cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азадугъли
Тарих
ЛукӀар хуьруьз Дербентдай 30 лукӀ хзанар куьчарнай. Туьрк чӀалал «Кул» - «ЛукӀ» лагьай чӀал я. «Куллар» гзафвилин форма я. Голландви сиягьатхъан Ян Стрейса вичин гъилив кхьей тарихдин документра къейд ийизва хьи, девлет авай ксари, чпиз сувабар къазанмишун патал а лукӀар пулунихъ къачуна тухвана абуруз азадвал багъишзавай. Азад хьайи лукӀари чпиз мукьварал Азадугъли хуьр арадал гъанвай. Фарс чӀалал «Азад» - «Азад», туьрк чӀалал «Оглы» - «Хва» лагьай чӀал я, яни «Азад хва».
КьепӀир Къазмаяр
Тарих
2007 йисуз «Мирный» колхозди вичин уьмуьр акьалтӀарна, адан майишатар кьилдин иесийриз маса хганай. 1995 йисуз хуьруьз газдинни цин гунгар чӀугунай, кьилин куьчедиз асфальт янай.
Азадугъли
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Азадугъли хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Уллу магьалдиз талукь тир. ЛукӀар, Нюгди ва Салик хуьрерихъ галаз ЛукӀарин хуьруьнжемятдик акатзавай.
КьепӀир Къазмаяр
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 982 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, КьепӀир хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 1 932 кас тир.
Хуьре лезгийрилай гъейри, маса суван хуьрерай куьч хьанвай миллетарни ава, ибур: рутулар, агъулар, табасаранар, аварар я. Абурун виридаз лезги чӀал хайи чӀалан дережада чизва ва бинедин агьалидихъ галаз акахьна абурувай чара жезвач.
Ватикан
Ватикан (тамам тӀвар — Гьукумат-шегьер Ватикан (Status Civitatis Vaticanæ) — дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукумат, вири патарихъай Италиядин (Рим) къене авай . Вичин тӀвар ада Риман къене авай, вич алай кӀунтӀунилай Mons Vaticanus кьунва. Ватикан Риман папани Рим-Католик диндин кӀвал я.
Чилинмикит
Ватикан дуьньядин виридалайни гъвечӀи гьукумат я, адан гьяркьуьвал 0,44 кв км я. Вири патарихъай адан чил Италиядин къене ава. Вич гьукумат михьиз Рим шегьердин пай яз, адак вичик квайди туш. Ватикан михьиз Монс Ватиканус кӀунтӀал алайди я. ВацӀар, вирер, суваяр, тамар ана авач, вири кӀвалерни майданарни куьчеяр я.
Чархы
Чархы — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. Хъачмаз райондин агьалидин кьадардал гьалтайла виридалай чӀехи хуьр.
Тарих
1918 — й йисан тӀулуз (майдиз) Чархы хуьр, Къуба уездин 122 муькуь хуьрерни хьиз, кьилел Амазапс аваз эрмени бандитрин паталай цӀай яна ккунай ва тарашнай, гьа чӀавуз чӀехи кьадарда лезгияр ва азербайжанар кьенвай. И кар, Тади Силисдин Комитетдин член тир — А. Новацкийдин докладда дуьздал акъатнай.
Социал гьалар
Хуьр газдив, цив, экуьнив таъмин я. Почтадин идара, кьве мектеб, азархана ва гьакӀни тади куьмекдин гьукуматдин муькуь идараяр кардик ква.
Ибрагьимова Угълангерек
Ибрагьимова Угълангерек — лезги шаир.
1964 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Билибилхуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дербентдин педколледж куьтягьна, ада Билиждин 3-нумрадин мектебда дидедин чӀаланни эдебиятдин тарсар ганва.
Угълангерек Ибрагьимова фадлай шиирар теснифунал машгъул я. Адан эсерар лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. "Ашукь я зун", "Лезги чӀал" ва маса шииррай хайи ватандал ашукь, дидедин чӀал кӀанзавай зари аквазва. Адан са гзаф чӀалар ("Эсли", "Гьажи Давуд", "Чан ширин", "Пеле мег авай суна" ва мсб.) композиторри музыкадал эцигнава ва сегьнедилай манидарри лугьузва.
Чинимахи
Чинимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 916 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Гьасанова Жамиля Гьасанан руш
Гьасанова Жамиля Гьасанан руш — лезги шаир ва журналист.
1970 йисуз Кьурагь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, Кьурагьрин мектебда тарсар гана. Алай вахтунда «Лезги газетдин» мухбир я. Ж. Гьасановади гьикаятдин эсерар теснифзава. Адан гьикаяяр ва критикадин макъалаяр газетрин ва журналрин чинриз акъатзава.
Дарада-Мурада хуьруьнсовет
«Дарада-Мурада» хуьруьнсовет (Сельсовет Дарада-Мурадинский) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Мурада хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Мурада, Дарада.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Дарада-Мурада хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 770 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Эмирали ТӀигьиржалви
Эмирали ТӀигьиржалви, АмиргӀали-ХӀажи ТӀигьиржалви (1790 йис, ТӀигьиржал, Къубадин уезд — 1846, Гьадж) — лезги зари, дяведар, Имам Шамилан муьридрикай сад тир.
Уьмуьрдикай
Вини Ярагъдал Эмиралиди Шамилахъ галаз санал кӀелна ва абур кӀеви кӀилияр хьана. Эмиралиди гьакӀни тӀвар-ван авай лезги алим Алкьвадар Абдуллагьахъ ва машгьур тарихдар Абаскъулу Агъа Бакихановахъ галаз дуствал авунай.
Алкьвадар Гьасанан «Асари Дагъустан» ктабдай: «Къубадин уезддин ТӀигьиржал хуьряй тир Гьажи Эмирали эфенди гьакъикъи алим ва инсанвал авай кас тир. Жегьилвилин яшарив агакьайла ам Куьредин округдиз куьч хьана. Ина ада Вини Ярагъ хуьре муаллим Ярагъ Мугьаммад эфендидин медресада кӀелна. Гуьгъуьнай ам Мугьаммад эфендидихъ галаз Аваристандиз акъатна.
Урус пачагьдин кьушунрин аксина женг чӀугур Эмирали ТӀигьиржалви Имам Шамилан рикӀ алай муьридрикай тир. Са шумуд йис Сибирда суьргуьнда хьанатӀани, руьгьдай ават тавур шаирди дустагъдай акъатайдалай гуьгъуьниз азадвилин женг давамар хъувунай.
Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, Эмирали ТӀигьиржалви гьеле 1820 йисуз Гавдишанда кьиле фейи дяведа генерал Ермолован кьушунрин аксина женг чӀугунай. 1823 йисуз лезгияр кьвед лагьай гъилера Ермолован кьушунрихъ галаз женгиниз экъечӀайла Эмиралиди 1500 касдикай ибарат тир чӀехи кӀеретӀдиз регьбервал ганай. Гуьгъуьнлай ада 1837 йисан Къубадин бунтара иштиракнай.
ЧӀехи маарифчи тир Эмиралиди Куьреда медреса кардик кутунай ва иниз кесибрин аялар желб авунай. И медреса акьалтӀарай шумудни са жегьилдикай гуьгъуьнлай алимар хьанай. Вичин шиирар лезги, азербайжан ва араб чӀаларал кхьей Эмирали гьеле медреседа кӀелдай вахтунда шаир хьиз машгьур хьанай. Филологиядин илимрин доктор Мавлуд Ярагьмедован «Дагъустандин савкьватар» (Баку, 1987) ктабда Эмиралидин 21 шиир гьатнава.
