cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва
Уьмуьрдин рехъ
2007 йисуз ада Магьачкъалада лезги чӀалан орфографиядиз багъшнавай конференция гьазурна ва кьиле тухвана.
Бобби Мур
Сэр Роберт (Бобби) Мур (Robert Frederick Chelsea Moore) (дидедиз хьана 12 нава 1941, Баркинг, Лондон, кьена 24 эхен 1993) — англиядин футболист, хуьдайди, тренер я. 1966-й йисарин дуьньядин чемпион.
Багъдад
Багъдад (араб بغداد‎‎, фарс чӀалай: «Аллагьдин гецӀи») — Ирак кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Багъдад мухафазадин административ юкь я. 2011-лагьай йисан малуматрив кьурвал, шегьерда тахминан 7 216 040 кас яшамишзава (и къалурзавай лишандал гьалтайла Араб Дуьньяда вири шегьеррикай Багъдад кьведлагьайди я (Каирдин кьулухъ), РагъакӀидайпатан Азияда вири шегьеррикай Багъдадди кьведлагьай чка кьунва (Тегьрандин кьулухъ)). Агьалияр сиягьдиз къачун тухуз гьазурзавай гьакиматдин делилриз килигна, уьлкведин агьалийрин кьадар 35 миллиондал кьван агакьна, кьилин шегьердин — 9 миллиондал кьван.
Шегьер — Иракдин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Багъдадда гьакимат, вири юкьван гьукуматдинни диндин идараяр, пара дипломатиядин векилвилин идараяр ава. Шегьер — улакьдин метлеб авай тӀвал я. Шегьерда пара университетар, вини дережадин чирвилерин идараяр, театрар, музеярни архитектурадин имаратар ава.
Шегьер Тигр вацӀун къерехрал ала. 8-лагьай виш йисуз шегьердин диб эцигна, адакай Аббасид Халифатдин кьилин шегьер хьана. Куьруь чӀаван къене Багъдаддикай Исламдин Дуьньядин зурба метлеб квай медениятдин, экономикадин, интеллектуал юкь хьана. ГьакӀни шегьер са шумуд кӀвенкӀве авай илимрин университетрин кӀвал тир (мисал патал, ЧӀехи акьулдин кӀвал). Вири и факторри Багъдаддиз «Чирвилерин юкьван» тӀвар (репутация) арадал гъана.
Юкьван виш йисарин къене Багъдад дуьньяда виридалайни чӀехи шегьер хьиз гьисабзавай тир, адан агьалияр 1,2 млн кас тир. Са археологрин фикирралди, Багдад садлагьай шегьер тир инсанрин кьадар са миллиондив агакьнавай.
1258-лагьай йисуз монголри шегьер зурбадаказ чукӀурунин нетижада ам яргъи чӀаван агъуз аватуниз гьахьна. Са шумуд кьиникь гъидай эпидемиядин ва са шумуд империядик акатунин гъиляй шегьердин гьалар мадни усал хьана. Анжах 1938-лагьай йисуз Ирак аслу тушир гьукумат хьиз кьабулунин кьулухъ (виликра Британиядин Месопотамия) Багъдадди къвез-къвез араб мединиятдин юкь я лагьай машгъурвал арадал хкана.
2003-лагьай йисан АСШ-динни абурун галкӀахъанрин Иракдиз гужалди гьахьунин ва ахпагьан 2011-лагьай йисан фундукӀ вацрал кьван давам хьанвай Иракдин дяведин гъиляй алай чӀавуз шегьердин инфратуькӀуьруьнар зурбадаказ чӀур хьанва. Эхиримжи йисарин къене шегьер мукьвал-мукьвал къарагъунархъанрин гьужумрик акатзава.
2012-лагьай йисан гьалдиз килигна, Багъдад дуьньяда виридалайни мугьман кӀан тийир мукьарин (чкайрин) гьисабдик кутуна, Mercer-ди туькӀуьрнавай сиягьда уьмуьр гьалунин еридал гьалтайла Багъдад 221 виридалайни чӀехи шегьердин арада эхиримжи чка кьунва.
Этимология
Шегьердин тӀвар арадал атунин са шумуд версия ава. «Баград» лугьудай тӀвар чи эрадилай вилик кӀуьдлагьай виш йисан ассириядин кӀунакхьинин (клинопись) кхьинра ва Навуходоносор пачагьдин муьгьуьрдивди къейд авунвай вавилондин табличкайрал тӀвар кьунва (чи эрадилай вилик VI-лагьай виш йис).
Абу Джафар аль-Мансур халифди Багъдад тӀвар алай яшамишдай чкадин диб эцигайдалай кьулухъ адан мана-метлеб зурбадаказ хкаж хьана. Халифди Мадинат аль-Салаам тӀвар хкянва, араб чӀалай — «баришугъвилин шегьер». Ам официал тӀвар тир, атӀузвай монетайрал суьрет чӀугвазвай тир ва маса официал мурад-метлебдихъ агакьун патал кӀвалахарзавай тир, амма агьалийрин чӀехи пай цӀуру тӀвар кӀвалахарзамай тир. XI-лагьай виш йисав «Багъдад» вири дуьньядиз чидай мегаполисдин саки сад тир тӀвар хьана.
Шегьердин тӀвар арадал атунин виридалайни гьяркьуьдаказ чкӀанвай версия — юкьван фарс чӀалай      bhaga — «Аллагь» ва dād — «гайи» гафарикай, яни «Аллагьдин гецӀи» тахьайтӀа «Аллагьди гайиди» хьиз таржума жезва. Ам, вичел атайла, дегь чӀаван фарс чӀалани геле гьатна чир жезва. Идалай тӀимил чкӀанвай версияди лугьузва — гаф bāgh — «урук» ва dād — «гайи» гафарин сад-садав кьуруникай (фарс чӀалай «гецӀи авунвай урук» тахьайтӀа «гайи урук» хьиз тарджума жезвай) арадал атанва.
Агьалияр
АСШ-ри тухузвай дяведин гьерекатар жедалди (2003 йис) Багъдадда 5,1 млн-адалай пара кас яшамишзавай тир. Амма агьалийрин пай кьиникьин ва гьакӀни багъдадвияр маса шегьерризни уьлквейриз куьч хьунин гъиляй шегьервийрин кьадар хейлин тӀимил хьана, алай чӀавуз дуьз малуматар авач. Виридалайни чӀехи миллет арабар я, абурал 75% гьалтзава, гьакӀни шегьерда курдар, туьрквер, ассириявияр, эрменияр, чувудар ва маса миллетрин векилар яшамишзава. Араб чӀал гьукуматдинди я, адалай гъейри зурбаз гегьенш тирди курд чӀал я, адаз официал статус гана. Мусурманрал (шиитрални суьннитрал) дин авай ксарикай 90%-далай пара гьалтзава, шегьерда христианарни чувудар ава.
Цунимахи
Цунимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Урхучимахи хуьруьнсоветдик акатзава.
ЦӀару чинеруг
ЦӀару чинеруг (Accipiter striatus)
Цунимахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цунимахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 493 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Нюгди
Нюгди (Нюгди) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Нюгди» хуьруьнсоветдин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьибле пата, Дербент шегьердилай 24 км кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Гуьлгери вацӀал ала.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀвар тат чӀалал «ЦӀийи Хуьр» мана гузва. ТӀварцӀин юкьва авай "биши" консонант "к" → "г"-диз элячӀнава. Дуьз тӀвар "Нюкдих" я. Гафун диб "нюк" — "цӀийи", ва "дих" — "хуьр" лагьай чӀал я.
