cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ЗахитӀ Гьашим
ЗахитӀ Гьашим — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Ам Куьре магьалдин Агъа ЗахитӀрин хуьре дидедиз хьана. Пара савад авай инсан тир. ЗахитӀ Гьашима дуьньядикай, кесиб инсанрин дерди-баладикай, диндин шартӀарикай дерин мана квай шиирар теснифна. Гьашиман чӀалар Къубадин хуьрера амай гъилин ктабра гьатнава. Агакьнавай хва кьена, сабур хуьз тежезвай агъамакьави Кьасумаз туькӀуьрай «Фагьума» тӀвар алай шиир инсанрин рикӀел чи йикъарани алама.
1980 йис
1980 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1980-лагьай йис я. XX виш йисан 80-лагьай йис.
Агьмедов Камалдин Агьмедан хва
Агьмедов Камалдин Агьмедан хва — лезги чӀалал теснифнавай агъул шаир.
1946 йисан 5 ноябрдиз Кьурагь райондин Хуьпуькь хуьре дидедиз хьана. Ада ирид йисан мектеб, Дербентдин педучилище ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара хайи хуьре муаллимвиле, мектебдин директорвиле кӀвалахна. Алай вахтунда ам урус чӀаланни литературадин муаллим ва «ДР-дин чирвилерин тафаватчи» я. Педучилищеда кӀелзавай йисара К. Агьмедова лезги чӀалал шиирар кхьиз эгечӀна. Гуьгъуьнин йисара зариди лезги ва урус чӀаларал "Муьгьуьббатдин лувараллаз" (990) ва" Магъу дередин авазар" (1999) ктабар чапдай акъудна. К. Агьмедова вичин эсерар хайи агъул чӀалални теснифзава.
1981 йис
1981 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннисад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1981-лагьай йис я. XX виш йисан 81-лагьай йис.
Айникабмахи
Айникабмахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Акуша хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 2 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Айникабмахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 381 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Къусарчай (Хъачмаз)
КцӀарвацӀ, Къусарчай — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, КцӀарвацӀ вацӀал чка кьунвай хуьр. Агьалияр — 4 776 кас я. Хуьре са шумуд миллетрин векилри уьмуьр гьалзавайди я, агьалидин гзафни — гзаф пай лезгийри, татари ва азербайжанри туькӀуьрзавайди я.
Палчухуба
Палчухуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Палчухуба хуьр ва Чинартала хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,524 касди туькӀуьрзава.
Алимов Максим Тагьиран хва
Алимов Максим Тагьиран хва — лезги шаир.
1946 йисуз Ахцегь райондин Хуьруьг хуьре Дагъустандин халкьдин шаир X. Тагьиран хзанда дидедиз хьана. Ада агалкьунралди хайи хуьруьн ирид йисан мектеб, Рутул райондин Ихрекрин юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Гзаф йисара Хуьруьгрин мектебда муаллимвал, Дербентдин шегьердин медениятдин отделдин зеведишвал, музейдин ва Лезги театрдин директорвал авуна. Максим Алимова аял чӀавалай ватандикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай шиирар теснифзавай, адан веревирдер квай чӀалар газетриз ва журналриз акъатзава. 1980 йисуз адан эсерар "Яру элкенар" тӀвар алай ктаб яз чапна.
Ахцегь Мегьамед-Шериф
Ахцегь Мегьамед-Шериф — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир ва алим.
Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьанай. Ам тӀвар-ван авай алим ва шаир Ахцегь Мирза-Алидин стхадин хва я. Ахцегь Мегьамед-Шериф пуд чӀалал (лезги, араб ва туьрк) шиирар теснифзавай шаир хьана. Адан эсерар Дагъустандин алимрин ва эдебиятдал рикӀ алайбурун арада чкӀана. Ахцегьрин медресада тарсар гузвай алимди ва алакьунар авай шаирдин туькӀуьрунриз Азербайжандин ва Дагъустандин халкьарин векилри къимет гана. Абурукай табасаран шаиррин: Аркит Сулейманан ва ЧӀулат Имаман тӀварар кьаз жеда. Мегьамед-Шериф хайи хуьре рагьметдиз фена.
Топология
Топологиядин лап еке метлеб авай фикирар гомеоморфизм ва гомотопия я. Кубутдиз лагьайтӀа, ибур атӀунар ва кукӀурунар авачиз кьиле физвай деформацийрин жуьреяр я.
Аристотель
Аристо́тель (Ἀριστοτέλης; чи э. в. 384, Стагир — 2 октябрь чи э. в. 322, Халкида, Эвбея остров) — дегьчӀаван Грециядин философ. Платондин тербия къачурди я. чи э. в. 343 йисалай — Македониядин Искендеран тербия гудай кас я. 335/4 й. чи э. в. Ликейдин бине кутунай (Λύκειο Лицей, ва я перипатетик мектеб). Классик девирдин натуралист я. ДегьчӀаван виридалайни нуфуз авай диалектикрикай я; формал логикадин бине кутур кас. И чӀавалди философиядин лексиконда ва илимдин фикир авунин стильда кардик кутазвай фикиррин аппаратдин бине кутунай.
Уьмуьрдикай
Аристотель Стагирда дидедиз хьанвайди я, грекрин колонида, Халкидикада авай, Афон сувалай мукьвуг гвайЮ 384 й. ч.э.в. Аристотелян дахдин тӀвар Никомах тир, ам Македониядин пачагь III Аминтадин духтур тир. 369 йиса ч.э.в. Аристотельдин дах-диде рекьизва. 347 й. ч.э.в. Аристотельди вичиз Пифиада гъана, Троадада авай Ассосан тиран Гермиян кьабулнавай руш.
Хъачмаз Саид-эфенди
Хъачмаз Саид-эфенди — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир ва алим. Хъачмаз шегьерда дидедиз хьана. Кар алакьдай жегьилди жуьреба-жуьре медресайра диндин ва тӀебии илимар, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Эдебиятдин эсерар Саид-эфендиди лезги, араб ва туьрк чӀаларал теснифна. Ам кӀанивилин шиирар кхьинин жигьетдай иллаки вини дережадив агакьна. «Азиз къелем», «Катна дилбер» ва маса чӀаларай кӀелзавайдаз шаирдин устадвал аквазва. Хъачмаз Саидан чӀалар сифте чапдиз Гъ. Садыкъиди акъудна.
Гьажи Абдурагьман-эфенди
Гьажи Абдурагьман-эфенди, лакӀаб Ахцегь Абдурагьман —зурба лезги алим ва шаир.
