cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къавкъаз
Тарихдинни — географиядин ва экономикадин жигьетдай, Къавкъаздин сергьятрин къене адет яз Кефер Къавкъаз ва Кьибле Къавкъаз хкягъзава. Кефер Къавкъаздик Виликпатан Къавкъаз, ЧӀехи Къавкъаздин Самур вацӀал кьван яргъи хьанвай кеферпатан гуьне, гьакӀни Къавкъаздин Кьилин цӀиргъинин кеферни — рагъакӀидай къерехда авай кьиблединни — рагъакӀидай патан гуьне акатзава. Адет яз Псоу вацӀал кьван кьвезвай Къавкъаздин ЧӀулав гьуьлуьн къерехни Кефер Къавкъаздин кӀвачихъ гилигзава, гьакӀ ятӀани и субрегион, Абхазия хьиз Кьибле Къавкъаздиз талукь я.
Кьибле Къавкъаздик ЧӀехи Къавкъаздин кьиблепатан гуьнедин чӀехи пай, Колхид аран ва Курин легъв, Армениядин суван кьулувал, Талыш сувар ва Ленкорандин суван кьулувал акатзава. Кьибле Къавкъаздин сергьятрин къене Армения, Грузия ва Азербайжан хьтин уьлквеяр, ва гьакӀни, кьилди са Урусатди ва маса вад уьлквейри аслутуширвал кьабулнавай Абхазия ва Кьибле Осетия. Кьибле Къавкъаз кефер патай Урусат Федерациядихъ галаз ва кьибле патай Турция ва Ирандихъ галаз сергьятарзава.
Гилан замандин политикадин географиядив кьурвал, Къавкъаздин чилер кьве патаз пай хьанва, Урусатда — Кефер Къавкъаз, Азербайжан, Эрменистан ва Гуржистан — Кьибле Къавкъаз я. Турциядини вичин рагъэкъечӀдай патан регионар Къавкъаз региондик талукьарзава.
Этимология
«Къавкъаз» (Καύκασος) тӀвар сифте яз, Дегь Грециядин кирамрин Геродотдин эсерра (ч. э. в. V виш йис) ва Эсхилдин (ч. э. в. VI—V виш йисар) «Бухавра акьалднай Прометей» эсерда гьалтзава. Страбон географди шагъидвалзавай малуматрив кьурвал, гьа чкадин агьалийри Къавкъаздиз Каспий лугьузвай, ва идакай хкатзава хьи Καύκασος тӀвар гъурбатдай атанвай гаф я.
Καύκασος гафунин арадиз акъатун гилани чир туш, ва алимри и гафуниз гузвай баянар сад — садав кутугнавач.
Отто Шрадердин ва Альфонса Нерингдин фикирдив кьурвал, дегь-грек Καύκασος гаф гот ва литва чӀаларин, гот. hauhs — «кьакьан», лит. kaũkas — «тӀур, кӀунтӀ», лит. kaukarà — «кӀунтӀ, кӀукӀ» гафарихъ галаз алакъа аваз я. Гьа чӀавузни, урусатдин лингвист В. А. Никоновди къейд авунай хьи, Шрадердини Нерингди ганвай этимология делилар авачирбур я. ГьакӀани малум туш, Καύκασος гаф гьи индоевропадин чӀаларикай къачунватӀа ва гьи гафарин галкӀунин нетижада арадал атанвайди ятӀа. Идаз ухшар фикир Альберт Джозеф Карнойди гъизва, адан фикирдалди «Къавкъаз» гаф литва чӀалан gaögaras гафуникай атанвайди я.
Британви лингвист Эдриан Румди ганвай этимология, «Къавкъаз» гаф пелагс девирдин *kau — «сув» гафуникай арадал атанвайди я. Амма гафун кьведлагьай паюн баянар гуз хьанач.
И термин грек чӀалан термин тир чӀал сакӀани субут ийиз тежезвай алимри, римви эсерар кхьидайди Гай Юлий Солиндин эсерра гьалтзавай латин чӀалан Сrоuсаsim терминдал чин къачуна, Йозеф Марквартди и гаф дегь — иран (скиф) чӀалан *χrohu — «мурк» ва käsi — «цӀарцӀар гудай» гафаралди гъавурда твазва.
ГьакӀни, «Къавказ» термин, лезги чӀалан къав ва къаз, яни къавар къадай гафарикай арадал атун мумкин я. Вучиз лагьайтӀа дегь чӀавалай лезгияр суварин арада яшамиш жезвай, ва Къавкъаздин кьакьан сувар, цавар — къавар къадай стунар хьиз я.
Физикадинни-географиядин паюн
Къавкъаз, цӀийи тектоник юзунар активдаказ жезвай ва суван жуьреба-жуьре рельеф хас тир, Альпий — Гималайдин юзадай чӀулунин сергьятра авайди я.
Геологиядинни — геоморфологиядин туькӀуьрундай Къавкъаздин чилера, кефер патай кьибле патаз кьуд асул орографиядин зонаяр хкягъзава:
Виликпатан Кавкъаздин кьулувал Азов гьуьлелай Каспий гьуьлел кьван 700—800 км яргъи хьанва ва рельефдин характердай пуд элементриз пай жезва: Азов-Кубань аран, Ставропольдин кьакьанвал ва Тер аран.
ЧӀехи Къавкъаздин суварин система гуьгъуьнин тегьерда пай жезва: Таман зуростровдилай Эльбрусдал (Къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ, 5642 м) кьван тӀимил — тӀимил хкаж жезвай РагъакӀидай Къавкъаз, Эльбрусдинни Казбекдин арада авай кьакьан суварин Юкьван Къавкъаз ва Казбекдилай Апшерон зуростровдал кьван агъуз жезвай РагъэкъечӀдай Къавкъаз. Къавкъаздин юкьван пата суван система пара агаж хьанва, амма рагъэкъкчӀдай ва рагъакӀидай патара гегьенш. Адан кеферпатан гуьне яргъи ва алгъай чка я, ва кьиблепатанди — куьруьни тик я. ЧӀехи Къавкъаздин гигинин зонада, 4 — 5 агъз. м юкьван кьакьанвал авай Кьилин, Ятар ччара ийидай синен ва Къвалан цӀиргъер ава.
Къавкъаздин Кьилин цӀиргъини, Кеферпатан Къавкъаз ва Кьиблепатан Къавкъаз чара ийизва.
