cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арагацотн марз
География
Арагацотн вилаятди Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва, адан чилин кьадар 2756 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 9,3 % гьалтзава). Ам кефердин пата Ширак вилаятдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Лори вилаятдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Котайк вилаятдихъ галаз, кьибледин пата Армавир вилаятдихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Ереван шегьердихъ къене патан са сергьятра ава. РагъакӀидай пата Ахурян вацӀу Арагацотн вилаят Туьркиядин Карс вилаятдивай чара ийизва.
Вилаятдин кефердин пата Арагац сувун цӀиргъ. Кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патара ам Памбак ва Цахкуняц суварив мукьув жезва. Артени суварри вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдай ва юкьванни рагъэкъечӀдай патара.
БицӀи Ахурян дугунди Арагацотн марздин рагъэкъечӀдай къерехар кьунва.
Арагацотн марздин кьибледин ва кьиблединни рагъэкъечӀдай патарал Арарат кьулувилин кеферддин рагъакӀидай пай гьалтзава.
Вилаятдин кьакьанвал гьуьлуьн дережадилай 950 — 4090 метрдин арада галтад жезва.
Арагац сув (4090 м.) — Арагацотн марздинни Эрменистан республикадин виридалайни кьакьан кӀукӀ я.
Ахурян вацӀалай гъейри, гьакӀни Касах, Гегарот ва Амберд вацӀар вилаятдин асул цин ресурсар язва. Суван вирер, Кари, Лессинг, Амберд, Тагавор ва Курахбюр вирер кваз, Арагац сувал ала. 1962—1967 йисариз Касах вацӀал Апаран ядхуьнуьх эцигнава.
Региондин кьакьанвилерин гегьенш диапазондин гъиляй Арагацотн марздиз лап жуьреба-жуьре климат хас я. Йисан къваларин дережа лап галтад жезва: 400 мм (16 дуьйм) агъа чилерал ва 1000 мм (39 дуьйм) суван чилерал.
Алиева Сарат Гьажидин руш
Алиева Сарат Гьажидин руш (1924 йисуз, Урахи, Сергокъала район) – Советрин ва Урусатдин шаир, жемятдин ва политикадин алахъавайди я. Дарги я.
Уьмуьрдин
Сарат Алиева 1924 йисуз Урахи хуьре дидедиз хьана. Адан буба Гьажи Алиев – сифтегьан Дуьньядин ва урусринни японрин арада хьайи дяверин иштиракчи тир, 3 ва 4 лагьай дережадин Георгиядин тӀварунихъ галай хашарин кавалер. Диде Уздият – тӀвар-ван авай дарги халкьдин шаир Омарла Батыраян тухумдай акъатнавайди я. Уьмуьрдин кьил Сарат Алиеван хайи хуьруьн дагъларик, дидеди кьепӀиник ягъзавай манидик лап кӀевиз кутӀуна.
1941 йисуз Урахи хуьруьн юкьван школа куьтягьна. А йисара мектебра муаллимар бес жезвачир. Гьаниз килигна Сарат, мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, гьасятда гъвечӀи аялриз тарсур гуз Кища хуьре кӀвалахиз башламишна. Ахпа ада вичин хайи мектебдани кӀвалахна.
ДГПИ-дин химиядин ва биологиядин факультет кӀелна куьтягьна. Сергокъалада авай педучилищеда муаллим яз ва завуч яз кӀвалахна. Дагъустандин чирвилин министрдин эвез тир. Каспийск шегьердин партиядин комитетдин секретарь, 10 йисалай гзаф ДГПИ-дин партиядин комитетдин секретардин чка кьунвай. 30 йис тирла ДАССР-дин Верховны Советдин халкьдин депутат яз хкянава.
С. Алиеван сифтегьан шиирар 1957 йисуз басма авуна. Сарат Алиева цӀийи рекьел экъечӀна.
С. Алиева вичин лап малум улу-буба Омарла Батыраякай ктаб кхьена «Хкуд тавунвай гъед». А ктабда чаз къалурна шаир адан мукьвабуруз гьикӀ аквазватӀа ва вичин фикирар ва чирвилер а касдикай.
1980 йисуз акъатна адан шииррин кӀватӀал «Гъетрен ишигъ».
1997 йисуз «Зулун билбил» кӀватӀал ва драма «Гьуьлжанат» Батыраян рушакай акъудна.
Кьиле авай темаяр и кӀватӀалда: дишегьлирин дерт ва бедбахтвал, вил алаз акъвазнавай дяведай чпин бубаяр, стхаяр, итимар хкведа лугьуз.
Сарат Алиеван гзаф шиирар тахьай кӀаниваликай кхьенвайбур я. Адан кӀани гада ам це лагьана эгякьдалди дяведиз тухвана, амма анай хтанач. Вири поэзиядай фенвай темаяр я кӀанивал, вил алаз акъвазун ва дарихвал. Шаирдиз виридалайни хъсандиз чизва гьикӀ гафар сад садахъ галаз агатриз, кьиле авайди хкудиз, хкягъиз гуьрчег сифетар ва ташпигьар.
И вахтара адан шиирар урус чӀалал акъудзава ,мадни гзаф инсанриз чир хьун паталди.
25 ноябрдиз 1991 йисуз ам кечмиш хьана. Вичин хайи хуьре Урахида кучукнава.
Муьгъверган хуьруьнсовет
«Муьгъверган» хуьруьнсовет (Село Мугерган) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Муьгъверган хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кефер пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 473 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 526 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 756 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Миграгъар (КцӀар район)
Миграгъар (Yeni Həyat) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава.
Балтамахи
Кичи-Гамри ва Качкилик хуьрерихъ галаз «Кичи-Гамри» хуьруьнсоветдик акатзава.
Миграгъар (КцӀар район)
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 15 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Балтамахи
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 33 км яргъал, Гамриозень вацӀал ала.
Косинский район
Косинский район (Косинский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 3 446 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Коса.
География
Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Илчи
Илчи — Дагъустанда яхул чӀалал акъатзавай газет.
Евклид
Евкли́д ва я Эвкли́д (Εὐκλείδης, «хъсан тӀвар-ван» гафунай, чи эрадай 300-й ийсар) — дегьчӀаван грекрин математик, чав агакьнавай математикадай садлагьай теоретик трактатдин автор я. Евклиддикай тир биографиядин малуматар гзаф кьери я.
Евклид — Александриядин мектебдин садлагьай математик я.
The Doors
The Doors — америкадин poк-кӀеретӀ Лос-Анджелес шегьердай, 1965-й йисуз кӀватӀ хьайи: Джим Моррисон, Рэй Манзарек, Робби Кригерни Джон Денсмор.
Сван чӀал
Сван чӀал (чпин тӀвар: лушну нин, ლუშნუ ნინ) — сванрин чӀал, кӀартӀвел чӀаларикай сад тирди.
ЮНЕСКО-ди сван чӀал терг хьунин кичӀевилик квайди хьиз тайинарна. Ада пара архаик, муькуь кӀартӀвел чӀалари квадарнавай лишанар хвена.
