cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эмиррин Валентин Аллагьяран хва
ТӀвар
Избербаш шегьердин куьчейрикай сад адан тӀварунихъ гала.
Ахцегь хуьре адан бюст эцигнава.
Дербент шегьердин куьчейрикай садаз адан тӀвар ганва.
Дагъустандин машгьур шаир Гьамзатрин Расула вичин «Зи Дагъустан» ктабда лезги кьегьалдикай икӀ кхьенай:
"«1942 йис рикӀел хквезва. Фельдмаршал Клейстан кьушунри Къавкъаздин са шумуд кьакьанвилер кьунай бере тир. Авиацияди Грозный шегьердин нафтӀадин мяденриз бомбаяр вегьезвай. ЦӀаю кьунвай шегьердикай хкаж жезвай гум чи Дагъустандин суварилай аквадай. Гьа йикъара Грозный шегьерда саки вири къавкъаздин халкьарин жегьилар кӀватӀ хьана митинг тешкилнай. Дагъустандин делегациядик зунни квай. Митингда тӀвар-ван авай лезги лётчик, Советрин Союздин кьегьал Эмиррин Валентина гафар лугьуз экъечӀнай. Ада трибунадиз экъечӀна лагьай гафар ва митингдилай кьулухъ чна авур куьруь эхтилат гьамиша зи рикӀел аламукьда. Хъфидайла Валентина тӀуб цавуз хкажна лагьанай: — Гьаниз тади гала. Зун чилелай ана пара герек я. Кьве гьафтедилай зав адан кьиникьикай хабар агакьна. Кьена, кана Дагъустандин баркаллу рухва. Амма гьар сеферда цава лув гузвай лекь акурла зун чӀалахъ я хьи, адак Валентинан ргазвай рикӀ ква»"
Агъавердиуба
Агъавердиуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 549 касди туькӀуьрзава.
ЦӀийикъазма
ЦӀийикъазма, гьакӀни СтӀуркъазма — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Эфендиев Мустафа
Эфендиев Мустафа — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
1903 йисан 20 январдиз Ахцегьа дидедиз хьана. Хайи хуьруьн мектеб ва Буйнакскдин педучилище куьтягьна, ада гзаф йисара Ахцегь ва Рутул районрин школайра муаллимвал авуна, вишералди ватанпересриз тербия ганва. Ялцугъа кӀвалахдай йисара ада Магъулахъ дередин рагарал кхьенвай эвер-гун — «Жуван хайи ватан кӀан хьухь!» гилани алама. М. Эфендиев жегьил чӀавалай шаирвилин пешедални машгъул тир. Адан цӀудралди манияр ва шиирар («Ватан», «Экуьн бере», «Хайи дереяр», «Суварин югъ», «Пакаман чиг» ва мсб.) лезги газетринни журналрин чирна чапна. 1975 йисуз заридин эсеррин кӀватӀал «Пакаман чиг» чапдай акъатна. М. Эфендиев 1974 йисуз рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава.
17 март
17 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 77-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 289 югъ ама.
18 март
18 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 78-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 288 югъ ама.
Иви
Иви — жими галкӀурдай ткандикай арадал атай организмдин къенепатан среда я. Плазмадикайни формадин элементрикай ибарат жезва: лейкоцитрин клеткайрикайни постклеткайрин структуррикай (эритроцитрикайни тромбоцитрикай). Ритмикдаказ кӀвалахзавай рикӀин къуватдин таъсирдалди ивидин дамаррин системадалди элкъвезва (циркуляция жезва) ва гистогематик манийвилер авайвиляй бедендин муькуь тканрихъ галаз сих алакъада авайди туш. Юкьван гьалда, инсандин беденда ивидин массадин пай инсандин бедендин умуми массадиз гекъигун 6,5-7 % тешкил жезва. Кьулантар авай организмриз ивидиз яру ранг жезва (зайиф-ярудикай мичӀи-яру кьван). Ярувал ивидиз эритроцитрин къене авай гемоглобин гузва. Са бязи организмрин (моллюскрин ва мсб.) иви аби рангуна жезва (гемоцианинди абивал гузва).
Чжэн Хэ
Чжэн Хэ  — Мин империядин легендадин адмирал, сиягьатчи, флотдин кьил ва дипломат тир. Миллетдай хуэйцзу тир. Мусурман тир.
Уьмуьрдин рехъ
Ада Мин императорри Индокитайдин, Индостандин, Аравиядин зуростровдин ва РагъэкъечӀдай патан Африкадин уьлквейриз ракъурнавай ирид масштабар ири гьуьлуьн дявединни алишверишдин экспедиция тешкилатна ва абурун кьилел акъвазна. Са бязи версиядиз килигна, адан тешкилат авур экспедицияр Америкадин ва Австралиядин къерехрив агакьзавай тир.
Сун империядин авай чӀаварилай гатӀумна кьилдин Китайдин савдагаррин гимияр Кьибледин Китайдин ва Кьиблединни РагъэкъечӀдай патан Азиядин арада саки акъваз тежез физ-хквез авай тир, Юань монголрин империя тирла РагъэкъечӀдай патан Азиядин ва гьатта Шри-Ланкадиз дявединни дипломатиядин экспедицияр тухузвай тир.
Амма Чжэн Хэди тешкилатнавай эспедицийрин масштабар ва Чжу Ди императордин абуруз гузвай еке мана прецедент авачирбур тир.
И экспедийри, формально ва тӀимил вахтуна (са шумуд цӀуд йис) ятӀани, Малай зуростровдин, Индонезиядин, Шри-Ланкадин ва Кьибледин Индиядин гзаф кьадардин пачагьвилерикай Мин империядин вассалар авуна. Абурун куьмекдалди Индиядин океандин къерехрал яшамишзавай халкьарикай цӀийи малуматар Китайдиз гъана.
Бязи фикирралди, Китайдин флотдин экспедицийри Малай зуростровдин, Суматрадин ва Явадин тарихдин вилик ракъуруниз пара таъсир авуна. Вучиз лагьайтӀа абурукай и райондиз китайвирин эмиграциядиз ва гьанал Китайдин меденият артух хьуниз себеб хьана.
Гьатта Чжэн Хэдин кьилин покровитель (Чжу Ди император) авай вахтундани Чжэн Хэдин экспедицияр Китайдин Конфуцийвилин элитадин критика авуна кукӀварзвай тир. Абурун фикирдалди, ибур герек тушир ва багьа императордин машгъулатар тир.
Чжэн Хэ ва император Чжу Чжэньцзи (Чжу Дидин хтул) кьейидалай кьулухъ ихьтин изоляционизмдин фикирар миндин Китайдин гьакиматда вири дережайрал агъавал авуна.
Идан нетижада гьукуматдин гьуьлуьн экспедицияр акъвазарна, Чжэн Хэдин флотдикай техникадин информациядин чӀехи пай терг ва квадар авуна.
XVII—XVIII вий йисариз туькӀуьрнавай официал «Миндин тарих» адан гьуьлерал къекъуьникай лап критикадин къайдада лагьана, амма Китайда авай гзаф агьалийри, иллаки Кьиблединни РагъэкъечӀдай патан Азияда арадал гъанвай жемятдин уртахри, хеси авунвай флотдин кьил халкьдин игит хьиз гьисабзавай тир.
XX виш йисан эвелдиз, Китай чара уьлквейрин аслувиликай хкудунин гьерекат хкаж хьайила, Чжэн Хэдин образ мад машгьурди хьана.