Къавкъаздин кукӀвар: Мижирги (5025 м), Казбек (5033 м), Джанги-тау (5058 м), Шхара (5068 м), Пушкинан кӀукӀ (5100 м), Коштан-тау (5152 м) — ибур Альп суварин виридалай кьакьан Монблана (4807 м) кукӀвалай кьакьан я.
ЧӀехи Къавкъаздин кьибле пата Кьибле Къавкъаздин депрессия чка кьунва, ана рагъакӀидай пата уьленар авай Колхид аран, рагъэкъечӀдай пата кьурагь Къуьре-Аракс аранни Алазань кьулувал ава.
Кьибле Къавкъаздин аранрин кьибле пата Кьибле Къавкъаздин суван кьулувалди чка кьунва, адак ГъвечӀи Къавкъаз ва Джавахет - Армениядин суван кьулувал акатзава. ГъвечӀи Къвкъазди, суварин арада авай дегьне хандакӀри ччара авунай, 2000—2500 м кьакьанвал авай, чӀемерукдин кӀалуб авай цӀарцӀин агаж хьанвай цӀиргъер арадал гъизва. ГъвечӀи Къавкъаздин виридалай кьакьан кӀукӀ — Гамиш сув я (3724 м). И цӀиргъери, дегьне кӀамари паяриз ччара авунай вулкандин платойрикай, ва 1500—2000 м кьакьанвилера чка кьунвай кьулувалрикайни абурун винел хкаж хьанвай вулкандин цӀиргъерикай ибарат тир Армениядин суван кьулувал кефер патайни кефени — рагъэкъечӀдай патай элкъвена кьунва. Эрмениядин суван кьулувалдин виридалай кьакьан кӀукӀ — Арагац сув я (4090 м).
Кьибле Къавкъаздин кьблединни — рагъэкъечӀдай къерехда, ГъвечӀи Къавкъаздин суван системадин кьатӀ тир Талыш сувари ва абур Каспий гьуьлуькай ччара ийизвай Ленкорандин аранди чка кьунва. Талыш сувар пуд яргъивилихъ фенвай цӀиргъерикай ибарат я. И цӀигъерин виридалай кьакьан чка — Куьмуьрквей сув я (2494 м), ва Ленкорандин аран, Каспий гьуьлуьн вири къерехар хьиз дуьнья океандин дережадилай 28 м агъада авай, гьуьлуьз агатзавай чкадал кьван и цӀиргъер аскӀан жезва.
Суварин йиса 1.5 см кьван хкаж хьунин ва аранрин йиса 2 — 6 мм кьван агъуз хьунин себебдилай, Къавкъаз сейсмик зона хьиз физва ва ина зурзунрин къуват 10 балл кьван хьун мумкин я, кьетӀендаказ Эрмениядин суван кьулувалдин кеферни — рагъакӀидай пад. Эхиримжи кӀеви зурзун ина 1988 — й йисуз Эрменияда хьанвай Спитак зурзун я. Сувара, муркӀадин гьамбарринни живедин маргъалрин авахьунар, селер, чилин уьцӀуьнар, къванерин аватунар хьтин вакъиаяр фад — фад жезвайди я. Кьулувилерин чкайриз эрозия (накьв цини муркӀари тухун), суффозия ни уьленар акъатунин процессар хас я. ЧӀехи Къавкъазда карстдин кьветӀер гзаф ава, абурун арада Новоафон кьветӀ, кьветӀерин Воронцов система, Живедин тик кьвал (дуьньяда виридалай дегьне кьветӀерикай сад, 1370 м).
Расаяр
Гуржистандинни Эрмениядин чилерай палеоантропологиядин малуматрин чирунар делилар яз кьуна, антропологри нетижадиз къвезва хьи, Къавкъаздин дегь неолитик агьали, сад — садав чинин гьяркьуьвилив ва кьилин кӀарабдин чӀехивилив тафават авай, европоид расадин кьве вариантди туькӀуьрзавай. Гьа жергедай яз В.П.Алексеевди гьисабзава хьи, гилан къавкъаздин халкьарин антропологиядин типдин арадал атунин асул роль и кьве вариантри къугъвана. ЧӀехини гьяркьуь ччин хас тир типар гилан къавкъаздин типдив гутуз жеда, амма европоид расадин кьибле хилек акатзавай гуьтӀуь ччинин каспий тип, кишпир девирдилай инихъ арменоид комплексдин лишанрин туькӀуьр хьунин диб хьана.
Халкьар
ЧӀаларикай Къавкъаздин халкьар пуд асул группайриз чара жезва:
Динар
Къавкъаздин асул динар ислам (суьннивал ва шийивал) ва христианвал (православиядин клисаяр, рагъэкъечӀдай — христианвалдин клиса — (ассирийвияр) ва армениядин клиса). ГьакӀни ина иудаизм диндин векилар — ашкеназар, лахлухар, грузиядин ва суван чувудар, ва езидизм диндин векилар — езидар авайди я.
Агъазвай ксарин кьадардай ислам дин къавкъаздин халкьарин арада кӀвенкӀве аваз я.
Дегь чӀавалай Къавкъаз, РагъакӀидай патан кьакьан цивилизациярин чӀехи таъсирдин кӀаник галай чкайрикай тир, гьакӀи Къавкъаздин халкьарин садбуруз (лезгийриз, эрменийриз, гуржийриз ва мсб.) чпин гьукуматарни кьакьан дережадин культура авайди тир.
Гьатем ага ЧӀакарви
Гьатем ага ЧӀакарви — 1918 й Къуба уездда Эрмени дашнакрин, гьакӀни большевикрин кьушунар дарбадагъ авур лезги полковник. 1922-й йиса ада вичин 500 къачагъдихъ галаз санал Совет гьукуматдин 3000 аскердин аксина къати женг чӀугунай
ГьакӀан лиф
ГьакӀан лиф (Columba livia) — гзаф дуьнеда чкӀанвай Лиферин хизандай, ватан гьисабзва Европа, кӀенин-чапла пад Азидин, ва кефлер Африка.
Бедендикай
Еке Лиф — бедендай яргъивал 29—36 см, лувар ахъагъайла 50—67 см, заланвал 265—380 г.
Эрменияр
Эрменияр (эрм. Հայեր, hayer [hɑˈjɛɾ]) — асул гьисабдалди Кьиблепатан Къавкъазда бинедилай уьмуьр ийизвай, Армения ва Суван Къарабагъдин Республика гьукуматар арадал гъайи дегь халкь. Кьадардиз килигна Кьиблепатан Къавкъазда кьведлагьай чкадал ала (садлагьай чкадал кьажарар, пудлагьайдал гуржияр акъвазнава). Эрмени миллетдин чӀехи пай дуьньядин виринриз чкӀанва. Абурун виридалайни чӀехи диаспораяр Урусатда, Францияда, Америкадин Садхьанвай Штатра, Ливанда, Иранда, Сирияда ава.