Гьажи Абдурагьман 1821 йисуз Самур магьалдин Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ам кар алакьдай устад хьайиди успатун патал тек кьве къасида ва ада 1912 йисуз Темир-Хан-Шурада чап авунвай «Асас ад-дин ва-ль-иман» тӀвар алай ктаб (араб чӀалал), ада шиирдиз элкъуьрнавай керет жедвел (таблица умножения) къалурун бес я. А девирда вири Дагъустанда Алкьвадар Гьасан-эфендидин гафунал гаф эцигиз жуьрэтдай алим вич авачир. Амма Гьажи Абдурагьмана адахъ галаз ахъадиз диндин месэлайрин гьакъиндай акъажунар ийизвай, яни къарарар акъудун патал. Гьажи Абдурагьман эфендидихъ Ахцегьа 500 касдилай гзаф паталай атайбуруз кӀелдай мумкинвал гудай медреса авай. Ахцегьрин Жуьмя мискӀиндин эцигунрин кьиле авайдини Гьажи Абдурагьман эфенди тир. Ада ирид сефердилай гзаф Меккедиз гьаж авуна.
Хайи хуьруьн медресада илимрин дибар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна, ада гзаф йисара гьа и медресада тарсарни гана. Азадвилин ва гьахълувилин пад хуьзвай инсан яз, Ахцегь Абдурагьманавай 1877 йисан бунтара иштирак тавуна акъвазиз хьанач. И тахсирдай ам сифте Дербентдин зинданда туна, ахпа Урусатдиз суьргуьндиз акъудна. Ахцегь Абдурагьмана лезги ва туьрк чӀаларал шииратдин эсе­рар: къушмаяр, мухамассар (вад цӀарцӀикай ибарат шиирар), маснавияр (кьве цӀарцин ширрар) ва маса жуьредин шиирар теснифна. Абур харусенятдин жигьетдай къиметлу ва тамам эсерар я. А. Абдурагьманан эсерар чапдиз сифте М. Ярагьмедова ва Гъ. Садыкъиди акъудна. Ахцегь Абдурагьман 1913 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Гьасанрин Генрих Алидин хва
Гьасанрин Генрих Алидин хва (1910 йисан 8 июлдиз Дербент — 1973 йисан 28 майдиз, Ленинград) — гимияр эцигдай кас, техникадин илимрин доктор я.
Уьмуьрдин кьиса
Генрих (Исмаил ) Гьасанов 1910 йисан 8 июлдиз Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — са пай немцерикай, са пай французрикай тир Елена Владимировна Бек я.
1927 йисуз мектеб куьтягьайдалай кьлухъ, ам М. В. Фрунзедин тӀварунихъ галай ЧӀехи гьуьлерин ва дяведин училищедик экечӀна (исятда — Санкт-Петербургдин гьуьлуьн дяведин институт), амма 1929 йисуз начагъзай виляй ам тарсарикай хкудна. Ахпа ада Дагрыбтрестдин челегар ийизвай заводда слесар яз кӀвалахна.1930 йисуз Азербайжандин нафтадин институтдик экечӀна (исятда — Азербайждандин нафтадинни промышленностдин гьукуматдин университет), 1931 йисуз ада Ленинграддин гимияр эцигдай институтда кӀел давамарна (исятда — Санкт-Петербургдин гьукуматдин гьуьлуьн техникадин университет).
1935 йисуз институт кӀелна куьтягьайла, Гьасанов Серго Орджоникидзедин тӀварунихъ галай Балтикадин гимияр эцигдай заводдин ЦКБ-диз кӀвалахал ракъурна.1938 йисуз гимийрин бугъ ийидай къажгъанар туькӀуьрзавай кӀватӀалдин кьиле акъвазна. Дяведин йисара (1941—1945) ЦКБ-17-да кӀвалах давамарна, абуру женгинрин гимияр арадал гъизвай]]).
1958 йисуз Ленинан тӀварунихъ галай премиядиз лайихлу хьана (гьуьлуьн кӀиникай физвай гимийриз атомны реакторар арадал гъайивиляй)
1959 йисалай эгечӀна — Ленинграддин гимияр эцигзавай институтдин къажгъанар туькӀуьрзавай кафедрадин доцент тир.
1966 йис — техникадин илимрин доктор (бугъ гьасил ийидай машинар арадал гъайивиляй), профессор.
1973 йисан 28 майдиз Генрих Гьасанов регьметдиз фена. Ам Ленинграддин Богословски тӀвар алай сурарал кучукна.
Хзан
Генрих Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ Алкьвадар Гьасанан хтул, композитор Готфрид Гьасанован хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.
РикӀел хуьн
1982 йисуз Дербентдин са куьчедал Генрих Гьасанован тӀвар эцигнава.
Крым-татар чӀал
Крым-татар чӀал (кр-т. Qırımtatar tili, Къырымтатар тили) — къирим-татар халкьдин хайи чӀал. Туьрк чӀаларин хзандиз талукь я. Крым Республикадин гьукуматдин чӀаларикай сад я. Къирим-татар чӀалал кирилл ва латин гьарфаралди кхьизвайди я.
Рахазвайбурун кьадар
Официал сиягьриз килигна, крым-татар чӀалал рахазвайбурун кьадар 350 агъзур кас я, абурукай 250 агъзур кас Крымда ава. Болгария ва Румынияда тахминан 25 агъзур кас крым-татар чӀалал рахазвайди малум я. Крымдин ханвал урусрин гъилик акатайдалай кьулухъ Турциядиз куьч хьанвай пара кьадарда крым-татаррикай дуьз малуматар авач, вучиз лагьайтӀа абур чкадин туьркверихъ галаз тамамдаказ акахьнава.
Нугъатар
Крым-татар миллетдик квай гьар пуд субэтник группа вичин кьетӀен нугъатдал рахазва. И нугъатар сад-садавай са кьадар тафаватлу я.
И нугъат, XIV виш йисуз Крымдин агьалияр рахазвай половец чӀалан дуьз давам тирди гьисабзава.
Этнолектар
Крым ханвилин чилерал тарихдин къене арадал атай муькуь миллетрин чӀалар бязи алимри крым-татар чӀалан этнолектар (нугъат) тирди гьисабзава. Ибур караим чӀалан крым нугъат, крымчак чӀал ва урум чӀалар я.
Караим чӀалан крым нугъат ва крымчак чӀал крым-татар чӀалавай гафар лугьунин тегьердив ва муькуь фонетик кьетӀенвилерив тафаватлу я.
1982 йис
1982 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанникьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1982-лагьай йис я. XX виш йисан 82-лагьай йис.
Крым-татар чӀал
Этнолектар
Урум чӀаланни крым-татар чӀалан арада авай тафават чӀехиди я. Сифте нубатда идан себебар чӀалак квай пара кьадар грек гафар ва крым-татар чӀала авачир кьетӀен ванер я. Урум чӀал крым-татар чӀалан кьиблепатан нугъатдиз пара ухшар я. Урум чӀал вични са шумуд нугъатрикай ибарат я.
Караимри, крымчакри ва урумри чпин чӀалар кьилдин чӀалар тирди лугьузва ва абур крым-татар чӀалан нугъатрик кутунихъ галаз рази туш.
Бобби Чарлтон
Сэр Роберт (Бобби) Чарлтон (Sir Robert Charlton; Bobby Charlton) (, Ашингтон, Нортамберленд) — англиядин футболист, зур хуьдайдини гьужумдайди, тренер я. 1966-й йисарин дуьньядин чемпион.
