cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дарги округ
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 58 900 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
Вини СтӀал
Чирвилер
Вирина авай хьиз, Вини СтӀалрин мектебни вахтарин финифда цӀуру (иски) хьана виже текъвер гьалдиз атанай, амма ремонт ийиз такьатар гьамиша хьиз агакьзавачир. ЦӀай кьуникай ва чилин зурзунрилай кьулухъ мектеб вахтуналди яз финнрин баракрал тухванай. ЦӀийи мектеб эцигдалди цӀуд йисаралди вил алаз акъвазун чара авачиз тир. Анжах 1980 — й йисарин эхирда асул дибдин стандарт тир мектеб эцигуниз кьил кутунай. 2007 йисуз Вини СтӀал хуьруьз пуд гьавадин, 360 кас гьакьарзавай цӀийи мектеб пишкешнай. Алай чӀавуз, чирвилер къачунин процесс кьиле финин вири къулай шартӀар ава: чимивилин система, классрин ва кабинетрин кӀвалерин герек кьадар, интерактив кьул (доска) авай компьютеррин кабинет, гъвечӀи классрин шакӀуртрин тӀуьнин кӀвал, райондин хуьрерин ва муькуь районрин арада спрортдин акъажунар кьиле тухузвай чӀехи спортзал. Гзаф шакӀуртар мектеб куьтягьна Москва, Ростов-на-Дону, Саратов ва Магьачкъала ва маса шегьеррин престиж авай кӀелунин идарайра (университетра, мектебра) кӀелзава.
Килигиз лайихвал авай чкаяр
Вини СтӀалрин килигиз лайихвилер авай чка цӀуру девирдин имарат — Аругуддинан мискӀин я (XIX виш йис). Юкьван виш йисарин архитектурадин чешне тир, адетдинди тушир кӀалуб авай, къубба хьтин къав авай, ам хуьруьн юкьвал акъвазнава ва адаз тешпигь тир мискӀин дуьньяда авач. Са тӀимил вилик, Имам Яралиеван куьмекдалди хуьруьнвийрин паталай ам тамамдаказ туьхкӀуьр хъувунвай, ва ибадат ийиз вири шартӀар арадал гъанвай.
Бала КцӀар
Бала КцӀар (Bala Qusar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 1 км яргъал ала.
Бала КцӀарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягьле, МискӀиндин пад.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири азербайжанар, шии-мусурманар я.
Чердынь район
Чердынь район (Чердынский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 20 873 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Чердынь.
География
Районди Пермдин крайдин кеферпата чка кьунва.
Бидиркъеле
Бидиркъеле (Bədirqala) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Бала КцӀарин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 8 км яргъал ала.
Бидиркъеле хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа аралух, Къарабаг мягьле, Вини мягьле, Агъа мягьле, Вини аралух.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Бидиркъеле хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Лагьичар, Татар, ШутӀар, ТипӀер, Тугьулар .
Чернушка район
Чернушка район (Чернушинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 677 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Чернушка.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблепата чка кьунва.
Юрла район
Юрла район (Юрлинский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 3 831 км². Агьалияр — кас.
Юсьва район
Юсьва район (Юсьвинский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Юрла район
География
Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Юсьва район
Майдан — 3 081 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Юсьва.
География
Районди Пермдин крайдин юкьванпата чка кьунва.
Basshunter
Basshunter, Юнас Эрик Алтберг (1984 йисан 22 декабрь, Хальмстадт) — манидар ва DJ.
Раздолье (Дагъустан)
Раздолье — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Раздолье хуьруьнсовет туькӀуьрзава, адан кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1749 йисуз, нугъай куьчерияр ацукьнавай Тягалону тӀвар алай чкадал кутунай. Ина Дондай, Кубандай, Сибирдай куьч хьана атанвай инсанар секин жезвай. Абурун асул машгъулат лежбервал тир: цуькӀ, дуьгуь, салан мейваяр цазвай.
Агьалияр
2010 йисуз хуьре 1 146 касди уьмуьр гьалзавай. 2014 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 220 кас яшамиш жезвай. Хуьруьн агьалидин милли состав агъадихъ галай хьиз я: 34 % — урусар, 34 % — аварар и 29 % — даргияр. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай.
Калиновка (Дагъустан)
Калиновка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Куйбышево хуьруьхъ галаз Калиновка хуьруьнсоветдик туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине, Терек вилаятдин Калиновская станицадай куьч хьана иниз атанай мулкдар (помещик) Давротан чилерал кутунай. Хуьруьн тӀварни гьа Калиновская станицадихъ галкӀанва.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 805 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре урусрилай гъейри аварар, даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
ПитӀишхуьр
ПитӀишхуьр, ПӀитӀишкӀеле (Bədişqala) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ГуьндуьзкӀелейрин» хуьрхуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ПитӀишхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Кенцемар, Шамшамар, Цемеяр, Хунчаяр, Перцив векь ядайбур, Мирзеханар, Кичидинбур, Кимицар .
Ингуш чӀал
Ингуш чӀал (Ингуш чӀал:ГӀалгӀай мотт) — ингуш халкьдин хайи чӀал. Ингуш чӀал алфавит:Аа,Аь аь,Бб,Вв,Гг,ГӀ гӀ,Дд,Ее,Ёё,Жж,Зз,Ии,Йй,Кк,Кх кх,Къ къ,КӀ кӀ,Лл,Мм,Нн,Оо,Пп,ПӀ пӀ,Рр,Сс, Тт,ТӀ тӀ,Уу,Фф,Хь хь,ХӀ хӀ,Цц,ЦӀ цӀ,Чч,ЧӀ чӀ,Шш,Щщ.Ъъ,Ыы,Ьь,Ээ,Юю,Яя,Яь яь,Ӏ
Куйбышево (Дагъустан)
Куйбышево — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Калиновка хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 5 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине, мулкдар тир К.Мамаджанован чилерал кутунай.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 51 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 36 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 41 % — аварар, 27 % — лезгияр ва 26 % — даргияр яшамиш жезва.
Кисрийрин Фрид Гьасанан хва
Кисрийрин Фрид Гьасанан хва (1914 йисуз 28 апрелдиз, Ахцегь — 1975 йисан 23 мартдиз, Магьачкъала) — советрин илимдинни гьукуматдин крархъан я.
Дагъустандин хуьруьн майишатдин илим ахтармишзавай институтдин садлагьай директор я.
