cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хин
География
Хуьр Ахцегь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км яргъал, Къавкъадин Кьилин цӀиргъинин суван хилеринни Гельмец - Ахцегь цӀиргъинин арада чка кьунва. Ахцегь вацӀуз Къизилдере вацӀ ва Дали вацӀ акахьзавай чкада алайди я. Райондин юкь тир Ахцегь хуьрелай 29 км аргъал алайди я.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Гьажибала, Мыданар, Ужагълар, Ибайшты, Човгънайшты.
Хуьруьн мукьвал алай тӀебиатдин сергьятар: Урумуда, Говундады, Тарадады, Духуду, Гукьейшид хал, Донгъуз там, Бухай, Пахурчи, Катаван, Вурады Катаван, ЙикӀигды, Хыдсайича, Махраб, Вусун, Вузаяр, Шурдых дад, Югъалмад, Архаб, Кырыдад, Калдывус, Анады.
Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: Азамудады булах, Хдымад булах, Махраб, Кимурдад, Мугьумуй, Адысид, Амедеид, Катаван булах, Велес булах, ЧӀылыхун булах, КӀачекди булах, Пахурчи булах, Ймкьади усуду булах, Кулейши булах, Анади булах.
Тарих
Хуьруьн бине кутур дуьз тарих малум туш, амма Ахцегь-наме хроникадай чир жезва хьи, Хин хуьруьн бине арабар Къавкъаздиз къведалди, Хин, Донгуз-Тала, Нухух, Жилих, Курдул хуьрерин сад хьунин рекьелди кутунай. Хуьре, 650 йисан тарихдиз талукь тир Мегьаммад ибн - Аббас лугьудай са касдин дегь чӀаван сур амукьнава. XI виш йисуз Фарибурз І ширваншагьди Хинерин аксина вигьин кьиле тухванай, адаз себеб Хиневийри мус ятӀа Кьвепеледин мукьув адан Лашкаристан тӀвар алай амледин хва яна кьинай. Пара кьван инсанар телеф хьанай, малар чуьнуьхна тухванвай, суван хуьрериз цӀай яна курнай. 1555 йисуз хиневияр рутулрихъни цӀахуррихъ галаз санал Кахетиядиз дяведиз рекье гьатна, абуру гуржияр Алазан вацӀалай анихъ куьч жез мажбур авунай. 1597 йисуз хинерин къушунри урусрин аксиниз дяведа Таркийрин шамхалдин пад кьуна иштиракнай. XVII виш йисалай 1839 йисал кьван Хин хуьр Гутум, Фий, Мацар ва рутулрин Борч хуьрерихъ галаз Ахцегьпарадин азад жемиятдик акатзавай Ахцегьпара - 2 хуьруьн жемиятдик квай. Ахцегьпарадик квай чӀавуз Хинера вичин кавхаяр авай, абурун кьадар сихилрин кьадардикай аслу тир, вучиз лагьайтӀа гьар сихилди, хуьре регьбервал кьиле тухун патал, чпин арадай са кавха хкязавай. ГьакӀни, хуьре са чавуш авай. 1838 йисуз хиневийри рутулдин бег тир Агъа - Бегахъ галаз Шеки шегьер къачунин карда иштирак авунай. 1846 йисуз Хин хуьруьн мукьвал алай Ахцегьрин женгинин рехъ туькӀуьрун патал, урусрин аскерри суван жинсина туннель акъуднай.
1839 йисуз вири Самур округдихъ галаз Хинерни Урусат импердиядин гьукумдик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.
1929 йисуз хуьр цӀийиз арадал гъанвай Рутул райондик акатнай. 1930 йисан 15 июньдиз Хинерин къарагъун хьанай, иштирак ийизвайбуру хуьруьн майишатар умуми колхозриз элкъуьрунин, кулаквал терг авунин аксиниз ва шариатдин дуванар гуьнгуьна кухутун тӀалабзавай. Къарагъун, Ахцегьрай ва Шиназдай атай НКВД-дин частрин къуватралди акъвазарнай. 1934 йисуз Хин хуьр Ахцегь райондик кутунай. 1939 йисуз райондин юкь тир Ахцегь хуьруьхъ галаз телефондин алакъа туькӀуьрнай. 1956 йисуз хуьре, районда эцигнавай радиодин алакъа кьиле тухузвай идара эцигнай.
Ватандин ЧӀехи дяведин ягъунра 130-лай пара хиневияр кьенай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хинерин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 085 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири рутулар, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла Хиневияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Гьажибалаяр, Мызанадбар, Агъаяр, Умаханар, Къуркъушинар, ХинкӀалар.
ЧӀал
Хинерин агьалияр рутул чӀалан, хинеринни-борчи нугъатдиз талукь тир хинерин нугъатдал рахазва.
Килигиз лайихлу чкаяр
ТӀебиатдин сергьят тир Урумудда, 3100 м кьакьанвиле, 300 метр яргъивал ва 250 метр гьяркьуьвал алай пуд кьакьан суван «Ноур» вирер ава. Хуьре углекислотадинни - щёлочдин ифей цин чешмеяр ава. Хинерилай 2-3 км кьибледа Къизилдере кӀама, «Къизилдере» тӀвар алай цурцинни - колчедандин чӀехи мяденар ава. Ахцегь вацӀун яд алахьдай векьин чкадал къариб тарих авай муьгъ ава: муьгъ эцигна куьтягьайдалай гуьгъуьнин юкъуз вацӀу вичин къен дегишарнай. ГьакӀни хуьре XVIII виш йисан мискӀин, Советрин Союздин кьегьал тир Алиев Гьасретан ва Ватандин ЧӀехи дяведа кьенвай хиневияр рикӀел хуьн патал эцигнавай гуьмбетар ава.
Инфраструктура
Хуьре почтадин идара, умуми чирвилер гузвай мектеб, культурадин КӀвал, 15 тахт гьакьдай участокдин начагьхана, ветеринариядин идара ава. ЦӀийи начагьханадин эцигунар кьиле физва.
Экологиядин проблема
Хинерилай кьве километр кьибле пата, Къизилдере кӀама цурцинни - колчедандин чӀехи мяденар ава. Чиликай мядендин менфят авай затӀар хкудунин кар региондин экологиядиз зурба зарар галукьунихъ галаз алакъалу я. Цурцин оксидар, Самур вацӀун гьавиздик квай Къизилдере вацӀуз авахьзава. Идалди вацӀарин ятар кьацӀурзава. Къвезмай вахтара и экологиядин проблемадин катастрофадиз элкъуьнин мумкинвал гзаф жезва.