Байрамалиев Жамал Сиражан хва
Байрамалиев Жамал Сиражан хва — лезги шаир.
1946 йисан 17 майдиз Ахцегь райондин Ухул хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, ада Дагъустандин университетда кӀелна, хайи хуьре муаллимвал авуна, «ЦӀийи дуьнья» газетдин редакцияда кӀвалахна, гзаф йисара Магьачкъалада эцигунрал зегьмет чӀугуна.
Жамал Байрамалиеван шиирар райондин ва республикадин газетрин, журналрин чинриз акъатзава. Заридин эсерар ("Зи аялвал ама ана", "Булахар", "Чад", "Лацу верхер", "Жув хайи кӀвал" ва мсб.) хайи ватандикай я, бязибур "Къуьлуьн кьилер" кӀватӀалда гьатнава.
1983 йис
1983 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1983-лагьай йис я. XX виш йисан 83-лагьай йис.
Мурада
Мурада — Дагъустан республикадин Гергебиль районда авай хуьр. «Дарада-Мурада» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 11 км яргъал ала.
Тарих
Вилик Мурада ва Дарада хуьрер са хуьр тир.
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Дарада-Мурада хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Куяда наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Мурада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 560 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Нидерландрин шегьерар
Агьалийрин кьадар 2012-лагьай йисан малуматрив кьурвал гана (чешне - Нидерландрин Википедия)
Гобустан район
Гобустан район (Qobustan rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 369 км². Агьалияр — 46 871 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 34,24 кас/км².
Гобустан район Суван-Ширвандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Гилан Гобустан райондин территория Урусатдин империядин ибаратдик кваз Каспий вилаятдик акатзавай, гуьгъуьнлай Шемаха губерниядик, 1859-лагьай йисалай гуьгъуьниз — Баку губерниядик квай тир. Азербайжандин ССР-дин ибаратдик кваз ам сифтедай Шемаха уезддик квай, адак Мараза участок квай тир. 1930-лагьай йисуз Шемаха район туькӀуьрна, адан ибаратдик Мараза хуьрни акатна. 1943-1959-лагьай йисарин арада Мараза район Шемаха райондин ибаратдикай хкудна, ахпа ам мад Шемаха райондин ибаратдик кутуна.
1990-лагьай йисан апрелдиз Шемаха райондин ибаратдикай Гобустан район хкудна. 2008-лагьй йисуз райондин юкь тир Мараза шегьер хьтин поселкадиз шегьердин статус гана, адал Гобустан тӀвар эцигна.
География
Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Гобустан район кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Хизи райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Апшеронским райондихъ, кьибледин патахъ Гьажикьабул райондихъ, рагъакӀидай патахъ Шемаха райондихъ галаз сергьятдал ала.
Райондин территориядин яргъивал: рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз — 80 км, кефердин патай кьибледин патаз — 100 км я.
Адетдалди зуркъумлухдин климат ава. Хъуьтуьл кьуьд, лап чими гад. Йисан къваларин кьадар — 250 мм. Виридалайни кьакьан юкьван гьалдин температура июлдиз жезва (32 °C), виридалайни аскӀан юкьван гьалдин температура — январдиз (-1,6 °C).
Агьалияр
Йисариз килигна Гобустан райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Туьркиядани Сирияда хьанвай залзала (2023)
2023 йисуз Туьркиядани Сирияда хьанвай залзала — 2023-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз чпин арада кӀуьд сят авай, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал хьанвай кьве гужлу залзаладин шартӀдин тӀвар я.
Садлагьайдан эпицентрди (магнитуда 7,8 (± 0,1)) Туьркияда авай Гъазиантепдин Шегьиткамил районда чка кьунва. Кьведлагьайдан эпицентр (магнитуда 7,5 (± 0,1)) Туьркияда авай Кагьраманмарашдин Экинезуь районда чка кьунва.
Залзала хьайидайлай кьулухъ са шумуд виш зурзун (афтершокар) тикрар хьана, абурукай виридалайни гужлудан магнитуда 6,7-див агакьзвай тир.
И залзалайрин нетижада Туьркияда 16 500-далай пара кас кьена, Сирияда — 3800 кас. Пара цӀуд агъзур касдихъ тӀарвал галукьна, абуруз еке зиянар хьанва.
Туьркияда акьалтӀай чӀехи къайда ва ирид йикъан яс малумарна.
Германиядин империя
Германиядин империя (Deutsches Reich, Deutsches Kaiserreich — Дойчес Райх, Дойчес Кайзеррайх) — 1871—1918 йисара Кьулан Европада авай гьукумат. Кьилин шегьер Берлин тир. Гьукумдарзавай династи Гьогьенцоллернар тир.
ГьакӀни и гьукуматдиз Кьведлагьай Райх лугьуда. 1871 йисуз Пруссиядини маса герман гьукуматри Франциядин винелай гъалибвал кьурла, Пруссиядин канцлер Бисмаркдини кёниг III Вильгьельма Германиядин империя туькӀуьрна. 1918 йисуз, Ноябрьдин инкъилаб хьайила гьукуматда монархияр аватна Германиядин империядикай республика хьана.
Вилаятар
Германиядин империя федератив монархия тир. Ада са шумуд монархиядин гьукуматар кӀватӀна туькӀуьр хьанвайди я. Гьабурун арада:
Кёниграйхар
Ганзавилин шегьерар
ЧӀехи герцогвилер
Герцогвилер
Империядин чил
Лезги халкьар
Лезги халкьар — асул гьисабдалди чпин хайи чилер тир Дагъустандин кьиблепатан ва Азербайжандин кеферпатан районра уьмуьр тухузвай халкьар. Нах-дагъустандин халкьарин гуруппадик акатзава.
Лезги халкьар гьам чӀалан, гьам милли культурадин жигьетдай сад-садаз ва Дагъустандин муькуь халкьариз мукьва я. И халкьар тарихдин къене Алпан гьукуматдик квай ва умуми «лекьер», «алпанар» тӀварарарди малум тир.
Лезги халкьарин вири санлай кьадар тахминан 1,500 миллион кас я.
Халкьар
Группадик квай халкьар:
Коммунизм
Коммуни́зм (commūnis-ай — «умуми») — марксизмда тамам барабарвиле, гьасилдай алатриз жемятдин мал-мулкина бине къачур гипотетик жемятдинни-экономикадин туькӀуьрун. .
XIX виш ийсай къулухъ термин фад-фад гьасилдай алатриз жемятдин мал-мулкина бине къачур, марксистрин теоретик кӀвалахра прогноз хьанвай жемятдинни-экономикадин формация лишан авун паталди кардик кутазва.
1985 йис
1985 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъаннивад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1985-лагьай йис я. XX виш йисан 85-лагьай йис.
Акимова Зуьгьре Акиман руш
Акимова Зуьгьре Акиман руш — лезги шаир ва кхьираг.
