cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магьачкъала
Дегь девир
«Дагъустандин дегьлиз» кьун патахъай дегь чӀавалай гуннри, фарсари, арабри женгер чӀугунай. А дегьлиз кьунин тарихда Тарки хуьруьн ролни чӀехиди я. 966 йисуз урус князь Святослав Игоревичан дяведалди финифрин береда шегьер чукӀурнай.
Империядик квай девирда
Къавкъаздин чилер кьун патал Урусатдин Империяди Кеферпатан Къавкъаздихъ галаз къати дявеяр тухузвай береда, 1844 йисуз «Анжи-Арка» синел I Петрдин тӀвар кьунвай Петровское кӀеле-шегьер эцигнай. 1870 йисуз инал тӀебии тушир портни гавань туькӀуьрнай, шегьерни Порт-Петровск хьанай.
1896 йисуз Петровское шегьердин Владикъавкъаз ва Баку шегьеррихъ галаз ракьун рекьелди алакъа тешкил авунай. Гьа чӀавуз портда малдин атун-хъфин ва савдавал гзаф пара хьанай. Шегьердин кеспиятдин лап сифте предприятие 1876 йисуз эцигнай пиво ргадай завод тир. 1878 йисуз ина сифте типография кардик эгечӀнай. Гуьгъуьнлайни кьве туьтуьндин фабрикаяр эцигнай.
XX виш йисалай кьил кутуна шегьер зарб камаралди абад жез эгечӀнай. «Ростов-на-Дону — Баку» ракьун рехъ чӀугунай, и рекьелди поездар Порт-Петровск шегьердизни гьерекат ийизвай. 1897 йисуз шегьердин агьалидин кьадар кьудра гзаф хьанай ва 9 753-див агакьнай. 1900 йисуз, шегьердин виридалайни чӀехи тир ва акционеррин ахъа жемиятдиз талукь тир «Каспийская мануфактура» чар гьасилунин фабрикадин эцигунар акьалтӀарнай. Совет береда и фабрика III Интернационалдин тӀварунихъ галай. 1914 йисуз ина чӀулав нафтӀадикай нафтӀадин продуктар (мес. бензин, керосин ва мсб.) хкуддай гъвечӀи завод эцигнай. 24 агъзурдав агакьна агьалидиз ва гьакӀни экономикадин метлебдиз килигна Порт-Петровск шегьер Дагъустандин маса шегьеррин арадай садлагьай чкадал акъатнай. Амма Дагъустан вилаятдин администрациядин юкь яз гьеле Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьер амукьнай. 1915 йисуз, и кьве шегьерар гилигзавай «Порт-Петровск — Темир-Хан-Шура» ракьун рехъ чӀугунай. А чӀавуз шегьерда вирини — вири кьуд куьче авай: Барятинская (гилан Буйнакскийдин к.); Привольная (гилан Даниялован к.); Соборная (гилан Манташеван к.) ва Инженерная (гилан Р. Гьамзатован к.). Шегьердин юкьван пата авай куьчеяр вацӀун кварквацӀ къванерив тунвай ва нафтӀадин фанусралди экуь жезвай. Ина, къванцикай ва яру кирпичдикай эцигнай кӀвалера чиновникар, офицерар, кешишар ва гьакӀ, девлет авай ксари уьмуьр ийизвай. Кьилин куьче тир Барятинская куьчедал 25 чка гьакьарзавай «Гуниб» мугьманхана, кинотеатр «Прогресс», са шумуд туьквенар ва са аптека алай. Гила Магьачкъала шегьерда Госбанк (Центробанк РФ) алай чкадал вилик карвансарай акъвазнай. Амай кесиб куьчейра зулуз экъечӀиз тежер кьар, гатуз — зегьем, ветӀер, ва рукадин гъиляй жемятдин ял атӀанвай. Шегьердин юкьвайтӀуз кьацӀай яд ва шегьердин зир-зибилар гьуьлуьз тухузвай хвал физвай. Шегьерда вирини-вири 3 агъзур ктаб хуьзвай са ктабхана авай, амма алкогольдин хъвадайбур маса гузвай цӀудралди чкаяр авай. Шегьер цив таъмин тушир ва жемятди чпиз яд чамчахра гъизвай.
Совет береда
1921 йисуз дагъустандин революционер Магьач Дахадаеван гьуьрметдай шегьердиз Магьачкъала тӀвар ганай. Гуьгъуьнлай ДАССР-дин кьилин шегьер хьанай. 1930-й йисара Магьачкъаладихъ Петровск-Кавказский посёлок (гилан Махачкала-1) гилигнай. Совет береда шегьер йигиндаказ филик физвай, 1980 йисуз агьалидин кьадар цӀудра гзаф хьанай, асул социал инфраструктура, чирвилер гунин система ва кеспиятдин асул хилер арадал гъанвай. Шегьер цивди таъмин хьанай, цӀудралди медицинадин, культурадин идараяр, юкьван ва вини чирвилер кӀелунин идараяр ахъа хьанай.
1952 йисал кьван шегьердин Юкьван майдандин патав князь Александр Невскийдин ибадатхана акъвазнай. Совет береда саки вири диндин дараматрин кьисметдал атай пай, зур виш йис акъвазнай и ибадатханадин кьилелни атанай. 1952 йисуз ам чукӀурнай, гила адал чкадал Дагъустан Республикадин Президентдин идара хкаж хьанва.
Ватандин ЧӀехи Дяведин йисара 4 магьачкъалавидиз Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганай. Дяведилай кьулухъ йисара шегьерда чӀехи дегишвилер хьанай. 1969 йисуз Магьачкъалада кьуд Вини Чирвилерин Идараяр (ВУЗ) авай: Дагъустандин Гьукуматдин Университет, хуьруьн майишатдин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин хуьруьн майишатдин академия), медицинадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин медицинадин академия) ва педагогикадин институт (гилан Дагъустандин Гьукуматдин педагогикадин университет), 51 умуми чирвилерин мектебар, вири санал 1,4 миллион ктабд фонд авай цӀудралди ктабханаяр, 20-лай пара кинотетрар авай. М. Гьажиеван тӀварунихъ галай заводар, машинар акъуддай заводар (гилан «Авиаагрегат»), «Сепараторов», «Дагэлектромаш», алатар акъуддай заводар, «Стекловолокно», радио алатар акъуддай заводар — «Эльтав», III интернационалдин тӀварунихъ галай фабрикаяр, Революциядин Женгдаррин тӀварунихъ галай гъетеринни-консерврин комбинат ва мсб. хьтин кеспиятдин объектар кардик квай.
