cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къатар
География
Кьибле пата Сауди Арабистандихъ галаз сергьятра ава. РагъакӀидай, кеферни рагъэкъечӀдай патарай Фарс заливдин ятари кьунва. Зуростровдал алай чил вири къуму кьунвайди я. Зуростровдин кьула авайди къванни къум квайбур я, кьел кваз. Кьибле пата кьакьан къуму кьунвай пелеяр я авайди. Климат континентал-тропикринди я, кьурайди я. Гатуз чимивал 50 °Cдалди хкаж жезва. Зуростровда тӀимил ятар ава. Ана са вацӀни авач. Цин чӀехи пай гьуьлуьн яд михьна, кьел хкудна къачузвайди я. Чилин кӀаник квай ятарни оазисар чӀехи пай кефер пата авайди я. Гьайванар лап тӀимил ава.
Умар Хайям
Кьиникай
ГьакӀни, заридин уьмуьрдин эриримжи йисарикай лугьузвай, «Кьуд эхтилатдин» кирамди тунвай, шагьадатнама ава:
Къатар
География
Къатар 7 муниципалитетар (баладийятар) акатзава.
Умар Хайям
Кьиникай
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''1113 йисуз Балх шегьердин ЛукӀарин Савдагаррин куьчеда авай Абу Саидан кӀвале хожа имам Умар Хайям ва хожа имам Музаффар Исфизари амукьнавай, зун абуруз къуллугъ ийиз рази хьанвай. Садра, тӀуьн-хъунин чӀехи межлисда заз Умара лагьанвай гафар ван атанай: «Зи сур ахьтин чкадал жеда хьи, гьина гьар гатфариз шагьварди зун цуькверив кӀвадарда» И гафари зун мягьтел авунай, амма за, Умар ихьтин касди ичӀи гафар лугьун тийидайди кьатӀузвай. 1136 йисуз зун Нишапурдиз атайла, а чӀехи касди вичин чин накьвадин шаршавдив кӀевирунилай кьуд йис алатнай, ва агъуз тир дуьнья Хайям галачиз етим хьанвай. Заз ам чӀехи муаллим тир. Са жуьмя къуз за адан сур алай чка чидай кас къачуна адан кьилив фенай. Касди зун «Хайре» тӀвар алай сурал гъана, сурарин бахча элкъуьрна кӀевирнай суван кӀаникай чапла патаз элкъуьрна, ва заз Умаран сур акуна. Багъдай, адан сурун винелай цуьк ахъайнай хилер гадарна экӀя хьанвай чуьхверринни гугърийрин тарар куьрс хьанвай, адан сур кьиляй — кьилиз цуьквери кӀевирнай. Зи рикӀел ада Балхда лагьай гафар атана, ва зун завай эхиз тахьана, шел кьаз тежез гзаф шехьнай, вучиз лагьайтӀа завай вири дуньяда адаз и чкадилай мадни кутугай чка гьатиз жедачир. Я Аллагь, Пак, ЧӀехиди, вуна жуван регьимвилив ва жумартвилив адаз женнетдин бахчайра чка гьазур ая!''
Умаран сур
Заридин сурун гуьмбет Нишапур шегьерда, имама Махрукан гуьрметдай эцигнавай мискӀиндин мукьвал ала. Алимдин сурун винел виниз акъатнай гьейбат авай сурун гуьмбет, Ирандин виридалайни хъсан мемориал дараматрикай сад я. 1934 йисуз, адан эсерар гзаф рикӀ алаз сейлиз кьадайбурун, дуьньядин гьар са патай кӀватӀнавай такьатралди заридин сурал обелиск хкажнавай.
Умара туькӀуьрай эсеррин сиягь
Хайям пара кьадардин илимдинни литературадин эсеррин кирам язва.
Океан
Исятда алимри дуьньядин океанар кьуднал пайзава — Лас, Атлантик, Индиядинни Кефер патан МуркӀарин. Гагь гьабурун кьулай вадлагьай океанни хкудзава — Кефер патан океан.
Океанрихъ галаз алакъа авай вирер гьуьлер я. Гьуьлуьхъ океандихъ галаз алакъа авачирла ам вир яз гьисабзавайди я. Океанрин ятар, гьуьлерин ятар хьиз хьти, кьел квайди я. Гьикьван чими ятӀа океандин яд — гьакьван кьелни пара ква.
Дуьньядин окенрин системада виридалайни дирин чка 5527 метр алай Мариан дирин я.
Микикне
Микикне — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Виликан рутул хуьр я.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Килиманджаро
Килиманджаро — Африкада авай дуьнедин виридалайни кьакьан вулкан. Кьакьанвилин 5895 метр аваз ам Африкадин виридалайни кьакьан чка я. Сув вич Танзаниядин кефер-рагъ экъечӀдай пата авайди я. 1902—1918 йисара адан тӀвар Вильгьельм Кайзеран сув тир. Килиманджаро гьуьлелай 900 метр кьакьан Масаи суван дуьзенвилел алайди я. Суван винел гьамиша живер алай тир, 2005 йисуз вири цӀарана.
Жигер
Жигер - нефес къачунин орган я. Ам инсанрихъ, вири некхъвадайбурухъ, нуькӀерихъ, са пай балгърихъни масадбурухъ авайди я. Жигерра гьава пай жезва жигердинни ивидин арада.
Мыгра
Мыгра — урусатдин топоним я.