1947 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Къуйсун хуьре дидедиз хьана. Буба-диде къакъатай руша етимханайра тербия къачуна, Буйнакскдин педучилище куьтягьна, и шегьерда хзан кутуна, гзаф йисара культурадин идарайра кӀвалахнава. 3. Акимова цӀудралди шиирин, манийрин ва абур патал теснифнавай макъамдин автор я. Ада вичин эсеррар урус чӀалал кхьизва. "НекӀедихъ галаз кужумна за", "Самурдин мани", "Эбеди" ва маса шиирарай Дагъустандал, Лезгистандал ашукь шаир аквазва. 1999 йисуз чапдай акъатай "Уьмуьрдин музыка" ктаб инсанперес ва ватанперес гьиссерив ацӀанва.
Зуьгьре Акимова Лезги кхьирагрин садвалдин член ва Буйнакск шегьердин кхирагрин ассоциациядин секретарь я.
Свердловский район (Орёл вилаят)
Свердловский район (Свердловский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 062 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Змиёвка.
География
Районди Орёл вилаятдин юкьванпата чка кьунва.
Лгарви Рамазан
Лгарви Рамазан Фейзуллагьан хва — XIX виш йисуз уьмуьр авур лезги шаир. Самур магьалдин Лгар хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн ва Ахцегьрин медресайра кӀелна, илимар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Лгави Рамазан шаирвилин рекьяй Мирза Алидин ва Алкьвадар Гьасанан дережада авай. Ада вичин шииратдин эсерар лезги, араб ва азербайжан чӀаларал теснифна. Абур харусенятдин жигьетдай тамам ва кӀелзавайдаз дериндай таъсирзавай жавагьирар я. Лгарви Рамазана инсанриз савадлу хьуниз ва илимар чируниз эвер гана. «Илим герек я» шиирда ада кхьизва: "Илим герек я гьар садаз, пачагьдиз тажни тахт хьиз; илим герек я гьар садаз, вичин хайи стха, вах хьиз". Шаирди араб ва азербажан чӀаларал теснифнавай поэмаяр лезги чӀалаз таржума тавуна ама. Лгарви Рамазанан эсерар чапдиз сифте яз Гь. Садыкъиди акъудна.
1984 йис
1984 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанникьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1984-лагьай йис я. XX виш йисан 84-лагьай йис.
1986 йис
1986 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанниругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1986-лагьай йис я. XX виш йисан 86-лагьай йис.
Исмаилов Абдуселим Абумислиман хва
Исмаилов Абдуселим Абумислиман хва — лезги шаир ва кхьираг.
1947 йисуз СтӀал Сулейманан райондин КӀеле хуьре дидедиз хьана. Ада Уружбадин юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, мектебда, лезги радиода ва «Коммунист» газетдин редакцийра кӀвалахна. Алай вахтунда ам Дагъустан Республикадин кхьирагрин садвалдин литературадин журналрин кьилин редактордин заместитель я.
А. Исмаилов эдебиятдиз аялар патал теснифзавай шаир яз атана, гуьгъуьнлай ам чӀехибур патал шиирар, поэмаяр, повестар ва драмадин эсерар кхьинал элячӀна. Зари «Кагьрабаяр», «Чилин бахт», «Яргъируш», «Чигедин стӀалар», «Саламан пакама», «Вацран мичӀер» ва маса ктабрин автор я.
Лезги театрди драматургдин «Чигали» (1990), «КӀвал хъитӀкьина» (1994), «Дустагъда мехъер» (1994) ва «Къарачияр» (2001) пьесаяр сегьнеламишна. Зари УФ-дин кхьирагрин садвалдин член, «ДР-дин лайихлу кардар» я.
Мустафа Камал Ататуьрк
Мустафа́ Кама́л Ататуьрк; Гази Мустафа Камал-паша (Mustafa Kemal Atatürk;  — ) — осман ва туьрк реформатор, сиясатчи, гьукуматдин кар ийизвайди ва кьушундин кьил; Туьркиядин Республикадин халкьдин партиядин бине кутур касни садлагьай лидер; Туьркиядин Республикадин садлагьай президент, алайчӀаван туьрк гьукуматдин бине кутур кас. Тарихда виридалайни хъсан чирнавай 100 ксарин сиягьдиз гьатзава.
1987 йис
1987 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанниирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1987-лагьай йис я. XX виш йисан 87-лагьай йис.
Регьмуба
Регьмуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Къарадагъ Будугъ муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Герейханов Алмас
Герейханов Алмас, лакӀаб Ахцегьви Алмас — тӀвар-ван авай лезги шаир, чӀугвар ва кхьираг.
1948 йисан 29 февралдиз Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Дагъустандин политехнический колледжда кӀвалахнава. 1990 йисалай аслу тушир «Садвал» газетдин ва «Ватан» журналдин редактордин везифияр тамамарнава. А. Герейханова эхиримжи йисара лезги халкьдин хци месэлайриз талукь политикадин шиирар ва макъалаяр кхьизва, вич чӀугвар яз, абуруз талукь шикиларни чӀугвазва. 1993 йисуз А. Герейханован шиирин макъалайрин «Лезгистан: садвилин рекьер» тӀвар алай ктаб чапдай акъатна.
Гьасанрин Готфрид Алидин хва
Гьасанрин Готфрид Алидин хва (1900—1965) — советрин композитор, РСФСР-дин искусстводин лайихлу кас (1960), кьве Сталинан тӀварунихъ галай премиядин лауреат я (1949, 1951).
«Хочбар» лугьудай Дагъустандин садлагьай опера кхьей кас я. Дагъустандин пешекарвилин музыкадин медениятдин бине эцигай кас я.
Уьмуьрдин кьиса
Готфрид (Джабраил) Гьасанов 1900 йисан 18 апрелдиз (1 майдиз) Дербентда къуллугъчийрин акахьнавай хзанда дидедиз хьана. Адан буба — лезги Гьасанан хва Али, диде — са пай немцерикай, са пай французрикай тир Елена Владимировна Бек я.
1926 йисуз ада Санкт-Петербургдин Н.А. Римский-Корсакован тӀварунхъ галай консерваторияда М.Н,Бариновадин фортепианадин класс кӀелна куьтяхьна; композициядин классдай В. П. Калафатидивай тарсар къачуна.
Гьа йисуз Буйнакскда ада садлагьай музыкадин мектеб ахъана. Магьачкъалада, Самарада, Ленинградда музыкадай тарсар гана; кьилди-кьилихъ пианинодал къугъваз концертар гана.