Эхиримжи йисара шаирдин 100-дав агакьна шиирар винел акъатнава. Адан «Куз-куз», «Муьхеннет», «Лугьуз-лугьуз» тӀварар алай шиирар халкьдиз хуралай чида. Зари 1846 йисуз вичин кӀилияр тир Абаскъулу Бакихановахь ва Алкьвадар Абдуллагьахъ галаз санал Меккедиз рекье гьатна. Меккединни Мединадин арада къарагъай тӀурфанди Эмирали ва А. Бакиханов телефна. Абур кьведни гьана, «ФатӀима дереда» кучукна. Вич са гужуналди арабри хкуд авур Алкьвадар Абдуллагь ватандиз хтайла ада хайи хуьре вичин кӀилийриз эбеди гуьмбет эцигун къетӀ авунай.
ТӀигьиржал Эмиралиди туькӀуьрай эсерар
Эмирали ТӀигьиржалви бегьем чӀехи шаирвилин дережадин шииррин автор ятӀани, алай чӀаван кӀелдайбуруз анжах 1980-лагьай йисуз чир хьана. Бакуда уьмуьр ийизвай ва кӀвалахзавай лезги эдебиатдин алим Ярагьмедрин Мавлуда «Генжлик» издательствода Эмирали ТӀигьиржалвидин Ихрек Режебан сад хьайи шииррин кӀватӀал чапдай акъуднай.
Гуьгъуьнлай, азербайжан чӀалал кхьизвай ТӀигьиржал хуьряй тир лезги шаирдин уьмуьрдин рехъ ва туькӀуьрай эсерар чириз дамавардайла, эдебиатдин алимди вичин азербайжан чӀалал кхьей «Азербайжандинни арада авай Дагъустандин алакъайрикай» тӀвар алай къейд ийизва: "… 1835-лагьай йисуз Эмирали вичин кӀили тир Алкьвадар Абдуллагьахъ (Алкьвадар Гьасанан буба тирди) Абаскъулу агъа Бакихановадин патав Къубадин округдин Амсар хуьруьз атана. Бакиханова кӀилийрин меслятдиз килигна, «Гуьлистан» тӀвар алай эдебиатдин дестедин бине кутуна. Анин кӀвалахда Эмиралидини иштирак авуна.
1992-лагьай йисуз Дагъустанди ктабрин издательствода «Дурнаяр» тӀвар алай гъвечӀи шиирин кӀватӀал чапдай акъатна. Ада ТӀигьиржалдай тир Эмиралидин (жилдал автордин тӀвар Эмир Али хьиз къалурна) ва адан сахуьруьнви тир Эмираслан Гъанидинан (ада лезгидал кхьизвай) шиирар сад авуна. Ктаб туькӀуьрайди тӀвар-ван авай лезги шаирни прозаик Ризванрин Забит я. Гьамни Эмиралидин шиирар лезгидал элкъуьрнавайди я.
ТӀвар кьунар
Лезги шаир Керимрин Седакъета вичин КцӀариз талукь тир энциклопедияда кхьенвайвал, гъиле къелем кьуна шиирар кхьей, яракь кьуна чапхунчияр кукӀварай Эмирали ТӀигьиржалвидин тӀвар чи эдебиатда къагьриман шаир хьиз гьатнава. Адан шиирдин гафар рикӀел хкана: «Зун Эмир я дагъустанви, Душманрин за хъвада иви».
Чухуруба
Чухуруба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Моллабуьргьанлы муниципалитетдик акатзава.
Шапсугъар
Адигъ чӀалан шапсугъ нугъатдал рахазвайди я.
Шапсугъар адигъ миллетдин субэтнос гьисабзавайтӀани, Урусат Федерациядин къанунра абур официал кьилдин гъвечӀи миллет хьиз къейд авунвайди я.
ТӀварцӀикай
Шапсугъ гаф дегь чӀавуз Шапсхо вацӀун кӀама уьмуьр гьалай пуд чӀехи сихилрин тӀварарин садалай арадал атанвайди малум я.
Чинартала
Чинартала — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Палчухуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.
ТӀвар
«Чинартала» гаф туьрк чӀалал лацу къавах ттарарин ник мана гузва.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин асул пай кърызри туькӀуьрзава, ина гьакӀни татар, лезгияр ва азербайжанар яшамиш жезвайди я.
Динрал гьалтайла, хуьруьн лап чӀехи пайди суьнни - мусурманвал диндихъ агъазва.
Тарих
Хуьруьн бине, XVIII виш йисуз Къуба райондин Кърыз хуьряй куьч хьана атайбуру кутунвай. 1897 - й йисуз Н. К. Зейдлицди вичин «Урусатдин Империядин Къавкъаз вилаятдин яшамиш жезвай чкайрин сиягь» улубда и хуьр кърыз хуьрерин сиягьдик кутунвай ва хуьре 20 мягьле авай тир чӀал къейд авунвай. Кърыз халкьдин муькуь хуьрер хьиз Чинарталани Кърыз жемятдик акатзавай.
Шапсугъар
ТӀварцӀикай
1743 йисуз талукь урус документра, абаза халкьдин патав уьмуьр тухузвай ва кьетӀен чӀал авай шапсе халкьдикай малуматар гьалтзава.
Чинартала
Тарих
1914 - й йисуз хуьр Кеферпатан Кърыз жемятдин юкь хьанвай.
Шапсугъар
Кьадар ва чеб авай чкаяр
Шапсугъар Урусатдин Краснодар крайдин Туапсе районда, Сочи шегьердин Лазарев районда, ва гьакӀни Адигъея Республикада уьмуьр тухузва. Идалайни гъейри абур Турция, Сирия, Израиль ва Иордания уьльквейра авай адигъ диаспорадик ква. Агьалияр сиягьриз къачудайла гзаф пай шапсугъри чеб адигъар ва я черкесар хьиз къейдзава. Советрин береда шапсугъар кьилдин миллет хьиз сиягьриз гьич къачузвачир ва 1926 йисуз абурун кьадар тахминан 4 агъзур кас тир.
2002 йисуз Урусатда 3 200 шапсугъ къейд авунай, 2010 йисуз 3 900 кас. Амма, Адигъеяда авай шапсугъар сиягьра адигъар хьиз къелемдиз гузвайвиляй абурун гьакъикъи кьадар 4 агъзуралай пара я.
Тарих
Адигъ миллетрин, абурун къене шапсугъарни кваз, дегь ва девлетлу тарихдикай хабар чаз археологиядин имаратар тир Майкоп, Меон ва Дольмен медениятри гузва. Чи йикъарив агакьай тарихдин метлеб авай и кьери имаратри Адигъеядин музейрин къиметлу фонд туькӀуьрзава.
Вилик девирда шапсугъар адигъ этносдин чӀехи тайифадикай сад тир. Абурун кьадар са шумуд виш агъзурав агакьзавай.