Гилан Китайдин Халкьдин Республикада Чжэн Хэ уьлкведин тарихдин къене виридалайни кьетӀен чӀехи ксарикай сад яз гьисабзава, адан гьуьлерал къекъуьнар (адетдалди абур къунши уьлквейрихъ галаз Китайдин ислагьвилин политикадин чешне хьиз гьисабзава) XVI—XIX виш йисариз Европадай тир колонизаторри дяведалди кьунин экспедицийриз аксина эцигзава.
Агъчай (Хъачмаз)
Агъчай — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 387 касди туькӀуьрзава.
Ингьул
Ингьул (укр. Інгул) - Украинадин Кировоградни Мыколайив областрай тӀуз физвай вацӀ, Кьиблепатан Бугь вацӀук авахьзавай чапла агъавацӀарик виридалайни чӀехиди я. Дегь чӀаварин тӀвар Пантикапа я. ВацӀун яргъивал - 354 км, вацӀун бассейндин майдан - 9880 км².
ТӀварцӀикай
Ингьул лугьудай гаф, стӀун са шакни авачиз, туьркерин чӀалариз талукь я. Виридалайни чкӀанвай версиядиз килигна, Ингьул тӀвар туьркерин yeni göl – «цӀийи вир» тӀваруникай яз хьанвайди я. XVI-XVII вишйисарин документра Енгьула (Енгьул) тӀвар гьатзава. XVIII-XIX вишйисара и вацӀуз, Ингьулэць лугьудай вацӀун аксина яз, ЧӀехи Ингьул лугьузавайди тир.
Ятар-кхьин
ВацӀун яргъивал – 355 км, бассейндин майдан – 9880 км² я. ВацӀун кьил 170 м кьанкьвал авай чкада ава. Гимийривай къекъвез жедай 55 километр авай ара вацӀун сивелай Пэрэсадивка хуьрел кьван я. Вини кьиле шуькӀуь вацӀун кьер къекъвез-къекъвез фейиди; Костычини Выногьрадивка хуьрерин арада – цӀалцӀамди; юкьван авахьунин пата кьер 30 метрал кьван гьяркьуь жезвайди; агъа авахьунин пата вацӀун кьер 80 метрдилай пара гьяркьуьди я. ВацӀун деринвал чӀехи пай 07-1,2 метр, вини кьил – 1,5 м я. Авахьунин йигинвал – 0,5 м/гъв (1,8 км/с) кьванди я. ВацӀун дугун трапеция хьтиндия, адан гьяркьуьвал – 4 км кьванди, деринвал – 60 м кьванди я. ВацӀун алгъунвал – 0,4м/км я Таъминвал чӀехи пай живединни марфадин я. Цин юкьван харжи Новогьорожэнэ хьуруьн кьилив (вацӀун сивелай 122 км) 8,84 м³/гъв я. Адетдалди яз фундукӀ вацра вацӀ муркӀади кьазва, вацӀ муркӀади кьунукь кӀевиди туш; эхен вацран эхирдинни ибне вацран гатӀумалдин арада муркӀар цӀраз эгечӀзава.
Алай чка
Ингьул Бровковэ хуьруьн кьилив гвай тамун вирелай авахьиз гатӀумзава. ВацӀ авахьзавай рехъ чӀехи пай кьибле патанди я (вини авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ экъечӀдай патаз физавайди, агъа авахьунин пата – са арада кьиблени рагъ акӀидай патаз физавайди я); Днепрдин кьакьанвилин атӀунрай тӀуз; агъа пата авай чкайра ЧӀулав гьуьлуьн дугунрай тӀуз авахьзавайдини хилериз чара жезвайди я. Мыколайив шегьердин кьилив Кьибле Бугьдиз авахьзавайди я. Ингьулдин агъавацӀар: Сугьоклия, Гьромоклия (эрчӀи патанбур); Бийанка, Аджамка, Камйанка, Бэрэзивка (чапла патанбур) ва мсб. ВацӀал са шумуд ядхуьнуьхал эцигнава: Киривогьраддин, Ингьулдин, Докучаевэдинни Софийивкадин. Шегьерар: Кировоград, Мыколайив.
Менфят къачун
Ингьулдин ятар цивди таъминрунни чилериз яд вугун патал кардик кутазвайди я. ВацӀун бассейнда 33 агъ. га майдан авай чилериз яд вугунин система эцигнава. Ингьулдин вини кьатӀарни адан агъавацӀ къайдада тунвайбур я. Ана вирен майишатар эцигнава, гьа вирера гъетер хуьзавайди я. Лайих авай чкаяр Пак тир Михайлодин папарин килиса – «дугундин гевгьер», Новобугь райондик квай Пэлагьийивка хуьре чӀагай акунар авай Софийивка ядхуьнуьхалин къерехдал авай килиса я. Региондин ланшафтдин парк «Прыингьульскый» - Миколайив областда авай Софийивкани Розанивка хуьрерин арада вацӀ авахьзавай кьатӀа авай, 3,15 агъ.га майдан авай, гьа чкадин чӀагай тӀебиат хуьн патал туькӀуьрнавай парк я.
Машгъур фактар
Лап сифте кьиляй Мыколайив шегьердин тӀвар Ингьульська верф, Усть-Ингьул, Усть-Ингьульськ тир.
Хварада
Хварада (Хъварада) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Хвартикуни» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хварада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 43 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Къазиев Къази Букаран хва
Къазиев Къази Букаран хва — лезги шаир ва журналист.
Шаир Къази 1906 йисуз Куьре магьалдин КӀири хуьре дидедиз хьана. Алакьунар авай жегьилди четин шартӀара кьилин чирвилер къачуна, са жерге жавабдар къуллугъар: «Коммунист» газетдин редакторвал, Дагучпедгизда кьилин редакторвал ва мсб. авуна. Къ. Къазиева цӀудралди цӀай квай макъалаяр ва очеркар, гьикаяяр ва повестар кхьена. «Фекьи ва уьмуьр» гьикаяйрин кӀватӀал, «ЧӀурун паб» ва «КӀири буба» повестар чапдай акъудна. Кхьирагди лезги публицистика ва гьикаят вилик тухуниз вичин къиметлу пай кутуна. Къази Къазиев 1983 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Эфендиев Мемей
М. Эфендиев 1944 йисуз фронтда рагьметдиз фена. Ам Украинадин Одесса вилаятдин Сочевка хуьруьн сурара кучукнава.
19 март
19 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 79-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 287 югъ ама.
Къази Мугьаммад
Къази Мугьаммад (Гъази МухӀаммад) (1795 йисуз Дагъустандин Гимры хуьре дидедиз хьанва — 1832 йисан 17 октябрьдиз Гимры хуьре рагьметдиз фенва) — Дагъустандинни Чечнядин садлагьай имам, алим, чӀехи диндар, Урусатдин Империядихъ галаз женгина къавкъаздин сувавийрин регьбер.
Сифте яз ам вичин хуьре имам хьанай, гуьгъуьнлай Дагъустандин сувун районра ислам диндин вязер ахъайиз ва инсанар шариатдиз эверзавай. Адан фикирри Чечнядини Дагъустандин агьалидин арада чӀехи гьуьрмет къазанмишнай ва абурук чӀехи таъсир квай. Адан мурад — вири мусурманрин халифат хьун тир.