Г.Гьасанов сифтегьан халкьарин макьамар кӀватӀдай экспедициядин кьиле акъвазна. Гьа экспедиция Буйнакскидай экъечӀна Араканар-Кудутль-Гергебил-Могох-Хунзах-Чох-Согратл рекьяй фена. Экспедицияди лап гзаф материалар кӀватӀна: 120 шиирар ва 100 халкьдин макьамар. Экспедицияда кӀватӀнавай материалри куьмек гана Г. Гьсановаз «Аваррин манияр» лугьудай илимдин кӀвалах кхьидайла. Гьа кӀвалах ада 1927 йисуз куьтягьна.1927 йисуз августдин вацра Г.Гьасанова Гьукуматдин музыкадин илимдин институтдин (ГМИИ) этнографиядин хлел доклад авуна. Илимдин жемятди адаз еке къимет гана. Г. Гьасановаз ГМИИ-дин член-корреспондент тӀвар гана. Гьа 1927 йисуз Г. Гьасанова ва М. Джамалова кӀватӀнавай «Дагъустандин кьуьлерин макьамар: зуьрнедал ийизвай 12 лезгинка-кьуьл» кӀватӀал экъечӀна. Дагъустандин композиторрин С.Агабабован, Сейфуллагь Керимован, Мурад Кажлаеван, Ширвани Чалаеван ва масадбурун муаллим тир.
1926 йисуз ада Магьачкъалада музыкадин мектеб (исятда адан тӀварунихъ училище).
Дагъустандин композиторрин кӀватӀал арадал гъанвайди Г.Гьасанов я. 1935—1938 йисара ва 1947—1953 йисара Дагъустандин АССРдин кьуьлерин ва манийрин Ансамблдин кьиле акъвазнавай.
1943—1047 йисара Къумухърин музыкадин ва драмадин театрда музыкадин хлен заведиш тир.
1955—1962 йисара ДАССРдин композиторрин кӀватӀалдин кьиле ава. Дагъустандин музыкадин пешекарвилин культарадин кьиле ава, урусрин ва классикадин музыкадихъ гзаф инсанар танишарна. Дагъустандин композитор С.Агабабовакай пешекар хьун паталди гзаф таъсир авуна.
Г.Гьасанов-сифтегьан дагъустанрин музыкадин театрдиз кхьей шеъэрин автор я;ада аялриз эцигнавай балет «Къарачач», опера «Хочбар», пьесайриз «Айкъази»,"Асиятан кӀанивал" маниярни кхьена.
1963 йисуз Г.Гьасанов Магьачкъаладай Москвадиз яшамиш жез хъфена, амма кьиле авай яратмишунин гьакъикъат дегиш хьанвач — дерин миллетдин художник яз амукьна. «Дагъустандихъ галай зи яратмишунин алакъаяр-асул кьилин зун зи уьмуьрдихъ кутӀунзавайди я — Москвадай кхьизвай ада, — Тек дагъустанрин темарал кхьида. Заз виридалай Дагъустан ва чи халкь кӀанда».
1965 йисан 28 майдиз Готфрид Гьасанов Москвада кьена. Дагъустанда чилик кутуна, адан сур Тарки дагъдин кӀене ава. Сурал алай памятникдал адан Сифтегьан фортепианадин концертдай макьам кхьена.
Хзан
Готфрид Гьасанов тӀвар-ван авай урусатдин алимрин, философрин, писателрин, музыкантрин тухумдай акъатна. Виридаз малум тир философ Алкьвадар Гьасанан хтул, гимияр эцигай, илимдин крархъан Генрих Гьасанован хайи стха, писатель Александр Бекан мирес я.
РикӀел хуьн
1982 (1997) йисуз Дербентдин са куьчедал Готфрид Гьасанован тӀвар эцигнава.
Зулфикъаров Къазанфар-бег Мамрачви
Зулфикъаров Къазанфар-бег Мамрачви, лакӀаб Мамрач Къазанфар — чӀехи лезги алим ва шаир. Садлагьай лезги «Букварь» туькӀуьрай кас.
Зулфикъаров Къазанфар-бег 1843 йисуз Куьре магьалдин Мамрач хуьре дидедиз хьана. Ада Вини Ярагъдал Гьажи Исмаил-эфендидин медресада кӀелна, илимрин дибар ва РагъэкъечӀдай патан чӀалар чирна. Къазанфарбега лезги чӀал чирзавай урус алим П. К. Услараз, таржумахъан яз, чӀехи куьмекар гана. И карди адаз сад лагьай лезги азбука кхьидай мумкинвални гана: лезги букварь 1871 йисуз Темир-Хан-Шурада «Куьредин абжуз» тӀвар алаз чапдай акъатна. Им Усларан алфавитдал акъатай сад лагьай лезги ктаб я. П. К. Услара Къазанфарбеган алакьунриз чӀехи къимет гана. М. Къазанфарбег шаирни тир: "Етим Эминаз жаваб" шиирда ада вичин дустуниз «дели-диванадиз чирагъ куькӀуьрайди» лугьузва, ам шаирдихъ галаз, «я, азиз» лугьуз, рахазва. Мамрач Къазанфарбега лезги халкь савадлу хьун патал гзаф зегьметар чӀугуна. Ам 1877 йисуз Турциядиз куьч хьана, гьана рагьметдиз фена.
Ергуьжар
Ергуьжар — бинедилай Азербайжандин Къуба райондин кьакьан сувун Ергуьж хуьряй тир дегь Алпандин халкьарикай сад. Нах-дагъустандин халкьарин группадин лезги халкьарин хзандиз талукь я.
1989 йис
1989 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанникӀуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1989-лагьай йис я. XX виш йисан 89-лагьай йис.
Ергуьжар
Ергуьжрин вири санлай кьадар тахминан 1000 кас я.
Диндал гьалтайла суни — мусурманар я.
Тарих
Ергуьж хуьр Къуба райондин инсандин гъил агакь тийир сувун чкадал ала. Хуьре уьмуьр четин тир виляй вахтар финвай хуьруьн эгьлияр инлай муькуь хуьрериз ва шегьерриз куьч хьанвай. Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Ергуьж хуьруьн агьалияр са шумуд сихилрикай ибарат тир, ибур: Гуьлхатунлыяр, Къарабагълыяр, Тегьмезлылар ва мсб. тир.
Хуьр
Хуьр — администрациядин тек.
Ергуьжар
Тарих
Исятда ергуьжрин несилар пара кьадарда авай хуьрер агъадихъ галайбур я:
ЧӀал
Шагьдагъдин муькуь халкьариз хьиз ергуьж миллетдизни чпин кьетӀен чӀал авай. Са хинелугъ чӀалалай гъейри, ергуьж чӀал Шагьдагъдин амай вири чӀалариз мукьва я.
Гьайиф къведай кар я, чӀал саки терг хьанва. И чӀал тек са лап кьуьзуь ергуьжрин рикӀерал ама. Жегьилриз и чӀалан аваз хьуникай гьич хабар кьванни амач.
Сосково район
Сосково район (Сосковский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 612 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Сосково.
География
Районди Орёл вилаятдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Сабируба
Сабируба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Муьршуьдуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Самур (Мегьарамдхуьруьн район)
Самур (Самур) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Самур хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я. Агьалийрин кьадардиз килигна, Самур хуьр районда пудлагьай чкадал ала.
1971 йис
1971 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀусад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1971-лагьай йис я. XX виш йисан 71-лагьай йис.