Абур ЧӀулав гьуьлуьн кьерел, Джубга ва Шахе вацӀарин арада авай гегьенш чилерал (и чилериз ГъвечӀи Шапсугъ лугьудай) ва Къавкъаздин цӀиргъинин кеферпатан хушарал алай тамун сувара, Антхир, Абин, Афипс, Вулан, Шебш вацӀарин кӀамара (ЧӀехи Шапсугъияда) гегьенш хьанвай.
Крымдин ханвилихъ галаз дяведа шапсугъри къати иштирак авурди я.
Тарихдин хроникайра гьатай малуматрикай малум хьанай хьи, дегь Шапсугъияди къецепетан савдавал агалкьунралди кьиле тухузвай, иллаки гимийралди ЧӀулав гьуьляйтӀуз Турциядихъ галаз.
19 виш йисуз акъатай Брокгаузан ва Эфронан Энциклопедиядин гафарганда шапсугърикай икӀ кхьенай:
XVIII виш йисан садлагьай паюна шапсугъар мусурманвилиз элкъвенай ва къуншидал алай христиан натухай тайифадин винел вигьинар авуна абурун хашариз цӀай яна курнай. Идан нетижада и кьве тайивадин адара 20 йис яргъи хьанвай дяве гатӀумнай. Натухаяр шапсугъ чилериз атана абурун мискӀинриз цӀаяр янай. Анападин пачагьри и кьве халкь меслятдал хкиз алакьунрилай кьулухъ эхирни чпин къастунив агакьнай.
Шапсугърин кьилел пачагьар авачир. Халкь дворянриз, азад уьзденриз, лежберриз ва лукӀариз пай хьанвай. Халкь жемиятрикай (псухо) ва сихилрикай (хабль) ибарат тир ва абуруз регьбервал миллетди хкягъай кавхайри ва кьуьзуь эгьлийри ийизвай. Фад заманайрилай халкьдин винел гьакимвал девлетлу ксари, дворянри ийизвай, амма вахтар финивай дворянрин гъахъсузвилерикай тух хайи кесиб эгьлийри женг чӀугунивди ва халкьдин кӀватӀалра тӀалаб авунивди дворянрин залум нуфусдикай азад хьанай ва дворянрихъ галай ихтиярар абурун гъилерай акъуднай.
Кесиб къатарин эгьлийрин ва дворянрин арада и женг яргъал йисара физвай, эхирни 1790-й йисара Шеретлуковар дворян сихилди, шапсугъ жемиятрикай садан гъилик галай савдагаррин караван тарашна зулумар авурдалай кьулухъ и кьве патарин арада кӀеви къалар гьатнай. Кьисас къахчун паталди жемятди Шеретлуковрикай сад гатана, векъи гафаралди экъуьгъна ва дидедин хатурда кягънай, ахпа адан мулкар, мал девлетар тарашна ва къеледа авай руш есирда кьуна хъфенай. И крар шапсугъ дворян несилрин тарихда хьайи чӀехи гьуьрметсузвал хьиз кьабулнай ва и кьве къатар сад садаз душманар хьанай.
Шеретлуковри и кардин кьисас ивидив чуьхуьз кьетӀъ авунай. Абур Шапсугъиядай бзедухрин чилериз куьч хьанай ва 1793 йисуз Петербургдиз депутация ракъурнай. Абуру шапсугърихъ галаз дяведа императрица II-й Екатеринадивай чпиз куьмек яз казакар тӀалабнай. 1796 йисуз бзедухар, абурук пуд виш казакар ва са туп кваз, Бзиюк вацӀун кьерел хьайи шапсугърихъ галаз женгина гъалиб хьанай. И женгинилай кьулухъ гьеле яргъал йисара шапсугърини бзедухри сад-садан иви кӀвадарзавай ва мулкар тарашзавай. Эхирда Шеретлуковар чпин миллетдихъ галаз меслятдал хтана ватандиз элкъвенай.
Бзиюк женгина шапсугъар кӀаник акатайтӀани абур чпин къастунив агакьнай. Дворянрин ихтиярриз сергьятар тунай, амма халкьдин арада абуру чпин гьуьрмет ва нуфус гьеле хвенай. Месела, кьинвай дворяндин эвездай 30 кьил лапаг, уьздендин чкадал 28 кьил лапаг вугузвай.
Дворянрин гьукум гъилерай акъатзавайди акур уьзденар абурун муьтӀуьгъвиликай хкъечӀнай ва гьисаба кьазвачир.
Пара пай дворян сихилар Шапсугъиядай хъфенай, садбур къунши чидериз, муькуьбурни урусрин патав. Ватанда амукьай дворянри чпин мулкарин саки вири квадарнай. Анжах гзаф викӀегь, акьуллу ва гьахълу дворян сихилри миллетдин арада чпин авторитет хвенай.
И жуьредин демократиядин инкъилаб, амма иви квачиз, шапсугърин къуншияр тир натухайриз ва абадзехризни хьанай.
Крарин ва ихтияррин чӀехи пай халкьдин гъилик акатнай. Метлеблу крар, жемиятдин игьтияжар ва дуван хьтин важиб меселаяр халкьдин кӀватӀалра гьялзавай. Гьа кӀватӀалра агьалидин аслу къатарилай (лукӀарилай) гъейри вирида иштиракзавай. Са кьадар геж, кӀватӀалар анжах чара-чара жемиятрин векилрикай ва депутатрикай ибарат тир.
Гьар жемиятдиз регьбервал чкадин кӀватӀалри ийизвай. Шапсугъ уьлкведин ватандашрин ва къанунрин тегьер пуд дибрал бинеламиш хьанай: 1) Мулкунин ихтияррал; 2) Гьар са касдивай вичин кьилдин яракь гваз экъуьнин ихтиярдал; 3) Сихилрин ва мукьвавилин алакъайрал. Миресри сад садаз куьмек гана кӀанзавай, сада садан паталай ивидин кьисасар къачуна кӀанзавай.
Сифте вахтара дуванхана анжах адетрин къанунралди кӀвалахзавай, гуьгъуьнлай, урусрихъ галаз душманвилин ва ислам динди миллетдин арада лап кӀеви чка кьунин себебралди, дуванханадин кардик Шариатдин къанунарни кутунай.
Шапсугъринни урусрин арада дяве дуьз 1863 йисалди давам хьанай. Дяве акьалтӀайла урусри шапсугъриз Кубаньдин арандиз куьч жез ва я Турциядиз акъатиз теклифнай, шапсугъри эхиримжиди хкяна вири сад хьиз ватан туна хъфенай, вучиз лагьайтӀа душман урусрин арада гуьгъуьнин уьмуьр тухуз чпин намусдив кутугарзавачир. Амма къейд авуна кӀанда хьи, бязи шапсугъ сихилар урусри Турциядиз мажбурдалди дугурнай.»
1924 йисуз Краснодар крайда Шапсугъ милли район туькӀуьрнай, юкь — Туапсе шегьер тир. 1945 йисуз райондин тӀвар Лазарев райондиз дегишарнай.
1990 йисуз кьиле фейи шапсугъ халкьдин садлагьай съезддал Шапсугъ милли район гуьнгуьна кухтунин кьарар кьабулнай. Амма гьукуматди и кардиз дестек ганачир.
ЧӀал
Шапсугъар адигъ чӀаларин шапсугъ нугъатдал рахазва. Абурун арада хакучи лугьудай тайифа чӀалан жигьетдай тафаватлу я.
Турцияда авай шапсугърин чӀехи пай туьрквериз элкъвена ва туьрк чӀалал рахазва.