Динда авай эрменийрин чӀехи пай христианар, Эрмени клисадин терефдарар я.
ТӀвар
Чпи-чпиз абуру гьай лугьузва. Армения уьлкведин тӀварни чпин чӀалал Гьаястан я.
ЦӀийи Борч
ЦӀийи Борч (Новый Борч) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин хуьр, Борч хуьруьхъ галаз «Борч» хуьруьнсоветдик хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 25 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата ала.
Январь
Январь (виликан тӀвар — Гьер) — садлагьай григорий календардин варз.
ЧӀехи цин питун
ЧӀехи цин питун - Apodora сихилдин тек сад тир жуьре я.
Гьар жуьредин географиядин популяцийра рангунин тав дегиш жезва - абур хъипивал авай къацубурни экуь-шуьтрубур жедайди я, ва гьакӀни абуруз са кӀус контраст тир тавар ава (хъипивал авай шуьтруь къваларни рехивал авай шуьтруь кьил галаз). Жегьил тир питунрин тав мичӀиди я, чӀехи хуьнгай тав экуь хъижедайди я.
ЦӀийи Гвинеядал ва Мисувални Фергуьссун островрал чкӀанвайди я.
Марфарин тамарра, саваннайрани кьери тамарра яшамишзавайди я. Асул гьисабдалди ада чилин йифен уьмуьр гьалзава.
Идалай вилик чӀехи цин питунар Liasis сихилдик яни Morelia сихилдик кутазвай тир, амма ахпа са шумуд морфологиядин кьетӀенвилерин гъиляй ам кьилди тир монотипдин сихилдиз чара авуна.
Мадагаскардин тӀегъерхъан
Мадагаскардин тӀегъерхъан‎
Текипиркент
Текипиркент (Текипиркент) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, Миграгъ хуьруьхъ галаз «Миграгърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км кьибле патахъ яргъал, Усугъчай вацӀун чапла кьерел чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Текипиркент хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Миграгъ хуьруьхъ галаз Миграгърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 291 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Текипиркент хуьруьн агьалияр 322 кас тир.
Гуджарат
Гуджарат (ગુજરાત, गुजरात, Gujarat) — Гьиндистандин штат.
Птидхуьр
Птидхуьр (Птикент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Татархан, Сайтархуьр.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала.
Хуьруьн вини рагъакӀидай пата архитектурадин имарат — мискӀин ава. Тарихдин ва архитектурадин имаратрикай хуьре, хуьруьн цӀуру паюнилай 500-600 м кьибле пата «Кпулцин - ПӀир», хуьруьн юкьван пата пӀир - ибадатхана ва хуьрелай 350 метр кьибле пата авай кӀунтӀал алай «Пелал алай пӀирен тар» тӀвар алай пӀир - сур ава.
Птидхуьрвияр лап фад заманарилай инихъ лежбервилив ва малдарвилив алахънавайди я.
XIX виш йисуз Птидхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Вини Арагъ ва Татархан хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 84 кӀвале 275 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 24 майишатар авай, агьалийрин кьадар 211 кас тир.
Птидхуьрруьн сихилар: Шалбузар, ЙизитӀар, Фергьятар, Гьаданшар, Шабанар, Къубуцар.
Канна (гьайван)
Канна (лат. Taurotragus oryx ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Капуцин (маймун)
Капуцин (лат. Cebus  ) — двул маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Жуьре
Ава 9 жуьре капуцин маймун:
Маймун
Маймун - маймун гьайван тамара ва чуьлера Азиядин, Африкадин ва Кьиблепатан Америкада. Маймунар гьар жуьре жеда абур инсанрин кӀватӀалдик актзава орангутанг, шампанзе, горилла, ва мас.
Казиюрт
Казиюрт, Къазиюрт — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин кутан.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 33 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Казиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1926 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 839 касди уьмуьр ийизвай. Абурукай 825 кас къумукьар тир.
Макака
Макака (лат. Macaca) — двул маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Жуьре
Макакайрин 22 жуьре ава:
Къарагъанда
Къарагъанда́ (Қарағанды) — агьалийдин кьадардал гьалтайла Къазакъстандин кьудлагьай шегьер я.
Имени Мичурина (Дагъустан)
Тарих
Хуьруьн бине, «Оборона страны» совхоздихъ галай чилерал кутунвайди тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 867 кас тир. Хуьруьн агьалияр цӀапар, табасаранар, даргияр я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Тандо
Тандо — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Тандо хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 4,5 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Тандо хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
1947 йисуз Тандо хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондин Элистанжи хуьруьз депортация авур чеченрин чкадал куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченриз элкъвена хкведай ихтияр гайила, 1958 йисуз хуьруьн эгьлияр элкъвена хайи хуьруьз хтанай.
1999 йисан 7 августдиз хуьр «Халкьарин арада Ислягьвилин Исламдин Бригададин» боевикрин гъилик акатнай. 24 августдиз 500 кг заланвилин вакуумдин бомба кардик кутунин куьмекдалди хуьруьн винел контроль федерал къуватрин гъиле гьатнай. Бомбадин хъиткьинрунин нетижада хуьр кьиляй кьилиз харапӀадиз элкъвенай.
Агьалияр
Йисариз килигна Тандо хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 701 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Украинар
Украинар (укр. українці; XX виш йисалди абуруз «малороссар», «русинар», «черкасар» лугьудай) — асул гьисабдалди Украинада уьмуьр ийизвай рагъэкъечӀдай патан славян халкьарикай сад. Украинрин чӀехи диаспораяр Канада, Урусат, АСШва маса уьлквейрани ава. ЧӀехивилиз килигна славян халкьарин арада украинар, урусрилай ва полякрилай кьулухъ, пудлагьайдал чкадал ала.
Миллетдикай аслу тахьана Украинада уьмуьр ийизвай вири ватанэгьлийриз — украинар лугьузвайди я. ГьакӀни, уьлкведин рагъакӀидай пата уьмуьрзавай бойкаяр, гуцулар, лемкаяр, полещукар хьтин субэтносар украин миллетдиз талукь я.