Лезги халкьдин махар
Лезги халкьдин махар — лезгийрин несилрилай несилралди сиверай сивериз къвез яшамиш жезвай, хуралай туькӀуьрнавай халкьдин сивин яранмишунар, яни фольклор я. Чпин мана-метлебдиз килигна, махар гьайванрикай туькӀуьрнавайбуруз, суьгьуьрдинбурузни яшайишдинбурузни пайиз жеда.
Халкьдин махар фольклор прозада кьилин патари сад я.
Тарих
Ччара-ччара чӀавариз лезги халкьдин яшамишвал, дин, культура дегиш женавай махарин метлеб ва манаярни дегиш жезавайтир. КӀуьнкӀе девира махарин метлебар мифологиятир, авачир, гьакӀ туькӀуьрнавай кьисайартир. Ахпана девирда мифологийадика тӀимил тӀимил йаргъал жез башламишна ва адан чкадал хиялар, умудар, мурадар хьтин темаяр авай махар эмела къвез башламишна. Са чехи чка ина Шарвилидикай туькуьрнавай махарини къазава. Шарвилидин образ са викегь пегьливан хьиз къадим берерилай Чехи ватан дяведин девирдалкьан аваз хьана. Къени къуз лезги халкьдин махар са шумуд чӀалал таржума авунава, абурукай виридалай пара азербайжан ва урус чӀалал авайбур я. Икьан чӀавалди махар хуьзвай ксар чехи несилар тиртӀа, кьенин къуз пара махар китабариз кхьанава.
Чирун
Лезги махар эсас пуд темада ава:
Лезгири махар жуьреба-жуьре къайдарив лугьузава, эгер са чехи са пай прозадив ятӀа, мици махар шиирдив, манияр хьиз лугьузава.
Агъа Дженгутай
Агъа Дженгутай (Нижний Дженгутай, Тёбен Жюнгютей) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Агъа Дженгутай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 20 км яргъал, Параулозень вацӀал ала.
Тарих
XVII—XIX виш йисарин къене хьайи Мехтули ханвилин кьилин дараматар Агъа Дженгутай хуьре авай.
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Дженгутай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир. Наибвилин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Дженгутай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 7 899 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Вини Дженгутай
Вини Дженгутай (Верхний Дженгутай) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Дженгутай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 19 км яргъал, Аркаслыор вацӀал ала.
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Агъа Казанище
Агъа Казанище (Нижнее Казанище) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Агъа Казанище хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Кадар (Дагъустан)
Кадар — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Кадар хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агъа Казанище
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 7 км яргъал ала.
Кадар (Дагъустан)
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Кадар хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агъа Казанище
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Казанище хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Кадар (Дагъустан)
Агьалияр
Йисариз килигна Кадар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агъа Казанище
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Казанище хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 13 823 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Магдалена Форсберг
Магдалена Форсберг Magdalena Forsberg; 1967 йисан 25 июлдиз, Эрншуьлдсвик), хайила Валлин (Wallin) — Швециядин биатлонистка лыжница я. Ругуд сеферда биатлондай дуьньядин чемпион я. Тек сад тир галаз-галаз ругудра Биатлондай папарин Кубокдин сагьиб хьайиди я. 2002 йисан Олимпиядин къугъунрин кьведра кишпирдин призер язва.
Кадар (Дагъустан)
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 542 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Магдалена Форсберг
Садавайни вич кӀаник кутаз тахьана, Магдаленади вичин карьера 2001/02 сезон куьтягьайдалай кьулухъ акьалтӀарна. Эхиримжи йисуз ЧӀехи дуьньядин кубокдилай гъейри, ада гьакӀни вири кьуд гъвечӀи кубокни къачуна.
Лыжи
Форсберг гъвечӀи чӀавалай биатлондай алахъзвай тир, амма еке агалкьунар адаз хьаначир.
Биатлон
Гьавиляй вич 27 йиса аваз ада биатлондал алахъиз гатӀумна. ЦӀийи машгъулатдив ам рикӀивай эгечӀнач, адан гафаралди, и кӀавалах ада «зарафат патал» къетӀъ авуна. Сифте тренировкаяр Форсбергди са тӀвар алай шегьерда чка кьунвай «Сундсвалл» клубда гатӀумна. Ада хъсан агалкьунар къалуриз гатӀумна, гьавиляй са йисалай ам Швециядин биатлондай кӀватӀурдин ибаратдик кутуна. Са кьвед йис алатайдалай кьулухъ Магдаленади гзаф милли акъажунра призрин чкаяр кьаз эгечӀна. Гуьгъуьнлай, и клубдин ибаратдик кваз, ам са шумудра биатлондай Швециядин чемпион хьана.
Дуранги
Дуранги — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Дуранги хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 22 км яргъал, Маркисал вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Дуранги хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Дженгутай наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Дуранги хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 604 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Гьефер
Гьефер (Эфер, Иферар) (Cumīnum cymīnum) ― векь тир набатат я. Ама Тажкьтинбурун тухумдикай я. Адан ватан Йукьан Азия, маса ери-бинера кефер патан Африка ва рагъэкъечӀдай патан Аралугъ гьуьлуьн керехар я. Мальта архипелагда авай Комино тӀвар алай гъвечӀи са островда гьефер гзав пара ава. Гьигьин островдин тӀвар гьанара гьефер пара ава лугьуз ганава. Ам гьеле къадим ромалуриз, йунанариз хъсан чизавай са дадлух тир.
Поэзияда
Лезги халкьдин шаир Ражабов Ражаб Сулеймана хци, вичин «Гьайиф» тӀвар алай шиирда кхьанавай: «Ваз дашмишай гьефер гьайиф!»
ТӀебиатда чукӀун, гьатун
Гьефер ватан тир чкаралай маса чкарални цазава. Анжах Къиблепатан Америка, Йукьван Азия, кьетӀендаказ Уьзбекистанда ва Индияда ам гзаф пара цазава. Гьеферин са маса сорт Азербайжандин Абшерон районда цазава ва КцӀар райондин вани хуьрерани гьефер вагьши яз акьатзава.
Къурулуш ва кхьин
Са-кьве йис яшамишзавай векь я. Къерехдалай са кӀус тминдиз (чулов иферариз) ухшар я. Пишер нубатда авайбурукагъ я. Цуькер лацу ва яни ки ярубур я, кьве къат тажда ава чипизни чарар ва цуьлуь чарар ава.