Шапсугъ хуьрер
Шапсугъри уьмуьр тухузвай хуьрер:
Краснодар вилаятда:
Адигъея Республикада:
Лыготх хуьре шапсугърин медениятдиз талукь музей ава.
Лазаревское посёлокда 1991 йисалай «Шапсугия» тӀвар алай газет акъатзава.
Италиядин шегьерар
И сиягьдик 100 агъзурдилай пара кас авай Италиядин шегьерар кутунва. ISTAT-дин малуматар 2013-лагьай йисан 31-лагьай фундукӀдиз килигна гъанва. Абур 2011-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада диб кьазва, официал демографиядин малуматрив килигна дуьзар хъувунва (итал. bilancio demografico).
Кикуни хуьруьнсовет
«Кикуни» хуьруьнсовет (Сельсовет Кикунинский) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кикуни хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кикуни, Акушали, Ипута.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кикуни хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 3 592 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Лезги Агьмед
Лезги Агьмед (1762 йис, Къубадин уезд, Вурвар — 1840 йис) — лезги шаир, ашукь. Ада вичин эсерар кьуд - лезги, азербайжан, араб ва фарс чӀаларал тесниф ийизвай тир. Лезги Агьмед дуьньяда къекъвей, гьа девирдин гьар са кардикай хабардар, халкьдиз къуллугъ авур шаир тир.
Уьмуьрдин рехъ
XVIII виш йисан сеняткаррин арада тӀвар-ван авай, ашукьрин межлисра гьамиша уфтан хьайи Лезги Агъмедакай сифте малуматар ва адан азербайжанви ашукь Хесте Кьасумахъ галаз хьайи гьуьжетунра лагьай чӀалар 1894 йисуз Тифлисда урус чӀалал акъатай «Къавкъаздин вилаятрикай ва тайифайрикай эхтилатзавай кӀватӀалда» гьатнава. Лезги Агьмеданни Хесте Кьасуман арада хьайи гьуьжетрин кьуд чӀал 1937 йисуз Бакуда азербайжан чӀалал акъатай «Ашукьар» ктабда гьатнава.
Кьуьчхуьр Саидан вилер акъудай Сурхай хандиз шиирралди зурба туьнбуьгь авур Лезги Агьмеда вичин эсерра гьа гьахъсуз аям дериндай русвагьна ва ханаринни бегрин инсафсузвилерихъ эхир жедайдахъ агъанай.
Лезги чӀалал Лезги Агьмедан эсерар сифте яз 1965 йисуз «КӀиливал» (эдеб. чӀалал. «Дуствал») кӀватӀалдин 2-лагьай нумрада чап хьана: «Шекер хьтин», «Хъел хьана хьи», «Мурсал хандиз», «Дуьнья я им, къведай вири бередай» ва «Хабар туш». Алатай асирдин 70-лагьай йисарилай кьил кутуна Лезги Агьмедан эсерар жуьреба-жуьре кӀватӀалрин ва учебникрин чинриз акъатна. Месэла, 1978 йисуз акъатай «Лезги поэзиядин антологияда» адан «Хъел хьана хьи», «Ашукь Саидаз» ва «Лезги Агьмеданни Хесте Кьасуман гьуьжет» гьатнава. И шиирар 1990 йисуз Магьачкъалада басма хьайи «Лезгийрин революциядилай вилик квай девиррин литература» ктабдани ава.
Эхиримжи йисарра шаирдин эсерар азербайжан ва урус чӀаларални акъатна. 1987 йисуз Бакуда чапнавай «Дагъустандин гецӀияр» (эдеб. чӀалал: «Дагъустандин савкьватар») кӀватӀалда Лезги Агьмедан пуд шиир ва 1988 йисан 1 сентябрдиз Хасавюрт шегьердин «КӀиливал» газетда кьве шиир ганва. И газетди сифте яз Лезги Агьмедан шикиларни чапна. Шаирдин къамат художник Низами Къагьриманова чӀугунва. Лезги Агьмедан шикил «Самур» журналдин 1993 йисан 3-й нумрадани ганва. Шаирдикай КцӀар райондин ТӀигьиржалрин хуьре уьмуьрнавай сейли ашукь, пара йисара элдин межлисриз ярашух гайи Уружани (1828-1893) пара малуматар ганва.
Шаирдин эсерар илимдин бинедаллаз сифте яз Гьажи Гьашарова ахтармиша ва алимди абуруз лайихлу къиметни гана. Ам эдебиятдиз хкун патал Къуруш Мегьамеда, Кьасум Фаталиева, Мавлуд Ярагьмедова, Къурбан Акимовани чӀехи зегьметар чӀугуна. ЯтӀани Лезги Агьмед кӀелзавайбур патал гьелени сирлуди яз амай шаиррикай я. Гьеле ада уьмуьрдихъ ва яратмишунихъ авсиятда суал аламай месэлаяр пара ава.
Йисар алатунивай ашукьдин цӀийи эсерар винел акъатзава ва чап жезва. Эхиримжи гъилера Лезги Агьмедан цӀийиз жагъанвай эсерар «Самур» журналда чап хьанва. Абур «Акьулдикай кьил кьеридиз», «Герек туш», «Хциз насигьат», «Ярдиз», «Масадан ярдиз», «Зуьмруьд къушра хьиз», «Халад руш, ваз вуч хъел ава?» шиирар я.
Лезги Агьмед 1840 йисуз рагьметдиз фена.
Яраймахи
Яраймахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бургимакмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Яраймахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 149 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ибрагьимова Зарема
1983 йисуз Магьачкъалада дидедиз хьана. Ада агалкьунаралди "Жегьил литератор" мектеб куьтягьна, Дагъустандин университетдин филологиядин факультетда кӀелнава. Заремади 1993 йисалай ширрар ва гьикаяр кхьизва, абур "Лезги газетдиз", "Кард" ва "Самур" журналриз акъатзава. Ватандикай ва тӀебиатдикай теснифнавай са жерге эсерар "Яратмишунин цӀелхемар" тӀвар алай кӀватӀалда (2000) чапнава. З. Ибрагьимова 2000 йисуз Дагъустандин жегьил кхирагрин мешверадин иштиракчи хьанай.
Билбилахуьруьн Къазмаяр
Билбилахуьруьн Къазмаяр (Бильбиль-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Билбилахуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлелай 4,8 км яргъал ала.
Тарих
Билбилахуьруьн Къазмайрин бине СтӀал Сулейман райондин сувун Билбилахуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1847 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Билбилахуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 429 кас тир.
Поляк чӀал
Поляк чӀал (чпин тӀвар: język polski, polszczyzna) — полякрин чӀал, индоевропадин хизандин славъян чӀаларин кӀватӀалдин рагъакӀидайпатан хилин лех чӀалар агъакӀватӀалдик акатзавайди я. Польшада кьилди сад тир гьукуматдин чӀал я.
Нажмудин Самури
Нажмудин Самури (Къазиев Нажмудин) — лезги шаир.
1913 йисуз Куьре магьалдин Муьгъверган хуьре дидедиз хьана. Мектеб куьтягьай жегьилди хуьруьн Советдин секретарвиле кӀвалахна. 1939 йисуз Яру Аскердиз фена, ада финнрихъ галаз хьайи ва Ватандин ЧӀехи дяведин женгера иштиракна. Есирда гьатай аскер Германиядиз, анай Турциядиз акъатна, Измир шегьерда бинелу хьана.