1828 йисуз Къази Мегьамед Дагъустандинни Чечнядин имамвиле тайинарнай ва Урусатдин Империядиз «гъазават» (пак дяве) малумарнай.
1820 — 1830 йисарин къене Урусатдиз эсерлу кьулухъди румар гайи ва къати женгер тухвай Дагъустандин виридалайни викӀегь кьегьал рухвайрикай сад Къази Мегьамед хьанай.
Къази Мегьамед 1832 йисан 17 октябрьдиз Гимры хуьрел вигьин авур урус кьушунрин паталай яна кьинай. Барон Розенан кьушунар хуьруьз гьахьайла Къази Мегьамед вичиз виридалайри мукьва тир 15 женгинин юлдашрихъ галаз къаравулдин минарада кӀев хьанай, абурун арада жегьил Шамилни авай. Душманди элкъуьрна кьунвай минарадай женгиналди хкъечӀиз алахъай Мегьамед ва адахъ галайбур, кьадардиз пара тир душмандин кӀаник акатна дуьнья дегишарнай. Сагъдиз анжах кьве кас амукьнай, абурукай сад, гуьгъуьнлай вири Дагъустандинни Чечнядин имам хьайи Шамил тир.
Къази Мегьамедан мийит дуьздал акъудайла ам капӀ ийидай тегьерда къана кӀеви хьанвай, ада са гъилив вичин чуру кьунвай, муькуь гъиливни цавар къалурзавай.
Сифте яз ам Тарки хуьре (Магьачкъаладин мукьвал) кучуднай, амма 1843 йисуз Гьажи Кебед ал-Унцукулавидин кьушунри Тарки шамхалвал дяведалди къачурла кьулухъ, Къазидин мийит вичин хайи хуьруьз Гимрыдиз тухванай. Ана адан сурун винел гъвечӀи мавзолей туькӀуьрнай.
Къази Мегьамед диндин рекье
Сифте йисар
Къази Мегьамед 1795 йисуз Дагъустандин Авар округдин Койсубул наибвилин Гимры хуьре дидедиз хьанвай. Адан чӀехи буба Исмаил алим тир. Буба халкьдин арада гьуьрметар авай кас тучир. Мегьамедан цӀуд йис алатайла бубади ам Каранай хуьруьз кӀелиз ракъурнай, ана Мегьамеда араб чӀални хъсандиз чирнай. Ада вичин кӀелунар Аракан хуьре машгьур алим Сайид Эфендидин медресада куьтягьнай.
Таярин арадай Мегьамед гзаф диндал кӀеви, уьмуьрда сергьятар эцигай, хци акьул, кӀелунрал рикӀ алай, лас къилихрин ва кьилдинвал кӀандай инсан хьиз хкатзавай. Кьилди ацукьдайла Мегьамеда япариз мумадин кӀумп туна дерин фикирриз-хиялриз физвай. Имам Шамила Мегьамедакай гьатта садра икӀ лагьанай: «ам къван хьиз секин я».
Яргъалди кӀелунрикай цӀийивилер ва дегишвилер тежедайди кьатӀанвай Мегьамеда фекьи ва диндар жез кьетӀъ авуна. ЦӀийи дережадал хкаж хьанвай Мегьамеда, вичиз хас тир фанатизмдалди ва къати гьевесдалди халкьдин арада Къуръандин къанунар тир — шариат чукӀуриз эгечӀнай. КӀеви къилихар ва нуфус авай Мегьамеда вичин дяведал рикӀ алай  хуьруьнвийрин арада чӀехи гьуьрмет къазанмишнай. Вирида адаз Къази Мулла лугьуз хьанай, яни «гъалиб фекьи» ва дегишвилерин гелеваз физвай диндик квай акьалтзавай жегьил несилри Къазидин къаматда чпиз лайихлу регьбер жагъанвай.
Йикъарин са юкъуз Гимры хуьруьз элкъвенай Шамилдиз вичин дуст кас тир Мегьамед гзаф теспачвилик квай гьалара акуна. Дустунал са вацралай пара вил алаз хьайи Мегьамеда вичин кьилив атанвай Шамилаз гьасятда вичин гьейбатлу къастарикай хабар ганай.
Дагъустанда савад ва чирвилер йисалай-йисуз гзаф жезвайди, амма халкьдин арада адалат, иман ва хъсанвал тӀимил жезвайди ва гьакъикъатдин булахар баят хьайи рикӀерив агакь тавуна кьуразвайди кьатӀанай Къази Мегьамеда, гунагьрин ва авамвилин уьленрик акатай миллет баладикай хкудун паталди вичиз гьа булахар михьи хъийиз ният авуна. Мегьамедаз и кардиз гьазур хьайи Шамил рази авун патал гзаф вахт герек хьанач. Вични, а чӀавуз Дагъустандин кьилел атай къада-балаяр кьведани миллетдин иман зайиф хьунин себебдалди Аллагьди гайи жазадикай гьисабнай.
Сифте нубатда Мегьамед дегь чӀаварилай амай сувун адетрин аксиниз къарагънай. Ислам диндин шариатдин къанунрив кьун тийизвай ва сувахъанар сад авуниз манийвал ийизвай адетар адаз терг ийиз кӀанзавай.
Гимры хуьре хьайи цӀийивилерикай хабар хайи къуншибурукни тади акатна, вирида чпин хуьрериз шариатдин къанунар кутуз тӀалабзавай. И кардихъ галаз алакъалу яз Мегьамеда «Дагъустандин агъсакьалрин муртадвилин гурлу субут» тӀвар алай трактат кхьенвай. Аваррин сувара революция гатӀумзавай.
Хуьрерай хуьрериз физвай Мегьамеда инсанар адетар терг авуна шариатдиз эверзавай. Ада шариатдалди вири инсанар сад садаз стхаяр хьиз ва азад жедайди лугьузвай. Шагьидрин гафаралди, Къази Мегьамедан несигьатри инсанрин рикӀера цӀай куькӀуьрзавай. Сувун Дагъустанда шариат, нарази фекьияр, кьве чин алай агъсакьалар ва нуфуз квадарзавай аристократар терг ийиз, цӀайлапан хьиз гегьенш жезвай. Къази Мулладик пара кьадарда муьридар агатнай. Адан вязери вири Аваристанда ванзавай. Жегьил фекьидин тӀвар вири Дагъустандиз акъатнай. Къази Мегьамедакай агьалидин вири мертебайра рахазвай. Са юкъуз Аслан-Хан Къазикъумухвиди Мегьамед вичин патав эвернай ва миллет рекьяй акъудзава лугьуз Къазидиз туьгьметар авунай: «Вун вуж кас я, квелди дамахзава, араб чӀалал рахазва лугьуз дамахзавани?» — «Зун алим я, за жуван савадлувилив дамахзава, бес вуна квелди дамахзава?» – жаваб гана Мегьамеда, — «Къе вун тахтунал ала, амма пака жегьеннемда хьун мумкин я». Хандиз халис мусурманди вуч амална кӀанзавайди ятӀа ва вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа гъавурда твана Къази Муллади хандиз далу элкъуьрна кӀвачин-къапар алукӀиз эгечӀна. Мегьамедан викӀегь эдебсузвиляй мягьтел хьайи хандин хци гьарайна: ''«Зи бубадиз кцӀиз талугьудай хьтин гафар лагьана. Вун алим хьаначиртӀа за ви кьил атӀуз гудай»''. КӀваляй экъечӀзавай Мегьамеда къуьнелай жаваб вегьена: «Ун, атӀудай, Аллагьди ихтияр ганайтӀа».