1960-й йисарин эхирда Магьачкалада Тарки-Тау сувун гуьнедал фуникулёр эцигиз пландиз къачунай, амма са кӀус геж проект гьич авунай.
1970 йисан 14 майдиз хьайи зурзунрин нетижада Магьачкъаладихъ чӀехи зарар галукьнай. Виридалайни пара чукӀурунар Махачкала-1 микрорайонда хьанвай.
XX виш йисан эхирда
1990-й йисарин эхирда шегьердин экономикадин гьалар хъсан жез гатӀумнай. Шегьерда кеспиятдин потенциалдин виниз хьунивди ва гьасилатдин структурада хъсан патаз дегишунар алукьунивди XXI виш йис тафаватлу хьанай.
Къенин Магьачкъала
Эхиримжи цӀуд йисан къене шегьер пара дегиш хьана. Шегьердин бюджет зарб камаралди гзаф жез эгечӀнай. Месела, шегьердин бюджетдиз къвезвай налогрин такьатар 1997 йисан 226 млн рубльдилай — 2005 йисуз 1100 млн рубльдал кьван хкаж хьана.
Вири Урусатда гьар йисуз кьиле тухузвай «Урусатдин виридалайни абад шегьер» конкурсда Магьачкъала 2001 йисуз 3-й чка, 2002 йисуз — 2-й чка, 2003 йисуз — 1-й чка, 2012 йисузни 3-й чка кьунай.
Эхиримжи йисара Магьачкъалада рекьерин, шегьердиз гьахьунин магистралрин, шегьердин тарихдин патан цӀийика хъувун патахъай зурба кӀвалахар кьиле фенай. Аллеяяр, бульвар, гуьлуьн кьер, кьулан ва университетдин майданар цӀийика хъувунай, Ак-Гёль вирин къерехда аялрин аттракционар галай цӀийи парк туькӀуьрнай. 2002 йисуз 514 метр яргъивал авай цӀийи рекьелай элячӀдай рехъ туькӀуьрна кардик вуганай.
Къе Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин ва са тӀварцӀин федерал округдин культурадин, экономикадин ва илимдин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я.
Ина Урусатдин Илимрин Академиядин Дагъустандин центр ва 20 кьван илимдинни-чирна-жагъурунрин институтар ава.
Магьачкъалада 62 умуми чирвилерин мектебар ава, абурукай 11 гимназиядиз, колледжриз ва лицейриз элкъуьрна. 5 вини дережадин чирвилерин идара кардик ква, абурукай Дагъустандин Гьукуматдин Университет Кеферпатан Къавкъазда виридалайни чӀехиди я. 12 вини дережадин чирвилерин идарайрин филиалар, 10-лай пара аспирантураяр, 23 гьукуматдиз талукь тушир вини чирвилерин идараяр ва филиалар, 29 кьулан дережадин пешедин мектебар кӀвалахзава.
Шегьерда алай аямдин тӀалабунриз жаваб гузвай 4 кинотеатр ава. 3 республикадин метлеб авай ктабханаяр: милли ктабхана, А. С. Пушкинан тӀварунихъ галай жегьилрин ктабхана, аялрин ктабхана ва 15 филиалар авай шегьердин ктабхана кардик ква. 20-лай пара телерадиопрограммаяр, 7 малуматрин агентствояр кардик ква, 30 журналар ва 12 шегьердин газетар чапдай акъатзава.
Къвезмай аямда шегьер туриствилин юкь хьиз вилик тухудай планар ава, виридалайни зурба масштабдин планрикай сад Магьачкъаладин къвалаг курортдин «Лазурный берег» шегьер эцигун я.
География
Шегьер Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата, Каспи гьуьлуьн къерехдал, Тарки-Тау сувунни Каспи гьуьлуьн юкьва авай шуькӀуь аран зулал ала. Алатай чӀавуз и чкадиз «Дагъустандин дегьлиз» лугьузвай.
ШегьердайтӀуз Талгинка ва Тарнаир вацӀар авахьзава. Шегьер кефер патай кьибле патаз Октябрь революциядин тӀварунихъ галай каналди кьве кӀарзава. Шегьердин къене авай вирер: Вузовское, Ак-Гёль, Грязевое.
Климат
Шегьердин климат юкьван гьалдин чими континентал я. Гатуз чими жезва, гатуз юкьван гьисабдалди вацран температура + 23,6 °C, йикъан къене максимум чимивал + 36 — 38 °C градусдив агакьзава. Кьуьд пара хъуьтӀуьл я. ХъуьтӀуьн береда юкьван гьисабдалди йикъан температура + 1,7 °C, йифиз нулдилай агъуз жезва. Йисан къене юкьван гьисабдалди 410—450 мм къвалар къвазва, гьавадин гекъигай ламувал 70 % (хъуьтӀуьз 80 %), июль ва август варцара 50 % тешкилзава. Адет тирвал 150 югъ давам жезвай гатун береда алахьай йикъарин кьадар максимумдив агакьзава.
Агьалияр
Магьачкъала Кеферпатан Къавкъаздин Федерал округда виридалайни пара агьалияр авай ва Урусатдин фад чӀехи жезвай шегьеррин сиягьда кӀвенкӀве аваз физвай шегьеррикай сад я.
Йисариз килигна Магьачкъала шегьердин агьалийрин динамика:
ЧӀал
Шегьерда гьардаз чпин хайи чӀал авай чара-чара халкьари уьмуьр ийизва. Гьавиляй жемиятдин къене чара-чара миллетрин векилри сад-садахъ галаз рахуна урус чӀалакай менфят къучузвайди я. Урус чӀалан метлеб чӀехи тирвиляй ам магьачкъалавийрин гьар йикъан уьмуьрдиз гзаф дегьнедиз гьахьна. Ва нагьакьан кар ам я хьи, хайи чӀал рикӀелай алудна хзандин къене урус чӀалал рахуниз элячӀнавай хзанрин кьадар йисандавай пара жезва. Жегьил несилрин арада и процесс лап къати физва.