Уьмуьрдин рехъ
Фрид Кисриев 1914-лагьай йисан 28 лагьай апрелдиз Ахцегьа дидедиз хьана. 1924-лагьай йисуз 10 йис хьайила Ахцегьа ахъа хьанвай сифтедин мектебдиз келиз экечӀна, ахпа 1929 йисуз кӀелун давумарна лежберрин жегьилри кӀелзавай мектебда.
Хъсандиз мектеб куьтягьайдалай кьулухъ, Фрид Кисриев Бакудин нафтӀадин институтдик экечӀна. Магьачкъалада хуьруьн майишатдин институт ахъагъайла, ам Дагъустандиз хтана ва емишринни майвайрин факультетда кӀелун давумарна.
Лап хъсандиз вичин кӀелун куьтягьна, Кисриев Ахцегьиз хтана райондин чӀехи агроном яз кӀвалахзава. А кӀвалахдихъ галаз сад хьиз ада дагъдин гуьне салар кутун паталди тежрибаяр ийизва.
1938-лагьай йисан октябрдин вацра Дагъустандин хуьруьн майишатдин аспирантурадик экечӀна, «Емишрин ва майвайрин селекция» адан тема тир. Амма эгечӀнавай дяведин гъиляй адавай аспирантура кӀелна куьтягьиз хьанач.
Дяведин садлагьай юкъуз Буйнакскда ам дяведик гьазуриз эгечӀна, амма са тӀимил вахтунилай ВКПб комитетди эверна хкана ва емишрин ва салан майвайрин хлел чӀехиди яз эцигна. Гьадалай гуьгъуьнай Кьасумхуьруьн райондин Герейханован тӀварунихъ галай салар авай еке совхоздин кьиле эцигна. Дяве куьтягь хьайила Гьасанан хва Фрид Махачкъаладиз хквезва.
Сифте ада ВКПб-дин обкомда хуьруьн майишатдин хляй инструктор яз, ахпа 1945 йисан декабрдиз ЦК ВКПб-дин партиядин гуьзчивал ийидай комитетдин контролер яз кӀвалахнава.
1947-лагьай йисуз февралдиз ДАССР-дин хуьруьн майишатдин министрдин чка кьадай кас яз эцигнава.
ССРГ-дин Виридалайни чӀехи кӀелунин министерстводин буйругъдал адаз аспирантура куьтягьдай ихтияр гана. Москвадин Ленинан орден авай К. Л. Тимирязеван тӀварунихъ галай хуьруьн майишатдин илимдин кӀватӀалдал Ф. Кисриева хуьруьн майишатдин илимрай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена.
1954-лагьай йисуз Ф.Кисриев ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда кӀвалахал экечӀна, сифте ам Ботаникадин салан директор жезва, ахпа ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалдин илимдин секретарь жезва.
1954-лагьай йисуз Фрид Кисриев Дагъустандин хуьруьн майишатдин рекьяй министр яз тайинарна"/>.
1956-лагьай йисуз Дагъустандин илим ахтармишзавай институтдин сифтегьан директор яз кӀвалахдал кьабулна, ана ада 20 йисуз кьван кӀвалахнава.
Директор тир вахтара, Ф.Кисриева илимдин бине туькӀуьрзавай, ада зурба ахтармишунин кӀвалах тухузвай. 50 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена ва чапдай акъудна. Ф. Кисриев кьиле аваз гзаф инсанри «Дагъустандин хуьруьн майишат тухудай къайда» кӀвалах кхьена.
Са шумуд сеферда ДАССР-дин Лап вини дережадин Советдин депутат яз хкянава, КПСС-дин обкомдин член тир.
Люксембург (Дагъустан)
Люксембург (Люксембург) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Люксембург» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине, Волыньдай иниз куьч хьанвай лютеран-немецри 1900 йисуз Романовка колония хьиз кутунай. Немецви революционер Роза Люксембурган гьуьрметдай 1930 йисуз колониядиз цӀийи тӀвар эцигнай — Люксембург.
ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Люксембург колониядин немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай, ва хуьруьз мукьвал алай хуьрерай къумукьар куьчарна ацукьарнай.
1960-й йисарин юкьвара хуьруьк Полтавский хуьр гилигнай, ам гилан хуьруьн кефер пад я.
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 720 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин саки вири къумукьар, суни - мусурманар я.
Вурвар
Вурвар (Urva) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вурварин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарих
Са кьадар арандиз куьч хьана вурварвийри Вурваруба хуьр кутунай.
Мужукай
Мужукай (Мужукай) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Мужукай» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 10 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Мужукай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 545 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай нугъаяр, тӀимил пай къумукьар я, вири суни - мусурманар я. Депортация ийидалди ина гьакӀни чеченарни авай.
Новогеоргиевка (Дагъустан)
Новогеоргиевка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новогеоргиевка хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 2 079 кас тир. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 379 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре урусрилай гъейри аварар (69 %), даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
Дегва
Аймазимахи хуьруьхъ галаз «Дегва» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 13 км яргъал, Какаозень вацӀал ала.
Тарих
1975 йисуз Бурхимахи хуьр Дегва хуьруьхъ гилиг хьанай.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1324 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Львовское № 1
Львовское № 1 (Wanderloo) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Львовское № 1» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 38 км яргъал ала.
Тарих
ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. Ахпа, 1943 йисуз иниз Казиюрт хуьруьн вири эгьлияр куьчарна ацукьарнай ва адаз цӀийи Львовское № 1 тӀвар эцигнай. Реабилитацииядилай кьулухъ 50 кьван немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай. Абур вахтуналди яз кьумукърин кӀвалера амукьзавай, амма республикадин регьбервили чпиз са куьмекни тагузвайди акурла абур Кеферпатан Осетиядиз куьч хьанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Львовское № 1 хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 370 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин саки вири къумукьар, суни - мусурманар я.
1926 йисан малуматриз килигна, хуьруьн 256 кас агьалидикай 66 % - немецар, 29 % - къумукьар тир. Немецрин эхиримжи хзан инлай 1988 йисуз куьч хьана хъфенай.
Аливердийрин Абдулхакь АбутӀрабан хва
Бруцеллездикай дарман жагъурдай алимрикай сад тирди. Ватандин чӀехи дяведин ветеран я. Лезги я.