Н. Самуриди вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал кхьизва.
"Лезги, вавай жузан за", "Гаф атайла рахан герек", "Мусурманар стхаяр я" ва маса шииррай хайи ватандихъ рикӀ кузвай шаир аквазва. Нажмудин Самуриди Турциядин Измир шегьерда уьмуьрзава, ада хайи ватандихъ галаз алакъаяр хуьзва.
Ханова Заира
Ханова Заира — лезги шаир ва кхьираг.
1983 йисуз Магьачкъала шегьерда дидедиз хьана. Ада къизилдин медалдалди "Жегьил литератор" мектеб куьтягьна, Дагъустандин университетдин филологиядин ва юридический факультетра кӀелнава. Заиради 1993 йисалай шиирар, гьикаяр ва новеллаяр кхьизва. Абур «Лезги газетдин», "Кард" ва "Самур" журналрин чинриз акъатзава. Жегьил заридин са шумуд эсер "Яратмишунин цӀелхемар" кӀватӀаддик (2000) акатнава. З. Ханова 2000 йисуз Дагъустандин жегьил кхьирагрин мешверадин иштиракчи хьана.
Дигагьуба
Чылгъыр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр ва виликан муниципалитет.
Лезгинцев Георгий Михайлович
Лезгинцев Георгий Михайлович — чӀехи лезги алим ва шаир, машгьур инкъилабчи Михаил Лезгинцеван чӀехи хва я.
Ам 1914 йисуз Москвада дидедиз хьана. Кар алакьдай гадади 1937 йисуз агалкьунралди Ленинграддин сувун институт куьтягьна, гзаф йисара Сибирда къизилдин мяденра инженер-геологвиле кӀвалахна. Ахпа ада яргъал йисара Москвада СССР-дин «Гипрозолотоцветметпроект» институтдин директорвал авуна. Г. Лезгинцев геологиядин илимрин докторвилин, профессорвилин ва адмиралвилин дережайрив агакьна. Адан илимдин кӀвалахри къецепатан уьлквейрани чӀехи къимет ва машгьурвал къазанмишна.
Георгий Лезгинцев алакьунар авай кхьирагни тир, адан къелемдикай са шумуд роман: «Кефер пата», «Северцев инженер», «Чилин сирер чидайбур», «Дагъларай тир инсан» ва маса эсерар хкатнава. Абур УФ-дин гзаф халкьарин чӀалариз таржума авунва. Заридин эхиримжи роман «Дагъларай тир инсан» (ам авторди вичин бубадикай кхьенва) лезги чӀалаз Ш. Юсуфова элкъуьрна ва 1984 йисуз кьилдин ктаб яз акъудна.
Г. Лезгинцева бубадин ватандихъ галаз алакъаяр хуьзвай. Ам са шумудра Дагъустандиз илифна: Штула, Кьурагьа, Ахцегьа, Къурушдал ва маса лезги хуьрера хьана.
Зари СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. Ам 1994 йисуз рагьметдиз фена, Москвада кучукнава.
Элдаров Халидин Жаферан хва
Эльдаров Халидин Жаферан хва — лезги ва Урусатдин алим, эдебиятдин критик, шаир, публицист.
1974 — йисан 6 — мартдиз Ахцегь райондин Къурукаларин хуьре дидедиз хьана. 1989-йисуз хайи хуьруьн а чӀаван муьжуьд йисан мектеб куьтягьай ада 1993-йисуз Магьачкъаладин музыкадин училище, 1998-йисуз Дагъустандин гьукуматдин университет, 2002-йисуз Магьачкъаладин промышленно-экономический колледж ва 2005-йисуз Дагъустандин гьукуматдин технический университет агалкьунралди куьтягьна.
1998—2001-йисара Урусатдин илимрин академиядин Дагъустандин илимдин центрадин чӀалан, литературадин ва искусстводин институтдин аспирантурада кӀелна ва 2005-йисуз филологиядин илимрин кандидатвилин дережа къачуна.
2001—2014-йисара республикадин са шумуд вузда муаллимвиле, доцент яз ва кафедрадин заведующийдин къуллугъдал кӀвалахна. 2015—2018-йисара алимди Магьачкъаладин гуманитарно-педагогвилин колледжда муаллим, республикадин меркездин 56-нумрадин многопрофильный гимназияда директордин заместитель яз кӀвалахна. 2018—2022-йисара Магьачкъаладин 61-нумрадин ва Докъузпара райондин Аваданрин хуьруьн юкьван умуми чирвилерин мектебра директордин заместителвиле кӀвалахна. Алай вахтунда «Ахцегь район» муниципальный райондин администрациядин образованидин управленидин начальниквилин къуллугъдал кӀвалахзава.
Адан къелемдикай лезги литературадиз талукь тир цӀудралди илимдин макъалаяр ва «Алай девирдин лезги шииратда лирикадин жанрияр» (Магьачкъала: «Лотос», 2014) монография хкатнава.
Бажарагълу шаир, республикада сейли критик ва публицист, филологиядин илимрин кандидат Халидин Эльдаров 2014-йисалай Урусатдин писателрин Союздин ва 2015-йисалай Урусатдин журналистрин Союздин член я. Адаз «Дагъустан республикадин образованидин отличник» хурудал алкӀурдай знак ганва.
Зариди Магьачкъала шегьерда уьмуьр тухузва.
Могох хуьруьнсовет
«Могох» хуьруьнсовет (Сельсовет Могохский) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Могох хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Могох, Гоцоб.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Могох хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 481 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Пашаев Мегьди Ягьябеган хва
Пашаев Мегьди Ягьябеган хва — лезги шаир.
1940 йисуз КцӀар райондин Кьуьхуьре муаллимдин хзанда дидедиз хьана. 1963 йисалай эгечӀна 47 йисуз хуьруьн мектебда муаллимвал авуна ада. Убадиз куьч жедалди Кьуьхуьре уьмуьр гьалай Мегьди муаллимдиз хуьруьн чарчарар, мурк хьтин булахар, къацу яйлахар, зегьимлу рагар илгьамдин чешме хьана. Шаирдин "Эгер вун инсан ятӀа" тӀвар алай сад лагьай шиир 1997 йисуз «КцӀар газетди» чапнай. Гуьгъуьнлай аялрин тербиядиз талукьарнавай "Бадени хтул", "И йикъакай зазни ава" ва масабурни «КцӀар» газетдин чинриз акъатнай.
Агъакишиев Шагьмардан
Агъакишиев Шагьмардан, лакӀаб Шахмардан Арран — лезги шаир.
1961 йисан май вацран 7-даз Хачмаз райондин Лечет хуьре дидедиз хьана. Буба тарихдин муаллим тир. Шагьмарданаз вокалист жез кӀанзавай, анжах бубадиз ам математик хьиз акваз кӀанзавай. 1982 йисуз ада В. И. Ленинан тӀварунихъ галай АПИ акьалтӀарна. Шагьмардан Хануба хуьруьн юкьван мектебдин директор я. Адан шиирар 1989 йисалай чап жезва. Шаирдин эсерар Дагъустандин, Азербайжандин лезги газетра, журналра, алманахра акъатнава. Музыкадин рехъ хкягъначтӀани, вокал сенятдал, манидал рикӀ алай шаирдиз иер ван, хъсан талантни ава.