Агътала
Агътала, вилик Родниковка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Къази Мугьаммад
Къази Мегьамед диндин рекье
Гьукуматди шариатдаррин цӀийи гьерекатдиз акьванни чӀехи метлеб ганачир. Амма и крарин зурба къуват тӀвар-ван авай алим Акаранви Сайида кьатӀанай. Ада Мегьамедаз чар кхьенай, а чарче алимди Мегьамедавай и хаталу кӀвалахар туна илимдиз хтун тӀалабнай. Жаваб яз Мегьамедани Шамила Сайидаз гъазаватдин дяведа чпиз дестек гуз теклифна, вучиз лагьайтӀа урусри Кьиблепатан Дагъустан муьтӀуьгъ авурдалай кьулухъ аваррин куьмекдиз къведай касни жедач, амма алимди ваъ лагьана. Араканвидиз ибур умуд авачир ва тӀем агакь тийир крар тирди чизвай. Гьа чӀавуз Къази Мегьамеда Сайидан пара кьадар шакӀуртриз чин къачуна ихьтин гафар лагьана: ''«Эй, куьн, чирвилерин гелеваз физвайбур! Квекай чӀехи алимар жедалди куь хуьрер руьхъдиз элкъуьн тавурай гьа! Сайидавай квез анжах адак вуч гватӀа гьам гуз жеда, амма ам кесиб я. ТахьайтӀа адаз царьди гузвай мажиб герек къведачир.».
Гьасанкъужа
Гьасанкъужа — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Къази Мугьаммад
Жамалдин
Намусдик хкӀурай Сайид Араканвиди вичин терефдарар кӀватӀна Къазидин аксиниз экъечӀнай. Амма геж тир. Шариатдин рекье авайбур Аракан хуьруьз атана муртадар чукурнай.
Агътала
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 377 касди туькӀуьрзава.
Къази Мугьаммад
Жамалдин
Къазикъумухдин катибвиле кӀвалахзавай тӀарикъатдин алим, чӀехи диндар тир — Жамалдиназ жегьил вязедардихъ галаз мукьвалай таниш жез кӀан хьана. Жалалдин жегьил диндар тир, адаз тӀарикъат чукӀурдай ихтияр Ярагъви Кьурали Мегьама цӀийиз ганай, гьавиляй ам кар алакьдай шакӀуртрихъ къекъвезвай ва Мегьамед мад садни хьиз кутугзавай кандидат тир.
20 март
20 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 80-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 286 югъ ама.
Къази Мугьаммад
Жамалдин
Малум тирвал Къуръан пуд паярикай ибарат я: шариат, тӀарикъат, гьакъикъат. Садлагьай шариат — им инсанрин ихтияррин сиягь, уьмуьр гьалунин сергьятар ва къайдаяр тайинарзавайди я. ТӀарикъат — исламдин философия, дуьз эдебдин рехъ, диндаррин чӀехи мектеб я. Гьакъикъат — Мегьамед пайгъамбардин дин кьатӀунин тегьер, мусурманрин диндин виридалайни вини мертеба я.
Гьерекат ийиз вердиш хьайи Къази Мегьамедан къилихриз абстракт фагьум хас тушир. ТӀарикъатдин дегьнейра гьатиз гьазур тушир Къазиди Жалалдиназ ваъ лагьана ва вичивай тӀарикъатдин кьакьан гьакъикъатар кьабулиз алакь тийидайди лагьана.
Сунияр
Сунияр, Агьль ас-су́нна ва аль-жамаа (араб. أهل السنة‎ — «суннадин ва жемиятдин къанунрин рекьевай инсанар») — Мугьаммад пайгъамбарди кутунвай къанунралди Аллагьдиз ибадат ийизвай мусурманар. И мезгьеб Ислам диндин виридалайни чӀехи мезгьеб я.
Гьезреуба
Гьезреуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
22 март
22 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 82-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 284 югъ ама.
Дубримахи
Дубримахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Дубримахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Дубримахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 690 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
21 март
21 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 81-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 285 югъ ама.
Набурлу
Набурлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Эфендиев Зияудин Мегьамедан хва
Эфендиев Зияудин Мегьамедан хва — машгьур лезги кхьираг, гьикаятчи, драматург ва таржумахъан.
Эфендиев Зияудин 1903 йисуз Куьре магьалдин Цмур хуьре дидедиз хьана. Ада Советрин гьукум патал женгера иштиракна. Дагъустандин партиядин обкомда, «ЦӀийи дуьнья» газетдин редакторвиле, просвещенидин министрдин заместителвиле кӀвалахна. 1920 йисалай З. Эфендиева гьикаяяр ва очеркар кхьиз эгечӀна. Адан сифте ктаб «Социализмдин маканар» 1932 йисуз чапдай акъатна. Гуьгъуьнин йисара кхьирагдин къелемдикай гьикаяяр, повестар, романар ва абурун кӀватӀалар ("Муькъвел гелер", "Булахдал", "Гьуьлуьн лепеяр", "Яру-цӀару кӀватӀар", "Муьгьуьббатдин цӀелхем" ва мсб.) хкатна. З. Эфендиева драмадин эсерарни ("Гуьлзада", "Сенгердал пакама", "Къазимегьамед" Б. Айдаевахъ галаз) туькӀуьрна. Урус кхьирагрин: М. Лермонтован, В. Короленкодин, Н. Гоголан, Б. Горбатован ва мсб. эсерар лезги чӀалаз таржума авуна. Зияудин Эфендиеван гьикаятдин эсеррай кӀелзавайдаз лезги халкьдин 20-70-йисарин уьмуьр аквазва. Кхьираг 1947 йисалай СССР-дин кхьирагрин союздин член тир. Ам 1980 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Агъязи Будугъ
Агъязи Будугъ, гьакӀни Агъаязи Будугъ (Ağyazı Buduq) — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1104 касди туькӀуьрзава.
23 март
23 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 83-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 283 югъ ама.
Отто фон Бисмарк
Отто Эдуард Леопольд Карл-Вильгельм-Фердинанд фон Бисмарк-Шёнгьаузен (Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen), фюрст (1871)арт) (, Шёнгьаузен, Пруссия —, Фридрихсру, Германия) — сифте канцлер (1871 йисан 21 март 1871 года — 1890 йисан 20 март) Германиядин империядин, гъвечӀигерман рекьяй гьукумат сад авур. Адаз накӀаб «ракьун канцлер» ганвай. Пруссияда Бисмаркахъ консерваторрин арада тӀвар акъатнавай, юнкерар хуьзвайди лугьуз. 1851—1862 йисара ада дипломатвилиз кӀвалахзавай. 1862 йиса ам Пруссиядин Регьбервилин министр-чӀехиди хьиз эцигна. Конституцивилин четинвилерин береда ада либералриз акси пад кьуна монархиядин пад кьунвай. Къецепатан крарин министр яз, ада Пруссиядикай Германияда виридалайни кӀеви къуват авуна,Даниядихъ галаз 1864 йиса дяве тухвайла.
1866 йисалай кьулухъ ада тухвай къенепатан политика кьве фазадал пай жеда. Сифте чӀавуз ада либералрихъ галаз разивал туькӀуьрна, пара къенен реформаяр кьилиз акъудна. 1870-й кьулухъ Бисмарк либералрикай хкатна. Ада гьукумат экономикадиз гьахьариз эгечӀна. А чӀавун кайзер II Вильгьельмахъ галаз разивал тахьайла ада Бисмарк къуллугъдилай алудна.