Тарих
Хуьруьн сифтегьан тӀвар «Муьшкуьр» тир. Вилик Нюгди суван чувудрин хуьр тир. Гилан Нюгди хуьр Муьшкуьр хуьруьнни Молла-Халил хуьрерин сад садахъ гилиг хьунин рекьелди арадал атанвайди я. 1918 - 1919 йисара Муьшкуьр хуьр сувавийринни деникийвийрин ташарунихъ кьведра акатнавай. Абуру хуьре авай кӀвалер вири чукӀурнавай. 1925 йисал кьван са кӀвални гуьнгуьна хутунвачир, эгьлияр чиликай атӀанвай кӀвалера (къазмайра) амукьзавай. 1930 йисуз хуьре чувудрин кьве колхоз кардик квай — Калинина (28 х-в) ва Ворошилова (19 х-в).
XIX виш йисуз Нюгди хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Улусс магьалдиз талукь тир. Азадугъли, Салик ва ЛукӀар хуьрерихъ галаз ЛукӀар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Чкадин чувудри ва совет бередин кхьираг Авшалумов Хизгил Давидовича чпин улу бубаяр дегь заманада Табасаран райондин Хили-Пенджик хуьряй атайди лугьузва.
Хуьре чувудрин цӀуру сур къенин йикъалди амукьнава. Хуьруьн къваларив, тама, христианрин цӀуру сурар ава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1700 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1765 касди туькӀуьрзавай. Агьалидин чӀехи пай лезгияр ва азербайжанар я, ина гьакӀни гзаф тушиз суван чувудар ва даргияр ава, вири суни ва шийи - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Нюгди хуьруьн агьалияр 493 кас тир: чувудар — 483 (98,0%), азербайжанар — 10 (2,0%) кас. 1869 йисуз хуьруьн 74 куьчейрикай 68 куьче тат чӀалал рахазвай чувудрин куьчеяр тир. 1897 йисуз хуьруьн агьалийрин 94 % суван чувудри туькӀуьрзавай. Алай чӀавуз хуьре чувудрин 7 хзанар ава.
Тарихдин имаратар
Хуьре, Алпандин садлагьай епископ Пак Григорисан гзаф азабралди кьиникьинихъ ва несигьатдихъ галаз алакъа авай IV виш йисан вакъиаяр рикӀел хуьн патал эцигнавай Пак Григорисан дегь клиса ава.
Византиядин императоррин сиягь
Византиядин императорар — Византиядин империядин императорар. 1204-лагьай йисдихъ Византий империядал авай цӀикьвед династия: Константиндин, Валентиниан-Феодосийдин, Леодин, Юстиниандин, Ираклийдин, Исаврий династия, Никифордин, Аморий династия, Македонрин династия, Дукадин, Комнинрин ва Ангелусрин династия.
Овжулу
Овжулу — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Мамайлы хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20 км яргъал чка кьунвайди я.
Самур хуьруьнсовет (КцӀар район)
«Самур хуьруьнсовет» (Samur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Самур хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Самур, ЦӀийи Тигьиржал
Чувек хуьруьнсовет
«Чувек» хуьруьнсовет (Чувекский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Чувек хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Чувек, КъуштӀил.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 7,8 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1644 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1691 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1523 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Кьуьчхуьруьнсовет
«Кьуьчхуьруьнсовет»  (Кочхюрский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Кьуьчхуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьуьчхуьр, Бугъдатепе.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин кьибле пата чка кьунвайди я. Бугъдатепе хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 774 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Чирагъ
Чирагъ (Чираг, ) — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Чирагъ» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин райгъакӀидай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 20 км кефердинни-райгъакӀидай патахъ, Чирагъ вацӀал ала. Хуьр гьуьлуьн дережадилай 2320 м кьакьандал ала, кьакьанвилиз гьалтайла им Къавкъазда Къурушрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Чирагъ хуьр вири Къзикъумух округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къзикъумух округдин Ашти-Кули наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Чирагъ хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
1934 йисал кьван Кьурагь райондик акатзавай, 1935 йисал кьван — Лак райондик.
1239 йисуз монголни-татаррин ва 1740 йисуз Надир шагьан кьушунрин паталай чукӀурнавай.
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 541 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Чирагъ хуьруьн агьалияр вири даргияр яз 914 кас тир.
Рюрик
Рю́рик (Рюрикъ) — кьиса тир урусатдин ва варягдин гьаким. Садлагьай Русьдин ва Урусатдин гьукуматдин гьаким. Новгороддин пачагь («князь») (859 йис), Рюриковичар династия бине эцигай кас.
Нарвик Загьидинан хва Сирхаев
Сирха́ев Нарвик Загьидинан хва  (16 ибне 1974 Магьачкъаладин патав) — советрин, урусатдин ва азербайжандин футболист, зур хуьдайди. Лезги я
Тренервилин кӀвалахда
2009 йисуз 7 сентябрдиз Локомотив-2 командадин кьвед лагьай дивизиондин тренервилин кӀвалахдиз эгечӀна.
Вичикай малумат
Паб — Эльвира. Рухваяр — Загьидин, Богдан, руш -Камила.
Марагълу фактар
Магьачкъаладин ксар мукьва авай дагъларин кукушдин садаз Нарвикан тӀвар эцигна, вучиз лагьайтӀа, тренировкайрин вахтунда "Анжи"дин къугъвадайбурукай Нарвика а кукушдиз виридалайни фад хкаж хьанай. .
Арара
Арара (Arara) — Бразилиядин шегьер, Параиба.
Футболдай Америкадин Кубок
Америкадин Кубок (Copa América) — КОНМЕБОЛ-дин эгидадик ва Кьиблепатан Америкадин миллетрин кӀватӀуррин арада тухузвай футболдин турнир я. Садлагьай сеферда ам 1910 йисуз, КОНМЕБАЛ туькӀуьрдалди, къугъвана, гьавиляй официал турнир хьиз тестикьарнавач. Садлагьай официал рекьелди тестикьарнавай турнир 1916 йисуз кьиле фенва. Гуьгъуьнлай адаз Миллетрин кӀватӀуррин арада Кьиблепатан Америкадин чемпионат тӀвар гана (Campeonato Sudamericano de Selecciones). АкӀ хьайила, Америкадин Кубок гила авай халкьарин арада авай континентал футболдин турниррикай виридалайни цӀуруди я. Ам вичин Европадин аналогдилай 44 йисан чӀехиди я. 1975 йисуз адаз гилан тӀвар гана.
Америкадин Кубок са шумуд йисан къене садра тухузвайди я — къугъунин тайинвал шумудни са сеферда дегиш хьана. 2007 йисалай гатӀумна 2019 йисал кьван турнир кьуд йисан къене садра тухузвай тир.
Амма гьакӀни и девирдин къене — 2016 йисуз «Виш йисан Америкадин Кубок» лугьудай алава турнир тухвана. Садлагьай сеферда турнир тухванвай чка Кьиблепатан Америка туширди хьана. Ам садлагьай континентал акъажунрин виш йисуз талукьарна.
