис) — чи эрадин 1608-лагьай йис. XII виш йисан 8-лагьай йис я.
1609 йис
1609 йис (са агъзурни ругудвишникӀуьд лагьай йис) — чи эрадин 1609-лагьай йис. XII виш йисан 9-лагьай йис я.
1610 йис
1610 йис (са агъзурни ругудвишницӀуд лагьай йис) — чи эрадин 1610-лагьай йис. XII виш йисан 10-лагьай йис я.
Гехаркуник марз
Гехаркуник вилаят,  Гехаркуник марз (эрм. Գեղարքունիքի մարզ) — Эрменистандин рагъэкъечӀдай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Гилан вилаятдин кьил Гнел Саносян я, ам 2018-лагьай йисан 10-лагьай октябрдиз тайинарна.
Тарих
Гилан Гехаркуник вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Варденис, Камодин тӀварунихъ галай, Красносельск, Мартуни ва Севан районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
География
Гегаркуник марзди юкьван Эрменистандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Чилин кьадар 5 349 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 18 % гьалтзава), и къалурзавай лишандиз килигна ам уьлкведа садлагьай чкадал ала.
Тарихдалди, гилан марздин чилер Сур Эрменистандин Сюник вилаятдин Гегаркуник ва Сотк кантонри, ва гьакӀни Айрарат вилаятдин Мазаз ва Варажнуник кантонри кьунва.
Гегаркуник вилаят гилан Эрменистандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, ада вири патарихъай Севан вир элкъуьрна кьунва. Уьлкведин къене ам рагъакӀидай пата Тавуш, Котайк ва Арарат марзрихъ галаз, гьакӀни кьибле пата Вайоц Дзор марздихъ галаз са сергьятра ава. Адалай гъейри, Азербайжандин Дашкесан ва Кедабек районри, ва гьакӀни Суван Къарабагъдин Республикадин Шаумянан районди Гегаркуник вилаятдин рагъэкъечӀдай патан сергьят туькӀуьрзава.
Гегаркуник вилаятдик акатзавай эрмени эксклав алай чӀавуз Азербайжандин оккупациядикни контролдик ква.
Гегаркуникдиз суван ландшафт хас я. РагъакӀидай пата Гегам сувар, кьибледин пата Варденис сувар, рагъэкъечӀдай пата Севан сувар, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Майапор сувар, кефердин пата Кенац сувар.
Суварин кьакьанвал гьуьлуьн дережадилай 2500 — 3500 метрдин арада галтад жезва.
Виридалайни кьакьан кӀукӀ — Аждахак сув (3597 метр), Гегам цӀиргъинин рагъакӀидай пата алайди. Севан вире вилаятдин юкьва, 1900 метрдин кьакьандал чка кьунва, адан майдан 1260 км² я (Гегаркуник майдандикай ада 23,5 % кьунва) (around 23,5 % of the area of Gegharkunik).
82 км яргъивал авай Варденис цӀиргъини Гегаркуник марз Вайоц Дзор вилаятдива чара ийизва. Виридалайни кьакьан кӀукӀ — Варденис сув (3522 метр) я.
Гегаркуникдиз хъуьтӀуьз — къайи ва жив квай, гатуз — чими ва ламу климат хас я. Йисан къваларин дережа 2000 метрдилай агъуз кьакьандал — 500—600 мм-рин арада галтад жезва, суван арайра ам 1000 мм-дихъ агакьзава.
Севан вир — Эрменистандинни Кьибледин Къавкъаздин виридалайни чӀехи уьцӀуь тушир яд авай чка я.
32,92 млрд м³ цин объем аваз Севан вирез экологиядин патахъай вири региондиз талукь тир зурба метлеб ава.
Агьалияр
2011-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, Гегаркуникда 235 075 кас яшамишзавай тир (119 180 итим ва 115 895 паб), яни уьлкведин вири агьалийрикай 7,8 % туькӀуьрзава.
Шегьерра 71 423 кас яшамишзава (30,4 %), хуьрера — 163 652 кас (69,6 %).
Вилаятда 5 шегьердин ва 87 хуьруьн жемят ава. Виридалайни чӀехиди Гавар шегьер язва (20 765 кас). ГьакӀни Севан, Мартуни, Варденис ва Чамбарак шегьеррин юкьвар хьиз гьисабзава.
Варденик хуьр (9880 кас) Гегаркуникдинни вири Эрменистандин виридалайни чӀехи хуьр язва.
Гьажикьабул район
Гьажикьабул район (Hacıqabul rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 641 км². Агьалияр — 77 027 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 46,94 кас/км².
