cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЦӀай (азар)
Гьар йисуз 350—500 миллион сефер инсанри малярия кьазва, гьабурукай 1,3—3 миллион кьиникьал куьтягь жезва. 85—90 % крара азар Сахарадилай кьибле патахъ галай Африкада кьазвайди я. Чебни чӀехи пай жедай крара азар кьазвайбур 5 йисахъ агалкь тавунвай аялар я. Алимри гьисабзвай саягъ, къведай къад йисан къене кьиникьвал кьве сеферда чӀехи жеда.
Тарих
Са фикир ава, инсанрихъ малярия азар аваз 50 000 йисалай пара яз. Малярия акъатнавай чка, алимри гьисабзавай саягъ, РагъакӀидайни Юкьван Африка я. Молекулайринни-генетиквилин малуматди лугьузва, плазмодийдин паразитвилелай вилик гвай ата-буба вичиз кӀани саягъ юзазвай гьакӀанди тир, фотосинтез авай, цин хевквачирбурун ратара яшамиш жедай. ГьакӀни адавай Diptera несилдин 150—200 миллион йис кьулухъ туькӀуьр хьайи сифте иви жутӀадай гьашаратра яшамиш жедай, фад кьве иеси жедай мумкинвал къазанмиш ийиз.
Психология
Психология (от  — «руьгь»;  — «чирвал») — инсандини амай чан квай гьайванри чпи чеб тухузвай гьал чирзавай алим я, гьакӀни инсанрин кӀеретӀрин гьалдиз баян гузвай.
Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва
Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва — лезги шаир.
Психология
Антик бере
Фадлай авай антик чӀаван кхьидайбуру инсандин руьгьуьнизни акьулдиз пара чка гузвай чпин фикирра. Исятдан чӀавалди дегь чӀван кхьидайбуру кхьейи зтӀарикай гьелени къимет авайди кьилди са Гиппократан фикир я Темпераментрикай. ГьакӀни Платонан фикирри еке таъсир гана психологиядиз. Маса илимарни хьиз, психологиядин чӀехи буба Аристотель я лагьайтӀа жеда.
Гьажиев Сейфудин Абдурагьманан хва
Зари Гьажиев Сейфудин 1900 йисуз Куьре магьалдин Векьелар хуьре дидедиз хьана. Ада Алкьвадрал Гьасан-эфендидин медресада, Дербентдин туьрк мектебда, Буйнакскдин муаллимрин курсара кӀелна. Гзаф йисара Векьелрин, Цмуррин ва Рухунрин мектебра муаллим ва директор яз кӀвалахна, халкь ва цӀийи несилар савадлу авуник вичин пай кутуна. С. Гьажиев Ленинан ордендиз лайихлу хьанай. XX виш йисан 20-й йисарилай эгечӀна, Сейфудин Гьажиев шиирар теснифунал машгъул хьана. Адан сифте чӀалар («Муьруьдар», «Дагълар», «Кьуьд», «Колхозчи руш» ва мсб. ) 30–40-й йисарин лезги чӀаланни литературадин учебникра ва хрестоматийра гьатнава. Араб, туьрк ва азербажан чӀалар чизвай зариди милли литературадин ирс кӀватӀ хъувуник вичин пай кутуна: Етим Эминан, ЧӀилихъ Абдулгьамидан, КӀатӀрух Гьабибуллагьан ва маса шаиррин чӀалар кӀватӀ хъувунин карда М. Гьажиеваз, А. Агъаеваз ва маса алимриз куьмек гана. 70-йисара С. Гьажиев хайи хуьруьн жемятдихъ галаз Кьулан СтӀалдал куьч хьана. Сейфудин Гьажиев 1981 йисуз рагьметдиз фена ва Кьулан СтӀалдал кучукнава.
Психология
ЦӀийи чӀав
1590 йиса Рудольф Гоклениуса сифте сеферда «психология» гаф ишлемишна, руьгьукай илимдиз тӀвар гудайла. Адан сачӀаванди Оттон Касман сифте кас тир, а гаф къенин гъавурда ишлемишнавай.
Кишинёв
Кишинёв (Chișinău, МФА: ) — Молдавиядин кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер я. Бык вацун винел, уьлкведин юкьва акъвазнавай экономикадинни медениятдин юкь я. Шегьер Молдавиядин административ ччара авунра кӀетӀен статусдиз сагьиб я- ам муниципий я.
Шихгьапут
Шихгьапут — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Къарачайжек муниципалитетдик акатзава.
Гоцоб
Гоцоб (ХӀоцоб) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Могох» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Гергебиль райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 20 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Гоцоб хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Хунзах наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гоцоб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 164 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
II-й Мануэл
Мануэл II (Manuel II, 1889—1932) — Португалиядин эхиримжи пачагь.
Эволюция
Биологиядин эволюция (лат. evolutio — «ахъаюн») — чан алай тӀебиятдин вилик финифин галаз адан генетикадин туькӀуьрун масакӀа хьунин, адаптация хьунин, тӀебиятда цӀийи жуьреяр арадал атунин ва цӀуру жуьрейрин кьиникьин процесс.
Церхимахи
Церхимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
2007 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 430 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Мехико
Мехико (Ciudad de México, Distrito Federal) — Мексикадин кьилин шегьер, гьукуматдин экономикадин, политикадин, медениятдин юкь я. Кефер патан Америкадин финансрин чӀехи юкьварикай сад я.
Тарих
Мехико 1325 йиса ацтекри эцигнавайди я. А халкьдин жемятри Мехикодин патаг гвай чилерал 1200 йисара атанвай. Ацтекрин легь мисалриз килигайтӀа, абуруз гьа чкадал ша абурун ракъинин гъуцра Уицилопочтлиди лагьанвай. Гьа чкадал абуру шегьер эцигна — Теночтитлан, Тескоко вирин рагъакӀидай пата, иер акунар авай дугундал алай, Ацтекрин гьукуматдин кьилин шегьер хьайи. Гьа и Теночтитландикай хьанвай император II Мотекусома Шокойотсинадин (гьакӀни Монтесума) кьилин шегьер тир. Дегь Мехико — Теночтитландин ччил пара гьяркьуьди тир, адахъ 7,5 км² чил авай. Теночтитланда пара къанавар авай, чилихъ галаз алакъа дамбайрай кьунвай. Сифте европавийриз, Теночтитландиз акъатай, адан иервилихъай пара аламат хьана. Шегьердиз абуру Аацтекрин Венеция лагьана. Шегьер вирин кьула авай. Пуд дамбади шегьердин юкьв амай чилихъ галаз ктӀазвай. Куьчеяр хьиз къанавар кардик абуру кутазвай. Цин акьалтунрикай шегьер къванцӀин плотинади хуьзвай. XV—XVI вишйисара Теночтитландикай рагъакӀидай чилинпатан виридалайни иер шегьеррикай сад хьана. А чӀавара ам Чилин виридалайни пара инсанар авай шегьеррикай сад хьана. XVI вишйиса шегьерда 500 агъзур кас авай. Гьа чӀехи шегьердикай кьве вишйисан яргъивилин уьмуьр хьана. Испаниядин конкистадорри, Эрнан Кортесахъ галаз аниз атай, Теночтитлан акурла лап пара аламат хьанай шегьердин чӀехивиликайни иервиликай. Абурукай сада кхьенай: «Ихьтин аламат садазни са сефердани акурди туш, садазни гьич ахварра ихьтин мурад хьайи туш, чаз акурхьтинди». Ацтекар пара ислягь халкь тушир, кӀеретӀрин къуватралди абуру чпин къуьншийрин чӀехи пай чпин кӀаник кутуна. Ахпа испанвияр абуру пара шаддаказ кьабулна. Вучиз лагьайтӀа ацтекрихъ дегь мисал авай, адай акъатзвай, чуруяр алай, лацу чин алай гъуц Кецалькоатль чпин патаг кьулухъ хкведа, тростникдин тӀвалан йисуз. Ацтекрин циклвилин календарда 1519 йис гьахьтинди тир.