Цудик
Цудик (Цудик) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муьхрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан гуьнеда, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Джилихуьр вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 504 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я.
Плазма
Плазмадин формаяр
Алай чӀаван чирвилериз килигна, каинатдин веществодин виридалайни гзаф паюнин фазадин гьал (массадиз килигна саки 99,9 %) плазма я /
Плазмадин базадин характеристикаяр
Вири чӀехивилер Гауссдин СГС текра ганвайди я, амма ифин (температура) — eV ва ионрин масса — протондин массадин текда ганвайди я ; Z — заряддин число; k — Больцмандин константа; К — лепедин яргъивал; γ — адиабатик индекс; ln Λ — Кулондин логарифм.
Рыбзавод-51
Рыбзавод-51 (Первомайск) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дербент шегьердилай 37 км кефер пата ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 257 кас тир. Хуьруьн агьалияр даргийрикайни цӀапарикай ибарат я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Кард
Кард
Полякар
Полякар (пол. Polacy, поля́цы) — асул гьисабдалди Польшада уьмуьр ийизвай чӀехи рагъакӀидай патан славян халкьарикай сад. Дуьньяда авай полякрин кьадар тахминан 55 миллион я, абурукай 36 миллион Польшадал къвезва.
Хайи чӀал — поляк чӀал я. Диндал гьалтайла полякрин лап чӀехи пай католикар, гъвечӀи пай православар я.
Макао
Макао ва я Аомынь (澳門特別行政區) — Китайдин вилайят, вич вичиз авай административ район я.
Тарих
1557-1999-й йисан — Португалиядин колония.
Сибирдин юпик чӀал
Сибирдин юпик чӀал
Кирилл алфиб
NOTES:
Кьил чӀулав питунар
Кьил чӀулав питунар, тахьайтӀа питунар-офиофагар  — таб кӀвачер квайбурун хзандик акатзавай гъуьлягърин сихил я. И гъуьлягъриз чимивал чукӀурунихъай къурбанд жагъурриз куьмекдай ва и хзандик акатзавай маса жуьрериз хас тир пӀузаррин къалхандал алай гъвечӀ фурар авайди туш. Австралиядин кефердинни юкьван патарра чкӀанвайди я. Йифен гъуьлягъар я. Хнуб-гъуьлягъди шараг акъатдалди какаяр хуьдайди я.
Чара авунар
Жуьреяр:
КичӀен сув
КичӀен сув (Базардюзи; Bazardüzü) — Дагъустандинни Азербайжандин сергьятдал чка кьунвай, ЧӀехи Къавкъаздин суварин системадин Къавкъаздин Кьилин ЦӀиргъинин кӀукӀ. Кьакьанвал — 4466 м.
ТӀварцӀин мана
Лезги чӀалал «КичӀен сув» гаф «кичӀевилин сув» лагьай чӀал я.
Татар
Та́тар (тати, парси, дагълы, логьиджон) — Азербайжанда ва Дагъустанда уьмуьрзавай иран халкьарикай сад. Тат ва азербайжан чӀаларал рахазва. Диндал гьалтайла татрин чӀехи пай шии, гъвечӀи пай суни мусурманар я.
Камыш-кутан
Камыш-кутан — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр.
География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 25 км яргъал ала.
Тарих
Татьяновка хуьруьн бине Бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри 1898 йисуз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атӀанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай. Чеченар депортация авур береда, 1944 йисуз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин Изано, Кудиябросо ва Лологонитль хуьрерай ахвахар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Камыш-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2008 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 2 162 касди уьмуьр ийизвай. Вири ахвахар, суни-мусурманар я.
Тлох
Тлох — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Тлох хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 20 км яргъал, Анди Койсу вацӀун эрчӀи къерехдихъ гала.
Тарих
1859 йисуз Тлох хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Тлейсерух наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлох хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 900 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Фиджидин инсанар яшамиш жезвай чкаяр
Фиджида 5 шегьер ава.
ЧӀехи авунвай инсанар яшамиш жезвай чкаяр
Фиджида агьалийрин къалинвал акьван чӀехиди туш, гьавиляй урбанизацияламиш хьанвай вилаятар муниципал районриз сад авуна. Абуруз шегьеррин шурайри регьбервал ийизва. Гьа гьисабдик квай инсанар яшамишдай чкаяр ибур я: Ба, Лабаса, Лами, Левука, Нади, Насину, Насуори, Савусаву, Сигатока, Тавуа, Ванниа.
ЧӀехи тавунвай инсанар яшамиш жезвай чкаяр
Агъадихъ галай урбанизацияламиш хьанвай шегьеррихъ муниципал тешкилат гвач: Дрекети, Ломаваи, Королеву, Навуа, Натумбуа, Ракираки, Ватукоула.
Канада
Канада (Canada [ˈkænədə], Canada [kanaˈda]) — Кефердин Америкада авай, чилин кьадардал гьалтайла дуьньядин кьведлагьай гьукумат я.
Канада — парламентдин гвай конституциядин монархия (королвал), Канададин пачагь Британиядин миллетрин сакӀиливилин пачагь язва. Кьве чӀалал рахадай, пара медениятар авай уьлкве, федерал дережадал ингилисни франк чӀалар официалбур яз тестикьарна. Вилик фенвай технологияни индустрия авай гьукумат я, Канададиз пара хилен бул тӀебии ресурсрал ва алишверишдал бинеламишнавай экономика ава (мисал патал, АСШ-рихъ галаз, абурухъ галаз Канадади колонияр авай ва Конфедерация арадал гъайи чӀавалай санал кӀвалахзава).
География
Адан къерехар Атлантик, Ласни Арктикадин океанри кьунва. Кьибледин ва кефердинни рагъакӀидай патай АСШ-рихъ галаз са сергьятра ава, гьакӀни ам кефердинни рагъэкъечӀдай патай Даниядихъ галаз (Гренландия), рагъэкъечӀдай патай Франциядихъ галаз (Сен-Пиер ва Микелон) са гьуьлуьн сергьятра ава. Канададинни АСШ-рин арада авай сергьят дуьньядин виридалайни яргъи умуми сергьят язва.