Тарих
Жуьреб-жуьре чӀавара ЧӀехи пекдин рекьел алай Гьажикьабулдин район агъадихъ галай уьлквейрин ибаратдик акатзавай тир: Арабрин Халифат, Сельджукар, Сасанидар, Хулагидар, Ширваншахар, Сефевидар. Гьукумат ханвилериз чара хьайи вахтунда ам Шамахадин ханвилик кутуна. Гилан Азербайжандин Республикадин чилер Урусатдин империядихъ гилигайдалай кьулухъ ам 1830 йисуз туькӀуьрнавай Шемахадин уезддик (Прикаспийская провинция) кутуна.
Прикаспийская провинция терг авурдалай кьулухъ 1841 район Шамахадин губерниядик кутуна. 1859-лагьай йисуз Шамахада чукӀурдай залзала хьайидайлай кьулухъ меркез Бакудиз акъудна.
1959 йисан 24 декабрдиз ам терг авуна ва Али-Байрамли лугьудай шегьердиз вугана.
1990-лагьай йисуз виликан Къази-Мегьамедан райондин территориядал Гьажикьабул район арадал гъанва.
География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва.
Район с Агъсу, Куьрдамир, Шемаха, Гобустан, Апшерон, Салиян, Сабирабад районрихъ ва Ширван шегьердихъ галаз сергьятдал ала.
Гьажикьабулда кьурайни чими климат ава. Гатуз температура 40 °C-див агакьзава. Кьуьд юкьван гьалдинди я. Юкьван гьалдин температура: январдиз 2 °C ва 26 °C июлдиз жезва. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар 250—370 мм я.
Агьалияр
Йисариз килигна Гьажикьабул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Ххяхха баргъ
Ххяхха баргъ (Нянин ярар) — Дагъустанда яхул чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Куеда район
Куеда район (Куединский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 2 617 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Куеда.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблепата чка кьунва.
Ханцкаркамахи
Ханцкаркамахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Миглакасимахи, Кардмахи ва Кулькибекмахи хуьрерихъ галаз «Миглакасимахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 31 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тварцӀи дарги чӀалал «вили къванерин патав галай хуьр» мана гузва.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 203 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Абдуллаев Дагълар Агъаман хва
Абдуллаев Дагълар Агъаман хва — лезги шаир.
1933 йисуз Ахцегь райондин Кьехуьл хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара «Коммунист» газетдин ва лезги радиодин редакцийра кӀвалахна. Д. Абдуллаев шиирринни поэмайрин кӀватӀалрин («Чанахъда варз», «Фикирар», «Гатфарин чил», «Сирнавзавай булутар» ва мсб.) автор я.
Ам УФ-дин кхьирагрин садвалдин член я.
Идрисуба
Идрисуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Идрисуба хуьр ва Ферзелиуба хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 716 касди туькӀуьрзава.
Котайк марз
Котайк вилаят,  Котайк марз (эрм. Կոտայքի մարզ) — Эрменистандин юкьван пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 2 100 км². Агьалийрин кьадар — 254 397 кас. Агьалийрин къалинвал — 121,14 кас/км².
Административ юкь — Раздан шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Романос Петросян я, ам 2018-лагьай йисан 1-лагьай июндиз тайинарна.
Тарих
Гилан Котайк вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Котайк, Наири и Раздан районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
География
Вилаятди Эрменистандин юкьва чка кьунва, адан чилин кьадар — 2089 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 7 % гьалтзава).
Ам рагъэкъечӀдай пата Гегаркуник, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Тавуш, кефердин пата Лори, рагъакӀидай пата Арагацотн, кьибледин пата Арарат марзарихъ галаз, ва гьакӀни кьиблединни рагъакӀидай пата меркез тир Еревандихъ галаз са сергьятра ава.
Котайкди Араратдин кьулувилин кефердинни рагэкъечӀдай пай кьунва. Разданни Азат вацӀарин арада авай Котайк кьулувализ 1200—1500 метр кьакьанвал ава. Кефердинни рагэкъечӀдай пата Гегам сувар гзаф ава, Аждахак, Хатисни Гутанасар сувар кваз.
Кефердин пата вилаят Памбак суварив мукьув жезва, рагъакӀидай пата Цахкуняц ва кьиблединни рагъакӀидай пата Вохджаберд суварри чка кьунва.
Гегам вулкандикай зиян галукьнавай Котайк маздин рельеф лавадалдини туфдалди кӀевна.
Вилаятдин кьилинбур Раздан, Гетарни Азат вацӀар язва. Акна вир 3032 метрдин кьакьандал ала, ам квачиз марзда мад вирер авай туш.