2020 йисуз турнирар тухузвай вахтунин тайинвал дегишарна ва Европадин чемпионатар тухузвай къайдада туькӀуьриз кӀанзвай тир. Амма коронавирусдин пандемиядин гъиляй кьве турнирни 2021 йисал вигьенва.
Америкадин Кубокда вири 10 КОНМЕБОЛ-дин уртах-уьлкведи иштираквал ийизва — Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Колумбия, Парагвай, Перу, Уругвай, Чили, Эквадор.
1993-лагьай йисал гатӀумна турнирда иштираквал ийидайвал гьакӀни маса регионрай тир (адетдалди, КОНКАКАФ зонадай тирбур) кьве уьлкведиз эверзава. И кьве цӀуд йисан къене виридалайни чӀехи агалкьунар Мексикадивай арадал гъиз хьана.
Гъалибвилин кьадардиз килигна Америкадин Кубокдин рекордсмен адан садлагьай чемпион язва — Уругвайдин кӀватӀурди 15 сеферда винел пад къачуна (гьа гьисабдик 1967 йисалай вилик тухванвай чемпионатарни кваз). Абуралай са титул тӀимил Аргентинадиз ава. Америкадин Кубокдин гилан сагьиб Бразилиядин кӀватӀур язва, абуру кӀуьдра титул къачунва.
Тарих
1910-лагьай йисуз Аргентинада Майдин революциядин Виш йисан Кубок тӀвар алай турнир кьиле фена, ам КОНМЕБОЛ-ди тестикьарнавач.
Садлагьай КОНМЕБОЛ-ди хиве кьунвай чемпионат 1916-лагьай йисуз Аргентинада кьиле фена, ам уьлкведин аслу туширвилин виш йисан сувар кьиле тухунин сергьятра кьиле фена. Турнирда Аргентинадин, Бразилиядин, Уругвайдинни Чилидин кӀватӀурри иштираквал авуна. И кьуд футболдин ассоциацияди Кьиблепатан Америкадин Футболдин Конфедерация туькӀуьрна (КОНМЕБОЛ). 1916-лагьай йисан турнирдив официал тушир статус гвай тир, акӀ ятӀани КОНМЕБОЛ-ди ам Кьиблепатан Америкадин чемпионатдин садлагьай къугъун хьиз гьисабзава.
Турнирдин тарихдин къене садлагьай матч 1916-лагьай йисан 2-лагьай июлдиз Буэнос-Айрес шегьерда кьиле фена, Уругвайди Чили кӀаник кутуна 4:0, садлагьай гол «Пеньяролдай» тир Хосе Пьендибенеди яна. Кар къетӀъ ийидай матчда сад садал Аргентинадинни Уругвайдин кӀватӀурар гьалтна. «Химнасия» клубдин стадион сиви-сивди инсанрив ацӀанвай тир, къугъуниз килигиз 18 000 кас атана. Матч эгечӀна, амма вад минут алатайдалай кьулухъ ам акъвазарна — фанатри трибунайрал кикӀиз гатӀумна, абур никӀел экъечӀна, трибунайри цӀай кьуна. Са юъ алатайдалай кьулухъ матч Авельянедеда «Расинг» клубдин стадиондал давамарна. Эхирдин гьисабун — 0:0, адалди Уругвай рази хьана: «Селесте» садлагьай чемпион хьана.
Сифте цӀуд турнирдикай ругуд Уругвайди гъалибна. Ахпа аргентинавийри винел пад къачуз гатӀумна: 1920-лагьай йисарилай 1950-лагьай йисарал кьван абуру 18 чемпионатдикай 11 гъалибна. 1960-лагьай йисариз, Бразилиядин агалкьунрин кукӀвал тирла, анжах кьве турнир кьиле фена, абур маса кӀватӀурри гъалибна. 1989-лагьай йисалай гатӀумна кӀуьд турнирдикай Бразилиядин вад гъалибна, гьакӀни кьведра абур финалда къугъвана.
Призерар
Курсивдалди эвернава командаяр къалурнава.
1 Кьиблепатан Америкадин Чемпионат лагьай тӀвар алаз тахьай, амма КОНМЕБАЛ-ди официал рекьелди тестикьарнавй турнирар. 2 Винел пад къачурди ва призерар кьуд команда авай финалдин группайрин турнирдин нетижада чир жедай тир.
КӀватӀуррин агалкьунар
* Гъетрелди кӀвалин турнирар къалурнава.
Савалан
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 30 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 294 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Кьурагьви Тамчу
Кьурагьви Тамчу – Надир шагьдин кьшунрин аксина женг ч|гур лезгийрин дишегьли пагьливан
ЦӀехуьл Мелки
ЦӀехуьл Мелки — 1837—1839 йисара генерал Головинан ва генерал Фезедин кьушунрин аксина женг чӀугур Мелкиди 1839 й цӀехуьлрин 500, хуьлуьхъви Тагьирбеган 300, тӀигьиржалви Рамазанан 400, кьилагьви Ибрагьиман 200 касдикай ибарат кӀеретӀар галкӀурна абуруз регьбервал ганай.
Кумухъ хуьруьнсовет
«Кумухъ» хуьруьнсовет (Кумукский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Олимпиядин къугъунар
Олимпиядин къугъунар, Олимпиа́да — гьар кьуд йисуз садра кьиле тухузвай спортдин виридалайни чӀехи акъажунар. Олимпиядин къугъунар тухунин адет Дегь Грецияда бине къачунай, ва XIX виш йисуз и адет французви халкьдин паталай кардал алахънавайди Пьер де Кубертенди паталай гуьнгуьна кухтунай. 1896 йисалай гьар кьуд йисуз Гатун Олимпиядин къугъунар тухузвай, дуьнядин дявериз къвезвай чӀаварилай гъейри. 1924 йисуз ХъуьтӀуьн Олимпиядин къугъунар тестикь авунай.
Кумухъ хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 820 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Олимпиядин къугъунар
Олимпиадаяр тухузвай гьа а чкайра са тӀимил вахтунилай, инвалидрин ва набутвилер галай инсанрин патахъай, Параолимпиядин къугъунар тухузвайди я.
Гилан вахтунин Олимпиядин къугъунар чка ва командайрик зачёт
{| width="100%"
Кьурагь
Кьурагь (Курах) — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, «Кьурагь хуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, Кьурагь вацӀун кьерел ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кьурагь хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир ва кьилдин Кьурагь хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 5 142 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кьурагь хуьруьн агьалияр 1 867 кас тир.
Сидней
Си́дне́й (ингл. Sydney, [ˈsɪdni] дуьз лагьана кӀанзавайди я) — Австралиядин виридалайни чӀехи ва цӀуру шегьер я. ЦӀийи Кьиблепатан Вэльс штатдин кьилин шегьер я. Чилин кьадар — 12144,6 км² я. 2009-лагьай йисан делилриз кьурвал, Сиднейда 4,5 миллион касди уьмуьр гьалзавайди я.
Чирвал
Патай къвезвай студентар
Федерал регьбервилин информациядив кьурвал, Сидней шегьерда датӀана 50 агъур кьван маса уьлкведай атанвай студентди кӀелзава, гьа акьванни куьрел чӀаван ингилис чӀаланни маса тарсарин курсриз къвезвайди я.
Экономистрин делилрив килигайвал, къецепатан студентрин атунар шегьердиз йиса артухан 1,6 милиард доллар, гьакӀни артухан 10 агъзур кӀвалахдай чка вугузавайди я.