Анхвала
Анхвала — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Шодрода хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 12 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Анхвала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 307 касди уьмуьр ийизвай. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
КцӀар район
Администрациядин юкь — КцӀар шегьер я.
ТӀвар
Маса чӀаларал чешме авачиз версияр хьайитӀани, «КцӀар» гаф «Ксар» гафуникай, яни «Кас» гафун са гьал я. Кас тӀварни Алпандин сихиларикай (тайфарикай) сад я.
География
Район Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кефердинни — рагъэкъечӀдай патан хушал, Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата, республикадин кьилин шегьер тир Бакудилай 179 км яргъал ала.
КцӀар район кефер патай Дагъустандин Докъузпара ва Мегьарамдхуьруьн районрихъ галаз, рагъэкъечӀдай патай Хъачмаз, кьиблединни — рагъакӀидай патай Кьвепеле, кьибле патайни Къуба райондихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин сергьятрин умуми яргъивал 255 км я. Муькуь районрихъ галаз сергьятрин яргъивал:
Райондин чилерин чӀехи пай сувари кьунва, абурун Кас сув (4243 м), Яру сув (3925 м) ва КичӀен сув (4466 м) кукӀвар Азербайжандинни Дагъустандин виридалайни кьакьан чкаяр я. Райондин чилерайтӀуз, асул гьисабдалди суварал алай живеринни муркӀарин цӀурунин нетижада арадал къвезвай, пара кьван сувун вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кьулан вацӀни КцӀар вацӀ я. 20 % тамари кьунвай райондин чилер Азербайжандин туризмдин асул зонадиз элкъуьрнава.
Райондин вири санлай майдан — 1542 км² я, им вири Азербайжандин майдандин 1,7 % туькӀуьрзава. ЧӀехивилел гьалтайла, уьлкведин маса районрив гекъигайла КцӀар район 14-й чкадал ала. Райондин рагъакӀидай патай рагъэкъечӀдай патахъ авай яргъавал 84 км, кьибле патай кефер патахъ — 35 км я.
Райондин гьуьлерихъ галаз сергьятар авач. Виридалайни мукьвал алай Каспий гьуьл райондилай 15 км яргъал рагъэкъечӀдай патахъ ала.
Тарих
Гилан КцӀар райондин чилер Къуба уезддин къене аваз 1840 йисуз Каспи вилаятдик акатнай. 1846 йисуз и чилер Дербентдин губерниядик, 1860 йисузни Бакудин губерниядик кутунай.
Республикадин составдин къене муниципалитетдин район хьиз сифте яз 1930 йисуз, администрациядин юкь Гьил хуьре аваз Гьилерин район тешкилнай. Гуьгъуьнлай, 1934 йисуз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухвана райондин тӀвар КцӀар райондиз дегишарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна райондин агьалийрин кьадар:
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар райондин миллетрин состав.
Къенепатан паюнар
Райондик 29 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 92 хуьр акатзава.
КцӀар райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (яцӀу шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
ЦӀийи Хелетури
ЦӀийи Хелетури — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Хелетури хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине ДАССР-дин Кьилин Советдин къарардалди, Ленинан тӀварунихъ галай колхоздин кутандин чилерал 1989 йисуз Кадари тӀарцӀелди кутунай. 1997 йисуз тӀвар дегишарна ЦӀийи Хелетури эцигнай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 653 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Митаги-Къазмаяр
Митаги-Къазмаяр (ЦӀийи Митаги) (Митаги-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Митаги-Къазмайрин» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
2005 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 15 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан сувун гуьнедал ала.
Тарих
Хуьруьн бине суван ЦӀуру Митаги хуьряй агъаниз куьч хьанвайбуру кутунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1127 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1176 касди туькӀуьрзавай.
ЧӀал
ЦӀап чӀалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат (тат чӀаланни цӀап чӀалан акахьун) хвенвайди я. Амма цӀап чӀалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.
Москва вилаят
Москва вилаят (Московская область) — Урусатдин европадин патан юкьва авай вилаят (область). Административ юкь — Москва шегьер я, уьлкведин аслутушир административ пай я.
География
Чилерин чӀехивилел гьалтайла урусатда 57-й чкадал ала; агьалийрин кьадардал гьалтайла, Москвадилай кьулухъ, урусатда кьведлагьай регион яз гьисабзава (7 миллиондилай пара).
РагъэкъечӀдай-Европадин кьулувилин юкьван пата чка кьунвайди я. Вилаятдин юкьван пата Москва шегьер ала.
Кефердинни-рагъэкъечӀдай патай Ярославль вилаятдихъ галаз, РагъэкъечӀдай патай — Владимир вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патай — Рязань вилаятдихъ галаз, кьибле патай — Тула вилаятдихъ галаз, кьиблединни-рагъакӀидай патай — Калуга вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патай — Смоленск вилаятдихъ галаз, кеферни кефердинни рагъакӀидай патай — Тверь вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.
Агьалияр
Вилаятдин агьалийрин кьадар 7 048 084 — дилай гзаф я. Миллетар: урусар (92,92 %), украинар, татарар, узбекар, таджикар, молдовар, армянар, азербайжанар, беларусар ва масабур.