Дин
Магьачкъаладин агьалидин чӀехи пай (90 %) суни-мусурманар я. Шегьердин кьилин мискӀин тир Юкьван Жуьмя МискӀин имам Шамилан проспекдал ала.
Орджоникидзедин куьчедал Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Пак Марьямдин кьилин клиса ава.
Ермошкинан куьчедал чувудрин синагога ава.
ГьакӀни Магьачкъалада иридлагьай йикъан адвентистрин клиса ава.
Администрациядин паюна
Шегьер пуд райондиз пай хьанва:
Шегьеррин арада кӀвалахзавай улакь
Гьавадин рекьер
Кьведра Советрин Кьегьалдин тӀваруниз лайих хьанвай дагъустанви машгьур лётчик Амет-Хан Султанан тӀварунихъ галай Магьачкъала шегьердин «Уйташ» аэропортди дуьньяда ва Урусатдин къене рейсар кьиле тухузва.
Ракьун рекьер
Кеферпатан-Къавкъаздин ракьун рекьерал Магьачкъаладин кьве станция ава: Махачкала II — Порт ва Махачкала I — Сортировочная.
ВокзалдайтӀуз кьиле физвай маршрутар:
Шегьеррин арада физвай маршрутар:
Санаторияр
Магьачкъала сагъардай санаторияр авай туризмдин чӀехи юкьварикай сад я. Чими гьавадиз ва кутугай геомагнитизмдин дережадиз килигна шегьердин къваларив пара кьадарда гъвечӀи ва чӀехи санаторияр ва сагърунин центрар ава.
Хъулидар
Хъулидар (Хлют) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Хъулид» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, Ахцегь райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Фулфан вацӀал ала.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Хъулидар тӀвар къуьлер (къуьл) гафуникай арадал атанвайди мумкин я. Кьведлагьай гипотезади, хуьруьн топоним дегь Хурритар халкьдин тӀварунихъ галаз алакъалу тирди лугьузва.
Тарих
XIX виш йисуз Хъулидар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Хъулид хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара фронтдиз 172 хъулидви рекье гьатнай, дяведилай кьулухъ хуьруьз анжах 60 кас элкъвена хтанай. Женгера телеф хьанвайбуруз хуьре обелиск эцигнава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 033 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хъулидар хуьруьн агьалияр, вири лезгияр яз 894 кас тир.
ИнфратуькӀуьрун
Алай чӀавуз хуьре аялрин бахча, юкьван мектеб, М. А. Гьуьсейнован тӀварунихъ галай аялрин харусенятдин мектеб, улубхана, культурадин кӀвал, спортзал, медпункт, пекарня, «Почта России» ФГУП-дин Хъулидрин хел кардик ква.
Салиян
Салиян (Сальян) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьнвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди тир. Салиянра Стаханован тӀварунихъ галай совхоз авай. ЧӀехи Ватандин дяве чӀавуз фронтдиз 24 кас рекье гьатнай, абурукай анжах кьуд кас элкъвена хтанай.
XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Арал ва гилан Мегьарамдхуьруьн райондин Махмудхуьр ва ЦӀелегуьн хуьрерихъ галаз Махмудхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 18 майишатар гваз 62 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 39 майишатар авай, агьалийрин кьадар 173 кас тир.
Къара Куьредин хуьруьнсовет
«Къара Куьредин» хуьруьнсовет (Село Каракюре) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Къара Куьре хуьр я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 209 касди уьмуьр гьалзавай: 597 итим, 612 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 960 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Зибирхали
Зибирхали — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай саки гадарнавай хуьр. Годобери хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Зибирхали хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
ДАССР-дин ПВС-дин къарардалди, 08.02.1947 йисан тарихда хуьр терг авунай, агьалияр Чечнядин Ведено райондин Эшилхатой хуьруьз куьчарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Зибирхали хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 67 касди уьмуьр ийизвай. Вири годоберияр, суни-мусурманар я.
Марсельеза
Марселеза ( — «марселди», «марселжи»)
Къеле (Дербент район)
Къеле (Кала) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Къеле» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 23 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацӀал ала.
Тарих
Хуьруьн тарихдин тӀвар Хан-Магомед-къала тир.
XIX виш йисуз Хан-Магомед-къала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1610 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1752 кас тир. Хуьре жуьреба жуьре миллетар ава: цӀапар, даргияр, табасаранар, агъулар, лезгияр, вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
Машах
Машах икӀни Кац кафтӀа(лат. Lynx) — сихил гьайван тухум кьве Felidae, яшамиш жезва Евразида ва Вини Американда. Бедендин йаргъивал — 71-129 см, бедендин заланвал — 8-30 кг.
Артигас (департамент)
Майдан — 11 928 км². Агьалияр — 78 019 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,15 кас/км².
Административ юкь — Артигас.
Коммуна (Дербент район)
Коммуна (Коммуна) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Рубас» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацӀал ала. Мукьвал алай хуьр: Рубас.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 866 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин саки вири цӀапар, суни ва шии - мусурманар я.
ЦӀийи Къара Куьредин хуьруьнсовет
«ЦӀийи Къара Куьредин» хуьруьнсовет (Село Новое Каракюре) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — ЦӀийи Къара Куьре хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел чка кьунвайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 850 касди уьмуьр гьалзавай: 449 итим, 401 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Роча (департамент)
Роча департамент (Departamento de Rocha) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 10 551 км². Агьалияр — 68 088 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 6,45 кас/км².
Административ юкь — Роча.
География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.
Беледи
Беледи — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай саки гадарнавай хуьр. Годобери хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
1859 йисуз Беледи хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Беледи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 93 касди уьмуьр ийизвай. Вири годоберияр, суни-мусурманар я.