География
Гуржистандин кефердинни рагъакӀидай пата, Сванетия лугьудай тарихдин вилаятдиз сад ийизвай Местиа ва Лентех районра, яшамишзава. ГьакӀни XX виш йисан сифте кьиляй 2008 йисал кьван абур Абхазиядик акатзавай Гулрипш райондин Кодордин кӀама чкӀанвай тир. Рахазвайбурун кьадар — 15 агъзур кьван кас (гила саки вири Сванетияда яшамишзава, 2008 йисал кьван — 2 агъзур кьван кас Вини Абхазияда яшамишзавай тир).
Описание
Сван чӀал кьуд нугъватдиз чара жезва: Вини Балдин ва Агъа Балдин (Местиа райондани Кодордин кӀама), лашхдин ва лентехидин (Лентехидин районда).
Вини Сван (15 000 рахадай кас) — Вини Бал (Ушгули, Кала, Ипар, Мулах, Местиа, Лензер, Латал); Агъа Бал (Бечо, Цхумар, Эцер, Пар, Чубех, Лакхам).
Агъа Сван (12 000 рахадай кас) — Лашхян (Лашх); Лентехян (Лентехи, Хелед, Хопур, Рцхмелур, Чолур).
Гьажикъулиев Буба Саидагьмедан хва
Гьажикъулиев Буба Саидагьмедан хва — лезги кхьираг ва журналист.
Сван чӀал
Кхьинар
Сван чӀал алфавит авачирди хьиз гьисабзава. Лингвистикадин кӀвалах авун патал гуржи ва латин кхьинар кардик кутазва. Сван алфавит XIX ва XXI виш йисариз туькӀуьриз алахъзвай тир. Мисал патал, 1864-лагьай йисуз кириллицадал туькӀуьрнавай сван азбука акъатна, ана ишлемишнавай алфавитдив вердиш хьаначир:
Гуржи графикадин бинедал туькӀуьрнавай сван алфавитда авай лишанар ибур я: :
Гьажикъулиев Буба Саидагьмедан хва
Буба Гьажикъулиев цӀудралди очеркрин, гьикаярин ва повестрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Вили вилер", "Къаридин руш", "Дустунин рикӀ", "Заз эвера", "Хайи чилел" ва "Дегьнедал") автор я. Адан «Лекьрен къая» ва «Самурдин мани» повестар Москвада ва Магьачкъалада урус чӀалал акъатнава.
Зари 1987 йисуз Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Мучугъ
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 68 км яргъал ала.
Мучугърин хуьр алай чка КцӀарин муькуь хуьрерилай тафават авайди я лагьайтӀа, ягъал жеч. Мучугърин хуьр Яргунрилай виниз сув галай патахъ фейила, чапла гъилик карвандин рекьелай къерехда, рехъ куьтях жезвай са кӀама ава. Яни Мучугъриз сув патахъ шегьре рехъ авай къунши хуьр авач. Гьа и кар себеб яз (са версия хьиз) мучугъвийри мугьманар пара масанвилив – икрамвилив кьабулда. КӀама авай хуьряй кьве вацӀ авахьзава. Хуьруьнвийри «Мучугърин вацӀ», «Кьуру вацӀ» тӀвар ганвай и вацӀар Кьулан вацӀухъ какахзава. Пуд пад кьакьан пелери цӀарцӀе тунвай хуьр гине авайди хьиз аквазва.
Мучугъ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Уба мягьле, Гьуку мягьле, Гъугъан мягьле, КӀунтӀан мягьле, Агъа мягьле, Калал мягьле.
Хуьруьн уьруьшар: Рагъ акъатзавай патай кьил ктуна: Кьай, ЯцӀу къурт, Яргунрин сув, БутӀан кек, Чавун, Авсаран къуза, Камавай сув, ЧӀакӀаррин сув (гьаниз диргесни лугьузва), ЧӀехи сув, ЦӀицӀер, Терехан сув, Уругъ, Синер, Шимер квай пел, АнцӀуд пел.
НикӀер (Паласаяр) Финдун кам (Балабекан ник), Абдулкъанидин чилер, Беделан гьафиза, Къузада Шихкериман чил, Мамедалидин чил, Бубадин чил (МенцӀид хандакӀ), Мусадин ник, Къелемлухда Хийирбекан ник, Биягъра Керимханан ник, Гемреда Ражабан ник, Гавдишандин ник, ТӀигьиржалрин ратар, Пелелай вирин кӀиник галай Фетегьан ник.
Кикер (Леф пад кьуна) Кьай гуьнедин кикер, Хеметан кек, Супадин булахдин кек, ХандакӀ кек, Шимед кек, Хъиран булахдин кек, Къадиран гуьне, Уьшкуь кек, Агъаметан кек, Асад кек, Зиядханан кек, Мегьралидин кек, Зейналан кек, Шайдабеган кек, Медетан кек, Базаран кек, КьацӀ ягъадай кек. Кекерин кьакьанвилер: Син кек- 1108 м, Кьай кек- 1160,8 м, Уругъ пел-1308 м, Сув – 1565 м. И пелел геологри эцигнавай гуьдендин плита ала. Пелелай рагъ авай юкъуз Сумгаитдин цӀаяр аквазва.
Зиккуратар – Яран пелер Мучугърин хуьруьн юкьвал кьве пел ала. Уругъ пел ва Арад пел. Уругъ пелел хуьруьнвийри Яран сувариз цӀаярда ва анлай Лезгийрин пак яз гьисабзавай пуд сув — Шар сув 4243 м, Басар сув 4466 м, ГъуцӀар сув 4142 м аквазва. Арад пелни сакрал пел хьун мумкин я. Лугьунрай, сур чӀавариз ГъуцӀариз къурбандар гудай береда акьахна цаварин иесийриз зикр ийидай пел. Яни инсанрин дуаяр, минетар ГъуцӀарив агакьриз куьмекзавай пел.
Гидронимар:
Вирер: Залуд вир. И вире авай рагъулрив мучугъвийри чпин сагъламвал тӀарамрда. Сеферан вир.
Булахар: Бендед булах, Кьай булах, Хьиран булах, ЦӀарахан булах, Кьемкьер булах, Къванчин булах, Атад булах, Тагъийрин булах, Кьвалун булах, Хъвер булах, Земзем булах, КӀунтӀар булах, Сидрзадин булах, МенцӀид булах, Ратар чкадин булах, Нуьдуьрбеган булах, Хъурхъуан булах, Гьабад булах, Шамилан булах, Таркалрин булах.
ВацӀар: Кьуру вацӀ, Мучугърин вацӀ, КӀунтӀар вацӀ, Цавун вацӀ.
ПӀирер: Киримкъулудин пӀир, Пиркъулидин пӀир (и пӀирел хзан хуьдай дуаяр ийида), ЦӀамар пӀир (версия хьиз гьелени инал сур мучугърин хуьруьн хандакӀар алай лугьузма), Агъаметан кике авай пӀир (и пӀирел аялар авачирбур фида). СултӀанан кьвалаллай пӀир (и пӀири тандал хирер алайбуриз куьмекда).
Тарих
Мучугъвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи Мучугъуба хуьр кутунай.