Сидней шегьердин музеяр
Тарихдиз талукь УстӀарвализ талукь Дяведиз талукь Гьуьлуьз талукь ТӀебиатдин тарихдиз талукь Тарихдин кӀвалер Илимар
Медицина
Масонвал
Археология
Транспорт
Технологияр
Спорт
Къанунар
Чувуд халкьдиз талукь
Нумизматика
Стхавилин шегьерар
Вири дуьньяда Сиднейдиз ругуд тарихдин, мединиятдин, жемятдинни чилкхьинин кьетӀенвилералди сад жезвай, стхавилин шегьер авайди я:
Азия
Азия — Дуьньядин виридалай чӀехи пай. Чилин кьадар — 43,4 млн км². Агьали — 3,981 млрд кас (2007).
Ксар
Азия — дуьньядин виридалай чӀехи ксарикай пай.
Кьуркьушум
Кьуркьушум (Plumbum; Lead; Свинец)
Дуэро
ТӀвар
ВацӀун тӀвар Дегь Рим чӀаварин вилик инал яшамиш хьанай келт тайфарикай атанвайди мумкин я.
География
Дуэро Пиреней зуростровда Тагус ва Эбро вацӀарилай ахпа пуд лагьай виридалайни яргъи вацӀарикай я. Анжах Португалиядиз аватзавай вацӀун паюна кьезил вацӀун гимийрал навигация авайди я.
ВацӀун Испаниядиз талукь тир паюна Дуэро вацӀу Кастилиядинни Леон автономийрин вад провинцийрал элячӀзава: Сория, Бургос, Валладоид, Замора ва Саламанка.
Усиша
Усиша — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Усиша хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 5 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Усиша хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Усиша хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Чирвилер
Хуьре лицей, кьве умуми чирвилер гузвай кьулан дережадин мектебар ва кьве аялрин бахчаяр ава.
Кьуьд
Кьуьд
Киншаса
Кинша́са (1966-лагьай йисал кьван — Леопольдви́ль, Léopoldville, нидер. Leopoldstad) — Конго Демократиядин Республикадин кьилин шегьер, Конго вацӀун къерехал ала, Браззавиль шегьердиз (Конго Республикадин кьилин шегьер) аксина. 2010-лагьай йисан гьалдиз килигна Киншасада 10 миллиондилай пара кас яшамишзаватӀани, адан чилеррикай 60 % тӀимил агьалияр авай хуьруьн чкаяр я, вич шегьердин административ сергьятрин къенез гьахьзава. Инсанар къалиндаказ яшамиш жезвай шегьердин мягьлейри провинциядин рагъакӀидай пата чилин ичӀи са гъвечӀи паяр кьазва.
Агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла Африкада Киншасадини Йоханнесбургдихъ галаз 3-лагьай чка (Лагосдинни Каирдин кьулухъ) пай ийизва. ГьакӀни франк чӀалал рахадай агьалийрин сан-гьисабдал килигна ам дуьньяда кьведлагьайди я (Париждин кьулухъ). Алай чӀаван демографиядин гьал амукьиз хьайитӀа 2020-лагьай йисуз Киншаса агьалийралди Париждилай виниз жеда.
ЧӀалар
ДРК-да, нин кьилин шегьер Киншаса я, официал яз франк чӀал кьабулнава. Гьа идаз килигна, Киншаса Франкофонияда виридалайни чӀехи шегьер, гьакӀни франк чӀалал рахадайбурун агьалийрин сан-гьисабдал гьалтайла ам кьведлагьайди я. Амма лингала рахунрин чӀал яз гьяркьуьдаказ кӀвалахарзава.
Франк чӀал администрацияда, маарифда, документар кьил кьиле ягъунра, рекьерин лишанра, прессада, ТВ-да, миллетринни жемятрин арада авай акахьунра кӀвалахарзава. Амма жемятринни миллетрин кӀапӀалрин къене авай гьакӀан акахьунра мукьдин (чкадин) африкадин чӀалари (киконго, лингала, луба и суахили) кьилин пай кьазва.
Гьа идаз килигна, медениятда франк чӀала артухвал кьазватӀани, пара чӀалар хьун Киншасадин уьмуьрдин хас тир лишан яз амукьзава.
Массайрин информациядин такьатар ва алакъа
Информагенствар
Конгодин чапдай акъудунин агенство (Agence Congolaise de Presse — ACP). Гьакиматдин информагенства, 1960-лагьай йисан 12-лагьай пахундиз адан диб эцигнава.
Радио, телевидение
25 ноябрь
25 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 329-лагьай югь я (яргъи йисан 330-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 36 югъ амукьнава.
Суварар
* Дишегьлийриз зулумар гунин аксиниз женг чӀугунин халкьарин арадин югъ.
Сары Гьажилы
Сары Гьажилы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Дизахлы хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Нежефхуьруьнсовет
«Нежефхуьруьнсовет» (Nəcəfkənd bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Сары Гьажилы
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 27 км яргъал чка кьунва.
Нежефхуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Нежефхуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Нежефхуьр, Агъа Калунхуьр
Цуругъ
Цуругъ (Зрых) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Цуругърин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 16 км яргъал, КьехуьлкӀам вацӀал ала. Хуьруьн къаншардилай Гельмец - Ахцегь цӀийргъинин иер акунар ахъа жезва. Хуьруьн кьлихъ самур дугунда яргъи хьанвай Самур цӀиргъинин 3004 м кьакьанвал авай Ялахъ кӀукӀ хкаж хьанва.
Тарихдал гьалтайла хуьр гуьгъуьнин мягьлейриз чара жезва: Къаникъал, ЦӀапаз, ЦӀарах, Вигьра, Хулихъ, РатӀар, Къигьихъ, Шуьтерухъ.
Хуьруьн мукьув гвай тӀебиатдин сергьятар: Аркъа, Верхьер, Вини сурар, ГъвечӀи яйлах, ЧӀехи яйлах, Зигье кал, ЧӀутериз, ЧӀулав цӀарар, Кал, Калун мигьий, Къванеркар, ЦӀутӀар кам, Силин кам, Цигнид кам, ГъвечӀи сув, Кьилин ятах, ПӀирен ятах, Харабрин ятах, ТӀежибан ятах, ЦӀарал ятах, Умах дередин ятах, Тамун кьилин ятах, Кьаладин кьагияр, Хтум авай тӀулар.
Хуьре ва адан къваларив гвай булахар: ВацӀун булах, Юрфа булах, Харабрин булах, Суван булах, Келен цин булах, МуркӀад булах, Таран чӀукарин булах, Аспарин булах, Панагьрин булах, НуькӀрен булах, Милижаян булах, Къачан булах, Гьажисейн бубад булах, Купул цин булах, Хибдин чипӀерин булах.
ТӀварцӀикай
Цуругъар хуьруьн тӀвар «Цур» (металл) гафуникай арадал атанва. Вучиз лагьайтӀа, вилик вахтара хуьре цурцин чатун устӀарвал абад тир.