Самур (Мегьарамдхуьруьн район)
Тарих
Хуьруьн бине, асул гьисабдалди Кьурагь ва СтӀал Сулейман районрин Бахцугъ, Пиперхуьр, Цилинг ва маса суван хуьрерин эгьлийри арандиз куьч хьана кутунай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3400 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 3417 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3484 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.
Инфраструктура
Хуьре кьве мектеб ава: Самурдин юкьван чирвилерин мектеб ва сифте кьилин мектеб.
1970 йис
1970 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1970-лагьай йис я. XX виш йисан 70-лагьай йис.
Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва
Саидгьасанов Сажидин Саиджамалан хва — машгьур лезги шаир.
1933 йисан 2 майдиз СтӀал Сулейманан райондин Агъа СтӀал хуьре дидедиз хьана. Хайи хуьруьн мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, гзаф йисара лезги чӀалан ва литературадин муаллимвиле кӀвалахзава. С. Саидгьасанов аялар патал теснифзавай, сатирадин ва юмордин шииррин ва абурукай ибарат кӀватӀалрин («Вун накь вучиз атаначир?», «КӀватӀи-кӀваташ», «Аламатар», «Зуьрнедин ван алаз», «НуькӀ хала») автор я. Зариди Медениятдин макан «Куьредин ярар» тешкилуна иштиракна. Ам Лезги кхьирагрин союздин член, ва "ДР-дин культурадин лайихлу къуллугъэгьли" я.
1972 йис
1972 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀикьвед лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1972-лагьай йис я. XX виш йисан 72-лагьай йис.
Гьажи Исмаил-эфенди
Гьажи Исмаил-эфенди ал-Ярагъи — чӀехи лезги алим, диндар, къази. Шейгь Ярагъ Мегьамедан хва я.
Чав адакай агакьай малуматар лап кьери я. Месела, Гьажи Исмаил-эфенди, Куьре магьалда авай вири динэгьлийрин кьил яз, 1877 йисуз урус пачагьдин къанунсузвилер эхиз тахьана, акси къарагъай халкьдин рагьберрикай сад лагьайди я. Бязи тарихдарри, Расул Магьамедова къейдзавайвал, и бунтар себеб яз, Гьажи Исмаилни куьрсарнавайбурун сиягьда тунва. Са бязи инсанри, кьилди къачуртӀа, 2009 йисан 15 октябрдин 3 чина, «Арифдар, алим ва шаир» тӀвар алай Даниял Мегьамедован макъалада, Гьажи Исмаил-эфендидикай икӀ кхьизва: — ''«1877 йисуз Дагъустан халкьдин бунтар къарагъна. Ана Куьре магьалдин лезгиярни авай. Бунт лагьайтӀа, Урусат пачагьдиз ва адан колониальный сиясатдиз акси яз къарагъарнавайди тир. Пачагьдин аскерри сувахъанар явашарнай. Хейлин къати иштиракчияр дустагъра тунай, куьрсарнавайбурун ва суьргуьндиз акъуднай. Гьа икӀ, и бунт себеб яз, са тахсирни квачир Гьасан-эфенди ва адан халу Гьажи Исмаил ал-Ярагъи кьуна, дустагъда тунай. Абур Дербент шегьердин къеледин дустагъда хьанай.»''
Ярагъвийривай чир хьайивал, Гьажи Исмаилан сур, вичин стха Исгьакьан патай цӀуру сурара ава. Гьажи Исмаилан уьмуьрдин юлдаш, Кьулан СтӀалдилай Омар бегрикай тир Зайнаб тирдини, абурун кӀвале, етим яз чӀехи хьана, хвейи ва вичин 100 йисалай виниз яшар хьана, рагьметдиз фенай Абидат дидеди тестикьарнай.
Гьа са вахтунда, Гьажи Исмаил-эфендиди, вичин хтул Гьасан-эфендидиз, Етим Эминаз ва маса сухтайризни тарсар гайиди малум жезва. Абуралай гъейри, Куьре магьалда Гьажи Исмаил-эфендиди къазивални авунва.
1973 йис
1973 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀипуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1973-лагьай йис я. XX виш йисан 73-лагьай йис.
UTC+4
UTC+4 — Сятдин чӀул я.
Рухун Магьмуд
Рухун Магьмуд — Етим Эминан девирдин лезги шаиррикай я. Куьре магьалдин Рухун хуьре дидедиз хьайи ам 1855 йисуз Турциядиз катна. Рухун Магьмуд вичин ватандал, халкьдал ва мукьва-кьилидал рикӀ алай инсан тир. Гъурбатда адан рикӀ ватандихъ акъатзавай. «Стха Мегьамед» тӀвар алаз халкьдин сивера гьатай шиирда-чарче Магьмуда хуьре амай стхадиз вичин уьмуьрдилай шикаятзава: «И къариб уьлкведа хьанвай аси чун зайиф лукӀар я, стха Мегьамед...». Рухун Магьмуд ва ада чар кхьенвай Мегьамед АбдулнетӀиф-эфендидин рухваяр, чӀехи алим ва шаир Рухун Алидин хтулар я. Рухун Магьмудан шиирар, Гъ. Садыкъидин зегьметар себеб яз, лезги газетрин ва журналрин чинриз акъатна. Абурай аквазвайвал, Рухун Магьмуд кар алакьдай шаир тир.
Беделов Фейруз Абумуслиман хва
Беделов Фейруз Абумуслиман хва — тӀвар-ван авай лезги зари ва алим.
1948 йисуз КцӀар райондин Дуьзтагьир хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Азербайжандин университет куьтягьна. Гзаф йисара Бакуда газетрин редакцийра кӀвалахна. Гуьгъуьнин йисара ада Дербент шегьерда "Юждаг" институтдин студентриз тарихдин тарсар ганва.
Ф. Беделов Лезгистандикай кхьенвай са жерге макъалайрин, очеркрин, гьикаяйрин, повестрин ва романдин автор я. Абур газетрин ва журналрин чинриз, кьилдин ктабар яз лезги, азербайжан ва урус чӀаларал акъатнава.
1993 йисуз Бакуда акъатай «Миф» романди заридин тӀвар машгьур авуна. Халкьдин кьисайрин бинедал алаз туькӀуьрнавай чӀехи эсердай лезгийрин тарих, адетар, ацукьун-къарагъун, философия ва маса патар аквазва. 1998 йисуз урус чӀалал алимди «Лезги халкьдин ва гьукуматдин тарих» чапдай акъудна.
Зари Лезги ва УФ-дин кхьирагрин садвалдин член я.
1974 йис
1974 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀикьуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1974-лагьай йис я. XX виш йисан 74-лагьай йис.
Саяд
Саяд — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Саяд хуьр ва Илхичи хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,247 касди туькӀуьрзава.
Насрулаева Важибат Мирзеагъадин руш
Насрулаева Важибат Мирзеагъадин руш — лезги шаир.