Къенин йикъан Мучугъар КцӀар райондин чӀехи хуьрерикай сад я. Агьалияр -1376 кас, кӀвалер – 249(26 паласада), маишатар -313, чилер - 2229,5 гьектар я. Мучугърин чилерал тарихдин гелер авай 2 топоним ва 1 тарихдин кхьинар алай мискӀин ама. Тарихдик галкӀанвай топонимар:
Чкадиз килигайла килисадин архитектура ва эцӀигунин формади и кар тесдикьарзава. Хуьруьн мискидал ам гуьгъуьнай эхцигай 1809-йисан тарих алама. (Хъпи накьвадин шире арада тваз чиг керпичрив эцегнавай мискӀинар гьар 200-300 йисалай зурзалагри чкӀурун шак авачир кар я).
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Мучугъ хуьре агъадихъ галай 16 сихилар ава:
ЭлячӀунар
«Алам» журнал (13) номер
Алиева Фазу Гьамзатан руш
Алиева Фазу Гьамзатан руш (1932 йисан 5 декабрдиз, Геничутль, Хунзах район — 2016 йисан 1 январдиз) — Советрин ва Урусатдин шаир, прозаик ва публицист я. Дагъустандин халкьдин шаир (1969). Дагъустандин ва Урусатдин литература вилик тухун паталди гзаф еке крар авуна. Гьадалай гъейри инсанрин ихтияр хуьдай кӀвалахни авуна.
Кьве орден «Гьуьрметдин Лишан», кьве орден «Халкьарин Дуствал», Святой апостол Андреян Первозваннидин тӀварунихъ галай орден (2002) адаз багъиш авуна; Советрин дуьньядин Фондин къизил медал, Советрин дуьнья хуьдай ва Вири Дуьньярин Советдин медалар ва маса гьукуматрин гьуьрметдин пишкешар багъиш авуна.
Уьмуьрдин кьиса
Фазу Алиева 1932 йисан 5 декабрдиз Хунзах райондин Геничутль хуьре дидедиз хьана.
Фазу Алиева лап аял тир вахтундилай шиирар кхьиз башламишна, мектебда кӀелдай йисара ам дуьз шаир яз гьисабзавай. Авар ва урус чӀалал кхьизвай. «Дагъларин большевик» газетда 1949 йисуз сифте сеферда цӀерид йис хьанвай Фазудин шиирар басма авуна, гуьгъуьнай — «Дагъустандин комсомолец» газетда ва авар чӀалал экъечӀзавай «Дуствал» журналда. Критикачириз гьеле гьа чӀавуз акуна жегьил шаирдиз авай гужлу зигьин. Шиирри инсан экуь ва хъсан йизва лугьуз, Фазу Алиевади лап рикӀин сидкьидай гьисабзавай.
1954—1955 йисара Фазу Алиевади Дагъустандин дишегьлийрин педагогикадин институтда кӀелна. 1961 йисуз А. М. Горькидин тӀварунихъ галай литературадин институт кӀелна куьтягьна.
102-лай гзаф шииррин ва прозадин ктабар кхьена ва 68 чӀалал акъудна. Гьабурун арада ихьтин кӀватӀалар: «Хайи хуьр», «Хъсанвилин вилер», «Гатфарин гар» (1962), «Дагъларин адет», поэма «Гьуьлуьн къерехдал» (1961), роман «Кьисмет» ва масабур.
Урус чӀалал акъуднавай ктабар-кӀватӀал «Вили рехъ», «ЦӀемуьжуьд лагьай гатфар» (1968), «Къванцел атӀай нехиш» (1966).
1950—1954 йисара мектебда муаллим яз кӀвалахна.
1971 йисалай башламишна «Дагъустандин дишегьли» журналдин кьилин редактор.
15 йисуз Дагъустандин Кьилин Советдин председательдин чка кьадай кас яз кӀвалахна.
1971 йисалай эгечӀна Дагъустандин дуьнья хуьзвай комитетдин председатель ва вири дуьньядин ислагьвилин Советдин член яз кӀвалахнава.
Россиядин миллетрин палатадин иштиракчи (2006 йисалди).
Пишкешар
Адаз «Советская женщина», «Огонек», «Работница», «Крестьянка», «Знамя» журналрин пишкешар багъишна.
Адан «Накьван кӀватӀ гару тухудач» ктабдиз Н. Островскидин тӀварунихъ галай пишкеш багъишна.
Гьуьрмет
2017 йисан 11 декабрдиз Магьачкъалада авай Дуствилин скверда Фазу Алиевадин гьуьрметдай тир памятник ахъайна.
Махачкалинские известия
Махачкалинские известия  (Магьачкъаладин хабарар) — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-политикадин газет.
1793 йис
1793 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀипуд лагьай йис) — чи эрадин 1793-лагьай йис. XIII виш йисан 93-лагьай йис я.
1792 йис
1792 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀикьвед лагьай йис) — чи эрадин 1792-лагьай йис. XIII виш йисан 92-лагьай йис я.
Республика Коми
Республика Коми — Урусатдин Федерациядик квай республика. Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округдик акатзава.
Кьилин шегьер — Сыктывкар.
1921 йисан 22 августдиз Коми (Зырян) автономиядин вилаят хьиз тешкилнай. 1936 йисуз ам Коми АССР-диз элкъуьрнай.
1991 йисан 24 майдиз РСФСР-дин къене Коми ССР арадал гъанай. 1993 йисузни Республика Коми.
Тарих
Чи эрадилай вилик 3-й агъзур йисарин девирда къенин Урусатдин Европа пата, иниз славян халкьар куьч жедалди, пара кьадарда финн-угор тайифайри уьмуьр ийизвай. Яргъи тарихдин къене гьа финн-угор тайифайрин бинедаллаз цӀийи миллетар арадал атанай, ибур къенин финнар, карелар, вепсар, эстонар, коми ва муькуь чудь миллетар.
XIV виш йисуз чудь миллетар сад хьана ЧӀехи Пермь гьукуматдин бине кутунай. Волгадин Булгариядихъ, Москвадин князьвилихъ ва Новгороддин Республикадихъ галаз Пермь уьлкведи даим азадвилин женгер чӀугвазвай. Вири патарихъай душман уьлквейри элкъуьрна кьунвай ЧӀехи Пермьди Урал суварилай анихъ галай тайифайрихъ галаз савдавал тухун мажбур тир. Идан себебдалди, уьлкве гьам экономикадин, гьамни сиясатдин жигьетдай гзаф зайиф хьанай. Девлетлу ва абад пачагьвиликай ам кесиб ва агъуз аватнай уьлкведиз элкъвенай, къвердавай адан агьалияр савад авачир вагьшийриз элкъвезвай. Новгороддин Республика муьтӀуьгъ авурдалай кьулухъ XV виш йисан эхирда Москвадин князьвили коми миллетдин эхиримжи аслутушир уьлквени терг авунай.
1383 йисуз коми чилерал Пермьдин эпархия тешкилнай, адан садлагьай епископ Стефан Пермский хьанай. Гьа девирдилай эгечӀна урусри коми халкьар христианвилиз элкъуьрзавай.