Ксар
Алай чӀавуз Канада вичик 10 провинцияни 3 территория квай федератив гьукумат язва. ЧӀехи пай франк чӀалал рахадай агьалияр авай провинция Квебек, амайбур — ингилис чӀалал рахадай провинцияр язва, гьакӀни франк чӀалал рахадай Квебекдив гекъигайла абуруз «ингилис Канада» лугьуда. ЧӀехи пай ингилис чӀалал рахадай кӀуьд провинциядикай яз, Нью-Брансуик тек сад тир официал рекьелди кьве чӀаланди язва. Юкон территориядиз официал рекьелди кьве чӀаланди (ингилисни франк чӀалар), Кефердинни рагъакӀидай территорийрини Нунавут территорияди 11 ва 4 официал чӀал кьурвал тестикьарна (гьа гьисабдик ингилисни франк чӀаларни ква).
Виридлай чӀехи кӀватӀал лугьузва чеб «канадар» (30,9 %), экепай канадарай гьисабзава. Ахпа къвезва чеб
Христианар
Христианар — христианвилин терефдарар. Христианрин чӀехи пайди Иса пайгъамбар Аллагь, Аллагьдин хва ва инсаният хилас ийидай касдивай гьисабзава.
Саидхуьр
Саидхуьр гьакӀни Саидар (Саидкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Кьасумхуьруьнсовет»дик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин саки юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кефердинни - рагъакӀидай патаз 2,5 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Алкьвадар, Курхуьр.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн тӀвар, вичин бине кутур ксан тӀварунихъ гала. ЦӀуру хуьр гилан хуьрелай 3 км яргъал, Цмурриз тухузвай рекьин муькув алайди тир.
XIX виш йисуз Сийидар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьре наибвалдиз талукь тир. Алкьвадар ва Векьелар хуьрерихъ галаз Векьелрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Сувун чувудар
Сувун чувудар (жугьури) — Къавкъазда уьмуьр ийизвай ва тат чӀалан жугьури нугъатдал рахазвай халкь. Дуьньяда абурун кьадар тахминан 100 агъзур я.
XIX виш йисалай кьулухъ сувун чувудар Къавкъаздай Израильдиз куьч жез эгечӀнай. Къе абурун чӀехи пай Израильда уьмуьр ийизва.
Elf (цӀвал)
Elf (1967—1968 йисарра — Electric Elves, 1968—1969 йисарра — The Elves) - американ рок-цӀвал я. Асул гьисабдалди ам адан кьилехъан Ронни Джеймс Диодин куьмекдалди тӀвар-ван хьана.
Мальдивар
Мальдивар, Мальдиврин Республика — гьукумат азияда ва Мальдиврин островарда авай.
Вилаятрал
19 атоллар, кьилин шегьер Мале:
Юный Пахарь
Юный Пахарь — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Первомайский» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьерелай 3 км яргъал, Дарвагчай вацӀал, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьн агьалияр 467 кас тир. Хуьруьн агьалияр даргийрикайни цӀапарикай ибарат я, вири суни ва шии - мусурманар я.
Чилин зурзунар
Чилин зурзунар — чеб чпиз акъатзавай чилин кӀаник гвай юзунарни чилин чинин зурзунар). Гьар йисуз Чилел са миллион чилин зурзунар жезва, ахпа абурун чӀехи пай пара гъвечӀибур яз садани кьатӀазвач. Халис чилин зурзунар, чӀехи чӀинар гъин жезвай, чи планетадал кьве гьафтедиз са сеферда жезвайди я. Гьабурун чӀехи пай океанрин кӀанара жезва, гьавляй инснар гужа твазвач, абур патал цунами жезвачтӀа.
Абрых
Абрых — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 8 км яргъал, Турйан вацӀун чапла къерехда чка кьунва. Мукьвал алай хуьрер: Тиканлы, Бум.
Агьалияр
Бязи чешмейрин малуматриз килигна хуьре 650 кас яшамиш жезва.
СикӀер
СикӀ, гьакӀни СикӀер — тӀвар са шумуд жуьредиз некхвазайбрин, хзан КцӀеринбур. Амма 11 жуьре и мехелдин какатзава двулдик СикӀер (Vulpes). Гзаф чъизва ва чкӀанва дуьнеда Туракь сикӀ (Vulpes vulpes).
жуьрейрал апайхьун
Песцар Alopex (гзаф вахтара галкӀурзва двулдихъ (Vulpes).
Крокодилар
Крокодил (Crocodylia, Loricata) — чурчулдиз, хуьрлуьнкӀдиз ухшар ва гьадан жинсиникай чими уьлквейра жедай гзаф зурба гьайван. Малкамут. .
СикӀрен тӀегъерхъан
СикӀрен тӀегъерхъан
Шиназ
Шиназ (Шиназ, Сыназыр) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Шиназ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьруь Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 12,2 км кефердинни-рагъакӀидай пата чка кьунва.
Тарих
XIX виш йисуз Шиназ хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Уна хуьруьхъ галаз Шиназ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Къуруш
Къуруш, ЦӀуру Къуруш (Куруш, Старый Куруш) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къуруш» хуьруьнсоветдик акатзавай кьакьан сувун хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Шиназ
Тарих
Хуьр 5 мягьлейрикай ибарат я.
Къуруш
Гьуьлуьн дережадилай 2560 метр вине авай Къуруш хуьр, вири Европада, Урусатдани Къавкъазда виридалайни кьакьанда авай агьалийрин пункт я. ГьакӀни, Урусат Федерациядин виридалайни кьибледа авай агьалийрин пункт я. Къуруш хуьряй альпинистри КичӀен сув (4466 м), Гъуцар сув (4150 м) ва Яру сув (3925 м) суварин кукӀварал хкаж жезва.
Шиназ
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 305 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Шиназ хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 1 352 кас тир.
Къуруш
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, Гъуцар сувун кьиблединни - рагъэкъечӀдай патан гуьнеда, ЧӀехивацӀун дугунда, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал чка кьунвайди я. Къуруш санлай 9 суву - Шалбуздагъ суву, Яру суву, КичӀен суву, Нисен суву, гьакӀни Гедик (Базардуьзуь), ТӀурфан, Рагъдан, Вахчаг, Мулар хьтин сувари элкъуьрна юкьва тунва.
Малла Нури
Малла Нури, гьакӀни Ахцегьви Нури — лезги шаир.
