cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къайтагъ чӀал
Классификация
Адетдалди къайтагъ чӀал "дарги чӀалак" акатзавай нугъатдин кӀватӀал яз гьисабзавайди я. ЧӀалан къурулуш муькуь чӀаларикай бегьем пара чара жезвайди я. Къайтагъ чӀал "дарги чӀалан" кьуд нугъатрин кӀватӀалдикай сад я. Муькуь дарги чӀаларикай лап дегь чӀаваринни цӀуру компонентралди кьетӀен жезвайди я.
Нугъатар
Адетдалди къайтагъ чӀалан нугъатар кьве кӀватӀалдиз сад ийизвайди я: И кӀватӀалрин арада чаравилер гъвечӀибур я.
Кхьинар
Араб графикадалди авур къайтагъ чӀалан кхьинар XV-лагьай виш йисан эхир кьиляй йижирди я. XX-лагьай виш йисалай инихъ къайтагъри литературадин дарги чӀал кардик кутазвайди я.
ЧӀалан тӀулар
Фонетика
Къайтагъ чӀалан ахъа тушир ванерин системадиз ихьтин кьетӀенвилер хас я:
Ахъа ванер:
Ахъа ванерин система кьуд кьилин ("i", "e", "u", "a") ва са фарингал "аӀ" ("я" гьарф кхьидайла).
ЦӀиргъидалди масакӀунар авайди я - са позицийра мецин кьулухъ патан ванер шш-ийидайбуруз элячӀзавайди я.
Морфология
Лексика
Муькуь дагъустан чӀаларании хьиз, къайтагъ чӀала пара араб, фарс, туьркни маса чӀаларай къачур гафар авайди я.
1851 йис
1851 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1851-лагьай йис я. XIX виш йисан 51-лагьай йис.
Пакистан
Пакиста́н (پاکِستان  — «михьибурун чил», Pakistan ни ), тӀвар яргъидаз — Исла́мвилин Халкьдин Республика Пакиста́н (اسلامی جمہوریہ پاکِستان Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, Islamic Republic of Pakistan) — Азияда гьукумат я. Пакистан 1947 йисуз, Британиядин Индиядин майдан пайюнин нетижада арадал атана.
Кьибле патай Аравиядин гьуьлуьн ятари кьунва, Ирандихъ кьиблени-рагъакӀидай патай, Афгъанистандихъ кефер ва кеферни-рагъакӀидай патай, Китайдихъ кеферни-рагъэкьечӀдай патай ва Гьиндиядихъ рагъэкьечӀдай патай са сергьятра ава. Сергьятрин вири санлай яргъивал: Индия — 2912 км, Афгъанистан — 2430 км, Иран — 909 км, Китай — 523 км.
Пакистан — агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда ругуд лагьай чкада ава, мусурманар гзаф кьадарда авай (180 млн кьван кас), Индонезиядилай кьулухъ кьвед лагьай гьукумат я.
Дегь замана
Ч.э.в. III—II агъзур йисар вилик Пакистан, инсаниятдин виридлай дегь Хараппа цивилизациядин юкь тир. Ч.э.в. I агъзур йисара Пакистандин чилериз арияр кьуч хьана ацукьнай. Ч.э. I—III виш йисара ина чӀехи къуват авай Кушан Империя арадал атанвай, буддизм гегьеншардай садлагьай къул.
Ч.э. VIII виш йисарлай гьукуматдин къене ислам дин гегьенш жез эгечӀнай. Виш йисан юкьвара ина, кьилел Газневидарни Гуридар аваз, чӀехи мусурман гьукуматар арадал акъатиз хьанвай.
Колониярин девир
XIX виш йисуз Пакистандин чилер англиядин кьушунрин паталай кьуна Британиядин Гьиндиядик кутунвай.
Мусурман гьукуматдиз бине эцигун паталай женг тухузвай ругьани лидер зари, Мусурман Лигадин кьил, сепаритиствилин гьерекатдин лидеррин организациядин кьил Икбал тир. Садлагьай сеферда 1930 йисуз, ада мусурман гьукумат туькӀуьриз теклифнавайди гьа Икбал тир, и гьукуматдиз Пенжаб, Синд, Кеферни-РагъакӀидай сергьятдин провинция ва Белужистан акатнавай.
Гилан замана
1947 йисуз Британиядин Индия пай хьайила кьулухъ, Мусурман Лигадин къуватрин куьмекдалди Пакистан гьукумат арадал атана. Адак Индостандин кеферни-рагъэкъечӀдай ва кеферни-рагъакӀидай пата чка кьунвай, чӀехи пай мусурманар авай районар акатна. 1971 йисуз Рагъэкъечдай Пакистандикай ада гьукумат Бангладеш жезва.
1965-ни 1971 йисара Пакистанди Индиядихъ галаз дявеяр тухузва.
1990-лагьай йисара Пакистанда Абдул Къадыр Ханди кьиле тухузвай ядердин программа гегьенш жезва, имани АСШди Пакистандиз аксина тухунвай санкциярриз себеб хьана.
2000 йисарин сифте кьилера Пакистандин кеферни-рагъакӀидай регион Вазаристан Талибан гьерекатдин муг хьана. 2004 йисуз ин регионда талибар саки вири гьакимвал чпин гъилериз чӀугнай.
2001 йисан 11 сентябрьдалай кьулухъ Пакистанди талибриз даях жез акъвазарна, ва АСШди талибрин аксиниз эгечӀнавай гьерекатдин пад кьуна.
2011 йисан 28 апрельдиз Афганистандинни Пакистандин арада, Ангур — Ада шегьердин мукьув сергьятвилин гьуьжет арадал атана. Ягъунин финифда Афганистандин япакьвилин кьушундин 12 аскер ва Пакистандин сергьят хуьзвай са аскер кьена. Пакистандин пуд сергьят хуьзвайди ва Ангур — Ададин 8 ислагь ксариз хер авуна.
Спорт
Виридалайни регьятдиз гъавурда гьатдай спортдин жуьреяр: поло, крикет, векьин хоккей. Пакистандин векьин хоккей хкянавайди — пуд сеферда Олимпиядин чемпион (1960, 1968 ва 1984-й йисан).
Дельта (гьарф)
Де́льта (δέλτα) — Δ, δ — грекрин алфавитдин кьудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Рак») мана гузвай «далет» гьарфуникай арадал атанва. «Дельта» гьарфуникай латин D ва кирил Д гьарфар арадал атанвайди я.
1857 йис
1857 йис (са агъзурни муьжуьдвишни яхцӀурницӀеирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1857-лагьай йис я. XIX виш йисан 57-лагьай йис.
Агъа Лакарин хуьруьнсовет
Агъа Лакарин хуьруьнсовет (Aşağı Ləgər bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь сад тир хуьр — Агъа Лакар хуьр я.
1860 йис
1860 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1860-лагьай йис я. XIX виш йисан 60-лагьай йис.
1928 йис
1928 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни муьжуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1928-лагьай йис я. XX виш йисан 28-лагьай йис.
Зигмунд Фрейд
Зи́гмунд Фрейд (Sigmund Freud;, Фрайберг, Австриядин империя  — ), тамам тӀвар Сигизмунд Шломо Фрейд (Sigismund Schlomo Freud) — чӀехи австриядин психолог, психиатрни невролог.
Биография
Фрейд психоанализдин ва «Эдип коплексдин» теориядин бине эцигай кас. Психикадин пуд-компонентдин структурадин моделдин ишлемишун («Ада», «Зун» и «Винелай-Зун»).
