cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гьил
Гьил (Hil) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Гьилерин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Гьил КцӀар райондин виридалайни чӀехи хуьр я ва Азербайжандин виридалайни чӀехи хуьрерикай сад я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 12 км яргъал ала.
Гьилерин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Мегькема, Сирт мягьле, Пелен мягьле, ЧӀехи хуьр, ГъвечӀи хуьр.
Тарих
Гьил Лезгистандин дегь чӀаван хуьрерикай сад тирдал шак алач. И кар тестикьарзавай делилрикай сад, хуьруьн къвалав галай 3 км яргъивилин дегь сурар я. Гьатта, са бязи алимрин фикирралди, Гьил хуьр гьеле Алпан гьукуматдин девирда авай. Хуьре IX виш йисуз пуд пипӀен къайдада эцигнавай пӀирер ава ва чкадин эгьлийри им са суфийвилин кар хьиз гьисабзава. ГьакӀни, хуьруьн кӀунтӀарикай садал кьве виш йисан цӀуру мискӀин ала.
1934 йисуз Гьил хуьр гилан КцӀар райондин чилерал алай Гьил райондин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гьил хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1970 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 4 131 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин 97 % — лезгияр, 3 % — азербайжанар я, вири суни-мусурманар я.
I Наполеон Бонапарт
I Наполео́н Бонапа́рт (Napoleone Buonaparte, Napoléon Bonaparte; 15 пахун (август) 1769 Аяччо — 5 тӀул (май) 1821 Корсика, Лонгвуд, Пак Еленадин остров) — 1804—1815 йисара Франциядин император, чӀехи француз кьушундин регьберни гьукуматдин крар кьиле тухудайди, къенин француз гьукуматдин бине эцигай кас.
Уьмуьр
Наполеон Корсика островдин Аяччо шегьерда хьайиди я. Адан хизанда 13 аял авай тир. Виридалайни пара алакьунар Наполеонахъ математикадани арифметикада авай. Мектебда адаз пачагьдин стипендия гузвай.
Хъукьварин хуьруьнсовет
«Хъукьварин» хуьруьнсовет (Село Куг) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Хъукьвар хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 835 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 855 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 794 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Ӄ
Ӄ ӄ (къатхьана Ӄ ӄ)— гьарф кирилл алфавитдин. Кардик квай кьибле патан халкьарин чӀалара. Къалурза лезги КЪ, ХЪ гьарфарин ван.
Килиг мадни
АкӀни алфавитда гьарфар ава гьа ван къалурзай :
Гуладтымахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гуладтымахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 428 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
ЦӀийи Дуьнья
ЦӀийи Дуьнья — Ахцегь райондин газет. Сифте лезги газет я. 1928 йисалай акъатзава.
Чинар (Дагъустан)
Чинар (Чинар) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Чинар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата ала.
Климат
Хуьр юкьван гьалдин чӀулун зонадал алайди я. Ина гад чими, кьуьд хъуьтуьл я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин норма 300—400 мм, гьавадин ламувал 70 % я.
Набататар
Хуьр кьулувилин ва суван кӀанин рекьекьулдинни тварцин набататар экъечӀзавай чуьлдал алайди я. Ина гуьгъуьнин набататар экъечӀзава: рекьекьул, пырей, пехърен хали ва муькуь эчӀелин хъчар. Хуьруьн агъана гьяркьуь пешерин тамар ава. Тамара: рагун мегъуьн тар, туьк алай мегъуьн тар, инид тар, гьверши тар, никӀин гьверши тар, къарагъаж, цуцун тар, алуча, кицӀин жикӀид тар, матӀар алай бересклет, къен ракъурдай крушина, къавкъаздин чуьхвер, гакӀан жум ва маса хьтин тарар ава. Зур виш йис идалай вилик хуьруьн къваларив гвай чкаяр тамари кьунвай, амма гуьгъуьнлай инсанри абурун чӀехи пай кӀарасриз атӀана куьтягнава.
Фауна
Хуьре ва адан къваларив гьалтзавай гьайванар:
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4357 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисуз 5227 кас. Гзафмиллетрин хуьр я:
Сердер Мукаилан хва Сердеров
Сердеров Сердер Мукаилан хва (10 ибне 1994) — Урусатдин футболист, «Крылья Советов» ва Урусатдин жегьилрин хкянавай командадин гьужумдайди я.
Агалкьунар
2011-й ийсан Урусатдин жегьилрин кӀвенкӀчивилин буьрьунж медал гвай кас я.
Анархизм
Анархия — жемятвилин фикир, виче пара маса фикирар кьазвай, са инсандихъ маса инсанрин винел дакӀанз къуват тахьунин цӀарцӀин мана авай. Адан чӀехи мана я, жемятар азад хьунни са инсанди масад вичин къастунриз кардик кутун тавун патал. Адан паталай анархистри инсанриз сад садахъ галаз разивилелди вири крар кьилиз акъудиз теклифзава. ГьакӀ хьайила, абурун къайдадиз килигайла, инсанри сада садаз гьамиша гъил гана кӀанда, жемятда низам хуьн патал.
Бажиханум Исаева
1940 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб Яргундал кӀелай Бажиханум гуьгъуьнай Къубадин медтехникумдиз гьахьна. Са шумуд йисуз Урусатдин Магадан вилаятда уьмуьрай жегьил шаир ватандал хтана, туькӀуьрунар мадни яцӀа туна. 1976 – 2010 йисара Б. Исаевадин кьуд улуб чапдай акъатнава.
2014 ХъуьтӀуьн Олимпия къугъунар
2014 ХъуьтӀуьн Олимпия къугъунар — (Jeux Olympiques d’hiver de 2014, Зимние Олимпийские игры 2014, 2014 Winter Olympics) — Урусатдин Сочи шегьерда 7-23 февралдиз фейи спортдин рекьяй тедбир тир. 2014 Олимпия къугъунрин кьилин шегьер 2007 йисан 4 июлдиз Гватемалада тухвай МОКдин 10-лагьай сессиядал хкягънавай. Россиядин чилел им кьведлагьай сеферда хьайи олимпия къугъунар тир (гьадалай вилик 1980 йисуз Москвада гатун Олимпия къугъунар фейиди тир), гьакӀни сифте хъуьтӀуьн къугъунар тир. Олимпиядин къугъунар куьтягь хьайила гьа объектра Паралимпий къугъунар тухвана. Къугъунар кьиле тухвайди Оргкомитет «Сочи 2014» тир.
Швейцария
Швейцария (Schweiz, Suisse, Svizzera, Svizra), официал тӀвар — Швейца́риядин Конфедера́ция (Schweizerische Eidgenossenschaft, Confédération suisse, Confederazione Svizzera, Confederaziun svizra) — Европадин рагъакӀидайпата авай лап чӀехи экономика авай гьукумат кьакьан уьмуьрдин гьал гвай. Ава са сергьятар и гьукуматрихъ галаз: Германия, Австрия, Лихтенштейн, Италия, Франция.