Къуруш
Тарих
XIX виш йисуз Къуруш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къуруш хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
XIX виш йисан сифте кьилера Семён Броневскийди кхьейвал, Иранди ва Россияди кьуркьушум лезгийрин Къуруш хуьряй къачузвай. И хуьруь гьакӀни вири Къафкъаз кьуркьушумдалди таъминарзавай. Гила Къурушдал къизилдин чӀехи игьтиятар авайди тайин хьанва. Мукьвал йисара ина къизил хкудунин кардив эгечӀда. И карди лезги чилер тӀебиатдин серветралди бул тирди мад гъилера субутзава. Дагъустандин Гьукуматдин Архивдин материалра къалурнавайвал, XIX асирда Къуруш Къафкъаздин виридалайни девлетлу хуьр тир. 1886-йисуз ина 3 агъзур балкӀанар, 5 агъзур калер, 92 агъзурдалай гзаф хипер авай. 1907-йисуз ина лапагрин кьадар 194 агъзурдав агакьнай. Хуьруьхъ 50-далай гзаф яйлахар авай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 826 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 804 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къуруш хуьруьн агьалияр 4 760 кас тир.
Къурушрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур: Гьилевар, Хайитакьар, Тетацар, Фалакьар, Къызырар, Хъртар, Мисрияр, Къуьлдуьрар, Авурар, Занговар, Гьебешар, ЧӀулавар я.
Шиназ
ТӀвар-ван авай ксар
Гьажиев Гьезерчи Серкеран хва — рутулви шаир ва кхьираг.
Малла Нури
Малла Нури 1835 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Хци зигьин авай гадади хайи хуьруьн медресада кӀелна, илимрин дибар ва чӀалар чирна. Ам манияр ва шиирар теснифунал машгьул хьана.
1877 йисан бунтара иштирак авунай Нури сифте Дербент шегьердин Наринкъеледин зинданда туна, ахпа Урусатдиз суьргуьндиз акъудна.
М. Нуриди гзаф йисара Бакудин нафтӀадин мяденра кӀвалахна. И йисара ада фялейрин четин уьмуьрдикай, гьахъсуз дуьньядикай, ришветда вил авай судуйрикай хци шиирар кхьена. 1913 йисуз Петербургда акъатзавай «Дагъустандин пакаман ярар» газетда Малла Нуридин «Тъурбат» шиир чапна. Малла Нури 1913 йисуз Ахцегьа рагьметдиз фена.
Кирибатидин шегьерар
Кирибатидин шегьерар (Cities in Kiribati) — Кирибатидин виридалайни чӀехи яшамиш жезвай чкайрин сиягь я. World Gazeteer сайтдин малуматралди, Кирибатида агъзурни ваш виш касдилай пара инсанар авай 10 шегьер ава.
Мандрил
Мандрил (лат. Mandrillus sphinx ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Исламабад
Исламабад (урду اسلام آباد, Islamabad) — Пакистан республикадин кьилин шегьер, медениятдин, политикадини экономикадин юкь.
Православие
Православие (мана гьахълу чирвилер, гьахълу фикир) — христианвилин динда авай пуд кьилин мезгьебрикай сад. И мезгьеб Иса пайгъамбардин хайи йикъалай кьулухъ къвезвай садлагьай агъзур йисан къене Рим империядин рагъэкъечӀдай пата (Византияда) арадал атанай.
Алай чӀавуз православие мезгьеб — Урусат, Греция, Сербия, Болгария, Румыния, Македония, Черногория, Украина, Белоруссия, Молдавия, Грузия ва Кипр уьлквейрин кьилин дин я.
И мезгьебдиз талукь виридалайни чӀехи халкь — урусар я.
Авраам Линкольн
Авраа́м Ли́нкольн (Abraham Lincoln) (12 февраль 1809 йисан, Ходженвилл, штат Кентукки, —, Вашингтон) — америкадин гьукуматдин ва политикадин къуллугъхъан, АСШ-рин 16-лагьай президент (1861—1865) тир. Ам гьукуматдин кьиле акъвазнавай Республикадин партиядин садлагьай векил тир. Америкадин лукӀариз азадвал гайи кас, америкадин халкьдин кьегьал. Тарихда виридалайни чирвалар авай 100 ксарикай сад я. Вич ферма тухудай са кесибдин хзанда чӀехи хьанвайди я. ГъвечӀи чӀавунилай спортдик акатнай.
Хзандин кесибвиляй мектебдиз ам кьилди са йисуз фейиди я, ятӀани адаз кӀелиз-кхьиз чир хьана, ктабар кӀан хьана. Агакьай гада хьайила вичи вичиз кьил акъудиз хьана. Вичи вичиз микитисвал ийизавай. Экзаменар гайила адвокатвилин кӀвалах тухудай ихтияр кьабулна. Иллинойс штатда индейцар къарагъ авурла кьушунрик акатна, ам капитан хьиз кьабулна. ЯтӀани женгерик квачир ам. Иллинойсдин Къанунрин КӀватӀалдин депутат тир, СШАдин Конгрессдин Векилрин КӀвалик квай. Гьа къуллугъдал ада Америкадинни-Мексикадин дяведиз аксидаказ акъвазна. 1858 йисуз СШАдин сенаторвилиз жез кӀанзавай, хкягъунар хьайила ада гъалибвал кьунач.
Кьилерин хуьруьнсовет
Административ юкь — Кьилер хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гандурар, Демирар, Керимханар, Кьвалар, ЧӀулавар, Эсетар.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 4,5 км кьибле пата, Усугъчай вацӀун эрчӀи кьерел алайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 916 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 880 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Сентябрь
Сентябрь (виликан тӀвар — Мара) — кӀуьдлагьай григорий календардин варз.
Эрмени апостол клиса
Эрмени апостол клиса (эрм. Հայ Առաքելական Եկեղեցի) — догматрин ва адетрин патахъай православиедилай ва католицизмдилай тафаватлу кьетӀен лишанар квай христианвилин дегь мезгьебрикай сад.
Армениядин гьукуматдин мезгьеб я.
Хелетури
Хелетури — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Хелетури хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Хелетури хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Хелетури хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 721 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Мальдонадо (департамент)
Мальдонадо департамент (Departamento de Maldonado) — Уругвайда авай департамент я.
Первомайский хуьруьнсовет
«Первомайский» хуьруьнсовет (Первомайский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Мальдонадо (департамент)
Майдан — 34 262 км². Агьалияр — 164 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 0,20 кас/км².
Первомайский хуьруьнсовет
Администрациядин юкь хуьр — Имени Мичурина хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Имени Мичурина, Рыбзавод-51, Андреевка, Юный Пахарь.
Мальдонадо (департамент)
Административ юкь — Мальдонадо.
Первомайский хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Каспий гьуьлуьн кьере, Дарвагчай вацӀун сивел, Дербент шегьердилай 32 км кефер пата чка кьунвайди я.
Мальдонадо (департамент)
География
Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва.