1910 йисуз 10 декабрдиз Дагъустандин Ахцегь райондин лезги Ахцегь хуьре лежберрин хзанда дидедиз хьана. Буба — Аливердийрин Аливердидин хва АбутӀраб (1886—1963), революция жедалди фяле тир, Баку шегьердай кӀвализ хтайдалай кьулухъ — лежбер. Диде — Аливердийрин Мурадалидин руш Дюрнисе (1890(?)-1964) сифте кӀвал тухузвай, ахпа адани колхозда кӀвалахна. Адан паб — Аливердийрин (Федерова) Николаян руш Нина Аливердияррикай (1907—2002) — лап чӀехи категориядин духтур, са жерге илимрин кӀвалахар ва монографийяр кхьей кас я, медицинадин илимрин кандидат тир.
1927—1931 йисара — Дагъустандин зооветеринариядин техникум хъсан къиметар аваз кӀелна куьтягьайла, ам Институтдиз рекье туна. 1931—1934 йисара — Ахцегь хуьруьн маларин духтур яз кӀвалахнава. 1932—1934 йисара — Ахцегь хуьрун комсомолдин кӀватӀалрин секретарь яз хкянава. 1933—1934 йисара — Кьилин Къавкъаздин цӀиргъеда туькӀуьрнавай вахтундал хуьзвай карантиндин чкадин заведиш тир.
1941 йисан 17 июлдилай Яру Армиядин жергейрик экечӀна, маларин духтур яз 1011 СПда Москвадин дяведин округдин 253 дивизияда къуллугъ авуна. 1941 йисан ноябрдиз ССРГ-дин чилерин наркомди Къазахстандиз ракъурна эпидемийрихъ галаз дяве тухуз ва дяведин патав гвай районрай акъуднавай малариз чка гуз тешкил авур кас я.
1944 йисан ноябрдиз Москвадиз хтана ветеринариядин институтдин эпизоотологиядин академик С. Н. Вышелесски кьиле авай кафедрадин доцент хьана. 1944—1945 йисара — Москвадин ветеринариядин институтдин эпизоотологиядин кафедрадин доцент тир.
1945 йисан ноябрдиз Дагъустандин гьукуматди арза авуна А. Аливердиев Дагъустандин хуьруьн майишатдин институтдин эпизоологиядин кафедрадин заведиш яз Москвадай ракъурна. 1945—1952 йисара ДСХИ-дин эпизоологиядин кафедрадин заведиш ва СССР-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда зоологиядин хлен къуллугъэгьли тир.
1952—1954 — ССРГ-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда ветеринариядин хлен заведиш. 1954—1956 — СССР-дин ИА-дин Дагъустандин филиалда малдарвилин Институтдин директор.
1956 йисуз гьа институтдикай Дагъустандин хуьруьн майишатдин илимар ахтармишдай институт авуна. Ана микробиологиядин ва физиологиядин лабораториядин заведишдин чка кьуна.
1959—1967 йисара — Дагъустандин илимар ахтармишдай ветеринариядин станциядин директор тир.
АбутӀрабан хва Абдулхакьа кӀватӀнавай малуматри Дагъустанда ветеринариядин илимар ахтармишдай институт ахъагъиз куьмекна. Гьа институт 1967 йисуз Дагъ. НИВИ-дин бинедал ахъагъна.
1967 йисалай башламишна А.Аливердиев директор тир, ахпа илимдин кӀвалахдин патай директордин чка кьадай кас.
Шихсаидрин Амри Рзадин хва
Шихсаидрин Амри Рзадин хва (1928 йисан 20 мартдиз, Дербент — 2019 йисан 21 сентябрдиз, Магьачкъала ) — советрин ва Урусатдин кьетӀен чӀехи рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай алим, тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим, исламдин суалар ахтармишзавай кас я.
Уьмуьрдин рехъ
Амри Шихсаидов 1928-лагьай йисан 20 мартдиз Дербентда интеллигентрин хзанда дидедиз хьана. Ам шейх Ярагъ Мугьаммадан ва философ Алкьвадар Гьасанан несил я. Адан буба Рза Шихсаидов Дагъустандин сагъвал хуьнин рекьяй садлагьай нарком тир. 1945-лагьай йисуз Кьасумхуьруьн юкьван мектеб акьалтiа. 1951 йисуз Ленинграддин гьукуматдин университетдин рагъэкъечӀдай патан уьлквеяр чирдай факультетдик экечӀна.
Адаз В. М. Алексеев, В. М. Жирмунски, И. Ю. Крачковски, И. А. Орбели, В. В. Струве академикри, В. И. Беляев, А. А. Фрейман, А. И. Якубовски профессори ва маса чӀехи алимри тарсар гана. ИЯЛ Институтда аспирантурада заочно кӀелна. 1951-1954-лагьай йисарин къене Магьачкъала шегьердин № 5 юкьван мектебда тарихдин тарсар гана. 1954-лагьай йисалай гатӀумна РАН-дин ДНЦ-дин тарихдин, археологиядин ва этнографиядин Институтда кӀвалахна. 1999-лагьай йисалай эгечӀна — Институтдин асул кьиле авай къуллугъэгьли. 1973 — 1999-лагьай йисарин къене РАН-дин ДНЦ-дин ИАЭ-дин рагъэкъечӀдай патан уьлквейрин гъилик кхьенвай чарарин Отделдин кьиле акъвазна. Дагъустандин гьукуматдин университетда тарихдин факультетда тарсар гана, востоковедиядин факультет ахъагъайдалай кьулухъ башламишна гьана кӀвалахиз.
1963-лагьай йисуз «Ислам юкьван вишйисарин Дагъустанда» темадай кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци хвена.
1976-лагьай йисуз доктор тӀвар къачун патал «Дагъустан X-XIV-лагьай вишйисара. Миллетрин майишатдин лишанрин тежриба» темадай диссертаци хвена.
Дагъустандин районра археографиядин экспедицийрин кьиле акъвазна иштираквални авуна. Экспедициядин метлебар тир — Дагъустанрин ва араб чӀаларал гъилелди кхьенвай кӀватӀалар жугъурна, гьисабна ва каталогриз кӀватӀиз. Шихсаидова чуьлда авунвавай ахтармишвилери куьмекна кӀватӀиз 300 виш кьван гъилиг кхьенвай чарар, гьабрин арада 5000 агъзур XII — XX-лагьай вишйисара кхьенвай ктабар. Ада са шумуд ктабрин кӀватӀалар, са шумуд виш куьгьне заманрилай амай арабрин эпиграфикадин имаратар ва Дагъустандин юкьван вишйисарин культурадин ва тарихдин чарар ахъайна. Россиядин востоковедрин ва Европадин арабистрин ва исламоведрин кӀватӀалрин член я. ИИАЭ-дин ва ДГУдин илимдин ва диссертацияр хведай кӀватӀалрин член я.