Вилаятдин климат пара жуьреба-жуьрединди я. Ам кьибледин пата жедай кьурагьни кьурвал квай климатдин ва юкьванни кефердин пата жедай живедин климатдин арада галтад жезва. Кьурвал квай арайра йиса 200 мм-далай тӀимил къвалар къвазва, маса чкайра — абур 400—900 мм-дин арада галтад жезва.
Кунгур район
Кунгур район (Кунгурский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 4 460 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Кунгур.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
Суважал
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, КцӀар вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.
Суважал хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Вини мягьле, Агъа мягьле, Къуза мягьле, МискӀин мягьле.
Агьалияр
Агьалидин чӀехи пай азербайжанар, тӀимил пайни лезгияр я, суни ва шии-мусурманар я.
Суважал хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: КӀелехудатар, Куркунар, Муругъар, Шабранар .
Гьажиев Фикрет Мирзоевич
Гьажиев Фикрет Мирзоевич — лезги шаир ва журналист.
1933 йисуз Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, гзаф йисара райондин «Самурдин сес» газетдин жавабдар секретарвиле кӀвалахзава. Фикрет Гьажиев 50-йисарилай харусенятдин эсерар кхьинал машгъул хьана. Адан хци очеркар, гьикаяр, кьисаяр ва къаравиляр лезги газетринни журналрин чинриз акъатзава. Эхиримжи йисарин эсерриз, «Базардай къачунач» гьикаядиз хьиз, девирдин рехнеяр русвагь авун, эксиквилер дуьздал акъудун, инсанрин чӀуру амалрални къилихрал хъуьруьн хас я.
Шаир Лезги кхьирагрин садвалдин ва УФ-дин журналистрин союздин член тир.
НасихӀат
НасихӀат (Несигьат) — Дагъустанда авар чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. 1931 йисалай акъатзава.
Шамил район
Шамил район (1960 йисал кьван — Кахиб район, 1994 йисал кьван — Советский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Хебда хуьр я.
География
Район Дагъустандин рагъакӀидай пата ала ва Ахвах, Хунзах, Гуниб, ЧӀарода, Тлярата ва ЦӀумада районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин майдан 920 км² я.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин Президиумдин 1928 йисан 22 ноябрьдин къарардив, виликан Авар, Анди ва Гуниб округар алай чилерал, администрациядин юкь Урада хуьр алаз Кахиб район арадал гъанвай. 1932 йисуз райондин администрация Кахиб хуьруьз тухванай. 1960 йисуз РСФСР ПВС-дин къарардалди райондин тӀвар Советскийдиз дегишарнай ва администрациядин юкь хьиз Советское хуьр тайинарнай. 1994 йисуз Дагъустан Республикадин Вини Советдин Президиумдин къарардалди райондиз Шамил район тӀвар эцигнай ва Советское хуьруьн тӀвар Хебдадиз дегишарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Шамил райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Шамил райондин миллетрин сиягь:
Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла ахвахар аварар хьиз къейд авунай.
Экономика
Райондин экономикадин асул хилерикай сад хуьруьн майишат я.
Тарихдин чкаяр
Районда республикадин метлеб авай 25 тарихдин имаратар ава: XII — XVII виш йисарин сурар, чилин кӀаник галай дараматар, шейгьрин сурун къванер, XI — XV виш йисариз талукь тир петроглифар.
Районда 80 архитектурадин имаратар ава, абурукай 17 федерал, амайбурни республикадин метлеб авайбур я. Абурун арада XVI — XVII виш йисарин къаравулдин минараяр, ХӀ виш йисан Датун клиса ва мсб.
Районда XVII — XVIII виш йисарин къене эцигнай 20 кьван мискӀинар ава. 30 пара археологиядин имаратар ава: Гинчи сурар, Занати сурар, Хотодинское поселение, Росох ва Чолод инсанар яшамиш хьайи чкаяр ва мсб.
Манкъулидхуьр
Манкъулидхуьр (İmamqulukənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал ала.
Манкъулидхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Байрамрин мягьле, СепӀийрин мягьле, Гъетегърин мягьле, Агъвалрин мягьле, Заркъалрин мягьле, ЧӀакӀаррин мягьле.