Коми чилерилай къецихъ савдадиз акъудзавай виридалайни къиметлу мал — гьайванрин багьа хамар тир (мес. цуцулрин, сикӀерин). Климатдин векъивилиз ва бегьем рекьер авачирвилиз килигна баябандиз элкъвезвай и чилерал гзаф тӀимил агьалияр авай (къени гьакӀ я).
Коми уьлкве урусрин гъилик акатайдалай кьулухъ абуруз акунай хьи, чкадин агьалиди чиликай хкатзавай «чӀулав жими затӀ» дарман паталай кардик кутузвай. Иван Грозныйдин эмирдалди Ухта вацӀун кӀаняй хкудай нафтӀ хрустальдин бадидаваз Москвадиз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Коми уьлкведа пара кьадарда нафтӀадин мяденар дуьздал акъуднай ва нафтӀ хкудунин крарик эгечӀнай.
1917 йисуз хьайи Февральдин ва Октябрьдин революцияйри Урусатдин гъвечӀи миллетрин арада милли-жемиятдин гьерекатрин гатӀумуниз рум ганай. Февральдин вакъиайрилай кьулухъ коми халкьди чпин миллетдин кьисмет ва идара авунин тегьер чпи тайин авунин тӀалабунар эцигнай. Сифте яз и тӀалабунар коми аскерри вилик кутунай. И меселадин патахъай халкьдин кӀватӀалрал ва мектебра къати веревирдер физвай.
1918 йисан сифте кьилера коми-зырян халкьдиз милли гьукумат туькӀуьрунин месела Вини Кьилин Советдин вилик акъвазнай. 1918 йисан 17 январьдиз кьиле фейи съезддал коми халкьдиз автономия вугунин къарар кьабулнай. Идалай кьулухъ, 1921 йисан январьда кьиле фейи вири зырян миллетдин съездда партиядин ва гьукуматдин органри ихьтин къарар кьабулнай: коми-зырян миллет фад заманда кӀвачел ахкьалтӀарун паталди вири миллет са республикадин сергьятра кӀватӀна кӀанда. ГьакӀ, 1921 йисалай 1936 йисалди РСФСР-дин кефердинни-рагъакӀидай пата Коми Зырян Автономиядин вилаят авай.
1930—1950 йисара Комида пара кьадарда тешкилнай ГУЛАГ-дин ва адан хилерин (мес. Ухтпечлаг ва мсб.) крарихъ галаз алакъалу яз, уьлкве гьам кеспиятдин, гьамни агьалидин кьадардин жигьетдай гзаф вилик фенай.
1930 йисарин сифте кьилера Комида пара кьадарда игьтиятар авай цӀивинин мяденар дуьздал акъуднай. ЦӀивинин акъудуник Ватандин ЧӀехи Дяведин береда эгечӀнай. Гьа чӀавуз, 1943 йисуз, уьлкведай цӀивинар акъудун паталди ГУЛАГ-дин дустагърин къуватралди Ухта — Печора — Инта — Воркута ракьун рехъ чӀугунай. Рехъ чӀугвадай береда пара кьадарда дустагъар гишила ва мекьила телеф хьанай.
1950 йисарин эхирда ГУЛАГ-дин система терг авуртӀани Коми Республикада пара кьадарда дустагъханаяр ва жаза чӀугудай муькуь идараяр (ИК-яр) къедалди ама. Дустагъханайрин ва ИК-рин кьадардиз килигна Коми Республика Урусатда садлагьай чкадал ала. Къе республикада виликан лагерьдин дустагърин несилри уьмуьр ийизвай ацӀай посёлокар ва хуьрер ава.
Кочёво район
Майдан — 2 718 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Кочёво.
География
Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Арчияр
Арчияр (чпин чӀалал — аршишттиб, рочисел, арчи) — Дагъустандин Чарода районда уьмуьр тухузвай, Къавкъаздин бинедин суван гъвечӀи халкь. Нах-дагъустан халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.
Дегь Алпандин халкьарикай сад я. Милли ва чӀалан жигьетдай арчияр виридалайни пара лезги халкьариз мукьва я, амма тарихдин къене лезги халкьарилай къакъатна аваррин юкьва хьана ассимиляция хьанва виляй абуру чпи чеб аварар хьиз кьатӀузва ва аварринри яхулрин адетарни культура кьабулнава. Алай аямдани гуькуматдин официал документра арчияр авар халкьдин этник группа хьиз физва.
Качкилик
Качкилик — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Арчияр
Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.
Тарих
Арчияр дегь Алпандин тайифайрин несилар я. Садлагьай сеферда арчи халкьдин тӀвар Ширванви Мугьаммед Рафидин XIII виш йисан эхирриз талукь тир тарихдин хроникада кьунвай. Арчи халкь аваррин Дусрах (ва я Риссиб) жемиятдик акатзавай ва вахт-вахтунлай къазикумух ханриз харжияр вугузвай.
Качкилик
Кичи-Гамри ва Балтамахи хуьрерихъ галаз «Кичи-Гамри» хуьруьнсоветдик акатзава.
Арчияр
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
Брокгаузан ва Ефронан энциклопедиядин гафарганда авай малуматрикай аквазва хьи, 1886 йисуз Къазикъумух округда 802 арчи яшамиш жезвай. 1926 йисан СССР-дин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, СССР-да 863 арчи яшамиш жезвай. Гуьгъуьнин йисарин сиягьра арчийри чеб кьилдин халкь хьиз къалур тавуна аваррин кьадардик кутунай. 1959 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрикай чир хьанай хьи, арчийри чеб аварар хьиз къед авуртӀани абуру чпин хайи чӀал ва са кьадар милли кьетӀенвал хвенай.
2002 йисан малуматриз килигна, агьалияр сиягьдиз къачудай береда чеб арчи миллет хьиз къейд авунай 89 кас тир, амма абур аваррин этник группа хьиз аваррин умуми кьадардик кутунай.
Качкилик
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 29 км яргъал ала.
Арчияр
Гегьенш хьанвай ареални кьадар
2010 йисуз гьукуматдин документра арчийрин кьадар 12 кьван агъуз хьанай. Амма им арчи миллетдин векилрин гьакъикъи кьадар туш.
Арчияр яшамиш жезвай хуьрер:
Чарода района: Арчиб, Алчинуб, Кубатль, Хилих, Кесериб, Хитаб, Калиб.
ЧӀал
Арчи чӀал Кеферпатан Къавкъаздин чӀаларин нах-дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадиз талукь я. Им са кьве-хуьре райхазвай, литература авачир чӀал я. Арчийри хайи чӀалалай гъейри авар ва яхул чӀаларикайни менфят къачузва. Кхьинар кириллицадал ийизвади я. Империя чӀавуз лезги чӀаларин винел илимдин жагъурунар тухузвай Пётр Карлович Услара арчи чӀалан арадал атуникай са кьиса гъанвай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Гъуцра халкьарни чӀалар туькӀуьрнай. ЧӀалар халкьарин кьадардилай лап тӀимил тир. Гъуцра са шумуд халкьдиз са умуми чӀал гузвай, амма халкьарин вирида сад хьиз дуьньяда виридалайни четин са чӀал кьабулначир. Гьа а четин чӀал дуьньядин виридалайни бицӀи халкьарикай садан кьисметдал атана: им арчи халкь ва арчи чӀал я. ''
Арчи чӀалакай лап сифтегьан малуматар 1863 йисуз Пётр Услара Антон Шифнераз ракъурай «Яхул чӀалан грамматика» улубдихъ гилигнавай алавада ганвай.