Эпсилон
Э́псилон (έψιλον) — Ε, ε — грекрин алфавитдин вадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Нефес акъудун»; «Дуьа»; «ДакӀар») мана гузвай «э» (hé) гьарфуникай арадал атанва. «Эпсилон» гьарфуникай латин ва кирил Е гьарф арадал атанвайди я.
Вулкан (геология)
Вулкан — чилин винел арадал къвезвай геологиядин процесс.
Вулканар чир ийидай илим, — вулканология, геоморфология я.
1929 йис
1929 йис (са агъзурни кӀуьд вишни къанни кӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1929-лагьай йис я. XX виш йисан 29-лагьай йис.
1877 йис
1877 йис (са агъзурни муьжуьдвишни пудкъанницӀеирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1877-лагьай йис я. XIX виш йисан 77-лагьай йис.
Экономика
Экономика — жемятди тухузвай кӀвалах, вичихъ авай хийир кьиле тухунни, кардик кутуниз талукь тир, гьакӀни жемятдин къене авай сад садахъ галаз тухунар, затӀар акъудайлани, пайдайлани, дехгишунарни кьабул авуна жезвай. Сифте а гаф арадал дегьгрек алим Ксенофонта акъудна ч.э.в. IV вишйисуз. Экономикадин чӀехи къаст жемятдиз герек авай хийирар арадиз акъудун я. А системади вири жемятдиз санални гьар са касдиз кьилди уьмуьр тухуз куьмекзава. Са гьукуматдин экономика гьамиша са кьадар процессрин эхир я — адак квазва меденият, адетар, чирвилер, технологияр, история, жемят туькӀуьрнавайвални къанунрин системаяр, мад маса важиб факторар. Гьа факторри туькӀуьрзава экономика хкаж хьун патал авай шартӀар. Экономика гьамиша зегьмет, ада арадал гъизвай хийирни, ам жемятдин арада пай авун я. Базардин къанунрал эцигнавай экономикадин мана язва базардин уртахри гъизвайни герек авай хийирар пай авун. Гьабурун алакъади вичи кӀватӀзава экономикадин система.
Экономикадин системаяр
Тарихдин рекьел инсанри са шумуд экономикадин система туькӀуьрнава. Абурукай виридалайни пара авайбур — базардинни (капитализм) гьукуматдин (социализм). Политикадинни ихтиярдин гьалдиз, экономикадиз сергьятар гузвай, Экономикадин низам лугьузвайди я. Экономикадин гьалар:
ГьакӀни маса экономикадин гьалар авайди я и сиягьдик квачир: феодализм, протекционизм, Мутуализм, Экономикадин демократияни автаркия.
Тарих
Инсанри чпин гъилериг зтӀар акъудиз абур маса затӀарихъ, сервисдал дегишиз эгечӀайла экономика дуьньядал акъатна лагьайтӀа жеда. Экономикадин рекьяй къанунар туькӀуьр авур сифте цивилизацийрик дегь Вавилон ква. Абурун системада дусахар, дуванар, регьберар авай. Дегь чӀаван экономика чӀехи пай лежбервилел алай. А системадин пулуниз шекел лугьузавай. Сифте сефердиз а гафунин тӀвар чи эрадилай вилик 3000 йисуз кьунвай. ЧӀехи пай халакьариз затӀар дегишун жемятдин къене авай тухунрихъ галаз галкӀанвай. Ахпа, система хкаж жедайвал кьван, масагудайбур хьана, затӀар къачуз-маса гузвай. Дегь Грецияда, «экономика» гаф дуньядал акъатнавай чилел, пара лукӀар авай. Гьар сефер Экономикадин патахъай цӀийи ихтилатар эгечӀзавай гьар жуьре затӀар акъакь тийидайла. Юкьван вишйисара чна исятда экономика лугьузвай тухунар чи дережадиз мукьуг тир. ЧӀехи пай дегишунар жемятрин кьула жезвай. Гьа чӀавуз инвестициярни арадал атана. ЦӀийи дуьньядиз пуларни затӀар ракъурзавай, са яргъи чӀавунилай гьанай хийир кьулухъ хтун патал. Маса гудайбур, Якоб Фуггер (1459—1525), Джованни Медичи (1360—1428) — сифте банкар туькӀуьрнавай ксар я. Европади къачунвай чилерикай адан колонияр хьана. Хкаж жезвай гьукуматар, Испания, Португалия, Франция, ЧӀехибритания, Нидерландар — абуруз сергьятрал пул къачуналди элвер контролдик хуьз кӀанзавай. Европада секуляризация фидайла гьукуматри хашперес вакф чилерни кӀвалер кардик кутуна шегьерар чӀехи жез хьана. Жемятдин виридалайни вини жергейрин къуват гъвечӀи жез хьана. Гьукуматрихъ экономикадин министрар жез хьана. Банкирри эгечӀна гьукуматдин проектра, дявейрани инфраструктурада чпин пул тваз.
Исятда авай дережадин фикирдай сифте халис экономист Шотландиядин Адам Смит (1723—1790) тир. Адан фикирар вилик тухвайди физиократиядин теория, меркантилизмдиз хьайи реакцияни гуьгъуьна хьайи экономикадин студент Адам Мари тир. Ада гьукуматдин экономикадин элементар акъудна: хийирар теклифзава конкуренцияди арадал гъизвай халис къиметдай, мад зегьмет пай авун. Ада кьатӀунавай, инсандин ахъа элверин мана жуван важибвал хьун я. Гьа фикир, инсанди элвер вичин манаяр патал хуьзвайди, экономикадин кьиле гьатна. Томас Мальтуса (1766—1834) теклифиднни жузунин фикир пара халкь хьунин четинвилиз элкъуьрна. Индустриядин революцияди чка кьунвай XVIII-дилай XIX-лай вишйисалди, а чӀавуз чӀехи масакӀавилер кьиле физвай чилел алай кӀвалахра, индустрияда, дагъдикай хийир хкудуникайни транспортда. А процессдин кьил кутуна ЧӀехибританияда, ахпа фена Европадиз, Кефер патан Америкадиз, гуьгъуьна вири дуьньяда гегьеншар хьана. Индустриядин революцияди дуьньядин тарих дегишарна. Гьар инсандин уьмуьрда ада вичин гел туна. Европада вагьши капитализмди меркантилизмдин чка кьуна. Исятда а чӀавуз Индустриядин революция лугьузва, вучиз лагьайтӀа акъуд авунни зегьмет пай авунин системади хийирар гегьеншдаказ акъуд ийидай мумкинвал гана. Исятда авай «экономикадин» концепт жемятда гегьеншдаказ чизвачир 1930-й йисара Америкадин ЧӀехи Депрессия къведалди. Кьве дуьньядин дявеярни ЧӀехи депрессия хьайила кьулухъ, политикри экономикадин цӀийи рекъинихъ килигзавай. А тема чирна, суьгьбетар тухвайбур Фридрих Август фон Хайек (1899-1992) мад Милтон Фридман (1912-2006) тир, дуьньядин ахъа элверунин пад кьаз неолиберализмдин бубаяр хьиз кьунвайбур.
Дуьньядин виридалайни чӀехи экономикаяр
Дуьньядин виридалайни чӀехи экономикаяр 2008 йисуз ВВПдай (США миллион долларрал) МВФдин малумдай.