Тарих
Дегь чӀавара абурун чӀехи бубайри ЭчӀехуьруьнни ЧӀехи Муругърин арада, кьакьан пелел хуьр кутунай. И хуьуьн дегь амукьаяр исятдани ама. Хуьруькай «Кьиблепатан Дагъустандикай очеркар» (Магьачкъала, 1964), «Азербайжандин тарих» (Баку, 1961, 1 жилд), У. А. Мейлановадин «Лезги чӀалан диалектология» (Магьачкъала, 1964) ктабра ва маса чешмейра са кьадар делилар дуьшуьш жезва. Хуьруьн топонимрини адан тарихдикай чирвилер гузва. «КьенчӀеб тахта» лугьудай чкада дегь чӀаварин Лангу шегьердин гелер ама. Ина са чӀиб чил эгъуьнин кумазни накьвадикай хъенчӀин куьшуьйрин, кутаррин, бекьейрин, ципӀерин кӀусар хкатда. «КьенчӀеб тахтада», «Шабуран хвал» лугьудай чкада археологиядин дегь чӀаван амукьаяр гьалтзава. «Урусрин рекьи» I-й Пётр Дагъустандиз атайла ина кьиле фейи вакъиаяр рикӀел хкизва. Император Дербентдиз къведалди хуьруьхъ маса тӀвар авай. Урусрин пачагь Кьиблепатан Дагъустандиз 1722 йисан 23-августдиз атанай. Адан 79 агъзур касдикай ибарат балкӀандар кьушунди ам Дербентдиз къведалди халкьдин кьилел чӀехи мусибатар гъанай. Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» ктабда кхьизвайвал, балкӀандар кьушунри Дербентдилай Къубадин Велвеле вацӀалди чпин хурук акатай вири хуьрериз гьад кьунай. Гьеле 1 Петр Дербентдиз къведалди Гьажи Давуда Иран шагьдин гарнизон инай чукурна, Манкъулидхуьряй тир Манкъули бег шегьердин наибвиле тайинарнай. 1 Петр Дербентдиз атайла и касди тӀимил къуватралди императордин чӀехи кьушундин хура акъвазун мумкин туширди кьатӀанай ва гьавиляй урус пачагьдин вилик хъсандиз экъечӀнай, шегьердин гимишдикай раснавай куьлегар адав вуганай. Вич икӀ кьабулинай императорди Манкъули бегдиз генерал-майорвилин чин ганай ва ам Дербентдин ханвиле тайинарнай. Урус пачагьди и касдиз вичин патай кьилди мажибни ганай. Дагьустанда 1 Петравай яргъалди таб гуз хьанач. Къубадин, Муьшкуьрдин ва Ширвандин лезгияр урусрин аксина къарагъна. Муькуь патахъай, Гьажи Давуд бег Муьшкуьрвидини урусрал вегьин патал 30 агъзурдав агакьна кьушун туькӀуьрнавай. Гьа ихьтин крар себеб яз 1 Петр 1722 йисан 29 сентябрдиз вичин кьушунарни галаз Астрахандиз хъфена. Дербентда ада 3 агъзур аскердикай ибарат гарнизон туна. Урусар хъфейдилай гуьгъуьниз Манкъули бег тарашхъанри чукӀурай хуьрер арадал хкиз алахъна. КӀвенкӀве ада вичин хуьр гуьнгуьна хтуна, вичин такьатралди кесиб хзанриз кӀвалер эцигизни туна. И къайгъударвиляй агьалийри хуьруьн виликан тӀвар дегишарна, адаз Манкъули бегдин тӀвар гана. Манкъулидкуьр шумудни са тарихдин вакъиайрихъ галаз алакъалу я. 1721 йисуз хуьруьн агьалияр Иран шагьдин кьушунрин хура акъвазнай. 1741 йисан зулуз Надир шагьди 1-й Гавдишан пеле постар туькӀуьрнай ва вишералди касдиз зулумар авунай. Ада Гьилерин тамара кӀватӀал хьанвай лезги кӀеретӀрин аксина женг чӀугваз кӀан тахьайбурун вилер акъуднай, гьилер атӀанай, тарагъаждай акъуднай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Грецияда ЭЛАС тешкилатдин партизанрихъ галаз санал фашистрин кура кьегьалвилелди акъвазай Мидгьед Ширинбегова дяведин йисара къалурай кьегьалвилерикай кьилди ктабар кхьенва.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Манкъулидхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Миграгъар (Миграгъ хуьряй атанвайбур), КьинтӀарар, ТӀапӀацар, Квасаяр, Киригар, Цегвер, Хуьлуьхъар, ТӀигьиржалар, Чепер, Цилингар (Цилинг хуьряй атанвайбур), Гуржияр, Чавмараяр, Эфендияр .
Мурадалиев Желил Пиралидин хва
Мурадалиев Желил Пиралидин хва — лезги шаир ва журналист.