Лондонда акъудзавай «Центрально-Азиатское обозрение» журналдин редакциядин кӀватӀалдин член я. Россиядин шегьерра, Амманда, Будапешта, Лондонда, Монреалда, Парижда, Стокголмда хьайи илимрин кӀватӀалра иштираквал авуна.
350 лай гзаф илимдин кӀвалахар кхьена, гьабрин арада 20 монографияни галаз.
2019-лагьай йисан 21 сентябрдиз Магьачкъалада рагьметдиз фенва. Ам Магъачкъала шегьердин «Персидский» сурарал кучукна.
Инкарин рекьин система
Инкарин рекьин система - Колумбдилай виликан Кеферпатан Америкадин виридалайни чӀехи рехъ я, гегьенш хилер авай. Адан яргъивал 40 000 км тир. Ам эцигуни пара зегьмет къачуна. А рекьер эцигдалди абур халисдаказ фкиризавай, кӀвалахарзавай, ахпа эцигун худда твазвай. Гуьгъуьна а рекьерихъ гелкъвезвай. Рекьерик гурарарни муькъвер квазвай, ятар акъуддай жуьреяр.
Исятда виридалайни хъсандаказ амукьнавай 6000 километр ЮНЕСКОдин сиягьда ава.
Тарих
Рекьерин чӀехи пай эцигнавайди тир вучиз лагьайтӀа инкариз элверунин рекьер чпин гъиле аваз хьана кӀанзавай. Абурукай садбур гьадалайни фад эцигнавай, чӀехи пай Вари империядин берейра, Перудинни Тиванаку халкьдин юкьван сувара. Гуьгъуьна а рехъ Титикака вирен арайра хьана, къенин Перудинни Боливиядин чилерал, 6динни 12лагьай вишйисарин арада, чӀехи цивилизация эцигна. Рекьерин пара чкаяр инкари эцигнавай: сад Чилидин Атакамадай, масад Титикакадин рагъакӀидай патайтӀуз. Инкар а регионда кьиле авай геж кьулан вишйисара, 1000 - 1450 йисара. Инкарин пачагь Пачакутекди эгечӀна масакӀавилерни вилик финар, гуьгъуьна адакай Тавантинсую гьукумат хьана. Империядин девир эгечӀна 1438 йиса, Кускодин патаг инсанар яшамиш жез эцигна инкари эгечӀна гьуьлуьн къерехрал алай дереяр къачуз, Наскадилай Пачакамакдалди, гьакӀни Чинчайсую регион къачуз.
Ольденбург
Ольденбург (Oldenburg) — Германиядин кефер пата авай шегьер, Агъа Саксония чилик квайди я. Гилан университетрин шегьер виликра графвилин, герцогвилин, чӀехи герцогвилин, ахъай гьукуматдинни Ольденбург чилин кьилин шегьер тир. 160 000 агьалидилай винихъ аваз, ам Агъа Саксониядин шегьеррикай чӀехивиляй 4-лагьай чкадал ала. 2004 йисан административ реформа къведалди шегьер Везер-Эмс округдин кьилин шегьер тир.
География
Ольденбург Германиядинни Агъа Саксония чилин кефер-рагъ акӀидай пата авайди я. Гьулуьн дережадилай 5 метр винихъ. Шегьер виликан Ольденбург графвилин юкьва авайди я. Ольденбургдай Хунте вацӀ физва. 25 км кефер патахъ галазва Кефер гьуьлуьн Ядебузен залив гва.
Тарих
Сифте сеферда шегьердин тӀвар «Альденбург» хьиз кьунвай 1108 йисуз. 1448 йисуз Ольденбургдин графдикай Даниядин король хьана, 1450 йисуз адакай гьакӀни Норвегиядин король хьана. 1457 йисуз Швециядин король хиз ам хкягънавай, 1460 йисуз Шлезвигдин герцог хьиз хкягънавай. Гьа саягъ эхирда гъвечӀи графвилин хзандикай Кефер Европада чӀехи важибвал авайди хьана. 1667 йисалай эгечӀна Ольдебургдин чил Копенгагенда авай Немцарин канцелярияди кьиле тухузвай. Гьа йисуз шегьерда пара начагьвилер хьана. КӀуьд йисалай 27 июльдиз шегьерда пуд цӀайлапанди Ольденбургда пара цӀаяр-кунар авуна. Германиядин, Даниядинни Россиядин пачагьрин династияр чеб чпиз мукьвабур тир, гьа рекъяй Ольденбургдин иесиярни дегиш жезвай. 1773 йисан 23 августдиз Ольдебургдин графвал Дельменгьорст графвал гваз Шлезвиг-Гьольштайн герцогрин чилер дегиш ийидайла Россиядин император Павел I-диз гана. Гьадани абур кьуд йикъалай абур вичин епископ тир халудиз гана. 1774/1777 йисуз Ольденбургдикай герцогвал хьана. Гьа саягъ ам Пак тир Римдин империядин пай тир. 1811—1813 йисара шегьер Франциядин империядин Везермюндунг департаментдин пай хьана. Ольденбургда Наполеонан кодексдин къанунар эцигнавай. Франциядикай къакъуднавайла шегьерда эски къанунар тунвай. 1829 йисуз Пауль Фридрих Августди Ольденбург ЧӀехи герцогвал авуна. 1848 йисуз Европада революцияр авайла Ольденбургда пара крар-кьиникьар хьанач.
Агьалияр
2011 йисан 31 декабрдиз Ольденбургдин агьалийрикай 74.370 (47,3 %) кас итимар тир, 82.890 (52,7 %) папар, маса гьукуматдай атайбур 5,4 %. 1573 йисуз шегьер лютеранвилиз элкъуьр хьана. 18 вишйисан эхирдилай эгечӀна Ольденбургда мадни католикар хьана.
1898 йисуз Ольденбургда 25.000 кас яшамиш жезвай, 1925 йисалди 50.000 касдал пара хьана. 1946 йисуз дяве патал хьайи катдай инсанар къвез шегьерда фад-фад 100 000 кас яшамиш жез хьана. 2015 йисуз ина 165 096 агьали авай. 2011 йисалай Ольденбург Агъа Саксониядин пудлагьай шегьер я чӀехивиляй.