Первомайский хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1910 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1903 кас тир (вири райондин агьалийрин 1,9 %). Агьалийрин вири цӀапарин этник группа тир терекемеяр я, суни - мусурманар я.
Къазанкулак
Къазанкулак (Казанкулак) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Борч» хуьруьнсоветдиз талукь я.
Тарих
Кутан виликан са тӀварцӀин чечен хуьр алай чкадал, Рутул райондай иниз лапагар хъуьтӀуьн чӀурариз гьална хуьнин рекьелди арадал атанвайди я.
Кутандин тӀвар, са чӀавуз и районда куьчери уьмуьр гьалзавай ногъайрин са несилдин тӀвар я.
Годобери (Ботлих район)
Годобери — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Годобери хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Тарих
1859 йисуз Годобери хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Технуцал наибвалдиз талукь тир.
Вилик кьве Годобери хуьрер авай: Агъа Годобери ва Вини Годобери. 1989 йисуз абур сад авунивди Годобери хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Йисариз килигна Годобери хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 049 касди уьмуьр ийизвай. Вири годоберияр, суни-мусурманар я.
Миграгърин хуьруьнсовет
«Миграгърин» хуьруьнсовет (Микрахский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Сиреникдин юпик чӀал
Сиреникдин юпик чӀал ва икӀа Сиреникдин эскимос чӀал - (юп. Uqeghllistun) — чӀал Сиреникдин юпик (Сиӷы́ныгмы̄́ӷий) халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар чӀалал амач Россияда Чукотрин автономидин округдин Сиреник (Сиӷыныӽ) хуьре "0" инсан кьван (1997 йисуз килигунрай). Эхир рахазвай инсан (Валентина Выйе) кичмиш хьана 1997.
Миграгърин хуьруьнсовет
Административ юкь — Миграгъ хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Миграгъ, Текипиркент.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин юкьван пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6,5 км кьибле пата, ЧӀехивацӀун чапла кьерел алайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1541 касди уьмуьр гьалзавай: 757 итим, 784 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 1709 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Кас
Кас (Homo sapiens)
Сирия
Сири́ядин Ара́б Респу́блика (الجمهورية العربية السورية; аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя) — гьукумат.
Deep Purple
Deep Purple — Гьартфурдда (Англия) 1968-лагьай йисан эхен вацраз арадал атанвай британиядин рок-цӀвал я. Ам 1970-лагьай йисарин гьард-рокдин виридалайни чӀехи ва рок макьаматдиз зурба таъсир къалурай цӀваларикай сад тирди гьисабзава. Музыкадин критикрин фикирралди, Deep Purple хард-рокдин бине кутунвайбурукай сад я, гьакӀни абуру прогрессив-рок ва хэви-метал вилик ракъуруник кутур чӀехи метлеб авай кардиз критикри кьакьан къимет гузава. . Deep Purple «классикадин» ибаратдик квай музыкантар (месэла, гитарахъан Ричи Блэкмор, клавишархъан Джон Лорд, далдамхъан Ян Пейс) инструменталистар-виртуозар яз гьисабзава. Дуьньяда абурун албумрин 100 миллиондилай пара копия маса ганва.
Куьруь тир дискография
Mark 1
Mark 2
Mark 3
Mark 4
Mark 5 (2.2) Mark 6 (5) '' Mark 7 (2.3) ''
Красноярскдин край
Красноярскдин край (Красноярский край) — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Сибирдин федерал округдик акатзава.
Deep Purple
Куьруь тир дискография
Mark 8 (6)
Красноярскдин край
Субъектдин бине 1934 йисан 9 декабрьда кутунвайди я.
Deep Purple
Куьруь тир дискография
Mark 9 (7)
Красноярскдин край
Кьилин шегьер — Красноярск я.
Deep Purple
Куьруь тир дискография
Mark 10 (8)
Бежта
Бежта — Дагъустан республикадин Бежта белгенда авай хуьр. Белгендин администрациядин юкь я. Бежта хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Бежта белгендин юкьван пата, Хзанор вацӀал, Магьачкъала шегьердилай 274 км яргъал ала.
Тарих
1860 йисуз Бежта хуьр Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Анцух-Капучи наибвалдик квай.
2004 йисан 28 февральдиз Бежта хуьруьн мукьвал, «Бежта» заставада къуллугъ авур сергьятчийрихъ галаз хьайи яракьлу ягъунра Чечен Республика Ичкерия-дин бригададин генерал Руслан Гелаев кьенай. Женгина кьенай Мухтар Сулеймановаз ва Абдулхалик Курбановаз кьейидалай кьулухъ «Урусатдин Кьегьал» тӀварар ганай.
Агьалияр
Йисариз килигна Бежта хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 865 касди уьмуьр ийизвай.
Агьалидин вири бежтаяр, суни-мусурманар я.
Чинар хуьруьнсовет
Администрациядин юкь хуьр — Чинар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Чинар, Бильгади.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4967 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 5862 кас тир (вири райондин агьалийрин 1,9 %). Хуьруьнсоветдин хуьрера жуьреба жуьре миллетар ава: цӀапар, даргияр, табасаранар, агъулар, лезгияр, вири суни ва шии - мусурманар я.
Монтевидео (департамент)
Монтевидео департамент (Departamento de Montevideo) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 530 км². Агьалияр — 1 319 108 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 2488,88 кас/км².
Ситатунга
Ситатунга (лат. Tragelaphus spekeii) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Монтевидео (департамент)
Административ юкь — Монтевидео.
География
Департаментди Уругвайдин кьибле пата чка кьунва.
Волгоград вилаят
Волгоград вилаят  (Волгоградская область) — Урусатдин Федерацияда авай субъект, Кьиблепатан федерал округдик акатзава.
Кьилин шегьер — Волгоград я.
Карелия
Республика Карелия (урус чӀалан; ливвикдин карел чӀал Karjalan tazavaldu; карел чӀал Karjalan tašavalta; Karjalan tasavalta) — кефердинни рагъакӀидай патан арадин Урусатдин республика. Кьилин шегьер — Петрозаводск.
География
Урусатдин кефердинни рагъакӀидай пата ала. Карелиядин чилер Финляндиядихъ галаз рагъакӀидай пата (798,3 км), Мурманск вилаятдихъ галаз кефер пата, Архангельск вилаятдихъ галаз рагъэкъечӀдай пата, Вологдани Ленинград вилаятдихъ галаз кьибле пата са сергьятра ава. Карелия кефердинни рагъэкъечӀдай пад Лацу гьуьлуьн ятари кьунва.