1933 йисуз Мегьарамдхуьре дидедиз хьана. Ада Миграгъа юкьван мектеб ва Ташкентда театрдин институт куьтягьна. Гзаф йисара Мегьарамдхуьруьн райондин «Самурдин сес» газетдин редакторвиле кӀвалахнава.
Ж. Мурадалиеван метлеблу очеркар, шиирар ва поэмаяр фадлай газетрин ва жунралрин чинриз акъатзава. Ам "Бубадин хенжел" тӀвар алай шииррин кӀватӀалдин автор я. Лезги театрди Ж. Мурадалиеван "Тахай руш" пьеса сегьнеламишна.
Желил Мурадалиев Лезги кхьирагрин садвалдин член, ЛКС-дин Мегьарамдхуьруьн райондин отделениядин председатель ва «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар» я.
ЦӀелегуьн хуьруьнсовет
«ЦӀелегуьн» хуьруьнсовет (Село Целягюн) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 747 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 801 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 726 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Юкьван федерал округ
Юкьван федерал округ (Центральный федеральный округ), куьрелди ЮФО (ЦФО) — Урусатдин рагъакӀидай пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.
Округдин составдик вилаятар ва уьлкведин кьилин ва федерал метлебдин шегьер тир — Москва акатзава. Ам округдин виридалайни чӀехи шегьер я. Округдин къене республикаяр авач.
Округ тамамдаказ къураматда ава ва гьуьлерихъни океанрихъ галаз са сергьятра авач. Агьалидин ва вичик квай субъектрин кьадардиз килигна муькуь округрин арада ЮФО садлагьай чкадал ала.
География
Округдин майдан 650 205 км² я, им вири уьлкведин чилерин 3.8 % пай я.
Округ РагъакӀидай-Европадин кьулувилел ала. Округ алай чилерал Валдай ва Смоленскни-Москвадин кьакьанвилер, гьакӀни Мещёр ва Окскни-Дондин аранар ава. Виридалайни вине авай чка 347 метр кьакьанвал авай Валдайдин кӀукӀ я.
Округдин чӀехи вирер (скобкайра абурун хилер): Волга (Ока), Дон (Воронеж), Днепр (Десна, Сейм), РагъакӀидай Двина. Гьуьлуьхъ галаз сергьятар авач.
Округдин кефер патай кьибле патаз сад садан гуьгъуьналлаз къвезвай тӀебиатдин зонаяр: акахьай тамар, гьяркьуь пешер галай тарарин тамар, чуьлдин тамар, чуьлер.
Агьалияр
Урусатдин маса округрив гекъигайла ЮФО-да агьалийрин чуькьуьнвал виридалайни чӀехиди я — 60,12 кас./км² (2016 йис). Агьалидин кьадардиз килигна округ Урусатда кӀвенкӀве ава — 39 091 231 кас (2016 йис) (им вири Урусатдин агьалидин 26.68 % я). ГьакӀни, маса округрилай тафаватлу яз ЮФО-да урус эгьлидин процентдин кьадар виридалайни чӀехиди я — 89 % (2010 йис). Им милли республика авачир тек сад тир округ я. Округдин агьалидин зур пай Москва шегьерда ва Подмосковьеда уьмуьр гьалзава.
Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
«Хужадхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село Ходжа-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Юкьван федерал округ
Миллетар
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна ЮФО-дин миллетрин гьисаб :
Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Хужадхуьруьн Къазмаяр хуьр я.
Юкьван федерал округ
Миллетар
Вири — 38 427 539 кас.
Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17 км яргъал ала.
Настоящее время (газет)
Настоящее время (Алай аям) — Дагъустандин интернет-портал. Макъалаяр урус чӀалал акъатзава. Виликди газет хьиз чапдай акъатзавай.
Хужадхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 449 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 459 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 069 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Нытва район
Нытва район (Нытвенский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 655 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Нытва.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
Мурад Бегов
Мурад Бегов — лезги шаир.
1934 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Киркар хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Буйнакскдин кооперативный техникум куьтягьна, ада гзаф йисара савдагарвилир идарайра бухгалтервал авуна.
М. Бегова жегьил чӀавалай шиирар кхьизва: абур ("Хайи хуьре", "Умуд яхъ вине", "Ярдиз" ва мсб.) газетриз ва журналриз акъатзава.
Чахчах Къазмайрин хуьруьнсовет
«Чахчах Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село Чахчах-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Чахчах Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандин Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 29,6 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 945 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 938 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 904 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Агъстафа район
Агъстафа район (Ağstafa rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 504 км². Агьалияр — 88 458 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 58,8 кас/км².
Административ юкь — Агъстафа я.