Адетар
Е. М. Шиллинга кхьизвайвал:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Арчийрин милли культуради, чкадин культурайрин акахьунин лап геж формадин шикил гузва. Къунши халкьарин, иллаки аваррин, культурайрихъ пара галкӀанвайтӀани ада тек са вичиз хас тир махсусвилер квадарнач, месела кьетӀен чӀал ва адетра, уьмуьр гьалунин тегьерда ва майишат тухунин карда кьетӀен лишанар. ''
Алай чӀаван арчи хзанар гъвечӀи, гзафни-гзаф кьве несилдинбур я, хзанда чӀехибуруз гьуьрмет, сад-садаз куьмек гун ва мукьвабурухъ галаз хъсан араяр хуьнин адетар хуьзвайди я. Вилик мукьвабурухъ галаз некягьар виниз тир. Адетрин чӀехи пай чӀаваргандин ва майишатдин циклдихъ алакъалу я. Арчийриз мусурманвал кьабулунилай вилик девирдин диндилай амукьай адетарни ава, месела тарариз пинеяр кутӀунун, къванерикай пӀирер эцигун.
Забайкалье вилаятдин шегьерар
Забайкалье вилаятдик 10 шегьер акатзава.
Межидов Абдурагьман Гьамидан хва
Межидов Абдурагьман Гьамидан хва — лезги шаир.
1932 йисан 15 майдиз СтӀал Сулейманан райондин Сардархуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Дербентдин педучилище куьтягьна, Дагъустандин университетда кӀелна. 1954 йисалай хайи мектебда лезги чӀалан ва эдебиятдин муаллим яз кӀвалахнава.
А. Межидов цӀудралди шииррин, манийрин ва поэмайрин автор я. Адан эсерар райондин ва республикадин газетризни ва журналриз акъатзава, лезги шииратдин кӀватӀалра («Чирагъ», «Куьредин ярар» ва мсб.) гьатнава. 2001 йисуз заридин шиирринни поэмайрин ктаб «Вафалувал» чапдай акъатна. Абдурагьман Межидов Лезги кхьирагринрин садвалдин член тир.
Нежефхуьр
Нежефхуьр (Nəcəfkənd) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хуьлуьхърин» хуьруьнсоветдик акатзава.
1794 йис
1794 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀикьуд лагьай йис) — чи эрадин 1794-лагьай йис. XIII виш йисан 94-лагьай йис я.
Нежефхуьр
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Нежефхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле, Юкьван мягьле.
Тарих
Нежефхуьруьнвийри са кьадар арандиз куьч хьана цӀийи Нежефхуьруба хуьр кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Нежефхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва:  Татар, Абасар, Алияр, ЦӀегьрен кӀуртар, Пуларар — Денежные, Кижер .
1796 йис
1796 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀуругуд лагьай йис) — чи эрадин 1796-лагьай йис. XIII виш йисан 96-лагьай йис я.
Галисий чӀал
Галисий чӀал (galego) — роман чӀаларин группадин ибер-роман чӀаларин хзандик квай чӀал. Испаниядин Галисия вилаятда и чӀалак официал статус гала. И чӀалал рахазвабурун кьадар тахминан 3,2 миллион кас я.
XX виш йисуз галисий чӀалал 4 миллион кьван кас рахазвайди малум я.2 млн 700 агъзур Галисияда, 1 млн цӀийи эквуьнин шарвалагра, ва 250 агъзур кьван Испанияда (Галисия квачиз)
Самур хуьруьнсовет
«Самур» хуьруьнсовет (Село Самур) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Самур хуьр я.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 400 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 417 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 484 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Вайоц Дзор марз
Вайоц Дзор вилаят, Вайоц Дзор марз (эрм. Վայոց Ձորի մարզ) — Эрменистандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 2 406 км². Агьалийрин кьадар — 52 324 кас я. Агьалийрин къалинвал — 21,74 кас/км² я.
Административ юкь — Ехегнадзор шегьер я.
ТӀвар
Вилаятдин тӀвар адаз Суьник ашхар (Сур Эрменистандин кӀуьдлагьай вилаят) Вайоц Дзор кантондин ирсиналай амукьнавайди я. Халкьдин этимологиядалди, им «ишел-хвал авунин дугун», «угь авунин дугун», «ишел-хвал авунин кӀам» лугьудай чӀал я. Суьник Суьни династиядин гъилик квай тир.
Муькуьн патахъай, лингвист Григорий Капанцянан фикирдалди, Вайоц Дзор Vay-oc (талукьвилин падеж, гзафвилин кьадар) — «вайрин кӀам» (вай бицӀхалкьдин тахьайтӀа тайифадин кӀам) хьиз элкъуьрна кӀанзва.
География
Марзди гилан Эрменистандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва, адан чилин кьадар 2 308 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 7,8 % гьалтзава) я. Им уьлкведин виридалайни тӀимил агьалияр авай вилаятрикай сад я.
РагъакӀидай пата ам Азербайджандин эксклав тир Нахичевандихъ галаз ва рагъэкъечӀдай пата Суван-Къарабагъдин Республикадин Шаумянан вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.
Вайоц Дзор — суван чил я. Асул гьисабдалди ам пуд суван цӀиргъиниз пай жезва: кефердин пата Варденис цӀиргъ, юкьва Арпа цӀиргъ ва Вайк цӀиргъ кьибледин пата. Марздин виридалайни кьакьан кӀукӀ — кефердин пата авай Варденис вулкан (3522 метр), виридалайни агъа чка — Арени дугун я (850 метр). Вулкандин конус тир Вайоц Сар (2586 метр) провинциядин саки юкьни-юкьва ала.
Вайоц Дзор марзда пара вацӀар, суван чешмеярни минерал ятар ава. Виридалайни зурба метлеб квайди Арпа вацӀ я, вичин яргъвиликай Вайоц Дзор марздал 92 км гьалтзава. ВацӀу Вайоц Дзорда авай Суьник платодин кефердинни рагъакӀидай пата, 3260 метрдин кьакьандал вичин сифте кьил къачузва, эхирдай вич Аракс вацӀуз авахьзава. Вичик пара агъавацӀар ква, абуру чарчарар туькӀуьрзава, мисал патал Джермук ва Херхер я.
Арп вацӀун кьилин агъавацӀ Ехегис я, ам гьукуматди заповедник хьиз хуьзвай дугуниз авахьзава.
ВацӀарин чӀехи паюниз фад авахьун, дерин аватунни алгъун хас я. Шурайрин чӀавуз Арпа вацӀун яд Севан вирез тухунин зурба проект кьилиз акъудна. Месэла, 1981-лагьай йисуз вич Кечут ядхуьнуьхгандилай гатӀум жезвай, Арпа вацӀун авахьун Севан вирез рахкур хъувун патал чилик квай цин туннел ахъайнава.
Гергер вацӀун дугуна са шумуд бицӀи вир ава.