ЯтӀани, Кортесан политикади абурун арада къал туна. Ацтекрин патахъай къарагъун эгечӀна, испанвияр Теночтитлан тун мажбур хьана. Гьа чӀавуз ам катанвайтӀани адахъ кьулухъ хъфидай фикирар авачир. Вичин кӀеретӀар солдатрални яракьрал ацӀурна ада вичин армия Мехикодал тухвана, испанвийри Теночтитландиз гьа вахтуна гьакӀа лугьузвай. 1521 йисан 13 майдиз Кортеса виридаз малумарна, шегьер Испаниядин пачагьдин гъилик акатзавайди. Шегьер къачурвиляй Ацтекрин империя, 200 йисалай пара яшамиш хьайи, квахьна. 1521 йиса цкӀирнавай Теночтитландин чкадал къенин Мехико эцигнвай, ЦӀийи Испания колониядин кьилин шегьердин статус кьабул авур. Колониядин бередин кьиле испанвийри вир кьурана, яд авахьдай четин система хуьдай мумкинвал авачиз. Мексикадин кьилин шегьердин агьалийрин къенин йикъални четинвилер эхзава. Мехикодин тарихвилин магьлейра пара ава патах хьанвай цӀуру кӀвалер. Вучиз лагьайтӀа шегьердин кӀаник пара къумарни вирер гва, пара ятар авай. 1624 йиса шегьерда чӀехи къарагъун эгечӀна. Къарагънавайбуруз испанвийрин къуват чпин винелай алуд ийиз кӀанзавай. 1821 йиса дяведа гъалибвал кьурла, Мексика Испаниядин къуватдикай гакъатна. Мехикодикай цӀийи гьукуматдин кьилин шегьер хьана. 1847 йиса шегьер Америкадин армияди кьуна, Мексикадин чилер вичик кутаз кӀанзавай. Шегьер са йисан къене американвийрин гъиле хьана. 1863—1867 йисара Мехико французрин гъиле авай тир.
1910—1917 йисара, генерал Диасан 30-йисан диктатура алуд авурла шегьерда пара иви аваъьай инкъилабвилин женгер хьана, демокративилин инкъилабди гъалибвал кьунвай. 1929 йисалай шегьерда гьукуматдин Регьбервал ацукьзава. А чӀаван эхирда Америкадинни ЧӀехибританиядин предприятияр чпин гьукуматдик кухтуна. Дуьньядин кьведлагьай дяведиз Мехикодин агьалийрин чӀехи пай Гьитлеразакси коалициядин пад кьазвай. 1968 йиса Мексикадин кьилин шегьерда XIX Олимпиада кьиле тухвана. Шегьердин финансризни экономикадиз Канададихъна Америкадихъ галаз авай пара чӀехи мана къецепатан алверрин алакъади кьазва.
Агьалияр
Мехикода 19,7 млн кас яшамиш жезва. Кьилин шегьердин агьалийрин агьалийрин зурдилай пара метисар я, испанринни-индейрин дибер авай, 20 % — Мехикодин дегь чӀаван агьалияр — индеяр, амайбур — европавияр я. Гьукуматдин чӀал испан я. Мехикодин индейрикай садбуру чпин халис чӀаларал рахазама, гьабурук ацтекринни(науатль), майяни, отомини ква. Агъазвайбур агьилийрин чӀехи пай (90 %) я, са куьлуь пайни протестантар ква.
Алай чкадин гьал
Мехико гьукуматдин лап юкьвани юкьва ава. Шегьер кьакьанчилел ала, Мексикадин сувайрин кьибле пата авай, гьуьлуьн дережадилай 2240 метр винихъ. Мехикодихъ вири патарихъай сувар гала. Гьавайрин гьал ламу, субтропиквилин климатди туькӀуьрзава. Гьава кьацӀанвайвили шегьердин винел гьамиша гум (смог) ала. ЯтӀани цав кьакьандаказ амукьзава, вилини экуь-вили ранг алаз, вични гатфардизни гатуз. Йисан къене гагь чилин ажуз юзунар жезва, агьалийриз са четинвилерни тагузвай. Гагь сакӀус кӀеви чилин юзунарни жезва. Шегьерда хьайи кьван виридалайни кӀеви, къуват авай чилин юзун 1985 йисан 19 сентябрдиз хьанвайди тир. Гьа кар патал 10 агъзур кас кьенай, Мадни 100 метрдин са кӀвал чӀенай. Гагь шегьерда руг гузвай гар жеда. Мехикода гьар жуьре пальмаяр ава, оливайрин тарар, мегъуьн тар, нарат тар, пихта экъечӀзава.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Пепеяр
Пепеяр — (Insécta) — кьулан тар авачир кӀвачер пайнавай гьайванрин класс я. Вирибуру кьабулнавай классификациядай килигайла, паракӀвачеринбурухъ галаз трахейнефескъачудайбурук квайбур я. Пепейрин беден хитиндин кутикуладикай туькӀуьр хьанвайди я, экзоскелет ийизавай. Пепеяр пуд чкадал пай жезва: кьил, гардан, руфун. Пепейрин пара кӀватӀалра кьведлагьайни пудлагьай паяри гарданда луварин кьве пара тухузва. КӀвачер пуд пара ава, гардандин пайдик кваз. Пепейрин бедендин екевал 0,2 ммдилай 30 смдалдини пара.
Ванер
Пепейри чеб чпихъ галаз рахун патал гьар жуьре ванер акъудзава. Ванер паталди эркекни диши пепеяр чаб чпел гьалтзава. Маса гьайванрихъ галаз гьалтайла ванери куьруь кӀвалах ийизава — кичӀ кутун, месала.
Капиев Эффенди Мансурович
Капиев Эффенди Мансурович (1909–1944) — Дагъустандин машгьур шаир, кхьираг, прозаик, эдебиятчи, публицист ва таржумахъан. Вичин эсерар урус, яхул ва къумукъ чӀаларал туькӀуьрайди я.
Уьмуьрдикай
Капиев Эффенди 1909 йисан 13 мартдиз Къази-Кумух магьалдин Кумух хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай яхулви я.
Карл Маркс
Карл Генрих Маркс (нем. Karl Heinrich Marx; 1818 — й йисан 5 тӀул (май), Трир — 1883-й 14 ибне (март), Лондон) — немецви философ, социолог, экономист, эсерар кхьидайди, политикадин журналист, жемятдиз талукь тир крарал алахънавайди. Адан кӀвалахри, философияда диалектикадин ва тарихдин материализм, экономикада — винел эхцигай кьимет, ва политикада — классрин женгинин теория туькӀуьрнай. И рекьер, коммунизмни социализм арадал гъанвай бинеяр тир ва «марксизм» тӀвар къачунай.