Агъстафа район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
«Агъстафа» лугьудай топоним шегьердай тӀуз авахьзвай Агъстафачай (Ağstafaçay) вацӀун тӀварцӀелай атайди я. «Агъстафа» гидроним «агъсу» (хъвадай яд) ва «тафа» (ван) гафарилай, яни «вандай вацӀ» лугьудай гафалай атана.
Район 1939 йисан 24-лагьай январдиз арадал гъана. 1959 йисан 4-лагьай декабрдиз ам терг авуна, адан чилер Къазах райондихъ гилигна. 1990 йисан 24-апрелдиз Азербайжандин ССР-дин Вини кьилин советдин Президиумдин къарардалди Агъстафа район Къазах райондин ибаратдикай хкудна ва 1939-1959-лагьай йисарра авай территориядал туькӀуьр хъувуна.
География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ Къазах райондихъ, рагъэкъечӀдай пата — Товуз райондихъ, кефердин патахъ — Гуржистандихъ, кьиблепатахъ — Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.
Райондин рельеф чӀехи пай арандинди я (Генже-Къазахдин ва Къараязидин кьулувилер), рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патара сувар хьтин чкаяр ава. Райондин территориядал Къараязидин миллетдин паркуни (Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğu) чка кьунва.
Ина юкьван гьалдин чими, куьру субтропикрин климат ава. Адетдалди кьурагьвал авай кьуьд жезва. Юкьван гьалдин температура: январдиз −5,0 — 0°С, июлдиз 18 — 25°С жезва. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 350—700 мм. Агъстафа райондай тӀуз Кура, Акстафа ва Гьасансу лугьудай вацӀар авахьзава. УьцӀуь вирер ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъстафа райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
ЦӀийи Мугри
ЦӀийи Мугри (Новое Мугри, ) — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Мугри хуьруьхъ галаз «ЦӀийи Мугри» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1974 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
ЦӀийи хуьруьн бине 1974 йисуз иниз вини Мугри хуьряй куьч хьанвай эгьлийри кутунвай. Гила вини хуьр саки ичӀизва.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 630 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
СтӀур
СтӀур (Sudur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 102 км яргъал ала. Хуьруьхъ гзаф иер тӀебият ква. Ам инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин СтӀурар, Къутургъан, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀани жеда. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.
СтӀур хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Далагьар мягьле, Садиррин мягьле.
Тарих
Хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана СтӀуруба хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.
СтӀур хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Батар, Аскерар, ЧӀамбулар, Дахарар, Мемехар .
Марф
Марф — атмосферадай аватайбур, циферикай хкат ийиз жимивал хьиз чилелни гьуьлерал аватзавай. Марф кӀватӀ жезвайди я цикай, гьадалай хкаж жезвай бугъ циферин дережадал виниз хкаж хьайила, вичин чимивал квадарна микьи хьана, заланвилин къуватди агъухъ чӀугвайла. Марфад стӀалри аватайла атмосферада авай мача затӀар вичиз къачузва — руг, аэрозоль. Гьабуру марфад pH-къативал тайинарзава. Марфад жуьре ам туькӀуьр хьайивили, аватзавай чӀавди, географиядин аслувалрини цин стӀалрин къалинвили тайинарзава.
Марфад цифер
Марфад цифер гьавайрин кьве, ацӀур жедайвилив мукьуг гвай, гьар жуьре чимивал авай пайар акахьайла туькӀуьр жезвайди я, дахьайтӀа ламу гьава гьадалай микьи чилик атайла, дахьайтӀа винихъ фидай гьавайра. Сифте жуьреда акахьай затӀунин ламувал акахь жезвай затӀарин ламувилелай гьамиша пара я, гьакӀа гьава ацӀайди жезва; гьа себебдикай жезвай марфар гъвечӀибур я, ам пара чӀавуз ават ийидайла пара ятар ават хьун жедатӀани. Ахьтин марфарик гъвечӀи, яргъи марфар, Европадин гьукуматра жедай ква. Кьведлагьай себебдикай гьуьлерин къерехрал алай гьукуматра йисан микьи чӀавара къвадайбур я. Виридалайни зурба марфар гьаваяр винихъ фидайла къведа, вични чими гьукуматра, анра цин бугъ гьавада пара аваз жеда: вини, пара атӀай атмосферадин дережадиз фидайла гьаваяр гегьенш жедайла, ам ацӀана, ацӀур хьунин дережадилай алатна, чимивал хкаж жез, цин бугъарин пай агъухъ аватзава. Аватзавайбурук ква марфар, чими гьава сувайрин къваларай физавай, гьакӀни циклонар туькӀуьр жедай чкайра аватзавайбур.