Чилинмикит
Швейцария ала Европадин рагъ экӀидай пата. Швейцариядилай кефер патахъ гала Германия, кьибле патахъ — Италия. Рагъ экӀидай патахъ гала Франция, рагъ экъечӀдай патахъ — Австрияни Лихтенштейн. Гьукумат сувавилинди я, адан чилин 61 % кьунва Альпри. Швейцариядинни Германиядин чилери пайзава чпин арада Боден вир. РагъэкӀидай патахъ, Женевадин патаг гва Женевадин вир. Цуьрихьан патаггва Цюрихан вир. Виридалайни яргъи вацӀар Рейнни Рона я. Виридалайни кьакьан сув Дюфур я (4 634 м). Гьукуматдин кьулал ала Швейцариядин плато. Швейцарияда кӀватӀ хьанва Европадин михьи ятарин 6 %.
Швейариядин кантонар:
Тарих
Дегь Риман чӀавара Швейцариядин рагъ экӀидай пата яшамиш жезвай кельтрин халкь гельветар. Рагъ экъечӀдай пата авай ретрийар. Мумкин а халкь этрускриз мукьвади тир. Сифте сефер гельветарни римвияр сад садал гьалт хьана 107-лагьай вишйиса чи эрадилай вилик. А береда тигуринрин халкь кимврихъ галазни тевтонрихъ галаз кӀватӀ хьана Кьибле патан Галлиядал фена. Гаронна вацӀал абуру Риман кӀеретӀар катана. 52-лагьай йиса гельветар каткана галлрин къарагъундик, Римдиз аксиниз, ахпа абур гатана. 264-лагьай йисалай 470-лагьай йисалди Швейцариядин чил вири хьана бургундринни алеманнрин кӀаник.
Карл ЧӀехидан береда Швейцария пайнавай 9 гауэдал (Gaue). 843-лагьай йиса Верденда Швейцария кьвенал пайна. Рагъ экӀидай падни кьибле пад Италиядик фена, кефер падни рагъ экъечӀдай пад Германиядик. 1291-лагьай йиса акъатна исятда авай Швейцария вич вичиз дамдиказ.
Ксар
2008-лагьай йиса Швейцарияда хабнавай 7 580 000 кас. Халкьдин 94 % я чеб швейцарар. Абур пай жезва кьуд миллетдал: немцер (65 %), французар (18 %), италар (10 %), ретороманар (1 %). Абурун хайи чӀалар Швейариядин Конфедерациядин тамам чӀалар я. Диндай чӀехи пай христианар я. Протестантар 48 %, католикар 50 %. Мад Швейцарияда ава 40 000 мусурман, чӀехи пай абур туьркер я, абурулай гъейри косоварар.
Меликли
Меликли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдйа пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 38 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 560 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Муллахуьр
Хуьруьнсоветдин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Рубас вацӀун сивел, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьр: Арабляр.
Тарих
1895 йисуз Муллахуьр Куьре округдин Уллу магалдин Аглоби хуьруьнжемятдик квай гъвечӀи азербайжан хуьр тир. Хуьруьн 7 кӀвале 36 касди уьмуьр гьалзавай. XX виш йисан 1920-й йисарай гатӀумна иниз Кьурагь райондин Кутул хуьруьн эгьлияр къвез - къвез куьч жезвай. ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьруьз сифте куьч хьанвай ксар 19 виш йисан, тахминан 1880 йисуз, арадал акъатнай. Къе хуьре кутулвийрилай гъейри, гьакӀни эхнигвияр, штулвияр ва муькуь хуьрерин эгьлийрини уьмуьр гьалзавайди я.
Хуьре кьулан мектеб, культурадин КӀвал, клуб, 10 тахтунин идарадин начагъхана, улубхана, аялрин бахча ва администрациядин дараматар авайди я. Вири хуьр газдив таъмин я, гила рекьериз асфальт чӀугунин кӀвалахар гатӀумнавайди я. Халкьдин «Образование» проэктдин куьмекдалди хуьре 240 чка гьакьарзавай, вири къулайвилер авай мектеб эцигнава.
Кьве вишелай пара ксариз вини дережадин чирвилер ава. Мирзоев Аллагьверди, Хаметов Сабир ва Нагиев Рамазан хьтин ксар — докторар ва илимрин кандидатар, ибур хуьруьн дамах я. Эхиримжи йисара, бизнесдал алахънавай ксарни пара хьана, абурукай Мирзоев Мирза, Алиев Нурмет хьтин бизнесменар хуьруьн социалвилинни - экономикадин ва культурадин уьмуьрда активдаказ иштирак ийизвайди я. Абурун такьатрин куьмекдалди хуьре цӀийи мискӀиндин эцигунар кьилиз акъатзава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 978 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, 1886 йисуз хуьре 40 касди уьмуьр гьалзавай, вири азербайжанар тир.
ЦицӀигъ
ЦицӀигъ (Цициг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 15,4 км яргъал чка кьунва.
Тарих
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатриз килигна, хуьр 300 - 400 йис идалай вилик арадал атанвайди я. Адан бине Къуба ханвалдин Штул, ЗахитӀ ва Наби хуьрерай атайбуру кутунвай. Хуьруьн тӀвар, лезги чӀалал «ЦӀицӀ» мана гузувай гафуникай арадал атанвайди я. ЦицӀигъ хуьр арадал къведалди и чкадал НацӀархуьр тӀвар алай хуьр авай. А чкадиз гилани «НацӀархуьр» лугьузвайди я. ЦицӀигъ хуьруьн чилер, сад - садан арада 1 км кьван яргъавал авай КӀеле, Хъпуьхъ ва ЧӀилихъ хуьрерин мулкарив сергьятарзавай. Гьавиляй революциядилай виликни гуьгъуьниз и хуьрер, администрация ЦицӀигъ хуьре авай, са хуьруьнжемятдик квай. Жемятдин месэлаяр жемятрин кӀватӀалда кавхайри, фекьийри ва дуванхъанри гьял ийизвай.
Эгьлияр асул гьисабдалди лежбервилин, малдарвилин, гъилин устӀарвилин ва салбанвилин кӀвалахрал алахънавай. Папари гамар, рухвар хразавай, сун гуьлуьтар ва винелай алукӀдай парталар цвазвай. Итимрин арада дараматар эцигзавай устӀарар ва харат устӀарар тафават аваз тир. Абурун устӀарвиликай тариф муькуь хуьреризни чкӀанвай. ХъуьтӀуьн береда цицӀигъвияр кеспи ийиз шегьерриз физвай.
XIX виш йисуз ЦицӀигъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. КӀеле, Хъпуьхъ, ЧӀилихъ ва КуркӀурхуьр‎ хуьрерихъ галаз ЦицӀигърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1893 йисуз хуьруьн чилера живедин мяденар жагъанвай. Инай 1500 - елай пара пут живе акъудна тухванвай. Мяден квай чкада урус ва инглис специалистар кӀвалахзавай.