Уьмуьрдикай
Карл Маркс, Трир шегьердин адвокат асулдай чувуд тир Генрих Марксдин хзанда пуд лагьай аял тир. Диде — Генриетта Маркс (нем. Henrietta Pressburg), асулдай Нидерландрин Неймеген шегьердай тир.
1817-й йисуз Карла Марксдин дахди, дуванханадин советник тӀвар квадар тавун патал чара авачиз христианвал кьабулнай. Ахпа адан папани хзанди, гьабурук вич Карл Маркс кваз, сад садав кьурвал 1825 — й ва 1824 — й лагьай йисара христианрин дин кьабулнай.
1830—1835-й йисара Карл Трир шегьердин Фридрих — Вильгельмдин тӀварунихъ галай гимназиядиз кьилив физвай, гьим 17 йис хьайила куьтягьнай.
Джакарта
География
Джакарта Ява островдин кефер-рагъакӀидай пата авайди я, лап къерехал, Явадин гьуьлуьн заливдал. Шегьердин кефер пата дуьзен авайди я, гьуьлуьн дережадилай 8 метр кьакьанвал авай. Шегьердин майдандин зурдилай пара пай гьуьлуьн дережадилай агъухъ галайди я, гьавиляй марфар къвайла а чкайра пара ятар кӀватӀ жезвайди я. Шегьердин кьибле пата пара пелеяр ава. Джакартадай 13 вацӀ физва, гьабурукай: Чиливунг, Маланг, Ангке, Чиденгни мсб. Чиливунгди шегьер рагъакӀидайни рагъэкъечӀдай патарал пайзавайди я. Икьван пара цер авайвилини патаг гвай чкайра тамар атӀузавайвили, гьулуьн лепеярни хкаж жезвайвили шегьер мукьвал-мукьвал циг ацӀур жеда. Гьа саягъ, 1996 йисуз шегьердин 70 %д чил цин кӀаник хьанвай. Гьадалай гъейри, шегьердин агьалийриз герек авайвили пара чилин ятар акъудзава, гьавиляй чил вични ацукьзава, гьар йисуз 5 — 20 сантиметрдалди. РагъэкъечӀдай пата шегьерди РагъакӀидай Ява велаятдихъ галаз сергьятзава, рагъакӀидай пата Бантен велаятдихъ галаз. .
Тарих
Шегьердин бине кутунвай югъ хьиз хсабзавайди я 1527 йисан 22 июнь. А юкъуз Демак султанатдин кьушунар Фатахиллдин гъилик кваз португалрин флотдал гъалибвал кьуна португалриз чпин къеле эцигиз кӀанзавай Сунда-Келепа хуьр кьурла. Адал эцигна тӀвар Джаякерта (Гъалибвилин шегьер). 1619 йисуз Джаякерта англивийри элкъвена акъвазна, абур хъфейила голландри чкӀурна. А чкадал Ян Питерсон Куна Батавия къеле эцигна, голландрин чӀехибубаяр батаврин тӀварцӀиз талукьарна. 1621 йисалай эгечӀна а тӀвар къеледихъ элкъвена чӀехи хьайи шегьердизни хъхьана, адакай Голландиядин Ост-Индиядин кьилин шегьер хьана. . А тарихвилин чкаяр къенин Джакартадин кефер пата, порт галайвал алайди я, адаз Агъа Шегьер лугьуда. 1808 йисуз шегьер кьибле патахъ гегьеншар жез эгечӀна. Къенин Медан Мердека лагьай юкьван майдандал Батавиядин Вине Шегьер экъечӀна. XIX вишйисан эхирда Агъа шегьерда гьар жуьре идараяр авай, Вини пата европавийрин чӀехи пай яшамиш жезвай. Гьабурун арада китайвийрин магьле авай. Вини шегьерда гьакӀни эрменрин Батавидин епархидин клисани авай. Шегьер 1942 йисуз японвийри къачурла адаз Джакарта тӀвар кьулухъ хгана. 1945 йисуз Индонезияди вичин азадвал лагьайла адакай гьукуматдин кьилин шегьер хьана. 2019 йисуз чир хьана кьилин шегьердин статус Калимантан островдал алай цӀийиз эцигзавай шегьердиз тухудайди. .
Агьалияр
Джакартадин агьалийрин кьадар лап фад экъечӀзава. 1930 йисалай ам 17 сефер пара хьанва. 1950 йисарин кьиле шегьерда 823 агъзур кас авай, 1961 йисуз 2,9 млн кас, 1971 йисуз 4,6 млн, 1980 йисуз 6,5 млн. 1980 йисара инсанрин кьулан къалинвал 8 агъзур кас 1 км²дал тир. Кьилин шегьер Джакартадин округдин сергьятрай экъечӀнавай кӀвалер эцигнавай чкадик квазва шегьерар Тангеранг, Тангеранг-Селатан, Богор, Бекасини Караванг. А шегьервилин агломерацидин майдан 2019 йисуз 3367 км² тир, агьалияр а агломерацида 34 365 агъзур кас аваз Токиодилай кьулухъ кьведлагьай чка кьазвай дуьньяда.
Гымылхъишлах (Хъачмаз)
Агьалияр
Хуьруьн агьалияр — 2,790 касди туькӀуьрзава.
ЧӀал
ЧӀал — инсанрихъ авай алакьун, чпин фикирар масадбурун гъавурда тун патал, масадбуруз хабар гун патал.
Курхуьруьнви Мирзебутай
Курхуьруьнви Мирзебутай (Агъамирзоев Мирзебутай) — лезги шаир.
1900 йисуз Куьре магьалдин Курхуьрел дидедиз хьана. КӀелдай мумкинвал тахьай жегьилди Мамрачрик ва Дербентда батраквал авуна. ТӀебии алакьунар авай Мирзебутая шиирар теснифиз эгечӀна. Заридин чӀалар («Дустуниз», «ПӀинийрин сувариз», «Рушан тариф», «Векь ядайбуруз» ва мсб. ) вичиз акур агьавалатрикай, кьилел атай дуьшуьшрикай, халкьдин дуланажагъдикай ва кӀанивиликай теснифнавай эсерар я. Абур халкьдин туькӀуьрунриз мукьва я. К. Мирзебутай СтӀал Сулейманан дуст тир. Абурун арада шиирралди лагьанвай суьгьбет-сала хьана. Курхуьруьнви Мирзебутай 1947 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Гималаяр
Гималаяр (санскр. हिमालयः, himālayaḥ, хинди हिमालय, непал. हिमालय, тиб. ཧི་མ་ལ་ཡ, кит. упр. 喜马拉雅山脉, урду ہمالیہ‎, инглис Himalayas) — дуьньядин виридалайни кьакьан сувар. Китайдинни Индиядин арада авайди я. Индиядин субконтинент Евразиядин континентда кьунвай чкадал хкаж хьанвай сувар я. Гималайра дуьньядин виридалайни кьакьан кӀукӀ авайди я — 8848 метр кьакьан Эверест сув.