Дуьзтагьируба
Дуьзтагьируба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ялама муниципалитетдик акатзава.
Шабанов Нажмудин Шабанан хва
Шабанов Нажмудин Шабанан хва — лезги шаир.
Шабанов Нажмудин 1914 йисуз Самур магьалдин Ахцегьа дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб ва Бакудин рабфак куьтягьна, ада Ахцегьа партиядин ва советрин идарайра кӀвалахна. Дяведин гуьгъуьнин йисара Магьачкъаладин совпартшколада кӀелна, Ахцегь райондин судья ва гзаф йисара Ахцегьрин райкомдин жавабдар къуллугъчи хьана.
Эдебиятдин эсерар Н. Шабанова жегьил чӀавалай теснифизавай. Адан сифте шиирар 1950 йисуз «ЦӀийи дуьнья» газетдин чинриз акъатна, ахпа абур «Коммунист» газетдиз ва «Дуствал» альманахдиз акъатиз гатӀунна. Н. Шабанован шииррин кьилин тема хайи ватан ва халкь я. Гзаф эсерриз сатира ва юмор хас я. 1964 йисуз шаирдин "Къаш" тӀвар алай ктаб акъатна.
Зари 1986 йисуз рагьметдиз фена, Ахцегьа кучукнава.
Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва
Гьасанбегов Мусайиб Сулейманан хва, лакӀаб СтӀал Мусайиб — лезги шаир, Ватандин ЧӀехи дяведин иштиракчи.
Зари 1914 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Хуьруьн мектеб, Дербентдин педучилище ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, ада Кьасумхуьруьн партиядин райкомда кӀвалахна, шаир бубадин секретарвал авуна. 1937 йисуз ам РСФСР-дин Вини Кьилин Советдин депутатвиле хкяна. Шиирар кхьинал Мусайиб 30-йисарилай машгъул хьана. 1940 йисуз адан сад лагьай ктаб — "Хкягъай эсерар" чапдай акъатна. И йисуз ам СССР-дин кхьирагрин садвалдин членвиле кьабулна.
СтӀал Мусайиб гуьгьуьллувилелди Ватандин ЧӀехи дяведиз фена ва 1943 йисуз Сталинграддин ягъунра кьегьалвилелди рагьметдиз фена.
Бутри
Бутри — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Бутри хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 16 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Бутри хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Бутри хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Венесуэла
Венесуэла (тамам тӀвар — Боливарвилин Республика Венесуэла (República Bolivariana de Venezuela) — Кьиблепатан Америкада авай гьукумат. Латин Америкадин уьлквейрик акатзава. Венесуэла Испаниядин колония хьиз бине кьунвайди тир. Кьилин шегьер Каракас я.
География
Гьукумат Кьибле Америкадин кефер пата чка кьунвайди я. Кефер патай Кариб гьуьлуьнни Атлантик океандин ятари кьунва, рагъэкъечӀдай патай — Гайанадихъ, кьибле патай — Бразилиядихъ ва рагъакӀидай патай Колумбиядихъ галаз сергьятарзава. Сергьятрин вири санлай яргъивал — 4993 км я (Бразилиядихъ галаз — 2200 км, Колумбиядихъ галаз — 2050 км, Гайанадихъ галаз — 743 км). Цин къерехдин зулун яргъивал 2800 км туькӀуьрзава.
Административ паюнар
Административ жигьетдай Венесуэла 23 штатриз (estados) ччара жезва жезва.
Венесуэладин штатар: Амасонас, Ансоатеги, Апуре, Арагуа, Баринас, Боливар, Гуарико, Дельта-Амакуро, Сулия, Карабобо, Кохедес, Лара, Мерида, Миранда, Монагас, Нуэва-Эспарта, Португеса, Сукре, Тачира, Трухильо, Фалькон, Яракуй;
Агьали
Венесуэладин агьали — 27 635 743 касди туькӀуьрзава.
Агьалидин са йисан къене гзаф хьунин коэффициэнт — 1,5 %.
Аялар хунин кьадар — 1000 — дал 20.
Шагьмурадов Алимурад Бубадин хва
Шагьмурадов Алимурад Бубадин хва, лакӀаб Алимурад СтӀурви — лезги шаир.
Венесуэла
Агьали
Уьмуьрдин юкьван яргъивал — итимрин 71 йис, папарин 77 йис.
Агьмедуба
Чылгъыр — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Ахмедуба хуьр, Къаражелли, Гьажиахмедуба ва Гьажикъазма хуьрер акатзава.
Венесуэла
Агьали
Миллетарни расаяр: метисар — 67 %, европавияр (испанар, итальянар, португалар, немецар) — 21 %, африкавияр — 10 %, индейцияр — 2 %.
Шагьмурадов Алимурад Бубадин хва
1933 йисуз КцӀар райондин СтӀур хуьре дидедиз хьана. Ина мектеб куьтягьна Къубадин Муаллимрин Институтда кӀелай ада хайи хуьре муаллимвал авунай. Гуьгъуьнлай Азербайжандин Гьукуматдин Политехнический Институт заочныдаказ акьалтӀарай Алимурад къени къилихрин, хайи халкьдихъни хайи чӀалахъ ялдай инсан тир. Са шумуд йис идалай вилик рагьметдиз фейи Алимурад СтӀурвидин шиирар къени мецера ава.
Венесуэла
Агьали
Шегьердин агьали — 93 % (2008 йисуз).
Эбилятагъ
Эбилятагъ — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Каспий гьуьлуьн къерехда чка кьунвай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 563 касди туькӀуьрзава.
Ахмедов Ибрагим Ахмедович
Ахмедов Ибрагим Ахмедович — Агьмедов Ибрагьим — лезги шаир ва журналист.
Зари 1921 йисуз Куьре магьалдин Вини Ярагъ хуьре дидедиз хьана. Дербентдин педучилище куьтягьна, ада 1939 йисалай лезги районрин газетрин редакцийра кӀвалахна ва мектебра муаллимвал авуна, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна. И вири йисара И. Агьмедова аялар патал харусенятдин эсерарни туькӀуьрна. Адан шиирар, поэмаяр ва гьикаяяр газетринни журналрин чинриз акъатзава, «Сефералидин месэлаяр» (1979) ва «КӀеви дустар» (1990) ктабра гьатнава.
Къафланов Руслан
Къафланов Руслан — лезги шаир.
1951 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ина юкьван мектеб, Красноярск шегьерда юридический институт акьалтӀарна, саки вири уьмуьр гьана къанун-къайда хуьдай органрин къуллугъдиз бахшна. Ял ядай вахт агакьна, Руслана вичин хсуси кар ахъайна, генани Красноярск шегьерда вичин хзандихъ галаз уьмуьр гьалнавай.
Лагьана кӀанда, хуьруьвай - кӀваливай фадлай къакъатнаватӀани, шаирди хайи чӀалаз, тӀебиатдиз, лезги шииратдиз вафалувал хвенва. Саки вири эсерар хайи чиликай, багърийрин кьисметдикай, вахтунин къаршивилерикай, суалрикайни жавабрикай ибарат я. И вафалувили адан тӀвар “Миграгърин булахар” (1994) умуми кӀватӀалда, “Лезги зарияр” - куьмекчи ктабда (2015) тунва. Шаирдин хейлин эсерар лезги газетризни журналриз гьеле алатай XX виш йисан 80-йисарилай акъатзавай.