Хуанхэ
Хуанхэ — Китайда авай вацӀ я, Азиядинни дуьньядин виридалайни чӀехи вацӀарик квайди я. Китай чӀалал адан тӀварцӀин мана «Хъепи вацӀ» я, гьадалай гъейри ам авахьзавай гьуьлуьн тӀварни Хъепи гьуьл я. ВацӀ кьиляй кьилиз Китайдин къене авайди я. Вичин кьил вацӀу Тибетдин рагъэкъечӀдай пата къачузва, 4000 метрдилай винихъ. Гьар жуьре делилрай вацӀун яргъивал 4670 кмдилай 5464 кмдалди жезва, адан бассейндин гьяркьуьвал 771 000 км² я. Са секундадиз 2000 м³ яд физавайди я.
Африкадин галкӀ
Африкадин галкӀ (куьрелди — АГ) (African Union, Unión Africana, União Africana, Umoja wa Afrika) — Африкадин 55 гьукумат сад ийизвай халкьарин арада авай гьакиматрин арада авай тешкилат я. Африкадин садвилин тешкилатдин кар давам ийизавайди я. Адан бине 2002-лагьай йисан 9-лагьай чиледиз кутунва. Тешкилатдин кӀвалахунин сергьятдин къене жедай чӀехи метлеб квай къарарар Африкадин галкӀдин ассамблеядал (гьукуматрин кьилеринни гьакиматрин алтӀушун) кьабулдайди я. Ассамблея зур йисан къене садра тухудайди я. Африкадин галкӀдин Секретариатни Комиссия Аддис-Абебада ацукьна. 2009-лагьай йисан эхен вацра Африкадин галкӀдин Комиссия Африкадин галкӀдин векилвал гвай органдиз (ингл. African Union Authority) элкъуьрнава.
Тарих
Африкадин галкӀдин тарихдин вилик хьайибур яз Африкадин гьукуматрин галкӀ (Union of African States), 1960-лагьай йисарра Ганадин президент Кваме Нкрумадин инициативадалди бине кутунвай Африкадин гьукуматрин конфедерация, гьакӀни Африкадин садвилин тешкилат (Organisation of African Unity, 1963-лагьай йисан 25-лагьай тӀулдиз бине эцигнава) ва Африкадин экономикадин кӀапӀал (англ. African Economic Community, 1991-лагьай йисуз бине эцигнава) гьисабзава.
1990-лагьай йисарин юкьвара Африкадин континентда мад Африкадин галкӀ туькӀуьруникай фикарар цӀийиз хъхьана. Кьилин себебар — Африкадин садвилин тешкилатдин гъвечӀи эффектвал, гьакӀни ин тешкилат авай гьалдин кӀеви критика — ам «диктаторрин клубдиз» элкъвена.
Ливиядин кьил Муаммар Каддафи дегишвилерин кьилин пад хуьзвайди тир.
1999-лагьай йисан 9-лагьай марадиз Африкадин садвилин тешкилатдик квай гьукуматрикай кьилерини ва гьакиматри Сиртдин (Ливияда авай шегьер) декларация кьабулнава. Декларацияди Африкадин галкӀ туькӀуьрун къастуникай малуматна.
Сахара
Сахара — дуьньядин виридалайни чими ва зурба къурамат я. Африка континентдин кефер пата ала. РагъакӀидай паталай рагъэкъечӀдай патахъ адан яргъивал 4800 километр я. Адан майдан 8,6 млн км² я. Ам цӀуд гьукуматдин чилел ала — Алжир, Египет, РагъакӀидай патан Сахара, Ливия, Мавритания, Мали, Марокко, Нигер, Судан, Тунисни Чад. ЧӀехи паюнал инсанар яшамиш жезвайди туш — кьилди оазисрални Нилни Нигер вацӀарин патара.
Африкадин галкӀ
Тарих
2000-лагьай йисуз, Ломеда саммит хьайи чӀавуз, Африкадин галкӀдин туькӀуьрдай акт кьабулнава, 2001-лагьай йисуз, Лусакада саммит хьайи чӀавуз — цӀийи тешкилатдин проект кьилиз акъудунин план. ГьакӀни Гьа чӀавуз Африка вилик ракъуруникай чӀехи программа кьабулнава — «Африка вилик ракъурун патал цӀийи партнервал» НЕПАД; (New Partnership for Africa's Development, NEPAD).
Вичелди Африкадин садвилин тешкилат дегишарна, 2002 йисан 9 чиледиз Африкадин галкӀди вичин кӀвалах гатӀумна.
2007 йисан 31 чиледиз Африкадин галкӀди СМТ-дихъ галаз санал Дарфурда ислагьвал авунин операция гатӀумна.
Алак хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Алак хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Алак хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 843 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Рахата хуьруьнсовет
«Рахата» хуьруьнсовет (Село Рахата) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Рахата хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Рахата хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 155 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Кьибле-Сухокумск
Кьибле-Сухокумск (Южно-Сухокумск) — Урусатдин Дагъустан республикада шегьер.
География
Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 295 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Ставропол крайдихъ галаз сергьятдал, Кума вацӀун гьавизда авай адан кьуразвай кьибле хел тир Кьурагь Кумадал чка кьунвайди я.
Тарих
Шегьердин статус 1988 йисалай къачунвайди я, вилик ам Кизляр горсоветдин гъилик квай шегьервилин посёлок тир.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьерда агьалийрин кьадар:
Андаяр
Андайра дуьньядин виридалайни кьурай чка авайди я - Атакама.