Тарих
Цуругъ хуьр, вилик Азербайжандин Къуба районда авай са тӀварцин хуьряй Дагъустандиз куьч хьанвайбуру арадал гъанвай. Абурун иниз куьч хьунин себеб ара датӀур тарашунар ва къенепатан дявеяр тир. Катнавайбур Ахцегь беквалдин гъилик квай чилерел секин хьанвай. Сифте Ахцегь беквалдин, ахпа Ахцегьпарадин азад жемиятдин сергьятда авай хуьр яз, Цуругъар гьамиша Рутул беквал паталай вигьинрик акатзавай. Мукьвал авай Кусесер хуьр рутулри барбатӀнай, ва агьалияр лукӀвилиз мажбур авунай. Рутулри Цуругъриз виридалайни къати пуд вигьин кьиле тухванай, гьа пудрани цуругъвийри Ахцегьрин куьмекдалди рутулар яна алуднай. Къенепатар дявеяр кьве патайни регьимсузрвилерин арадал атунин себебар тир. XVIII виш йисуз бязи муькуь лезги хуьрерни кваз Цуругъарни Рутул беквалдик акатнай. Са тӀимил вахтунилай, рутулрин чӀехи мертебайра авай ксарин патахъай зулум къвезвайвиляй, Рутул беквалдик квай лезги хуьрерин эгьлийри каъзикъумухрин хан тир Сурхай-ханан гъилик акатун тӀалабнай.
1839 йисуз Цуругъар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Ва Кьехуьл хуьруьхъ галаз Цуругърин хуьруьнжемятдик квай.
Гьа чӀавуз хуьре дувандин крар адетрин ва Шариатдин делилралди кавхайри ва къадийри кьиле тухузвай. СССР цӀийиз арадал атайла Цуругъар 1929 йисал кьван Самур округдик квай, гуьгъуьнлай, администрациядин реформайрилай кьулухъ хуьр цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Цуругъ хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 644 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьалтайла Цуругъвияр гъуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Панагьар, Татарханар, Усманар, Искирияр, Аспарар, Эпелар, Къагьраяр, ЦӀиркӀерар, Палтабашар.
Инфраструктура
Хуьре культурадин КӀвал, XIX виш йисан гьуьжре галай мискӀин, 600 кӀелдайбур гьакьарзавай мектеб, улубхана, фельдшерни - акушервилин пункт.
Экономика
Хуьре колхозар ва хуьруьн майишатдин сад хьанвай муькуь организацияр авайди туш, гьавиляй хуьруьн майишатвилин асул субъект кьилдин майишатар я. Вилик абад хьанвай бахчахъанвал 1990 йисуз агъуз аватнай. Асул гьисабдалди келемар цунивди вилик фенвай лежбервални гила агъуз аватна. Аксина, малдарвал гегьеншдаказ вилик фенва, хуьруьнвийри 1537 карч алай чӀехи малар, ва 700 - дилай пара лапагар хуьзва. Хуьре чилериз яд гудай гуьгъуьнин системаяр ава: «Ахцегь - КьакӀарин къубу», «Селер хвал», «ЦӀаран хвал», «Кьехуьл кӀам», «ЧӀагъвар кӀам», «Кьиян кӀам».
Садхьанвай миллетрин тешкилат
Садхьанвай миллетрин тешкилатдин гьукуматрин-членрин сиягь
Садхьанвай миллетрин тешкилатдин къенин юкъуз 193 член авайди я.
Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин кӀвалахдин чӀалар
Садхьанвай Миллетрин Тешкилатдин кӀвалахдин чӀалар ибур я:
Шари (Агъул район)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кефер пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 31 км яргъал, Дахада райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кинтуракотта вацӀал ала.
Тарих
1935 йисал кьван хуьр Дахада райондик акатзавай.
Агьалияр
Йисариз килигна Шари хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 19 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр дарги чӀаларин хзандин амух чӀалан шари нугъатдал рахазва.
Шейх Гьажи Рамазан
Шейх Гьажи Рамазан — XIX виш йисан сифте кьилера Кьурагь магьалда уьмуьр авур чӀехи шейх, эвлия.
Эвлияр, шейхер, пӀирер — Аллагьди инсанрин арадай хкяйнавай, Аллагьди Вичиз мукьва ва кӀани ксар я. Муъминвилиз килигна, абуруз мужизат ва керемат къалурдай къуват, Аллагьди Вичин патай пай яз ганвайди я. Эгер Аллагьди ганвай пай инсанар патал хийирдихъ ишлемишзавачтӀа, нефс ва пул патал ишлемишзаватӀа, Аллагьди са чӀавуз вахчуда ва я адаз са гьихьтин ятӀани жаза гуда. Гъилин, сивин ва гьакӀни ниятдин михьивал авур ксар эвлийриз элкъвезва. Гьатта абурун сурарни кваз пӀирериз элкъвезва. Абурун, пӀирериз элкъвенвай сурарикай Сад тир Аллагьдин куьмекдалди, минетзавайбуруз куьмек авунин къуват ва себеб гузва. Гьа ихьтин зияратар мусурман уьлквейра пара кьадар ава. Абур чи Дагъустанда, Лезгистанда, Куьреда цӀудралди ава. Гьа ихьтин себебар жезвай пӀирерикай сад Штула авай шейх Гьажи Рамазан бубадин сур я. Вуж я ва вуч кас тир Рамазан буба? Адакай, мукьвал тир хтулрикай сад тир, и мукьвара вични рагьметдиз фенвай Гьажи Мегьамед-Расулан гъилин хатӀарин дафтарда и жуьре кхьенва: «Гьажи Рамазан – арабустандай атай Гьаби-Бакъадин – хтул жезва, Хийирбеган хва. Абур Штулрин хуьре бинелу хьанва.»''
ЦӀийи Фиригъ хуьруьнсовет
«ЦӀийи Фиригъ» хуьруьнсовет (Село Новый Фриг) — Дагъустан Республикадин Дербент райондин чилерал алай Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Шейх Гьажи Рамазан
2007 йисан «Куьредин хабарар» тӀвар алай газетдин 42-нумрадиз акъатнавай «Шейх Гьажи Рамазан бубадикай» макъалада икӀ кхьенва: «Шейх Гьажи Рамазан буба виликан Куьре округдин, гилан Кьурагь райондин Штулрин хуьре 1807 йисуз дидедиз хьана. Адан сур Дагъустандилайни яргъара машгьур зияратдин маканрикай садаз, михьи пӀирез элкъвенва. Алай йисуз (яни 2007-йисуз) адан 200 йис къейд авун лазим я. Ам вуж ятӀа ва гьи несилрикай тиртӀа чирун патал чна адан багърийривай хабарар кьуна. Малут хьайивал, ам Дагъустанда исламдин дин чукӀурун патал виликай Шам вилаятдай (Сириядай) Абу Убайда ал-Жарахидин рагьбервилик кваз атай Гьаби-Бакъадин гада Хийирбеган хва я. Сифте атай арабрин ирид бубадал фидалди тӀварар хуьдай адет тир, белки абур залайни артух чидай инсанри чпин макъалайра къейд ийида. Вичин девирда Хийирбег шариатдин ва тӀарикъатдин рекьерай уях инсан яз, тек са Кьурагь магьалда ваъ, гьакӀни Куьреда, Самур ва Къуба патарани тӀвар-ван авай динэгьли тир. Адан хва, вичихъ дерин кьатӀунар авай Рамазан, шейх ва муьршид, сад лагьай Муршид Мегьаммед Ярагъидин гъилик чирвилер къачурди чаз малум я. И кардикай гьа девирда шейхдин медресада кӀелай, вичикай эхирдай машгьур шаир хьайи виниярагъви Ашукь Уьзденани рикӀел хкизва. Ам Мегьаммед Ярагъи Къази-Кумухви Аслан хандин пацукай Табасарандиз ва гьанай Аваристандиз куьч хьайи четин йисара шейхдихъай галат тавуна, адахъ галаз фейибурукай сад я. Мегьаммед Ярагъи рагьметдиз фейидалай гуьгъуьнизни Рамазана кӀелун явашарнач, ада Муршиддин рикӀ алай къазикъумухви Шейх Жамалуддинавайни чирвилер къачуна.