2016 йисуз Ольденбургдин агьалийрикай 40,5 % евангели-лютерар тир, 13,8 % католикар, 0,8 % реформнавайбур. 1992 йисалай эгечӀна Ольденбургда мадни чувуд жемят туькӀуьр хьана. ГьакӀни шегьерда 3 мискӀин ава.
Вини Калунхуьр
Вини Калунхуьр (Yuxarı Qələnxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Вини Калунхуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Ольденбург
Экономика
Ольденбургдин экономика халкьдин кьулан пайдални сервисдал алайди я, гьакӀни банкрални страхованиедал. Шегьерда автомобилрин дистрибьдьюторарни тӀуьнрин индустрия гегьеншар хьанвайди я. Ольденбург информациядин технологийра хъсан дережадал ала. Шегьердин шуради чӀехи герцогдиз тӀалабна гьукуматдин конституция кьабул ийиз. ЧӀехи герцогди гьа документдиз килигда лагьана гаф ганач конституция кьабулиз.
Вини Калунхуьр
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун къерехдихъ, Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 40 км яргъал ала.
Вини Калунхуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Кьасуман мягьле, ПӀирен мягьле, ЧагьутӀан мягьле.
Ольденбург
Акунар
Ольденбургдихъ девлетлу тарих авайвили шегьерда пара акунарни ава, гьабурукай са шумуд къелеярни. Виридалайни дегь театр я Ольденбургдин гьукуматдин театр. ГьакӀни шегьерда пара музеяр ава. Чилин музей Ольденбургди къалурзава Ольденбург къеледа «Са чилин медениятдин тарих» акъудун.
Шегьерда дегь заманан кӀвалер пара ава. Гьабурукай 1573 йисан Ольденбургдин Эски гимназия, Эски Ратуша, 1502 йисан Дегодехауз кӀвал, 15-лагьай вишйисан Гертрудадин капелла, 1915 йисан вокзал, 1237 йисан Ламбертан клиса, 1841 йисан Петер Фридрих Людвиган госпиталь, 1868 йисан синагога, 1876 йисан католикрин клисани масадбур.
Вини Калунхуьр
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар агъадиз куьч хьанвай ЦӀуру Вини Калунхуьруьн эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Селимов Салигь Селиман хва
Селимов Салигь Селиман хва — лезги шаир ва композитор.
1927 йисан 22 мартдиз СтӀал Сулейманан райондин КӀварчагъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, музыкадин училище ва Москвадин Н. К. Крупскаядин тӀварунихъ галай халкьдин университет куьтягьна. Гзаф йисара Лезги театрда ва хайи райондин культурадин идарайра кӀвалахна.
Айнурбимахи
Айнурбимахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агъа Мулебки, Бахмахи, Бурхимахи, Уллукимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 33 км кьибле патахъ яргъал, Гамриозень вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 288 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Рагьимрин Виталий Межидан хва
Рагьимрин Виталий Межидан хва тахьайтӀа РахӀимрин Виталий Меджидан хва — лезги юкьварар кьадайди, Азербайжандин миллетдин кӀватӀалдин член я. 2008-лагьай йисан Пекиндин Олимпиададин «арсдин» призер, 2009-лагьай ва 2010-лагьай йисаррин Дуьньядин чемпионатрин «кишпирдин» призер я. Азербайжандин спортдин лайихлу устӀар я.
Вини Лакар
Вини Лакар (Yuxarı Ləgər) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Хурай» хуьруьнсоветдик акатзава.
Рагьимрин Виталий Межидан хва
Уьмуьрдин рехъ
Рагьимрин Виталий 1984-лагьай йисан 27-лагьай пахундиз Эрмениядин ГСР-дин Мегъри шегьерда дидедиз хьана. 1990-лагьай йисуз Рагьимрин хизан Азербайжандиз куьч хьанва. 1994-лагьай йисуз Виталия грек-ни-римдин юкьварар кьунин секциядал кхьена. «„Классикадал“ зун стхади тухвана, — Виталия рикӀел хкизава. — Авайвал лагьайтӀа, заз гьа чӀавуз грек-ни-римдинни азад тир юкьварар кьунин жуьреяр сад хьиз аквазвай. ГьикӀ хьайитӀани зи хкягъуникай за гьайиф чӀугвазавайди туш».
Вини Лакар
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал, КцӀар вацӀун къерехдихъ гала.
ТӀвар-ван авай ксар
1923 йисуз и хуьре, СССРдин кьегьал Велийрин Мирзе дидедиз хьанай.
Янгылбай
Янгылбай (Янгылбай) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Мужукай» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 19 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Янгылбай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 153 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин лап чӀехи пай нугъаяр я, вири суни - мусурманар я.
Ватандин чӀехи дяве
Ватандин чӀехи дяве — дуьньядин кьведлагьай дяве физвай девирда, 1941–1945 йисара СССР-дин Республикайрин ва Германиядин (адак дуст уьлквеярни кваз: Венгрия, Италия, Румыния, Словакия, Финляндия, Хорватия) арада хьайи дяве.
Чанкаюрт
Чанкаюрт (ЧӀаьнка-Юрт) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда хуьр. «Адиль-Янгиюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Чанкаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 387 касди уьмуьр ийизвай. Вири чеченар, суни - мусурманар я.
Кузнецовское (Дагъустан)
Кузнецовское (Кузнецовка, Кузнецовск) — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Новогеоргиевка хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 20 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 432 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 486 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 70 % — аварар ва 26 % — даргияр яшамиш жезва.
Бахмахи
Бахмахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агъа Мулебки, Айнурбимахи, Бурхимахи, Уллукимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 33 км кьибле патахъ яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 219 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Эмирбег Лачинов
Лачинов Эмирбег — лезги шаир ва кхьираг.
1926 йисан 10 апрелдиз Ахцегь райондин Чепер хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Бакуда пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Хачмаз райондин ва Белиждин мектебра урус чӀаланни литературадин тарсар гана.
Э. Лачинован шиирар 1949 йисалай печатдиз акъатиз эгечӀна. Ада вичин шииратдин ва гьикаятдин эсерар лезги ва урус чӀаларал кхьена. 1998 йисуз заридин «Яргъа булах» тӀвар алай ктаб печатдай акьатна.
Эмирбег Лачинов 2000 йисуз рагьметдиз фена, Белиж посёлокда кучукнава.