Сардархуьр
Сардархуьр (Сардаркент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Алкьвадар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кефер пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кеферни - рагъакӀидай патаз 8,3 км яргъал, Чирагъ вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Кошхуьр, ЧӀилихъар, Алкьвадар, Векьелар.
Тарих
Хуьруьн бине эцигай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала.
Сардархуьруьн рагъакӀидай къерехда 150 х 300 м алцумар авай инсанар яшамиш хьайи дегь чӀаван чка ава. Эгъуьнай чкайра, чара - чара девирриз талукь тир культурадин къатар аквазва. Ина, ч.э.в II агъзур йисан кьведлай паюниз талукь тир кишпирдикай расай якӀв, ва гьа а девирдиз талукь тир хъенчӀин къапар.
Хуьруьн мукьув, Кьасумхуьруьз физвай рекьин патав, цин гунгунин эцигунар кьиле тухвадайла хуьруьн эгьлийрин паталай дуьздал акъуднай, чилик кӀаник кучудунар авай сур ава. Ина шлем, кьеркь, кишпирдин гьалкъа, яру чепедин къаб ва ч.э.в II агъзур йисан садлагьай паюниз талукь тир дяведин якӀв.
Сифте и хуьр «Куьлге - Раг» рагунин рагъэкъечӀдай гуьнеда чка кьунвай. Гуьгъуьниз сардархуьрвияр виликан чкадай са тӀимил агъаниз, кьулувалдиз куьч хьанвай. Къвез - къвез хуьр чӀехи жезвай, иниз Ахцегь райондай, Рутул райондай, Цудахаррай, Усугьчайдай инсанар куьч жезвай. Фекьидин къуллугъ, Ахцегьрай тир Гьамидов Мажида кьиле тухузвай. Адаз араб, фарси, туьрк чӀалар чидай.
Свердлово (Бабаюрт район)
Свердлово, Свердлован тӀварунихъ галай колхоздин кутан (Свердлово) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Муслах» хуьруьнсоветдиз талукь я.
Сардархуьр
Тарих
XIX виш йисуз Сардархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдик акатзавай. Кошхуьруьхъ галаз Кошхуьруьн жемят арадал гъанвай.
Спрингбок
Спрингбок (лат. Antidorcas marsupialis ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Сардархуьр
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 277 кӀвале 734 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисуз хуьре 26 майишатар авай, агьалийрин кьадар 152 кас тир.
Свердлово (Бабаюрт район)
География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 27 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата ала.
Сардархуьр
Агьалияр
Хуьруьнэгьлийрин асул крар малдарвал, лежбервал ва гъилин устӀарвал тир.
Свердлово (Бабаюрт район)
Тарих
Хуьр Бабаюрт районда авай Рутул райондин Муслах хуруьн Свердлован тӀварунихъ галай колхоздин чилерал, иниз хъуьтӀуьн чӀурариз лапагар гьална хуьнин рекьелди арадал атана.
Ҵ
ЦӀ (italics: <span style="font-family: times, Times New Roman, serif; font-size: larger"> ) — кирилл гьарф.
Мегьарамдхуьр-Ахцегь-Рутул рехъ
Мегьарамдхуьр - Ахцегь - Рутул рехъ — Дагъустандин кьибле пата авай чӀехи ва яргъи рехъ.
Рекьин яргъивал = 130 км.
Халкьар
Рехъ физвай чилерал пуд халкь яшамиш жезва - лезгияр, рутулар ва цӀахурар.
ЦӀийи Кальял
ЦӀийи Кальял (Новый Кальял) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан.
География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда ава.
Дурасно (департамент)
Дурасно департамент (Departamento de Durazno) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 11 643 км². Агьалияр — 57 088 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 4,9 кас/км².
Административ юкь — Дурасно.
География
Департаментди Уругвайдин юкьван пата чка кьунва.
Дуьзен чуьлдин тӀегъерхъан
Дуьзен чуьлдин тӀегъерхъан
Цуьк
Цуьк (гзаф — цуьквер, flos -oris, ἄνθος -ου, цветок -ки) — набататдин орган.
ЦӀийи Мишлеш
ЦӀийи Мишлеш (Новый Мишлеш) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан.
Стенбок
Стенбок (лат. Raphicerus campestris ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ЦӀийи Мишлеш
География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда ава.
Каспи гьуьл
Кас гьуьл (Каспийское море; Каспий теңізі; Xəzər Dənizi; Hazar deňzi; ‎ — Daryâ-ye Xazar) — Европани Азия сад-садахъ гилиг хьанвай чкадал алай, вичин чӀехивилиз килигна гьуьл лугьузвай, дуьньядин виридалайни чӀехи вир я. Каспидин ятар уцӀуь я, цин уцӀуьвал кефер пата 0,05 ‰ дережадилай, кьибле пата 11—13 ‰ дережайрин арада юзазва.
ТӀварцӀикай
Авай гипотезайрин садав кьурвал, алимри Каспи гьуьлуьн тӀвар, чи эрадилай виликан 1-й агъзур йисуз гьуьлуьн кьиблединни-рагъакӀидай пата яшамиш жезвай, чеб балкӀанбанар тир дегь каспи тайифадин тӀварцӀикай арадал атанвайди гиман ийизва. Вичин уьмуьрдин тарихдин къене, гьуьлуьн мукьварал яшамиш хьайи чара-чара тайифайрин ва халкьарин гьардаз Каспи гьуьлуьн 70 кьван тӀварар авай:
ва маса тӀварар.
Иранда Каспи гьуьлуьз Хазардилай гъейри Мазандаран гьуьлни лугьузвайди я (Иранда Каспидин кьерел алай Мазендеран вилаятда яшамиш жезвай мазендеран халкьдин гьуьрметдай).
География
Каспи гьуьл кьве континентрин Европадинни Азиядин юкьва ала. Кефер патай кьибле патахъ гьуьлуьн яргъивал 1200 км я, рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ галай юкьван яргъивал 310—320 км я.