Хуьрекара
Къадим чӀаварила къени къалди гьефер дуьняди гьар са пата пара гзаф ишлемишзавай са дадлух я. Ама жими ва кӀиви хуьрекарик ктозава. Европада ама XIII—XIV лагьай эсириз ишлемишзатӀани, ахпа чӀулов гьефери адан чка кьуна. Уьзбекистанда айизава пловдин кьилин са пай я. Гьикьван ятӀани гьефер дуьнядин пара чкара чизава са дадлух яз, лезгирин хуьрекарани адан гзаф чехи чка ава. Хуьрекдик кутадай хъсан тӀям ва ни гъидай хъач-набатат я. Лезгириз чараз эфер-фуни айида.
ТӀебабетда
Гьефери таркибда 3 % ― 7 % эсенциал гъери ава. Гъеридин 80 % виридала къиметлу тир анетол гъери я ки, ан гъеридин са гзаф хийирар ава. Гьеферин хуьрек цӀурурдай хукадин ва ратарин системадиз чехи хийирар ава, ада гьулгъула, разисузвал алудда, руфуна авай заланвал, пара туьни лишанар кьезиларда. Адакагъ рикӀиз, вилериз, инсандин мефтиниз хийир ава.
ТӀуьн патал тир къиметлувал
Са тӀур гьеферик АСШ-дин Здравохранениядин Министерстводи лугьуниз гуьре:
Вини Казанище
Вини Казанище (Верхнее Казанище, Оьр Къазаныш) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Казанище хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 12 км яргъал, Бураганозень вацӀал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Казанище хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Казанище хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 6 573 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Агъа Каранай
Агъа Каранай (Нижний Каранай) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Каранай хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 15 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Каранай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Каранай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 192 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Вини Ишкарты
Вини Ишкарты (Верхнее Ишкарты) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Ишкарты хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 14 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Ишкарты хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Ишкарты хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 378 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Гьинд
Гьинд — Кьибледин Азияда авай ири вацӀ я. ВацӀу вичин сифте кьил Китайда Гьималайрилай къачузва, гзафни-гзаф ам Индиядин кефердинни рагъакӀидай патан чилерай ва Пакистандай тӀуз авахьзава.
ВацӀун сифте кьил Тибетдин платодал ава, вацӀу сив — Арабик гьуьлуьн кефердин пата, Къарачи шегьердин мукьвал ала.
Гьинддин яргъивал — 3180 км, бассейндин майдандин кьадар — 960 000 я км². (980 тыс. км² в БСЭ ). Цин юкьван гьалдин харжи — 6600 м³/с я.
Гьинд (Синдху) — Саптасиндхавадин (ведайрин ИридвацӀун) кьилин вацӀарикай сад язва.
Нек хъвадайбур
Индиядин вацӀун делфин (Platanista gangetica minor тахьайтӀа Platanista indi) анжах Инд вацӀа, асул гьисабдалди Синд ва Пенджаб провинцийра яшамиш жезва. Алатай вахтара абур агъавацӀарани гьалтзавай тир. ЧӀур тӀебиатдин виридуьньядин фонддин малуматриз килигна, Индиядин делфин — вири китар хьтинбурун арада виридалайни терг хьунин кичӀевилик квайбурукай сад язва. Исятда тахманин са агъзур кьван делфин ама, абурукай чӀехи пай Синдда авай Суккур ва Гудду плотинайрин арада авай 130 км яргъивал авай куьруь вацӀун кьатӀда яшамиш жезва. Делфин саки михьиз буьркьуьди я, вич авай чкадай ада эхолокациядин куьмекдалди кьил акъудзава.
Ихтиофауна
Гьинд вацӀа карпдинбур (шелаяр, данио, барбусар, маринкаяр ва мсб.), вьюновые (боцияр ва мсб.), багаридинбур, сомдинбур, гурамидинбур (колизаяр ва мсб.), кьилгъуьлягъдинбур (кьилгъуьлягъар ва мсб.) ва маса хзанрик акатзавай гъетер яшамиш жезва.
Тарих
Чи эрадилай вилик тир III-лагьай агъзур йисан юкьвара Гьинд вацӀун дугуна виридалайни дегь чӀаван цивилизацийрикай сад тир арадал акъатна. Гуьгъуьнлай Гьинддин ва адан агъавацӀарин дугунрай тӀуз ЧӀехи пекдин рехъ физвай тир. Гьинд вацӀун агъанагар арабри дяведалди къачуна.
Кафыр-Кумух
Кафыр-Кумух — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Кафыр-Кумух хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 3 км яргъал, Шураозень вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Кафыр-Кумух хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Кафыр-Кумух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 5 394 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Манасаул
Манасаул — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Манасаул хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 10 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Манасаул хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Манасаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 629 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Александр Сергеевич Пушкин
Александр Сергеевич Пушкин (1799 йисан 26 май, Москва — 1837 йисан 29 январь, Санкт-Петербург) — XIX виш йисан виридалайни нуфус авай ва машгуьр урус зари, драматург ва прозаик, эдебиятдин критик ва теоретик, урус литературада гьакъикъат ва авай гьалар авайвал вири патарихъай къалурдай — «реализм» рекьин бине кутур кас.
Пушкинан эсерар Урусатдин гъакъикъатдин харусенятдин энциклопедия гьисабзавайди я. Вичин эсерра ада декабристрин са бязи фикирриз дестек ганай ва гьа девирдин жемиятдин кьилин проблемаяр къалурнай, месела: монархия ва халкь, гьукумат ва касвал, Къизил виш йисан дворянрин вини къатарин кьилдинвал.
Гьеле чан аламаз Пушкинан тӀвар виридалайни зурба урус милли зари хьиз акъатнай. Къенин эдеби урус чӀалан бине эцигай касни Пушкин гьисабзавайди я.
Адан тӀвар Дуьньядин 100 виридалайни хъсандиз чирнавай ксарин сиягьдик ква.
Хзан
Александр Сергеевич Пушкин асулдай дворянар тир Пушкинрин сихилдикай я. И сихилдикай Пушкина шумудни са сеферра вичин эсерра кхьенвайди я, ада вичин сихил халис аристократиядин чешме хьиз, хайи дигедиз вафалудаказ къуллугъ авур ва дегь несил хьиз къелемдиз ганай. Адан дидедин чӀехи бубадин дах — Абрам Петрович Ганнибал асулдай африкави негр тир. Сифте ам I-й Пётрдин къуллугъчи тир, гуьгъуьнлайни дяведин инженер ва генерал хьанай.