Административ паюн
Кьвед шегьердин округарни 16 муниципал районар акатзава.
Юкьван Азия
Юкьван Азия, Кьулан Азия — Азияда авай гегьенш, океандихъ галаз сергьятар авачир регион я. ЮНЕСКО-ди гайи тарифдив кьурвал, и региондик Монголия, Китайдин рагъакӀидай пад (Синьцзян, Тибет, Къенепатан Монголия, Цинхай, Сычуань ва Ганьсу вилаятар), Къазахстан, Киргизия, Узбекистан, Туркменистан, Таджикистан ва Урусатдин азия пата авай лап кьиблепатан районар акатзава. 1924–1925 йисара и региондин тӀвар «Туркестан» тир.
Юкьван Азия чара регион хьиз сифте яз Александр Гумбольдтди къалурнай.
Гьамиша и региондин тӀвар кьадайла и чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай халкьар ва ЧӀехи пекдин рехъ рикӀел хкведа. Гьакъикъатда, вилик девирда Евразия континентдин саки вири патарай къвезвай савдагарар, хам-мал ва чара-чара медениятар сад-садав гьалтзавай регион — Юкьван Азия тир. Юкьван виш йисара Кьулан Азия экономикадин, сиясатдин ва медениятдин жигьетдай дуьньяда виридалайни вилик фенвай уьлквейрикай сад тир. И чилерал алай Кушан ва Хорезмшагьрин империяяр чпин девирдин виридалайни девлетлу гьукуматар тир. Са кьадар геж арадал атанай Тамерланан империяди Евразиядин чӀехи пай чилер вичиз муьтӀуьгъарна гьукум гьалзавай.
Сайтархуьр
Сайтархуьр (Сайтаркент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 10 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Птидхуьр, Пиперхуьр, Татархан, Уллугъетягъ.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай тарих малум туш. Хуьруьн юкьван пата архитектурадин имарат - мискӀин ава. Сайтархуьрелай 100 м рагъакӀидай пата «ПӀир-Атлу» тӀвар алай пӀир ава.
XIX виш йисуз Сайтархуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Пиперхуьр ва Уллугъетягъ хуьрерихъ галаз Уллугъетягърин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 160 кӀвале 536 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 92 майишатар авай, агьалийрин кьадар 458 кас тир.
Сайтархуьрвияр малдарвилив ва лежбервилив алахънавайди я.
Такуарембо (департамент)
Такуарембо́ департамент (Departamento de Tacuarembó) — Уругвайда авай департамент я.
Майдан — 15 438 км². Агьалияр — 90 053 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 5,83 кас/км².
Административ юкь — Такуарембо.
География
Департаментди Уругвайдин юкьванни кефер пата чка кьунва.
Къалажух хуьруьнсовет (Докъузпара район)
«Къалажух» хуьруьнсовет (Село Каладжух) — Дагъустан Республикадин Докъузпара райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Къалажух хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефер пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 9 км кьибле пата, ЧӀехивацӀун эрчӀи кьерел чка кьунвайди я.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 758 касди уьмуьр гьалзавай: 867 итим, 891 паб. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 1 750 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Камбулат (Дагъустан)
Камбулат  (Камбулат) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Кальял» хуьруьнсоветдиз талукь я.
География
Кутанди Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 26 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата чка кьунва.
Тарих
1951 йисуз Мир Жафар Багирова гегьеншдиз гатӀумнавай компаниядин сергьятра, Закатала райондин Динчи хуьре уьмуьр гьалзавай кусурвияр Дагъустандиз депортация авунай. Азербайжандай гужуналди акъуднавай кусурвияр и Камбулат кутанда чка кьуна секин хьанвай.
Агьалияр
Кутанда 150 кьван хзанар ва 600 кьван агьалияр ава. Агьалийрин 90 % пай Рутул райондин Кусур хуьряй тир аварар я.
Ленино (Бабаюрт район)
Ленино, Ленинан тӀварунихъ галай колхоздин кутан (Ленино) — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Рутул райондин кутан. «Кальял» хуьруьнсоветдиз талукь я.
География
Кутан Дагъустан Республикадин Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 24 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата ала.
Тарих
Рутул райондай иниз лапагар хъуьтӀуьн чӀурариз гьална хуьнин рекьелди арадал атанвайди я.
Магьачкъала
Махачкала (МахӀачхъала, Мягьячгъала,, Анжикъала, Магьачкъала, МахӀачкъала, МахаӀчкала, Маһачгала) — Дагъустан Республикадин кьилин шегьер, агьалидин кьадардал гьалтайла Кеферпатан Къавкъаздин регионда пудлагьай чкадал ала, Кеферпатан Къавкъаз Федерал округдин виридалайни чӀехи шегьер я. Магьачкъла шегьердин округдин администрациядин юкь я.
Магьачкъаладин агломерациядик шегьердин округда авай хуьрер, посёлокар ва Каспийск шегьер акатзава. Магьачкъала агломерациядин агьалидин кьадар тахминан 1 миллион кас я.
ТӀвар
Шегьердин сифте тӀвар Петровское тир, ам 1844 йисуз урусрин женгинин кӀеле хьиз кутунай. 1857 йисуз кӀеледиз шегьердин статус ганай ва тӀвар Петровск-Порт эцигнай, вучиз лагьайтӀа сиверай сивериз атай кьисадив кьурвал 1722 йисуз Урусатдин Империя фарсарин винел дяведалди фидайла и чкадал I Пётрдин лагерь алай.
Дагъустандин вахтуналди гьаким тир Тарковский Нух-бекан къарардалди, «Имам Шамил кьегьалан тӀвар сувавийрин рикӀера даим амукьуй лугьуз» 1918 йисан 15 ноябрьда шегьердин тӀвар Шамил-Къала-диз дегишарнай.
1921 йисан 14 май тарихда Дагъустандин Революциядин Комитетди кьабулай къарардалди Шамилкъала ДАССР-дин кьилин шегьер хьанай ва республикадин чӀехи политик ва жемиятдин кӀвалахдар Магьач Дахадаеван гьуьрметдай шегьердин тӀвар дегишна Магьачкъала эцигнай.
Са бязи дагъустандин халкьарин лексиконда Магьачкъала шегьердин кьведлагьай тӀвар тир Анжи-Къала ава. И гафуни къумукь чӀалал «Инжидин Къеле», дарги чӀалални «Чепедин Къеле» манаяр гуза.