1964 йисуз хуьруьн агьалияр Агъа СтӀалриз куьчарнай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 66 майишатар авай, агьалийрин кьадар 376 кас тир: 180 итим ва 196 паб. Гьар йисуз абуру гьукуматдиз налогар вугузвай. 28 хзан гзаф кесиб яшамиш жезвайвиляй налогдикай ада тир. Куьч жедалди хуьре 60 кьван кӀвалер авай.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Жагьанжаяр, Мудумар, Патахъар (Матишкаяр), Северхъанар, Мугьулар, Кушаяр. Патахъар сихилдин дишегьлийрин, гзаф иер алукӀунрал рикӀ алайвиляй абуруз цӀийи — «Матишкаяр» тӀвар ганвай.
Агьалияр малдарвилел, хуьруьн майишатдал, лежбервилел, салбанвилел ва гъилин устӀарвилел алахънавайди тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Экваториал Гвинея
Экваториал Гвинея (República de Guinea Ecuatorial, République de Guinée équatoriale, República da Guiné Equatorial) — африкадин юкьванни рагъакӀидай патарин арада авай гьукумат.
Административ паюн
Экваториал Гвинея — унитар республика я; 7 провинцияни (provincia) 2 регионар — островдин ва континенталдин (Мбини ва я Рио-Муни) регионар — акатзава.
Чингисхан
Чингис Хан (Чингис хаан, вичин тӀвар — Тэмуджин , Темучжин , Темучин; тахм. 1155 йис ва я 1162 йис — ) — пайи-паяр хьанвай монголрин тайифаяр сад авуна, инсаниятдин тарихда виридалайни зурба гьукуматрикай сад тир Монголрин империядин бине кутур кас, адан садлагьай ва чӀехи хан. Китайдиз, Юкьван Азиядиз, Къавкъаздиз ва РагъэкъечӀдай Европадиз монголрин дяведин финар тешкилнавай кьушундин кьил. И финифар инсанрин зурба телефвилер галаз кьиле физвай, иллаки ислягь жемятрин арада.
Вичин уьмуьрдин эхирра, Монголрин империядин чилери Юкьван Азиядинни Китайдин чӀехи пай кьунвай. 1227 йисуз Чингисхан кьейила кьулухъ империядин ирсдарар, чингизидар лугьудай, адан садлайгьай паб тир Бортэдин итимрин хилен несилар хьанвай. Ам Монголиядин тийижир чкадал кучуднавай, ам кучудай чка гилани дуьз малум туш.
Несилдин тӀварар
Монголрин «Чинебан кьисадив» кьурвал, Чингисханан улу-буба Гоа-Маралархъ галаз къавум хьана Бурхан-Халдун сувун патав галай Хэнтэедиз кучь хьанвай Бортэ-Чино тир. Фарс алим-тарихдар Рашид ад-Дина вичин тарихдин улубра гиман авурвал, Бортэ-Чино Хэнтэедиз VIII виш йисан юкьвара кучь хьанвай. Бортэ-Чинодикай 9-10 несилра Бата-Цагаан, Тамачи, Хоричар, Ууджим Буурал, Сали-Хаджау, Еке Нюдэн, Сим-Сочи, Харчу дидедиз ханвай.
Несилдин 10-лагьай хиле, гуьгъуьнлай вичиз Монголжин-гоа паб гъанвай, Боржигидай-Мэргэн дидедиз ханвай. Рашид ад-Дина кхьизвайвал, Чингис-Ханан улу диде бурятрин хилекай сад тир, Алан-гоади бине кутунвай Хори несилдай тир.
Гъуьл кьейила кьулухъ Алан-гоади ханвай, расу чӀарарни цаву вилер авай пуд рухваяр, гилан монгол халкьдин бине эцигай ксар тирди гьисабзава. Алан-гоадин вадлагьай, виридалайни гъвечӀи хва тир Бодончар Борджигинар сихилдин бине эцигай кас тир.
Уьмуьрдикай
Чингизхан Онон вацӀун къерехдал алай Делюн-Болдок тӀвар алай чкадал, Борджигинар сихилдай тир Есугей-багатуран ва Олхонутар сихилдай тир адан паб Оэлунан хзанда дидедиз ханвай. Есугея вичин паб Оэлун меркитар тайифадикай тир Еке-Чиледудикай къакъуднавай. Гададин тӀвар Есугея гъалибвал къачуна есир кьунвай татаррин регьбер Тэмуджин-Угеян гьуьрметдай эцигнай.
Асул чешмейри чара-чара малуматар гузвайвиляй, Тэмуджинан хайи йис гилани дуьз малум туш. Чингизхана уьмур гьалзавай береда авай тек сад тир тарихдар Мэн-да бэй-лудин тарихдин кхьинриз ва Рашид ад-Дина монголрин ханрин архиврай кӀватӀнавай малуматрай авур гьисабунриз килигна, Тэмуджин 1155 йисуз ханвай.
Литература
Урус чӀалал
Чешмеяр
Ашукь Уьзден
Ашукь Уьзден — лезги ашукь.
1801 йисуз Куьре ханвилин Вини Ярагърин хуьре, лежбер Агьмедан хзанда Уьзден тӀвар алай гада хьана. Буба рекьидалди Мегьаммед Ярагъидин гъилик са йисуз сухта яз кӀелай Уьзденаз акур экв тек са йисанди тир. Етим аял яз, ада са шумуд йисуз данарбанвал авуна, ахпа адакай Бакудин нафтӀадин баругъра фяле хьана. Ина, ашукьрин таъсирдик акатай Уьзденахъ ширин сес ва шаирвилин алакьунар аваз, ашукь жез эгечӀна. Ватандихъ хтай Уьзденакай Куьре, Ахцегь ва Къуба патарани машгьур ашукь хьана. Ашукьвал хьиз, Уьзденахъ шаирвилин алакьунар авайди чаз адан шииррайни аквазва. Уьзден, саки 100 йисалай алатна уьмуьр гьална. Ам 1902 йисуз кьена.
Кьверангунин чинеруг
Кьверангунин чинеруг (Accipiter bicolor)
Эфендиева Муъминат
1945 йисуз Докъузпара райондин Миграгърин хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб КцӀара ва Сумгаитда кӀелна куьтягьай Муъминат техникумдик экечӀнай. 1962 йисуз Каспи гьуьлуьз аватнавай аял цяй хкуднай, амма вич баъмиш хьана кьенай. Рагьметдиз фейила адан 17 яшар авай.
Немец чӀал
Немцерин чӀал (Deutsch, deutsche Sprache) — индоевропадин чӀаларин германрин чӀаларикай сад я. Дуьньяда авай виш миллиондилай пара ксариз ам хайи чӀал я. Кхьизвайди я латинрин гьарфарал.
Рахазвай гьукуматар
Немцерин чӀалал и гьукуматра рахазва: Германия, Австрия, Швейцария, Бельгия, Люксембург, Лихтенштейн
Falco vespertinus
Falco vespertinus — гъвечӀи жуьре вагьши нуькӀвер двул кард хзан кардрин, йашамиш жезва Евразияда ва Африкада. Бедендин йаргъивал — 28-34 см, бедендин заланвал — 130—197 г.
Магьсим Магьсимов
Магьсимов Магьсим — лезги шаир.
Шейх Жамалуддин
Шейх Жамалуддин, тамам тӀвар Сайид Джамалуддин ал-Гьусайни ал-Кибуди аль-Гъазигумуки ад-Дагъистани — Дагъустандин руьгьани кардар, чӀехи алим, накъшбанд тӀарикъатдин шейх, Имам Шамилан муаллимрикай сад.