Пушкинан буба патай чӀехи буба — Лев Александрович Пушкин, артиллериядин полковник ва гвардиядин капитан тир. Буба Сергей Львович Пушкин — гьевескар-зари ва аристократиядин зарафатчи тир. Диде — Надежда Осиповна, Ганнибалан хтул тир. Ими Василий Львович — Карамзиндин дестедин арада авай машгьур шаир тир. Пушкиназ са вах — Ольга, ва стха Лев авай.
Жегьил чӀавар
А. С. Пушкин 1799 йисан 26 майдиз Москва шегьердин Немецкая слободада дидедиз хьанай. Июньдин 8-даз хашунин цяй акъуднай. 1805—1910 йисарин гатун варцар Пушкина Подмосковьедин Захарово хуьре вичин чӀехи дидедин патав тухузвай. Сифте эсерра Пушкина вичин аял чӀаварин кьатӀар къалурнава, месела «Монах» (1813 йис); «Бова» (1814 йис), лицейдин шиирар «Послание к Юдину» (1815 йис), «Сон» (1816 йис). Пушкинан баде Мария Алексеевна Ганнибалди вичин хтулдикай икӀ кхьенай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0>Зи чӀехи хтулдикай вуч акъатдатӀа чидач. Ам акьулдиз хци ва ктабар кӀелунрал рикӀ алай гада я, амма тарсар пис чирзава. Ацукьна вичин тарсар бегьемарун кьери гьал я, гагь кагьулзава лугьуз ам таярихъ галаз къугъваз куьчедизни экъечӀдач, гагь адак ахьтин зарб акатда хьи, секинардай кьван чара атӀуда. Адаз «юкьван гьалар» хас туш.
Ругуд йис Пушкина Царское Село хуьруьн лицейда кӀелнай. Ина жегьил зариди 1812 йисан Ватандин дяведин вакъиаяр уьмуьр гьалнай. Пушкинан шаирвилин алакьунар ина дуьздал акъатнай ва абуруз сифте чӀехи къимет гьа и лицейда ганвай. Лицейда кӀелай береда Пушкина пара кьадар шииррин эсерар кхьенай. Адак руьгь кутазвайбур Франциядин XVII—XVIII виш йисарин зарияр тир. Абурун эсеррихъ галаз жегьил зари вичин бубадин ктабханада таниш хьанай. Адан вирибурулайни рикӀ алай француз кирамар Вольтер ва Парни тир. Пушкинан шииратдин муаллимар Батюшков ва романтизмдин устад Жуковский хьанай. 1814 йисан июль вацра Пушкинан эсер садлагьай сеферда Москвада акъатзавай «Вестник Европы» журналда чапдай акъатнай. Журналдин цӀипудлагьай номерда, вичин дуст Кюхельбекераз талукьарнай «Шаир дустуниз» (К другу-стихотворцу) тӀвар алай шиир акъатнай. Гьеле лицейдин шакӀурт яз, Пушкин эдебиятдин «Арзамас» жемиятдик акатнай. И жемият милли эдебиятдик квай архаизмдин ва куьгьнечивилин аксиниз экъечӀзавай.
1817 йисан июнь вацра коллегиядин-секретарь чин къачуна Пушкина лицей акьалтӀарнай ва Къецепатан крарин Коллегиядик экечӀнай. 1819 йисуз ам, декабристрин «Союз благоденствия» тешкилатдин регьбервилик квай эдебиятдинни-театрдин «Зелёная лампа» жемиятдик акатнай. И тешкилатрин сир квай кӀвалахра ахъадаказ иштирак тавуртӀани, Пушкина декабристрин къати активистрин чӀехи пайдихъ галаз дуствилин араяр хуьзвай. Гьа йисара зариди гьеле лицейда кӀелдайла кьил кутунвай ва «Арзамас» жемиятди эцигай къайдадалди кхьенвай «Руслан ва Людмила» кьегьалвилин поэмадин винел кӀвалахзавай. Поэма 1820 йисан майдиз чинриз акъатнай ва жуьреба-жуьре фикиррин ва баянрин себеб хьанай.
Кьибле патара (1820—1824 йисар)
1820 йисан 16 августдиз Пушкин Феодосиядив агакьнай. Кьве къалай Пушкин Раевскийрихъ галаз гимидалди Гурзуфдиз рекье гьатнай. Гурзуфда уьмуьр гьалай береда чкадин тӀебиатдал гьейран хьайи зариди гьуьлуьн кьерера ва сувара тухдалди къекъвенай. Къекъуьнрин арада Аю-Дагъдал балкӀандал алаз хкаж хьуни ва луьткведалди Суук-Су мысдал сирнавуни чка кьунвай.
Гурзуфда Пушкина «Къавкъаздин есир» эсер давамарнай ва са шумуд лирик шиирар кхьенай. Абур ада Н. Н. Раевскийдин рушариз — Екатеринадиз, Еленадиз ва Мариядиз талукьарнай. Ина зариди «Бахчасарайдин фонтан» поэма ва «Евгений Онегин» роман кхьин къаст авунай. 1820 йисан сентябрьда Симферопольдиз фидай рекье ам Бахчасарайда акъвазнай. Йикъарин са юкъуз пачагьдин кӀвалерин гьаятда экъведайла ада кьве марвард цуьк кьатӀна «Накъварин фонтан»-дин кӀаник эцигнай, гуьгъуьнлай ада и фонтандиз «Бахчасарайдин фонтан» тӀвар алай шиирар ва поэма теснифнай.