Гуьгъуьнин йисара адахъ мадни къуват амай жемятдин фикирралди, жуван чкадал атайбуруз критика ийиз.
XX вишйисан юкьвалди Бисмаркакай гьамиша хъсан гафар лугьузвай, жемятдини гьукуматди адан тарифзавай. Немцарин гъвечӀи велаятар са, кӀеви, къуватлу гьукумат авун гьадан хиве тваз, жемятдиз адан гьуьрмет авай. Бисмарк кьейила адаз пара монументар эцигзавай, кӀеви къуватдин символ хьиз. Ада цӀийи халкь туькуьрна, жемятдиз хъсанвилер гудай система ада авуна. Кайзеран пад кьаз, Бисмарка гьукумат кӀеви авуна, хъсан, чирвилер авай бюрократия туькӀуьрна. Дуьньядин кьведлагьай дяведилай кьулухъ адаз пис къиметар гузвай, Германияда демократия кьулухъ ракъурна лугьуз. Адан политикадин ажуз патариз пара фикир гузвай, хъсан патарихъай рахан тийиз.
Карьера
Пруссиядин ГалкӀурнавай Ландтаг кӀватӀ жедайла Бисмарк гьаник депутатвилиз экечӀна. 1847 йисан 11 майдиз ада вичин депутатдин чка кьуна, жуван мехъер чӀавуналди алудна. А чӀавуз пара къалар авай либералринни консерваторрин арада: либералри IV Фридрих Вильгельмдивай конституция кьабулун тӀалабзавай, ахпа пачагь а кардал рази тушир; адаз пул герек тир, Берлиндай РагъэкъечӀдай Пруссидиз ракьун рехъ эцигун патал. Гьавиляй ада ГалкӀурнавай ландтаг туькӀуьрнай, муьжуьд провинцийрин ландтагрикай кӀватӀнавай.
Жуван сифте рахунилай эгечӀна Бисмаркахъ къалрин тӀвар-ван хьана. Ада либералрихъ галаз пара гьуьжетар тухузвай. 1848 йисуз пара инкъилабар хьанай — Францияда, Италияда, Австрияда. ГьакӀни Пруссиядани инкъилаб эгечӀна, патриотвилел хкаж хьайибурун къуватралди, Германия сад хьана Конституция кьабулна кӀанибурун. Пачагь мажбур хьана абурун тӀалабунар кьилиз акъудаз. Сифте Бисмарказ солдатрин кӀеретӀар Берлиндал тухуз куьмек ийиз кӀан хьана. Ахпа ам кисна, пачагьдин ажузвал дакӀан хьана.
Дуьз техжедай консерватордин тӀвар-ван авайвиляй Бисмаркахъ Пруссиядин Гьукуматдин КӀеретӀдик экечӀир мумкинвилер амачир, вири итимри ванер гуз хкягъзавай. Оттоди юнкеррин ихтияр хуьзвай, ятӀани гуьгъуьна ада хиве кьуна, инкъилаб вичиз аквадайдилай тӀимил пис тир. Адаз амайди кьилди вичин къеледиз фена цӀийи газет «Кройццайтунг» туькӀуьрун тир. А чӀавуз «Камарильяди» къуват кьабулзавай — консерваторрин фикирар авай политикар квай, гьабурун кьула Бисмаркни авай.
А тешкилат кӀви жез эгечӀна, 1848 йисуз пачагьди парламентдин кӀвалах акъвазарна кӀеретӀар Берлиндиз гъайила. ЯтӀани пачагьди Бисмарказ министерстводин кьилин къуллугъ ганач. Инкъилаб хьайила ада Конституция кьабулна, монархияни кьве палатадин парламент эцигъзавай. Ахпа пачагьдихъ вето ихтияр авай. Либералар рази хьанач адал, Бисмарказ ам лап къуьтуьлди яз акуна.
ЯтӀани Бисмарк са жуьре рази хьана Парламентдин агъа палатадиз физ хьана. Лап еке четинвилералди Бисмаркдивай хкягъунрин кьве паярни физ хьана. Жуван депутатдин чка ада 1849 йисан 26 февралдиз кьуна. Ахпа анда Франкфуртдин кӀеретӀдизни Германия сад хьуниз пис къимет гайивиляй адан тӀварцӀиз пис хьана. Пачагьди парламент чкӀур авурла Бисмаркахъ мад амачир мумкинвилер аник экечӀиз. Ахпа пачагьди хкягъунрин процессда вичин масакӀавилер турвиляй Бисмаркавай мад фин хьана. 7 августдиз Отто фон Бисмарка мад вичин депутатдин чка кьуна.
Миграгъ Угълангерек
Миграгъ Угълангерек — лезги шаир-дишегьли.
Зари Угълангерек 1906 йисуз Самур магьалдин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Аялзамаз етим хьайи руша нянин курсар куьтягьна.
Угълангерекан шиирар ва манияр вичин залан кьисметдикай, уьлкведа ва хуьре хайи агьватлатрикай, дуьшуьшрикай теснифнава. «Жувакай», «Дишегьлидин шел» ва маса шииррай аквазвайвал, Угълангерек устадвал авай шаир тир. Адан эсерар газетра ва «Миграгърин булахар» кӀватӀалда чапнава. Миграгъ Угълангерек 1981 йисуз Самур хуьре рагьметдиз фена, гьана кучукнава.
24 март
24 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 84-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 282 югъ ама.
МутӀалибов Абдул
МутӀалибов Абдул — лезги шаир.
Шаир Абдул 1906 йисуз Самур округдин Гарагъ хуьре дидедиз хьана. Октябрдин инкъилабдилай гуьгъуьниз адаз кӀелдай мумкинвал хьана: Абдула КцӀарин муаллимрин техникум, Бакуда Азербажандин гьукуматдин университет куьтягьна. Гзаф йисара Ахцегь ва Докъузпара районрин мектебра ва цӀувад йисуз Дербентдин педучилищеда дидедин чӀалан ва литературадин тарсар гана. А. МутӀалибова гьеле мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀна. Адан эсеррай цӀийи уьмуьрдин шикилар, хайи халкьдин ацукьун-къарагъун аквазва. А. МутӀалибова аялар патални гзаф эсерар кхьена. Шаирдин шиирар, манияр, поэмаяр ва гьикаяяр цӀудалай виниз кӀватӀалра гьатнава: "Экуьн ярар", "Бахтавар я чун", "РикӀин гафар", "ВикӀегь Расул", "Гьим хъсан я?", "Гатфар", "Гелер" ва мсб. Абур мектебра ва институтра чирзава. Абдул Муталибова лезги шиират цӀийи везинралди ва фикирралди девлетлу авуна. А. МутӀалибов 1986 йисуз рагьметдиз фена, ам Дербентда кучукнава.
Обужлу
Обужлу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Аслануба
Аслануба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Сейидликентйери муниципалитетдик акатзава.
Валентина Васильевна Толкунова
Валенти́на Васи́льевна Толкуно́ва (, Армавир, Краснодар край, УСФСР —, Москва) — советдин ва урусатдин манияр ягъизвайди. УСФСР-дин Халкьдин артист).