Экономика хкаж хьун
Экономикадин хкаж хьун лагьай чӀал я са гьукуматдин экономикада са кьунвай чӀавуз акъудзавай продукция пара хьун. Ам гьамиша цифрадалди алцумзавайди я. ГьакӀни экономикадин хкажунихъ галайди я уьмуьрдин гьал хъсан хьун, медицина, чирвилер, кӀвалахдай кьван сятарни маса зтӀар.
Вьетнамдин дяве
Вьетнамдин дяве (вьетн. Chiến tranh Việt Nam, Vietnam War) — XX виш йисан кьведлагьай паюна хьайи дяведин виридалай зурба гуьжетрикай сад, вьетнамвийрин культурада чӀехи эсер авай гел тунай ва Вьетнамдин, гьакӀни, дяведа иштирак авур СССРдинни АСШдин цӀийи тарихда метлеб авай чка кьунвай вакъиа.
Дяве Кьибле Вьетнамда граждан дяве хьиз эгечӀайди я. Адалай кьулухъ дяведик, са тӀимил геж Китайдинни СССРдин куьмек къачунвай — Кефер Вьетнам ва Кьибле Вьетнамдин пад кьунвай АСШ (вичихъ галаз союздик квай СЕНТО блок гваз) ктканвай. Вакъиайрин гегьенш хьунин финифда, и дяве ва Лаосдани Камбоджада къушаба кьиле физвай граждан дявеяр сад-садак акахьнай. 1950-й йисарин эхирдай 1975 йисал кьван, Кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Азияда кьиле фейи дяведин гьерекатар, Индокитайдин Кьведлагьай дяве хьиз чир я.
Кьуьчхуьр
Кьуьчхуьр  — Дагъустан республикадин Кьурагь районда авай, саки тунвай хуьр. Бугъда тепе хуьруьхъ галаз "Кьуьчхуьруьнсовет"дик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Кьурагь хуьрелай 10 км яргъал, инсандин гъил агакь тийир гьуьлуьн дережадилай 2100 метр кьакьанда алай чкадал чка кьунвайди я. Чилерин вири санлай майдан 5000 гектар. Хуьруьн майишатдин мулкарин майдан 4000 гектар, абурукай кьуьгъверар — 400 га, векьин чкаяр — 1 200 га, чӀурар — 2500 га.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих гьеле малум туш, амма Кьуьчхуьруьз гзаф девлет авай тарих ава. Им Кьурагь райондин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Хуьруьн диб «Кьешенг мягьле» тирди гьисабзава. Гуьгъуьнлай, и мягьледихъ мукьвал алай хуьрерин эгьлиярни гилиг хьанвай. Хабардар ксари малумарзавайвал, хуьруьн тӀварни гьа куьч хьайибурун куьмекдалди арадал атанвайди я. Кьуьчхуьр иниз кьуд гъвечӀи хуьрерин эгьлияр куьч хьунин рекьелди арадал атанвайди я, адан тӀварни «Кьудхуьр» ва я «Куьч хьайибурун хуьр» ойконимрикай арадал атун мумкин я. Кьурагь райондин саки вири хуьрериз хьиз Кьуьчхуьруьзни дегь чӀавуз къаравулдин минараяр, къелеяр, цлар авайди тир ва хуьруьз анжах варарай гьахьиз жедай. Хуьре къенин йикъалди пуд гьавадин тунвай зурба жуьмя мискӀин амукьнава, адан цлан къванерал араб чӀалал кхьинар ала. Хуьре гьакӀни, 20 метр кьакьандал алай тагъдин муьгъ ама. Гьайиф хьи, кьуьчхуьрвияр сувун хуьряй кьулувилиз куьч хьайидилай кьулухъ мискӀинни муьгъ къвез-къвез чкӀизва.
XIX виш йисуз Кьуьчхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Цилинг хуьруьхъ галаз Кьуьчхуьруьнжемятдик акатзавай.
1937 йисуз хуьре садлагьай иридсан мектеб ахъайнавай. Ана мукьвал алай хуьрерин аяларни кӀелзавай. 1935 йисуз хуьре колхоз арадал гъанвай. Кьве йисалай кьулухъ и колхоздиз гилан Бугъда тепе хуьруьн чилерай чилер чара авунай. Къуьлуьн магьсулар цуниз гзаф мублагъ чилер тир. Сувавийри и чилер белгенар хьиз кардик кутазвай ва хъуьтӀуьз ана лапагар хуьзвай. 1957 йисуз кьуьчхуьрви Эхмед ина садлагьай кӀвал эцигнай. Адан гуьгъуьнаваз муькуьбурни атана ина секин хьанвай. 1966 йисан чилин зурзунрилай кьулухъ Кьуьчхуьруьн агьалийрин саки вири арандиз, Бугъда тепедиз куьч хьанвай. Алай чӀавуз Бугъда тепейра 300 кьван майишатар ва 716 — далай пара касди уьмуьр гьалзава. Пара кьван кьуьчхуьрвияр Дагъустандин ЦӀаяр, Дербент, Магьачкъала, Баку, Билиж посёлокда уьмуьр гьалзавайди я.
Ватандин ЧӀеди дяве чӀавуз фронтдиз 160 кьуьчхуьрви рекье гьатнай. Абурукай 89 кас чпин хайи ватандиз элкъвена хтанвай, амайбурун са пай женгера телеф хьана, муькуь пайни хабар авачиз квахьна.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр саки тамамдаказ тунва.
Тарихдин чинар
Кьуьчхуьр — мазанрин, алимрин, устӀаррин ва маса зурба ксарин хайи диге я. Кьуьчхуьр Саид, Гьажи Керемали-эфенди (са шумуд йис ам Истамбулдин ва Каирдин университетра кӀелзавай, хуьре адаз мавзолей эцигнавайди я), Гьажи Мегьамед-эфенди, Къадир-эфенди, Мирзяли-эфенди (ам чидайбуру, адаз хуш, хъуьтӀуьл, иер ван авайди лугьузвай), Фекьи Гьажимет хьтин зурба ксарин тӀварар Куьре округдин къецепатазни чкӀанвай. Николай II пачагьди гьукум гьалзавай девирда кьуьчхуьруьн устӀарар Азербайжанда ва Урусатда машгьур хьанвай. Абурун арада Тагьир, Хидир, Мирземегьамед, Латиф хьтин чинар ава. Тагьир буба чӀехи меценат хьиз машгуьр хьанвай: вичин такьатралди ада Баку шегьердай улубар хканвай ва Кьуьчхуьрни Гелхен хуьрера медресеяр ахъайнавай. Гьа а чӀавуз ирид хуьруьн урядниквиле кьуьчхуьрви Улушан кӀвалахзавай. Хуьрун, халкьдин арада чирвилер, илим чукӀурдай садлагьай кас Гьажимурад тирди гьисабиз жеда. Ада муаллимвилин семинар акьалтӀарна, 1912 йисуз Кьурагьда ахъа хьанвай урус мектбеда кӀвалахзавай. Гъуьгъуьнлай йисара ада вичин кӀвалах Дербент шегьерда давамарнавай ва вири хуьруьнвийрин арадай Ленинан Ордендиз лайхвилер авай садлагьай кас хьанвай.
И хуьре зурба тӀвар-ван авай мазан, зари, бунтарин иштиракдар Кьуьчхуьр Саида уьмуьр гьалзавай. Ам лезги ва дагъустандин литературадин классик я. Адан маниярни чӀалар гилани виридан мецерал ала ва вилик хьиз къенин юкъузни важибвал кваз я.
Химран
Химран (Ximran) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала. Лагьиж ял ядай зонадик акатзава.