Кьиникь
А. С. Пушкин Дантесахъ галаз хьайи дуьэльда къачур залан хирен себебдалди кьенай. И кьве касдин араяр чӀурна дуэльдиз гъанвай себебар пара авай. Дантеса Пушкинан паб Наталья Николаевнадихъ гелкъвезвайди виридаз малум хьанай ва и кьве аристократ хзанрин арада кӀеви къалар гьатнай. Са тӀимил вахтунилай тийижир касдин паталай Пушкиназ ва адан дустариз адан папан хатурда хкӀадай айгьамар квай чарар ракъурнай. Пушкина ибур Дантесан ва адан тахай буба Геккернан гъилин кӀвалахар тирди кьатӀанай. Намус хуьн паталди, 1836 йисан 4 ноябрьдин нянихъ Пушкина Дантесас дуэльдиз эверун ракъурнай. Геккернан куьмекдалди и дуэльдин муьгьлет кьве гьафте кьулухъ янай. Шаирдин дустарин, иллаки Жуковскийдин ва адан юлдаш Наталья Николаевнадин алахъунрин нетижада дуэль терг ийиз хьанай. 17 ноябрьдиз Дантеса Наталья Николаевнадин вахаз вичиз ша лагьана теклифнай. Гьа юкъуз Пушкина вичин эверун кьулухъ къахчунай. Амма и никагьдикай абурун арада авай къал къанвачир. Дантеса адан вах Натальядин нуфус чӀур тийин паталди къастуналди гъанвайди я лугьудай ванер чкӀанай. Папа Пушкиназ и интригаяр куьтягь жедалди Санкт-Петербургдиз хъфин теклифзавай, амма Пушкина и кардиз вичиз кӀандайвал эхир эцигиз кьетӀъ авуна. 1837 йисуз ада Луи Геккерназ «акьалтӀай векъи» чар кхьена ракъурнай. И чарчиз жаваб анжах дуэльдиз эверун мумкин тир ва Пушкиназ им хъсан чизвай. Къанунрин къайдайрив кьадай дуэльдиз эверун Пушкиназ гьа юкъуз атанай. Амма Геккерн чара уьлкведин посол тир виляй, адаз дуэльра иштирак ийидай ихтияр авачир, тахьайтӀа адан карьерадиз эхир къведай. Адан чкадал Дантес экъечӀнай. 27 январьдиз ЧӀулав вацӀун кьерел дуэль кьиле фенай. Пушкинахъ залан хер галукьнай. Гуьлле ятурдилай гьатна руфунив агакьнай. А аямдиз килигна им кьиникьал гъидай хер тир. И кардикай Пушкиназ адан лукьман Арендтди гьакъикъат чуьнуьхар тавуна хабар ганай. Кьиникьиз мукьва Пушкина вичин кӀвалахар къайдада кухтазвай. Буржар вахгузвай, веледрин арада ирс пайнай, ва икӀ маса. 29 январьдиз сятдин 14:45 зари перитонитдикай рагьметдиз фена. Александр Сергеевич Пушкин Псков губерниядин Святогорск монастырьда кучуднай.
Пушкинан несилар
Пушкинан кьуд аялдикай анжах кьведа ада несил давамарнай — хва Александрди ва руш Натальяди. Заридин пара кьадарда авай несилар къе дуьньядин гьар пата гьалтда: АСШ, Англия, Германия, Бельгия ва маса уьлквеяр. Абурукай тахминан 50 касди Урусатда уьмуьр тухузва. Пушкинан дуьз ва эхиримжи несил тир Александр Александрович Пушкин Бельгияда ава.
Заридин акунар
А. С. Пушкинан буй 166,7 см тир, гьа девирда им итимрин юкьван дережадин буй гьисабзавай. Адан папан буй 173 см тир. Пушкинан акунрикай чара-чара кирамри чпин фикирар къалурнава ва чӀехи пай дуьшуьшра абур сад садав кьазвач. Умуми шикилда къачуртӀа садани ам иер тирди лагьанач, амма гзафбуру къейднай хьи, адак зариятдин гьевес кткидайла адан чинин акунар гьейбатлу жедай ва рикӀе авай гьиссер ва теспачвал эхъен хьиз къалурдай. 1833 йисуз Нижний Новгороддин губернатордин межлисда Пушкин акур Л. П. Никольскаяди икӀ кхьенай: "Адан са кӀус къумрал чин акьванни иер тушир, амма кьери жуьредин чин тир: гзаф чӀехи ахъа пел, яргъи нер, яцӀу пӀузарар — гьич дуьз къайдадин лишанар туш. Амма цавун нур алай мичӀи вили, чӀехи ва михьи вилери инсан гьейранардай. Адан вилери гузвай таъсир са гафаривни лугьуз жедач: абурук къати цӀайни квай, гьа вахтунда хушвилин ва рикӀиз чими гьиссерни чкӀурдай. Заз ихьтин акьуллу, ахъа ва хуш къилихрин чин садрани акурди туш. Адаз пара иер ва акьуллу рахунар хас тир. Ам гьикьван шад, гуьгьуьл ахъайдай ва дикъет гудай тир хьи… Ам инсандиз хуш татун мумкин тушир.
Вини Каранай
Вини Каранай (Верхний Каранай) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Каранай хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 17 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Каранай хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Каранай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 735 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Футболдай Испаниядин чемпионат 2020/2021
Футболдай Испаниядин чемпионат 2020/2021 (La Primera División de España 2020/21) - 1929-лагьай йисуз туькӀуьрнавай Примерадин тарихда 90-лагьай сезон я. Ам 2020-лагьай йисан 12-лагьай сентябрдилай 2021-лагьай йисан 23-лагьай майдал кьван фена.
Чемпион Атлетико Мадрид хьана.
Эрпели
Эрпели — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Эрпели хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 12 км яргъал, Шураозень вацӀал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Эрпели хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Эрпели хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 412 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Ахматова Анна Андреевна
Ахматова Анна Андреян руш (хайила Горенко, 11 (23) лагьай июн, 1889 лагьай йис, Одесса, Херсондин губерния. Урусатдин империя — 5-лагьай март 1966-лагьай йисан, Домодедово, Москва вилаят, СССР — Гимишдин виш йисан урусрин шаир, литературовед, ва таржумаяр ийизвай кас, 20-лагьай виш йисан урусрин литературадин лап гужлу зигьин авай, виридаз малум тир кас тир. 1965 ва 1966-лагьай йисара Нобелан тӀварунихъ галай премиядин номинациядик акатна.
Адан сифтегьан итим, Николай Гумилуьв, 1921-лагьай йисан июлдиз ягъна кьена; пуд лагьай итим, Николай Пунин, пуд сеферда дустагъда ацукьна ва 1953-лагьай исуз лагерда кьена; адаз авай са аялди, историкди Лев Гумилуьв, цӀуд йисалай гзаф вахт лагерра тухвана, анжах 1953-лагьай йисуз адан тӀвар михьи авуна.
Агния Леван руш Барто
Барто Агния Леван руш (хайила Волова; 1901 йисан 4 (17) апрелдиз, Ковно — 1981 йисан апрелдиз, Москва) — урус шурайрин аялриз кхьизвай шаир, киносценарист, радиогунугар тухузвайди. Кьведлагьай дережадин Сталинан премиядин (1950) ва Ленинан премиядин лауреат (1972).