Урус пачагьвалдин чиновникри, Дагъустандинни Чечнядин имаматдин кьил хьана, къанни вад йисуз женгер тухвай Имам Шамилан ва адалай гуьгъуьнизни Къубада, Куьреда, Самурда кьиле фейи гьерекатар бамиш авун патал, чкадин халкьдиз «туземцияр» лугьуз, са жуьрединни кьил экъисдай мумкинвилер гузвачир. Абуру, чкадин бегрихъ, ханарихъни кваз ихтибар амачиз, къвердавай пис жезвай, уьзденар яз уьмуьр ийизвай мусурман халкьдикай аскерар кьуна. Туьркиядихъ галаз кьиле физвай дяведа, диндин стхайрал гьалдарунин таблигъат тухузвай. И жуьредин политикадиз акси яз 1877 йисуз къарагъай бунтара иштирак авурбур, абурукай яз КьепӀир Гьажи-Мурад, Вини СтӀал Шейх Буба, Агъа СтӀал, «илимрин гьуьл» тӀвар ганвай алим Абдул-Гьамид эфенди, Дербентдин шегьердин майдандал, вири жемятрин вилик тарагъажриз акъудна куьрсдайла, кьунвайбурун жергейра Гьажи Рамазанни аваз, ада вич кьуна тухудай макъамда икӀ лагьаналдай: ''«Азиз тир мусурман стхаяр, куьне са кӀусни хажалат ийимир! Зун Ватандихъ гьина аватӀани элкъведа. Зи сур зи бубадин ватанда жедайдакай заз фадамаз аян я. Иншаллагь!»''.
Гьажи Рамазана, Сибирдиз дустагъ яз рекье турла, жазадин йисар фад алатун патал, аниз вичин хзанни тухванай. Адахъ кьегьалар хьтин пуд хва авай: Штулви Гьажи Мегьамед-эфенди (ам шейх Гьажи-эфенди Штульскийни яз тарихда малум я), Гьажи Агьмед ва Жамалдин. СтӀал Сулейманан райондин диндин рекьяй чӀехи имамвал кьиле тухвай, шейхдин хтулрикай сад тир Мегьамед-Расул Гьажиди лугьузва: ''«Кьадар-кьисметдай хьиз, адан хтуларни чӀехи бубадал фейибур хьана, алай девирдани Сибирдиз фена, гуьгьуьллувилелди кӀвалахар ийиз хьана. Шейх Гьажи Рамазан бубадикай рахайла, ихьтин са вакъиадикай талгьана акъвазиз жедач. Гьар гьикӀ ятӀани, шейх Гьажи Рамазан буба авай дустагъда абурун кьилеллай чӀехи начальникрикай сад, сер яна, дили хьана. Адан патав тагъай жуьредин духтурар хьанач. Садавайни чара ийиз тахьайла, вичихъ галаз ацукьнавай дустагърикай сада, шейхдизни хабар авачиз, чпин арада еке тир чирвилер авай алим ва шейх авайди ва адавай, кӀан хьайитӀа, азарлу чиновникдиз чара жедайдакай малумвал гана. Нетижа рикӀ шадардайди хьана. Азарлу душмандилай кьисас вахчуз жедай жедай затӀ туш, шейхди са шумуд йикъан вахтунда, яваш-яваш, азарлу чкадиз хкана, хъсанарна.»''
Белки и дуьшуьш себеб яз, белки Аллагьдин кьадардалди, шейх Гьажи Рамазаназ вичин хзанни галаз Ватандихъ элкъвена хкведай мумкинвал хьана. Гьа вичи лагьайвал, адан сур бубадин ватанда хьана. Сур кьисмет хьайи чкани а кьадардин иер векьин чкадал, вили цавук тӀуб кягъиз жедай, атирлу цуькверин юкьва, архайрин жергеда, кьакьан кӀунтӀал ала.
Шейхдиз эхиратдин дарамат эцигунин карда, патарив гвай хуьрерин жемятар атун анихъ амукьрай, къунши районрайни инсанар атанвай. А зияратдин кӀукӀваз хкажун патал раснавай къван аваз, заланвиляй ва хкажзавай гурарин гуьтӀуь ва къулайсузвиляй четинвал гьалтнавай. Инал кӀватӀ хьанвайбурун арада, вичихъ пагьливанвилин къуват ва къаш-къамат авай, Кьасумхуьрел уьмуьрзавай Гьажи Юсуф алаз хьана. Адавай и агьвалат акурла акъвазиз хьаначалда. «Къала, гадаяр, куьне са кьуд касди а къван зи далудал хкажна эциг, ам кьилди, вичиз лазим чкадал акъудун за жуван хивез къачузва». – И гафарин ван хьайибурун жергеда, жери кӀвалах туш лугьуз, гьужетар ийидайбурни хьана, гьатта хъуьредайбурни. Чара хьанач, маса къайдада жени ийизвачир. Кьуд касди кьурла, винелди, къванцин гурарин кӀарара, ам тхун патал бесдин чкани авачир. Гьажи Юсуфа лагьайвал авуна. Низ чида а къванцин заланвал гьикьван тиртӀа? Амма са инсан патал пара кьадар агъур тир. Садани куьмек галачиз, Гьажи Юсуфа гьа къван лазим чкадал кьван гваз экъечӀна. Агъуз эвичӀайла, са шумуд жегьилдиз и пагьливан цавуз хкажна, шадвал ийиз кӀанзавай. ЦӀурурнавай кьуркьушум хьтин залан беден са шумуд касдивай кхажиз кьванни хьаначалдай.
Кчануба
Кчануба (Gicanoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьуьхуьруба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъэчӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал, Гьилуба хуьруьз мукьвал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЦӀийи Фиригъ хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — ЦӀийи Фиригъ хуьр я.
Бангкок
Шегьер Чаупрхрая вацӀун рагъэкъечӀдайпатан къерехал, вацӀ Сиам заливдиз авахьзавай чкадилай яргъа туш экӀя хьанва.
26 ноябрь
26 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 330-лагьай югь я (яргъи йисан 331-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 35 югъ амукьнава.
Бангкок
Кьилин шегьердин округдини 5 къвалав гвай провинцияди (Нонтабури, Самутпракан, Патумтхани, Самутсакхон и Наконпатом) санал ЧӀехи Бангкок агломерация арадал гъизва.
26 ноябрь
Суварар
* Бегьердин сувар.
Бангкок
Шегьердиз ам вич арадал атайла гайи тӀвар Гиннессан рекордрин улубдик (ктабдиз) акатна дуьньяда виридалайни яргъи шегьеррин тӀвар хьиз.