География
Гималаяр Инд-Ганг дуьзендилай пуд кӀарцӀелди хкаж жезва, Сивалик, ГъвечӀи Гималаярни ЧӀехи Гималаяр. Гьабурни Ассам, Непал, Кумаонни Пенджаб Гималайрал пай жезва. 8 агъзур метрдилай кьакьан сувар ЧӀехи Гималайрик ква, абурун арада авай виридалайни агъа фидай пуруяр гьич 4 агъзур метрдилайни винихъ галайбур я. . ЧӀехи Гималайра Альпайрин гьалдин кӀукӀар авайди я, пара муркӀар аваз. РагъэкъечӀдай патай а цӀиргъ Брахмапутра вацӀун дереди сергьятарзава. РагъакӀидай патай Инд вацӀун дереди. Гималаяр кефер-рагъакӀидай патай куьтягьарзавай кӀукӀ Нанга-Парбат (8126 м) я, рагъэкъечӀдай патай — Намджагбарва (7782 м). ГъвечӀи Гималайрин кьулан кьакьанвал 2,4 км жезвайди я, гьич рагъакӀидай пата 4 кмдалди къвез. Виридалайни агъуз цӀиргъ, Сивалик, вири суван система галайвал физва, Бразмапутрадилай Инддалди, санани 2 кмдилай кьакьан хкаж тежез. Гималайра Кьибле патан Азиядин виридалайни чӀехи вацӀари чпин кьилер къачузвайди я — Инд, Ганг, Брахмапутра.
Гималайри Индиядин агъадуьзен Тибетдин суван дуьзендикай хкудзавайди я. Суварин кьибле патар муссонри кьазвайди я. Гатуз ина лап пара цер къвазвайди я. Ахпа, кефер-рагъэкъечӀдай патар кьурубур я, континентвилин гьавайрин пата аваз. Гатуз сувара лап кьакьан чкайра −25 °Cдилай тӀимил хуьн мумкин я, хъуьтӀуьзни −40 °Cдалди аватда. ГьакӀни ина лап къуват авай къаяр жеда 150 км/сят жедай.
Геология
Гималаяр жегьил суварик квайди я. Кьибле патан чӀехи пай конгломератар галай къум-къванцӀикай хьанвайди я, кьулан, чӀехи кьатӀ — гнейсар, кристаллрин сланцри, гранитри, филлитрини маса къванери кьунвайди я. Инин сувара накьв квахьиз кьацӀул рагар экъечӀзава пара. Гималайрин хкажун генани физвай кар я. Гималайра дуьньядин 14 муьжуьд агзур метр кьакьанвал авай кӀукӀарикай 10 ава. Эверест Непалдинни Китайдин арада авайди я. Гьа саягъ суван кефер пад Китайда ава, кьибле пад Непалда. Непал чӀалал адан тӀвар Сагарматха я, тибет чӀалал — Джомолунгма.
Гималайра лап пара муркӀарни ава — 33 000 км², абура 6 600 км³ жив ава. МуркӀар виридалайни кьакьан кӀукӀарин патарал алайди я. Абурукай виридалайни яргъибур — Ганготрини Зема (26 км), гьакӀни Ронгбук, Эверестдин кефер патал алай.
Агьалияр
Гьар дередин агьалияр амай дерейрикай хкатна чеб чпиз аваз уьмуьр тухузвай. сад садакай хкатай гьукуматарни жемятар туькӀуьр ийиз. Ладакхда яшамиш жезвай дардар садбуру арийрин эвледрик кутазава. Масадбуруз ам Македонви Александран кьушунрикай амайбурукай хьанвай халкь хьиз аквазва. ГьакӀни Гималайра яшамиш жезва РагъакӀидай патан Тибетдай атай шерпар.
Хуьрер эгечӀзава 3800-4000 метр кьакьанвал авай дерейра, ядни са кьадар дуьзен чка авай. Хуьруьн яратмишунар ийиз жедай чкайра вирнра лекер авунвайди я. ЧӀехи жезва ана картуфар, ичер, харар, кулампӀар, казарарни масадбур. ГьакӀни калер, хпер, верчер хуьзва. Кьакьан сувайрин чкадани кьуру чкайра тухудай гьайванар хуьзва. Гьерер, цӀегьер виринра, гьич живер эгечӀдалди акваз жеда анра.
Ятагуба
Ятагуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитер хуьр. И муниципалитетдик вич Ятагуба хуьр, Красный Хутор ва Мечитуба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Агьалияр — 1,045 кас я.
6 март
6 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 66-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 300 югъ ама (яргъи йисуз 301 югъ).
Уммахан
Уммахан ЧӀехиди (1761/1762 Гьунзах — 1801 Белоканар) — авар нуцӀал, ханвилин кьиле 12 йиса аваз акъвазна вичин дах Мугьаммад-нуцӀалдиз гуьгъуьна.
Умамханан чӀавуз Авар ханвилин сергьятар гьяркьуь хьана авар жемятарни маса чилер вичин гъилик кутуналди. Уммаханаз пул гузвай Дагъустандинни Ширвандин пара пай чилерини ханвилери.
Уммахан 1761/1762 йисуз дидедиз хьайиди я, авар хан Мугьаммад-нуцӀаланни Кайтаг Хан-Мугьаммадан рушан хзанда. 1740 йисарин кьиле Гьунзаха чин жезвай кайтаг уцмийрин хзандик квайбур, гьавиляй гуьгъуьна абурун арада эвленмишунар хьана. Надир-шагьдин кьушунрикай катзавай Кайтагдин уцмий Агьмад-хана Аварияда гьич са йис акъудна 1743 йисуз Мугьаммад-нуцӀалаз вичин кьенвай хцин руш Баху гана. Бахудикай Мугьаммад-нуцӀалахъ Уммаханалай гъейри пуд руш авай: Хистаман, Аймесейни Бахтика. Мугьаммад-нуцӀалан кьведлагьай папан тӀвар Марьям тир, ам гуржу тир исламвал кьабулнавай. Ада Мугьаммад-нуцӀалаз Гебек хва хана.
Гыраглы (Хъачмаз)
Гыраглы — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Агъаширинуба муниципалитетдик акатзава.
Тарих
Тарих (ἱστορία — жузун, къекъуьна чирун) — алатай чӀава инсан (адан крар, гьал, дуьньядин кьатӀунар, социал алакъаярни тешкилатар ва икӀ мад) чирзавай чирвилерин област ва гьакӀни гуманитар илим я.
ГуьтӀуь манада тарих — вакъиайрин галай-галайвал, тарихдин процесс, тегьерар кхьенвай фактрин объективвал тайин авун ва вакъиайрин себебрикай нетежаяр хкудун патал алатай девирдиз талукь жуьреба-жуьре чешмеяр чирзавай илим я.
Вильгельм Фуртвенглер
Вильгельм Фуртвенглер (Wilhelm Furtwängler; дидедиз хьана, ёнеберг, Германия — 30 ноябрь 1954, Баден-Баден, Германия) — немцарин дирижёр ва композитор я.
Курми
Курми — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Курми» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 4,5 км яргъал, Къара Койсу вацӀун къерехдихъ гала.
Агьалияр
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 534 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Агъаев Агьед Гьажимурадан хва
Агьед Гьажимурадан хва Агъайрин (1924 йисан 22 мартдиз, Ахцегь – 2003 йисуз, Магьачкъала) – Советрин ва Урусатдин философ, филолог, писатель, публицист, жемятдин алахъавайди, РСФСР-дин ва Урусатдин илимдин Лайихлу алахъавайди. Филологиядин илимрин кандидат, философиядин илимрин доктор, профессор, Урусатдин писателрин кӀватӀалдин член, Республикадин Э. Капиеван тӀварунихъ галай премиядин ва дуньнядин Дж. Соросан премийрин лауреат, са жерге дяведин ва зегьметдин пишкешрин кавалер. Адан монографияр ГДР, Польшада, Болгарияда, Чехословакияда, Венгриядани Румынияда акъудзвай тир. Дуствилин Ордендин кавалер (1995).