Поти
Поти (гуржу ფოთი) — Гуржистанда авай ЧӀулав гьуьлуьн къерехдал алай, Мингрелия регионда авай шегьер я. Ана 41 465 кас яшамиш жезва (2014-й). Шегьердин къене Колхидадин дигедай физавай вацӀ Риони ЧӀулав гьулуьз авахьзава.
География
Поти Гуржистандин кьилин шегьер Тбилисидилай 312 километр рагъакӀидай патахъ галайди я, Риони вацӀал ам ЧӀулав гьуьлуьз авахьзавай чкадал я. Шегьер кьакьанвилин 2 метрдин дережадал ала. Шегьер Колхети Милли паркдин кьула ава. Адан кьибле-рагъэкъечӀдай пата гъвечӀи вацӀ Капарачина физава, кьибле-рагъакӀидай пата Палиастоми вир ава. Вад километр кьибле патахъ Малтаква хуьр ава, пляжрал тӀвар-ван авай. Шегьердин климат ламу я, субтропик гьалдин, микьи хъуьтӀерни чими гатар аваз. Кьулан йисан температура 14,3 °C январдиз мад 22,8 °C июльдиз я. Кьулан йисан къвалаг 1 685 мм я.
Тарих
Поти грекрин антик шегьер Фазис алай чкадал эцигнавайди я. 1578 йисуз Поти туьркерин Осман империяди къачунвай. Сад хьанвай гуржи пачагьрин кьушунри Поти кьулухъ 1640 йисуз къахчуна. 1723 йисуз шегьер туьркери мад кьулухъ къахчуна.
Поти Россиядин империяди 1828 йисуз къачунвай. Исятда авай шегьер 1880 йисариз вилик физ эгечӀна, 1872 йисуз адахъ Тбилисидал тухузвай ракьун рехъ эциг авурла. 1876 йисуз Потида 3026 кас яшамиш жезвай. XX вишйисан кьиле шегьер лап фад вилик физвай марганецдин элвер патал. А чӀавуз Гуржистан дуьньядин кьведлагьай залан индустриядиз важибвал авай марганец гузвай чка тир. 1918—1921 йисара Поти Гуржистандин Европадиз дакӀар тир. Советрин девирда Потида флот авай. 1770 йисарилай эгечӀна Россиядизни рагъакӀидай патан Гуржистан, Потини галаз, туьркеривай къахчуз кӀанзавай.
Экономика
Сервисни тӀуьнар Потидин экономикадин виридалайни пара важибвал авай чкаяр я. Потидин портди йисуз 7,7 млн тонн затӀар тухузава. Тбилисидихъ галаз галкӀурзавай ракьун рекьини Потидикай виридалайни кардик кутуниз хъсан гьуьлуьн порт ийизава.
Тунис
Тунис (араб. تونس‎) тамам Тунисдин Республика — Африкадин кефер пата авай араб гьукумат я. Кьилин шегьер гьакӀни Тунис я. Гьукуматда 11 миллиондилай пара кас яшамиш жезва. Тунис 24 велаятдал пай жезва. Тунис Магъриб гьукуматрикай сад я.
География
Тунис Африкадин кефер пата авайди я. Кефер патай Тунис Чилинкьулан гьуьлуьхъ гала (гьулуьн къерех 1146 км),. РагъэкъечӀдай патахъ Ливия гала, рагъакӀидай патахъ Алжир. Кьилин шегьер Тунис я. Чилин майдан 163 610 км² я.
Виридалайни кьакьан чка Шамби сув я (1544 м), виридалайни агъа — Эль-Гарса, анал −17 метр ала. Тунис Африкадин виридалайни кеферпатан гьукумат я — адалай Италиядин Сицилиядалди авайди 140 км я.
Тарих
Чи эрадилай вилик 1100—600 йисара Тунисдин гьулуьн арада финикивийри чпин шегьерар эцигнавай. Гьабурукай виридалайни чӀехи шегьер Карфаген хьанвай — ам 814 йисуз ч.э.в. финикивийрин шегьер Тирдай атай ксари бине кутунвайди тир. РагъакӀидай Чиликьулан гьуьлуьн пата Финикиядин къуват ават авурла Карфагенди адан чилер вичиз къахчуна. 3-й вишйисуз ч.э.в. Карфаген гьа арада виридалайни пара къуват пара авай гьукумат тир. Адан гъиле авай: Кьиблепатан Испания, Кеферпатан Африка, Сицилия, Сардинияни Корсика. Римдихъ галаз са шумуд сефер дявеяр хьана эхирда 146 йисуз я.э.в. Карфаген чкӀурнавай. Адан чилерикай Римдин провинция Африка туькӀуьрнавай.
Юлий Цезарьди адан чкадал колония эциг ая лагьана, 44-й йисуз ч.э.в. финикиви Карфагендин чкадин патаг цӀийи шегьер эцигна, Colonia Iulia Carthago тӀвар эцигна. Гьа саягъ римдин Карфагендихъ пара чӀехи агалкьунар хьана. Римдин империя пай хьайила адакай Вандалринни Аланрин пачагьвилин кьилин шегьер хьана (429—533 йисара). Ахпа а чилер Византияди къачуна, Юстиниан императордин девирда. ГьакӀа Карфагендикай Карфагендин экзархатдин кьилин шегьер хьана. 697 йисуз Византиядин Карфаген арабри къачуна. Гуьгъуьна Тунисдин чилела Византиядин къеледин чкадал арабри чпин Кеферпатан Африкадин сифте шегьер эцигна, Кайруан. Адакай вири Кеферпатан Африкадин элверунин юкьв хьана. 1534 йисуз османрин адмирал Хайруддин Барбаросади Тунис къачуна, гуьгъуьнин йисуз ам Пак тир Римдин императорди Карл V Габсбургди къахчуна.
Экономика
Тунисдин экономика хуьруьн майишатдални индустриядал аслу я. ЯтӀани виридалайни чӀехи мана хуьруьн майишатдив гва. Кьведлагьай чкадал туризм ала. Ахпа къвезва кьесил индустрия. ГьакӀни Тунисди вичин нафт акъудзава. Гьукуматдихъ пара фосфоритар ава. Жузунрай килигайла гьукуматдин 50 % ксари чеб кьулан классдик кутазава.
Административ паюн
Тунис 24 велаятдал пай хьанвайди я, гьардан кьиле вали ава. Гьа велаятар 264 муатамадиятдал пай хьанва. Муатамадиятар 2073 шейхатрал пай хьанвайди я, гьабурун кьилени шейхар ава. Валияр гьукуматдин президентди эцигзавайди я. Муатамадар Къенепатан Крарин министрди эцигзавайди я.