Акъатзавай жуьре
Цин бугъ атмосферада ацукьайла адакай чимивал хкатзава. ГьакӀни ругдинни аэрозольдин къалинвилелай аслу я мус бугъ атмосферада ацукьдатӀа.
Гьар марфад чешме цифер я. Кьакьанвилелайни температурадилай аслудаказ туькӀуьр жезва муркӀад кристалар, дахьайтӀа циферин стӀалар. Гьа ситфтедаказ акъатай затӀар, цифера амукьай чӀавунилай аслудаказ, вичихъ галаз маса цин бугъар, маса циферин бугъар дахьайтӀа муркӀад кристаллар галкӀур жеда, гьа жуьредай къвез-къвез марфад кӀус чӀехи жеда.
ЧӀарода район
ЧӀарода район (Чародинский район, ЧӀарада район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Цуриб хуьр я.
География
Район Дагъустандин рагъакӀидай пата ала ва Гуниб, Яхул, Тлярата, Рутул ва Шамил районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин майдан 1010 км² я.
Тарих
Райодин бине ВЦИК ДАССР-дин Президиумдин 03.06.1929 тарихдин къарардив 1929 йисуз кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна ЧӀарода райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, ЧӀарода райондин миллетрин сиягь:
Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла арчияр аварар хьиз къейд авунай.
Администрациядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 53 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Будугъар
Будугъар (будугъ. Будуубер) — дегь Алпандин бицӀи халкьарикай сад. Тарихдин къене Азербайжандин Къуба районда уьмуьр гьалзавай, Къавкъаздин бинедин суван халкь. Будугърин кьадар тахминан 1000 кас я. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я. Милли жигьетдай будугъар виридалайни пара лезги халкьариз мукьва тиртӀани, гила абур азербайжанарихъ галаз акахьна чпин милли кьетӀенвал саки квадарна.
Диндал гьалтайла будугъар суни — мусурманар я.
Тарих
Тарихда ахьтин са фикир ава хьи, Алпандин девирда будугъар чпин гьукумат авай халкьарикай сад тир. Будугъ халкьдиз пара дегь ва девлетлу тарих ава. И халкьдикай малуматар сефеви шагьрин, къубадин ханрин, урусрин царьрин официал документра ва А.Бакиханов, Ф.Шнитников, Гербер, Иоганн Густав, Ф.Симонович, И.Березин хьтин зурба тарихдин алимрин кӀвалахра гьалтзава. Тарихдин чешмейра авай малуматрив кьурвал, XIII виш йисалай эгечӀна лезги халкьар гегьенш хьанвай чкаяр дуьньядиз Лезгистан тӀварцӀелди малум хьанай. Гьа девирдин чешмейра суварин гьакимриз «Лезгистандин эмирар» лугьузвайди тир.
Будугъ хуьруьн тӀвар, хуьр лен (харжи) хьиз Улуг Агъа бегдиз ва Неймет бегдиз вугунин XVI ва XVII виш йисарин арадиз талукь тир документда гьалтнай. 1607 йисуз Ирандин шагь Аббас I-а Будугъ хуьруьз регьбервал ийиз Мелик Давудов тайинарнай, гуьгъуьнлай дуьз XX виш йисал кьван хуьруьз регьбервал Меликан хци Сабир Давудова кьиле тухузвай. Будугъ хуьре авай цӀуру мискӀин цӀийи кьилелай туькӀуьрунин карда Сабир Давудован паталай чӀехи куьмекар хьанай. Къуба ханвалда бегвал ийиз официал ихтиярар къачунвай пуд несилрикай сад гьа будугъдин бегар тир.
XIX виш йисан къене Будугъ хуьруьн агьалидин кьадар 2300 - 3500 арада дегиш жезвай. 1839 йисан официал малуматриз килигна, хуьре 286 майишатар авай, 1863 йисуз 329 майишатни 2155 кас агьалияр, 1870 йисузни 393 майишатни 2411 кас агьалияр авай.
Хуьре цан цадай чилерин кимивиляй будугъвияр фад вахтарилай хайи хуьр туна мукьув галай чилериз куьч жезвай. ГьакӀ XIX виш йисан 30-40 йисарилай кьил кутуна, гьапутар, будугъар ва къирицӀар чпин тарихдин хуьрерай Муьшкуьр ва Шабран магьалрин (гилан Хъачмаз район), Гуьйчай ва Шамахи уездрин чилерал куьч хьана. Абуру Къубада, гьакӀни и магьалра ва уездра цӀийи хуьрер (убаяр ва хъишлахар) кутунай. 60 - 70 йис алатайла и лезги халкьарихъ Азербайжанда цӀудралди хуьрер авай. XIX виш йисан эхирриз талукь чешмейра чпин тӀварар гьатнавай Азербайжандин будугъ хуьрерин тӀварар: Будугъ, Къарадагъ Будугъ, Будугълу, Агъязи Будугъ (Азизуба), Будугълу Велиуба, Къырхларуба, Рамазан хъишлах, Кьасумтала хъишлах, Къаракъыз, Къаракъызхъишлах, Гуьне Будугъ (Къарабулах), Далыкъая, Ялаванж, Шерифуба.