Уьмуьрдин рехъ
Агьед Агъаев 1924 йисан 22 мартдиз Дагъустандин Ахцегь хуьре дидедиз хьана.
Адан буба Гьаджимурад Клинжев виридаз машгьур бахчачи тир. Мектеб куьтягьайдалай кьулухъ А. Агъаев 17 йис хьанвай гада яз гуьгьуьллудаказ дяведиз фена. Дяве куьтягь жедалди ада авиацияда лётчик-истребитель яз къуллугъна ва гзаф женгинин орденар ва медалар къачуна. Ада женгинин пилотар гьазурзавай авиашколада кӀелна, ахпа летчикар-истребителар гьазурзавай авиаучилищени кӀелна куьтяхьна. 1948 йисан гатфаралди А. Агъаева цӀийи техника ва цӀийи жуьреда самолетар гьалдайвал чириз алакъна.
1948 йисалай башламишна ада Ахцегь райондин ВЛКСМ-дин секретарь виле кӀвалахна. Гьа и йисара ада райондин ва республикадин газетриз эгечӀна макъалаяр ва очеркар кхьиз.
Дагъустандин гьукуматдин университетда философиядин кафедра тешкил авуна ва 1968 ийисалай эгечӀна 1994 йисалди адал регьбервал авуна. И девера а кафедрадиз адан тӀвар ганва.
1963 йисуз А. Агъаева Азербайжандин университетда филологиядин илимрин кандидат тӀвар къачун паталди диссертаци лап хъсандиз хвена. Эхиримжи уьмуьрдин муьжуьд йис Дагъустандин Халкьдин собраниядин председательдин куьмекчи яз кӀвалахна. Агьед Агъаев 2003 йисуз кьена, ам Махачкъалада сурарал кучукнава.
Зегьметдин рехъ
Мукьалди ада вичини гьикаятар кхьиз башламишна. Адан сифте кхьенвай гьикая «Умуд» урус муаллимдин ва лезги гададин арада хьайи кӀанивилиз талукь авуна.
1950 йисара адан гьикаятар «Половодье» ва «Инсанар ва кьисметар», 1961 йисуз еке тираждал акъатзава адан ктаб «Лезгияр» - сифте сеферда лезги чӀалал кхьенвай роман.
Гьа и арада Агъаев литературадин критикни хьиз экечӀна. Нажмудин Самурскидикай ва Ярагъдай тир шейх Магьамед-эфендидикай монографияр кхьена.
Дагъустандин гьукуматдин университетдин Дагъустандин литературарин кафедрадин заведиш тир вахтунда, ада башламишна гъвечӀи халкьарин везифаяр чириз ва 1965 йисуз монография «К вопросу о теории народности» акъудна. СССР-дин илимдин жемятди ва тӀвар-ван авай философри а кӀвалахдиз лап еке къимет гана. Гьа и темадай философиядин илимрин доктор тӀвар къачун паталди Агъаева диссертаци кхьена ва 1966 йисуз Еревандин гьукуматдин университетда лап хъсандиз хвена. Адан гужлу писательдин, алимдин ва тешкилатчидин зигьин акъатна халкьарин арада авай дуствилин везифайрикай кхьенвай ктабрин серия гьазурна акъуддай вахтунда. 1972-1980 йисара Агъаев 15 ктабдикай кӀватӀнавай сериядин редколлегиядин председатель тир. Адан акъуднавай кӀвалахрин санал кӀватӀнавай тираж - 15 миллион экземпляр я. 1994 ва 2003 йисарин арада ада и кафедрада профессор яз кӀавалахна.
7 март
7 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 67-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 299 югъ ама (яргъи йисуз 300 югъ).
I-й Пётр
I-й Пётр Алексеевич, адан лакӀаб Зурба тир (1672 йисан 30 май — 1725 йисан 28 январь) — Романоврин династиядай тир вири Русьдин эхиримжи пачагь ва Урусатдин садлагьай император. Вичин цӀуд яшар хьайила ам пачагьдин тахтунал экъечӀнай, амма вичи гьукум гьализ 1689 йисалай гатӀумнай. Адахъ галаз санал адан хайи стха Иванани гьукум ийизвай (1696 йисуз рагьметдиз фидалди). Аял чӀавалай кӀелунрал ва чирвилерал рикӀ алай Пётр, рагъакӀидай патан Европадиз гзаф гагьдин сиятар авур садлагьай урус пачагь тир. 1698 йисуз Европадай хтайдалай кьулухъ ада Урусатдин гьукуматда ва жемиятдин къайдайра чӀехи реформаяр авунин крарик кьил кутунай. I-й Пётрдин виридалайни чӀехи агалкьунрикай сад, Кеферпатан ЧӀехи дяведа къазанмишай гъалибвилелай кьулухъ Прибалтикадин регионда Урусатдин сергьятар гегьеншарун тир. Адалай кьулухъ адаз императордин тӀвар ганай.
Жигъатай
Жигъатай — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 656 касди туькӀуьрзава.
8 март
8 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 68-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 298 югъ ама (яргъи йисуз 299 югъ).
ЦӀийи СтӀур
ЦӀийи СтӀур — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, ПӀиркъулууба муниципалитдик акатзавай хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьали асул яз хуьруьн майишатдал ва малдарвилел алахънавайди я, ина гьакӀни багъар кутунин кар гегьенш хьанвайди я.
Вини Камкамахи
Вини Камкамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Алиханмахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Камкамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 74 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Румыния
Румыния (România) — Европадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат.
География
Кьиблединни-рагъакӀидайдан пата Венгриядихъ галаз, кефер ва рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Молдовадихъ галаз, кьибле пата Болгариядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сербиядихъ галаз са сергьятра ава. РагъэкъечӀдай патарай ЧӀулав гьуьлуьн ятари кьунва.
Румыния — унитар республика я; 41 жедецар (județ) ва 1 муниципий акатзава.
ПӀиркъулууба
ПӀиркъулууба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитер хуьр. И муниципалитетдик вич ПӀиркъулууба хуьр, Къочахкъазма, ЦӀийи СтӀур ва Гьажимугьаммадуба хуьрер акатзава.
Агьалияр — 2,841 кас я.
Алиханмахи
Алиханмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Алиханмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 1933 йисал кьван хуьр Леваши райондик, 1946 йисалай - 1956 йисал кьван Цудахар райондик квай.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Акуша вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 24 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кассагумахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Цудахар наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Алиханмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Хвартикуни
Хвартикуни (Хъвартихьуни) — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Хвартикуни» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Хвартикуни хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 323 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Менжеруба
Менжеруба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Чылгъыр муниципалитетдик акатзава.
Дэвид Вудард
Дэвид Джеймс Вудард (David James Woodard; дидедиз хьана, Санта-Барбара, Калифорния) — америкадин дирижёр ва кхьираг я.
10 март
10 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 70-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 296 югъ ама (яргъи йисуз 297 югъ).
Кьурагь Афизат
Кьурагь Афизат — лезги шаир-дишегьли.