Гьуьлуьн кьер
Гьуьлуьн кьерин яргъивал тахминан 6500—6700 км я, островрихъ галаз 7000 кьван я. Каспи гьуьлуьн кьерин чӀехи пай агъада ава ва цӀалцӀам я. Гьуьлуьн кефер патан кьер Волга ва Урал вацӀарин сиверал алай островрив ва бицӀи вацӀарив кьацӀ-кьацӀ хьанва, кьерер аскӀан я ва уьленар пара ава, гьакӀни цин винел пад жуьреба-жуьре цин набататри кӀевирзава. РагъэкъечӀдай пата, ичӀибанрихъ галаз сергьятра авай чкайра киреждин къванцин кьерерин жуьре виниз я.
Каспи гьуьлуьк агатнай чилериз Каспи регион лугьузвайди я.
Каспидин зуростровар
Каспи гьуьлевай чӀехи зуростровар:
Каспидин островар
Каспи гьуьле 50-далай пара чӀехи ва кьулан островар ава, абурун виридан санлай майдан 350 км² я.
Лап чӀехибур:
Гьуьлуьн заливар
Гьуьлуьн чӀехи заливар:
Гьуьлуьк акахьзавай вацӀар
Каспи гьуьлуьк 130 вацӀ акахьзава, абурун 9-даз дельта жуьредин сивер ава. Каспи гьуьлуьк акахьзавай чӀехи вацӀар:
Абурукай виридалайни чӀехиди Волга вацӀ я. Адан Каспи гьуьлуьз авахьзавай юкьван гьисабдалди йисан цин кьадар 215—224 куб км я. Волга, Урал, Терек, Сулак ва Эмба вацӀари Каспи гьуьлуьз йисан къене авахьзавай ятарин 88—90 % пай туькӀуьрзава.
Гуьлуьхъ галаз са сергьятра авай гьукуматар
Каспи гьуьлуьн ятари вад гьукуматрин сергьятар чуьхуьзва :
Марс
Марс (символ: ) — кьуд лагьай планета Ракъинин системада. Ракъинхъай ва ирид лагьай еке виляй планета Ракъинин системада; планетадин заланвал 10,7 % залан виликай Ччилин. Чилиз виридалайни мукьва планета я. Чилиз виридалайни пара ухшар авай планетайрикай я. Адан диаметр 6800 км я. Чилелай ирид сефер гъвечӀи я.
Къуруш хуьруьнсовет
«Къуруш» хуьруьнсовет (Село Куруш) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Марс
Марсдиз кьве тӀебии галайди (спутник) ава — Фобосни Деймос (грек чӀалай — «кичӀевал» ва «зегьле ракъурдай кичӀевал» лугьудай гафар язва, ибур Аресан кьве гададин тӀварар я, абуру чпин бубадихъ галаз санал дявеяр тухузвай тир). Абурун кьадар акьван екеди туш (Фобос — 26,8×22,4×18,4 км, Деймос — 15×12,2×10,4 км), гьакӀни абурун кӀалуб чӀуруди я.
Къуруш хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Къуруш хуьр я.
Марс
1960-лагьай йисарилай гатӀумна Марс арада масад авачир ахтармишунар АПааС-дин куьмекдалди ССРГ-ди («Марс» ва «Фобос» лугьудай программаяр), АСШ-ри («Маринер», «Викинг», «Mars Global Surveyor» ва маса программаяр), Европадин космосдин агентвили («Марс-Экспресс» лугьудай программа) ва Индияди («Мангальян» лугьудай программа) тухузва. Алай чӀавуз, Чилелай гуьгъуьниз, Марс — Ракъинин системадик акатзавайбурукай виридалай хъсан ахтармишна чирнавай планета язва.
Къуруш хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, Гъуцар сувун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, Усугъчай вацӀун дугунда, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 826 касди уьмуьр гьалзавай: 406 итим, 420 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Марс
Юлдашар
Марсдин вичин юлдашрик Фобосни Деймос ква. Абур кьведни америкави астроном Асаф Холла 1877 йисуз ахъайнавай. Фобосахъни Деймосахъ чӀуру жуьре авайди я. Са фикирдай, абур Марсдин чӀугвунин къуватди мукьвуг гъанвай астероидар я.
Вини пад
Марсдин къецепатан акунар пара кӀевиз йисан чӀавалай аслу я. Лапни лап аквадайди кьве полар кьилерин масакӀавилер я. Абур гьярькьуьни тӀимил жезва, атмосферадани чилел йисан чӀаван гелер туькӀуьриз. Лап чӀехи кьатӀ абур 50° гьяркьуьвилин дережадал гегьеншар жезва. Кефер патан полюсдин гьамиша авай гьяркьуьвал 1000 км я.
Гатфариз полюсдин пад са зурдал муркӀадикай ахъай жедайла вини пад мичӀи жез эгечӀзава. Полюсдин патарихъ са шумуд метр яцӀувал ава. Адан чимивал чир авурла −158 °C хьана, гьавиляй чир хьана ам кьуру муркӀадикай тирди. Кефер патанни кьибле патан патарихъ кьве акатзавай затӀарикай я: йисан чӀаван — углекислый газдикайни гьамишандикай — цин муркӀадикай. Гьа полюсдин патарин яцӀувал 1 метрдилай 3,7 км я. Кьибле патан полюсдал кардик квай гейзерар ава. Углекислый газдин финар гатфариз чими хьайила винихъ еке кьакьанвилел хкаж жезва, вичихъ галаз ругни къум хкажариз.
Марсдин вини патал ятарин гелер пара ава, кьуру хьайи вацӀарин гелер авай. Маса патай абур са куьруь чӀавуз хьайи катастрофайрин гелер хьун мумкин я. Кьибле-рагъакӀидай пата Эберсвальде кратерда вацӀун дельтадин майдан 115 км² я.
А вацӀун яргъивал 60 км я. Мадни Марсадал жагъанва кьилди пара чӀавуз ятарин кӀаникай туькӀуьр жедай минералар. Марсдилай аквазвай Ракъинин чӀехивал Чилелай аквазвайдилай гъвечӀи я, 2/3 пай кьазва. Меркурий Марсдилай вилив аквадач, ам ракъиник лап мукьвуг гвайвили. Марсдилай аквазвай планетайрикай виридалайни экуьди Венера я, адалай кьулухъ къвезва Юпитер (адан кьуд виридалайни чӀехи юлдаш вилив аквада), гьабурулай кьулухъ пудлагьайди Чил я. Марсдихъ вичин магнитдин поле авайди туш. Ракъинин гаруникай хуьдай затӀар тӀимил я — атмосферадин къалинвал пара тӀимил я.