Ахматова Анна Андреевна
«Халкьдин душманрин» дидерин ва папарин дерт ва хажалат А.Ахматовади къалурна вичин виридлай къиметлу авай поэмада «Реквием». Сифтегьан кьве пай 1934-1935-лагьай йисара кхьенвай, 3-7-лагьай паяр 1936-1943-лагьай йисара акъудна, амай паяр къведай 20 йисара кхьена. 1980-лагьай йисарин юкьван вахтунда а поэмадиз экв акуна.
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
Агния Барто 1901-лагьай йисан 4-лагьай февралдиз Каунас (гьа чӀавуз адаз Ковно лугьузвай тир) шегьерда кӀелай чувудрин хзанда дидедиз хьана. Адан буба Волов Лев Николаян хва — маларин духтур тир. Диде — Ильядин руш Марияди кӀвалин кӀвалахар ийизватир.
Ахматова Анна Андреевна
Урусрин поэзиядин классик хьанватӀани, А. Ахматова цензурадик акатна, адан эсерар акъуддай ихтияр гузвачир, гьелени ам кьена 20 йисалай алатна, амма адан шиирар чапдай акъудзавачир. Гьа и вахтунда Ахматовадин тӀвар чизвай СССР-дани ва эмиграциядани.
Уьмуьрдин рехъ
Анна Горенко (Ахматова) Одессадин Большой фонтан лугьудай районда дворяндин хзанда дидедиз хьана. Хзанда ругуд аял авай, Анна пудлагьайди тир.
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
Агнияди са вахтунда гимназияда ва балетдин мектебдани кӀелзвай тир. Ахпа хореографиядин училищеда кӀелна, а чка куьтягьайла балетдин труппада са йисуз кьван кӀвалахна.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
1890-лагьай йисуз абурун хзан сифте Павловскидиз, ахпа Цардин хуьруьз куьч хьана. 1899-лагьай йисуз Анна Мариински дишегьлийрин гимназиядин ученица хьана.
Лев Толстойди кхьенвай азбукадай гъвечӀи Аннади кӀелиз чирна. Вад йис тирла, муаллимди чӀехи аялрихъ галаз тарсар чирдайла, абуруз яб гуз Анна французрин чӀалал рахаз башламишна.
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
1926-лагьай йисуз шаир Павел Бартодиз гъуьлуьз фена. Абур Воронцово поле куьчедал яшамишзвай тир. Адахъ галаз санал Агнияди пуд шиир кхьена — «Девочка-рёвушка», «Девочка чумазая» ва «Считалочка». 1927-лагьай йисуз абуруз хва хьана -Эдгар (Гарик). Амма 6 йисалай абур чара хьана.
Адан кьведлагьай итим теплоэнергетик, ССРГ-дин ИА-дин член-корреспондент Андрей Щегляев тир. Абурун руш Татьяна Щегляева (1933) — техникадин илимрин кандидат.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
Вичин сифтегьан шиирар ада 1911-лагьай йисуз журналра «Новая жизнь», «Аполон», «Русская мысль» акъудна. Жегьил йисара акмеизм лугьудай литературадин хелек акатна (кӀватӀалар «Вечер» (1912), «Чётки» (1914)).
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
1944-лагьай йисуз абурун хзан Москвадиз хтана. 1945-лагьай йисан 5-лагьай майдиз Лаврушинский куьчедал адан 18 йиса авай гада Гарик машиндик акатна кьена.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
1900-1905-лагьай йисара Цардин хуьруьн гимназияда кӀелна. 1906-1907-лагьай йисара — Киевдин Фундуклееван гимназияда кӀелун.
Агния Леван руш Барто
Уьмуьрдин рехъ
1981-лагьай йисан 1-лагьай апрелдиз Агния Барто кьена. Москвада Новодевичье лугьудай сурарал кучукнава.
Яратмишун
1924-лагьай йисуз хореографиядин училище кӀелна куьтягьай виляй авунвай концертда Агния Бартоди шиирар кӀелна. А концертдиз атанвай марифатдин нарком Анатолий Луначарскидиз адан шиирар иер акуна. Са шумуд йикъалай ада Бартодиз наркомдиз приемдал эвер гана. Луначарскийди адаз шаир хьун меслят къалурна.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
1910-лагьай йис — Н. Гумилуьваз гъуьлуьз фена.
1910-1912-лагьай йисара кьве сеферда Париждиз фена ва Италияда сиягьат авуна. И вахтунда художник Амадео Модильянидихъ галаз таниш хьана.
Агния Леван руш Барто
Яратмишун
1964-1973-лагьай йисара «Маяк» радиостанцияда программа «Найти человека» тухуз хьана. А программада дяведин вахтунда квахьай аялрин хзанар жагъурзавай, агъзурдал кьван советрин хзанар санал кӀватӀиз куьмек гана. Гуьгъуьнлай а программадиз килигна телевидениядал передача «Жди меня» акъатна.
Атлетико Мадрид
«Атле́тико Мадри́д» (Club Atlético de Madrid) — Мадриддин са тӀвар алай автоном жемятдай тир Испаниядин пешекарвилин футболдин клуб я. Ам 1903 йисан 26 апрелдиз туькӀуьрнава. «Ванда Метрополитано» адан кӀвалин стадион язва.
Алай чӀаван Испаниядин чемпион язва.
Тарих
«Атлетико» цӀусадра Испаниядин чемпион, цӀудра Испаниядин Кубокдин сагьиб, пудра УЕФА-дин Европадин Лигада (2009/10, 2011/12 ва 2017/18 сезонра) винел пад къачурди язва. ГьакӀни абур пуд сеферда Чемпионрин Кубокдин/Лигадин финалра къугъвана.
2021 йисан 19 апрелдиз Суперлига туькӀуьрнавай 12 Европадин клубдин гьисабдик «Атлетикони» квайди малум хьана.
Ахматова Анна Андреевна
Уьмуьрдин рехъ
1912-лагьай йис — кӀватӀал «Вечер». 1914-лагьай йис — «Чётки» кӀватӀал акхъатна. 1923-лагьай йисалди а кӀватӀал муьжуьд сеферда акъуд хъувуна.
1917-лагьай йисуз — «Белая Стая» ктаб акъатна (2000 тираждал). 1921-лагьай йисуз — «Петрополис» лугьудай издательствода «Подорожник» ктаб акъатна.