Гори
Гори (гурж. გორი) — Гуржистанда авай шегьер я, Шида-Картли региондин кьилин шегьер.
География
Гори Тбилисидилай кефер-рагъакӀидай патахъ галай шегьер я, Кура вацӀуз Лиахви авахьзавай чкадал. Шегьерда 48 143 кас яшамиш жезва. Ам са яргъӀи лежбервилин региондин администрациядин, индустриядинни медениятдин юкьв я. Горидин климат юкьван дережадинди я. Йисан кьулан температура 11 °C я, йисан кьулан къвалагар 585 мм.
Тарих
Шегьердин тӀвар исятдани амай къеле Горис-Цихедикай хьанвайди я, ам VII вишйисалай Тонтио тӀварунал тӀвар-ван авай. Гьадан кӀаник маса къеле, гьадайни дегь заман жагъанва. Гуржу пачагь IV Давидан чӀавуз шегьер лап хкаж хьанвай. Гьа чӀаварилай Гори гьамиша Гуржистандин виридалайни пара важиб авай шегьеррикай сад тир.
Шегьер Кьибле Осетиядилай 25 км яргъал ала, стратегидин важибвал авай рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз фидай рекьел S1.
Экономика
Виридалайни чӀехи кӀвалах гудай чкаяр Горида йис туькӀуьрдай индустрияни аппаратар эцигунин идараяр я. ГьакӀни ямишар арадал гъини пара кӀвалахдай чкаяр гузава.
Меденият
Горида ава 1856 йисуз бине кутунвай Гьукуматдин Эристави театр, медениятдин са чӀехи юкьв, кьве фольклордин, са пантомимдинни са аялрин театрдин ансамбляр авай. ГьакӀни Горида Тарихдинни Этнографиядин музей ава, чӀехи тӀвар-ван авай Иосиф Сталинан Музей. Гори гьакӀни Гуржу Православидин Клисадин са епископат я. ЧӀехи клиса хьиз виликан католиквилин клиса ава /
Горидин патаг XVI вишйисуз туьркерикай хуьн патал эцигнавай къеле Ксанис-Цихедин амукьаяр ава, медениятдин чӀехи важибвал гьакӀни ава: Кефер Къавкъаз Тбилисидихъ галкӀурдай Гуржи кьушунрин рехъ, Атени-Сиони клиса (VII вишйис), Пекинин ЧӀехи рекьел алай кьветӀ-хуьр Уплисцихе (VI вишйис ч.э.в.).
ГвердцӀители Тамара Михаилан руш
Гуржистандин халкьдин артистка (1991), Урусатдин халкьдин артистка (2004), Ленинан комсомолдин премиядин лауреат (1984).
Уьмуьрдин рехъ
Тамара (Тамико) ГвердцӀители 1962 йисан 18 январдиз ТӀифлисда дидедиз хьана. Адан буба — кьугьне вахтарин гуржийрин ГвердцӀители дворянрин тухумдикай тир. Диде — Кофман Инна Владимиран руш — Одессадай тир, адан чӀехи буба раввин тир.
Тамара ирид йисалай башламишна музыкадал алахъна, дидеди ам ТӀифлисдин консерваториядихъ галай махсус музыкадин мектебдик кутуна.
1970 йисарин сифте кьиле аялрин эстрададин кӀватӀал «Мзиурида» солистка хьана. Гьа кӀватӀалдихъ галаз вири Советрин гьукуматда гастролар гваз фена, гьадлай гъейри, 12 гьукуматдани концерт гана. Маниярни ягъна, пианинодал, гитарадалди къугъвана, ансамбльдихъ галаз гуржийрин, эрменийрин, урусрин халкьдин манияр ва и девердин эстрададин маниярни ягъна. 16 йиса аваз Тамаради «Чи дуст — Буратино» (1978) лугьудай музыкадин аудиоспектакльда (муз. А.Рыбников) пашман Пьеродин рол къугъвана.
1979 йисуз Тамара ТӀифлисдин консерваториядик экечӀна, ада фортепианодин ва композициядин классдай кӀелна куьтягьна. Гьадлай гъейри, вокалдай махсус колледж куьтягьна. Пуд лагьай курсуна амаз Тамара Гуржистандин Гостелерадиодин оркестрадин солистка хьана.
19 йиса авайди яз ада Днепропетровскда фейи вири союздин фестивальда кьвед лагьай чка кьуна. Сочида фейи «Красная гвоздика» конкурсда сад лагьай чка кьуна. Жегьил певицадиз «Музыка» ва «Цвети, земля моя» манийри машгьурвал гъана. 1982 йисуз Дрезденда фейи майилвал ийизвай манийрин конкурсда иштираквал кьуна. 1988 йисуз «Золотой Орфей» конкурсда гъалибвал къачуна. Сопотда ва Сан-Ремода фейи фестивальра теклифнавай артист виле экъечӀна.
1989 йисуз Грузиядин лайихлу артистдин тӀвар къачуна, 1991 йисуз — Грузиядин халкьдин артистка.
2000 йисан 12 июлдиз Тамара ГвердцӀителиди Урусатдин Федерациядин гражданвал къачуна.
1991 йисуз адан агент французди Париждиз теклифна, ана Тамара таниш хьана Мишель Легранахъ ва Жан Дрежакахъ галаз. Гьа чӀувуз М. Легранахъ галаз контракт кхьена ва Париждин «Олимпияда» адан сифтегьан концерт фена. Пуд агъзур инсанар авай залдиз Т. ГвердцӀители къалурдай вахтунда, М.Леграна лагьана : «Париж! И тӀвар рикӀел хуьхӀ».
Адан репертуарда жуьреба-жуьре манияр ава: лирикадин, элегиядин, романсар. Адан виридалайни машгьур манияр : «Как молоды мы были» (А.Пахмутова, Н. Добронравов), «Осенний романс» (Ермишев, А. Дементьев), «Памяти Эдит Пиаф» (О.Тевторадзе, И.Резник), «Виват, король, виват!» (Ю.Рыбчинский, Г.Татарченко) ва гзаф масабур.
Къвез-къвез ада вичи туькӀуьрнавай манияр акъатзава: «Посвящение женщине» М. Цветаевадин шииррал кхьенвай, композиция «Моя любовь Пиаф».
А. Михайлован ва М. Кажлаеван гъилик квай симфониядин оркестрадихъ галаз манияр ягъзава. Са манияр вуч пианинодал къугъваз ягъзава.