Агьалияр
Хуьре 24 касди уьмуьр ийизва.
Агьалидин вири татар я, абур тат ва азербайжан чӀалал рахазва. Диндал гьалтайла суни мезгьебдин мусурманар я.
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин Шемаха уезддин Химран хуьруьн 30 кӀвале 306 кас суни-мусурманар тир татри уьмуьрзавай.
Шукты хуьруьнсовет
«Шукты» хуьруьнсовет (Шуктынский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Шукты хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шукты, Цуликана.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Шукты хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 809 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Дзета
Дзе́та (ζῆτα) — Ζ, ζ — грекрин алфавитдин ругудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Мих»; «КӀир») мана гузвай «заин» гьарфуникай арадал атанва. «Дзета» гьарфуникай Z|латин Z ва З|кирил З гьарф арадал атанвайди я.
ЦӀийи грек тӀвар — зита (ζήτα).
ПӀатӀар
ПӀатӀ — пӀатӀархьтинбур хзандиз талукь тир са шумуд жуьре нуькӀвер. Дуьньяда пӀатӀарин вирини — вири 110 жуьре ава. ПӀатӀар гегьенш чкайриз чӀканва, са Урусатда абурун 30 жуьре аваз я. ПӀатӀран эркекдиз кӀек пӀатӀ лугьузвайди я. ПӀатӀархьтинбур хзандиз гьакӀни къугьарни къазар талукь я.
ПӀатӀар — юкьван ва гъвечӀи алцумдин, куьруь гардан авай нуькӀ я. ЦӀакулрин рангар жуьреба — жуьре я, пӀатӀарин жуьрейрин гзафбурун луварин винел кьетӀен «гуьзгуь» авайди я. КӀвалин пӀатӀар, кьил къацу пӀатӀдикай арадал атанвайди я. КӀвалин кӀек — пӀатӀарин юкьван заланвал 3 — 4 кг, пӀатӀарин — 2-3,5 кг.
Аравидин орикс
Аравидин орикс (лат. Oryx leucoryx) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Арбе
Арбе — саласадинни хемисдин арада авай, гьафтедин пудлайгьай югъ.
Къази-Кумух шамхалвал
Къази-Кумух шамхалвал — VIII—XVII виш йисарин къене Дагъустанда хьайи гьукумат я. Кьилин шегьер — Кумух хуьр тир.
Республика Крым
Респýблика Крым (Республика Крым, Республіка Крим, крым.-тат. Къырым Джумхуриети, Qırım Cumhuriyeti) — Урусатдин Федерациядин республика, Крымдин зуростровдик акатзава.
Кьилин шегьер — Симферополь.
География
Крымдик 14 административ районар ва 11 республикадин метлебдин шегьерар акатзава.
Шегьерар
Крымдин шегьеррин округар (2013 йис):
Халкьар
2001-й йисан сиягьдиз къачун ).
Футболдай Германиядин чемпионатдин квайни-квайни бомбардиррин сиягь
Агъадихъ галай сиягьди герман Бундеслигадин квайни-квай бомбардирар къалурзава.
Янвай голар кьадардиз килигна са-сад лагьана кхьена, гуьгъуьнлай са къугъунал гьалтзавай голрин кьадардалди. Голар тур къайда абур янвай кьадардиз килигна авурди я. Гьа и вахтунин къене къугъвадайбур анжах Бундеслигада къугъвана кӀанда.
КцӀарин муниципалитет
КцӀарин муниципалитет (Qusar bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Эта
Э́та (ήτα) — Η, η — грекрин алфавитдин иридлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Хьел»; «Гурар»; «Лотосдин цуьк»; «Жугъун»; «Цал») мана гузвай «хет» гьарфуникай арадал атанва. «Эта» гьарфуникай латин H, кирил И ва Й гьарфар арадал атанвайди я.
ЦӀийи грек тӀвар — ита (ήτα).
Агьан хуьруьнсовет
Агьан хуьруьнсовет (Əhən bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Агьан, Дуварян, Химран ва Гойдан хуьрер акатзава.
Арбис ибн Басбас
Арбис ибн Басбас — Урбисан хва, VIII лагьай виш йиса яшамиш хьана. Арабрин аксина женг чӀугур лезги кахриман, ал-Лакз уьлкведин пачагь. Арабрин тарихчи Табаридин ада тӀвар Авиз хьиз гьатнава. Къавкъаздин маса пачагьрилай тафаватлу яз Арбис арабрин чапхунчийриз муьтӀуьгъ хьаначир ва абурун кьушунрин аксина женг чӀугунай. 731-й йисуз Арбисани хазаррин серкердерни Барсбек арабрин серердер тир Жаррахан кьушун кукӀварна
Тухтамыш
Тохтамыш (Токтамыш, Тахтамыш, Тотамих) (нугъ. Токтамыс хан; тат. Туктамыш хан; башк. Туҡтамыш хан; каз. Тоқтамыс хан; узб. Toʻxtamish) — 1380—1395 йисарин къене Къизил Ордадиз ва 1400 йисалайни Тюмень ханвилиз регьбервал авур хан. Чингисханан чӀехи хва Джучидин несилрикай сад я.
Гойдан
Гойдан (Qoydan) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Агьан» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата, Гирдыманчай вацӀун чапла пата ала. Лагьиж ял ядай зонадик акатзава.
Агьалияр
Хуьре 72 касди уьмуьр ийизва.
Смугъулрин хуьруьнсовет
«Смугъулрин» хуьруьнсовет (Сельсовет «Смугульский») — Дагъустан Республикадин Ахцегь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Смугъулрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 687 кас тир. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Иса (пайгъамбар)
Иса шихрин ва я Иса пайгъамбар (عيسى; Иисус Христос; ч.э.вилик 12 йисанни — ч.э.вилик 4 йисарин юкьвара), Иса Назаретдай — хашпаравал динда кьилин кас.
Иса пайгъамбардин умуьрдинни ва чирвилерин асул чешме къачузвай ктабрикай сад я Евангелия ва маса ктабар Нового Завета. Хашпара диндик квачир I-II виш лагьай йисарин авторризни амукьнава адакай шагьадатнама(см. Историчность Иисуса Христа).
Константинос Цимикас
Константи́нос «Ко́стас» Цими́кас (Κώστας Τσιμίκας; 1996 йисан 12 майдиз, Салоники) — Грециядин футболхъан, «Ливерпул» клубдин ва Футболдай Грециядин кӀватӀурдин хуьдайди я.
«Ливерпул»
Греквида пуд йисан контракт кутӀунна. Маса малуматралди, патар яргъал вахтунин икьрардал атана.
Трансфердин къимет — 13 млн евро хьана. Цимикасди вичиз 21-лагьай нумра къачуна.
Арш
Арш (κόσμος — дуьзвал, ийерди)
Бартольд Василий Владимирович
Василий Владимирович Бартольд (1869 йисан 3 ноябрь, Санкт-Петербург — 1930 йисан 19 август, Санкт-Петербург) — урусатдин ва советрин тюрколог, арабист, ислам диндин ва РагъэкъэчӀдай Пад чирзавай алим, тарихдар, архивист, филоло, Санкт-Петербургдин Илимрин Академиядин академик. Брокгаузан ва Евфронан Энциклопедиядин гафаргандин ва «Исламдин энциклопедиядин» кирамрикай сад.