ЦӀийи Фиригъ хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Дербент райондин кьибле пата, райондин юкь тир Дербент шегьердилай 23,5 км яргъал ала.
Бангкок
Агьалийриз иер аквазва чпин шегьердикай арадал къвезвай вилаятдин юкьвакай хьиз фикир ийиз, Сингапурни Гонконг шегьеррихъ глаз гекъигиз (акъатиз) жедай.
ЦӀийи Фиригъ хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1877 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1946 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1999 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Франц Беккенбауэр
Франц Беккенбауэр (Franz Anton Beckenbauer) (дидедиз хьана 11 мара 1945, Мюнхен) — германияин (ФРГ) футболист, хуьдайдини зур хуьдайди я. 1974-й йисан дуьньядин чемпион. 1972-й йисуз европадин чемпион хьана. Тренер яз 1990-й йисарин дуьньядин чемпион.
Владимир Владимирович Путин
Влади́мир Влади́мирович Пу́тин (1952 йисан 7 октябрь, Ленинград) — Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я. 2012 йисан 7 майдилай гуьгъуьниз алай чӀаван Урусатдин Федерациядин президент ва Урусатдин Федерациядин Яракьлу къуватрин лап кьилин главнокомандующий я.
Уьмуьрдин рехъ
Владимир Путин 1952-лагьай йисан 7-лагьай октябрдиз Ленинград шегьерда Маяковскийдин куьчедал чка кьур Снегиреван тӀварунихъ галай аялар хадайбрун кӀвале дидедиз хьана. Ам Спасо-Преображенский соборда хашунин цяй яна.
Путин вичин хзанда пуд лагьай ругул аял тир — адан кьве чӀехи стха Владимир вич хадалди кьенва: Виктор (1940—1942) ва Альберт (Ватандин ЧӀехи дяведин гатӀумдалди кьенва). Виктор Ленинград блокадада хьайи чӀавуз дифтериядин гъиляй кьена, ам Пискаревский сурарал кучукна. Владимир Путинан диде-бубадин сурар Серафимовский сурарал ала.
Айдагьо
Айдагьо (Idaho, ) А́йдахоу) — Америкада кьиблединни рагъакӀидайдан патан арадин авай штат.
Кьурагь хуьруьнсовет
Административ юкь — Кьурагь хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьурагь, Хуьрехуьр.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин юкьванни - кьибле пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 3505 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
КӀ
КӀ, кӀ — КӀ, кӀ
КцӀар (газет)
КцӀар газет — Азербайжандин КцӀар шегьерда акъатзавай лезги газет. Вичин чинра газетди уьлкведа ва районда хьайи метлеблу вакъиайрикай хабар гузва.
1932-йисан зулалай кьил кутуна Хьилерин райондин партиядин комитетдин ва исполкомдин орган хьиз азербайжан ва лезги чӀаларал «Соцялизмдин темп» тӀвар алаз акъатай и газетди вири лезгийрин уьмуьрда, медениятда чӀехи рол къугъвана.
ЧӀавар алатундивай къурулушар хьиз газетдин тӀварни са шумудра дегиш хьана: «Къизил Къусар», «Къизил Къусарди», «Гусар КцӀар». ЯтӀани, ада гьар девирдин небз кьуна райондин уьмуьрдин 85 йисан хроника арадал гъанва.
Газетди чи чӀал, эдебият, меденият, хару сенят, театр, музыка вилик тухуник, халкьдин мецин туькӀуьрунар кӀватӀ хъувуна юкьвал ахкъудуник, кӀел-кхьинал рикӀ алай интеллигентар са арадал гъуник зурба пай кутуна.
Урусрин чӀехи кхьираг Федр Достоевскиди Николай Гоголан «Шинел» гьикая фикирда кьуна «— Чун вири Гоголан «Шинелдикай» хкечӀнавайбур я» — лагьанай. «КӀеле патан лезги интеллигенциядин саки чӀехи пай «Соцтемпдин» луваррикай хкечӀнавайди я», - лагьайтӀа, са кӀусни ягъал жеч.
Сифте редактор инкъилабчи-шаир Нуреддин Шерифов хьайи газетдин къерехдал девирдин саки вири интеллигентар кӀватӀ хьанвай: Иляс Илясов, Ибрагьим Межидов, Али Селимов, Гьамид Алиев, Шамил Исаев, Забит Ризванов, Энвер Шагьвеледов, Гуьлли Эмирбегова…
Дяведилай виликан йисара газетда вичихъ зурба талант ва илгьам авай фронтовик-шаир Шемседдин Пиругъланова, гуьгъуьнай илимрин доктор, профессор хьайи Нуреддин Гьебибова, шаир-драматург Забит Ризванова, республикадин лайихлу муаллим Нурмет Зекиева, илимрин кандидат Нямет Няметова, журналистар тир Роза ва Тофикь Шарифоври, Багьадур Къачабегова ва Зейнеддин Мамедкеримова, Акиф Алиханова… кӀвалахна.
Гьугъуьнай эдебиятда, харусенятда, журналистикада, илимда тӀвар-ван акъудна, кьакьан титулрин сагьибар хьайи Ядулла Шайдаеван, Байрам Селимован, Юсиф Гьажиеван, Расим Гьажиеван, Къудрат Велиханован, Асеф Мегьманан, Фетулла Регьимханован, Лезги Няметан, Бажиханум Исаевадин, Келентер Келентеровдин, Эмир Мустафаеван, Эшреф Келбиханован, Ниязали Пашаеван, Магьсим Магьсимован, Муьзеффер Меликмамедован, Седакъет Керимовадин, Фейруз Беделован, Зерифе Кьасумовадин, Этибар СтӀурвидин… сифте кхьинар «Къизил Къусардин» чинра чап хьанай.
Девирар, эпохаяр, газетдин тӀварар ва редакторар гьикьван дегиш хьанатӀани газетди райондин жемятрин къайгъуйрикай, никӀера, салара, багълара гьакъисагъ зегьмет къачузвай сая инсанрикай, девиррин зурба эцигунрикай кхьена.
И газетдин алатай йисарин нумраяр гъилелай алагъайла гьар са эпохадин, гьар йисан ял, атир чкӀида, инсанар, кьисметар, вакъиаяр чи вилерикай лацу-чӀулав кино хьиз крагда.
1999 йисалай газетда журналист Видади Севзиханова редакторвалзава. 1977 йисалай и газетда кӀвалахзавай адаз гьакъисагъ зегьметдиз килигна 2010 йисуз республикадин «Лайихлу журналист» тӀвар ганва.
Гила вацра кьведра-чӀехи форматда, рангаралди чап жезвай газетди цӀийивилерик ялзавай хьиз, виликан традициярни хуьз алахъзава.
Якъубов Къагьриман Къайитмазан хва
Якъубов Къагьриман Къайитмазан хва — лезги шаир.
Кьвевар
Дербент — къенин йикъалди «уьмуьр гьалзавай» дуьньядин виридалайни дегь чӀаван шегьеррикай сад яз гьисабзава, Урусат Федерациядин виридалай дегь шегьер я. Сифте инсанар уьмуьр гьалзавай чкаяр ина чи э.в. 4 агъзур йисан эхирда — сифте кишпирдин девирда арадал атанвайди я. Шегьердин виликан «Каспийдин варар» тӀвар чи э.в. VI виш йисуз талукь я, ам грециядин тӀвар — ван авай географ Милетви Гекатея вичин тарихдин ктабра гъизва.