1900 йисуз Куьре магьалдин Кьурагь хуьре дидедиз хьана. ТӀебии алакьунар авай руш вичиз кӀанзавай гададиз кьисмет хьанач, чӀехи хажалатди адакай шаир авуна. Кь. Афизатан чӀалар («Зи яр Мегьамедаз», «Зунни туна фена зи яр дуьньядай», «Къурбаназ» ва мсб.) кьилиз тефей муьгьуьббатдикай теснифнавай агьузардин эсерар я. Афизатан шиирар гьам халкь­дин, гьамни лезги шаиррин чӀалариз ухшар я. Абуруз дерин ва гужлу гьиссер хас я. Кь. Афизатан ирс Шамсудин Исаева кӀватӀ хъийизва. Кьурагь Афизат 1920 йисуз рагьметдиз фена.
Хучни
Хучни — Дагъустан республикадин Табасаран районда авай хуьр. Райондин администрациядин юкьни кьилин хуьр я. «Хучни» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьн патав вири Дагъустанда чидай «Ирид стхадинни са вахан кӀеле» ва иер чарчар ава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Табасаран райондин лап юкьван пата авайди я, вири патара къацу суваяр ава. Хуьруьн къваларив емишрин багъар ва хуьруьнвийрин майишатар ава.
Тарих
XVII вишйисан кьулалди Хучни Табасаран майсум авай чка тир, ахпа — Табасарандин кадий. 1934 йисуз хуьруькай Табасаран райондин администрацидин юкь жезва.
Агьалияр
Агьалияр вири табасаранар, суни - мусурманар я. 2002 йисуз ина 3397 кас яшамиш жезвай, 2010 - 3232.
Инфраструктура
Хьуре райондин начагъхана, юкьван мектеб, клуб, улубхана, почта, райондин алакъарин крар кьиле тухузвай идарани дарманхана (аптека) кӀвалахзава.
Мечитуба
Мечитуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Ятагуба муниципалитетдик акатзава.
Ли Бо
Ли Бо (авай вахтунда Ли Бай) ва я Ли Тай-бо (701 −762/763 йисар) — Китайдин Тан династиядин вахтарин шаир. Ли Бо Китайдин виридалайни лайих шаиррикай сад тир. Адан тӀвар Дантедин ва Петраркадин, Низамидин ва Фирдоусидин, Пушкинан ва Шекспиран тӀварарихъ галаз санал ала. Вичин гуьгъуьнай ада 1100 кьвае эсерар туна, абурун арада 900 шиирни.
Уьмуьрдин рехъ
Ли Бодин диде — бубадикай гзаф хабарар чак эгякьнач «Ктабда Тан династиядикай» кхьенва адан буба Жэньчэн шегьерда военачальник тир лугьуз. Амма а шегьерда яшамиш хьанавай адан халу. Ада вичин шиирра бубадикай са сеферда кхьена: кьакьан, лацу рацамар авай кас.
Са шумуд йис са кӀвалахни тийиз ва тӀебиат ахтармишиз акъатна. Гьадлай гуьгъуьниз Ли Бо сиягьат ийиз фена. Хайи провинцияда сиягьат ийиз йисар фена. ТӀебиатдин гуьзелвал ада вичин шиирра къалурна. И вахтунда ада кхьена ихьтин эсерар: «Песня о луне в горах Эмей»,"Навещаю отшельника на горе Дайтянь, но не застаю цветы","Одиноко сижу в горах Цзинтиншань" ва масабур.
25 йис хьайила Ли Бо вири Китайда сиягьат ийиз фена.
27 йис хьайила Ли Бо Хубэй провинцияда акъатна. Ина ам эвленмиш хьана, аяларни хана ва хзан галаз Аньлу дагълара яшамиш жезва. Амма хзандивайни ам кьуна акъвазриз хьанач.
Сиягьат авур йисара Ли Бо жуьреба — жуьре инсанрихъ галаз таниш хьана. Гзафбуруз ада вичин шиирра эбедин диривал гана.
742 лагьай йисуз императорди Сюань Цзуна Ханьлинь Академиядин кьилин звание гана.
Императордиз вичин патаг зиреквал авай инсан кӀанзавай, вичиз хъуьр гъуьдай ва гьейбатлувал къалурдай.
Пачагьдин кӀвалин шаирдин чка Ли Боди кьве йисуз кьуна.744 лагьай йисуз гатфариз ада пачагьдин кӀвал туна. Ана физвай карьера адан азадвал кӀандай гьакъикъатдик галаз кьазвачир. Ли Бо вичин уьмуьр куьтяхь жедалди Китайда сиягьат авуна. Амма гьа вахтунда хайи чкаяр патал сефилвални кьатӀунзавай, им аквазва адан виридалайни чизвай шиирдай «Думы тихой ночью». И шиир исятдани, 21 лагьай вишйисузни, Китайдин мектебра аялри чирзава.
744 лагьай йисуз зулукъай Ли Бо сифте сеферда таниш жезва Ду Фудихъ галаз, инлай башламишна кьве гужлу зигьин авай шаирар дустар хьана.
Дагъустандин Советрин Социализмдин Автономиядин Республика
Дагъустандин Советрин Социализмдин Автономиядин Республика, куьрелди ДАССР — 1921—1993 йисара хьайи, РСФСР-дин администрациядин тек.
Тарих
1921 йисан 20 январьдиз Дагъустан ва са кьадар Терек вилаятрин чилерар ДАССР арадал гъанай.
1921 йисан 1 декабрьдиз кьиле фейи Дагъустандин Советрин кӀватӀалда ДАССР-дин конституция кьабулнай.
1931 йисан сентябрь вацралай ДАССР Кеферпатан Къавкъаздин крайдик акатнай.
1938 йисуз Дагъустандин вад район, Ачикулак, Къаранугъай, Къаясу, Кизляр ва Шелковской районар Орджоникидзе крайдик кутунай. А районрикай Кизлярдин Автономиядин Округ арадал гъанай, кьилин шегьер Кизляр хьанай.
1944 йисуз Чечен-Ингуш АССР терг авурдалай кьулухъ, адан сувун районар Дагъустандин АССР-дик кутунвай.
1957 йисуз Чечен-Ингуш АССР тухкӀуьр хъувурдалай кьулухъ адаз Дагъустандик кутур районар вахганай. Терг авур Грозный вилаятдин Кизляр округдин чӀехи пай ДАССР-дин гъилик кутунай. Гьа чӀавуз Дагъустанди гилан сергьятар кьабулнай.
Новоукраинка
Новоукраинка (укр. Новоукраїнка) – Украинадин Кировоград областда авай райондин метлеб авай шегьер, Новоукраинка райондин администрациядин юкь я. 1770 йисуз диб эцигнавайди я. Сифтедай шегьердин тӀвар Павлово тир, 1813 йисуз адаз Павловск тӀвар ягънава, 1902 йисуз - Новоукрайинка. 1938 йисуз шегьердин статус къачуна.
Геограия
Новоукраинка шегьер Чорный Ташлык вацӀуз Гьрузькани Помична вацӀар акахьзавай чкада ава.
Агьалияр
Шегьерда 17945 кас яшамиш жезва (2012 йис). Агьайлирин кьадардиз гьалтайла Новоукрайинка Кировоград областда авай шегьеррикай вадлагьайди я. Шегьердин майдан – 2060 га. Абурукай 319 га – завутрини фабрикайри кьунва, 837 га – дараматрини кӀвалери кьунва. Областдин юкьал къведалди яргъалвал: физикадин – 67 км, цӀийи автомобилрин рекьелди – 65 км, цӀуру автомобилрин рекьелди – 75 км, ракьунрекьелди – 53 км я.