Катиб нуькӀ
Катиб нуькӀ (Sagittarius serpentarius)
Канелонес (департамент)
Канелонес департамент (Departamento de Canelones) — Уругвайда авай департамент я.
Административ юкь — Канелонес.
География
Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва.
Индуизм
Индуизм — Гьиндистандин дин.
Колония (департамент)
Колония департамент (Departamento de Colonia) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 6 106 км². Агьалияр — 123 203 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 20,18 кас/км².
Административ юкь — Колония-дель-Сакраменто.
География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъакӀидай пата чка кьунва.
Рубас хуьруьнсовет
Администрациядин юкь хуьр — Рубас хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Рубас, Коммуна.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 18 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1818 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 4192 кас тир (вири райондин агьалийрин 4,2 %). Гзафмиллетрин хуьруьнсовет я, ина  цӀапар, табасаранар, лезгияр санал уьмуьр гьалзавайди я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Ярагъ Мегьамед
Мегьамед Эфенди, Ярагъ Мегьамед (1771 йисуз Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана — 1838 йисуз Гуниб райондин Согратль хуьре рагьметдиз фена) — Кеферпатан Къавкъазда суни мезгьебдин муьридизм рекьин бине кутур кас, вири Дагъустандинни Чечнядин имамрин муаллим, чӀехи философ, лезгийрин, гьакӀни Дагъустандин маса халкьарин азадвал патал ара датӀана женг чӀугур кас. Накшбанди тӀарикъатдин муршид. Къази Мегьамед ва Имам Шамилан муаллим. Къавкъаздин халкьар пак дяве тир «Гъазаватдиз» сифте яз эверайди Мегьамед Ярагъви тир.
Уьмуьрдикай
Мегьамед Эфенди 1771 йисуз Куьре округдин Гуьне наибвилин Вини Ярагъ хуьре, лезги алимдин хзанда дидедиз хьанай.
Мегьамед Эфендидин паб Айшат Ахцегьви Магьарам Эфендидин руш тир. Абуруз пуд аял авай: Гьажи-Исмаил, Исхак ва руш Гьафисат. Гуьгъунлай, Гьафисат имам Къази Мегьамедаз фенай.
Мегьамед Ярагъви 1838 йисуз аваррин Согратль хуьре рагьметдиз фенвай. Адан сур къе пӀир я.
Диндин рекье крар
Диндин сифтегьан чирвилер ада хайи хуьруьн медресада къачунвай. Гуьгъуьнлай ам Согратль ва Аракани хуьрера авай чӀехи алимрин шакӀуртвилик квай. Адан муаллимар, а чӀавуз гзаф машгьур тир, Сейид Хъачмазви, Сейид Шиназви, Гьасан Кудатливи ва Ахцегьви Магьарам Эфенди тир. КӀелунар акьалтӀайдалай кьулухъ, Мегьамед Ярагъви вичин хайи хуьруьз элкъвена чкадин медресада араб чӀалан, теологиядин, логикадин ва риторикадин тарсар гуз эгечӀнай. Гуьгъуьнлай Дагъустандинни Чечнядин имамар хьайи Къази-Мегьамед ва Шейгь Шамил, Бухарадай тир Хас-Мегьамед ва Къази-Къумухви Жамалдин — Мегьамед Эфендидин шакӀуртар тир.
Мегьамед Эфендидин ва адан терефдаррин кьилин къаст — Урусатдин Империядихъ галаз женг чӀугун паталди вири Къавкъаздин халкьар сад авун тир. Ада тухузвай сиясатди вири Къавкъаздиз ва гьакӀни къеце патаз чӀехи таъсир ганвай.
ТуькӀуьрай эсерар
Мегьамед Эфенди, 1910 йисуз М. Мавраеван типографияда чапдай акъатай «Асарал ас-Ярагъи» ктабдин кирам тир. Ктабда Мегьамед Эфендиди вичин уьмуьрдикай ва диндин рекьикай кхьенвай. Идалайни гъейри, ктабда муькуь шейгьриз кхьей чарарин кьатӀар, поэмаяр гьалтзава.
Агъа Катрух хуьруьнсовет
«Агъа Катрух» хуьруьнсовет (Село Нижний Катрух) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Агъа Катрух хуьр я.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 30,9 км яргъал, Хиривалю вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 387 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 710 кас тир. Агьалидин вири цӀапар, шии - мусурманар я.
Каспийск
Каспийск (Каспийск) — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Магьачкъала шегьердин спутник я.
Агьалияр — 103 900 кас (2010 йис).
География
Шегьер Дагъустандин юкьванни — рагъаэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 14 км кьибле патахъ чка кьунвайди я.
Тарих
1947 йисалди Двигательстрой посёлок тир.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Каспийскдин 100 129 кас агьалийрикай:
Дин
Каспийскдин агьалийрин чӀехи пай мусурманар я. Шегьерда кьуд мискӀин кӀвалахзава. Ина Магьачкъаладин епархиядиз талукь тир Свято-Казанскдин ибадатхана ава.
Марагъ квай фактар
1939 йисуз посёлокдин советди ДАССРдин Лап кьилин Советдивай посёлокдиз «Сталинюрт» тӀвар эцигун тӀалаб авунай, абуру и тӀалабундиз ваъ лагьанай.
Кеферпатан Америка
Кеферпатан Америка — материк.
Миарсо
Миарсо — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Миарсо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 2,5 км яргъал, Ансалта вацӀал ала.
Тарих
1859 йисуз Миарсо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Миарсо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 820 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Мискискарин хуьруьнсовет
«Мискискарин » хуьруьнсовет (Село Мискинджа) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай рагъакӀидай патахъ 6 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел чка кьунвайди я.