Гьа и йисан октябрдин вацра «Anno Domini…» лугьудай вад лагьай ктаб акъатна.
1923—1934 йисара адан эсерар акъудиз ихтияр гузвач. Гьа арада кхьенвай шиирар гзафбур квахьна.
1939-лагьай йисуз Советрин писательрин КӀватӀалдик кьабулна. 1935-1940-лагьай йисар — поэма «Реквием».
1946-лагьай йисуз ЦК ВКПб-дин Оргбюродин Постановление акъатна, ана А. Ахматовадин ва Михаил Зощенкодин яратмишунар критика авуна. Абур кьведни Писательрин кӀватӀалдай акъудна.
1959-лагьай йисуз А. Фадееван гафуналди А. Ахматова писательрин КӀватӀалдиз мад кьабул хъувуна.
Эхиримжи йисара кхьенвай ктабар ибур тир: «Стихотворения», поэма «Без героя», «Бег времени». 1964-лагьай йисуз Италияда «Этна-Таормина» премия къачуна. Оксфордин университетдин гьуьрметлу доктордин тӀвар къачуна (1965).
5-лагьай мартдиз Домодедовада авай санаторияда рикӀ тӀар хьана кьена. 10-лагьай мартдиз Ленинграддин патаг гвай Комарова лугьудай поселокда кучукна.
Агния Леван руш Барто
Яратмишун
Адан «Записки детского поэта» лугьудай ктаб 1976-лагьай йисуз акъатна.
Шиирралай гъейри Агния Бартоди кинойриз сценарияр кхьенва, мисал патал «Подкидыш» (Рина Зелёнаядихъ галаз санал кхьена,1939), «Слон и верёвочка» (1945), «Алеша Птицын вырабатывает характер» (1953), «10000 мальчиков» (1961) филмриз. Ералаш киножурналдин сифтегьан выпускдиз «Позорное пятно» хъуьруьн къведай гьикая кхьена.
Гзафни-гзаф шиирар А.Бартоди лап гъвечӀи аялриз кхьенва. Адан шиирар регьятдиз кӀел жезва ва рикӀел амукьзава.
Вичин шиирра ам аялрихъ галаз абуруз тӀварар гуз регьят чӀалал рахазва — «Мы с Тамарой», «Кто не знает Любочку», «Наша Таня громко плачет», «Володин портрет» ва масабур.
Агачкала
Агачкала — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Вини Казанище хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 7 км яргъал, Акпеозень вацӀал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Агачкала хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 450 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Качкалык
Качкалык — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Чанкурбе хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 27 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Качкалык хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 421 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Агъа Ишкарты
Агъа Ишкарты (Нижнее Ишкарты) — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Ишкарты хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Чанкурбе
Чанкурбе — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Чанкурбе хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Агъа Ишкарты
География
Хуьр Буйнакск райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 13 км яргъал ала.
Чанкурбе
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 26 км яргъал ала.
Агъа Ишкарты
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Ишкарты хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Чанкурбе
Агьалияр
Йисариз килигна Чанкурбе хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агъа Ишкарты
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 998 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Чанкурбе
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 209 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Буглен
Буглен — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Буглен хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 10 км яргъал, Бугленозень вацӀун къерехдихъ гала.
Агьалияр
Йисариз килигна Буглен хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 037 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Алтай вилаятдин шегьерар
Алтай вилаятдин ибаратдик 10 вилаятдин метлеб ва 2 райондин метлеб авай шегьер ква.
Ванашимахи (Буйнакск район)
Ванашимахи — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Карамахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 25 км яргъал ала.
Тарих
1997 йисуз Ванашимахи хуьр Дагъустанда вагьабивилин юкь тир «Кадар зона»-дик акатзавай ва шумудни са йис шариатдин къанунралди уьмуьр ийизвай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 281 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Римма Федоран руш Казакова
Казакова Римма Федоран руш (1932 йисан 27 январдиз, Севастополь, Крым – 2008 йисан 19 майдиз, Одинцово, Москва вилаят) – шурайринни Урусатдин шаирни таржумахъан я. Шурайрин ва 1990-лагьай йисарин вахтарин пара машгьур манийрин автор тир.
Уьмуьрдин рехъ
1932-лагьай йисан 27-лагьай январдиз ам Севастопольда дидедиз хьана. Адан буба, Казаков Фёдор Лазаран хва, дяведин къуллугъчи тир, дидеди, Шульман Софья, секретарвиле кӀвалахзавай. Адаз хайила ганвай тӀвар Рэмо тир (Революция, Электрификация, Мировой Октябрь). 20 йис тамам хьайила ада вичиз Римма тӀвар къачуна.
Аялвилин вахтар Белоруссияда фена, мектебда кӀелдай йисар — Ленинградда. Дяве башламиш хьайила адан хзан Глазов лугьудай шегьердиз куьч хьана.
Туьмен вилаятдин шегьерар
Туьмен вилаятдик 5 шегьер акатзава.
Римма Федоран руш Казакова
Уьмуьрдин рехъ
Ленинграддин гьукуматдин университетдин тарихдин факультет кӀелна куьтягьна. Ирид йисуз Хабаровскда яшамиш хьана. Газетда, киностудияда, лектор яз ва муаллимвиле кӀвалахна.
Сифтегьан Р.Казаковадин шиирар 1955-лагаьй йисуз акъуднава, гьеле 1958-лагаьй йисуз сифтегьан шииррин кӀватӀал «Встретимся на Востоке» акъатна.
Римма Казакова Евгений Евтушенкодихъ, Булат Окуджавадихъ, Андрей Вознесенскидихъ, Белла Ахмадулинадихъ, Роберт Рождественскидихъ ва Инна Кашежевадихъ галаз сад хьиз пудкъадлагьай йисарин шаиррин несилдик ква.
Казакова 1959-лагьай йисуз ССРГ-дин писательрин КӀватӀалдик экечӀна.
Казаковадин «Вун алай чка» тӀвар алай ктаб 1960-лагьай йисуз акъатна.
Ада 1964-лагьай йисуз Писателрин кӀватӀалдихъ галай вини дережадин литературадин курсар акьалтӀарна.
1976 — 1981-лагьай йисарин арада ада Писателрин КӀватӀалдин правлениедин секретарвиле кӀвалахна.
Виктория Самуилан руш Токарева
Токарева Виктория Самуилан руш (хайила Шефтер; 1937 йисан 20 ноябрдиз, Ленинград) — урус прозаик ва сценарист.