Кижани хуьруьнсовет
«Кижани» хуьруьнсовет (Село Кижани) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кижани хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кижани хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 337 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Уна (Дагъустан)
Уна (Уна) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, Рутул хуьрелай 15 км яргъал, Шиназ вацӀун дугуна ала.
Тарих
Виликан рутул хуьр, 90 - й йисара гадарна тунва.
XIX виш йисуз Пилек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Амсар ва КӀелед хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири рутулар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 77 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Татарар
Татарар (татар. татарлар) — Урусатда ва Кьулан Азиядин уьлквейра уьмуьр ийизвай туьрк халкь я. 2010 йисан малуматриз килигна Урусатда татаррин кьадар 5 миллиондилай виниз тир ва вири агьалидин саки 4 % туькӀуьрзавай. Кьадардиз килигна чеб урусрилай кьулухъ уьлкведа кьведлагьай чкадал ала. Татарстан Республикадин агьалидин 53 % татарар я. Пуд асул группайриз пай жезва: волга-уралдин татарар, сибирдин татарар ва астраханьдин татарар (гагь абурун арадай польша-литвадин татарарни чара ийида).
Диндал гьалтайла татаррин лап чӀехи пай суни-мусурманар я, абурук гьакӀни православар ва атеистар ква.
Кьадар ва чеб авай чилер
Дуьньяда авай татаррин 36 % пай Татарстандал къвезва, амайбур федерациядин муькуь субъектра чкӀанва. Татарстандилай гъейри чеб пара кьадарда авай субъект Башкортостан Республика я. Башкортостанда татарар вири агьалидин саки 25 % туькӀуьрзава. Тататар виридалайни тӀимил авай регион Ингушетия я, ина вирини-вири 151 татар ава. Агъадихъ галай таблицада Урусатдин къанницӀикьуд регионра уьмуьр ийизвай татаррин кьадар къалурнава:
Урусатдилай къецихъ виридалайни пара татарар авай уьлквеяр Узбекистан (211 119 кас) ва Къазахстан (204 229 кас) я. Идалайни гъейри татарри Украина (73 304 кас), Туркмения (62 000 кас), Киргизия (31 491 кас), Азербайжан (25 900 кас), Китай ва муькуь уьлквейра уьмуьр ийизва.
Субэтник группаяр
Татар миллет шумудни са субэтносрикай (тайифайрикай) ибарат я. Абурукай виридалайни чӀехи тайифаяр агъадихъ галайбур я:
Казаньдин татарар (тат. казанлылар) — татаррин кьилин ва виридалайни чӀехи группа я, абур виликан Казань ханвилин чилерал арадал атанвайди малум я. Татар чӀалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва.
Мишари-татарар (тат. мишешлер) — Волга вацӀун кьулан пата, Закамьеда ва Приуральеда арадал атанвай татар тайифа я. Абур татар чӀалан рагъакӀидай нугъатдал рахазва.
Касим-татарар (тат. кечим) — Касим ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифа я. Татар чӀалан кьулан (казаньдин) нугъатдал рахазва.
Сибирдин татарар (тат. себерлилер) — Сибирдин ханвилин чилерал арадал атанвай татар тайифайрикай сад я. Татар чӀалан рагъэкъэчӀдай нугъатдал рахазва.
Тептярар (тат. типтер) — XVII виш йисалай малум тир, Башкортостанда уьмуьр ийизвай татаррин тайифа.
Кряшенар (тат. керешен) — Волгадин ва Уралдин татаррин къене авай этноконфессионал тайифа я. Вири мусурман татаррилай тафаватлу яз, кряшен татарар христианар я.
Польшадинни-литвадин татарар (липки, белоруссиядин татарар) — Белоруссия, Литва ва Польша уьлквейра уьмуьр ийизвай татарар я. ЧӀехи пай мусурманар, гъвечӀи пай христианар я. Чпин хайи татар чӀал тамамдаказ рикӀелай алуднавайди я. Абурун кьадар тахминан 11 агъзур кас я.
Пермьдин татарар — Перьмдин крайда арадал атанвай ва бинедилай ана уьмуьр авур татар тайифа я.
Нагайбакар (тат. нагайбеклер) — Челябинск вилаятдин Нагайбак ва Чебаркуль районра уьмуьр ийизвай татарар я. Татар чӀалал кьулан нугъатдал рахазва. Диндал гьалтайла – православие мезгьебдин христианар я. Урусатдин къанунрив кьурвал нагайбакар кьилдин гъвечӀи халкь тирди гьисабзавайди я.
ТӀварцӀикай
«Татар» этноним сифте яз VI – IX виш йисара Байкал вирелай кьиблединни-рагъэкъэчӀдай пата куьчери уьмуьр гьалзавай монгол-тунгус-маньчжур тайифайрин арада арадал атанай. XIII виш йисуз монгол-татарри рагъакӀидай патаз дяведин вигьинар авур девирда «татаррин» тӀвар Европадизни акъатнай. XIII – XIV виш йисарин къене, виликди Къизил Орда уьлкведик квай евразиядин бязи туьрк халкьариз татарар лугьудай.