Магьсим Магьсимов
1947 йисуз КцӀар райондин КӀуфуба хуьре дуьньядал атана. Баку ва Алма-Ата шегьерра вини дережадин кӀелер авур Магьсима яргъал йисара КӀцар районда финансринни-статистикадин хилера кар кьетӀдай везифаяр тамамарна. 1965 йисалай шиирар кхьизва, икьван гагьда пуд улуб чапнава.
Шейх Жамалуддин
Уьмуьрдикай
Шейх Жамаллуддин 1788 ва я 1792 йисуз Къумух хуьре (гилан Яхул районда) дидедиз хьана. Кеферпатан Къавкъаздин бязи хуьрера, гуьгъуьнлайни Усманрин империяда чирвилер къачур шейхаз дагъустандин халкьарин са шумуд чӀал, араб, фарси ва туьрк чӀаларни чидай. Араб эдебият, дегь девирдин ва мусурманвилин философия, фикх ва диндин этика дериндиз чирнай. Ам Къази-Кумухви Аслан хандин девирдин векил ва яхулви ятӀани ада Ярагъ Мегьаммедавай тӀарикъат кьабулна, адан уьмуьрдин са кьадар вахт Куьре магьалдин лезги халкьдихъ галаз алакъалу хьана. Адан гъилик чи лезги векилри чпиз чирвилер къачуна. Са чкадал къейднавайвал, Къази-Къумухдин хан Аслан бегдин гъилик Куьредин хуьрерни акатнавай. Адет яз и ханди вичиз кӀани кьван мукьвабуруз ва дустариз, бубадин садакьа хьиз, аранда авай хуьрер багъишзавай. Яни, а хуьрерилай къачузвай харждин чӀехи пай-багъишнавай касдиз амукьзавай. Гьа икӀ, Аслан ханди вичин чарар са-садахъ ийизвай письмоводитель Къази-Къумухви Жемаледдин-Гьуьссейназ, гьуьрмет авунин лишан яз Куьредин Астал тӀвар ганвай СтӀалрин пуд (Вини СтӀал, Кьулан СтӀал ва Агъа СтӀал) хуьрер багъишнай.
Имамат терг хьайидалай кьулухъ ам 1861 йисуз Стамбул шегьердиз куьч хьана. 1866 йисуз рагьметдиз фена, Стамбулдин Къаража-Агьмед сурал кучукнава.
Агъа Манкъулидхуьруьнсовет
«Агъа Манкъулидхуьруьнсовет» (Aşağı İmamqulukənd bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Агъа Манкъулидхуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Агъа Манкъулидхуьр, Мучугъуба
ТӀач
ТӀач — махсус къайдайралди икӀидикай гьазурнавай жими хуьрек я. Лезгийрин сур чӀаварин хуьрекрин арада тӀачуни кьилдин чка кьазва.
Гьазурун
КӀвенкӀве къуьл михьда (6 кьил хизандиз 3 бади) ва ам чими цяй чуьхуьда. Суфрадик кутуна къулан патав тада. 23 юкъуз цӀирдалди адаз герен-герен яд гуда. ЦӀирай къуьл синида экӀягъда. Истикандив яд акьалтдалди гатада. Тугъагъа хьиз чрада.
Латвия
Латвия (Latvija) — Европадин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я. Официал тӀвар — Латвиядин Республика (Latvijas Republika). Балтик гьуьлуьн рагъэкъечӀдайпатан къерехдал ва Европа ГалкӀдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ала. Латвия кефердин патахъ Эстониядихъ (сергьятдин яргъивал — 339 км); рагъэкъечӀдай патахъ Урусатдихъ (сергьятдин яргъивал — 271 км); кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Беларусиядихъ (сергьятдин яргъивал — 141 км); кьибледин патахъ Литвадихъ (сергьятдин яргъивал — 453 км) галаз сергьятрал ала.
Балтик тайифайри ацукьарнавай ва герман колонистри чпин гъилик кутунвай Ливония тӀвар алай тарихдин областдин чилерин чӀехи пай кьунва. Юкьван вишйисаррани сифте чӀавара Ливондин ордендин, Реч Посполитадин, Швециядин, Курляндиядин Герцогвилин ва Урусатдин Империядин агъавилик квай тир. 1918-лагьай йисан 18-лагьай цӀехуьлдиз Урусатдилай вичин аслутуширвал малумарна. 1940-1991-лагьай йисарин арада ССРГ-дик акатзавай тир. 1991-лагьай йисан 21-лагьай пахундиз ССРГ-дин чукӀурунин нетижада Латвиядин вичин аслутуширвал жугъурна.
Латвия — унитар гьукумат, президентвилинни-парламентвилин республика я. Дибдин закон — 1922-лагьай йисан Конституция. Уьлкве 119 административ текдиз чара жезвайди я, абурукай 110 тек — вилаятар я (лат novadi, сад. к. novads), 9 вилаятрин ихтияр гвай республикадин дережадин шегьерар я.
Чилин майдан — 64 589 км², агьалияр — 1 994 300 кас (2014 й.). Майдан кьадардикай дуьньяда 122-лагьай чка кьазва, агьалийрин кьадардикай — 147-лагьай чка. Кьилин шегьер — Рига, рагъэкъечӀдайпатан Балтикадин виридалайни чӀехи шегьер я. Официал чӀал — лат чӀал я. ЧӀехи миллетар (2011 й.) — латышар (62,10 %) ва урусар (26,90 %) я. Дин — инжилхъан-луьтеранар я.
ЧӀехи метлеб авай экономикадин хилер — хуьруьн майишат, логистика, машинар акъуддай промышленность, туризм я.
Латвия СМТ-дин (1991-лагьай йисалай инихъ), ХавВФ, ВМТ (1992-лагьай йисалай инихъ), Виридуьньядин Банкдин, Европа ГалкӀдин (2004-лагьай йисалай инихъ) , НАТО-дин (2004-лагьай йисалай инихъ) , Европадин Советдин (1995-лагьай йисалай инихъ) ва маса халкьарин арада авай тешкилатрин уртах я.
ТӀварцӀин этимология
«Латвия» (Latvija) тӀвар дегь чӀаван латгалрин тӀварцӀикай арадал акъатна. Латгалар — кьуд инд-европадин балтикадин тайифайрикай сад тир (куршийрихъ, земгалрихъ, селрихъ галаз санал), гилан латышрин этникадин хвех абурукайни финнрин ливонрикай ибарат я.
И тӀварцӀиз ухшар авай «Летия» кӀалубда авай тӀвар (Lettia, Letthia, Leththia) садлагьай сеферда 1209-лагьай йисан Генрихан Хроникада гьалтзавайди я. Сифте чӀавуз немцери икӀа латгалар яшамишдай чилериз лугьузвай тир. «Латвия» тӀвар лат чӀалаз литов чӀалай атана — гьам ана «латвяй» (лит. latviai) тӀвар алай латышрин этнонимдай арадал атана.