Тарих
Гилан Вайоц Дзор 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Вайдин ва Ехегнадзор районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
Ибрагьимрин Элза Имамеддинан руш
Ибрагимова Эльза Имамеддинан руш (1938 йисан 10 лагьай январдиз, Аджикьабул – 2012 йисан 11 февралдиз, Баку) – Советрин, Азербайжандин ва Урусатдин композитор я. Азербайжандин ва Дагъустандин халкьдин артист я. Лезги халкьдин руш.
Уьмуьрдин кьиса
Элза Ибрагьимова 1938 йисан 10 январдиз Гьажикьабул шегьерда ракьун рекьел кӀвалахзвайбурун хзанда дидедиз хьана.
Баку шегьерда авай №8 лагьай музыкадин мектеб кӀелна куьтягьна. 1957 йисуз А. Зейналлидин тӀварунихъ галай музыкадин техникум композициядин классдай кӀелна куьтягьна.
1964 йисуз У. Гьаджибекован тӀварунихъ галай Азербайжандин Гьукуматдин консерваторияда (исятда Бакудин Музыкадин Академия) композициядин хел кӀелна куьтягьна. Композициядин класс ада хъсандиз кӀелна куьтягьна тӀвар-ван авай композитор Къара Къараеван гъилик галаз, инструментовкадин класс - профессор, ССРГ-дин халкьдин артист, композитор Ариф Меликов кьиле аваз.
Дагъустандин музыкадин къизилдин фонда Элза Ибрагьимован тӀвар-ван авай артистри – Рагьимат Гьажиева, Дурия Рагьимова, Сульгьия Гьажиева, Роза Максудова ва масабуру - ягънавай гзаф манияр ава. 1967 йисуз Ленинградда фейи Дагъустандин культурадин Декадада Элза Ибрагьимова Расул Гьамзатован гафарал кхьенвай «Гьуьл» романс тамамарна.
Са шумуд азербайжанрин ва дагъустандин несилар Элза Ибрагьимован музыкадал еке хьанва. Хайивиляй лезги тиртӀани, адан вири яратмишунин уьмуьр Бакуда фена.
Адан музыкадин яратмишунда манийри кьилдин чка кьунва. 130-лай гзафни манияр кхьенва Азтелерадиофондиз Р.Бейбутова, Люфтияр Иманова, Шовкет Аликперовади,ь Флора Керимовади ва маса Азербайжандин артистри.
СССР-дин халкьдин артист Рашид Бейбутова тамамарнавай мани «Эй,Ветен» вири дуьньядиз чир хьана.
Элза Ибрагьимова – кьве гьукуматдин (Азербайжандин ва Дагъустандин) халкьдин артистдин тӀвар къачур садлагьай дишегьли я.
Азербайжандин ва Дагъустандин тарихда адан тӀвар къизил гьарфарал кхьенва ва «Азербайжандин лайихлу дишегьлияр», «Къавкъаздин чин» Сабир Нурмагьамедова кхьенвай Дагъустандин Еке энциклопедийра гьатна.
Элза Ибрагьимова лап еке зигьин авай кас тир. Адан яратмишун дуьяньядин культурадик акатна. Адан тӀварцӀи гьамиша инсанрин рикӀера хуш гьейранвал ва дамах гъизва.
Элза Ибрагьимова 2012 йисан 11 февралдиз Азербайжандин меркезда кьенва. Сагърай лугьунин церемония Азербайжандин яратмишунин гимназияда кьиле фенва. Ам Бакуда авай Кьведлагьай Аллеяда кучукна.
Молодёжь Дагестана
Молодёжь Дагестана (Дагъустандин жегьилар) — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
1797 йис
1797 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀеирид лагьай йис) — чи эрадин 1797-лагьай йис. XIII виш йисан 97-лагьай йис я.
Псков
Псков — Урусатда авай еке тарихвилин мана авай шегьер я. Псков областдин кьилин шегьер я. Урусатдин виридалайни эски шегьеррикай сад я. Тарихда ам сергьятдал алай гьукумат хуьзавай чка тир.
Тарих
Псковдик мус кьил кутунвайтӀа дуьз хабар авач. 864 йисалай ам алай чилер Новгороддин пачагьвилик акатзава. Сифте кхьинин тӀвар кьун 903-й йисан летописдал физава. Ам дегь заман урус тум кривичри эцигнавайди я. XII вишийсалди ам Киевдин Русьдик квай. 955 йисалай эгечӀна а чилер Ольга пачагьдин бинедалди хашперес дин гегьеншар жезавай. 1137 йисуз Псковдикай вичин гьукуматдин кьилин шегьер хьана. Адан кьил кутурди князь Всеволод Мстиславич тир. Гуьгъуьнин юкъуз ам кьенайтӀани, хьана адакай азадвилин лишан. 13 вишйисуз Русьдин чилер Къизил Ордади къачуз чукӀурзавайла Псковдик абур агакь тавуна шегьер сагъдаказ амукьна. ЯтӀани Псковди вич Тевтонрин ордендикай хвена кӀанзавай.
Ганзадин чӀавара Псковда фактория авай, ам Ригадайни Ревельдай Новгороддиз физвай рекье авайбуруз чӀехи важиб авай чка тир. Урусринни немцарин элвердин эхир XVII вишйисуз атана.
1510 йисуз Псков Москвадин гьукуматдик акатна. 1581—1582 йисара Ливон дяведа 50 000 агъзур кас авай Польшадин Стефан Баторийдин къушунри блокар авунвай. ГьакӀни 1615 йисуз шведрин пачагь Густав Адольфди блокарнавай.
Санкт-Петербург эциг авурла Псковдин Россиядин кефер-рагъакӀидай патан чӀехи шегьердин мана квахьна. Гьукуматдин Балтиядин регионарни кутурла адан сергьятдал алай важиб юкьван манани квахьна. Гьавиляй 18-й вишйисалай эгечӀна Псковдин мана къвез-къвез гъвечӀи хьана. 1777 йисуз Псковдин губерния туькӀуьрнавай. 1917 йисуз Николай IIда вичин Трондикай хкатунин чарчел къул чӀугвуна. 1918 йисан февралдилай ноябрдалди Псков немцарин къушунри кьунвай. 1919 йисан майдилай августдалди Псков белорус-полякрин генерал Станислав Булак-Балаховичан къушунри кьунвай. 1919 йисан сентябрдиз Яру армияди шегьер вичиз къахчуна.
География
Псков гъвечӀи вацӀ Пскова Великая вацӀук акахьзавай чкадал, Псков вирен патаг гвайди я. Великая гьакӀни Псков областдин виридалайни чӀехи вацӀ я. Псковдин патаг Россиядин (Калининград област квачиз) виридалайни рагъакӀидай чка ала.
Миглакасимахи
Кардмахи, Кулибекмахи ва Ханцкаркамахи хуьрерихъ галаз «Миглакасимахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1991 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 26 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 519 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
1798 йис
1798 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀемуьжуьд лагьай йис) — чи эрадин 1798-лагьай йис. XIII виш йисан 98-лагьай йис я.
Урьянуба
Урьянуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. 2004 - й йисал кьван Азербайжандин Хъачмаз райондин чилера авай урусатдин анклав тир.