Уьмуьрдикай
Василий Бартольд (1869 йисан 3 ноябрьдиз Санкт-Петербург шегьерда дидедиз хьанай. Ада дах бинедилай немец тир ва биржадин маклервилел алахънавай. 1887 йисуз Василийди Петербургдин 8-й гимназия акьалтӀарнай ва Петербургдин университетдин РагъэкъэчӀдай патан чӀаларин кафедрадик экечӀнай. 1891 йисуз университет акьалтӀарнай, 1892 йисалай эгечӀна гьа университетда педагогвиле кӀвалахзавай.
1900 йисуз «Монголрин вигьинрин девирда — Туркестан» тӀвар алай диссертация хвенай лугьуз Бартольда РагъэкъэчӀдай патан тарихдин доктордин дережа къачунай. Петербургдин университетда тарсар гунихъ галаз санал РагъэкъэчӀдай патан уьлквейриз сиягьатарни ийизвай.
Исаак Ньютон
Исакь Ньютон (1643 йисуз 4 январдиз — 1727 йисуз 20 мартдиз) — дуьньядин алимрикай физикадин рекьяй виридалайни тӀвар-ван алайбурукай сад я. Чан кумаз ам философ яз жемиятдин фикирда авай. Вич Англиядай тир.
Микитисвал
<!--=== Виридуьньядин чӀугунин къуват === Ньютонал къведалди виридан чӀугвадай къуватдин фикир пара сефер маса микитисри лагьанай. Адалай фад адакай фикирзавай Эпикура, Гассендиди, Кеплера, Бореллиди, Декарта, Роберваля, Гюйгенса масадбуру. Кеплера фикирзавай, чӀугвун ракъинал кьадар авай яргъивилелай маса патахъ тир хьти, вични кьилди эклиптикадай физаваз; Декарта гьисабзавай, ам эфирда авай элкъвей гарар яз. ГьакӀ ятӀани дуьз фикирарни авай, гьисабра дуьз асул авай, яргъивилелай къведай; Ньютона «Кьилера» тӀвар кьазва Буллиальддихъай, Рендихъайни Гукихъай. ГьакӀ ятӀани, Ньютонал къведалди садавайни хьанач дуьздаказ, математикадин цӀарцӀа аваз, чӀугвадай канунни (яргъивилин квадратиз маса патахъ дуьз къведай къуват) мадни планетайрин ужунрин канун (Кеплеран канунар). Кьилди Ньютонан кӀвалахрилай кьил кутунвайди я динамика микитдин, цаван затӀаризни талукь тир. Ньютона гьакӀа малумарнач виридуьньядин чӀугвадай къуватдин канунан формула. Ада ацӀай, виридакай хабар авай жуьре гана математикадин модельдин, математикадин модель: Сад садахъ галаз и пуд бес я ацӀай, лап читин чирунар патал, цаварин зтӀарин ужунрин патахъай, цавун механикадин кьил кутаз. Эйнштейндилай фад са затӀ хьайитӀани дегишдай масакӀавилер ганвай модельдик кутун герек атанач, математикадин аппарат вилик кутун пара герек тиртӀани.
Ньютона Ракъинни Вацран заланвал алцумдай саягъ къалурна. Приливрин асулни Ньютона гана: Вацран чӀугвун. Гьадалайни артух, са шумуд йисан къалурунар, приливрин кьакьанвалин патахъай, сад садахъ гекъигна ада пара дуьздаказ Вацран заланвал акъудна. Къвез-къведайдивай Ньютонан теорияр дуьзбур тирди виридан кьилиз акъатна. Сифте гъалатӀар Ньютонахъай астрономияда (Меркуриян перигелий ужун) хкудна 200 йисалай. Ахпана а чӀурувилерин мана ахъайна умуми гекъигунин теорияди.-->
Тета
Те́та (θήτα) — Θ, θ — грекрин алфавитдин муьжуьдлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Рагъ-хаш») мана гузвай «тет» гьарфуникай арадал атанва. «Тета» гьарфуникай кирил Фита (Ѳ, ѳ) гьарф арадал атанвайди я.
Аскуну чӀал
Аcку́н (ашкуну)
Кумухъ
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Каспий гьуьлуьн кьерин кьулувиле, Дербент райондин кьибле пата, Гуьлгери вацӀал, Дербент шегьердилай 27 км кьибле пата чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: ЛукӀар, Къартас Къазмаяр.
Тарих
Фактри тестикьарзавайвал, кумухъвийрин улу-бубаяр кьве суварин агъада авай чкада, Кьурагь вацӀун къерехда уьмуьр гьалзавай. Хуьруьн тӀвар Хъухъвазар тир. Надир шагьан вигьинрин чӀавуз сувавияр чпин хуьрер хуьз адан аксиниз къарагъзавай. Амма къуватар сад туширвиляй сувавияр шагьан кӀаник акатнай. Регьимвал авачир шагьа язух текъвервилелди лезги хуьрер терг ийизвай ва вичин кьушунриз абурун вилик вуж акъатдатӀа вири рекьиз эмир авунай. Сагъдиз амукьай хъухъвазвияр рагъэкъечӀдай патаз, сувариз катна са мичӀи кӀама чуьнуьх хьанвай. Гуьгъуьнлай, шагьан кьушунри Кьурагь дере туна хъфейдалай кьулухъ, абур кӀамалай экъечӀна са къулай чкадал чпиз цӀийи хуьр арадал гъанвай. Хуьруьн тӀвар КӀамук-Кумукь хьанвай. Хуьруьн эгьлияр лежбервилив, бахчахъанвиливни чӀижерхъанвилив алахънавай. Эхиримжи чӀавара кумухъвийрин арада саларбанвални вилик фенвай. Хуьре мискӀин ва гьуьжре (медресе) авайди тир, гьина Кади Аквердиди аялриз пак Кьуръан улубдин ва араб чӀалан тарсар гузвай. Хуьре са регъв кардик квай. И регъуьникай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин эгьлийрни менфят къачузвай.
XIX виш йисуз Кумухъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Штул хуьруьхъ галаз Штул хуьруьнжемятдик акатзавай.
1928 - 1929 йисара Кумухъра садлагьай гражданвилин мектеб эцигнавай. И карда чӀехи дестек большевик, партиядин кӀвалахдар Мулла Куьревиди ганвай. Иниз гьакӀни мукьвал алай Цилинг, Кимихуьр, Тител ва Хуьрехуьр хуьрерин аялрини кӀелиз къвезвай. 1939 йисуз хуьруьн эгьлийри Карл Марксан тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай. Адан садлагьай председатель Эскерали Газаралиев хьанвай. Майишатди бегьер кӀватӀунин, цан цунин ва муькуь кӀвалахар авун паталай техникаяр къачунвай. Хуьруьнвийри баркаллувилелди зегьметар чӀугвазвай. Абуру гьукуматдиз къуьлуьн, мардалвилин продукциядин магьсулар тайин авур планрин кьадардилай пара маса гузвай.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 76 кас рекье гьатнай. Абурукай 32 кас женгера рагьмет хьанвай.
ЦӀийи хуьр 1959 йисуз, Кьурагь райондин ЦӀуру Кумухъ хуьруьн эгьлийрин суварилай арандиз куьч хьунин рекьелди арадал гъанвайди я. 1966 йисуз хьайи къати чилин зурзунрилай кьулухъ цӀуру хуьре амай пайни арандиз куьч хьанвай. 1967 йисуз хуьр электричестводив таъмин авунай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 167 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кумухъ хуьруьн агьалияр 316 кас тир.
Ашукьбайрамлы хуьруьнсовет
Ашукьбайрамлы хуьруьнсовет (Aşıqbayramlı bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Ашукьбайрамлы, Гьапутлы, Къаракуллугъ ва Талыш хуьрер акатзава.