Къеле хуьруьнсовет
«Къеле» хуьруьнсовет (Село «Кала») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Мискискарин хуьруьнсовет
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 522 касди уьмуьр гьалзавай: 1 639 итим, 1 883 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 3 373 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Къеле хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Къеле хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 23 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацӀал чка кьунвайди я.
Мегьарамдхуьр
Мегьарамдхуьр (Магарамкент) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Мегьарамдхуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Райондин кьилин хуьр я.
Усугъчай хуьруьнсовет
«Усугъчай» хуьруьнсовет (Село Усухчай) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Усугъчай хуьр я.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин лап кефер пата, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Кьуларн вацӀун эрчӀи кьерел, Гъуцар сув, Яру сув ва Гитин кьил суварин кӀанив чка кьунвайди я.
Шодрода
Шодрода — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Шодрода хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Усугъчай хуьруьнсовет
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 881 касди уьмуьр гьалзавай: 924 итим, 957 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 1 836 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Шодрода
География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 8 км яргъал ала.
Мусурманар
Мусурман (مسلم [муслим], папариз лугьудай форма [муслима]) — Ислам диндин пад хуьзвайди.
Шодрода
Тарих
1859 йисуз Шодрода хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Мусурманар
Гафун мана
Араб чӀалал «Муслим» - «Адаз (Аллагьдиз) муьтӀуьгъ хьанвайди» ва я «Вич Адан (Аллагьдин) гъиле вугунвайди» манаяр гузва.
Шодрода
Агьалияр
Йисариз килигна Шодрода хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 808 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Амсар хуьруьнсовет
«Амсар» хуьруьнсовет (Амсарский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Амсар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Амсар, КӀелед.
География
Хуьруьнсоветди Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 803 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 948 кас тир. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Лавальеха (департамент)
Лавальеха департамент (Departamento de Lavalleja) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 10 016 км². Агьалияр — 58 815 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,87 кас/км².
Административ юкь — Минас.
География
Департаментди Уругвайдин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.
Рубас
Рубас (Рубас) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Рубас» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 18 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Табасаран райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Рубас вацӀал ала. Мукьвал алай хуьрер: Коммуна, Агълаб.
Тарих
Виликан суван чувудрин хуьр тир. XX виш йисуз иниз Полтава губерниядай чувудар куьч хьанвай.
XIX виш йисуз Рубас хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магалдиз талукь тир. Агълаб, Арабляр, Баят ва Муллахуьр хуьрерихъ галаз Арабляр хуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрин себебдалди иниз Хив райондин Чулак хуьруьн эгьлияр куьч хьанай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3326 касди уьмуьр гьалзавай. Гзафмиллетрин хуьр я, ина табасаранар, цӀапар, лезгияр, агъулар санал ала, саки вири суни ва шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Рубас хуьруьн агьалияр 189 кас тир: чувудар — 145 (76,7%), цӀапар — 44 (23,3%) кас.
Кесиб Абдуллагь
Кесиб Абдуллагь (Саруханов Абдуллагь) — лезги шаир.
Кесиб Абдуллагьан (адаз хуьре Буьркьуь Абдуллагьни лугьудай) шиирар кхьираг Забит Ризванова кӀватӀ хъувуна. Шаирдин садлагьай ктаб 1963 йисуз Магьачкъалада акъатна. Адан эсерар лезги мектебра чирзава. Кесиб Абдуллагь 1934 йисуз кулакри яна кьина.
Смугъулар (Ахцегь район)
Смугъулар (Смугул) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Смугъулрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 12 км яргъал, Ахцегь вацӀун эрчӀи къерехдал ала.
Смугъулар гуьгъуьнин тарихдин мягьлейриз пай хьанва: АспӀашар, КӀепӀер, Къантасар.
Хуьруьн къваларив гвай чӀурар ва булахар: Чанах, ФечӀер ятах, КӀвар сув, Талук, Ягъар, Суван пад, Ярусув, Бугъаз кӀаш, Вине чӀур, Микьий, КӀветӀер, Къватар булах, Ягъудин булах, Гъуьйи латар.
Тарих
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемиятдин «Ахцегьпара - 1» хуьруьн жемиятдик квай. 1736 йисуз Смугъулра мискӀин эцигнай. МискӀиндин цлал араб чӀалал агъадихъ галай кхьин ала: ''«И бахтавар мискӀин туьхкӀуьр хъувунвайбур гьахъ кӀандай ва хъсанвал ийизвай Смугъулрин жемятдин агьалияр я, гьа йисуз Сурхай хан ва Умма хан Къубадиз атана хуьрериз цӀай яна курнай ва гьакӀни Мискискар хуьр чукӀурнай. Цларни Хуьруьг хуьруьн устӀарри пайгъамбардин хижрадай, - адаз Аллагьдин салаватни саламар хьурай! - 1197 йисуз эцигнай. И кхьинар кхьейди Мугьаммадали, мискӀин эцигнавайбурни Муса, Ражаб ва Рамазан я.»'' 1796 йисуз Ахцегьпарадин къушунар, абурук Смугъулрин къушунарни гваз, къазикумухдин Сурхай-хан II - дахъ галаз санал урусрин генерал Булгакован къушунрин аксиниз, Къубадин Алпан хуьруьн мукьув хьайи ягъунра иштирак авунай, ина Смугъулрин фекьи Юсуф кьенай. Фекьи Юсуфан азабар квай кьиникай Смугъулра адан пӀирел алай араб кхьинри малумарзава.
1839 йисуз Смугъулар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Мичегь, Къучагъар ва Хълар хуьрерихъ галаз Смугъулрин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Смугъулрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 538 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Смугъулвияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Ягьмеданбур, Кевисар, АлкӀашар, КӀепӀер.
ЛукӀар хуьруьнсовет
«ЛукӀар» хуьруьнсовет (Село Куллар) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — ЛукӀар хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀун кьере, Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин патав, Дербент шегьердилай 43 км кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1923 касди уьмуьр гьалзавай. 2011 йисан малуматриз килигна, агьалияр 2 313 кас тир. Агьалидин саки вири лезгияр, вири суни — мусурманар я.