1700 йис
1700 йис (са агъзурни иридвиш лагьай йис) — чи эрадин 1700-лагьай йис. XII виш йисан 100-лагьай йис я.
1799 йис
1799 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанницӀекӀуьд лагьай йис) — чи эрадин 1799-лагьай йис. XIII виш йисан 99-лагьай йис я.
1602 йис
1602 йис (са агъзурни ругудвишникьвед лагьай йис) — чи эрадин 1602-лагьай йис. XII виш йисан 2-лагьай йис я.
Храхуба
Храхуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. КцӀар вацӀун чапла патан къерехда чка кьунвай хуьр я.
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 210 кас тир. Вири лезгияр тир.
Тарих
Храхуба Урусатдин Пачайгьлугъдин Дагъустандин областдин Самурский округдин Храх лугьудай хуьряй куьч хьайи хизанри 20-асирдин сифте кьиляй кутуна. 1920-йисус цӀийиз хьанвай Азербайджандин гьукуматди Дагъустандик акатзавай Храх хуьруьн жемят КӀцар вацӀун чапла пата 148 га чилин иеси я лагьай чар гана. Ватандин чӀехи дяведилай вилик Храхубада кӀвалер, колхоздин ферма ва маса ицигнавай дараматар авай. 1954-йисуз СССР-дин гьукуматдин къарардалди Дагъустандин АССР-дин ва Азербайжандин ССР-дин арада вахтуналди яз (20 йис) хпер хуьнуьн кӀвалахра кардик кутаз сада-садан гъиле ччилер (50 000 га) вуганай. И кардин нетижада Дагъустанди, гьалзавай малар-лапагар хъуьтӀуьз хуьн патал вахтуналди Азербайжандин ччилер къачунвай. Са бязибуру къвез-къвез а чкайра нехирбанар ял ягъаз акъваззавай чкаяр, инсанри уьмуьр гьалзавай кӀвалер арадал къвезвай. Са бязибуру гьа и тегьерда, гьа чӀвавуз Ахцегьрин райондик акатзавай Храхуба ва Урьянуба лезги хуьрер арадал атанвай лугьузва. Амма ибур таб ихтилатар я. Сад лагьайди, Советрин гьукуматди 1954-йисан 28-майдиз кьабуднавай 1023-нумрадин къарар, вичин бинедал Азербайджандини Дагъустанди ччилер сада-садав вугай, ерли Храхубадикайни Урьянубадикай туш: ана ихтилат физвайди хъуьтӀуьз хпер хуьдай Мугъанда авай чилерикай я. Кьвед лагьайди, Храхубани Урьянуба а 1954-йис алукьдалди авай хуьрер тир.
1991-йисуз СССР чкӀайдалай кьулухъ, республикайрин сергьятриз гьукуматдин статус хьана ва и хуьрер Азербайжан пата амукьнавай урусатдин анклавриз элкъвенай. ГьакӀ ятӀани и кьве, сад-садан мукьув гвай хуьрерин агьалийри и чӀавалди, Урусатдин ватанагьлияр яз, Урусатдин хкягъунра иштиракзавай, Урусатдин пенсиярни пулунин куьмекар къачузвай, ва эскервилиз анин жегьилриз Урусатдиз эверзавай. Храхуба хуьре урус чӀалан мектеб кардик квай ва кӀелзавайбуру Урусатдин программадалди чирвилер къачузвайди тир.
Красновишерск район
Красновишерск район (Красновишерский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 15 376 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Красновишерск.
География
Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Кардмахи (Сергокъала район)
Кардмахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Миглакасимахи, Кулькибекмахи ва Ханцкаркамахи хуьрерихъ галаз «Миглакасимахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 30 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 140 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
1603 йис
1603 йис (са агъзурни ругудвишнипуд лагьай йис) — чи эрадин 1603-лагьай йис. XII виш йисан 3-лагьай йис я.
Советский хуьруьнсовет
«Советский» хуьруьнсовет (Село Советское) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Советский хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, СтӀал Сулейман райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 14 км яргъал, «М-29 Къавкъаз» авто рекьел ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 331 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 269 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 926 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Кабо-Верде
Кабо-Верде ва я Кабу-Верди, официал тӀвар Кабо-Верде Республика (República de Cabo Verde, кабувердиану Kabu Verdi) — рагъакӀидай патан африкада ва Атлантик океан юкьван пата авай островдин гьукумат. Кабо-Верде Къацу Мыс островрал ава.
География
Кабо-Верде 10 чӀехи ва 8 кьван маса гъвечӀи островриз талукь тир островар кьунва. Кабо-Верде унитар республика я; 22 муниципалитет (concelhos) акатзава.
Самур (КцӀар район)
Самур, СДК (Samur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай посёлок. «Самур» хуьруьнсовет акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. Посёлокдин статус 1975 йисуз къачунай.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 15 км яргъал ала.
1606 йис
1606 йис (са агъзурни ругудвишниругуд лагьай йис) — чи эрадин 1606-лагьай йис. XII виш йисан 6-лагьай йис я.
1607 йис
1607 йис (са агъзурни ругудвишниирид лагьай йис) — чи эрадин 1607-лагьай йис. XII виш йисан 7-лагьай йис я.
Хотынец район
Хотынец район (Хотынецкий район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 806 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Хотынец.
География
Районди Орёл вилаятдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Филерин хуьруьнсовет
«Филерин» хуьруьнсовет (Село Филя) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, дуьз Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 19 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 419 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 427 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 757 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Али ибн Абу ТӀалиб
Абу-ль-Гьасан Али ибн Абу ТӀалиб аль Къураши (радиАллагьу ангьу) (599 йисан 17 март — 661 йисан 24 январь) — Мугьаммад пайгъамбардин имид гада, ансар ва езне, 656 — 661 йисарин къене кьудлагьай дугъри халиф, Ислам диндик зурба крар кутур кас. Ам аялзамаз Ислам дин кьабул авур садлагьай итим эгьли тир. Вич гьукумдал алай чӀавуз амир аль-муъминин (гьахъ рекьевайбурун кьил) тӀварцӀин сагьиб тир.
Ислам диндин сифтегьан вахтара хьайи вири метлеблу вакъиайра ва Мугьаммад пайгъамбарди кафиррихъ галаз тухвай ягь-ягъунра Али ибн Абу ТӀалиба гьакъисагъвилелди иштирак авурди тир. Бунтарин нетижада аскеррин гъиляй кьейи пудлагьай дугъри халиф Усманалай (радиАллагьу ангьу) кьулухъ халифвилин везифадал Али хкянай. Гуьгъуьнин йисара Исламдин уьлкведа гьукум гьалун патал Муавиядихъ галаз хьайи гьуьжетрин нетижада гатӀумнавай ватандаш дяведин эхирда Али ибн Абу ТӀалиб харижи касдин гъиляй кьенай.
Ислам диндин тарихдиз Али мусибатлу инсан хьиз гьатнава. Мусурманри ам кьуд дугъри халифрикай эхиримжиди яз гьисабзава. Шийа диндин терефдарри Али ибн Абу ТӀалиб чпин садлагьай имам, гьукумдар ва Мугьаммад пайгъамбардихъ галаз кьетӀен мукьва алакъаяр авай пак инсан (авлия) яз кьазва. ГьакӀни абуру адахъ гзаф игитвилер ва аламатар гилигзава.