Гьукуматдин къурулуш
Виридалайни вини дережадин «кьилиз акъуддай» орган — Министрин кабинет (Ministru kabinets) я, премьер-министрдикайни (Ministru prezidents) министрикай ибарат тирди. Министрин Кабинетди гьукуматдин президентди векил авур чин туькӀуьрдайди я.
Пешекарвилин галкӀар
Латвиядин ада (азад) пешегалкӀрин галкӀ (латыш. Latvijas Brīvo arodbiedrību savienība; LBAS (гафба-гаф: Латвиядин ада масавилин ГалкӀ)) — кьилди сад тир Латвияда авай миллетдин пешекарвилин галкӀарин юкь я. Ам 1990-лагьай йисуз диб эцигна, Советрин ГалкӀдин пешекарвилин галкӀрин система цӀийикӀа туькӀуьрдайла.
LBAS — Латвиядин виридалайни чӀехи гьукуматдик квачир тешкилат я. Ада кьилдин хилен тахьайтӀа хилерин арада авай дережада пешекарвилин галкӀринни кӀвалаххъанрин интересар хуьдайди я. ЛАПГ-ди 23 аслу тушир пешегалкӀдин санал кӀвалахун сад садав кьадайвал ийизва; миллетдинни халкьарин арада авай идарайра вичик акатзавай уртахрин пад хуьзва; санал тухванвай кӀвалах кьилиз акъудзава.
Административ паюн
Административ патахъай Латвия 119 са дережадин вич-вичи идара ийидай текариз чара жезва — 110 вилаятдиз (латыш. novadi, с.к. novads) ва 9 республикадин дережадин шегьердиз (латыш. novadi, с.к. novads). Вилаятар районризни вилаятрин шегьерриз чараз жезва тахьайтӀа абурув стӀун къенепатан паюн гвач.
2009-лагьай йисал кьван, виликан административни чилин реформа акьалтӀдалди, Латвияда вич-вичи идара ийидай текарин кьве дережа авай тир:
Конституциядиз килигна, Латвия кьуд тарихдинни мединиятдин областдикай ибарат я: Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, амма абур административ текар туш.
Регионар вилик ракъурун пландик кутун ва вич-вичи идара ийидай текал санал кӀвалахун патал патал 2006-лагьай йисуз Латвиядин пландик кутадай регионар туькӀуьрнава — Видземедин, Земгаледин, Курземедин, Латгалиядин ва Ригадин.
ЧӀехи шегьерар
Агъадихъ ганвай таблицадик 10 агъзурдилай пара кас авай Латвиядин шегьерар кутунва (2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматар). Латвияда шегьеррин статус 77 яшамиш жедай чкадиз гана, абурукай 9-див республикадин шегьеррин статус гва. Республикадин шегьерар къалин шрифтдалди чара авуна.
Хив хуьруьнсовет
«Хив» хуьруьнсовет (Село Хив) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Хив хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, Чирагъ ва Рапак вацӀарин арада авай дугуна, Магьачкъаладилай 204 км кьибле пата ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2548 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2613 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2243 кас тир. Агьалидин чӀехи пай табасаранар, гъвечӀи пай лезгияр я, вири суни - мусурманар я.
Аладаш хуьруьнсовет
«Аладаш» хуьруьнсовет (Село «Аладаш») — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь ва сад тир хуьр — Аладаш хуьр.
География
Аладаш хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Дербент районда, Каспий гьуьлуьн кьере, Рубас вацӀал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2010 йисуз хуьруьнсоветда 1053 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
ТӀигьиржал Гьажи Амирали
ТӀигьиржал Гьажи Амирали — лезги шаир ва алим.
1790 йисуз Къуба уезддин ТӀигьиржал хуьре дидедиз хьана. Ярагъ Мегьаммед эфендидин медресада кӀелна. Гьа и йисара Дагъустандин имамар хьайи Къазимегьамедахъ ва Шамилахъ, Алкьвадар Абдуллагьахъ галаз кӀелна. Дагъустанда урус пачагьдиз акси гьерекатар кьиле фин себеб яз, Амирали суьргуьндиз акъудна. Анай хтайла ам Кьасумхуьрел медреса ахъайна, Мегьамед эфендидин кар давамарна. Меккедиз гьяждиз фена, хкведай 1846 йисуз рекье рагьметдиз фена.
Мирзе Жабраил
Мирзе Жабраил (Исрафилов Жабраил) — лезги шаир. Мирзе Кериман стха я. Ам 1824 йисуз Куьре магьалдин Штул хуьре дидедиз хьана. 1902 йисуз Дербентда кьена.
Фатуллаева Пакизат Бейдулладин руш
Фатуллаева Пакизат Бейдулладин руш — лезги шаир ва публицист.
1948 йисуз СтӀал Сулейманан райондин Агъа Макьар хуьре дидедиз хьана. Ада Дагъустандин Огни шегьердин школа-интернат, Дагъустандин университет ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара печатдин идарайра кӀвалахна. Алай вахтунда ам «Дагъустандин дишегьли» журналдин редактор я. П. Фатуллаева цӀудралди шииррин, поэмайрин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин: "Бубуйрин чуьл", "Зи экуь кӀвал" ва мсб. автор я. Адан эсерар урус чӀалазни таржума авунва. Зари "ДР-дин медениятдин лайихлу кардар" я.
ЦӀарцӀин алгебра
ЦӀарцӀин алгебра — "ЦӀарцӀин тӀебиатдин" объектар чирзавай алгебрадин пай: вектордин (ва я цӀарцӀин) генгвилер, цӀарцӀин суьретар, цӀарцӀин барабарвилерин системаяр. ЦӀарцӀин алгебрада кардик кутазвай асул алатрикай тайин ийидайбур, матрицаяр, алакъалу тирвал я.
Куркаби
Куркаби — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Тебекмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Куркаби (Куркаба-Махи) хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Цудахар наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Куркаби хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 346 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Арзуманов Медет Судябеган хва
Арзуманов Медет Судябеган хва — лезги шаир.
1951 йисуз КцӀар райондин Манкъулидхуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн юкьван мектеб куьтягьна, жуьреба-жуьре майишатра кӀвалахзавай. М. Арзуманова мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀнай. Адан эсерар лезги газетриз ва журналриз ("Лезги газет", "Шарвили", "РикӀин гаф", "Самур" ва мсб.) акъатзава. Зари Бакуда ва Магьачкъалада чапдай акъатай «Бахтавар» ва «Къизилгуьдин мани» уртах кӀватӀалрин авторрикай сад я.
Мехкергъ
Мехкергъ (Мехкерг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 11,4 км яргъал, Чигих ва КӀунтӀар кӀамарин арада чка кьунвайди я. Мехкергъ хуьр, малдарвилин ва лежбервилин вилик финиз куьмек гузвай хъсан шартӀар авай чкада ала. Гьар пата тамар, тамун зулар ва булахар ава.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш. Адан тӀварцӀикай баян гун мумкин туш.