Римма Федоран руш Казакова
Уьмуьрдин рехъ
Римма Казакова 1977-лагьай йисуз член яз КПСС-дик экечӀна.
1999-лагьай йисалай гатӀумна вичин эхиримжи йикъаралди ам Москвадин писательрин КӀватӀалдин секретардин чка кьунва.
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
Виктория Токарева 1937-лагьай йисан 20-лагьай ноябрдиз Ленинградда дидедиз хьана. Адан буба Шефтер Самуил Насонан хва чувудрин миллетрикай тир, инженервиле кӀвалахзавай. Диде, Хлопова Наталья Степанан руш, Донецк вилаятдай акъатнавайди тир. Ада машинистка яз къвалахнава. Дяве башламиш хьайила адан бубадиз ополчениедиз эверна. Гуьгъуьнлай ам лап четиндиз ничагъ хьана госпиталда къаткурна.1945-лагьай йисуз январдиз ам кьена.
Римма Федоран руш Казакова
Уьмуьрдин рехъ
Римма Казакова 2008-лагьай йисан 19-лагьай майдиз рикӀ тӀа хьана кьена.
2008-лагьай йисан 22-лагьай майдиз Москвада Литераторрин Юкьван КӀвале сагъ лугьунин церемония кьиле фена, гьа а юкъуз ам Москвадин Ваганьковадин сурарал кучукна.
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
Дяведин вахтунда абурун хзан Киров вилаятдин Кикнур лугьудай поселакдиз куьч хьана. Са хейлин вахтунда абурун хзандиз бубадин чӀехи стхади куьмек гуз хьана. Ада Ленинграддин металлдин заводдин директор яз кӀваалхзавай. Гьадлай гъейри ада Гражданвилин ва Ватандин ЧӀехи дявейра иштираквал авуна.
Римма Федоран руш Казакова
Яратмишун
Римма Казакова гзаф шииррин кӀватӀалрин автор я, адалай гъейри маса чӀаларай таржумаярни ийиз хьана. Адан гзаф шиирар макьамрал эцигнава. Виридалайни машгьур манияр я: «Ваз зун кӀанзава» (урус «Ты меня любишь», композитор – Игор Крутой, мани ягъизвайди – Александр Серов), «Мадонна» (композитор – И. Крутой, мани ягъизвайди – А. Серов), «Ненаглядный мой» (композитор – Александра Пахмутова, мани ягъизвайди – Майя Кристалинская) ва масабур.
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
13 йиса авай гъвечӀи Викториядиз дидеди Антон Чехован кьисаяр кӀелна. Адаз «Скрипка Ротшильда» лугьудай гьикая лап иер акуна. Гьанлай кьулухъ ам литературадал ашукь жез эгечӀна.
Римма Федоран руш Казакова
Яратмишун
Герман литературовед Вольфганг Казакан фикирдалди, Казаковадин лирикада пара образар ава, гафар лап дикъетдиз жагъурзава. Ада вичин философиядин шиирра инсанрин хъсанвал къалурзавай, кӀанивилин лирикада са маса жуьредин метафораяр ишлемишзава. Амма вири шиирар фагьумлу гьисс аваз кхьенва.
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
Мектебда кӀелзавай йисара Викториядиз медицина чириз кӀанзавай, амма адан арза кьабулнач. ГьакӀ хьайила ам музыка чириз алахъна. Сифте Ленинграддин музыкадин училищеда кьуд йисуз кӀелна (1958-лагьай йисуз куьтягьна), ахпа Ленинграддин Н. А. Римский-Корсакован тӀварунихъ галай гьукуматдин консерваториядани кӀелна.
Римма Федоран руш Казакова
Премия
2008-лагьай йисуз Римма Казаковадин тӀварунихъ галай жегьил шаирриз гудай премия туькӀуьрна. 19-лагьай майдиз, шаир кьийи юкъуз, а премия багъшдайвал авуна.
Виктория Самуилан руш Токарева
Уьмуьрдин рехъ
Эвленмиш хьайидалай кьулухъ Виктория Токарева Москвадиз куьч хьана. Аялрин музыкадин школада муаллим яз кӀвалахна, гьа и вахтунда ада вичин гьикаятар кхьиз эгечӀна.
Гуьгъуьнлай ада «Мосфильмда» редакторвиле кӀвалахна.
1962-лагьай йисуз Сергей Михалкова гаф кутуна Виктория Токарева ВГИК-дин сценарияр кхьиз чирдай факультетдик экечӀна ва 1967-лагьай йисуз кӀелна куьтягьна.
1971-лагьай йисуз ССРГ-дин Писательрин КӀватӀалдик экечӀна.
И девирда кхьенвай ктабрикай — «Хэппи энд» (1995), «Вместо меня» (1995), «Лошади с крыльями» (1996), журналра «Новый мир» ва «Юность» басма йизва.
1968-лагьай йисуз «Литературадин газетдин» «12 стул тӀвар алай клубдин» «Золотой теленок» лугьудай премия лайихлу авуна.
Кинодин кӀвалахар
1960-лагьай йисарин эхир кьиляй Виктория Токаревади советрин кинорежиссерихъ галаз кӀвалахиз эгечӀна. Ада 14 кинодиз сценарияр кхьенва, абурукай гзафбур — вичин гьикаятрикай туькӀурнавайбур, абурун арада — «100 грамм для храбрости» (1976), «Перед экзаменом» (1977), «Талисман» (1983).
ЭлячӀунар
Категория:
Такалай
Такалай — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Халимбекаул хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Буйнакск райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 9 км яргъал, Шураозень вацӀал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Такалай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 415 касди уьмуьр ийизвай. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.
Курган вилаятдин шегьерар
Курган вилаятдик 9 шегьер акатзава.
Атланаул
Атланаул — Дагъустан республикадин Буйнакск районда авай хуьр. Атланаул хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Буйнакск райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Буйнакск шегьердилай 2 км яргъал ала.
Тарих
Атланаул хуьр Агъа Казанище хуьруьвай къакъатнай бицӀи хуьр хьиз арадал атанай. Адан бине Муслим тӀвар алай касди кутунай, гьавиляй XX виш йисал кьван хуьруьн тӀвар Муслим-Аул тир.
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Атланаул (Муслим-Аул) хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Темир-Хан-Шурадин округдин Темир-Хан-Шурадин наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Атланаул хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика: