cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кина хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 622 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 626 кас тир.
Бути (Чечня)
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 57 касди уьмуьр ийизвай. Вири чеченар, суни-мусурманар я.
Кина хуьруьнсовет
Агьалияр
Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
Рутул хуьруьнсовет
«Рутул» хуьруьнсовет (Рутульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Рутул хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Рутул, Кича, Куфа, Фучух, Хуник.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 851 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 4 914 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 4 724 кас тир.
Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я.
КцӀар
КцӀар (Qusar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.
ТӀварцӀикай
КцӀар тӀварцӀин арадал атуникай чара-чара тарихдарри шумудни са баянар гузва. Виридалайни машгьур версиядив кьурвал, КцӀар гаф урус чӀалан Гусар, яни кьушунрин жуьредикай сад тир «балкӀандал алай аскер» гафуникай арадал атана. Идан себеб, Урусатдин Империядин чӀавуз КцӀар шегьерда урусрин балкӀанрал алай аскеррин кьушунрин кӀеретӀар авай.
Муькуь алимрин фикирдалди, КцӀар гаф «гъуц», «кьве сур» (кьисадив кьурвал, са мус ятӀа ина кьве лезгидин арада къал акъатнай, абуру сада сад яна кьинай, ахпа абур кьведни ина кучуднай), «ксар» (дегь алпандин тайифадин тӀвар) гафарикай арадал атанвайди мумкин я.
География
Шегьер КцӀар райондин кьибле пата, Къуба райондихъ галаз сергьятдал, КцӀар вацӀун кьерел, Баку шегьердилай 180 км яргъал ала. КцӀарин къвалав Фиалка тӀвар алай вир гала.
Агьалияр
Урусатдин, СССР-дин ва Азербайжандин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна КцӀар шегьердин миллетрин состав.
Экономика
Шегьерда консерврин, некӀедин ва асфальт гьазурзавай заводар кардик ква.
Культура ва чирвилер
1998 йисуз КцӀара Гьукуматдин лезги драмадин театр ахъайнай.
Ортаколо
Ортаколо — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Муни хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 14 км яргъал, Анди Койсу вацӀал ала.
Тарих
1859 йисуз Ортаколо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
2014 йисуз Ботлих райондин кьакьан сувар авай чкадал археологри, IX—X виш йисара хьайи Ортаколо (авар чӀалал «вацӀун патав галай шегьер») тӀвар алай дегь шегьердин харапӀаяр дуьздал акъуднай.
Агьалияр
Йисариз килигна Ортаколо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 600 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Рушуха
Рушуха — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Муни хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ботлих райондин кьулан пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Рушуха хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 57 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Хъулид хуьруьнсовет
«Хъулид» хуьруьнсовет (Хлютский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Хъулидар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хъулидар, Играх, ИчӀа, Лакун.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 999 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 2 038 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 2 059 кас тир.
Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Риквани
Риквани — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Риквани хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Риквани хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Риквани хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 770 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Муслах хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Мишлеш хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀун эрчӀи къерехдал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 584 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 606 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 781 кас тир.
Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.
Къ
Къ, къ - ''Къ, къ'
ЭлячӀунар
Лезги алфавит аялриз
СтӀал Сулейман
СтӀал Сулейман (Сулейман Стальский) (1869 йисан 18 июнь — 1937 йисан 23 ноябрь) — Дагъустан советрин литературадин диб эцигай лезгийрин тӀвар-ван авай, зурба шаир ва ватанперес.
Сулейманан поэзия
СтӀал Сулеймана туькӀуьрай эсерар кьве чкадал пай жезва: Октябрдин инкъилабдилай вилик теснифайбур («Кавхадиз», «Судуяр», «Фекьияр», «Девлетлуяр, чиновникар» ва мсб.) ва Советрин девирда теснифайбур («Октябрдин инкъилабдиз», «Рушариз», «Яру Аскер», «Колхозчи паб Инжиханаз», «Большевик я чи вацӀун тӀвар», «Жегьил шаирриз», «Чи къуват» ва мсб.). Адан эсерра, иллаки инкъилабдилай вилик теснифайбурун, хци сатира квайди я: зариди вичиз акур гьахъ авачир, инсанвал авачир ва ахлакь авачир гьерекатар, амалар ва хесетар негьзава.
Зариди пачагь тахтунай гадарун, Советрин власть тестикь хьун шадвилелди кьабулнай ва цӀийи девирдин тарифзавай чӀалар теснифна. Амма адан рикӀелай халкьдин гьукуматдиз ва Коммунистрин партиядиз хае кимивилерни алатнач — ада, «Тапан коммунистдиз» хьтин, хци чӀалар туькӀуьрна.
СтӀал Сулейман Ленинан ордендиз ва «Дагъустандин халкьдин зари» тӀварцӀиз лайихлу хьана. Адан гуьзел эсерар-жавагьирар Дагъустандин халкьарин, урус ва маса цДудралди чГалариз таржума авунва ва кьилди ктабар яз акъатнава. Абур милли мектебра, учи-лищейра, институтра ва университетра чирзава.
С. Сулеймана туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин литератураяр вилик финиз чӀехи таъсир авуна. Абур Гь. Гьажибегова, А. Агъаева, Н. Къапиевади, Гь. Гашарова, Гь. Гьамзатова, Р. Кельбе-ханова, Ф.Нагъиева ва маса алимри ахтармишна. ЧӀехи зари 1934-йисалай СССР-дин писателрин союздин член тир.
СтӀал Сулейман, ада вичи са шиирда къейд авурвал, кӀел-кхьин чин тийиз гьар са кардикай уях тир. Дуьз я, XX асирдин Гомераз кӀел-кхьин чидачир, амма ам савад авачир тир лугьуз жедач. СтӀал Сулеймана неинки уьмуьрдин университет акъалтӀарна, адаз неинки лезги фольклордин, Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан произведенияр хуралай чидай, гьакӀни Низамидин, Хафизан, Саадидин, Навоидин ва гуьгъуьнлайни Пушкинан, Лермонтова туькӀуьрай эсеррикай хабар авай. Им, са шакни алачиз, чӀехи культура я.
СтӀал Сулейманан поэзиядин дувулар фольклордин ва литературадин гзаф дерин ва жуьреба-жуьре къатариз гьахьнава. Гьелелиг им чи вилик акъвазнавай месэла туш. Амма са кар къейд тавуна таз жедач: чаз чиз, СтӀал Сулейманаз искусстводин векилрикай виридалайни гзаф СаадидитуькӀуьрай эсерри таъсирна. Гьам уьмуьрдин биографиядиз, гьам поэзиядин образный къурулушдиз, фикир авунин тегьердиз кьве зарини сад-садаз мукьва я. Низ чида, РагъэкъечӀдай патан базарра, карвансарайра, духанра жегьил СтӀал Сулейманаз куьчери ашукьрин ва ихтилатдал рикӀ алай инсанрин сивяй Саадидин чӀалар гьикьван ван хьанатӀа…
Сулейманан камалавай гафар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;"> Азадвилиз гъейрат ХупӀ ярагъуш я.
Ада вар вичин, дади юх, Жафа гьуьруьят хьана хьи.
Я иеси кьей керекул, Вазни патрумдаш хьан хьи.
ТӀимил-тӀимил гила чи чӀал Чир жез, мусурман хьан хьи.
Серф атайла, яхун ламар Къвез, недай яйлах я Къафкъаз.
Гагь хузар гъиз, гьагь на — ЧӀижер, Гуж мийир чаз, эхи тежер.
Дуст я лугьуз, куьгьне душман Кьамир, ви рикӀ шад жедайд туш.
Зи гъилева регъуьн чӀутхвар, Ахъайдач за яд, гуьзел яр.
Мурад я дуьньяда КӀани рушни гада.
ЗатӀ авачир эрчӀи гъилиз Чапла гъил къуншиз амукьич.
Эвел туьна кьел квай кӀуь шур, Гуьгъуьнлай яд хъун хъсан туш.
Гьар патахъ туькӀуьрдай пурар, Вун черкес хъалтах я, Къвафказ.
Ахмакь вилик квай азарар, Чир тахьун я хийир, зарар.
И заманда, гила тек-тек, Меpд итим ваз жагъид, эpкек!
А инсан хьи гзаф лавгъа, Вак текьий, вич амаз, ягъва!
Чиp жеч инсан акyналди, Гафаp зypбаз pахyналди.
Кьиникьин
СтӀал Сулейман 1937 йисан 21 ноябрдиз Агъа СтӀалда регьметдиз фена ва гьукуматдин къарардалди Магьачкъалада кучукнава.
РикӀера амукьдайвал авун
ЧӀехи заридин тӀвар хайи райондал, Лезги театрдал, Кьасумхуьруьн юкьван мектебдал, Магьачкъала, Дербент, Киев ва маса шегьеррин куьчейрал, колхозрал, библиотекайрал эцигнава. Магьачкъалада заридин сур авай багьда (ам заридин тӀварцӀихъ гала) С. Сулейманаз зурба гуьмбет (ам Дагъустандин халкьдин художник-скульптор Хасбулат Аскар Сарыджади теснифна) эцигнава. Инал гьар йисан 18-майдиз «Сулейманан шииратдин югъ» къейдзава.
CтӀал Сулейманакай лагьанвай гафар
Гений океандиз ухшар я. Адаз жуьреба-жуьре вацӀар, кӀамар, булахар авахьда. Океандин девлетрихъ сан-гьисаб авач, адан рикӀе гевгьерар, кьилелни гьар уьлкведин, гьар са халкьдин чилерал берекатлу марфар къурдай цифер жеда. Бес океандин гьава? Ам гьикьван таза я, михьи я, кьезил я, ам инсандин сагъламвал патал гьихьтин дава-дарман я?!
Агъа Инхело
Агъа Инхело — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Агъа Инхело хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 4 км яргъал, Анди Койсу вацӀун къерехдихъ гала.
Тарих
1859 йисуз Агъа Инхело хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Инхело хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 129 касди уьмуьр ийизвай. Вири инхелияр, суни-мусурманар я.
Хтун
Хтун (Хтун) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Шихидхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаp 10 км аргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Бутахуьр, Шихидхуьр, Зугьрабхуьр.
Тарих
Хуьруьн «Хтун» тӀвар, хтун тарар авай чка ва элкъвена хтун манаяр хьиз таржума ийиз жеда. Виридалайни мумкин тирди, ам садлагьай манадихъ галаз алакъа аваз я, вучиз лагьайтӀа элкъвена къваларив гвай тӀебиатдихъ галаз алакъа авай хуьрерин тӀварар фад-фад гьалтзава (мис: Пиперхуьр, Чухверхуьр ва мсб.). Хуьр арадал атай тарих малум туш.
XIX виш йисуз Бутахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Зугьрабхуьр ва Бутахуьр хуьрерихъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 138 кӀвале 492 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 57 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 277 кас тир: 150 итим ва 155 паб.
Мишлеш хуьруьнсовет
«Мишлеш» хуьруьнсовет (Село Мишлеш) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Мишлеш хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 21 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀун эрчӀи къерехдал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 172 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 166 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 1 241 кас тир.
Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.
Къабарда-Балкъар
Къабарда-Балкъар республика (Кабарди́но-Балка́рия, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ, Къабарты-Малкъар Республика) — Урусатдин Федерациядин республика, Кефер-Къавкьаздин федерал округдик акатзава.
Кьилин шегьер — Нальчик.
Къавах
Къавах (Pópulus)
Татарстан
Татарста́н Респу́блика (Татарста́н; тат. Татарстан Республикасы, Tatarstan Respublikası) — Урусатдин Федерациядин составдик квай республика, Волгадив федерал округдин составдик акатзава.
Тибетдин сикӀ
Тибетдин сикӀ (лат. Vulpes ferrilata) — жуьре сикӀ хзан кцӀеринбрик (Canidae) акатзава. Бедендин йаргъивал — 57 — 70 см (+ тум: 40 — 47 см), бедендин заланвал — 7 кг.
Тимор гьуьл
Тимордин икӀа Тимор гьуьл (,  — туракь гьуьл) — гьуьл Индиядин океанда.
Хъпуьхъ
Хъпуьхъ (Хпюк) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай хуьр. «Хъпуьхърин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай рагъакӀидай патахъ 15,3 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш ва тӀварцӀикай баянар гун мумкин туш.
Хъпуьхъвияр лап фад заманарилай инихъ хуьруьн майишатдин крарал, малдарвилив, ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилив алахънавайди я. Гзафбур кеспи ийиз, кьетӀендаказ векьер ягъиз, Азербайжандин Шеки ва Ширвандиз физвай, гьавиляй абуруз азербайжан чӀал чидай. Хуьре, мукьвал алай хуьреризни къуллугъзавай, вад чатар авай.
Хъпуьхъар гьакӀни живедин мядендив машгьур я. Ина сифте инглисри ва бельгийвийри чпиз живе хкудзавай. Октябрьдин революциядилай кьулухъ и мяден вири халкьдин мал авунай. Садлагьай продукция - 2 пуд живе 1922 йисуз В.И.Лениназ ракъурнай. Жаваб яз Ленина, зегьмет чӀугвазвай дагъустанвийриз багьа савкьат патахъай сагърай лагьанай тел ракъурнай. Мяден 1940 - й йисарал кьван кӀвалахзавай, гила адан кӀвалах акъвазарнава. Живед мяден квай чка жугъуруникай са кьиса ава: «Гьумарар» сихилдикай тир Алиди вичин гъилелди Кьуръан чин къачуз кхьизвай ва улубар расна формада твазвай. Адакай тариф вири Къавкъаздиз чкӀанвай. Ада туькӀуьрай улубрин иеси жез гзафбуруз кӀанзавай. Садра Алиди чӀура вичин хпер хуьдайла, адаз рагалайгъуз авахьзавай цӀарцӀар гузвай са затӀ акуна. Ада и жими затӀ са къапуниз кӀватӀна кӀвализ гъанай, ва йифиз Кьуръандин чарчин жилдинал адав са затӀ чӀугваз жедатӀа акваз алахъна. Пакамахъ къарагъайла адаз улубдин жилд цӀарцӀар гудай хьана акуна. Адалай кьулухъ ада Кьуръандин жилдер живедив расиз хьанай. Кьуръан улубрин нубатдин партия гваз Темир-Хан-Шура (гилан Буйнакск) шегьердиз фейи Алидивай ада живе гьинай къачузвай чӀал жузунай. КӀевиз мягьтел хьайи Алиди чкадин тӀвар кьунай. Кьисадиз килизна, живедин мяден квай чка садлагьай дуьздай акъудай кас «Гьумарбурун» Али хьанвай.
1966 йисуз, гзаф кӀеви чилин зурзунихъ алакъа аваз, хъпуьхъвияр Курхуьр, ЦӀийи Макьар, Кьасумхуьр, Герейханован совхоз хуьрериз ва Кьвевар шегьердиз куьч жез эгечӀнай. Анжах Кьвеварда хъпуьхъвийрин 35 кӀвал ава.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 45 кӀвале 246 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 75 майишатар авай, ва агьалийрин кьадар 424 кас тир.
Хуьруьн агьалияр гуьгъуьнин сихилриз пай жезва: Гьумарар, ШиметӀар, Юзбигенбур, Агъаш-къулияр, Беглер, Михекар.
Теннис
Теннис — кьве кас къугъазавай къугъун. Абуруг ракеткаяр гваз гъвечӀи туп сад-садаг цавай ракъурзава.
ЦӀахур хуьруьнсовет
«ЦӀахур» хуьруьнсовет (Цахурский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Теннис
Нигай авататӀа туп вичин чилел, гьадан душмандиз са балл гузва. Туп вегьезва сеткадин винелай.
Пуд сет къугъана, низ гзаф баллар хьайитӀа гьам вилик жеда.
ЦӀахур хуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 172 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 208 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 861 кас тир.
Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.
Намибиядин административ ччара авунар
1977—1992-лагьай йисарин арада Намибия 26 округдиз чара жезвай тир. 1992-лагьай йисан августдиз гьа округрикай 13 вилаят (regions) туькӀуьрна, абур 102 хкягъунин округдиз чара жезва (constituencies). 2002-лагьай йисуз хкягъунин округрин кьадар 107-дал кьван чӀехи авуна. 2013-лагьай йисан 9-лагьай августдиз Окаванго вилаят РагъэкъечӀдай патан Каванго ва РагъакӀидай патан Каванго вилаятриз пайна.
Намибиядин вилаятар:
Айтхан
Айтхан — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Риквани хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 11 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр Ботлих райондин кутан хьиз 1989 йисуз кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Айтхан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2008 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 379 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Тлингит чӀал
Тлингит чӀал (тлин. Lingít [ва икӀа Łingít] Yoo X̲'atángi) —
Шиназ хуьруьнсовет
«Шиназ» хуьруьнсовет (Шиназский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Рутул райондик акатзавай муниципалитет.
Административ юкь — Шиназ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шиназ, Уна.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 303 касди уьмуьр гьалзавай.
2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 1 312 кас тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал 1 305 кас тир.
Тивришан
Тивришан, гьакӀни Дарвишайи, (VII лагьай виш йис) — лезги серкердер, Ахцегь феодал пачахлухдин кьил, 25 йисан къене хазаррин аксина агалкьунларди женг чӀугур лезги серкердер.
Шиназ хуьруьнсовет
Агьалияр
Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я.
Топи (гьайван)
Топи (лат. Damaliscus lunatus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Мириекьул
Мириекьул — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Керимова Седакъет Къайинбеган руш
Биография
Керимрин Седакъет 1953 йисан 30 мартдиз КцӀар райондин Къалажух хуьре дидедиз хьана. Адан кьуд йис алукьайла ам Яргун хуьруьз куьч хьанай. Гуьгъуьнлай, кьве йисалай абур КцӀар шегьердиз, дахди эцигай чӀехи кӀвализ куьч хьана ацукьнай.
Керимрин Седакъета вичин сайтуна вичин уьмуьрдикай ийизвай эхтилатдин кьатӀ:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Ватандин ЧӀехи дяве къарагъайла Керимоврин хизандай пуд стха — Къайинбег, Абдулрегьим ва Гьажирегьим аскервилиз фена. Зи Абдулрегьим ими дяведай хтанач. Гьажирегьим ими лагьайтӀа, дяведилай кьулухъ Украинада вичиз хизан туькӀуьрна гьана амукьна.''
''Зи буба дяведай хайи хуьруьз хтайла, вичин диде кучукна сурарай хквезвай хуьруьнбурал дуьшуьш хьанай. Вичин уьмуьрдин эхирдалди дидедин тӀвар кьурла вилерал накъвар акьалтдай адан. Рушарикай садаз Гьуьруьят тӀвар ганай, амма и пак тӀвар садрани мецел тегъиз, веледдиз «бабу» лагьана эвердай ада. Дяведай гзаф орденарни медалар гваз хтай ада садрани абур алаз-алачиз хурал алкӀурдачир. Йиса садра 9 майдиз параддин форма алукӀна кӀваляй акъатдай ам. А юкъуз буба са маса гьавада жедай — вилер ацӀуз-алахьиз дяведа кьенвай вичин дустарни мукьвабур рикӀел хкидай ада''.
''Зи буба КцӀара сифте яз цӀийи багъар кутур ксарикай сад тир. Ада галатун тийижиз кӀвалахиз чи цӀудралди дегь сортар арадиз хканай. КцӀарвийри, къалажухвийри, яргунвийри, гьакьни маса хуьрерин жемятри исятдани зи бубадин тӀвар чӀехи гьуьрметдалди рикӀел хкизва. Алатай виш йисан 90 — й йисарин сифте кьилера ацӀай бегьер гузвай абасбиги, синаб, шафран, циган, ренет, розмарин, бельфлор, телеб ичер хьтин дегь сортар цанвай багъар кӀаняй акъудна абурун чкадал палметдин багъар кутадайла зи бубади чӀугур рикӀин тӀалар къедалди зи рикӀел хъсандиз алама. Райондин алакьунар авачир регьберри багъманхъанри яргъал йисара чӀехи зегьмет чӀугуна арадиз гъайи бегьер авай багъар тергнай. Са шумуд йисар алатайла гьа ксари палметдин багъар цӀийи кьилелай салариз элкъуьрнай. Жемятдин зегьметар гарув вугузвай ксарин крар эхиз жедайвал тушир''.
Трегами чӀал
Трегами́ (гамбири́)
Керимова Седакъет Къайинбеган руш
Биография
''Зи диде Куьбра муаллим тир. Ада юкьван мектебда лезги ва азербайжан чӀаларин тарсар гузвай. А чӀавуз хайи чӀалан тарсар арадай акъудиз кӀанзавай ксарни авай. Ингье дидедин ва маса муаллимрин алахъунар себеб яз районда лезги чӀалан тарсар арадай акъудиз хьанач. Лезги халкьдин манияр хъсандиз чидай ва ара-ара абур иер ванцелди лугьудай дидеди. Ада зазни халкьдин манияр кӀанарнай.''
Ада 1969 йисуз КцӀар шегьердин 1-номердин юкьван мектеб акьалтӀарна. Мектебда кӀелдай вахтунда С. Керимовадин шиирар, гьикаяяр ва макъалаяр республикадин газетринни журналрин чинриз акъатнай. 1969 йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетдик экечӀай Седакъет Керимова гьеле студент тирла республикадин виридалайни чӀехи тираждалди басма жезвай «Азербайжан генжлери» (Азербайжандин жегьилар) газетдин чинриз акъудай макъала ва очеркралди сейли хьанай. Адан ахлакьдин месэлайриз талукьарнавай очеркри республикада ван кутунай.
Азербайжандин печатдин органра гадарнавай аялрин, дидейринни бубайрин проблемаяр сифте яз Седакъет Керимовади къарагъарнай.
Седакъет Керимовадиз, ада туькӀуьрай эсерар фикирдиз къачуна, ам гьеле университетдин вад лагьай курсуна кӀелзавай чӀавуз Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» (Советдин хуьр) газетда корреспондентвиле кӀвалахун теклифнай. Гьа газетда ада ара датӀана 17 йис кӀвалахна. Седакъет Керимовади Азербайжандин парламентдин орган тир «Гьаят» (Уьмуьр) (гуьгъуьнлай адаз «Азербайжан» тӀвар гана) газетдин сад лагьай тилитдилай редакциядин завотделвиле кӀвалахна, гуьгъуьнлай халкьарарадин «Гуьнай» газетдин кьилин редактордин заместителдин къуллугъ кьилиз акъудна. "1997 йис"алай ам «Самур» газетадин кьилин редактор я. Седакъет Керимова азербайжан, урус ва лезги чӀаларалди басмадай акъуднавай 7 агъзурдалай пара макъалайрин, очеркрин, корреспонденцийрин, зарисовкайрин, эссе ва фельетонрин кирам я.
Журналистикада къазанмишай агалкьунрай ам Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» ва Гьасанбег Зердабидин тӀварунихъ галай премийриз лайихвилер аваз хьана. Седакъет Керимовади республикадин журналистар патал тайинарнавай Мегьсети Генжевидин ва Хандин руш Натеванан тӀварарихъ галай премиярни къачуна. Ам Хельсинкидин Гражданвилин Ассамблеядин АМК-дин «Ислягьвал» премиядиз лайихвилер аваз хьана.
ТуькӀуьрай эсерар
С. Керимовадин «Ван алачир гьарай» тӀвар ганвай сад лагьай повестринни гьикаяйрин улуб 1985 йисуз «Язычи» чапханада 15 агъзур тираждалди басма хьана ва ада кирамдин кӀелдайбурун патай чӀехи гьуьрмет гъана. 1989 йисуз С. Керимовадин «Са гатфарин йиф» тӀвар алай прозадин кьвед лагьай улубдиз экв акуна ва кӀелдайбуру ам гзаф хушвилелди кьабулна. И кӀватӀалрилай алатайла заридин «Къариб къушран мани» (1991) тӀвар ганвай шииррин улуб басма хьана ва ана авай гзаф шиирар кӀелдайбурун сивяй — сивиз фена. Композиторри улубда гьатнавай цӀудалай гзаф шиирриз манияр теснифна. Къелемэгьлиди 1993 йисуз азербайжан чӀалал кхьенвай «Алпаб» роман Азербайжандин прозада вакъиадиз элкъвена. Критикри и улубдикай цӀудралди рецензияр басмадай акъудна.
Заридин лезги чӀалал сад лагьай улуб «Лезгинкадал илига» тӀвар алаз 1995 йисуз «Азербайжан» чапханади басмадай акъудна. Улубди лезги кӀелдайбурун патай шаирдиз чӀехи гьуьрмет гъана. Улубдин гьакъиндай Дагъустандинни Азербайжандин лезги къелемэгьлийри гзаф къимет авай макъалаяр кхьена. 1998 йисуз С. Керимовади лезги чӀалалди «Къарагъ дуьнья „Лезгинкадал“ кьуьлериз» тӀвар ганвай шиирринни поэмайрин улуб басмадай акъудна.
Азербайжан чӀалал кхьенвай повестрикайни романрикай ибарат тир «Ряден» (2000) кӀватӀалдини С. Керимовадиз сейливал гъана. Улубдихъ авсиятда газетринни журналрин чинриз 54 рецензия акъатна.
Лезги чӀалалди С. Керимовадин повестрин ва гьикаяйрин «Къайи рагъ» (2003), шииррин «Мад са гатфар» (2003), аялар патал кхьенвай «Рагъ хъуьрезва» улубар басма хьана. Адан са шумуд повесть ва роман («Блажная»), гьакӀни шиирар («За семью горами») урус чӀалаз элкъуьрна басмадай акъуднавайди я.
2003 йисуз Азербайжан Республикадин Культурадин Министерстводи ва Азербайжандин Гьукуматдин Улубханади культурадинни маарифдин карханайра С. Керимовадин туькӀуьрунар теблигъ авун паталди «Седакъет Керимовадин 50 йис» тӀвар ганвай улуб басмадай акъудна. Республикадин Нобелан Информациядин Юкьван кьил, филологиядин илимрин кандидат Бейбала Алескерова туькӀуьрай и улубда кхьирагдин уьмуьрдин рекьикайни туькӀуьрай эсеррикай гегьеншдиз ихтилатнава. ТӀвар-ван авай кхьираг-журналист Муьзеффер Меликмамедова 2003 йисуз С. Керимовадин туькӀуьрай эсерриз талукьарнавай «Седакъет» тӀвар ганвай публицистикадин улуб басмадай акъудна.
С. Керимовадин «КцӀар, кцӀарвияр» энциклопедиядин кӀватӀал адан яргъал йисара чӀугур зегьметдин нетижа я. И улуб районриз талукьарнавай кьилди улубрилай са кьадар тафават аваз я. Авторди тариххъанди, чӀалан пешекарди, журналистди, таржумачиди, фотографди, гьакӀни КцӀар мукьувай чизвай ва адал рикӀ алай инсанди хьиз чӀугунвай зегьмет чӀехиди я. Улубдин кьилин лайихвилерикай сад ам кьве чӀалалди хьун я, лезги ва цӀап.
2012 йисуз С. Керимовадин «Медвежий дождь» (Севрен марф) тӀвар алай улуб Бакудин «Зия» чапханада урус чӀалал басма хьана. Ана заридин кьве роман, кьуд повесть ва милегьар гьатнава.
И мукьвара сифте яз лезги чӀалал Седакъет Керимовадин аудио улуб шиирдал рикӀ алайбурал агакьна. Азербайжандинни Америкадин «Уфуг» тешкилатдин проект тир и улубда зариди вичин хкягъай шиирар кӀелзава. Аудио улубдин кьетӀенвилерикай сад ам я хьи, гьар са шиирдихъ авсиятда туькӀуьрнавай макьамарни С. Керимовадинбур я.
Седакъет Керимова композитор хьизни сейли я. Ам вичин чӀалариз туькӀуьрнавай 100 — далай гзаф манидин кирам я.
«Сувар» ансамбль
1996 йисан июндиз Бакуда лезгийрин «Сувар» ансамбль арадал атана. Вичин суракьар вири дуьньядиз чкӀанвай «Сувар» къе лезгийрин рикӀ алай пешекар коллектив я.
Бакудин Жегьил Тамашачийрин Театрда вичин сад лагьай концерт гайи «Сувар» ансамблдихъ муьжуьд макьамдар ва вад манидар авай. Лезги халкьдин манияр ва кьуьлдай гьаваяр халкьдив агакьарун вичин вилик къаст эцигай ансамблдин манидарар Руслан Пирвердиева, Агьмед Къурбанова, Магьире Шириновади, Дилбер Агъаевади лезги манийрин мелерин бине кутуна. Гуьгъуьнлай ансамблдик Решад Ибрагьимов, Роза Гьажимурадова, Жемиле Залова, Жавагьир Абдулова ва Эльвина Гьейдарова хьтин манидарар экечӀна.
Ансамбль арадиз гъана, адаз регьбервал гайи Седакъет Керимовадин алахъунар себеб яз адан репертуарда лезгийрин дегь манийрини кьуьлдай макьамри кьетӀен чка кьуна. «Шарвилидин мехъер», «Шарвилидин сусан тариф», «Кай дилбер», «Лезгид руш», «Пейкер баха», «Перизада», «Даллай», «Суна чан», «Загъадурзагъа», «Адахлу», «Магьи дилбер чан», «Сувал алай яр», «Шагьсенем», «Дагълар», «Хъипи пешер авадариз», «Ширин-ширин» хьтин халкьдин манийрал коллективди чан хкана. С. Керимовади вичи тесниф авур вишдалай гзаф манидалди ансамблдин нуфуз хкажна. Адан «Лезгинкадал илига», «Зи хайи эл», «Шамилан дагъ», «Асса», «КцӀар», «Къведа жал?», «Шагь дагъдин цуьк», «Каму яр», «Баде» хьтин манияр иллаки сейли я.
«Самур» газет
2012 йисан январдиз Азербайжандин лезги чӀалал акъатзавай республикадин газет тир «Самурдин» 20 йис тамам хьана. Алатай 20 йисан къене гьикьван кӀевера гьатнатӀани, акъатдай мумкинвилер михьиз атӀай чӀавар хьанатӀани, редакциядин коллективдилай гьар са лезгидин хиве жавабдарвал твазвай, чи руьгьдин лишан тир «Самурдин» тӀвар хуьз алакьна.
«Самурдин» сад лагьай редактор журналист Фейруз Беделов хьана. Ада газетдиз регьбервал гайи 8 вацран къене газетдин 24 номер акъатна. Гуьгъуьнлай харусенятдин илимрин доктор Нуреддин Гьабибов газетдин редакторвиле тайинарна. Ада газетдин 21 номер акъудна.
1997 йисалай тӀвар-ван авай къелемэгьли Седакъет Керимова «Самурдиз» редакторвиле тайинарна ва ада газет кӀеверай акъудун хиве кьуна. И карда адаз куьмек гун патал машгьур кхьираг ва журналист Муьзеффер Меликмамедовни редактордин заместитель хьиз газетдив эгечӀна. «Самур» кӀвачел ахкьалдарун са акьванни регьят кар тушир. Ам цӀийи кьилелай арадал хкана кӀанзавай. Гзаф инсанар адакай девирдив кьадай газет хъжедайдан чӀалахъ тушир. Четинвилер арадай акъудун, крар гуьнгуьна хтун патал пуд чӀалал — лезги, азербайжан ва урус чӀаларал акъудзавай газетда кӀелзавайбур чпихъ ялдай макъалаяр чапна кӀанзавай. КӀвенкӀве ада республикадин газет хьиз Азербайжандин газетрин жергеда лайихвилер авай чка кьуна кӀанзавай. Газетди лезги халкьдин тарихдикай, культурадикай, чӀалакай, ацукьун-къарагъуникай ва маса месэлайрикай кӀелзавайбурун рикӀериз эсердайвал кхьена кӀанзавай. КӀелзавайбуру газетдин чинриз пуд чӀалални марагъ квай макъалаяр акъудун тӀалабзавай.
1999 йисуз газет кхьейбурун кьадар 500 кас гзаф хьана. Газетдин чинриз лезгидалди 50, азербайжан чӀалалди 40, урус чӀалалди 20 рубрика акъатна. А рубрикайрик кваз акьван марагълу макъалаяр гана хьи, «Самур» гъиляй-гъилиз фена. Редакцияди кьиле тухвай чирна — жагъурунрай малум хьайивал, лезги ва азербайжан чӀаларал кардик кутур «Самурдин» мугьманар", «Чи хуьрер», «Самурдин» гафалаг", «Самурдин» мектеб", «Квез чидани?», «1918 йисан Къубадин сед», «Чи сейлибур», «Самурдин» хкетар", «ЦӀийи лезгияр», «КцӀар, кцӀарвияр», «Лезги чӀалакай веревирдер», «Атун ава… хъфин ава», «Инсанар, уьмуьрар», «Редактордин гаф», «Чи агъсакъалар», «Машгьур лезгийрикай чаз вуч чизвач?», «Лезгияр вирина» рубрикайрик кваз гайи макъалаяр мадни марагъ кваз кӀелзавай. Гьа и кар себеб яз редакцияди кӀелзавайбурулай 1164 чар къачуна. Абурукай 14 Дагъустандин, 23 Азербайжандин районрайни шегьеррай кхьенвайбур тир. Урусатдин чара-чара вилаятрай, къецепатан уьлквейрайни кхьенвайбур авай. И карди газет сейли хьуникай хабар гузвай.
Кьуьлерин мектеб
2004 йисуз Седакъет Керимовади сифте яз Бакуда «Сувар» тӀвар алаз кьуьлерин мектеб кардик кутуна. Ам хореограф Сенан Гусейнлидихъ галаз санал жегьилриз кьуьлерунин сирер чириз гатӀумна. Гуьгъуьнлай адан тӀалабуналди хореограф Зейнал Жигерханова жегьилриз чирвилер гана. Гила ина Гуьлнара Байрамовадини кӀвалахзава.
С. Керимовади и мектебда 10-далай гзаф цӀийи кьуьлер арадиз гъана. Гьа чӀавалай «Сувар» манийринни кьуьлерин ансамбль хьиз халкьдин рикӀ алай коллективдиз элкъвена. 2006 йисуз Азербайжандин Гьукуматдин Операдинни Балетдин Театрда кьиле фейи, ансамблдин 10 йисан юбилейдиз талукьарай концертда 50-дав агакьна манидаррини кьуьлдайбуру чпин алакьунар къалурна. Алай чӀавуз «Сувар» Бакудин зурба кьуьлерин мектебдиз элкъвенва. «Сувар» ансамблди лезгийрин дегь чӀаварин кьуьлерин бинедаллаз цӀийибур туькӀуьрзава, халкьдин манийрихъ цӀийи тӀям кутазва.
Дубай (шегьер)
Дубай — Арабрин Садхьанвай Эмиратрин авай виридалайни еке шегьер я, Дубай Эмиратдин кьилин шегьер я. Шегьердихъ Перс гьуьлел порт авайди я. Дуьньядин виридалайни пара алакъаяр авай шегьеррик квайди я. Дубаида дуьньядин виридалайни еке маса гунрин юкьв ава — Dubai Mail. Дуьньядин виридалайни кьакьан кӀвал — Бурж-Халифа. Дуьньядин виридалайни еке аквариум — Dubai Aquarium.
Тувалу
Тувалу (Tuvalu) — гьукумат юкьван Океанияда.
Топонимика
Топонимика ( (topos) «топос» гафуни «чка», (onoma) «онома» гафуни «тӀвар» хьтин манаяр гузва) — чкадин тӀварарикай рахазвай илим я. Санлай топонимикади умуми илимда гьихьтин чка кьазватӀа, гьелелиг кьетӀидиз тайинарнавач. Са бязи алимри топонимика тарих илимдин са хел, муькуьбуру географиядин хел, чӀалан алимри ономастикадин хел яз гьисабзава. ЧӀалан алимри адаз гьатта «Топономастика» хьтин тӀварни ганва. Эхиримжи йисарин ахтармишунрилай гуьгъуьниз алимар ихьтин къарардиз атанва: Топонимика пуд илимдин — тарихдин, географиядин ва чӀалан илимрин бинедаллаз арадиз атанвай цӀийи илим я. Ибурукай сад квачиз топонимар бегьемдиз чириз жедач. Амма им акӀ лагьай чӀал туш хьи, топонимар чирун патал и пуд илим бес я.
Муьгъ
Муьгъ — гьар жуьре цин сергьятрин винелай эцигзавай инженервилин затӀ я. Муьгъвер вацӀарилай, вирерилайни маса затӀарилай тухузвайди я. Инсанри абур дегь заманрилай эцигзавайди я.
Муьгъвер даяхрикайни кӀанарикай кӀватӀ жезвайди я. Абур цин сергьятдин са къурталай масадал къвезвайди я. Муьгъ металлрикай, ракьунбетондикай, бетондикай, къванцӀикай, эперикайни кӀарасдикай эцигзавайди я.
Туракь сикӀ
ГьакӀан сикӀ, икӀа Туракь сикӀ — гьайван.
Джугут
Джугут — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ботлих райондин хуьр. Риквани хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр Ботлих райондин кутан хьиз 1990 йисуз кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Джугут хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 407 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Къазакъстан
Къазакъстан (, Республика Казахстан) — Евразиядин юкьван пата авай гьукумат.
Административ паюн
Къазакъстан — унитар республика я; адак 14 вилаяр ва 3 шегьерар акатзава (Астана, Алма-Ата, Шымкент ).
Карачи
Карачи - Дуьньядин виридалайни екебурук квай шегьер. Пакистандин виридалайни еке шегьер я. Карачи Арави гьуьлуьн къерехдал алайди я.
Къванцин цуцӀул
Къвадзин цуцӀул ва икӀа лацухру (Martes foina) —
Фучух
Фучух — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр. Административвилелди Рутул хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 7 км кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, ЛакункӀам вацӀун дугуна кьунва.
Тарих
Хуьр 90-й йисара тунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Там
Там (къуб. Рук) — тарарин набататри кьунвай Чилин са пай. Тамари къураматдин пудай са пай кьунвайди я, Чилин винел тамарин вири санлай майдан — 38 млн км² я. И тамарин зонадин зур пай тропик тамариз талукь я, вири майдандин кьудай са пай Чилин Кефер пата чка кьунвайди я.
Вири дуьньяда тамариз къвезвай майдан тахминан 40 миллион км² туькӀуьрзава. Абурукай 8,8 млн км² Урусатдиз къвезва, 4,78 млн км² Бразилиядиз, 3,10 млн км² Канададиз ва 3,03 км² АСШдин паюниз къвезва.
Эхиримжи 200 йисан къене тамарин майдан кьве сефердилай пара тӀимил хьанвай.
Урусатдин Федерацияда тек сад тир субтропикдин лиана тарарин там, Кьибле Дагъустандин — Самурдин там я. Адаз фад-фад Лезгистандин гевгьерни лугьуда. И тама гийин, мегъуьн, макъун, лацу къавах, гъверши, кӀерец, цуцун, ичин, чуьхверрин, кицик, чумал, шуьмягъ тарар, канаб ва гзаф муькуь набатарар экъечӀзава.
Тамун структура
Аруш жезвай ва акахьзавай набататрикай, ва эпифитрикай ибарат тир, гьаваяр авачир набататарни гьалтзава.
Там тарихдин фактор хьиз
Тамарин аваз хьун ва тахьун гзаф вахтара тарихдин процессрин финифиз ва халкьарин кьисметдиз арада масад авачир таъсир гузвай. Са бязи алимрин фикирралди, тамара уьмуьр гьалзавай сифтегьан девирдин инсанрин уьмуьр, инсаниятдин тарихдин къене тамарин куьмекдалди кьиле физвай ва инсаниятдин жемиятдин асул кьетӀен лишанрикай тир зегьметдин паюнин бине тир. Вучиз лагьайтӀа тӀебиатдин няметар кӀватӀунин кӀвалах папарин, гъуьрчехъанвал ва гетерхъанвал хьтин четин кӀвалахар итимринди тир. Адалай кьулухъан алатрин ва затӀар гьасил авунин такьатрин вилик фин, лежбервал ва малдарвал чирна менфят къачунин нетижаяр я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, инсан тамарин аслувиликай къвез — къвез хкечӀзавай.
Там географиядин фактор хьиз
Тамари гьавадиз, климатдиз ва чилин вине ва са тӀимил кӀаник пата физвай процессриз виле аквадай таъсир гузва. Тамун тӀебиатдин гуьгъуьнин компонентрихъ галаз алакъа ава:
Тамун инсандин уьмуьрда авай метлеб
Инсанди тамар хуьруьн майишатдин гуьгъуьнин асул хилера кардик кутазва:
Гьайиф къведай кар ам я хьи, къе атӀузвай тамарин майдандин кьадар, абурун тӀебиатдин гуьнгуьна хутунин кьадардилай са шумудра пара я.
Идав алакъа аваз, цивилизация вилик фенвай уьлквейра и проблемадиз пара дикъет гузвайди я. Ахьтин уьлквейра татар цунин ва бязи тамара хуьруьн майишатдин крар кьиле тухуниз эхтияр тагунин рекьелди тамарин къенен кьадар гзафарзава. Идан куьмекдалди а районра тамарин тӀебиатдин цӀийиз гьасил хъхьунин процесс къайдадиз къвезва. ГьакӀни, са бязи уьлквейра инсандин гъил кягь тавур гъвечӀи кьадардин тамун чкаярни авайди я, Германияда ихьтин тамариз «урвальд» лугьузвайди я — сифтегьан уьмуьрдин ва я дегь там. Ана гьатта цацар хьтин пешерин татарни (мес. муьтквер тар) 400 йисарал кьван уьмуьр гьална амукьзавайди я.
Таму инсандин сагъвилиз гузвай метлеб
Тамариз гигиенадинни — санитаривилин ва сагърунин пара зурба метлеб ава. ТӀебиатдин тамар авай гьавада 300 — елай пара жуьреба — жуьре химиядин галкӀунар ава. Тамари атмосферадин и кьацӀурунар, кьетӀендаказ газ хьтинбур, активдаказ дибдай масакӀа авуна цӀийи кислород гьасилзавайди я. КьацӀай газар кислороддиз элкъуьрдай виридалай хъсан алакьунар авай тамар — цацар хьтин пешер алай тарарин тамар (нарат тар, муьтквер тар, цӀирицӀ тар), ва гьакӀни гъулцин тараринни верхьи тарарин са бязи жуьреяр я.
Там — углероддин гьамбархана я
Чилин винел углероддин виридалайни асул гьамбарханайрикай сад — там я. Чилин атмосферада углекислотадин газдин шикилда 800 гигатонн кьван углерод ава. ЧӀехи пай тамари туькӀуьрзавай, Чилин набататра 550 гигатонн кьван углерод ква. И углерод атмосферадиз акъатайтӀа парникдин эффектдин къуват мадни пара жеда ва им дуьньядин глобал чими хьунин себеб жеда.
Тамарин классификация
Чкадикай, арадал атуникай, гьаларикай, тарарин яшарикай ва абурун жуьрейрикай аслу яз тамар гуьгъуьнин жуьрейриз пай жезва:
Мыгра (Дагъустан)
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Чубутла
География
Хуьр Нугъай райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 13 км яргъал ала.
Тарих
Хуьр «Клх. имени 1 Мая» кутандин чилерал 1989 йисуз кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Чубутла хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 236 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Пилек
Пилек (Пилек) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, Пиленады мериед хъед булахдин дугуна, гьуьлуьн дережадилай 1920 метр кьакьандал ала.
Тарих
ЦӀуру несилрин эхтилатралди, хуьр ирид гъвечӀи сихилдин сад-садахъ гилигунивди арадал атанвай: Дамырар, Семедэйер, Мамайер, Амрагьар, Абдулайер, КьаӀртӀайер, Багъышер. 1869 йисуз ина 12 майишатар авай ва 60 касди уьмуьр гьалзавай.
XIX виш йисуз Пилек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Амсар ва КӀелед хуьрерихъ галаз Амсар хуьруьнжемятдик акатзавай.
Совет гьукумдин береда, 50 - йисарилай гатӀумна, уьмуьр гьалуниз гзаф четин суван шартӀарин себебдилай хуьруьн эгьлияр чпин ихтиярдалди Рутул ва Мегьарамдхуьруьн районрин маса хуьрериз куьч жех эгечӀна. 70 - й йисарин эхирда хуьр тамамдаказ гадарна тунвай
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири рутулар, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 70 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Умар Хайям
Гиясаддин Абу-аль-Фатгь Умар ибн Ибрагьим аль-Хайям Нишапури ( 1048 йисан 18 май, Персия (Иран), Нишапур — 1113 йисан 1 декабрь, Персия, Нишапур) — фарсарин зурба зари, философ, математик, астроном, астролог.
Умар вири дуьньядиз «рубаи» тӀвар алай кьуд цӀарцӀин бенддикай ибарат тир шииррив машгуьр хьанва. Алгебра илимда ада кубдин барабарвилин классификация туькӀуьрна, ва конусдин кьацӀарин куьмекдалди абурун гъял ганвай. Иранда Умар Хайям, чна къенин юкъуз менфят къачузвай европадин (григорийдин) чӀаваргандилай (календарь) мадни дуьз тир «Ракъинин гьижра» чӀаварган туькӀуьрунив тӀвар-ван аваз хьанвай. И чӀаварган Иранда ва Афганистанда XI виш йисалай гатӀумна гилалди кардик ква.
ТӀварцӀин мана
Заридин тӀварцӀи адан уьмуьрда хьайи вакъиаяр къалурзава:
Биография
Умар Ирандин рагъэкъечӀдай патан Хорасан вилаятдин (гила Хорасан-Резави) Нишапур шегьердин эгьли я. Адан буба гъвечӀи туьквендин иеси тир, гьакӀни адаз гъвечӀи вах Аиша авай. Адан 8 йис хьайила ам математика, философия ва астрономия илимрал дегьнедай алахънавай. 12 йисуз Умар Нишапур шегьердин медреседин шакӀурт хьанвай. Мусурман диндин къанунрин ва медицинадин курсар акьалтӀай хъсан дережада акьалтӀарна, ада гьакимдин, яни духтурдин пешекарвилин дережа къачунай. Амма медицинадин практикадал Умаран акьванни гьевес квачир. Ада машгьур математик ва астроном Сабит ибн Курран ва грециядин математекрин эсерар кӀелна чирзавай.