Сифте яз Мехкергъ хуьр, Гачалхуьруьн кефер пата авай «Хъампут харапӀар» тӀвар алай чкадал алайди тир. И кар, и чкадал пара кьадарда амукьнавай цӀуру сурари тестикьарзава. Гуьгъуьнлай, тийижир себебдилай хуьруьн агьалияр вацӀун муькуь патаз куьч хьанвай. Кьуьзуьбуру лугьузва хьи, цӀийи хуьруьн бине Къазиха тӀвар алай касди кутунвай, гьавиляй ада «Къазихадхуьр» тӀвар къачунвай. Эхиримжи сефер хуьр 300 - 400 идалай вилик куьч хьанвай, сувавийри, Мехкергъ тӀвар къачунвай, цӀийи хуьр арадал гъанвай.
Хуьруьн кефер пата архитектурадин имарат — мискӀин алайди тир. Хуьруьн рагъакӀидай къерехда, къвалав пак чка — пӀир алай, сур ава.
XIX виш йисуз Мехкергъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Рухун ва Ичин хуьрерихъ галаз Рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз, къати зурзунрилай кьулухъ, мехкергъвийрин чӀехи пай, вилик Кайи КӀеле тӀвар алай, ЦӀийи Макьариз куьч хьанвай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 60 майишатар авай, агьалийрин кьадар 357 кас тир. 60 майишатдикай 34 - да гьар йисуз гьукуматдиз налогар вугузвай. Гьар хзанди йиса 5 рубль гузвай, вири санлай — 170 рубль туькӀуьрзавай.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: КъвалцӀару, Кавхадбур, Кивхаяр, БижатӀбур, Судуяр, Бадирхаяр, Мамешар, Джажилар, ГачӀахар, Къахар, Лавлавар, Джавар, СкатӀар, Пахъар, Тахьар, Калам Къадир, Бандагъар, Тагъарбур.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
ТӀвар - ван авай ксар
Мехкергъ — чӀехи талант авай алимрин, диндин - алимрин Мехкергъви Шихмегьамед ва Къазимегьамед стхайрин ва гьакӀни Селим-эфенди, Абукар-эфенди, Насруллагь-эфенди ва Къазимегьамед-эфенди хьтин сейли ксарин ватан я.
Диего Армандо Марадона
Биография
Диего Марадона 1960-йисуз Ланусда дидедиз хьана. Ам къугъвай садлагьай команда чкадин «Архентинос Хуниорс» хьанвай. 1981—1982-йисара ам «Бока Хуниорсдин» къугъвадайди тир.
Мегьамадагъалы
Мегьамадагъалы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мамайлы хуьр ва Овужлу хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20,5 км яргъал чка кьунва. Исмаилли райондихъ галаз сергьятдин мукьув ала.
Тарих
Хуьруьн къене и чӀавалди дегьнедилай чирна - жугъурунрин кӀвалахар гьеле кьиле тухванвайди туш, амма хуьре дуьздал акъуднавай къванцин винел алай алпан девирдин кхьинри, и хуьруьн дегьвал субутарзава.
Тарихдин имаратар
Хуьруьн къерехда дегь Пекдин рекьел экъечӀнавай ракьун тарарин там ала, гьакӀни алпан девирдин кхьинар алай къван ва алпан клисадин харапӀаяр амукьнава.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 514 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб кардик ква.
Ашар хуьруьнсовет
«Ашар» хуьруьнсовет (Ашарский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Ашар хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ашар, Кукваз.
География
Ашар хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин юкьван пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 736 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Алкьвадар Абдуллагь эфенди
Алкьвадар Абдуллагь эфенди Кьурбаналидин хва — Ярагъ Мегьамедан камаллу сухтайрикай сад хьана. Мегьамед Ярагъидихъ галаз ам Аваристандизни акъатна. Муршиддин чешнелу сухтайрикай сад яз, шейхди вичин руш Афсат адаз гъуьлуьз гуналди, Абдуллагь эфендиди вичин баркаллу сихилдин кьил мадни виниз хкажна. Шейх Мегьаммед Ярагъидиз арифдар Гьасан, Гьуьсейн, Мегьамед эфендияр хьтин хтулар, Абдуллагьдиз рухваяр хьана.
Деве
Деве — (лат. Camelus) — жуьре бицӀинезабрикай куткуркӀвачербур(Camelidae). Амма чӀехи буй авай гьайван я, вердиш хьанай кьурай дуьнед патара яшамишжезавай.
Ава кьве жуьре деве:
Непал
Непал, Федератив Демократиядин Республика Непал (непал. नेपाल ) — Азиядин кьибле пата авай гьукумат.
Дасхуьруьнви Моисей
Дасхуьруьнви Моисей — VII виш йисуз уьмуьр авур Алпандин чӀехи шаир ва алим. Ам вичин «Алпандин тарих» ктабдалди вири дуьньядиз машгьур хьанай. И дегь эсер 625 йисуз алпан чӀалал кхьенва, са шумуд виш йис вилик эрмени, урус, француз ва маса чӀалариз таржума авунва. Адан копияр Эрменистандин Матенадаран библиотекада хуьзва. ЧӀехи пай тарихчийри ам эрмени миллетдай тирди тестикьарзава.
«Алпандин тарих» лезги халкьарин тарихдикай теснифнавай садлагьай чӀехи эсер я. Тарихдин илимар чирунал алахънавай Моисея вичин улубда IV—VI виш йисарин алимрин ктабрикай менфят къачунва ва вич шагьид хьайи вакъиайрикай луькӀуьнзава.
Моисей Дасхуьруьнвиди «Алпандин тарих» улубдалди лезги миллетрихъ цӀийи аямдин сифте виш йисара кьилди гьукумат, культура, кӀел-кхьин ва эдебият хьайиди субутарзава. И къимет авачир хьтин улубдалди чӀехи камалэгьлиди гьам вичин халкьдиз, гьамни вичиз зурба гуьмбет эцигнава.
Вурварин хуьруьнсовет
Вурварин хуьруьнсовет (Urva bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Вурвар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Вурвар, Вурваруба, Чилегир.
Цнал хуьруьнсовет
«Цнал» хуьруьнсовет (Село Цнал) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Цнал хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 652 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 661 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 700 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Нидерландар
Нидерландар (тамам тӀвар — Нидерландрин Паччахвал (Koninkrijk der Nederlanden (Конинрийк дэр Недэрландэн)) — Европадин рагъ экӀидай пата авай гьукумат. Тухузва сергьятар и гьукуматрихъ галаз: Германия, Бельгия. Нидерландар Бенилюкс кӀватӀалдин пайдик ква. Тамам кьилин шегьер Амстердам я, ахпа халисвал кьилин шегьер Гаага я. Нидерландриз гагь-гагь "Голландия"ни лугьуда, ам пара дуьз кар туш, вучиз лагьайтӀа Голландия адан кьве вилаятдин тӀвар яЪ вири вилаятар 12 ава. Екевиляй дуьньяда Нидерландри 131-лагьай чка кьазва. Ксарин кьадардай 59-лагьай чка.