Сифте вахтар
Адан ацӀай тӀвар язва: Абуль-Гьасан Али ибн Абу ТӀалиб ибн Абд аль-МутӀалиб ибн Гьашим ибн Абд аль-Манаф аль-Къурайши. Адаз гьакӀни Абу Тураб ва Гьайдар (аслан) лугьузвай. Мугьаммад пайгъамбарди адаз Муртада («вичелай рази хьайиди», «хкягъайди») ва Маула («кӀаниди») лугьудай.
Алидин кӀуьд ва я цӀуд йисар алукь авурла, ада Ислам кьабулна ва ам дуьньяда Ислам дин кьабул авур садлагьай аял ва итим эгьли хьанай. Меккада уьмуьр авур вахтунда ам садрани Мугьаммад пайгъамбардилай масаниз къакъатайди туш. Мугьаммад Мединадиз куьч жез мажбур хьайи вахтунилай са кьадар вилик адаз акси экъечӀай меккавийри пайгъамбар яна рекьидай къаст авуна. Душманар адан кӀвализ атайла абуруз Мугьаммадан чкадал, пайгъамбардилай дикъет алудун патал вичин чан хатадик кутуна адан чкадал атанвай, Али жагъана. Гьа вахтунда вич Мугьаммад Мединадив агакьзавай. Са тӀимил вахтунилай Алини Мединадиз рекье гьатна.
Дявеяр
Мусурманрин ва къурайш тайифадин арада хьайи садлагьай ягъунар Бадр хуьруьн патав кьиле фена. Гьа ягъуна Али пайдахчи тир. Ягъун меккадин патай Утба ибн Рабиа, адан стха Шейба ибн Рабиа ва хва Валид ибн Мугира, мусурманрин патайни Али, пайгъамбардин ими Гьамза ва Убейда ибн аль-Гьарисан (радиАллагьу ангьум) арада хьайи дуэльдилай эгечӀнава. Сифте Али ибн Абу ТӀалиб Валид ибн Мугирадихъ галаз женгиниз экъечӀна ва ам яна кьена. Ахпа Алини Гьамза хирер галукьнай аль-Гьарисан куьмекдиз атана адан душман Шейба гапурдив яна кьена ва аль-Гьарис дяведин майдандай акъудна.
625 йиан март вацра мусурманрин ва къурайш тайифадин кьушунар Угьуд сувун кӀанив гьалтнава. Ягъун Алидин ва Талгьа ибн Абу Талгьадин кьилдин женгинилай эгечӀнава. И дуэльдани Алиди вичин душман кӀаник кутуна. Дяведа Али ибн Абу ТӀалиба 16 хирер къачунай. Угьуд сувун мукьвал хьайи дяве мусурманри садлагьай ва эхиримжи сеферда магълубвал къазанмишай дяве тир.
Али ва садлагьай халифар
Вичин эхиримжи гьаждилай элкъвена хквезвай Мугьаммад пайгъамбар Мекка ва Медина шегьеррин арада авай Гадир-Хум тӀвар алай чкадал ял ягъиз акъвазнай. Ина ада Алидин патахъай ихьтин малумат авуна: «Али зи ирсдар ва стха я, ни зун 'маула хьиз кьабулнаватӀа Алини маула хьиз кьабулна кӀанзава.» Шийа сектадин терефдарри пайгъамбарди лагьай и гафар кьуна, Мугьаммада вичелай кьулухъ адан кар давам ийидайдан везифадал Али эцигнавайди тестикьарзава. Амма мусурманри, аксина, и малуматдив Мугьаммад пайгъамбардиз имидин гада ва езне тир Алидин ва вичин арада авай мукьвавал, гьакӀни вич кьейидалай кьулухъ хзандин буржияр Алидин хиве гьатна кӀанзавай чӀал къалурдай ният авайди гьисабзава.
Пайгъамбар 632 йисуз Медина шегьерда вичин кӀвале рагьметдиз фена. Адан кар ни давам ийидатӀа къарагънавай месела гьялун патал бану Сайидан мягьледа са десете ансарар гьасятда кӀватӀ хьана. Али ва Мугьаммадан хзан пайгъамбар кучудунин гьазурвилерив алахънай. КӀватӀ хьанвай ксарин гзафбуруз кьилин везифа вугуз кӀанзвай медина шегьердай тир Бану аль-Гьазрадж тайифадин кьил Сад ибн Убадаз, амма Бану Аус тайифа и кардал кьве рикӀин хьанай, гьакӀни Бану аль-Гьазраджвийрин са паюни Мугьаммад пайгъамбардин гьукумдин варисар жедай ихтиярар амайбурулай гзаф адан мукьвабуруз пара авайди фикирзавай. Мусурман джамаатдиз цӀийи кьил хкягъунра иштиракнавай ансаррикай Алидин пад кьунвай пуд кас хьана, ибур Абу Зарр аль-Гъифари, аль-Микьдад ибн аль-Асвад ва Салман аль-Фариси, амма абурун мураддиз садани метлеб ганач. Са арадилай абурув вичин юлдашар тир Умар, Абу Убайда ва са шумуд мугьажиррихъ галаз Абу Бакрни агатна (радиАллагьу ангьум). Мусурманрин арада зурба нуфусдин сагьиб тир Абу Бакр и кӀватӀалдиз атайдалай гуьгъуьниз шартӀар гьасятда дегиш хьана. Эхирда вири Абу Бакраз кьин кьуна ва ада «халифа расулилЛягьи» (яни Аллагьдин илчидин эвез) тӀвар къачуна мусурман джамаатдин кьилел акъвазна. Алиди вичин наразивал малумарнач, ам жемиятдин краривай са кьадар къакъатна, диндин чирвилерал ва Къуръандин тарсар гунрал алахъна.
Рагьметдиз физ мукьва Абу Бакра вичин чкадал Умар ибн аль-Гьаттаб тайинарна, Умарани рекьидайла вичелай кьулухъ ругуд виридалайни гьуьрмет ва нуфус авай мусурманрин тӀварар кьуна ва чпин арада виридан разивилелди цӀийи халиф хкягъун буйругъна, ибур Али, Усман, Саад ибн Абу Вакъкъас, аз-Зубайр, Талгьа ва Абдуррагьман ибн Ауф тир (радиАллагьу ангьум). Гьа вахтунда Талгьа Медина шегьерда авачир, Абдуррагьман ибн Ауфа вичин хиве халифвилин везифа кьаз кӀанзвачирди, амма рахунар тешкил авуна кьиле тухудай крарин къуллугъдал акъвазиз рази хьана. ГьакӀ хьайила, халифвал кӀанз дяве кьазвай ксарикай кьуд кас амукьна: Али, Усман, Саад ва аз-Зубайр. Ахпа гьа ругуд касдикай ибарат тир кӀеретӀдин иштиракчияр мискӀиндин патав галай са кӀвале кӀватӀ хьайи йикъалай пуд йикъан рахунар гатӀумнай.