ЧӀал
Ю.Д. Дешериевди кхьенвайвал, будугъ ва къирицӀ чӀалар сад-садаз ухшар я, вичин нубатдани и кьве чӀал генетикадин жигьетдай лезги чӀалаз мукьва я.
Будугъар азербайжан чӀалан лап къатӀи таъсирдик акатна ассимиляция хьанва лугьуз абурун виридаз азербайжан чӀал чизва. Будугъ чӀалан чирвилер авай будугърин кьадар азербайжан чӀалалди рахазвай будугърин кьадардилай лап тӀимил я. Хайи чӀал анжах Къуба райондин Будугъ хуьруьн эгьлийриз чизвайди я (тахминан 1000 кас). Маса хуьрера, месела Хъачмаз райондин будугъ хуьрера, яшамиш жезвай будугърин арада хайи чӀал анжах лап кьуьзуь несилрин рикӀел ама, жегьилри азербайжан чӀалакай менфят къачузва. Гьатта, акахьай агьалияр авай шегьерра ва хуьрера, месела Хъачмаз шегьерда яшамиш жезвай будугърин несилриз чеб са мус ятӀани будугъар тир чӀал чизва, амма чпи чеб азербайжан миллетдиз талукьарзава. Ахьтин ксарин веледриз чеб будугъар тир чӀал гьич малум туш.
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматриз килигна, будугъри Къуба уезддин вири агьалидин 1,5 % пай туькӀуьрзавай ва уезддилай къеце пата санани гьалтзвачир. Энциклопедияди будугъар, гьапутрихъ, къирицӀрихъ, жекрихъ ва маса халкьарихъ галаз санал умуми «лезги» тӀварцӀелди малум тирди ва абурун чӀал чечен чӀалаз ухшар тирди лугьузва.
Исятда, Азербайжанда XIX виш йисуз будугъар яшамиш хьайи хуьрерин са пай амач. Са бязи хуьрер чкӀана арадай акъатнава ва абурун тӀварар ойконимрин пассив фондунин сиягьда гьатнава. Са кьадар хуьрерин тӀварар масакӀа хьанва. 1837 йисуз Къуба уезддин Будугъ магьалдик 19 хуьр акатзавай. Абурукай 12 будугърин хуьрер тир. Гила и хуьрерикай 3 ама: Къубада Будугъ хуьр, Хъачмаза Къарадагъ Будугъ ва Агъязи Будугъ хуьрер.
1926 йисуз СССР-да 1 будугъви итим яшамиш жезвай.
Алай чӀавуз Азербайжанда авай будугърин кьадар тахминан 1000 кас тирди къимет гузва.
Дамаск
Дамаск (دمشق, Димашк) — Сириядин кьилин шегьер я, гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай пата ава, Барада вацӀал. Дуьньядин виридалайни дегь шегьерни дуьньядин виридалайни кьилин шегьер я.
Тарих
Дамаск алай чкадал дегь чӀавара сифте оазис авай. Вич вичиз авай гьукумат-шегьер хьиз Дамаск египетрин фараон III Тутмосдин чӀавара туькӀуьр хьанвай, адан тӀвар Ат-Тамаскъу хьиз кхьенвай. Фараонди гьа шегьер къачунвай. Дамаск 2-лагьай агъзурйисалди египетрин гъиле амаз Убе вилаятдин юкьв тир. 1300-й йисара Египетдин Палестинадални Сириядал авай къуват квахь авурла анал арамейрин Арам-Дамаск гьукумат туькӀуьр хьана. 604—562 йисара ч.э.в. Дамаск ЦӀийивавилондин пачагьвилик квайла кьулухъ Дамаск Ахеменидрин Персиядин пачагьвилик акатна. Страбонди Дамаск гьа гьукуматдин виридалайни хъсан шегьер хьиз къалурзава. Македонви Александрдин генерал Парменионди Дамаск 332 й. ч.э.в. Гьа чӀавалай Дамаск Македон империядик акатна, арамей шегьердин патаг греквилин шегьер туькӀуьр хьана.