Фридрих Ницше
Фри́дрих Ви́льгьельм Ни́цше (Friedrich Wilhelm Nietzsche;, Рёккен, Германия ГалкӀ — , Веймар, Германия империя) — германиядин зурба философ, классик тушир немец философиядин бине кутурбурукай сад.
Кхьей зурба эсерар:
Кавал
Кавал — хпен исарикай ийизвай лезгийрин алукьун.
Кьвепеле
Кьвепеле — Азербайжан республикадин Кьвепеле райондин администрациядин юкь ва кьилин шегьер. 1973 йисалди посёлок тир.
География
Шегьер Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, Базар-Юрт ва Туфан суварин кӀамун агъа кьиле, ЧӀехи Къавкъаздин суварин ценера, Дамирапаранчай вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я. Шегьердин майдан 1548 км² кьван я.
Тарих
Гилан Кьвепеле шегьер тарихдин дегь Кьвепеледилай кефердинни — рагъэкъечӀдай патахъ 15 км яргъал алайди я. Са чӀавуз ам Къавкъаз Алпандин кьилин юкь тир, гуьгъуьнлай ам галай — галайвал Ширваншагьрин гьукуматдин ва Шеки ханвалдик акатнавай.
XVIII виш йисуз Кьвепеледин чилера гъвечӀи феодалвилин форма — Къуткъашендин султӀанат арадал атанвай. Са тӀимил вахтунилай и султӀанат Шеки ханвалдик акатнавай ва шекидин ханри тайинарнавай наибрин регьбервилик квай. Шеки ханвал терг хьайидилай кьулухъ и чилер Урусатдин Империядин Елизаветополь губерниядин Нуха уезддик акатнавай. Урусат Империядик квай чӀавуз шегьердин тӀвар — Къуткъашин (Куткашин), ва 1920 йисалай — Къуткъашен хьанвай. Гуьгъуьнлай, 1930 йисуз Къуткъашен район арадал гъанвай (гилан Кьвепеле район). 1991 йисуз райондин тӀвар дегь Кьвепеле шегьердин гьуьметдай «Кьвепеле район»-диз масакӀа хъувунвай.
Агьалияр
1989 йисуз кьиле тухвай вирисоюздин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кьвепеле шегьердин агьалийрин кьадар 13 190 тир.
Экономика
Шегьерда «Гилан» тӀвар алай консерваяр расзавай завод, гьакӀни цементдин ва туьтуьндинни-ферментациадин заводар кардик ква. 2010 йисуз ина голландиядин «Beltmann» маркадин фортепианояр расзавай фабрика эксплуатациядик вуганвай.
Туризм
Шегьердиз туризмдин гзаф чӀехи потенциал ава. Кьвепеледин къерехда «Ай ишигъы» (Вацран экв) тӀвар алай ял ядай зона. Тамариз, сувариз финар, гъетер кьаз ва гъуьрчехъанвал кьилиз акъудзавай экскурсиядинни — туризмдин къуллугъ «Суван турбаза» ава. «Сагьил» тӀвар алай алай ял ядай зона Нохур вирин къерехда, Кьвепеле — Баку шосседилай 5 км яргъал алайди я. Туристривай, ина авай чарчарриз, тарихдинни — архитектурадин имаратриз килигиз ва муькуь иер чкайриз финар кьиле тухуз жеда.
Спорт
Шегьердин патай къугъвазвай, Азербайжандин чемпионрин премьер — лигада экъечӀзавай, «Кьвепеле» футболдин клуб ава. Клубдин бине 1995 йисуз кутунвай, алай чӀавуз клубдин кьилин тренер Англиядин кӀватӀал командадинни «Арсенал» клубдин виликан къугъвархъан Тони Адамс я.
ТӀвар — ван авай ксар
Исмаил бек Куткашенский — Урусат Империядин Армиядин генерал-майор, Пак Георгий ордендин садлагьай азербайжанви кавалер, зари. Ибрагим бек Мусабеков — тӀвар-ван авай зари.
КӀири Буба
КӀири Буба — абрек, лезги халкьдин кьегьал, Кеферпатан Къавкъазда “лезги Робин Гуд” лакӀабдалди машгуьр тир. Ада гьахъвилин пад кьазвай, зайифбуруз гъиляй къведай куьмекар гузвай, къаних ва чӀуру къилихрин инсанрин аксиниз экъечӀзавай, шкьакь девлетлубур тарашна пулар - девлетар кесибриз арада пайзавай.
КӀири Буба зариятда
Лезги зариятда КӀири Бубадин амалрин ва вичин тарифар ийизвай гзаф шийирар ава, месела Билал Адилован «Дамах ая» шиирдин кьатӀ:
“Ваз чидани КӀири буба вуж ятӀа
И кьегьал кас адалатдин женг чугур?
Бубадин тӀвар къе мецерал алатӀа
Са чӀавузни лезгидин юкь жеч какур !”
Халкьдин туькӀуьрай сивин эсеррикай аквазвайвал, КӀири Бубадин къамат кесиб къатар патал камалэгьлидин, кьегьалдин, гьахъвилиз къуллугъзавай ватандашдинди тир.
Аметеркмахи хуьруьнсовет
«Аметеркмахи» хуьруьнсовет (Село Аметеркмахи) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Аметеркмахи хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин кефер пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Аметеркмахи хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 2 115 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Нугъай чуьл
Нугъай чуьлер (нугъ. Ногъай эл)— Кеферпатан Къавкъаздин рагъэкъэчӀдай пата, Терек ва Кума вацӀарин арада алай тамар авачир ва кьурагь баябан кьулувал я. И кьулувал Ставрополь крайдин, Дагъустандин ва Чеченистандин чилерал ала. Адан тӀвар тарихдин къене и чилерал алай нугъай миллетдихъ галаз алакъалу я.
Климат
Нугъай чуьлдин климат гзаф кьурагь ва чими я. Йисан къене къвазвай къваларин кьадар 300 мм я. Апрель — октябрь варцарин арада юкьван гьисабдин температура +18...+19 °C я. Ноябрь — март варцарин къене 0... +2 °C. Январь ва февраль варцара тамам минимум −33 °C, август вацран максимум +42 °C агакьзава. Гад гзаф кьурагь ва зегьем кваз, кьуьд чими ва живер авачиз алатзава.
Бубуяр
Бубу (мак, Papáver) — сайисан, кьвейисан, парайисан хъач. Пешер кьецӀилбур я, цуькверни чӀехи.
Жезвай чкаяр
Бубу чими (гагь мекьи) чкара акваз жеда. Са гьезимкьан бубуяр къуру чкайра жезва. Къавкъазда 75 жуьре бубуяр жезва.
Эдебият
Ссылки
АскӀан танана чӀал
АскӀан танана чӀал (чпиндал Menhti Kenaga, Lower Tanana, Tanana, Minto) —
Накьвад Муьгъ
Накьвад Муьгъ (Torpaqkörpü) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Галагагь хуьруьнсовет
Галагагь хуьруьнсовет (Qalagah bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Галагагь ва Ушталхъишлак хуьрер акатзава.
Ирак
Ирак ва я Республика Ирак (جمهورية العراق, ) — РагъакӀидай Азияда авай гьукумат я.
Административ паюн
Ирак — федератив республика я; 18 — мугьафазар (провинцияр) (محافظة‎‎; muḥāfaẓä) акатзава.