Етим Мелик
Етим Мелик — лезги шаир. Етим Эминан хайи стха я. Ада, чӀехи стхади хьиз, къунши хуьрерин медресайра чирвилер къачуна. Вини Ярагъдал Гьажи Исмаил-эфендидин сухта хьана. Стха азарлу хьайила, Мелика ЯлцӀугърин къазивилин везифаяр тамамарна. Мелика (адан шиирра "Етим Мелик" ва "Етим къази" тӀварар дуьшуьш жезва) шиирар лезги чӀалал теснифна. Етим Мелик цӀийи фикиррал алай, лезгияр урусрихъ галаз ис-лягьвилелди уьмуьр авуна кӀанзавай инсан тир. Ада вичин са шиирда Куьре магьалдин цӀийи начальник мубаракзава. Етим Меликан ирс жагъун тавуна ама.
Насрулаева Важибат Мирзеагъадин руш
1948 йисуз СтӀал Сулейманан райондин КӀварчагъ хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна, ада гзаф йисара хайи хуьре математикадин тарсар ганва. В. Насрулаевади жегьил чӀавалай шиирар кхьизва. Ада хайи ватандикай, тӀебиатдикай ва уьмуьрдикай теснифзавай чӀалар ("КӀварчагъ дере", "Зи хайи чил", "Гатфарин пакамахъ", "Къизилгуьл" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатнава. Ада шииратдин тӀеамар вичи тарс гузвай аялризни чирзава: мектебда теснифдайбурун кӀватӀал тешкилнава. 1999 йисуз В. Насруллаевадин эссерикай ибарат сад лагьай кӀватӀал "КӀварчагъ дере" чапдай акъатна.
Дарада
География
Хуьр Гергебиль райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Гергебиль хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
Вилик Дарада ва Мурада хуьрер са хуьр тир.
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Дарада-Мурада хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Куяда наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 217 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Ялахъ Рамазан
Ялахъ Рамазан — Етим Эминан девирдин лезги шаиррикай сад. Самур магьалдин Ялахърин хуьре дидедиз хьанай. Ада вичин эсерар ("За вуч ийин?", Жедани?", "Савадсуз фекьияр" ва мсб.) лезги, азербажан ва араб чӀаларал теснифна. Ялахъ Рамазана Яламада дуванханадин катибвал ва къазивал авуна, ада гзаф йисара Къуба магьалдин Хан-убада уьмуьрна. Шаирди вичикай са шиирда кхьенвайвал, ам Шекида, Ширванда, Иранда, Табасаранда хьана ва "идавай-адавай элиф-бей чирна". Рамазанан гзаф чӀалар гъилин ктабра ава, абур вири алай девирдин кӀелзавайдав ахгакьнавач. Шаир хайи Ялахъа рагьметдиз фена.
1975 йис
1975 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀувад лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1975-лагьай йис я. XX виш йисан 75-лагьай йис.
Фетягьов Абдулфетягь Мегьамедан хва
Фетягьов Абдулфетягь Мегьамедан хва, лакӀаб Абдул Фетягь — машгьур лезги шаир ва гьикаятчи.
1948 йисан 25 октябрдиз СтӀал Сулейманан райондин Цмур хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна, гзаф йисара Магьачкъаладин карханайра, "Кард" журналда ва Учпедгизда кӀвалахна. Гуьгъуьнин йисара ам Дагьустандин педагогикадин институтдин издательстводин редакторвиле кӀвалахна. А. Фетягьан сифте шиирар 1962 йисуз «Колхоздин пайдах» газетда чапна. Гуьгъуьнилай адан эсерар лезги газетринни журналрин чинриз ара датӀана акъатзава. Зари са шумуд ктабдин ("Хиялрин зул", "Ракъинин хъен", "Вацран пешер" ва мсб.) автор я. Ада "Шарвили" эпос ва алатай виш йисарин шаиррин (Куьре Меликан, Миграгъ Къемеран ва мсб.) ирс кӀватӀ хъийизва, абуруз талукь ктабар ва макъалаяр чапдай акъудзава. Абдул Фетягь Лезги кхьирагрин садвалдин ва УФ-дин КС-дин член я.
1976 йис
1976 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀиругуд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1976-лагьай йис я. XX виш йисан 76-лагьай йис.
Илхичи (Саяд)
Илхичи — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Саяд муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Шугъаев Гуьлмегьамед
Шугъаев Гуьлмегьамед — лезги шаир.
1948 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Саратовдин университетдин юридический факультет куьтягьна, жуьреба-жуьре идарайра кӀвалахна. Шиирар кхьинал Г. Шугъаев мектебда амаз машгъул хьана. Адан чӀалариз ("Зи хуьр зи мани", "Залан хер", "КӀан жемир", "Герек туш" ва мсб.) ватанпересвал, гьахълувилин пад хуьн, муьгьуьббат хас я. Заридин эсерар газетриз ва журналриз акъатзава, "Миграгърин булахар" кӀватӀалдик акатнава.
Кедабек район
Кедабек район (Gədəbəy rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 229 км². Агьалияр — 100 900 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 82,1 кас/км².
Административ юкь — Кедабек я.
Кедабек район Гянжа-Къазахдин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Кедабекдин дегь заманадин тӀвар — Гетабак я. XIII виш йисан эрминийрин тариххъандиз и топоним Getabaks хьиз къалурна. Немцерин алим Гьенрих Хюбшманан фикирдалди, и топоним эрменийрин «гет» (вацӀ) ва «бак» (гьаят) гафарилай атайди.
Кедабек район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрна.
География
Районди Азербайжандин рагъакӀидай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Товуз райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Шамкир райондихъ, рагъэкъечӀдай ва кьибледин патарихъ Дашкесан райондихъ, рагъакӀидай патахъ Эрменистандихъ галаз сергьятдал ала.
Кедабек районди ГъвечӀи Къавкъаздин цӀиргъинин юкьван гьалдин суван ва кьакьан суван территориядал чка кьунва. Райондин территория Шагьдагъдин цӀиргъинин гуьнедал, Башкент-Дастафуьрдин луькъуьн ва Шамкирдин суван массивдин территорияда экӀя хьанва. Рельеф чӀехи пай суванди я, виридалайни кьакьан кукӀвар — Кошабулак (3549 м), Коджадагъ (3317 м) ва Къара-архач (3063 м) сувар язва.
Райондин территорияда Къизилжинский гьукуматдин заказник ава.
Гатуз районда юкьван гьалдин чими климат ава, кьуьд — кьурагьвал ва къайиди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура: −10 ва −2 °С арада, июлдиз: +10 ва +20 °С арад ава. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 600—900 мм. ВацӀарин чил къалинди я, Ахынджа, Дзегам ва Шамкир вацӀар авахьзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Кедабек райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Сосо Павлиашвили
Иосиф Раминан хва (Сосо) Павлиашвили (იოსებ (სოსო) რამინის ძე პავლიაშვილი; 1964 йисан 29 июндиз, ТӀифлис) — Советрин, Гуржистандин ва Урусатдин эстрададин манияр язвайди, композитор композитор.