Чирвилер
Шегьерда 5 умуми чирвал гудай мектеб, 1 гимназия, 1 лирлидин мектеб, 1 пешекарвилин мектеб (училище), гьакӀни 3 мектебдин вилик квай кӀелдай чка ава.
КӀвалеринни коммунал хел
Новоукраинкада коммунал игьтияжар 2 кӀвалеринни коммунальный идаради вугузава. Абуру шегьердин 1843 квартира кирида кьазвай касдизни «Водокомунгосп» коммунал идарадиз игьтияжриз къуллугъ ийизава. И идарайри зирбилар акъудунин игьтияжар вугузава, шегьер цивди таъминарзава, канализациядин чилериз игьтияжриз къуллугъ ийизава, шегьер хъсанарзава.
Массайрин алакъадин такьатар
Новоукраинка районда 3 массайрин алакъадин такьат кӀвалахзава: •	«Новоукрайинськи новыны» тӀвар алай газет •	«104,8 FM» тӀвар алай радио •	«Новоукрайинська правда» тӀвар алай газет.
Мединият
Гьукуматдин сиягьдик 3 шегьердин медениятдин кӀвал, 2 ктаб-кӀвални 3 музей акатзава. Клубдин идарайра 24 художестводин самодеятельностдин кӀеретӀ кӀвалахзава, абурукай 3 – гьевескардинбур я.
ТӀвар-ван авай ксар
Шегьерда хьанвайбур:
Гьукумат
Вичин идарадин орган – Новоукрайинка шегьердин совет (алай чка: 27100, г. Новоукраинка, ул. Воровского, 70).
11 март
11 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 71-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 295 югъ ама (яргъи йисуз 296 югъ).
12 март
12 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 72-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 294 югъ ама (яргъи йисуз 295 югъ).
Сусайхъишлах (Хъачмаз)
Сусайхъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Сусайхъишлах хуьр ва Пердикъиран хуьр акатзава.
Мао Цзэдун
Мао Цзэдун (1893 йисан 26 лагьай декабрдиз, империя Цин — 1976 йисан 9 лагьай сентябрдиз, Чжуннаньхай) — Китайдин революционер, гьукуматдин, политикадин ва партиядин 20 лагьай вишйисан алахъавайди, маоизмадин кьилин теоретик, КНР бинедал эцигай кас я.
Гьеле жегьил йисара Китайдин коммунистрин партиядик экечӀна,1930-лагьай йисара Цзянси провинциядин коммунистически районрин кьиле акъвазна. «Великий поход» куьтяхь хьайидлай кьулухъ, Мао Цзедунди Китайдин Коммунистически партияда кьилин чка кьаз хьана.
1949-лагьай йисан 1-лагьай ноябрдиз ССРГ-дин куьмекдалди генералиссимус Чан Кайшидин армиядал гъалибвал къачурдалай кьулухъ Китайдин Халкьдин Республика бинедал эцигна. Гьа йикъалай башламишна вичин эхиримжи йикъаралди Мао Цзэдун гьукуматдин кьиле хьана.
Са шумуд машгьур кампанияр тухвана, гьабурун арада виридаз чир хьайи «Большой скачок» ва «Културная революция» (1966—1976).
«Гиннесан рекордрин Ктабда» Библиядихъ галаз санал Мао Цзэдунан цитатаяр кӀватӀнавай «Яру ктаб» ава, адан тираж 1966-лагьай йисалай 1971-лагьай йисалди 800 миллион экземплярдал акъатна.
Уьмуьрдин рехъ
1893 йисан 26-лагьай декабрдиз Хунань провинциядин Шаошань хуьре дидедиз хьана. Адан буба Мао Ичан гъвечӀи чилер авайбурукай сад тир, адан хзандиз пул бес жезвай.
Адан диде Вэнь Цимэй буддистка тир, гьадаз килигна гъвечӀи йисара Маони буддист хьана. Амма еке хьайила ам буддизм кьабул хъувунач.
Сифтегьан чирвал ада къачуна хуьруьн мектебда, ана аялар Конфуциядин кӀелунихъ ва куьгьне вахтарин Китайдин литературадихъ галаз танишзавай ..
1910-лагьай йисуз Маоди вичин чирвал давамарун паталди Дуньшандин чӀехи дережадин сифтегьан мектебда кӀелиз экечӀна. Ада алахъна кӀелиз хьана, хъсандиз сочиненияр кхьизвай ва гзаф кӀелзавай. Ина ам сифте сеферда географиядихъ ва маса гьукуматрин тарихрин кӀвалахрик галаз таниш хьана. Ада сифте сеферда кӀелна машгьур тарихдин алахъавайбурукай, абурун арада Наполеон, Екатерина II, Петр I, Гладстон, Руссо ва масабур.
Вачи
Вачи (Вачи) — Дагъустан республикадин Кули районда авай, «Вачи хуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр. Райондин ва хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
Мао Цзэдун
Уьмуьрдин рехъ
Амма гзафни-гзаф метлеб авай ктабар тир китайдин реформаторрикай Лян Чицаодикай ва Кан Ювэедикай кхьенвайбур.
Вачи
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кули райондин юкьван пата, Къази-Къумух вацӀун кьерел ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1500 йис идалай вилик кутунвайди я.
Мао Цзэдун
Уьмуьрдин рехъ
20 йис тамам хьайила Мао Чанша шегьердиз экъечӀна ва са тӀимил вахтунда губернатордин армиядик экечӀна дяведа иштираквал авуна. Ахпа армия гадарна Садлагьай юкьван мектебда вичин кӀелун давамарна. И мектебдани ам геждалди акъвазнач. А мектебдин программа ва ана авай адетар адаз бегенмиш хьанач. ГьакӀ хьайила ада вичин кӀелун Хунаньда авай библиотекада давамарна.
1913-лагьай йисуз Мао Чаншада ахъа хьайи Кьуд лагьай педагогар гьазурзавай училищедик экечӀзава.
1917-лагьай йисуз журналда «Новая молодежь» адан сифтегьан макъала акъатна.
1918-лагьай йисуз вичин муалимди Ян Чанцзди тешкилна Мао Пекиндиз куьч хьана. Пекинда ада Пекиндин университетдин библиотекада Ли Дачжаодин, гуьгъуьнай Китайдин компартия бинедал эцигай кас, ассистент виле кӀвалахна.
И вахтунда адаз мумкинвал хьана Францияда вичин кӀелун давамариз, амма адаз маса халкьарин чӀалар четиндиз чир жезвай ва четин кӀвалахарни ийиз адаз садрани кӀандай тушир. ГьакӀ хьайила ам Франциядиз фенач ва вичин карьера вичин ватанда вилик тухуз гьял авуна.
13 март
13 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 73-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 293 югъ ама.
Аметеркмахи
Аметеркмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Аметеркмахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. 1933 йисал кьван хуьр Леваши райондик, 1946 йисалай - 1956 йисал кьван Цудахар райондик квай.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, Акуша вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 17 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Аметеркмахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 115 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Тунзи
Тунзи — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Хвартикуни» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Гергебиль райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тунзи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 139 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Джавагьарлал Неру
Джавагьарлал Неру (14 лагьай ноябрь 1889 лагьай йис, Аллагьабад, Британиядин Индия — 27 лагьай май 1964 лагьай йис, Нью-Дели) — Индиядин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди. ТӀвар-ван авай дуьньядин политикадин алахъавайбурукай сад тир, Индиядин миллет азад ийизвай движениядин кьиле акъвазна. Магьатма Гандидин гъилик галаз Индиядин миллетдин конгрессдин председатель хьана, гуьгъуьнлай, Индияди 15 лагьай августдиз 1947 лагьай йисуз масадалай аслу туширвал къачурла — сифтегьан премьер — министрадин чка кьуна. И чкадал ам акъвазна 27 лагьай майдиз 1964 лагьай кечмиш жедалди.