1995 йисуз Нью-Йоркда Карнеги- холлда ГвердцӀителидин сольный концерт фена.
2001—2003 йисара кьилди манияр ягъзавай программадин цикл «Музыка без границ».
ЦӀуд лай гзаф чӀаларал манияр ягъзава.
2007—2008 йисара «Гражданская сила» партиядин Кьилин Советдин член тир.
2020 йисуз Россиядин телешоуда «Голос 60+» муаллимвиле иштиракзава.
Ханлухуба
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 429 касди туькӀуьрзава.
ГадацӀийихуьр
ГадацӀийихуьр  (Gədəzeyxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ГадацӀийихуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 9 км яргъал ала.
ГадацӀийихуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Куьре мягьле, Вини мягьле, Агъа мягьле.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ГадацӀийихуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Къунагъар, Тумушар, Щурухтаяр (ЦӀуру Худатай атайбур), Шагьнияр, Кирер, Еркер, Ахцегьар (Ахцегьрай атайбур), Мутаяр, Пислингар .
Имунный (Дагъустан)
Имунный — Дагъустан республикадин Нугъай райондин чилерал алай Тарумовка райондин хуьр (анклав). Новогеоргиевка хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Нугъай райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 18 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр «Имунный» совхоздиз талукь тир чилерал арадал атанвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьре 317 эгьлиди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 361 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 47 % — даргияр ва мсб. яшамиш жезва.
Мирзали Рустамов
Рустамов Мирзали — лезги кхьираг, драматург ва кар алакьдай муаллим.
1928 йисуз КцӀар райондин Яргун хуьре дидедиз хьана. Бакудин пединститут куьтягьна, ада гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда муаллимвиле кӀвалахзава. Зариди са жерге пьесаяр, гьикаяр ва маса эсерар теснифна. Адан пьесаяр КцӀарин халкьдин театрдин, Яргунрин клубдин ва Лезги театрдин сегьнейра эцигзава. 1995 йисуз Лезги театрди "Ашнабаз-хана" комедия къалурна.
Бурхимахи
Бурхимахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агъа Мулебки, Айнурбимахи, Бахмахи, Уллукимахи, Цурмахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 32 км кьибле патахъ яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 152 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Сихил
Сихил — лезги халкьари юкьа авай, дувуларин кьиле авай ксари тӀварарикай жезвай са затӀ.
Гьилуба
Гьилуба (Hiloba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 31 км яргъал ала.
Тарих
Гьилуба хуьруьн бине са кӀус арандиз куьч хьанвай Гьилерин эгьлийри кутунай.
Уллукимахи
Уллукимахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 31 км кьибле патахъ яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 260 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Урусатдин бинедин гъвечӀи халкьарин сиягь
Урусат Федерациядин Гьукуматдин № 255 къарардалди 2000 йисан 24 март тарихда тестикьарнавай Урусатдин бинедин гъвечӀи халкьарин сиягь.
Ханов Гуьлбала Адиевич
Ханов Гуьлбала Адиевич (1928–2017) — лезги шаир ва кхьираг. ДАССР-дин Гьукуматдин Арбитраждин суддин кьилин госарбитр. РСФСР-дин лайихлу юрист, пара кьадар орденрин ва медалрин сагьиб: «Гьуьрметдин лишан», «Ватандин ЧӀехи дяведа чӀугур баркаллу зегьметрин» медаль, «Зегьметдин ветеран» ва мсб.
Гуьлбала Адиевич 1928 йисан 1 майдиз Мегьарамдхуьруьн райондин Хуьрел хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Орджоникидзедин юридический институт ва Москвада вини партиядин мектеб куьтягьна. Гзаф йисара хайи райондин ва Дагъустан республикадин идарайра жавабдар къуллугъар авуна, «Коммунист» газетдин редакцияда кӀвалахна.
Г. Ханова жегьил вахтарилай шиирар, баснияр ва маса эсерар кхьизва. Абур лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, кӀватӀалра ва учебникра гьатнава.
2017 йисан 31 январьдиз шаир рагьметдиз фена.
ГуьндуьзкӀеле
ГуьндуьзкӀеле (Gündüzqala) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ГуьндуьзкӀелейрин хуьруьнсоветдик» акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьулан пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 15 км яргъал ала.
ГуьндуьзкӀеле хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Вини мягьле, Агъа мягьле, Калун мягьле, Пелен мягьле ..''
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Багъишев Багъиш Малладин хва
Багъишев Багъиш Малладин хва — лезги кхьираг, драматург ва журналист.
1929 йисуз Докъузпара райондин Усугъчай хуьре дидедиз хьана. Ада Усугъчайдин ирид йисан ва Филерин юкьван мектебар, партийный школа куьтягьна. Гзаф йисара Докъузпара райондин «Социализмдин рехъ» ва «Дербентдин хабарар» газетрин редакторвиле кӀвалахна.
Б. Багъишева фадлай сегьнедин эсерар кхьизва. Ам са жерге пьесайрин автор я, абурукай пуд эсер: "Духтур тевриз" (1978), "Дагълари эверзава" (1986) ва "Есирар" (1995) С. Сулейманан тӀварунихъ галай Лезги театрдин сегьнеда эцигна. Зари «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Цурмахи
Цурмахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Агъа Мулебки, Айнурбимахи, Бахмахи, Бурхимахи, Уллукимахи ва Арачанамахи хуьрерихъ галаз «Агъа Мулебки» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 30 км кьибле патахъ яргъал ала.
Новая Коса
Новая Коса, ЦӀийи Коса (Новая Коса) — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Новая Коса» хуьруьнсоветдик акатзава.
Цурмахи
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 325 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Новая Коса
Тарих
Хуьруьн бине XIX виш йисуз иниз куьч хьанвай урусри гъетерин ватагаяр хьиз кутунай. Са тӀимил геж иниз нугъаярни калмыкар куьчарнай. 1943 йисуз вири калмык агьалияр Сибирдиз акъуднай ва хуьре къедалди хьиз анжах нугъаяр амукьнай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 664 касди уьмуьр ийизвай. Вири нугъаяр, суни - мусурманар я.
Экономика
Совет береда хуьре, Аграхан заливда ва Терек вацӀа осетр ва частик жуьредин гъетер кьунин чӀехи колхоз кардик квай. Алай чӀавуз хуьруьн агьалидин чӀехи пай и заливда чинеба гъетер кьаз браконьервал ийизва.