Арадал атуникай
Татарар са миллет хьиз VI — XIII виш йисарин къене, туьрк кипчак тайифайрин сад хьунин нетижада арадал атанай. Волгадин Булгария уьлкведин девирда татарар мусурманвилиз элкъвенай ва араб чӀалан алфавит кьабулнай. Гилан татар чӀалан диде тир дегь-татар чӀални кипчак чӀалан бинедаллаз арадал атанвайди малум я. Къизил Орда чкӀайдалай кьулухъ шумудни са татар ханвилер тешкил хьанай, сад садавай къакъатнай гьа ханвилера татар миллетдин субэтносар арадал къвез эгечӀнай, абур къерин казаньдин татарар, сибирьдин татарар, мишари ва мсб. я.
ЧӀал
Татарар — туьрк чӀаларин группадин кыпчак чӀаларин хзандик акатзавай татар чӀалал рахазва. Сибирьдин татаррин нугъатар Поволжьеда ва Приуральеда уьмьур ийизвай татаррин рахуниз мукьва я. Эдебиятдин татар чӀал кьулан (казань) нугъатдал бинеламиш хьанва.
Кхьинар
X виш йисалай 1927 йисал кьван татарри татар чӀалал араб гьарфарин куьмекдалди кхьизвай. 1928 йисалай 1936 йисал кьван «Яниалиф» (цӀийи алфавит) лугьудай латин алфавит кардик квай. 1936 йисалай къедалди татарри кирилл графикадал туькӀуьрнай алфавитдикай менфят къачузва.
Чирвилер
Татарстанда саки вири мектебдин программа ва ктабар татар чӀалаз таржума авуна тарсар гузвайди я. Идалайни гъейри КГАСУ-дин факультетра татар чӀалал чирвилер тухузва.
Вилик девирда дуьз 1917 йисалди татаррин чирвилер къачудай идараяр — медресеяр тир.
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Los Angeles, ; цӀур. Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес, гьакӀни L.A. ва City of Angels — «Малаикрин Шегьер» тӀвараралди малум я) — АСШрин Калифорния штатда авай, Лас океандин кьере чка кьунвай шегьер. Агьалийрин кьадардал гьалтайла штатда виридалайни чӀехи ва уьлкведа кьведлагьай чкадал алай шегьер язва (2009 йисан 1 июльдиз — 3 831 868 кас). Шегьер сатӀварцӀин округдин ва 17 млн кас агьалияр авай агломерация тир — ЧӀехи Лос-Анджелесдин юкь я. Лос-Анджелесдин эгьлийриз «Angelenos» ([анджели́нос] хьиз лугьузва) лугьузвайди я ).
Тандо хуьруьнсовет
«Тандо» хуьруьнсовет (Село Тандо) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес дуьньядин культурадин, илимдин, экономикадин ва чирвилерин виридалайни чӀехи юкьварикай сад я. ГьакӀни шегьер — кино, музыка, телевидение, компьютердин къугъунар хьтин рикӀ аладардай индустриядин сферада дуьньяда виридалайни зурба юкьварикай я.
Тандо хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Тандо хуьр я.
Лос-Анджелес
Стхавилин шегьерар
Лос-Анджелесдин стхавилин шегьерар :
Тандо хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Тандо хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 701 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ансалта хуьруьнсовет
«Ансалта» хуьруьнсовет (Ансалтинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Ансалта хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ансалта, Чубутла.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ансалта хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 5 019 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Сабнова
Сабнова (Сабнова) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Сабнова»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн дегь тӀвар «Сэбинэ-Сэнова» тир, им фарс чӀалал «сэ» – пуд, «бинэ» – бине, фундамент, «сэ» – пуд, «нова» – кӀам лагьай чӀал тир.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 7 км рагъакӀидай пата, Суходол вацӀал (Сабнавачай), Ачигсырт сувун гуьнедал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3361 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 3820 кас тир. Агьалийрин вири цӀапар, шии - мусурманар я.
Тлох хуьруьнсовет
«Тлох» хуьруьнсовет (Село Тлох) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Тлох хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлох хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 900 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Амух
Амух — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Цирхе
Цирхе — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефер пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 26 км яргъал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Цирхарух вацӀал ала.
Амух
Тарих
XIX виш йисуз Амух хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Анклух, Ашты, Санджи, Худуц, Цирхе хуьрерихъ галаз Ашти хуьруьнжемятдик акатзавай.
Цирхе
Тарих
XIX виш йисуз Цирхе хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Амух, Анклух, Ашты, Санджи, Худуц хуьрерихъ галаз Ашти хуьруьнжемятдик акатзавай.
Амух
Тарих
Агьалийрин са пай Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.
Цирхе
Тарих
1928 - 1935 йисарин къене хуьр Дахада райондик акатзавай.
1952 йисалай гатӀумна агьалийрин са пай Дербент райондин Чинар хуьруьз куьч хьанвай.
Амух
Агьалияр
Йисариз килигна Амух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 118 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Цирхе
Агьалияр
Йисариз килигна Цирхе хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 10 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Чанко хуьруьнсовет
«Чанко » хуьруьнсовет (Чанковский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Чанко хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 673 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Хелетури хуьруьнсовет
«Хелетури» хуьруьнсовет (Хелетуринский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хелетури хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 451 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Муни хуьруьнсовет
«Муни» хуьруьнсовет (Мунинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Муни хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Муни, Ортаколо, Рушуха.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Муни хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 4 037 кас тир. Вири аварар ва андияр, суни-мусурманар я.
Гагатли хуьруьнсовет
«Гагатли» хуьруьнсовет (Село Гагатли) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Гагатли хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гагатли хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 594 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Зило хуьруьнсовет
«Зило» хуьруьнсовет (Село Зило) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Зило хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Зило хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 215 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Годобери хуьруьнсовет
«Годобери» хуьруьнсовет (Годоберинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Годобери хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Годобери, Беледи, Зибирхали.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Годобери хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 303 кас тир. Вири годоберияр, суни-мусурманар я.
Ботлих хуьруьрсовет
«Ботлих» хуьруьнсовет (Ботлихский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Кванхидатли хуьруьнсовет
«Кванхидатли» хуьруьнсовет (Село Кванхидатли) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Эдирне
Эди́рне (Edirne) — Туьркиядин кефердинни рагъакӀидай пата авай шегьер я.
Ботлих хуьруьрсовет
Администрациядин юкь — Ботлих хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ботлих, Ашино, Тасута.
Кванхидатли хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Кванхидатли хуьр я.
Ботлих хуьруьрсовет
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Кванхидатли хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Ботлих хуьруьрсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Ботлих хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Ашали хуьруьнсовет
«Ашали» хуьруьнсовет (Село Ашали) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Ботлих хуьруьрсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 13 005 кас тир. Вири ботлихар ва аварар, суни-мусурманар я.
Ашали хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Ашали хуьр я.
Кванхидатли хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Кванхидатли хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Ашали хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Ашали хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кванхидатли хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 894 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Ашали хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 764 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Шодрода хуьруьнсовет
«Шодрода» хуьруьнсовет (Шодродинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Шодрода хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шодрода, Анхвала.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Шодрода хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 193 кас тир. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Анди хуьруьнсовет
«Анди» хуьруьнсовет (Андийский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Анди хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Анди, Гунха, Цибилта.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Анди хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 6 170 кас тир. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Кеферпатан Македониядин шегьерар
Им Македония Республикадин шегьеррин сиягь я. Уьлкведа 34 шегьерда ава, абурукай 5 шегьерда 50 агъзурдилай пара кас яшамишзава, ва гьакӀни 12 шегьердин агьалийрин сан-гьисаб 10 агъзурдилай пара я. Кьилин шегьер - Скопье я. Ана вири уьлкведин агьалийрикай 25% кьван яшамишзава. 2002-лагьай йисан гьалдив кьурвал, урбанизациядин дережа - 59,5% я.
Риквани хуьруьнсовет
«Риквани» хуьруьнсовет (Рикванинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Риквани хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Риквани, Айтхан, Джугут.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Риквани хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 196 кас тир. Вири аварар ва андияр, суни-мусурманар я.
Частые район
Частые район (Частинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 630 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Частые.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Агъа Инхело хуьруьнсовет
«Агъа Инхело» хуьруьнсовет (Село Нижнее Инхело) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа Инхело хуьр я.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Инхело хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Миарсо хуьруьнсовет
«Миарсо» хуьруьнсовет (Село Миарсо) — Дагъустан Республикадин Ботлих райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Миарсо хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Ботлих райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Миарсо хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Кинематограф
Кинематограф — махсус лентинал тайин манадин гьакъикъат сегьнеламишна къалурун.
Миарсо хуьруьнсовет
Агьалияр
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 820 кас тир. Вири ботлихар, суни-мусурманар я.
Арсугъ
Арсугъ (Арсуг) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Буршагь» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 25 км кефердинни - рагъэкъечӀдай патахъ, Кошанапу вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Арсугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Буршагь ва Худигъ хуьрерихъ галаз Арсугъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Арсугъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 653 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
Анклух
Анклух — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Амух» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефердинни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Тпиг хуьрелай 24 км яргъал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Анклух вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Анклух хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Амух, Ашты, Санджи, Худуц, Цирхе хуьрерихъ галаз Ашти хуьруьнжемятдик акатзавай.
1960-1970 йисарин къене агьалияр Дербент райондин Чинар хуьруьз ва Дагъустандин ЦӀаяриз куьч хьанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Анклух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 13 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Авар округ
Авар округ (Аварский округ) — 1864 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Администрациядин юкь — Хунзах хуьр тир.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
Тарих
Авар округ 1864 йисуз Авар ханвилин чкадал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 34 151 касди уьмуьр ийизвай.
Анди округ
Администрациядин юкь — Ботлих хуьр тир.
Администрациядин паюнар
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал муьжуьд участокар тешкилнай:
Тарих
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 47 198 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Къази-Кумух магьал
Къази-Кумух магьал (Казикумухский округ) — 1860 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Администрациядин юкь — Кумух хуьр тир.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
Тарих
Къазикъумух округ Дагъустандин вилаятдин къене 1860 йисуз виликан Къази-Кумух ханвилин чилерал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай. 1922 йисуз Къазикъумух округдин тӀвар дегишарна Лак округ эцигнай.
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Митаги
Митаги (ЦӀуру Митаги) (Митаги) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Митаги» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
Къази-Кумух магьал
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 51 453 касди уьмуьр ийизвай.
Митаги
1921 йисалай эгечӀна хуьруьнсоветдин юкь я.
Къази-Кумух магьал
Агьалияр
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Митаги
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Кундагьар сувал ала.
Фауна
Митаги хуьруьн тамарин фауна, къабан (хуг), лелев (чаггал), сикӀ (туьлки), жанавур (джэнэвэ), барсук (пусуруг), къуьр (хагуш), хаз (деле), чӀуру кац (эвшэ назу), мирг (джейран), кьуьгъуьр (джеджуь) хьтин гьайванри туькӀуьрзава.
Флора
Хуьруьн флора чара-чара микрозуларикай ибарат я. Тамун микрозулуна, гийин тар (велес), цуцун тар (денде), гьверши тарарин пуд жуьре (гейгаб), мегъуьн тар (палут), пипин тар (пип), къарагъаж тар (сийе да), лиана (гура), лацу къавах (гаваг), тис (зэрнаб) хьтин тарар гьалтзава.
Валар хьтин набататрикай Митагида гуьгъуьнин жуьреяр хкягъиз жеда: чӀухлумпӀрин тар (шуш гэлья), жикӀид вал (ковхарек), инид тар (зару), кицик тар (эзгил), алучадин тар (элюче). Векьин чкайрилай гъейри, митагивийрин мулкарал ихьтин вал-тарар кефер пата авай Кемах хуьрел кьван экӀя хьанва. ГъвечӀи тамара виридалайни пара гьалтзавайди яру ва лацу чумалдин тарар я (зугал). Ина гьакӀни, чуьхверрин (хугил) ва ичерин (джире сиб) чӀуран сортар гьалтзава. И чилерал виридалайни фад-фад гьалтзавай валарикай сад мереяр (тутмиш) гьисаб авуртӀани жеда. Халкьдин арада «гура» лугьудай къереяр (чӀуран ципицӀар) ина лацу ва чӀулав жуьрейра ава. Цил авачир емишрин тарарин арадай хтун тарцин (дамбул) тӀвар кьаз жеда.
Хуьруьн къваларив, цурун пешер (туршенг), кацин пац (пай назу), лам (джимджилим), чӀуран чичӀек (гендене), эвеликар (гьандалу), чӀуру шивит (джалами), вергер (гезне), пурнияр (пурна) хьтин тӀуьниз виже къведай хъчар акваз жеда.
Тарих
Вилик Митаги татрин хуьр тир, гуьгъуьнлай абурун вири цӀапарихъ ассимиляция хьана гила чеб цӀапар хьиз кьатӀунвайди я.
XIX виш йисуз Митаги хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Мугарты хуьруьхъ галаз Мугарты хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Официал статистикадиз килигна хуьруьн агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Митаги хуьруьн агьалияр 769 кас яз вири татар тир.
ЧӀал
ЦӀап чӀалахъ галаз санал, митагивийри сад-садахъ галаз яшайишдин дережада рахаз чпин тарихдин иран нугъат (тат чӀаланни цӀап чӀалан акахьун) хвенвайди я. Амма цӀап чӀалан паталай чуькьвена арадай акъудунин себебдилай, ам къвез - къвез терг жезва.
Халкьдин кеспияр
Гамар хрунвал ва ругъунар цун.
Гуниб округ
Гуниб округ (Гунибский округ) — 1860 — 1928 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Администрациядин юкь — Гуниб хуьр тир.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал ирид участокар тешкилнай:
Тарих
Анди округ 1860 йисуз сад авунай авар жемиятрин чилерал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай.
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 58 900 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Вини СтӀал
Вини СтӀал (Юхари-Стал) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Вини СтӀалрин» хуьруьнсоветдин административ юкь ва сад тир хуьр.
ТӀварцӀин арадал атуникай
«Вини СтӀал» гафунин арадал атуникай са шумуд фикирар ава. «СтӀал» гаф лезги чӀалал цин стӀал мана гузва. Са вахтунда пуд стхади сад — садан мукьвал алай кӀунтӀарал алай хуьрера чка кьуна секин хьайила, аргъалай и хуьрер пуд гъвечӀи стӀалар хьиз аквадай, «Вини СтӀал» виридалай вине авай стӀал тир, аквадай гьалда, хуьруьн тӀвар и мумкинвилив алакъа аваз тир. Кьведлагьай фикир, «СтӀал» гаф, кӀунтал алай мана гузвай «СинтӀал» гафуникай арадал атайди я.
Тарих
Хуьруьн къерехда, чилериз яд гудай къубу эгъуьдайла культурадин къатар дуьздал акъудай, цӀуру заманада инсанар яшамиш хьайи чка ава. Чилин 2 метр дегьнеда хуьруьнвийри сагъ ва ханвай къапар жагъанай, идахъ галаз къапарикай сад чи э.в. II-лагьай агъзур йисуз талукь тир. И чкадин чилера пара кьадарда алпан девирдин рехи хъенчӀин къапар кӀватӀнавай ва къванцин имаратрин амукьаяр дуьздал акъуднай.
Хуьруьн рагъакӀидай пата, «Вини Мягьле» мягьледа, К. Абдулкеримован кӀвалин гъенел, гзаф сейлиз кьунвай ва мажусивилин девирда лезгийри марф эверзавай чка, пӀир ала. Хуьруьн рагъакӀидай къерехда ва хуьрелай 100 м рагъакӀидай патахъ пӀир — сурар ава: «Вини-пӀир» ва «ПӀир-Баба-Джан».
Чкадин мектебдин этнографри хуьруьн сурарал кӀватӀнавай эпиграфиядин материалри, хуьруьн алатай вахтарикай метлеб авай са шумуд шикилар гузва. Сурарин кьилел авай къванерал алай, тарихдин илимрин доктор А. Р. Шихсаидова таржума авур араб чӀалай кхьинрикай, Вини СтӀалрин «ПӀирер» сихилдин улу-бубаяр Дагъустандиз Сириядин Дамаск шегьердай атанвай чӀал чир хьанвай.
Вини СтӀалрилай зур километр яргъал, «Дугун» тӀвар алай чкадал, чилин 1,8 м дегьнеда, ина са вахтуна дегь чӀаван хуьр авай чӀал тестикьарзавай археологиядин жгъай затӀар дуьздал акъуднай. ДГьУда кӀвалахзавайбуру и чка VII-ХӀ виш йисариз талукьарнай.
Дарги округ
Дарги округ (Даргинский округ) — 1854 — 1928 йисара хьайи, Дербентдин губерниядик, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Вини СтӀал
Тарих
XIX виш йисуз Вини СтӀал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа СтӀал ва Кьулан СтӀал хуьрерихъ галаз Агъа СтӀалрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Дарги округ
Администрациядин юкь — Леваши хуьр тир.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
Вини СтӀал
Чирвилер
ЦӀуру заманада акьалтзавай несилдиз чирвилер гун патал диндин мектебар ва гьуьжреяр (медресаяр) кардик квай. 1920 — й йисара Вини СтӀалра ахьтин мектебар кьилдин кӀвалера ахъайзавай. Тарсар гьаваян тир ва кар анжах араб кхьинар кӀелуниз къвезвай. Чирвилерин бине муаллимдин чӀалаз килигун тир, ва тахсиркарвал паталай гатуналди жазаяр гузвай. Архивдин малуматри лугьузвайвал, Вини СтӀалра мектебрилай гъейри, са ислам диндикай ваъ гьакӀни алгебрадин, математикадин, зариятдин ва муькуь илимрай чирвилер къачуз жедай гьуьжреяр авайди тир. Виридалай тӀвар — аван авай арабист алим, XIX виш йисуз Вини СтӀалрин садлагьай гьуьжре арадал гъанвай зари, мусурманрин вязер ахъайдайди ва муаллим Аругуддин тир. И гьуьжреда, Гьасан Алкьвадариди вичин «Асари Дагъустан» улубда тӀвар кьунвай алим, зари Ахмед эфенди Катрухиди тарсар гузвай.
Вини СтӀал хуьруьнэгьлийриз чпин хуьре эцигун кӀан хьанвачирвиляй, советрин гражданвилин садлагьай мектеб Кьулан СтӀалра эцигнай. Тарсар гуз ам 1927 йисуз ахъа хьанвай. ГьакӀ ятӀани 1930 йисуз Вини СтӀалра цӀийи сифте мектебдин дарамат эцигнай. Сифте яз кӀелунар туьрк чӀалал тухузвай. Мектебдин садлагьай кьилел алай кас ДаркӀушрай тир Алибеков Кьурбан тир. Сифте мектебда гуьгъуьнин муаллимар кӀвалахзавай: Алибеков Кьурбан (ДаркӀуш), Мамеев Иса (Кьасумхуьр), Ибрагьимов Ибрагьим (Кьурагь), Ибрагьимов Абдуллагь (Кьурагь), Селимов Гьажи (Вини СтӀал), Исрафилов Али (Кьасумхуьр), Алиев Сулейман (Вини СтӀал), Гьабибулаев Шафи (Кьулан СтӀал), Ашуров Зейдуллагь (Кьасумхуьр), Эфенди Эфенди (Хив), Гьусейнов Гьусейн (Кьулан СтӀал), Нурмегьамедов Жафер (Кьулан СтӀал), Фатуллаев Буба (Кьулан СтӀал). Урус чӀалан тарсар ганвай муаллимар: Кислякова Лидия Семеновна, Бабаева Дина Ксенофонтовна, Магомедова Антонина Михайловна, Руфина Федоровна.
Дарги округ
Администрациядин паюнар
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал кьуд участокар тешкилнай:
Вини СтӀал
Чирвилер
1953 йисуз накьвад кирпичрикай цӀийи мектебдин кьве гьавадин дарамат эцигнай.
Дарги округ
Тарих
Дарги округ Дербентдин губерниядин къене 1854 йисуз арадал гъанай. 1860 округ Дагъустандин вилаятдин составдик, 1921 йисузни Дагъустандин АССР-дик акатнай.
Вини СтӀал
Чирвилер
1954 йисуз сифте чирвилерин мектеб ирид йисан мектебдиз масакӀа хъувунай. Адан садлагьай директор Шихнебиев Шихгьасан хьанвай. Са тӀимил геж мектеб муьжуьд йисан мектебдиз масакӀа хьанвай. Адан директор са шумуд йис Мегьамедов Абдул Мегамедан хва кӀвалахнай.
Дарги округ
Тарих
1928 йисан ноябрь вацра Дагъустандин АССР-да кантонриз паюнин система къуватда гьатнававиляй вири округар терг авунай. Округдин къене сифте кантонар, гуьгъуьнлай гьа кантонрикай гилан районар тешкилнай.
Вини СтӀал
Чирвилер
1974 йисуз Вини СтӀалрин муьжуьд йисан мектеб юкьван мектебдиз масакӀа хьанвай. Адан садлагьай директор, ДАССР лайихвилер авай муаллим, Зегьметдин пайдахдин ордендин кавалер — Расулов Исмаил Аллагьверди хва хьанвай.