Хвартикуни хуьруьнсовет
«Хвартикуни» хуьруьнсовет (Сельсовет Хвартикунинский) — Дагъустан Республикадин Гергебиль райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Хвартикуни хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хвартикуни, Тунзи, Хварада.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Гергебиль райондин кьибле пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хвартикуни хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 508 кас тир. Вири аварар, суни-мусурманар я.
2017/2018 Футболдай Англиядин чемпионат
Сезон 2017-лагьай йисан 11-лагьай августдалай гатӀумна 2018-лагьай йисан 13-лагьай майдал кьван фенва.
Чемпион – «Манчестер Сити» я, вичин титул ада 2018-лагьай йисан 15-лагьай апрелдиз къачуна, гьа йукъуз «Манчестер Юнайтедди» «Вест Бромвич Альбиондикай» кумукьиз хьанай.
Турнирдин цӀийи иштиракхъанар – «Ньюкасл Юнайтед», «Брайтон энд Хоув Альбион» ва «Хаддерсфилд Таун» я.
Сезондин эхирдин нетижада «Сванси Сити», «Вест Бромвич Альбион» и «Сток Сити» Премиер-лигадай экъечӀна.
Вилик фейи сезондив гекъигайла хьанвай дегишвилер
Чемпионшипда къугъунин нетижада «Брайтон энд Хоув Альбион», «Ньюкасл Юнайтед» ва «Хаддерсфилд Таун» Премьер-лигадиз акъатна.
2017-лагьай йисан 17-лагьай апрелдиз «Брайтонди» «Уиган Атлетик» 2:1 кӀаник кутуна ва вичин тарихда садлагьай сеферда Премиер-лигадиз экъечӀна. Са гьафте алатайдалай кьулухъ, 24-лагьай апрелдиз гьа гьахьтин агалкьун «Ньюкаслдини» арадал гъана. Ада «Престон Норт Энд» 4:1 кӀаник кутуна.
Пудлагьай бахтавар «Хаддерсфилд Таун» хьана, абуру плей-оффда (Чемпионшипда сезон 3-лагьай чкадилай 6-лагьай чкадал кьван куьтягь хьанвай клубрин арада тухузвай акъажунар) винел пад къачуна. «Вемблидал» хьанвай финал тир къугъуна абуру пеналтидай «Рединг» кӀаник кутуна.
Акъажунрин география
2017-18 сезондин Премиер-лигада чеб Лондондай тир 5 клубди иштираквал авуна, кьве-кьвед Манчестеранни Ливерпулан векил яз хьана.
Тренерар, капитанар, формаяр гъидайбур ва спонсорар
Агъадихъ галай информация 2018-лагьай йисан 2-лагьай апрелдиз гьалдиз килигна ганва.
Хет-трикар
4 Футболхъанди 4 туп яна.
ПФА-дин фикирдай туькӀуьрнавай команда
ПФА-дин фикирдай туькӀуьрнавай символ тир командадик агъадихъ галай къугъвадайбур акатзава :
ПФА-дин футболхъанрин фикирдай йисан квайни-квай къугъвадайди
ПФА-дин футболхъанрин фикирдай квайни-квайни къугъвадайдайдан] пишкеш [[Мугьаммад Салагьаз гана..
ПФА-дин фикирдай йисан квайни-квай жегьил къугъвадайди
ПФА-дин фикирдай йисан квайни-квай жегьил къугъвадайдан пишкеш Лерой Санедидиз гана.
Футболдин журналистрин ассоциациядин фикирдай йисан квай-квай футболхъан
Футболдин журналистрин ассоциациядин фикирдай йисан квай-квай футболхъандин пишкеш Мугьаммад Салагьаз ганва.
Хуьруьг Лукьман
Хуьруьг Лукьман (Алискеров Лукьман) (1921–1988) — лезги шаир.
Ам 1921 йисан 13 июндиз Ахцегь райондин Хуьруьг хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, сагъсузвал себеб яз, Лукьман хуьре лежбервилел ва устӀарвилел машгъул хьана.
X. Лукьман 1988 йисуз яргъалди чӀугур залан азардик рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава.
Дедели (Хъачмаз)
Тител — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Тител хуьр, ГъвечӀи Барахум ва Нагъиуба хуьрер акатзава.
Тарих
Тител Къусарчайдилай кефер пата, Уьзден уба, Шоллар ва Урян убадихъ галаз чилерин часпарар авай дегь са хуьр я. Хуьруьн дегьвал къалурзавай факт хуьре 26 Алпан чӀаварин сурар хьун я. Дуьз я и сурарин къванерикай кхьинар алайбур Республикадин Девлетдин Тарихдин музейдин кӀвалахдарри тухванва. Амай сурар хуьруьнвийри чараз усуна туна икрамвиливди хуьзва. И сурарин са пай винел сандухдин хьиз къапах алайбур къене къизилар ава лугьузвай са тапарунал чӀалах хьанвай вандалри хана пучнава. Алпан чӀаварин сурар хьуни тестикьарзава хьи, хуьруьн тарих IV вишйисарилай вилик я.
Хуьре умуьрзавай азербайжанари и хуьруьн тӀварцӀин мана икӀ ахъайна:
1. ДЕДЕли — яни буба, дестек авайбурун хуьр.
2. ДЕГЬ дели — Дегь- фарсидал цӀуд. Яни Куругълудин делийрикай 10 кас къвазна амукьай чка.
Дагъустанви тарихдар Абдулкерим Бутаева Деделидин виликан тӀвар ТитӀел яз къалурнава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 1,542 касди туькӀуьрзава. Хуьре 200 — дилай пара кӀвал ава.
Деделида къенин юкъуз амай сихилар:
1. Баш къапанлылар — Турциядай атанвайбур;
2. Эрэблэр, агъ эрэблэр — тӀварци къалурзавай хьиз Арабистандай атайбур;
4. Зекериййе несли- ?
5. Ширванлылар — Ширвандин Жем — жем хуьряй атайбур;
6. Давутар — мумкин я, ибур Гьажи Давутан сихилдикай я. Хуьруьнвийри абур шихрикай я лугьузва. Ших-лезгийри гьаждал фейидаз, савад авай сейли фекьийриз гузвай титул тир;
8. Чепелилэр — Дагъустандин Чепер хуьряй атанвайбур-чепивияр;
9. Лезгилэр — Юрян убадай куьч хьанвай мегьерамхуьруьнвияр;
10. Аллагькъулиевар — ибур лезгияр я. Пун гьинай ятӀа малум туш;
11. Ягьяевлэр — Фетели хандин хва Шихали хандин фармандивди «бег» хьиз и хуьруьз ракъур­навай Къуба хандин эхиримжи бегдин сихил;
12. Татлар — тат миллетдиз махсусбур, сувун чувудар;
13. КъирицӀар — Къубадин КъирицӀ хуьряй атан­вайбур.
Эхиримжи виш йисара гьукуматдин, авсиятдин, базардин чӀал цӀап чӀал я лугьуз вири гьа чӀалалди рахазва. Лезгийриз чи чӀал чизмач. Ассимилияция лугьузни мез къвезвач. Яни мажбурай кас авач ва хуьруьн авсиятдин чӀалани и хуьре уьмуьрзавай вири халкьарин гафар ава. Лезгияр лагьайтӀа, абур мисал яз, чепивияр, тӀигьиржалвияр ятӀани, гьайиф хьи бубайрин ватандихъ галаз алакъаяр авач.