Чилинмикит
Нидерландар Европадин рагъ экӀидай пата авайди я. Адахъ галаз сергьят кьве гьукуматди тухузва: Германиядини Бельгияди. Суваяр гьукуматда авач, авайбур Арденнрин сувайрин вилик гвай пелеяр я. Нидерландрин чилин еке пай гьуьлелай агъухъ гала, а чил къуру авуна дамбаяр эцигна. Кефер патан гьуьлуь адан чил чхизва. Виридалайни яргъи вацӀар Рейн, Маас, Шельда я. Виридалайни кьакьан чка Ваалсерберг я (321 м). Нидерландра нафтни газ жагъурнава. Гьаваяр Нидерландрин чими я, гьуьлуьнвилинди я. Вири чили гьукуматдин кьазва 41 526 км², абурукай къур — 33 888 км². Къенин ятар — 7 637 км². Сергьятрин яргъивал 1 027 км. Германиядихъ галаз 577 км, Бельгиядихъ галаз 450 км.
Музаим
Музаим (Музаим) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Музаим»дин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар «Музаим» араб ва фарс чӀаларал «четинвал, манийвал» лагьай чӀал я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 22 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1632 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1946 кас тир. Агьалийрин вири азербайжанар, шии - мусурманар я.
Мисси
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 3 км кефер патахъ, Миси вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Мисси хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Хутхул хуьруьхъ галаз Хутхул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Мисси хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 282 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мисси хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 213 кас тир.
Даргияр
Даргияр  — тарихдин къене Дагъустандин рагъэкъечӀдай патан суван ва суварин ценерив гвай районра уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкьар. Нах-дагъустан халкьарин группадин дарги халкьарин хзандиз талукь я. Кьадардиз килигна, аваррилай кьулухъ Дагъустанда кьведлагьай чкадал ала. Дарги чӀаларал рахазвайди я.
Арадал атуникай
Гьакъикъатда даргияр, советрин гьукуматди милли жигьетдай сад-садаз мукьва тир шумудни са бицӀи халкьар сад авунин тӀебии тушир рекьелди арадал гъанвай этнос я. Гьавиляй, акуша чӀалан бинедал арадал гъанвай литературадин дарги чӀал, акушавийрилай гъейри анжах тӀимил пай даргийри гъавурда акьазва. И дарги халкьарик акатзавай 17-дав агакьана халкьарин гзафбурун чӀаларин арада чӀехи тафават авайвиляй абуру сада-сад гъавурда акьазвач ва мектебра хайи чӀалан тарсуна гузвай литературадин дарги чӀал гзафбуруз чизвач. Са бязи лингвистри гъалатӀ яз и чӀалар умуми «дарги» чӀалан нугъатар тирди лугьузва. И чӀалар-нугъатар территориядин жигьетдай сад садаз акьван мукьвал ала хьи, гьатта са райондин къене авай хуьрерин садаз-сад гзаф четин гъавурда акьазва. Месела, Дахада районда авай Кубачи хуьруьн эгьлийри, къунши хуьрер тир Трисанчи ва Уркарах хуьрерин эгьлияр рахазвай чӀал гъавурда акьазвач. Цудахар чӀалал рахазвайбуруз литературадин дарги чӀал чизвач ва икӀ мад.
Умуми шикилда тамашайтӀа, бязи дарги чӀалар сад-садавай гзаф тафаватлу я ва абурун векилри сада-сад гъавурда акьазвач, бязи чӀаларни сад-садаз ухшар я ва рахазвайбуру сада-сад са бубат гъавурда акьазва.
Гьатта, алай чӀавуз дарги этносдиз талукь тир къайтагъри ва кубачийри чеб умуми дарги халкьдиз талукьарзавач. Идан патахъай дагъустандин этнологрин арада веревирдер ва гуьжетар гилани давам жезва.
Дарги халкьар
Дарги этносдик акьван пара бицӀи халкьар акатзава хьи, абурун виридакай там малуматар гьеле кӀватӀнавач.
Этноним
Даргийри чпи чпиз дарган лугьузва. Революциядилай вилик девирда абуруз акушаяр ва лезгияр лугьузвай. Дуьз лагьайтӀа, вилик девирда вири суван халкьар умуми лезгияр тӀвар алаз малум тир.
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
Даргияр — кьадардиз килигна Дагъустандин миллетрин арада кьведлагьай чкадал ала (аваррилай кьулухъ) ва уьлкведин агьалидин 16,5 % туькӀуьрзава.
2002 йисан малуматриз килигна Урусатда 510 156 даргияр авай, абурукай 425 526 кас Дагъустанда уьмуьр тухузвай.
2010 йисуз Урусатда абурун кьадар — 589 396 кьван хкаж хьанай, абурукай 490 384 кас Дагъустандал къвезвай.
Даргияр гегьенш хьанвай адетдин ареал Дагъустандин сувун ва сувун ценерив гвай районар я. Абурун хайи макан Акуша, Дахада, Къайтагъ, Леваши ва Сергокъала районар я. Дагъустандин мукуь районриз даргияр Советрин береда куьч хьанвай.
Даргийрин тарихдин районар ва чеб гегьенш хьанвай чкаяр:
Дагъустанда:
Районра
Шегьерра
Дарги диаспора
Даргийри Урусатдин чара-чара регионра уьмуьр тухузва. Абуру виридалайни чӀехи диаспора Ставропольдин крайда ава. 2010 йисан малуматриз килигна, Ставропольдин крайда авай даргийрин кьадар 49 302 кас тир, амма 1979 йисуз 15 939 тир. Идалайни гъейри, даргияр Ростов вилаятда — 8304 кас (2010 йис), Калмыкияда — 7590 (2010 йис), Астрахань вилаятда — 4241 (2010 йис), Москва шегьерда 3255 (2010 йис) ва муькуь регионра гьалтзава.
Даргийрин гъвечӀи группая виликан СССР-дин уьлквейрани уьмуьр гьалзава. Месела, 1959 йисуз Киргизияда 965 дарги ава, 1999 йисуз абурун кьадар 2704 кьван хкаж хьанай.
Туркменияда 1600 кьван даргиди уьмуьр тухузва.
Антропология
Антропологиядин жигьетдай дарги халкь европоид расадин кавкасион типдиз талукь я.
Даргийрин акунар, XIV виш йисара Ширванда уьмуьр авур араб географ Абд ар-Рашид ибн Салигь ибн Нури ал-Бакувиди вичин гъиливкхьинра къейд авунай:
ЧӀал
Дарги халкьар пара кьадарда чӀаларал рахазва, гьар садаз чпин кьетӀен чӀал ава. И чӀаларин вири нах-дагъустандин чӀаларин группадин дарги чӀаларин хзандик акатзава. ЧӀаларин арада лексикадин жигьетдай тафават гзаф чӀехи тир виляй и халкьарин парабуру са сад гъавурда саки акьазвач. Сад садаз са кьадар ухшар тир вирини вири са кьве чӀал ава. Дарги чӀалан литературадин чӀал акуша чӀалан бинедаллаз туькӀуьрнавайди я. Амма даргийрин гзафбуруз и чӀал чизвач лугьуз абур сад-садахъ галаз урусдал рахазва. Мектебра акуша чӀал дарги аялриз дидед чӀал хьиз чирзавайди я, бицӀи халкьар сад авун паталди.