Уьмуьрдин рехъ
Сосо Павлиашвили 1964 йисан 29-лагьай июндиз ТӀифлисда дидедиз хьана.
Ругуд йисалай эгечӀна скрипкадал къугъваз чирна. ТӀифлисдин консерватория скрипкадин классдай кӀелна куьтягьна.
Советрин армияда къуллугъ ийидай вахтунда, эстрададин манияр ягъиз башламишна. Армиядай хтайдалай кьулухъ, 24 йис тирла, манияр ягъиз башламишна.
ТӀифлисдин «Иверия» лугьудай музыкадин ансамбльдихъ галаз са йисан къене кӀвалахна.
1989 йисан 8-лагьай июлдиз Латвиядин шегьер Юрмалада фейи 4-лагьай Вири Советрин гьукуматдин телевидениядин жегьил артистрин конкурсда Сосо Павлиашвилиди Гран-при къачуна.
90-лагьай йисара ада кьилди вичи манияр ягънавай пуд альбом акъудна. Амма анжах 2001 ва 2003 йисариз акъатнавай «Ждёт тебя грузин» ва «О моей любви» альбомар хъсанбур яз гьисабна.
2012 йисан 12-лагьай сентябрдиз «Вспоминайте грузина» альбом акъудна. Альбомда Павлиашвилиди Ирина Аллегровадихъ, Григорий Лепсахъ, Тамара ГвердцӀителидихъ ва масабурухъ галаз санал ягънавай манияр кхьена.
2016 йисан 2-лагьай сентябрдиз «Помолимся за родителей» манидиз туькӀуьрнавай клип къалурна. А манидиз музыка Павлиашвилиди кхьена, гафар — Константин Губина.
2016 йисан 30-лагьай ноябрдиз Павлиашвилиди Бакуда Гейдар Алиеван тӀварунихъ галай Дворецда хъсан кӀвалахриз талукь авунвай концерт гана.
2017-лагьай йисуз Бакуда фейи «Жара» музыкадин фестиваль иштираквал авуна.
2018-лагьай йисуз мартдиз «Моя мелодия» цӀийи мани ва клип акъудна.
2019-лагьай йисан 11-лагьай февралдиз манидиз «Для тебя» мультипликациядин клип акъудна. Клипдин художниквиле Давид Саакянц экъечӀна.
2019-лагьай йисуз Сосо Павлиашвилиди вичин яратмишунин 30 йис хьайивиляй мани кхьена «Я отвечу только перед богом» ва итимриз талукьнавай клипни акъудна.
2019 лагьай йисан 27-лагьай августдиз Сочида фейи «Новая волна» конкурсда адан яратмишунин концерт хьана. Концертда Гуржистандин ва Урусатдин артистри иштираквал авуна: В. Меладзе, Т. Гвердцители, Г. Лепс, Кети Топурия ва гзаф масабур. Яратмишунин концерт Г. Мартиросяна ва М. Галустяна кьиле тухвана.
2019 йисан 26-лагьай октябрдиз вичин 55 йис хьайи юбилей Сосо Павлиашвилиди Москвада авай Крокус Сити Холлда къейдна. Концертда иштирак авуна Артек Нерсисянан гъилик галаз 15 эрминрин музыкантри, Сосодин руша Сандради бубадихъ галаз санал мани «Птицы летят» ягъна. Крокус Сити Холлдин сегьнедал Павлиашвилиди куьгьне манийрихъ галаз цӀийи маниярни ягъна.
2020 йисан 17-лагьай январдиз 14 мани авай цӀийи альбом «Жизнь — это кайф!» акъатна.
1977 йис
1977 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀеирид лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1977-лагьай йис я. XX виш йисан 77-лагьай йис.
Тросна район
Тросна район (Троснянский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 770 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Тросна.
Нури-эфенди
Нури-эфенди, гьакӀни Нурали — лезги шаир.
Нурали 1846 йисуз Самур магьалдин Ялцугъ хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьа Гьажи Абдурагьман-эфендидин медресада кӀелна, мусурман диндин къанунар, араб, фарс ва туьрк чӀалар чирна. Гзаф йисара Самур округдин дуванханада, Ахцегьпара ва Дукъузпара магьалрин хуьрера, мискӀинрин имам ва медресайрин муаллим яз, кӀвалахна. Гарагърин хуьре вичин медреса ахъайна. Нури-эфендиди лезги ва РагъэкъечӀдай патан чӀаларал шиирар теснифна. Мана-метлебдин жигьетдай абур кьве чкадал пай жезва: уьмуьрдикай теснифнавай чӀалар («Шагьид я зун», «Са гунагькардиз» ва мсб.) ва кӀанивиликай теснифнавай чӀалар («Пери зи», «КӀаниди» ва мсб.). Гзаф шииррин эхирда авторди вичи тӀвар Нурали яз кьазва. Зари 1934 йисуз рагьметдиз фена.
Кьасумхуьруьнви СултӀан
Кьасумхуьруьнви СултӀан — лезги шаир.
Ам 1840 йисуз Куьре магьалдин Кьасумхуьрел дидедиз хьана. Агъа СтӀалрин медреса куьтягьна, араб ва туьрк чӀалар чизвай жегьилди суддин дуванбегивал ва маса къуллугъар авуна. Девирдин гъавурдик квай инсан яз, ада вичин вири рухвайриз Европадин чирвилер гана.
Кьасумхуьруьнви СултӀана вичин эсерар лезги чӀалал теснифна. Са шумуд шиир «Лезги шаиррин чӀалар» ктабда (1927) чапнава. Мана-метлебдин жигьетдай абур уьмуьрдикай («Дуванбегидиз», «XaпӀa» ва мсб.) ва диндикай туькӀуьрнавай чӀалар я. Уьмуьрдикай теснифнавай чӀалариз сатира хас я. Дуванбегияр русвагьнавай шиир кхьейла, шаир къуллугъдилай алуднай. Кь. СултӀанан шиирриз дерин мана, хцивал, гьахълувал ва устадвал хас я. Зари 1914 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Эфендиев Майил Насруллагьан хва
Эфендиев Майил Насруллагьан хва — лезги шаир.
ЧӀехи бубайрин ирс давамарун яз, Майила аял чӀавалай шиирар теснифзава. Абур газетрин ва журналрин чинриз акъатзава. 2000 йисуз кӀелзавайдав шаирдин сад лагьай ктаб "Геж алукьай гатфар" агакьна. "РикӀ", "Зун жегьил тир", "Хъфиз кӀан туш", "Базарда" ва маса шииррай дуьньядиз вичин вилерай килигзавай, хъсан-пис веревидзавай, муьгьуьббатлу рикӀ авай шаир аквазва.
1978 йис
1978 йис (са агъзурни кӀуьд вишни пудкъанницӀемуьжуьд лагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1978-лагьай йис я. XX виш йисан 78-лагьай йис.
Мегьамед Саид
Мегьамед Саид — лезги алим ва шаир.