Хуьре авай азербайжанар XVIII асрдиз, Фатали-ханди Ардебил, Гилян, Мугъан патарай агъанвай шахсевен тӀвар алай азербайжанар я. Азербайжанар къведалди вилик михьи лезги хуьр тир.
Араб (Хъачмаз)
Араб — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 969 касди туькӀуьрзава.
Словак чӀал
Словак чӀал (чпин тӀвар: slovenčina, slovenský jazyk) — словакрин чӀал я. Славъян чӀаларин рагъакӀидайпатан агъакӀватӀалдик акатзавайди я. Виридалайни мукьва тирди — чех чӀал я. Словакияда кьилди сад тир гьукуматдин ва ЕврогалкӀдин официал тирбурукай са чӀал я.
Рахадайбурун кьадар
Официал делилрив кьурвал, дуьньяда словак чӀалал рахадайбурун кьадар 6 миллион касдилай пара авайди я. Абурукай 4,72 млн касди кьван, гьукуматдин вири агьалийрикай 86 % кьван яз, Словакияда уьмуьр гьалзавайди я. 2001-лагьай йисан делилриз килигайвал, пата 2,016 млн словак чӀалал рахадайди уьмуьр гьалзавайди я. Къейдер:
1. Словак чӀал чируникай 68852 касди лагьана
2. КьетӀендаказ Воеводинада
3. Юкьван гьисабдай комиссияди и кьадардиз акси тир Словак ассоциациядин арза кьабулна
4. КьетӀендаказ Подкарпатыдин Русьда
Словак чӀалан кьетӀенвилер
Вичиз мукьва тирбурукай словак чӀал агъадик ганвай кьетӀенвилери чара ийизавайди я:
Нугъатар
Адетдалди словак чӀал пуд рахунрин кӀватӀалдиз чара ийизва:
Тарих
Тарих девирриз чара авун:
V-VI-лагьай вишйисара гилан Словакиядин чилерал славъян тайифайяр ацукьна. Гьа чӀавуз садлагьайславян чӀалан фонетикадин чаравал жез гатӀумна.
863-лагьай йисал кьван админстрациядинни диндин хилера официал чӀал яз латин чӀал тир. Адалай кьулухъ адан чка цӀуруклисадин славян чӀала кьуна, гьакӀни «глаголица» кӀвалахариз гатӀумна. ГьакӀ ятӀани, латин кхьинар къушабадаказ кӀвалахарзавайди тир.
885-лагьай йисуз Рим Папади ЧӀехи Моравияда цӀуруклисадинни словак чӀалан кӀвалахарун къадагъа авуна. И вакъиадиз латин чӀалан цӀийи хъухьунин мас гана кӀанда, вучиз лагьайтӀа латин чӀал мад администрациядинни диндин официал чӀал яз хъхьана.
Мадъярри ЧӀехи Моравия чукӀурунин кьулухъ X-лагьай вишйисуз словак чӀалан кӀалубда гьатун са шумуд славъян нугъатрин таъсирдик авайди тир. Гилан Словакиядин чилерал администрациядин чхелда латинни словак чӀалар кӀвалахардай чӀавуз, диндин чхелда чех диндин къуллугъухъанрин куьмекралди чех чӀал чкӀиз гатӀумна.
Са чӀавара кхьидайла словакри латинни чех чӀалар сад хьиз кӀвалахарзавайди тир. ГьакӀни гьикӀ хьайитӀани гьар йикъан уьмуьрда словак чӀал физ авайди тир.
Чеб словак чӀалал авур кхьинар XV—XVI вишйисариз талукь я, гьакӀни гьадалайни вилик словак чӀалан кьетӀенвилер чех, латинни немец чӀаларал авур кхьинрани гьалтзавайди я.
XVIII вишйисал кьван Словакиядин чилерал чех чӀалан къанунар литературадин чӀал хьиз гьисабзавайди тир.
XVII—XIX вишйисарра Славъян халкьарин цӀийи хъухьунин девир тир. Къвердавай пара инсанриз словак чӀал са стандартдик хъийиз кӀанзавайди тир. ТуькӀуьрунин финифда авай литературадин словак чӀал словакрин уьмуьрдиз миллетдин жувагьакьулдин чӀехи хьунин, миллет сад авунин ва миллетдин мединиятдин вилик тухунин фактор яз тир.
1783-лагьай йисуз Йозеф Игнац Байзади садлагьай словак роман акъудна. «Приключения и испытания юноши Рене» (René mlád’enca prihodi a skusenost’i) тӀвар алай эсер словак чӀалан рагъакӀидайпатан нугъатдал кхьенва.
Садлагьай илимдалди делил авай литературадин словак чӀалан кодификациядин кирам католиквилин кешиш Антон Бернолак хьана. Кодификация ийидайла ада диб хьиз рагъакӀидайпатан рахунрин кӀватӀалар къачуна.
Ам словакни чехни латинни немецни венгер ругуд том авай гафарганда чӀал са стандартдик хъувунин садлагьай агалкьунралди авунвай алахъун хьана.
Людовит Штурани адан кӀилийри авур чӀалан реформа словак халкь вилик тухунин патал чӀехи мана квай рол къугъвана. Абуру цӀийи, юкьван рахунрин кӀватӀалдин рахунрин лексикадал диб эцигай, литературадин чӀал теклифна. Гьа и чӀалал словак миллетдин литература вилик физ гатӀумна.
1851-лагьай йисуз словак интеллектуалрин алтӀушдал масакӀунар туна цӀийикӀа туькӀуьрнавай Штуран кодификациядин версия кьабулна, версиядин кирам — Милан Гаттала. И вариант гилан словак литературадин чӀалан диб я.
Ахъа тушир ванерин чаравилин хилер:
i/y кхьинралди вандайвилелди/вандай туширвилелди
Словениядин шегьерар
Словениядин шегьерар
ЦӀуд виридалайни чӀехи шегьер
И сиягь 2002-лагьай йисан малуматрив кьурвал туькӀуьрнава:
4 агъзурдилай пара кас авай шегьерар
Сиягьдик 4 агъзурдилай пара кас авай Словениядин шегьерар алфавитдин къайдада кутунва:
ЭлячӀунар
[http://www.stat.si/popis2002/en/rezultati_slovenija_prebivalstvo.htm Статистические данные переписи 2002 г. ]
Гъебцегь
Гъебцегь, ЦӀийи Гъебцегь (Ново-Гапцах) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Гъебцегь» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
Хуьруьн тарих, вичин улу-буба тир тарихдин ЦӀуру Гъебцегь (Вини Гъебцегь) хуьруьн тарихдихъ галкӀанва.
Гъебцегьрин бине, СтӀал Сулейман районда авай сувун ЦӀуру Гъебцегь хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьунин рекьелди кутунай.
XIX виш йисан 1864 йисуз ЦӀуру Гъебцегь хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. ЦӀуру Филер хуьруьхъ галаз Филеррин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1928 йисуз Гъебцегьра сифте кьилин мектеб эцигнай. 1938 йисуз и мектеб ирид йисан мектебдиз элкъуьрнай.