Дарги чӀалакай сифтегьан малуматар XVIII виш йисан кьведлагьай паюна дуьздал акъатнай. 1860-й йисара П. К. Услара урахи чӀалан асул гьаларикай макъала кхьенай.
XX виш йисан къене дарги чӀаларин кхьинар кьведра дегиш хьанвай: 1928 йисуз адетдин ажам (араб) кхьинар латин алфавитдиз, 1938 йисузни латин алфавит къенин урус графикадиз дегишарнай. 1960 йисара дарги алфавитдик ПӀ пӀ гьарф кутунай.
Дарги алфавит:
Им дарги чӀаларин умуми шикилда туькӀуьрнавай алфавит я ва вири чӀаларин (нугъатрин) фонетикадихъ галаз дуьз къвезвач. Мисал паталди, муги чӀала кь гьарф авач ва икӀ маса.
Литература
XX виш йисалди дарги литература анжах халкьдин мецин эсеррал бинеламиш хьанвай. Дарги чӀалалди шииррин садлагьай кӀватӀал XX виш йисан сифте кьилера акъатнай, амма абур диндиз талукь тир ва лексикадин жигьетдай зур пай даргидал зур пайни араб чӀалан гафарикай ибарат тир.
Дарги литература Октябрьдин революциядилай кьулухъ вилик физ эгечӀнай. Революциядин сифте йисара дарги халкьдин милли мецин эсерар кӀватӀна чапдай акъуднай, гуьгъуьнлай, 1925 йисуз дарги чӀалал «Дарган» тӀвар алай садлагьай республикадин газет акъатнай.
1961 йисан сентябрьдин 11 Избербаш шегьерда даргийрин садлагьай пешекар театр тир — О. Батыраян тӀварунихъ галай Музыкадинни-драмадин Гьукуматдин Дарги театр ахъайнай.
Милли алукӀунар
Даргийрин милли алукӀунар умуми дагъустандин халкьарин милли алукӀунрилай тӀимил тафаватлу я. Итимрин парталар: туника хьтин перем, яргъи вахчагар, валчагъ, хъицикьрин бармак, япунжи, чухва, литинин кӀвачин къапар ва виридалайни важиблу атрибут — яргъи гьяркьуь гапур тир.
Дишегьлийрин парталар: блушка хьтин яргъи перем, хуру ахъа валчагъ, гуьтӀуь ва я гьяркуь вахчагар, тумаждин кӀвачин къапар. Кьилел чухта, гьакӀни лацу ва я чӀулав пекинин шаршав. Дарги этносдик квай бязи халкьарин милли алукӀунрик кьетӀен лишанар ква. Месела, къайтагъ ва къубачи халкьариз хас я гзаф къашар, зарар ва гьашияр авай парталар, гьапшима дишегьлийрин валчагърал ва перемрал адетдалди гзаф уьнуьгъар, къашар, кепекар, жуьреба-жуьре кулонар ва муькуь элементар авай.
Алай чӀавуз милли алукӀунар анжах суваррин мярекатра ва сегьнейра алукӀзава. Гила вири шегьердин жуьредин парталрал элячӀнава.
Милли тӀуьнар
Дарги миллетдин тӀуьнри, виш йисарин къене абурун кьилин кеспияр тир лежбервилинни малдарвилин майишатрихъ галаз галкӀанвай адетрин суьрет къалурзава. Гьавиляй, абурун тӀуьнар асул гьисабдалди хъчарин, якӀун ва некӀединбур я. Тинидин тӀуьнрикай виридалайни гзаф гьатнавайбур хинкӀарар ва жуьреба-жуьре къенер авай чуду лугьудай цикӀендиз ухшар пирог я. Чар авай тинидикай авур лезги цикӀендилай тафаватлу яз, чуду хъуьтӀуьл ацӀай тинидикай ийизвайди я. Адан къенез адетдалди як ва я шур ацӀурзава.
Дарги цӀун-кӀвалик умуми-дагъустандин, умуми-къавкъаздин ва бинедин дарги тӀуьнар акатзава.
Чирвилер
Вири Урусатдин программадин сергьятра Дагъустанда чеб пара авай чкайра дарги чӀалал (акуша нугъатдал) мектебдин чирвилер гузва, ктабар таржума ийизва. Дарги чӀалал тербия гузвай аялрин бахчаярни кардик ква. ГьакӀни, Акуша, Къайтагъ, Дахада, Леваши, Сергокъала районрин ва Избербаш шегьердин медресайра дарги чӀаларалди диндин чирвилер гузвайди я.
Калмыкия
Калмыкия, Республика Калмыкия (калм. Хальмг Таңһч) — Урусатдин Федерацияда авай республика, Кьиблепатан федерал округдик акатзава. Урусатдин виридалайни кьурагь, баябан ва тӀимил агьалияр авай субъектрикай сад я.
География
Уьлкве Дагъустандихъ галаз кьибле пата, Ставропольдин крайдихъ галаз кьиблединни-рагъакӀидай пата, Ростовдин вилаятдихъ галаз рагъакӀидай пата, Волгограддин вилаятдихъ галаз кефердинни-рагъакӀидай пата ва Астраханьдин вилаятдихъ галаз рагъэкъэчӀдай пата са сергьятра ава. Регион чуьллерни къумлухар авай баябан чилерал экӀя хьанва, адан майдан 75,9 агъз. км² я.
Климат
Калмыкия Республикадиз континентал жуьредин климат хас я. Гад гзаф чими я, хъуьтуьз живер тӀимил къвазва, амма къати аязар квайди я. РагъакӀидай патай рагъэкъэчӀдай патаз фирвал климатдин континенталвал кӀеви жезва. Хъуьтуьз январь вацран юкьван гьисабдалди йисан температура вири уьлкведа агъуз я: кьибле пата −7… −9 °C, кефер пата −10… −12 °C. Январь вацран къене виридалайни агъуз аватзавай температура: −35… −37 °C. Хъуьтуьн виридалайни мекьи варцар январь ва февраль я.
Климатдин асул кьетӀенвал — йисан къене чилел аватзавай ракъинин нурарин вахт я, 2180 – 2250 сят (яни йисан къене 182 – 186 алахьай йикъар жезва). Чими бередал 260 югъ къвезва. Калмыкия Урусатдин виридалайни чими субъектрикай сад я. Июль вацран юкьван температура 23,5…+25,5 °C я. Гатун береда температурадин максимум 40…+44 °C агакьзава. 2010 йисан июль вацра Калмыкиядин Утта посёлокда гьавадин температура +45,4 °C агакьнай, им Урусатдин субъектрин арада рекорддин чимивал я.
Республикадин территориядин кьетӀенвилерикай сад — кьурагьвал ва кьуру чими гарар я. Гатуз кьурагь йикъарин кьадар 120-дай агакьзава. Калмыкия Урусатдин виридалайни кьурагь регион я. Йисан къене къвазвай къваларин кьадар 210—340 мм я.
Къати гарар къекъвезвай гегьенш чилер авай виляй и региондиз гарун-электроэнергия гьасил ийидай къулай шартӀар ава. Алай чӀавуз Калмыкиядин Гарун Электро-станция эцигунин кӀвалахар физва.