Этимология
Дербент гаф «гуьтӀуь вар» мана гузвай фарс чӀалан «дар банд» гафарикай туькӀуьр хьайиди я.
Баб-аль-Абваб — фад — фад куьруь аль-Баб формадани къалурзавайди я, им Кьвевар шегьердин араб чӀалал тарихдин тӀвар я. Араб чӀалай гафба — гаф таржума авуназ хьуй «Кьилин варар», «ЧӀехи варар», «Варарин варар» манаяр гузва. И тӀвар, Европадизни Азиядиз физвай савдагарвилин рекьера алай стратегиядин чӀехи метлеб авай пункт яз, шегьерди Юкьван виш йисарин сифте кьилера къугъвазвай рольдиз килигна ганвайди я.
География
Шегьер Каспий гьуьлуьн рагъакӀдай кьере, Рубас вацӀун сивин кефер пата, ЧӀехи Къавкъаздин сувар Каспий гьуьлуьв виридалай мукьув агатна, арада 3 километрин кьулувалдин зул тунвай чкадал алайди я. Гьа зул кӀевирна, шегьерди Дербентдин ва я илимда лугьузвайвал Каспийдин рехъ арадал гъанвай. Дегь заманада Дербент шегьерди ва Каспий рекьи чӀехи роль къугъвазвай, ам РагъэкъечӀдай Европа ва Вилик патан Азия сад садахъ гилигзавай, стратегиядин виридалайни метлеб авай ва топографиядал гьалтайра къулай чкадал алайди тир.
Климат
Дербент шегьердиз юкьван гьалдилай субтропикдин зур кьурагь гьалдиз элячӀзавай климатдин жуьре хас я. Климатдиз чӀехи таъсир Каспий гьуьлуь гузва, гьавиляй ина зул яргъи ва чими, ва гатфар энгел кваз алукьзава. Кьуьд хъуьтуьл, йисан къене жив вирини вири кьве гьефте амукьзава, адет яз виридалайни мекьи варз февраль язва. Гадни яргъи ва зегьем квайди я.
Дербентдин юкьван гьисабдалди йисан температура +13,3 °C, юкьван гьисабдалди вацранди +3,1 °C, июль вацран юкьван гьисабдалди температура +24,7 °C (максимум +41 °C тир). Йисан къене чими бередин яргъивал — 270 югъ я. Юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар йиса 260 мм я. Виридалайни чӀимел варз — октябрь я. Юкьван гьисабдалди йисан гьавадин ламувал — 69,5 %, гарарин юкьван йигинвал — 6,0 м/с.
Дегь девир
Къавкъаздин ЧӀехи рекьин чӀехи метлеб, ам скифри, сарматри, аланри, гуннри, хазарри дяведалди къачунин къастарин кьилин себеб тир. Ада тарихдин къати вакъиаяр, вигьинарни чукӀурунар, агъуз аватунинни абад хьунини девирар эхи авуна. ИнлайтӀуз ЧӀехи Пекдин рекьин чӀехи метлеб авай чка физвай ва Дербент, РагъакӀидай патаннини РагъэкъечӀдай патан, Кьибле патаннини Кефер патан цивилизацияяр сад — садахъ гилигзавай рекьерин хев тир.
«Дербентдин рекькай» (яни Къавкъаздин ЧӀехи рекьикай) чи. э. в V виш йисуз сифте малуматар гъанвайбурукай садлагьайди Дегь Грециядин тариххъан Геродот тир. Селевкидрин Империядин шегьердиз зурба марагъ къалурнавай, абурун шегьердиз садлагьай экспедиция чи. э. в. 290—281 йисара кьиле тухванвай. Чи. э. в. 66-65 йисара, кьилин къаст Дербент шегьер кьун яз, Лукулла ва Помпея шегьердиз дявевилин атунар кьилиз акъуднай.
Са бязи кирамрин (авторрин) малумариз килигна, «Диауана» тӀвар алаз Къавкъаз Албаниядик акатнавай береда Дербентдин шегьердин тарихда метлеб авай факт, христианвал кьабулун тир. Шегьер Алпандин кеферпатан форпост хьиз къуллугъзавай. V виш йисан кьведлагьай зур паюна алпандин Ваче II пачагьди вахтуналди яз Дербент шегьердикай Алпандин зороастризм диндин аксиниз женгинин даях авунвай. V виш йисалай шегьердин вилик финин ва Виликпатан Азия санай масаниз куьч хьунин тегьерда уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрикай, хазар ва гунн халкьарикай хуьн патал къелеяр, кьантӀар ва масабур расна кӀеви авунин процессар активдаказ гатӀумзава. Шегьер кӀеви авунин крарилай гъейри, къуншивал ийизвай вагьши куьчери халкьар ислягьвилелди секинарурин алахъунар ара датӀана кьиле физвай.
Дербентдин зарб камаралди чӀехи жезвай къуватди ва девлетри патав гвай муькуь къуват авай гькуматрин дикъет чӀугвазвай. ГьакӀ, 552 йисуз хазаррин шегьердиз вигьин жезва. Баладикай хуьн патал патриархдин тахт Чола (Дербент) шегьердай Партав (гилан Барда) шегьердиз акъудзава. Тарихъан Д. Ю. Бруцкуса гузвай малуматрив кьурвал, а береда чувудрин са пай Персиядай Дербент шегьердиз куьч жезва.
626 йисуз рагъакӀидай патан туьрквер Дербент шегьердайтӀуз Кьибле Къавкъаздиз къуватдалди гьахьзава. Дербент шегьердин туьркверин паталай штурм, эрмени тариххъан Мовсес Каганкатвациди вири бегьемдиз къалурзава:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Алпандин князьрикай тир фарс сердер Гайшагьаз, зурба Дербент шегьер хуьзвай кьегьалрин ва, фарсарин пачагьри виридалайни хъсан архитекторар кӀватӀна уьлкве такьатдай аватай гьалдиз гъана эцигай цлан кьилел къаравулар хьиз акъвазнавай кьушунрин кьилел атайбур вичин вилералди акунай… Абурун винел звер кваз чукурзавай акахьай яргъи чӀулав чӀарар алай папар хьтин, мурдар, кфир, чин гьяркьуь ксарин кӀеретӀар акурла, шегьердин эгьлийрик зурзун акатнавай; кьетӀендаказ, чпин кьилел хар хьиз къванвай ва ягь квадарнавай вагьши жанавурар хьиз абурун винел фена вилик акатай дишегьлияр, кьуьзекарни аялар майданрани куьчейра регьим авайчирвилелди тукӀвазвай, кьур чка ядай ва къуват авай варварар акурла. Абурун вилери, итимрикайни папарикай иербурузни, играмибурузни садазни инсаф ийзвачир; кьулухъди румар гунин алакьунар авачир зайиф ва начагъ ксарни секин тазвачир; абуруз, тукӀванвай дидейрин гарданар кьуна шехьзавай аялар акурла язух къвезвачир, аксина абуру папарин хурарай иви нек хьиз ацазвай. Кьурагь нацӀарик акатзавай цӀай хьиз, абуру чпин гъуьгъуьна вагьши гьайванринни нуькӀверин зулумар туна, кӀвалерин са ракӀариз гьахьна муькуь ракӀарай экъечӀзавай .. ''