Адан руш Индира Ганди ва хтул Раджив Ганди Индиядин пуд лагьай ва ирид лагьай премьер — министраяр тир.
Къецепатан политикада Неруди къаришмиш тежер чка кьуна. Ада Гамал Абдель Насерахъ ва Иосип Броз Титодихъ галаз санал туькӀуьрна Движение неприсоединения. Къенепатан политикада Дж. Неру дирижизмадин патал акъвазна.
Уьмуьрдин рехъ
14 лагьай ноябрдиз 1889 лагьай йисуз Аллагьабадда кашмирски брахманрин кастадихъ галай хзанда дидедиз хьана. Адан буба Мотилал Неру Индиядин лап еке партиядин Индиядин миллетдин конгрессдин кьиле авай регьберрикай сад тир. Вичин гада ада Харроуда (Лондон) авай мектебдиз кӀелиз ракъурна.
1912 лагьай йисуз Дж. Неруди Кембриджидин университетдин юристар гьазурзавай факультет кӀелна куьтяхьна. Англияда амаз Неру индийцинрин регьбер Магьатма Гандидин кӀвалахрик галаз таниш хьана. Гуьгъуьнkай Магьатма Ганди Нерудин политакадин ва жемятдин суалрай муаллим хьана. Индиядиз хтайла, ада вичин бубадин адвокатрин конторада кӀвалахиз башламишна.
8 лагьай февралдиз 1916 лагьай йисуз индусрин сувар авай вахтунда Дж. Неру 16 йис хьанвай Камала Каулдал эвленмиш хьана. Са йисалай абуруз руш хьана Индира тӀвар алай. И вахтунда Неру ИНКдин активист жезва. Абуру алахъна дяве тухузвай Индия масабурун гъиликай хкудиз кӀандиз. Великобританиядин колониядин властри ам са шумуд сеферда дустагъда туна.
1927-лагьай йисуз ИНК-дин преседатель яз хкянава.
1948 лагьай йисуз февралдиз Индиядай хъфена эхиримжи Британиядин солдатар, 1947—1948 лагьай йисара Индиядин ва Пакистандин арада дяве фена Кашмир провинция патал. Гзаф пай Индиядихъ акатна.
1954 лагьай йисуз Индиядихъ галкӀурна французрин колонияр, 1962 лагьай йисуз — Португалиядин колониярни.
Къенепатан политикада Неруди Индиядин халкьар сад садахъ галаз рази ийиз алахъна: мусурманар индуистрихъ ва сикхарихъ галаз, дяве тухузвай партияр, эконмикада- са патахъай планар, муькуь патахъай рыночны экономика. Адагай алакьна Конгрессдин садвал хуьз.
Къецепатан политикада Неруди вири гьукуматрихъ галаз сад хьтин араяр хьун паталди гзаф кӀвалах авуна.
15 ноябрь
15 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 319-лагьай югь я (яргъи йисан 320-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 46 югъ амукьнава.
Суварар
* Бразилиядин республикадин малумрун (1889 йис).
14 март
14 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 74-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 292 югъ ама.
Ладзар
Ладзар (протеинар, полипептидар ) — пептид алакъадалди зунжурдиз сад хьанвай альфа-аминоцурувилерикай ибарат тир чӀехимолекуляр органик веществояр. Чан алай организмра ладзарин амниноцурувилин туькӀуьрун генетик коддалди тайин жезва; синтезда пара гьалара 20 стандарт аминоцурувилер кардик кутада.
15 март
15 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 75-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 291 югъ ама.
Агъарегьимуба
Агъарегьимуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай Къардашуба муниципалитетдик акатзавай хуьр. Мезарчай вацӀун къерехда чка кьунвайди я.
Тарих
Вилик и хуьр Къуба райондин Жек хуьруьз талукь тир кьуьд акъуддай чка тир. Хуьр XIX виш йисан юкьвара арадал атанвайди мумкин я. Гьа чӀавузни жеквийрин са пай иниз куьч хьана ина ацукьнай. Нетижада кьуьд акъуддай чка хуьруьз элкъвенай.
Сухтакъелехъишлах
Сухтакъелехъишлах (Suxtaqalaqışlaq) — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Балхар
Балхар (Балхъар) — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Балхар хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Балхар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 939 касди уьмуьр ийизвай. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
16 ноябрь
16 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 320-лагьай югь я (яргъи йисан 321-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 45 югъ амукьнава.
Суварар
* Халкьарин арада кьарайвилин югъ
Агъаширинуба
Агъаширинуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Агъаширинуба хуьр, Гыраглы ва Манафуба хуьрер акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,541 касди туькӀуьрзава.
Александровка (Хъачмаз)
Александровка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
16 март
16 март — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 76-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 290 югъ ама.
Эмиррин Валентин Аллагьяран хва
Эмиррин Валентин Аллагьяран хва ( — ) — Яру Армиядин капитан, 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командир, Советрин Союздин кьегьал.
Уьмуьрдикай
1941 йисалай эгечӀна Ватандин ЧӀехи дяведин фронтра иштиракзавай. 36-й терг ийидай авиациядин полкунин эскадрильядиз регьбервал ийизвай. Женгинин экъечӀунрин сада штурмовка кьилиз акъудай береда адан самолётдин кабинадин къене зенитдин туп хъиткьиннай. Галукьай залан хирериз килиг тавуна Эмирова вичиз талукь самолёт аэродромдиз хканай. Сагъ хьайидалай кьулухъ Валентин женгинин жергейриз элкъвенай ва 1942 йисан июльдиз ам 926-й терг ийидай авиациядин полкунин командирвилин везифадал тайинарнай.
1942 йисан сентябрь вацрал кьван ада 170 женгинин экъечӀунар кьилиз акъуднай ва душмандин 7 самолётар янай. 1942 йисан 10 сентябрьдиз Моздок шегьердин мукьварал Эмиров Валентин душмандин ругуд истребительрихъ галаз женгиник экечӀнай, абурукай сад терг авунай, амма вичин самолётдикни душмандин снаряд галукьнай. Женг давамардай къуватар авачирди кьатӀанай Эмирова вичин чан къурбан авуна цӀаю кьунвай самолёт душмандин мад са самолетдин винел гьална терг авунай. Дяве куьтягь хьайидалай кьулухъ адан амукьаяр Магьачкъаладиз хкана кучуднай.
Пишкешар
Идалайни гъейри, Валентин Эмиров Ленинан ордендин ва кьведра Яру Лишандин орденрин сагьиб я.
ТӀвар
Къе Аллагьяран хва Валентинан тӀварунихъ галай куьчеяр ва идараяр Дагъустандин чара-чара шегьерра ва хуьрера ава.
Магьачкъаладин куьчейрикай сад ва 4-й умуми чирвилерин мектеб Эмиррин Валентинан тӀварунихъ гала.
Кьегьал хцин тӀварунихъ вацӀун флотдин министерстводин гими гала.