Уьмуьрдин рехъ
1946 йисан 12 чиледиз Краснодар крайдик акатзавай Армавир шегьерда манияр ягъизвайди дидедиз хьана. 1964 йисуз Москвадин гьукуматдин мединиятдин институтдин дирижердинни хордин хилез гьахьна. 1966 йисуз Валентина Толкуновади «ВИО-66» биг-бенда (Ю. С. Саульскийдин регьебервилик кваз) джаздин макьамар ягъиз эгечӀна.
1971 йисуз манияр ягъизвайди Гнесинрин тӀварунихъ галай макьамрин училище акьалтӀарна. Гьа йисузни «Югъба югъ» («День за днём») сериалдин патал Толкуновади И. Е. Катаев композитордин, Михаил Анчарован шииррал эцигай, манияр ягъана.
Яратмишун
Валентина Толкуновади пара советдин манияр туькӀуьрдайбурухъ галаз кӀвалахна, мисал патал, Эдуард Колмановскийдихъ, Микаэл Таривердиевахъ, Павел Аедоницкийдихъ, Виктор Успенскийдихъ, Людмила Лядоваядихъ, Александра Пахмутовадихъ галаз.
«Стою на полустаночке», «Я не могу иначе», «Носики-курносики», «Во всем мне хочется дойти до самой сути», «Я деревенская», «Поговори со мною, мама»ни маса манийри Валентина Толкуновадиз халкьдин кӀанивал гъана. «Спокойной ночи, малыши» телегунугин патал ягъанвай «Спят усталые игрушки» манидикай кьетӀендаказ лагьана кӀанзава. И манидик пара советринни урусатдин несилар чӀехи хьана.
Билалов Альдер
Билалов Альдер — машгьур лезги шаир, кхьираг ва муаллим.
25 март
25 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 85-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 281 югъ ама.
Чалда
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 12 км яргъал, Авар Койсу вацӀун къерехдихъ гала.
Агьалияр
Йисариз килигна Чалда хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 300 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
26 март
26 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 86-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 280 югъ ама.
3-лагьай Ялама
3-лагьай Ялама, Шимал — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. Набран муниципалитетдин пай.
Алексеевка (Хъачмаз)
Алексеевка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Адигъеядин гьукуматдин университет
Адигъеядин гьукуматдин университет — Адигъеядин меркез тир Майкоп шегьерда чка кьур лап вини дережадин кӀелдай чка я.
Алексеевка (Хъачмаз)
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,373 касди туькӀуьрзава.
Адигъеядин гьукуматдин университет
Тарих
Адигъеядин гьукуматдин университетдин тарих 1940-лагьай йисалай гатӀум жезва, гьа чӀавуз Майкоп шегьерда Муаллимрин институт ахъайна. 1952-лагьай йисуз ам Адигъеядин педагогикадин институтдиз элкъуьрна, 1993-лагьай йисуз адакай гьукуматдин университет авунва.
КӀвалах
Университетда кӀелун лап вини дережадин ва юкьван дережадин пешекарвилин маарифдин 42 пешедай тарсар гузва. Университет саки 12 000 студентдин кӀелзава, абурукай 2000 — маса уьлквейрай атанвай студентар язва. Вири санлай къачурла университетда 650 кьван муаллимди тарсар гузва, гьисабдик 100 кьван илимрин духтур ва 400 кьван илимрин кандидат кваз.
Умуми информация
Университетдин ректор — Мамий Дауд Казбекович.
Къуруш Мегьамед
Къуруш Мегьамед (Гьажиев Мегьамед) — лезги шаир ва драматург.
Зари Мегьамед 1907 йисуз Самур магьалдин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Дербентдин педучилище куьтягьна, 1930 йисалай пенсиядиз экъечӀдалди ада хайи хуьруьн мектебда дидедин чӀаланни эдебиятдин муаллимвиле кӀвалахна, абурукай 23 йисуз директор хьана. М. Къуруша вичин шиирар («Зи чуьнгуьр», «Ша, чи кӀвализ ша», «Экуьнин яр ядай чӀавуз» ва мсб. ) халкьдин уьмуьрдикай, вичин гьиссерикай теснифнавай эсерар я. Гзаф шиирар шаирди аялризни бахшна. Абур 60-70-йисара ихьтин кӀватӀалра гьатна: «Дидедин мани», «Мурадар авай руш» ва «Гьарфарикай гафар». Зариди са шумуд пьесани кхьена, абурукай «Ихтибар» ва «Къалп муьгьуьббат» чапдиз акъатна. Зариди халкьдин мецин эсерар ва Лезги Агьмедан ирс кӀватӀ хъувуна. Мегьамед Гьажиев 1990 йисуз рагьметдиз фена ва ЦӀийи Къурушдал кучукнава.
Бургимахи
Бургимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 8 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Дубримахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Бургимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 137 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
28 март
28 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 88-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 278 югъ ама.
Эквадор
Эквадор, официал тӀвар Республика Эквадор (República del Ecuador) — Кьиблепатан Америкадин кефердинни-рагъакӀидай пата авай гьукумат.
Кефер пата Колумбиядихъ галаз, кьибле пата Перудихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патарай Лас океандин ятари кьунва.
Кьилин шегьер — Кито (агьали — 2,7 млн кас).
География
Эквадор — унитар республика; 24 провинцияр (provincia) ва 1 кьилин шегьердин вилаят какатзава.
1800 йис
1800 йис (са агъзурни муьжуьдвишлагьай йис) — чи эрадин 1800-лагьай йис. XIII виш йисан 100-лагьай йис я.
Алыж хъишлах
Алыж хъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 532 касди туькӀуьрзава.
Гьажиев Агъалар
Гьажиев Агъалар — чӀехи лезги шаир, фольклорист ва таржумахъан.
Зари Агъалар 1907 йисуз Самур магьалдин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин мектебда, Буйнакскдин ва Дербентдин педтехникумра, Азербайжандин пединститутда кӀелна, вичиз араб, фарс, туьрк, азербажан, урус чӀалар ва эдебиятар чирна. Жегьил пешекарди Табасаран райондин мектебра муаллимвал авуна, Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин институтда ва Дагъустандин кхьирагрин садвалда кӀвалахна. Агъалар Гьажиева хайи халкьдин мецин эсерар (манияр, махар, кьисаяр, "Шарвили" эпосдин риваятар, мисалар ва мискӀалар) кӀватӀ хъувуна ва 1941 йисуз абурукай ибарат кӀватӀал «Лезгийрин фольклор» чапдай акъудна. А. Гьажиева цӀудралди шиирар ва гьикаяяр кхьена, урус шаиррин (А. Пушкинан, М. Лермонтован ва мсб. ) ва Низами Генжевидин шиирар лезги чӀалаз таржума авуна. Агъалар Гьажиев 1943 йисуз Ватандин ЧӀехи дяведин фронтда кьегьалвилелди рагьметдиз фена.
Гьажибегов Гьажибег Агьмедханан хва
Гьажибегов Гьажибег Агьмедханан хва (11.03.1902–5.01.1941) — Дагъустандин машгьур алим, журналист, драматург, эдебиятчи, критик. Лезгийриз ва табасаранриз латин графикадин бинедал туькӀуьрай алфавитрин кирам.