Каппа (гьарф)
Ка́ппа (κάππα) — Κ, κ — грекрин алфавитдин цӀудлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Капан юкь») мана гузвай «каф» гьарфуникай арадал атанва. «Каппа» гьарфуникай латин ва кирил К гьарф арадал атанвайди я.
Лекьер
Лекьер (лат. Aquila) - чинеругдинбурун хзандик акатзавай ири нуькӀерин сихил я.
Шикил кхьин
Бедендин яргъивал 75—88 см, тум лап куьруьди, лувар гьяркьуьбур (ахъаяй гьалда 2,4 метрдал кьван), кӀвачер тупӀарал кьван цӀакулрив акьалтна.
ЧукӀурун
Евразияда, Африкада Кеферпатан Америкада тундрадилай къумлухрал кьван чкӀанва.
Уьмуьр тухузвай тегьер
Мукар чилел, рагарални тарарал расзава. Куьлуь ва юкьван гьалдин чӀехивал авай кьулан тар авай гьайванар нез яшамиш жезва (цава лув гана лал кьена акъвазарна хъсандиз килигна чирзава, тахьайтӀа кьакьан мукьал (чкадал) ацукьна вилив хуьзва), са бязи вахтара лешер незва. Сан-гьисаб тӀимил хъижезва. 1 агъажуьре Яру ктабдик акатна.
Буровдал хуьруьнсовет
Буровдал хуьруьнсовет (Burovdal bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Буровдал, Чандагьар, Гьафтесов, Зарат хуьрер акатзава.
Гьилерин район
Гьилерин район (Гильский район) — КцӀар райондин сифтегьан тӀвар. Район 1930 йисуз арадал гъанай. Адан кьилин хуьр Гьил хуьр тир. 1934 йисуз администрациядин юкь КцӀар шегьердиз тухванай, ва 1938 йисуз райондин тӀвар КцӀар райондиз дегишарнай.
Лямбда
Ля́мбда (λάμδα) — Λ, λ — грекрин алфавитдин цӀусадлагьай гьарф. Финикия алфавитдин, («Яцар гьалдайдидин лаш») мана гузвай «ламед» гьарфуникай арадал атанва. «Лямбда» гьарфуникай латин L ва Л|кирил Л гьарф арадал атанвайди я.
Дуьньядин чими хьун
Дуьньядин чими хьун, Глобал чими хьун — XX ва XXI виш ийсара Чилинни Дуьньядин океандин атмосферадин йисан юкьван дережадин температурадин къвез-къвез хкаж хьунин процесс.
Климатдин масакӀа хьунин гьуьзетунин кардал алахъзавай экспертрин гьукуматринарадин кӀеретӀдин позиция ам я хьи, кеспиятдин инкъилаб гатӀумнилай (XVIII виш ийсан кьвед лагьай пай эгечӀунилай) инихъ Чилин юкьван температура 0,7 °C хкаж хьанва, ва эхиримжи 20 ийсан къене дуьньядин чими хьун инсандин кар-кеспидин нетижада арадиз атанва, яни антропоген факторрин нетижада: мисал яз, парникдин эффект арадал гъизвай карбондин оксид (CO2) ва метан (CH4) хьтин газар атмосферадиз ахъаюн.
Кеферпатан Къавкъаз
Кеферпатан Къавкъаз — Урусатдин кьибле пата алай тарихдинни-медениятдин регион. И регион Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин ва Виликпатан Къавкъаздин чилерал экӀя хьанва. Агьалидин чуькьуьнвилиз (са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар) ва чкадин халкьарин жуьреба-жуьревилиз килигна Урусатдин виридалайни кӀвенкӀведавай субъектрикай сад я. 2010 йисан малуматрив кьурвал региондин агьалидин кьадар — 14,8 миллион кас тир (Урусатдин агьалидин 10,5 % я). Майдан — 258,3 агъзур км² я (вири уьлкведин майдандин 1,5 % туькӀуьрзава).
XVI виш йисалай эгечӀна Кеферпатан Къавкъаз Урусат гьукуматдик кӀус-кӀус акатзавай. Тамамдаказ ам 1864 йисуз, Къавкъаздин дяведа урусар гъалиб хьайидалай кьулухъ акатнай.
Къе и регионда 7 республика ва 2 край ава:
Динар
Суни-мусурманар:
Шийи-мусурманар:
Православ христианар:
Иудеяр:
ЭлячӀунар
Дон и Северный Кавказ
Араб чӀал
Араб чӀал (اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — афразиядин чӀаларин хизандин семит хилек квай чӀал я. Араб чӀалални адан жуьрейрал рахадайбурун кьадар 240 млн кьван кас (хайи чӀалалди хьиз), гьакӀни 50 млн касди ам кьведлагьай чӀал хьиз ишлемишзава. Классикадин араб чӀал — Къуръандин чӀал — вири дуьньяда мусурманри диндин мураддалди ишлемишзава (вири санлай къачурла — 1,5 млрд касди).
Кхьинар араб алфавитдал бинеламишзава. Им Садхьанвай миллетрин тешкилатдин (СМТ) Генерал ассамблеядинни масса идайрадин ругуд официални кӀвалахдин чӀаларикай сад я. Вири арабрин уьлквейрин официал чӀал я (Иракьда — курд чӀалахъ галаз санал). ГьакӀни ам Израилдин, Чаддин, Эритреядин, Джибутидин, Сомалиленддин, Сомали, Комор Островрин официал чӀаларикай сад я.
Нугъатар
Гилан чӀаван рахунрин араб чӀал 5 нугъатрин кӀватӀалдиз чара жезва, гьакъикъатда лингвистикадин фикирдалди абур кьилдин чӀалар я:
Магъриб чӀал рагъакӀидай патан кӀватӀалдик акатзава, амайбур — араб чӀаларинни нугъатрин рагъэкъечӀдай патан кӀватӀалдик ква. Адаз «нугъат» лугьудай термин ишлемишиз масадалай хъсан яз гьисабзава (араб لهجة‎).
Эдебиатдин чӀал (рагъакӀидай патан арабистикада инг. Modern Standard Arabic — гилан чӀаван стандартдин араб чӀал) — сад тирди. Эдебиатдин араб чӀала и дуьньядани илимда авай пара затӀаризни лугьудай гафар сад ийизва, гьакӀ ятӀани бязи араб уьлквейра рахунрин чӀала ам лап кьериз ишлемишзава.
Чара-чара уьлквейра араб нугъатар сад-садалай лап чара жезва, пара вахтара абурал рахадайбур сад-садан гъавурда акьазвач.
Гьар араб уьлкведа филмар, телевидение, газетар ва мсб гзаф пай эдебиатдин араб чӀалал акъатзава.
Ислам ва сифтени-сифте Къуръан умуми эдебиатдин чӀал (жуьреба-жуьре нугъатрал рахазвайбурун койне тирди) вилик ракъурунин сад ийидай фактор тир. ЧӀал туькӀуьруниз Исламди ийизвай таъсир малта чӀалан мисалдилай чир жезва. Хашпересвили виниз кьазвай Малтада магъриб нугъватрикай сад кьилдин малта чӀалаз элкъвена.
Галынчаг хуьруьнсовет
Галынчаг хуьруьнсовет (Qalınçaq bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Галынчаг, Гуьйтепе, Ханагагь, Муьжуьгьафтеран хуьрер акатзава.