Хайяман аялвал Юкьван Азия селжукри дяведалди кьунвай регьим авачир вахтариз атанвай. А чӀавуз пара кьадарда инсанар кьенвай, абурук алимрин чӀехи пайни кваз. Гуьгъуьнлай, вичин «Алгебра» улубдин сифте гафара Хайяма уьмуьрдин туькьуьл вакъиаяр рикӀел хкизвай гафар кхьизва:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Чун, алимрин телефвал жуван вилерив акур ксар тир, абурукай гзаф азабар-зиллетар чӀугур инсанрин гъвечӀи кӀеретӀ амукьнавай. А чӀавара кьисметдин атӀугъайвили абуруз чеб чпин илимдиз дегьнедай экечӀуниз ва тамам хъсанруниз манийвал авунай. Алай чӀавуз алимрин къамат авай ксарин гзафни — гзаф пайди, илимда къалпдинни кьве-ччин-алайвилин сергьятритлай къеце патаз элячӀ тавуна, гьакъикъатдин винел таб алукӀзава. Абуруз, чпелай тавафат авай, гьакъикъатдихъ къекъвезвай, гьахъ кӀандай, таб ва кьве-ччин-алайвал кьабул тийизвай, яцӀу гафар ийидай хесетар квачир ва табдиз ваъ лугьузвай кас гьалтайла, абуру ам чпин рахшандвилинни нифретдин затӀ ийизвай.''
ЦӀуругуд яшара Хайямаз вичин уьмуьрдин садлагьай чӀехи хажалат акунай, тӀегъуьнин чӀавуз сифте адан дах, ахпани диде кьенай. Умара дахдин кӀвал ва устӀархана маса хгана Самарканддиз хъфенай. Гьа чӀавуз и шегьер РагъэкъечӀдай пата кьабулнавай илимдинни культурадин юкь тир. Самаркандда Хайям сифте медреседин шакӀурт жезва, гуьгъуьнаваз, илимдин месэладал халкь кӀватӀ хьанвай чкада гьуьжетдин рахунра экъечӀнавай Умарди ана авай алимар вичин акьулдивни алимвилив тажуб авурдилай кьулухъ, адаз гьасятда муаллимвилин везифа ганвай.
А девирдин муькуь зурба алимар хьиз Умарни са шегьерда гзаф акъвазавачир. Кьуд йисалай кьулухъ ам Самаркаддай Бухара шегьердиз куьч хьанвай, гьина улубар хуьдай карханайра кӀвалахиз эгечӀнавай. Бухарада уьмуьр гьалнавай цӀуд йисан къене Умара математикадин кьуд асул дибдин трактат кхьенвай.
1074 йисуз адаз Инсафахан шегьердиз, селжукрин султан I Мелик - шагьан пачагьдин кӀвалериз ша лагьанвай. Шагьдин кьилин визир тир Низам аль-Мулкан сифте кьил кутунин ва гъилик хуьнин куьмекдалди Умар султанан ругьани муаллим хьанвай. Кьве йисалай, Мелик — шагьа ам, дуьньяда виридалайни чӀехи обсерватория тир, пачагьдин кӀвалин обсерваториядин регьбер хьиз тайин авунай. И везифада кӀвалахиз, Умара са математикадин илимдал алахъунилай гъейри, ам дуьньяда виридалайни машгьур астрономрикай сад хьанвай. Алимрин кӀеретӀдихъ галаз ада, чи гилан григориан календарьдилай дуьз, ракъинин календарь туькӀуьрнавай. Ада гьакӀни, гъетерин каталогдикай ибарат тир «Мелик — шагьан астрономиядин таблицаяр» туькӀуьрнавай. Амма 1092 йисуз, ам лувак хуьнвай султан Мелик-шагь ва визир Низам аль-Мулк кьейидилай кьулухъ, Умаран Исфаханда уьмуьрдин девир куьтягь жезва. Аллагь авачирвилин тегьерда азад фикир авунин тахсир кутунвай Хайям, селжукрин кьилин шегьердай хъфин мажбур жезва.
Кьиникай
Зари 1131 йисан 4 декабрьдиз регьеметдиз фенвай.
Умаран уьмуьрдин эхиримжи сятерикай, адан вахан гъуьлуьн гафар шагьид яз къалурзавай, адахъ галаз са заманда уьмуьр гьалнавай — Бехакидин гафарикай малум я:
Къатар
Къáтар ва я Гьукумáт Къáтар (دولة قطر‎‎, Да́влат Къáтар) — Къатар зуростровдинни азиядин рагъакӀидай пата авай гьукумат. Кьибле пата Аравиядин зуростровдихъ галаз сергьятра ава. Араб гьукумат я.
Умар Хайям
Кьиникай
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Садра Абу Али ибн Синадин «Сагъруникай улуб» кӀелзавай чӀавуз Хайяма кьиникьин мукьва хьун гьисснай (а чӀавуз адан яшар кьудкъадалай пара тир). Ада, виридалайни четин суалрикай тир «Гзафвиле теквал» тӀвар алай метафизикадин меселадиз талукь тир улубдин паюнда кӀелун акъвазарна, чарарин арада гъиле авай сарара экъуьрдай къизилдин къал туна, улуб агалнай. Гуьгъуьнлай, ада вичин мукьвабурни шакӀуртар эверна, весидин чар кхьена, гьа идалай кьулухъ ада фуни яд кьабулзавачир. Йифен капӀ авуна, ада чилин салам-дуьа гана ва метерал ацукьна гуьгъуьнинбур лагьана: «Я Аллагь! Зи къуватрин мумкин кьадарда за Вун чириз алахънавай. Гъил къачу зи гунагьрилай! Заз Вун чир хьуниз килигна, зун Ваз мадни мукьва хьана». Мецел гьа и гафар алаз Хайяма вичин уьмуьр масакӀа авунай.''
Океан
Океан — Дуьньядин ятарин виридалайни еке пай, гьуьлерикай, заливарни маса ятарин патарикай кӀватӀ жезвай. Океанри материкар сад садакай хкудзавайди я, абурун къене авай ятари чеб чпихъ галаз юзунра авайди я. Океанар атмосферадихъ галазни чилин хамунихъ галаз галкӀанвайди я. Океанрин чин дуьньядин чиникай 71 % я (361 млн кв.км.) Океанрин кӀанарихъ чпин рельеф авайди я. Океанар гьар жуьре гьуьлерин гьайванризни векьериз кӀвал я.