Уьмуьрдикай
Гьажибег Гьажибегов 1902 йисан 11 мартдиз Самур магьалдин Ахцегь хуьре кесиб лезги хзанда дидедиз хьанай. Адан буба кеспи ийиз Бакудиз физвай. Гужундалди Ахцегьрин кьве-классдин мектебдиз туькӀуьр хьана, ам 1912 йисалай 1917 йисалди ана кӀелна. Са кьадар геж адан бубани диде рагьметдиз фенай ва етим амукьай гадади вичин кьил хуьн мажбур яз батраквиле акъвазнай.
1920 йисан апрель вацра са кӀеретӀ ахцегьвияр, абурухъ Гьажибегни галаз, кӀелунар давамарун паталди Дагъустандин виликан кьилин шегьер тир — Темир-Хан-Шурадиз рехъ къачузва. Ана абур компартиядин жергейрик экечӀна революциядин женгина къати иштиракзава. Гьа йисуз Гьажибег «Яру поезддин» яракьлу къаравулдик кваз Москвадин зегьметчийриз савкьатар тухун патал Москвадиз рекье гьатзава. Москвада ам Наркомземдин Главсельхоздин курсан хьана, ахпа РагъэкъечӀдай патан зегьметчийрин университетда, гуьгъуьнлайни, 1923 йисалай 1926 йисалди Свердлован тӀварунихъ галай университетда чирвилер къачуна. Гьа йисар Гьажибегов алимдин дережадив агакьнай девирдал аватна. Ам вилик девирдин лезги шаиррин ирс кӀватӀ хъувунал ва эдебиятдихъ галаз алакъалу крарал алахъиз эгечӀна.
1940 йисан 16 мартдиз Гьажибеговал лезги чӀал вилик тухузвай гьевескаррин «нелегал группа» къанундилай къерехдиз тешкилунин себебдалди гьукуматдин аксиниз чинебан крар тухузвайди лагьана тахсир кутуна садлагьай силисриз эвернай. Сентябрдин 16-аз Гьажибег арест авунай, пакад юкъуз — «троцкист-националистрин контрреволюционал тешкилатдик квайди» буьгьтен вегьена дустагъда тванай. Адан паб Зулейха СултӀанова пединститутдайни комсомолдай акъудна кӀваляйни чукурнай, мажбур яз ам Бакудиз хъфенай. Силисар къачудай изоляторда (СИЗО) авай чӀавуз Гьажибегал вегьей тапан тахсирар хиве кьаз тун патал адаз гзаф зулумар ганай, амма ада вич тахсиркар тирди хиве кьуначир. ГьакӀ ятӀани, НКВД-дин кьетӀен органди акъудай къарардалди Гьажибегов Гьажибегаз муьжуьд йис кар гана сифте Архангельск вилаятдин Котлас шегьердиз, анлайни Коми АССР-дин Кожва посёлокда авай лагерьдиз этап авунай. Гьа лагерьда 1941 йисан 5 январьдиз Гьажибег рецидивист-дустагърин паталай яна кьинай.
1959 йисан 18 майдиз дяведин трибуналди Гьажибег михьи тирди тестикьарна адан хивяй тахсир къахчунай.
Зегьметар
1928 йисуз Гь. Гьажибега лезги чӀалал акъатзавай лезгийрин садлагьай «ЦӀийи дуьнья» журнал тешкилна ва адан редакторвиле кӀвалахнай. 1931 йисалди пуд йис ам редакциядин кьилин къуллугъдал хьана, «ЦӀийи дуьнья» журнал сифте гьафтеда садра, са тӀимил вахтунилай гьафтеда пудра акъатиз хьанай, ада журналдин тираж гьатта 6 агъзур экземплярдив агакьарнай. Идалайни гъейри Гьажибегова харусенятдин «Яру гъед» журнал ва жемиятдинни-сиясатдин «Коммунист маариф» газетар арадал гъанай, абурни лезги чӀалал акъатзавай.
Гуьгъуьнлай ам Дагъустандин тарихдин, чӀалан ва литературадин институтдин директорвиле, маса жавабдар къаллугърал кӀвалахна.
Гь.Гьажибегова лезги ва Дагъустандин чӀалар ва эдебиятар чирна-жагъуруник чӀехи пай кутуна: лезги ва табасаран чӀаларин алфавитар теснифна, лезги чӀалан ва литературадин сифте учебникар ва хрестоматияр туькӀуьрна, машгьур шаиррин (Етим Эминан, СтӀал Сулейманан ва мсб.) ирс кӀватӀ хъувуна, драмадин эсерар («Адетрин къармахра» ва «Колхоз») кхьена ва хайи халкь савадлу авун патал чӀехи зегьметар чӀугуна. Адан къелемдикай 30-далай гзаф илимдин макъалаяр, 8 ктаб, литературадин эсеррин 10 кӀватӀал, цӀудралди публицистикадин макъалаяр хкатна. Гь. Гьажибегов шаирни тир: адан «Билбил» шиир «Лезги шаиррин чӀалар» ктабда (1927 й.) гьатнава. Гьажибег Гьажибегов чӀехи ватанперес ва инсанперес, зурба тешкилатчи, 1934 йисалай СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. «Лезги газетди» 2000 йисалай публицистикадин лап хъсан эсеррай Гьажибег Гьажибегован тӀварунихъ галай премия тайинарнава.
Арагъ Ярагьмед
Арагъ Ярагьмед — лезги шаир.
Зари Ярагьмед 1907 йисуз Куьре магьалдин Вини Арагъ хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб куьтягьай гада сифте Дербентдиз, анайни Бакудиз акъатна. Ада нафтӀадин мяденра кӀвалахна. Арагъ Ярагьмеда лезги ва азербайжан чӀаларал шиирар теснифна. «Жедач», «Дилбер» ва маса шииррай аквазвайвал, абур устадвилин дережада аваз кхьенва. Зари 1955 йисуз нафтӀадин буругъда бахтсуз дуьшуьшдик акатна, рагьметдиз фена. Ам Бакуда кучукнава.
29 март
29 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 89-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 277 югъ ама.
Йени Гьеят
Йени Гьеят — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 3,503 касди туькӀуьрзава.
Хорватия
Респу́блика Хорва́тия (Republika Hrvatska) — кьибле Юкьван Европадани Балкан зуростровдин рагъакӀидай патан авай гьукумат.
География
Кефердинни рагъакӀидай пата Словениядихъ галаз, Кефердинни рагъэкъечӀдай пата Венгриядихъ, Сербиядихъ галаз, кьибле пата Боснияни Герцеговринадихъ, Черногориядихъ галаз сергьятра ава, рагъакӀидай патай Адриатик гьуьлдин ятари кьунва.
Хорватия — унитар республика я; 20 жупанияр (областар) (županija) ва Загреб кьилин шегьердин жупания акатзава.
30 март
30 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 90-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 276 югъ ама.
1701 йис
1701 йис (са агъзурни иридвишни садлагьай йис) — чи эрадин 1701-лагьай йис. XIII виш йисан 1-лагьай йис я.
1704 йис
1704 йис (са агъзурни иридвишни кьудлагьай йис) — чи эрадин 1704-лагьай йис. XIII виш йисан 4-лагьай йис я.
31 март
31 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 91-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 275 югъ ама.
Эвежугъуба
Эвежугъуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Кьиблепатан Америкадин гьукуматар
Кьиблепатан Америкада 12 гьукуматди ва 3 аслу тир территорияди чка кьунва.
Абурукай анжах кьвед континентдин къене авайбур, ва гьакӀни кьве аслу тир территория — островдал алай гьуькумат я.