Араб чӀал
Тарих
Виш йисарин къене чӀал датӀана дегиш жезвай тир, амма и дегишвилери кхьинрал акьван чӀехи эсер авунач. Вучиз лагьайтӀа, куьруь ачух сесер, Къуръандилай гъейри, мад текстра кхьдай туш. Классик (кьакьан) араб чӀал арабрин хайи чӀал туш. Амма къени, дегиш хьанвай гафарин ибаратдихъ галаз, ам саки вири газетрани ктабра ишлемишзава, Тунис, Марокко ва са кьадар Алжир квачиз, ана араб чӀала литературадин чӀалан рол франк чӀалахъ галаз пайзава. Маса араб уьлквейра герек тир гафарин запас авачир чкайра илимдинни техникадин литературада ингилис чӀал ишлешмишзава.
Фонетика
Фонетикадин патахъай эдебиатдин араб чӀалаз лап гегьеншдиз вилик фенвай ахъа тушир сесерин система хас я, иллаки кӀалхандинбур, эмфатикбурни сарарин арада жедайбур.
«Сесер сад-садав артикулятор ва функционал патарихъай гекъигунин къайда ишлемишзавай тир. Авиценнади сесерин арада авай рафтарвилел чирдайвал корелляциядин мана кутуна.
Ухулрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Ухул хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ухулрин хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Гьажи Дауд
Гьажи Дауд Муьшкуьрви — Ширвандин имам, лезги чилер кӀватӀна са гьукумат туькӀуьрай кас, лезгийрин тарихда ва Кьиблепатан Къавкъазда гьукуматдин зурба кӀвалахдар, ирандин аксиниз къарагъун тешкил авур кас ва адан регьбер.
Биология
Биоло́гия (βιολογία — βίο, био, уьмуьр; λόγος — чирвал, илим) — уьмуьрдикай илим я (чан алай тӀебиатдикай), тӀебии илимрикай сад я; и илимдин объектар чан алай махлукьатар ва абурун элкъвена къваларив гвайбурухъ сад — садахъ галаз алакъа аваз кар авун я.
Гьажи Дауд
Уьмуьрдикай
Имам Гьажи Давуд Къуба уезддин Муьшкуьр магьалдин Дедели хуьре дидедиз ханвай. Дидедиз хайивиликай малуматар авачирвиляй, ам хайи тарих малум туш. Гила Дедели хуьр Азербайжандин Хъачмаз районда ава. Вилик ам лезги хуьр тиртӀа гила ана уьмуьр гьалзавайбур цӀапариз элкъвенвай лезги несилар я ва татар я. Абуру чпи чеб цӀапар хьиз кьатӀанвайди я ва жегьил несилриз чпин улу-бубаяр са мус ятӀа лезгияр тир чӀал чизвач.
Биология
Биологиядин дисциплинаяр
Акарология — Анатомия — Альгология — Антропология — Бактериология — Биогеография — Биогеоценология — Биотехнология — Биоинформатика — Океандин биология — Виликфинин биология — Биометрия — Бионика — Биосемиотика — Биоспелеология — Биофизика — Биохимия — Ботаника — Биомеханика — Биоценология — Биоэнергетика — Бриология — Вирусология — Генетика — Геоботаника — Герпетология — Гидробиология — Гистология — Дендрология — Зоология — Зоопсихология — Иммунология — Ихтиология — Колеоптерология — Космосдин биология — Ксенобиология — Лепидоптерология — Лихенология — Микология — Микробиология — Мирмекология — Молекуляр биология — Морфология — Нейробиология — Палеонтология — Палинология — Паразитология — Радиобиология — Систематика — Систем биология — Синтетик биология — Спонгиология — Таксономия — Теоретик биология — Териология — Токсикология — Фенология — Физиология — ЧӀехи нервдин кӀвалахдин физиология — Гьайванринни инсандин физиология — Набататрин физиология — Фитопатология — Цитология — Эволюциядин биология — Эмбриология — Эндокринология — Энтомология — Этология
Элвис Пресли
Элвис Пресли (Elvis Aaron Presley), тамам тӀвар — Э́лвис Ааро́н Пре́сли ( — ) — америкадин зурба манидар ва актёр.
Канаб
Канаб (Конопля, Cánnabis) — канаб хьтинбур хзандин сайисан набатат. Вилик и набатат гъалатӀдалди пек хьтинбур, вергер хьтинбур ва спекӀ хьтинбур хзанриз талукьарнавай.
Жуьреяр
Бейгьушардай канабдин жуьредиз латин чӀалал — каннабис лугьузвайди я.
Гарайбейли хуьруьнсовет
Гарайбейли хуьруьнсовет (Gəraybəyli bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гарайбейли, Аюббейли, Халилли, Кешхурт хуьрер акатзава.
Африкадин чӀулав лекь
Африкадин чӀулав лекь тахьайтӀа Кафрдин лекь (лат. Aquila verreauxii) - Африкада яшамиш жезвай лекьерин жуьрейрикай сад я. Латин таксондал Франция ботаникни орнитолог Жюль-Пьер Верродин гьуьрметдай тӀвар эцигна.
Ареал
Кафрдин лекьрен ареал - Африка я, Чаддин кьибледин паталай ва кениядин Самбуру хьуьтелай кефердин пата Финбошдал ва Дракондин суварал кьван кьибледин пата. Адетдалди кьурагьвал авай мукьайра (чкайра) гьалт жезва.
Шикил кхьин
Кафрдин лекь - йиртижи нуькӀ, бедендин яргъивал - 70—95 см, заланвал - 3,5—4,5 кг, луварин ахъавал - 2 метр кьван я. Адан рациондик асул гьисабдалди юкьван гьалдин кьадарар авай некхъвадайбур, иллаки чакъвалайдайбур акатзава.
Гушенча хуьруьнсовет
Гушенча хуьруьнсовет (Quşence bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гушенча, Балик, Енишдиби, Зогъаллыг хуьрер акатзава.
Гьажигьатемли хуьруьнсовет
Гьажигьатемли хуьруьнсовет (Hacihetemli bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Гьажигьатемли, Гидейли ва Куьрд Эльдарбейли хуьрер акатзава.
Гунзиб
Гунзиб — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Гунзиб хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Бежта белгендин рагъэкъечӀдай пата, Хзанор вацӀал, белгендин администрациядин юкь тир Бежта хуьрелай 10 км яргъал гала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гунзиб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 198 касди уьмуьр ийизвай.
Агьалидин вири гунзибар, суни-мусурманар я.
Дияллы хуьруьнсовет
Дияллы хуьруьнсовет (Diyallı bələdiyyəsi) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьруьнсовет. Адак Дияллы, Гуьйуьм, Садиян хуьрер акатзава.
Мю
ЦӀийи грек тӀвар — ми (μυ ва я μι).
КцӀар вацӀ
КцӀар вацӀ (Qusarçay) — Азербайжанда авай вацӀ. Къуба, КцӀар ва Хъачмаз районрин чилерайтӀуз авахьзава. КцӀар райондин виридалайни чӀехи вацӀ я. ВацӀ 3780 км кьакьанрал алай КичӀен сувалай кьил къачузвай кьве Шагьнабат ва Сихур сувун вацӀарин сад-садак акахьуналди арадал къвезва ва гуьгъуьнлайни Каспи гьуьлуьз авахьзава. ВацӀ ятарив асул гьисабдалди сувара цразвай живери ва муркӀари таъминарзава. ВацӀук умуми яз 44 бицӀи вацӀар акахьзава.
ВацӀун яргъивал 113 км я.
Аслан
Аслан (Panthera leo; Лев) — гьайван.
Квардал
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Кьурагь райондин рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.