СтӀур Шихим
СтӀур Шихим — Къавкъаздин сад лагьай эфенди, чӀехи алим, чапхунчийрин аксина женг чӀугур къагьриман я. Осман империядин кьил III Султан Мурада вичиз эфендивилин титул гайи стӀурви Шихим эфенди 1603-й ийсуз иранвийирин аксина чӀугур женгера шегьид хьанай.
МукӀратӀ
МукӀратӀ — тӀупӀар твадай уьнуьгар хьтин тумар квай, юкьвалай къадакьдалди галкӀурнавай чукӀулрикай ибарат тир атӀудай алат.
КӀвалин мукӀратӀдив адет яз чарар ва парчаяр атӀузвайди я, гьакӀни чӀарар ва кикер кьун патал кардик кутазва. Промышленностьдин жуьреба - жуьре крара кардик кутазвай мукӀратӀрин чара - чара жуьреяр ава, мисал патал, табагъ ракьар, симер атӀудайбур.
Тарих
«МукӀратӀ» гаф алпан чӀалан дегь гафарикай сад я. Къавкъаздин Алпандин, чара - чара девирра виридалай гзаф кьадардин халкьарикай тир, лезги халкьарин, эрменийрин ва гуржийрин чӀалара и гаф гилалди амукьнава. Мисал патал, эрмени чӀалал (эрм. մկրատ - мкрат), гуржи чӀалал (гурж. მაკრატელი - макратели ).
Археологри Дегь Римда жагъур дегь чӀаван мукӀратӀдин 3 - 4 агъсур йис яшар авай ва куьлуь гьайвандилай сар твадай хитрес тир. И мукӀратӀ кӀвенкӀвел кьве мурцар алай чӀехи хех хьтинди тир.
СтӀал Саяд
СтӀал Саяд — машгьур лезги шаир-дишегьли.
Саяд-Пери-тахминан 1880 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀалрин хуьре Давутрин тухумдикай тир Гьасан-Гьуьсенан хзанда дидедиз хьайи вад лагьай руш я. Саяд-Перидихъ вичиз кӀани - Мирземегьамедан Шихрагьим лугьудай гада аваз, рушахъ гьа девирда еке пул тир 100 ганач лугьуз, а пул гайи, гьа чӀавуз Агъа СтӀалдал кавхавалзавай Кьурагь патан векил Пампур Гьуьсейна, Саяд-Пери гужуналди вичин стха хуьрехуьруьнви Шабанан хва Исмаилаз тухвана. Адакай са аял аваз, хуьруьз катна хтайла, бубади Шихрагьим хуьре авай девлетлу Дербетан хтул рушал эвленмишнавай. И арада Саяд-Перидиз Алимегьамед аял хьана. Шихрагьимакайни умуд атӀай Саяд-Пери и кардилай гуьгъуьниз, гьайифдилай рагьметдиз фена. Таза аял Алимегьамед, халайри хвена, мехъерарни авуна. Пирмегьамед гада хьайидалай гуьгъуьниз, стӀалжем хьана Алимегьамедни кьена. Саяд-Перидин птулни халайри хвена чӀехи авуна. Адан аял вахтар халадин хъуьл Сеферан кӀвале фена. Ватандин ЧӀехи дяведин четин йисара, Пирмегьамед Дербентдиз акъатна, алай вахтунда адахъ Саяд, Сиряд рушарин ва чӀехи бубадин тӀвар алай Исмаил хва аваз, Пирмегьамед Дербент шегьердин патав гвай Карл Марксан тӀварунихъ галай совхозда уьмуьр ийизва.
Шихрагьимавай къакъудна, дакӀан касдиз, Хуьрехуьруьз, мал хьиз пулдихъ гайила, Саяд-Периди, гьахъ-дуван авачир гьакимриз, кавхадиз, фекьидиз, агьдин бейтер лагьанай.
СтӀал Саядан манияр вичин ва лезги дишегьлидин ихтияр авачир кьисметдикай теснифнавай, девирдин гьахъсузвилер русвагьзавай бейтер — зариди «дуьнья тирвал» авунвай гьараяр я: «Кавхадиз», «Дуьнья тирвал гьарайна за», «Садакайни чара хьанач» ва мсб. И ва маса шииррай аквазвайвал, СтӀал Саяд вичин хатӀ авай шаир я. С. Саядан «Ашкъидин гьарай» тӀвар алай кӀватӀал Магьачкъалада 1992 йисуз акъатна.
СтӀал Саяд 1900 йисуз рагьметдиз фена.
Чанко (Дагъустан)
Чанко — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Чанко хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Чанко хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 488 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Мегьарамдхуьруьн район
Мегьарамдхуьруьн район (Магарамкентский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Мегьарамдхуьр хуьр я.
География
Райондин лап рагъакӀидай патан чилер Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин сувари кьунва, рагъэкъечӀдай падни тамари.
Райондин чилерин майдан — 654,6 км² я.
Тарих
Кьилдин администрациядин тек хьиз Мегьарамдхуьруьн район 1943 йисуз арадал атанвай. 1960 йисуз Мегьарамдхуьруьн район Кьасумхуьруьн райондихъ гилигнай, 1965 йисуз чара хьанвай. 2010 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Храхуба ва Урьянуба лезги хуьрер ва абурун эгьлияр Азербайжандин Хъачмаз райондиз маса хганай.
Агьалияр
Йисариз килигна Мегьарамдхуьруьн райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Мегьарамдхуьруьн райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 22 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 33 хуьр акатзава.
Мегьарамдхуьруьн райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Пайсанду (департамент)
Пайсанду́ департамент (Departamento de Paysandú) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 13 922 км². Агьалияр — 164 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 8,13 кас/км².
Административ юкь — Пайсанду.
География
Департаментди Уругвайдин рагъакӀидай пата чка кьунва.
Къере
Къере (лат. Vítis viniféra) — тамун ципицӀ; гьакӀан ципицӀдин са жуьре. ЦипицӀхьтинбурун хзандиз талукь тир, 10 — 15 м яргъивал алай, аруш жедай хилер авай гзаф йисарин набатат.
Авадан хуьруьнсовет
«Авадан» хуьруьнсовет (Село Авадан) — Дагъустан Республикадин Дербент райондин чилерал алай Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).