Кьиблепатан Америкадин виридалайни чӀехи гьукумат — Бразилия, виридалайни гъвечӀиди — Суринам язва.
Гьукуматар
Агъадихъ Кьиблепатан Америкадин гьукуматрин алфавитдин сиягь гана
Аслу тир территорияр
Кьибле патан Георгия ва Кьиблепатан Сандвич островар Антарктикадин пай яз гьисабзава.
1703 йис
1703 йис (са агъзурни иридвишни пудлагьай йис) — чи эрадин 1703-лагьай йис. XIII виш йисан 3-лагьай йис я.
Армудпадар
Армудпадар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Армудпадар хуьр ва Падар хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,838 касди туькӀуьрзава.
1705 йис
1705 йис (са агъзурни иридвишни вадлагьай йис) — чи эрадин 1705-лагьай йис. XIII виш йисан 5-лагьай йис я.
Soleyman kerimov nomer
Tarlanov Ferid
Махмудуба
Махмудуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Агъауба
Агъауба, Ашагыуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Сейидликентйери муниципалитетдик акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 387 касди туькӀуьрзава.
1707 йис
1707 йис (са агъзурни иридвишни иридлагьай йис) — чи эрадин 1707-лагьай йис. XIII виш йисан 7-лагьай йис я.
Кули (Акуша район)
Кули — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Балхар хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Кули хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 157 касди уьмуьр ийизвай. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
1706 йис
1706 йис (са агъзурни иридвишни ругудлагьай йис) — чи эрадин 1706-лагьай йис. XIII виш йисан 6-лагьай йис я.
Киргизия
Къиргъи́з Респу́блика (Киргизская Республика; Кыргызская Республика, кир. Кыргыз Республикасы) ва я Кирги́зия, Къиргъизстан — рагъэкъечӀдай патан Юкьван Азияда патан авай гьукумат.
География
Киргизия — унитар республика я; 7 областар ва 2 республикадин шегьерар (Бишкекни Ош) акатзава.
Аймаки хуьруьнсовет
«Аймаки» хуьруьнсовет (Село Аймаки) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Васильевка (Хъачмаз)
Васильевка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Аймаки хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Аймаки хуьр я.
Агъа Зейид
География
Хуьр райондин юкьван пата, Хъачмаз ракьун рекьин станциядилай 14 км кьибле пата, Къарачай вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 908 касди туькӀуьрзава.
Аймаки хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Аймаки хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1708 йис
1708 йис (са агъзурни иридвишни муьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1708-лагьай йис. XIII виш йисан 8-лагьай йис я.
Аймаки хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 449 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Куколивка
Куколивка, Куколовка (укр. Куколiвка, Куколовка) — Украинада авай хуьр, Кировогьрад областдин Александриядин райондик акатзавайди я. ТӀварар сад тир хуьруьнсоветдин юкь я. Куколивкада 884 касди уьмуьр гьалзавайди я. Хуьр Запорожье тарихдинни этнографиядин региондик акатзавайди я.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар Куколивка диб эцигайдан Казак Кукладин тӀварцӀиз талукь я.
Алай чка
Хуьр Александрия районда, «Дикэ полэ» лугьудай тарихдин областда ава. Мукьвал алай шегьерар: райондин юкь тир Олександрия шегьердилай 15 км рагъакӀидай патахъ яргъал чка кьунвайди я. РагъакӀидай патахъ алай областдин юкь тир Кировогьрад шегьердал кьван 100 км яргъалвал я. Кьиблени рагъэкъечӀдай патахъ алай Жовти Водыни Пйатыхаткы шегьеррал кьван 45 км яргъалвал я. Хуьряй тӀуз М04 рекьин E50 кьатӀ физава.
Тарихдикай
1886 йисан малуматриз килигна, Херсон губерниядин Александриядин уездин Краснокаменкадин волостдик акатзавай хуьре 2303 кас уьмуьр гьалзава,442 майишат, православиедин клиса, мектебни 2 туьквен авайди я.
1941 йисан августдин вацран сифте кьиле Куколивка немцери кьунва. Са шумуд йикъалай хуьре оккупациядин гьукум кӀвалахиз эгечӀна, ам хуьруьн кавкади, полицайрини хуьруьн идаради кьиле тухузвай тир. Лап четин чӀав тир. 1943 йисан баскӀум вацра Куколивка азад авунва.
Хуьруьнсовет
Куколивка са тӀвар алай хуьруьнсоветдин юкьни виридалайни чӀехи хуьр я. Хуьруьнсовет кефер патахъ Олэксандривка, кьибле патахъ Щаслывэни Добронадийивка хуьруьнсоветрихъ галаз сергьятра ава. Чкадин вич-вичи идара ийизавай орган — Куколивкадин хуьруьн совет, адак мад Гьулэвичини Соловйивка хуьрер акатзава.
1709 йис
1709 йис (са агъзурни иридвишни кӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1709-лагьай йис. XIII виш йисан 9-лагьай йис я.
Бала КцӀар хъишлах
Бала КцӀар хъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр ГьасанкӀеле муниципалитетдик акатзава.
Азизханов Алюсед Межмединан хва
Азизханов Алюсед Межмединан хва — лезги шаир ва журналист.
1956 йисан 27 январдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин педуниверситетдин филологиядин факультет куьтягьна, муаллимвал ва МВД-дин къуллугъчивал авуна. 1983 йисалай «Дагъустан» телерадиокомпанияда редакторвиле кӀвалахнава.
А. Азизханова лезги ва урус чӀаларал хайи халкьдикай, уьмуьрдикай, кӀанивиликай шиирар, поэмаяр, очеркар кхьизва, абур газетринни журналрин чинриз акъудзава. Урус чӀалал кхьенвай "Рахазава Магъачкъала" ктабдай (1997) ам махсус премиядин лауреат ва "Ватандин вилик лайихлувиляй" медалдин сагьиб хьана. Зари ЛКС-дин ва УФ-дин Журналистрин союздин член я.
Эфендиев Насруллагь Нуридин хва
Эфендиев Насруллагь Нуридин хва, лакӀаб Насруллагь Нури — лезги шаир.
Гьажирустамуба
Гьажирустамуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Гергебиль хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Гергебиль хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Гергебиль хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 5 391 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Барахум
Барахум — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Узунуба муниципалитетдик акатзава.
КцӀархъишлах
КцӀархъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Бойнице
Бойнице (словак. Bojnice, Weinitz, Bajmóc) — Словакиядин рагъакӀидай пата авай курортдин шегьер я. Бойницеда 5 агъзур касди уьмуьр гьалзава. 1113 йисуз шегьердин тӀвар сад лагьай сеферда кхьиналди кьуна.
Алай чка
Шегьер уьлкведин рагъакӀидай пата, Прьевидза шегьердай рагъакӀидай патахъ са километрда ава. Бойнице Нитра вацӀун эрчӀи къерехда,Стражовске Врхи суван кӀватӀалдин кӀане ава.
Агьалияр
2005 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, шегьерда 4983 касди уьмуьр гьалзава.
Миллетрин состав:
Динрин состав:
КьетӀен чӀехи чкаяр
Шегьердин тӀвар кьурла сифтени-сифте Бойнице къала (Словакиядин виридалайни чӀагай къалайрикай сад яз гьисабзава) ва Словакиядин виридалайни фадлай туькӀуьрнавай гьайванган рикӀел хквезава.
Бургимакмахи
Бургимакмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Дарголакотты вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Бургимакмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: