cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
КӀварчагъ
Тарих
Инсанар яшамиш хьайи сифте чка, гилан хуьрелай 3 км кеферни — рагъэкъечӀдай пата, кӀунтӀал алай «Къванцин булах» тӀвар алай чка хьанвай. Анлай кьибледнинни — рагъакӀидай патаз, ДакӀар кьулувалдиз куьч хьанвай. Са тӀимил геж, мукьвал алай муькуь кӀунтӀални кӀвалер эцигиз хьанвай. Тийижир себебралди хуьруьн агьалийрин са пай НуьцӀуьгъриз, гьина къенин йикъалди абурун сихилдикай тир «ДакӀар» тӀвар алай сихилдин векилар яшамиш жезва, муькуь пайни Кьибле Лезгистандин КцӀар райондин ДакӀар хуьруьз куьч хьанвай. И чка тӀебиятди туькӀуьрнавай къеле хьиз тир: гьар патай кьвал квай тик гуьнеяр. Аниз анжах са рехъ физвай. А кьакьан чкада инсанар 1957 йисал кьван яшамиш жезвай, адалай кьулухъ хуьруьнэгьлияр кьулухъ КӀварчагъ дугундиз куьч жез эгечӀнай.
КӀварчагъ хуьрелай 2 км кьибле пата, ЛакӀар тӀвар алай чкадин ципӀиц багъарин чилера, чилин кӀвалахар кьиле тухвадайла къванцин сурун гуьмбетар дуьздал акъуднай.
Плантациядин кӀвалахарин береда ина, къеняй куьлуь тӀеквенар авай тум алай ч.э.в XII-XI виш йисариз талукь тир кишпирдин гапур акъатнай, сур ахъа хьанвай.
Хуьре архитектурадин имарат — мавзолей, ва хуьрелай 2 км яргъал, Сиртыч хуьруьз тухузвай рекьел сур авайди я. Хуьрелай 1,5 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, фад заманада инсанар яшамиш хьайи «ЦӀуру КӀварчагъ» чка ава. И цӀуру хуьруьн рагъэкъечӀдай пата мискӀин, ва кеферни — рагъакӀидай къерехда «Чувудрин сурар» тӀвар алай сур ава.
XIX виш йисуз КӀварчагъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Зизик, Имамкъулидхуьр ва Экен хуьрерихъ галаз КӀварчагърин хуьруьнжемятдик квай.
Лак район
Лак район, Яхул район (Лакский район, Лакрал район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Кумух хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кьибле пата ала. Рутул, Чарода, Леваши, Акуша, Кули ва Гуниб районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерайтӀуз авахьзавай кьилин вацӀ — Къазикъумух Койсу я.
Райондин чилерин майдан — 740 км² я.
Тарих
1820 йисуз Урусат империядик акатай Къазикъумух ханвал 1859 йисуз Дагъустан вилаятдин Къазикъумух округдиз элкъуьрнай. 1922 йисуз и Къазикъумух округ Лак округдиз элкъуьрнай ва гуьгъуьнлай, 1935 йисуз Яхул округ гилан Лак ва Кули районриз апайнай.
1944 ийсуз яхулрин са пай хайи чилерай акъудна, Юкьван Азиядиз дугурнавай аккин—чеченрин чилерал гужалди куьчарна ана ЦӀийи Лак район арадал гъанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Яхул райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Яхул райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 19 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Лак райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Иогьанн Себастьян Бах
Иогьанн Себастьян Бах (Johann Sebastian Bach; дидедиз хьана, Айзенах, Саксен-Эйзенах (гилан вахтунин Тюрингия) — кьена , Лейпциг, Саксония) — германиядин зурба бароккодин композитор ва музыкадин устад я.
Гад
Гад
Вагьши нуькӀвер
Вагьши нуькӀвер  (лат. Accipitriformes ва икӀа Falconiformes) —
Falconidae
Falconidae Кардар
Вини Арагъ
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай кьибле патаз 11 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Уллугъетягъ, Птидхуьр, Сайтархуьр.
Тарих
XIX виш йисуз Вини Арагъ вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. ДаркӀуш, КӀахцугъ, Татархан ва Птидхуьр хуьрерихъ галаз Татарханрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалийрин кьадар 308 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: КӀарасар, Афатар, Базияр, Мумрачар.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Лезги чӀал
Лезги чӀал — лезги халкьдин хайи чӀал. И чӀалал Дагъустандин кьиблединни — рагъэкъечӀдай пата ва Азербайжандин кефердинни — рагъэкъечӀдай пата уьмуьр ийизвай 800 000-дав агакьна агьалияр рахазва. Кеферпатан Къавкъаздин чӀаларин хзандин нах-дагъустан чӀаларин группадин лезги чӀаларин хилек акатзава.
ЮНЕСКО-ди акъуднай «Терг хьунин кичӀевилик квай дуьньядин чӀаларин атлас» журналда лезги чӀалаз vulnerable, яни терг хьунин кичӀевилик квай чӀалан статус ганай.
2010 йисан Урусатдин Федерациядин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, лезги чӀалал 402 173 кас рахазвай. Энциклопедиядин «Этнолог» справочникдин малуматрив кьурвал, 2007 йисуз Азербайжанда лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 364 000 кьван кас тир. Амма Азербайжан республикадин гьукуматди тӀебии тушир рекьералди Азербайжанда лезгийрин кьадар гзаф тӀимиларзава. Мисал патал, 1936 йисуз Азербайжандин чӀехи дережадин мектебриз (ВУЗриз) кьабулун патал анжах лезги халкьдин векилривай гьар йисуз 400 рубль кьадарда «лезги пул лугьудай» кьетӀен харжи къачузвай. И харжидикай азад хьун патал пара кьадарда кесиб лезги хзанри чпин паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «лезги»-дин чкадал «азербайжанви» кхьенвай. ГьакӀ, Азербайжан республикадин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал 2009 йисуз Азербайжанда 180 300 лезгияр авай. Гьавиляй Азербайжанда авай лезгийрин кьадар гилани дуьз малум туш ва пара кьадарда гьуьжетринни веревирдерин себеб яз амукьзава.
Лезги чӀалал улубарни газетар акъатзава. Виридалайни гзаф кьадарралди акъудзавай кьве газет ава, им Урусатда — «Лезги газет» ва Азербайжанда «Самур».
Дегь девирра Алпандин, юкьван виш йисара Къавкъазда и чӀалал гзаф агьалияр рахазвай. Алатай виш йисара лезги алфавит са шумудра масакӀа хьана. Гилан алфавит кирилл гьарфаралди туькӀуьрнавайди я. Адак 45 гьарф акатзава.
Фонетикадин система ахъа тушир гьарфаралди девлетлу я. Падежриз дегиш хьунин система тафаватлу я. Лезги чӀалахъ 18 падеж ава.
Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
Лезги чӀал гегьенш хьанвай чилерик Дагъустандин Ахцегь (97,99 %), Докъузпара (93,50 %), Кьурагь (98,59 %), Мегьарамдхуьруьн (95,69 %), СтӀал Сулейман (99,61 %) ва са кьадар Хив (42,05 %), Дербент (18,82 %), Рутул (9,00 %), Хасавюрт (5,91 %) (ЦӀийи Къуруш), Кизляр (3,71 %) (Сарсар хуьр) районар акатзава. Азербайжанда лезгияр чпин бинедин чилерал тир КцӀар (90,63 %), Хъачмаз (15,5 %), Кьвепеле (16,4 %), Исмаиллы (8 076 кас), Огъуз (14,16 %), Къуба (6,8 %), Шеки (7 469 кас), Агъсу районра уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, лезги чӀалан векилар Дагъустандинни Азербайжандин Баку, Магьачкала, Дербент, Каспийск, Сумгаит, Кизляр, Дагъустандин ЦӀаяр, Избербаш, Хасавюрт хьтин чӀехи шегьерра, ва Урусатдин Федерациядин чара-чара вилаятрани шегьерра авайди я.
1877 йисуз Къавкъаздин дяведилай кьулухъан йисара, бунтар къуватралди чуькьвезвай береда, Ярагъ, ЦӀелегуьн, Рухун, Арагъ, СтӀал, Курхуьр хьтин лезги суван хуьрер Турциядиз куьч хьана ацукьнавай. Алай чӀавуз Турцияда 50 агъзурдилай пара лезгийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун гзафни-гзаф пай ассимиляция хьана туьрквериз элкъвенва. Ана авай лезги хуьрер: Кирне (Ортажа), Лезгикент, Яйлакёй (Балакесир вилайет), Дагъустан, Гуьнейкин, Финдижак, Каялипинар, Эмилрлер, Селимие, Османие, Султание.
Лезгийрин мукьва къунши халкьар кефер пата агъуларни табасаранар, кьибле пата — азербайжанар, рагъакӀидай патани — рутулар я. Вилик лезги чӀалан чирвилер агъулрин, табасаранрин ва рутулрин арада гзаф гегьенш тир. Са кьадар вахтунин къене, лезги чӀал чирвилерин чӀал яз агъулрин мектебра хайи чӀал хьиз гузвай. Им Сталина тухузвай, гъвечӀи халкьар чӀехи халкьарин арада какадарна терг авунин политикадин план тир.
Услар Карловича вичин улубда «куьре чӀалал» (яни лезги чӀалал) рахазвайбурун кьадар 80 агъзур кьван кас тирди къалурзава. Гила лезги чӀалал рахазвай ксарин кьадар чеб лезгийрилай гьелбетта са кьадар тӀимил я.
1994 йисуз кьабулнавай Конституциядив кьурвал, лезги чӀал Дагъустан Республикадин официал чӀаларикай сад я. Эхиримжи виш йисан къене чӀалан жемиятдин функцияяр гегьенш хьанва. Гила лезги чӀал мектебра, басмадин идарайра, художестводин литературада, радио, телевидениеда кардик ква. Адал оригинал тир ва маса чӀаларай таржума авунвай чӀехи литература туькӀуьрнавайди я, театр, халкьдин арада чирвилерни культура чукӀурдай идараяр кардик ква. Лезги чӀалал республикадинни райондин газетар, журналар («Алам», «Лезги газет», «Садвал», «Самур» ва мсб.), жемиятдинни-политикадин ва илимдин литература акъатзава. Дагъустандин милли мектебра 4-ай классдал кьван сифте чирвилер лезги чӀалал гузва, амма чӀехи классра лезги чӀални литература кьилдин предметар хьиз гузвайди я. Дагъустандин университетда, Дагъустандин педагогикадин университетда ва Дербентдин вини дережадин педагогикадин колледжда, лезги чӀалан ва литературадин юкьван мектебрин муаллимар гьазурзавай, махсус хилер ава.
Тарих
Лезги чӀални литература, тарихдин вакъиайрихъ галаз кӀеви алкъайра аваз, арадал атана, вилик фенва. Адан бинеда халкьдин мецин эсерар, тарихдин эсерар ва дегь Алпандин литература ава. Малум тирвал, лезгияр алпан халкьарикай сад я. Профессор Я. Яралиеван чирна — жагъурунри чи халкьдин культурадин тарих мадни са шумуд виш йисан дегь хъувуна. 1990 — й йисарин сифте кьилера алимди субут авурвал, алпанрин кхьинар лезги чӀалан са нугъатдал авунва, яни алай аямдин I-VII виш йисара Алпанда лезги чӀал гъвечӀи тайифаяр чеб-чпихъ галаз рахазвай, гьукуматдин фарманар ва литературадин эсерар кхьизвай чӀал тир. Гьавиляй алпанрин культура, литература ва тарих лезгийрин, гьакӀни лезги ва Дагъустандин чӀаларал рахазвай халкьарин ирс яз гьисабзава. И важибвал авай месэладихъ галаз алакъалу яз, алпанрин зарияр ва алимар: Давдакь, Дасхуьруьнви Моисей, Мехсети-Ханум, Ширванви Хагани, Кушуви Михьитар, Хиниви Зайнаб ва масабуру лезги культурадиз, литературадиз ва илимдиз хтун тӀебии кар я. Дегь культурадин, кхьинрин ва улубрин сагьиб тир алпан ва алай девирдин лезги халкьарин алакъайрин профессор Я. Яралиева «Алпанрин кхьинар ва лезги чӀал улубда» (Магьачкъала, 1995) ахъайзава.
Лезги гафарин цӀуру къатар
Лезги халкь хьиз, лезги чӀални тарих тирвал лугьуз тежер кьван чӀехи мусибатрик акатна. Садбуруз лезгияр хайи чӀалакай магьрумариз кӀан хьана. Халкь рекьин патал лезгидин сад лагьай ва виридалайни хци яракь тир чӀал къакъудиз алахъна чапхунчияр. Ингье я халкь рекьиз хьанач, яни адан чӀал. Халкь хьиз, чӀални агъзур йисарин имтигьанрай акъатна яшамиш хьана — дувулар деринра авайвиляй.
Дувулриз вил вегьен. Гуржийрин чӀалан алим Г. В. Топуриади сифте яз са кьадар лезги гафар 4-5 агъзур йис инлай вилик арадиз атанвайбур тирди тестикьарна. Урусрин алим В. Шеврошкина вичин «Остров неразгаданных тайн» улубда лезги чӀалахъ 5 агъзур йис кьван тарих авайди баянарна. Гила бязи алимри 7-10 агъзур йисарин тарихрикай хабар гузва, чи чӀалан пелазги ва шумер чӀаларихъ галаз мукьвавилин гьакъиндай макъалаярни улубар кхьена чапдай акъудзава.
Гьа икӀ, лезги чӀалахъ авсиятда къвердавай мадни гзаф делилар винел акъатзава. Месела, къадим лезги тайифайрин сад тир чӀалакай лезги чӀалар арадиз атун чи эрацал къведалди I агъзур йисан эхиррихъ галаз алакъалу я лугьузвайбур ава. ЯтӀани чи тайифайрин чӀалар гьи чӀавалай чара жез гатӀуннатӀа гьеле тайинариз хьанвач. Амма ихьтин кар кьиле фенвайди Къавкъаздин гегьенш чилерал уьмуьр гьалнавай лезги халкьдикай маса халкьар, лезги чӀалакай маса чӀалар арадиз атанвайди гзаф алимри хиве кьазва. Гьабурукай яз, Азербайжандин алим Мегьамедгьасан Велилиди вичин 1921 йисуз Бакуда чапдай акъудай «Азербайжан. Географиядин — тӀебии этнографиядин ва экономикадин веревирдер» тӀвар алай улубда вуч кхьенватӀа, фикир гун:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''…Гьезерри ва маса туьрк тайифайри, гьакӀ иранвийри (фарсари) чуькьвенвай лезгияр Къафкъазия сувар галайнихъ, яни гилан Дагъустан галайнихъ фена. Яргъалди чпин чилерал маса миллетри хахавал авунатӀани, лезги тайифайрилай чпин чӀаларни къилихар хуьз алакьна. …Къафкъазия сувара ара датӀана кьиле фейи дявеяр ва маса вакъиаяр, гьакӀни тӀебиатди арадиз гъайи чӀуру гьалар себеб яз, лезгияр чара-чара чӀаларалди рахазвай гзаф тайифайриз пай хьана''
Гьа ихьтин фикир вичин «Азербайжанцин тарих» твар алай улубда Рашид бег Исмаиловани лагьанва (Баку, 1923 йис).
ЧӀалан алимрикай Е. А. Бокарева кхьизвайвал :
Лезгийрин тарихдиз талукь кьилди кьве улуб басмадай акъудай тарихдин илимрин доктор, профессор М. М. Ихилова вичин «К вопросу о происхождении народностей лезгинской группы» тӀвар алай улубда кхьенва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''ЧӀалан лишанрал гьалтайла, Дагъустандин халкьар (чпин группаярни галаз аварар, даргияр, лезгияр, гьакӀни яхулар) генетикадин жигьетдай сад я, масакӀа лагьайтӀа, абурун чӀалар са асул чӀалакай арадиз атанва. И кар фикирда кьуна лугьуз жеда хьи, и чӀаларал рахазвайбурни са халкьдикай арадиз атанвайбур я.''
Винидихъ тӀварар кьур кирамрин ва маса чӀалан пешекаррин ихьтин фикирар асасдиз къачуртӀа ва чи чӀалан алим профессор Р. И. Гьайдарова кхьенвайбур рикӀел хкайтӀа, гзаф метлебар ашкара жеда :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Лезги чӀалан са кьадар гафар са маса лезги чӀалара ваъ, гьакӀни Дагъустандин маса чӀаларани (авар, дарги, лак ва мсб.) дуьшуьш жеда. Ихьтин гафарик, месела, агъадихъ галайбур акатда: «мез», «ниси», «къад», «жув», «сам», «цӀай», «руьхъ», «цав» ва масабур. Ибур лезги чӀалан лексикадин лап цӀуру къатариз талукь гафар я. Дагъустандин чӀаларин умуми лексикадиз талукь гафар лезги чӀала виликди гзаф авай, амма гьам лезги, гьам маса чӀалара фонетикадин рекьяй чӀехи масакӀа хьунар кьиле фин себеб яз, алай вахтунда ахьтин гафар чеб-чпивай бегьем чара хьана, кьилди-кьилдин гафариз элкъвенва. Анжах гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай а гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Месела, лезги чӀалан «сад», «сас», «яц», «варз» гафариз авар, анди, цез, лак, дарги, табасаран ва арчи чӀалара гьа и гафарихъ галаз са дувулрикай хьанвай ихьтин гафар талукь я: авар — «цо», «ца», «оц», «моцӀицӀ»; анди — «се», «сал», «унсо», «борцӀцӀи»; цез — «сис», «сила», «ис», «буци»; дарги — «ца», «цула», «унц», «бадз»; лак — «ца», —, «ниц», «барз»; табасаран — «са» (р, б), «силиб», «йиц», «ваз»; арчи — «ос//са», «сот», «анс», «бац». Лезги чӀалан са кьадар гафарин дувулар, инал мисал гъайи саягъ, са Дагъустандин чӀаларин лексикайра ваъ, гьакӀни михьиз Къавкъаздин суван чӀаларин гафарикни дуьшуьш жезва. Амма и жигьетдай чи чӀалан лексика чирна-жагъурнавач. Чавай ахьтин гафарикай са шумуд къалуриз жеда: «цӀай», «яр», «туьрез».''
Лезги литература
2000 йисуз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле 1908 йисуз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь Мукьвал РагъэкъечӀдай патан дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, Ирандин, Туьркиядин, Азербайжанди, Гуржистандин, Эрменистандин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, Ширвандин ва Муьшкуьрдин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай Кьурагьви Маруф, Лезги Хва ва масабур акатзава.
Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс, араб, туьрк ва азербайжан чӀаларал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. VII виш йисан зари Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.
Демирар
ТӀварцӀикай
Хуьруьн «Демирар» гаф азербайжан чӀалал «Ракьар» лагьай чӀал я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 121 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Лезги чӀал
Лезги литература
XX виш йисуз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: СтӀал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Алибег - Фетягьова, Къияс Межидова, Забит Ризванова, Межид Гьажиева, Алирза Саидова, Байрам Салимова, Жамидина, Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Ханбиче Хаметовади ва масабуру лезги ва Дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.
Лезги литература маса чӀаларални вилик физва: бязи зарийри чпин эсерар урус (Сфи-Буба, М. Каиди, З. Акимова, З. Аминова, Я. Эфендиев ва мсб.), азербайжан (К. Келентеров, Т. Агъавердиев, С. Керимова ва мсб.) ва туьрк (Н. Самури ва М. Эсер) чӀаларал теснифзава. Лезги чӀалал чпин эсерар, вилик виш йисара хьиз, маса миллетрин векилрини (К. Агьмедова ва мсб.) кхьизва.
Литературадиз зарийрин цӀийи несилар къвезва. Абур гьазурун милли мектебра тешкилнавай литературадин кӀватӀалра, 1993 йисуз Магьачкъалада ахъайнавай «Жегьил литератор» махсус мектебда, Дагъустандин гьукуматдин университетра кьиле физва.
Милли литература вилик финиз таржумачийрин кӀвалахди араб, азербайжан, туьрк, урус, фарс, Дагъустандин халкьарин ва маса чӀаларай лезги чӀалаз, лезги чӀалай уьлкведин ва къецепатан чӀалариз литературадин, тарихдин ва илимдин эсерар элкъуьруни, дуьньядин литературадин лап иер эсерар лезги чӀалал акъудуниз чӀехи куьмек гузва. Ихьтин кӀвалахар дегь заманра гатӀум хьанвай: месела, алпан зари ва алим Дасхуьруьнви Моисеян «Алпанрин тарих» улуб эрмени чӀалаз, арабрин, персерин, грекрин, эрменийрин зарийрин эсерар алпан ва лезги чӀалариз элкъуьрнай.
Лезги литературадин чӀалан месэлаяр ва кьилди зарийрин (Е. Эминан, С. Сулейманан ва мсб.) эсеррин чӀал тӀвар-ван авай алим¬ри: Р. И. Гьайдарова, А. Г. Гуьлмегьамедова, ва мсб. активдаказ чирна — жагъурзава. Лезги литература фадлай халкьдин руьгьдин игьтияждиз, руьгьдин хазинадиз элкъвенва.
ЧӀалан гьалар
Малум тирвал, чпи уьмуьр гьалзавай уьлкведикай аслу яз, лезгийрин чӀехи пайдиз кьвед ва я пуд чӀалар чизва. Урусатда авайбуруз лезги ва урус чӀалар, Азербайжанда авайбурун гзафни-гзаф пайдиз пуд: лезги, урус ва азербайжан чӀалар чизва. Халкьдин арада урбанизациядин, яни хуьрерай акахьай миллетрин агьалияр авай шегьерриз куьч хьунин, процесс гзаф вилик фенва. Ва чӀехи пай дуьшуьшра, ахьтин хзанра лезги чӀал кьулухъ пландиз амукьна урус чӀал винел акьалтзава. И кардин субут, Дербент, Магьачкъала хьтин чӀехи шегьерра авай урусламиш хьанвай лезги хзанар я.
Азербайжан пата авай сачилинвийрин гьалар са кӀус масакӀа я. Ана, СССР-дин береда Баку, Сумгаит хьтин чӀехи шегьерриз куьч хьанвай лезги хзанар урус чӀалал рахазва, амма алай чӀавуз шегьерриз куьч жезвайбурун кӀвалин чӀал къвердавай цӀап ва я азербайжан чӀаланни — лезги чӀалан акахьун жезва. Ахьтин хзанрин кьадар гьар йисуз пара жезва.
Социология ва этнография илимра и гьалариз ассимиляциядин процесс лугьузвайди я. Яни гьар гьи халкь хьайитӀани, вичелай пара кьадардин халкьдин юкьва гьатна, хзанра а виниз тир халкьдин чӀалал рахазватӀа са тӀимил вахтунилай терг жеда. Терг хьунин процессни са шумуд камариз пай жезва: сифте чӀал, культура, дин, ахпани вичин а бинедин халкьдиз талукьвилин кьатӀун квахьзава. Лезгияр ассимиляция хьуниз чӀехи рум гузвай са шумуд факторар ава, ибур:
Лезги чӀалан бегьем кьадарда девлетлувилиз килиг тавуна, чӀалан векилри, иллаки жегьилри, хуьрерани шегьерра, Дагъустанда урус чӀалан Азербайжанда азербайжан чӀалан гафарикай, ацӀай цӀарафаяррикай ва гафарин галкӀунрикай менфят къачузва. И феномен адав маракьлу я хьи, лап чӀехи пай дуьшуьшра абуру винивал гузвай чара чӀаларин гафариз кутугай лезги аналогар авайди я. Идан асул себебрикай сад, жегьилрин вилера урус ва я азербайжан чӀалар «вилик фенвай», «кутӀал» чӀалар хьиз, амма лезги чӀал «кьуьзуьбурун», «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Кьведлагьай себеб, лезги чӀал бегьем тир дережада чир тахьана, гьавиляй герек тир гаф кьилиз лезги чӀалал татана хъсан чизвай маса чӀалал атун я. КӀелунар куьтягьайдалай кьулухъ жегьилри хайи чӀалан къайгъуда акъваззавач, курсара ва я чпин зегьметралди хайи чӀалан чирвилер хъсанарзавач.
Лезги чӀал кардик квай сфера аста-аста, амма агъунваз гуьтӀуь жезва. Идаз аксина яз, лезгийрин арада урус чӀаланни азербайжан чӀалан метлеб гьар йисуз мадни гегьенш жезва. АкӀ, 1970 йисуз лезгийрин 31,6 % процентдиз урус чӀалан чирвилер авайди тиртӀа, 1989 йисуз и лишан 68,2 % — дав агакьнай. Бязи вахтара и кьве чӀалари лезги чӀалаз гузвай таъсир акьван пара жезва хьи, им лезги жемиятда къалабулух арадал атунин себеб жезва. И туькьуьл кардикай чӀехи лезги зари, сатирик Байрам Салимова «Лезги чӀал гьикӀ вилик физватӀа, гьадакай» тӀвар алай чӀал туькӀуьрнай:
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">Куьре пата:
Зун публично оскарбитна Асада, Свадьбада любимый дочь тухузвай. Ада, народ собрать хьанвай чкада, Родной язык не знаю я лугьузвай.
Лугьузвай хьи, родной чӀал чир тавуртӀа, Урус чӀални невозможно усвоить. Бес кто я, кьве чӀаланни гьавурда Авай, ийиз кьве языкни удвоить.
Лезги чӀалан газеты не читаю, Ну и что, это не есть чӀуру кар. Ложь не люблю, правдой я питаюсь. Я лезгинка, куьн я вири урусар.
Къуба пата:
Асиятан шикаят
Зун тэгькъирна эл ичиндэ Асада, Тоюник зи истэкли руш тухузвай. Ада алэм йыгъмыш хьанвай чкада, Ана дили билмирэм мэн лугьузвай.
Охумурам лезги дилдэ газетар, Нэ олсун ки, бу дейилки чӀуру кар. Истэмирэм гьахъсуз ишлэр, гьуьжетар, Мэн лезгийэм, куьн я вири мугъулар!
Лезги чӀалан терг хьун
Дидед чӀалан къенивилин къайгъудик хьана кӀанзавай бязи лезги алимрини лингвистри, гагь-гагь ам гужуналди кесибарзава. Гьа и кардикай фагьумдайла, рикӀел чи гафарикайни чӀалакай бязи алимри лагьанвай фикирар хквезва: «Лезги чӀал гафарин кьадардал гьалтайла са акьван девлетлу туш…»
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0">  …Гафарин вири санлай кьадар, маса чӀаларив гекъигайла, тӀимил ятӀани, гзаф манаяр авай гафар себеб яз лезги чӀалан а кимивал чна саки кьатӀунзавач…
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' …Лезги чӀал гафаралди девлетлу хьунин карда урус чӀалан метлеб гзаф жезва. Урус чӀалай ва я ам арада аваз маса чӀаларай къачунвай гафари чи чӀала чӀехи чка кьазва… ''
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' …Исятда лезги чӀала 1500-далай виниз урус чӀалай кьабулнавай гафар кардик ква… Абурун кьадар къвердавай мадни пара жезва. ''
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' …Гзаф урус гафар лезги чӀалаз 1930—1940 — й йисара атана. 1930 — й йисара лезгидалди кӀел-кхьин ва мектебра тарсар гун себеб яз вишералди цӀийи гафар, терминар атана… ''
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' Чи чӀал иер, инсанрин жуьреба — жуьре гьиссер, яшайиш вири патарихъай къалуриз жедай алакьун авай чӀал я… Ам чи халкьдин тарих, дамах, намус я. Ам хуьн, вилик тухун чи пак тир буржи я. ''
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' …Лезги гаф амаз маса чӀалан гафар кардик кутун тавун… япуз хуш тушир маса гаф ва я форма пайда жедай дуьшуьшарни арадай акъудун лазим я. ''
Гьакъикъатда гьа икӀ хьун лазим я. Амма гьайиф хьи, учебникар туькӀуьрзавайбурун, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвайбурун фикирар гьерекатрихъ галаз кьун тавунин нетижада чавай чи гафарин девлет лезги чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна гзафариз жезвач.
Гьеле 1990 йисуз Магьачкъалада кьиле фейи лезги кхьирагрин I-й кӀватӀалдал Муьзеффер Меликмамедова профессордивай жузунай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' Ражидин муаллим, куьне 1989 йисуз басмадай акъуднавай «Лезги чӀалан орфографиядин гафарган» са акьван бегьемди туш, ина гзафни — гзаф гафар, гьатта «лезги» гафни авач. Вучиз икӀ хьанвайди я? ''
Профессорди лагьанай хьи, гьукуматди герек тир кьван чар ганач, гьавиляй са шумуд басмадин чар кьван материал чапдай акъудиз тахьана амукьна. Гила чна 40 — 50 йис алатайла къвезмай несилриз гьихьтин жаваб гун?
Гьатта табасаран чӀалан орфографиядин гафарганда 11 800 гаф ава. Чи гафарганда гафарин кьадар 10 200 я. Гьавиляй чи тӀвар-ван авай алим-кхьираг Гьаким Къурбана вичин «ЧӀал халкьдин девлет я» макъалада профессор Р. Гьайдаровавай жузунай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' Яраб лезги чӀал гьа икьван кесиб я жал?» Гь. Къурбана лагъайвал, "милли чӀаларин метлеб хкажзавай девирда ихьтин гафарган акъудун им бес чна чи дидед чӀал гужуналди кесибарун тушни?! ''.
Мадни са мисал гьиз жеда. 1950 йисуз Магьачкъалада басмадай акъатай «Русско-лезгинский словарь» улубда 35 000 гаф ава. Амма вучиз ятӀани адалай 16 йис гуьгьуьниз акъатай "Лезги чӀаланни урус чӀалан гафарган"да 28 000 гаф гьатнава. 7000 гаф тӀимил! ИкӀ фейитӀа, цӀийи гафарганда гьич 10 000 гафни амукьдач. Гьа инал чи са алимдин гафар рикӀел хкиз кӀанзава. Гьеле цӀуд йис идалай вилик педагогикадин илимрин кандидат Ш. Мирзоева кхьенай: «Чна тухвай чирна-жагъурунри къалурзава хьи, саки 40 % тербиядинни чирвилин дережа ахъайзавай лезги гафар халкьди кардик кутузвач, 65 % — див агакьна аялриз ва жегьилриз са кьадар гафарин мана эсиллагь чизвач. Нетижа гьихьтинди ятӀа виридаз аквазва. Гьавиляй энгел тавуна алимри чпин „гаф лугьун“ ва тербиядарри чӀалаз дикъетдивди фикир гун лазим къвезва.»
Ахпа алимрин фикир ихьтин са месэладал желб хьана: «Урус гафар кьабулун, абурун гьисабдай девлетлу хьун лезги литературный чӀал вилик финин дибдин рекьерикай сад я.».
И кар патахъай Муьзеффер Меликмамедова икӀ лагьанай:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' Зун куь фикирдихъ галаз рази туш, гьуьрметлу алимар! Урус гафарин гьисабдай девлетлу хьун шартӀ ятӀа, лезги литературадин чӀал вилик тухун патал зегьмет чӀугун тавуна, лезгийриз урус чӀал теклифиз жеда. Чун масадал вил алай муьфтехурар туш. Лезги литературадин чӀал чи чӀалан вичин мумкинвилерикай менфят къачуна вилик тухвана кӀанзавайди я, идавай — адавай гафар тарашуналди ваъ! Белки куьне алатай девирра чи чӀалан кьилел атай къазаяр рикӀелай алуднаватӀа? Квез алай аямда чи литературадин чӀала авай татугайвилер квехъ галаз алакъалу ятӀа чир тахьана жеч. XX виш йисан сифте кьилера лезги литературадин чӀал гуьнгуьна хутаз алахъай ксари вучиз ятӀани ахцегь ва къуба нугъатрикай менфят къачунвач. Гьайиф хьи чи алимри лезги литературадин чӀалан бинеда гьатнавай нугъатрикай хейлин михьиз амай ахцегь нугьат ва рахазвайбурун кьадар виридалайни гзаф тир къуба нугьат кваз кьунвач. Гьавиляй къе садбур чи литературадин чӀал хайи нугъатрин гафарин гьисабдай ваъ, маса чӀаларин гафарин гьисабдай девлетлу ийиз апахъзава. Ихьтин девлет низ герек я? ''
Урус чӀалай гафар кьабулун 1950 — 1960 — й йисарани дебда гьатнай ва а чӀавуз идаз акси экъечӀай чи къелемэгьлияр мадни гзаф хьанай. Анжах «Коммунист» (лезги чӀалал) газетда чап хьайи са шумуд макъала рикӀел хкин бес я: «Дидед чӀал михьиз хуьн» (Къ. Къазиев «Коммунист», 1961 йисан 27 сентябрь), «ЧӀал чӀур тийин» (И. Мурадов, «Коммунист», 1962 йисан 23 декабрь), «ЧӀал михьиз хуьн чи виридан буржи я» (Ш. Шабанов, «Коммунист», 1963 йисан 30 январь), «ЧӀалан къанунрал амал ийин» (А. Гуьлмегьамедов, «Коммунист», 1968 йисан 8 август) ва мсб. Гьа инал лагьана кӀанда хьи, эхиримжи йисара чи чӀала маса чӀаларай гафар къачун мадни деб гьатнава. Хайи чӀал михьиз хуьз алахъзавай ксар урус ва маса чӀаларай гафар къачунин акси туш. Амма а гафар гьар гьикӀ хьайитӀани, герек яни, тушни фикирда кьун тавуна, акатайвал ваъ, анжах чара авачир дуьшуьшра къачуна кӀванзавайди я. ЯтӀани чи чӀалал машгъул жезвайбурун арада гьелени и кардикай фагьум тийизвай ксар гзаф ава. Гьавиляй эхиримжи вахтара чи газетра ва журналра са игьтияжни авачиз, хайи чӀалан гафар амаз маса чӀаларай къачунвай хейлин гафар пайда хьанва. Месела: «неве» («хтул»), «тая» («марк»), «къузу» («кӀел»), «киши» («кас»), «къаргъудали» («гьажикӀа»), «отряд» («кӀеретӀ»), «геройвал» («кьегьалвал»), «остров» («къурамат»), «главный» («кьилин»), «къардаш» («стха») ва мсб. Саки садбуру са нин ятӀани тапшуругъдалди чи чӀал гужуналди чӀурзава. Гьайиф къведай кар ам я хьи, чпи учебникар туькӀуьрзавай, чӀалакай илимдин эсерар кхьизвай са бязи ксарини чӀалан харчивилиз рехъ гузва.
Виш йисара тарашхъанривай кукӀвариз тахьай лезги чӀалар къе гьи йикъал атанва. Жаваб жагъурун патал будугъ, къирицӀ, хиналугь чӀаларин лексикадиз вил вегьен. Алатай виш йисара, иллаки советрин девирда и чӀаларин кьилел чӀехи мусибатар атана. А чӀаларин лексикада вишералди хайи гафар амукьнач, абурун чка маса чӀаларин гафари кьуна. И кар къени давам жезва ва будугъ, къирицӀ, хинелугъ чӀалар аморф чӀалариз элкъвез, къвердавай чпин диде чӀал тир алпан чӀалавай къакъатзава. XX виш йисарал къведалди лезги чӀалавай вичин сихилдин вири чӀалар генани мукьувай хуьз алакьнай. Вучиз лагьайтӀа Къавкъаздин дегь ва чӀехи чӀаларикай тир лезги чӀалакай региондин агьалийрини, гьакӀни къунши халкьарин векилри гегьеншдиз менфят къачузвай. Бязи кирамри кхьизвайвал, гьеле XVIII вуш йисуз Лезгистандин агьалийрилай гьейри Дагьустандин са шумуд аялатдин — Акушадин, Дженгутендин, Къаракъайтагьдин, Кубачидин, Къазикъумухдин, Табасарандин агьалиярни лезги чӀалалди рахазвай. С. Броневскийди а чӀавуз чапдай акъудай Къавкъаздин чилерин картадиз вил вегьейтӀа, лезги чӀалакай гьикьван чӀехи чилерал менфят къачузвайтӀа, мадни хъсандиз кьатӀуниз жеда.
Тарихдин чешмейра къалурнавайвал лезги чӀал гьеле XIV виш йисал къведалди Къавкъаздин лап чӀехи, гьатта маса чӀалар вичин къене цӀурурзавай чӀал тир. Гьавиляй туьркверин машгьур тарихдар, профессор Зеки Велиди Тогъана вичин «Уьмуми туьрк тарихдиз гьахьун» улубда кхьенай: «Чара чкайрай тир Гьезер ва Къипчах агьалийрикай вахтар алатунивай Дербентдинни Ширвандин арада уьмуьр гьалзавай чкадин агьалийрик акахьиз Лезги жезвай.».
Маса туьрк тарихдарди, Шерафеддин Ерела кхьенвай гафар рикӀел хкин: «Лезгийри Дагъустанда анжах чеб хвенач, гьа са вахтунда чпин патарив гвай къуншиярни чпин арада цӀурурдай алакьун къалурна. Ибурулай гъейри къе чеб амачир Албанарни Аланар, рагъэкъечӀдай патай рагъакӀидай патаз атай чӀехи къуватрин амукьаяр, гьакӀни Араб сердерри стратегиядин жигьетдай важибвал авайч чкайриз куьчарай Арабар гзаф зурба халкь тир Лезгийрик акахьна, чпин чӀалар ва жуввал квадарна Лезгийриз элкъвена.» (Sefafeddin Erel. Dadistan ve Dagistalilar. Istanbul 1961. ч. 17.).
Чи дегьвал, чи чӀехивални къудратлувал эхиз тахьай са кьадар чӀулав къуватри советрин девирда лезги халкьарикай хьиз, лезги чӀаларикайни кьисас къахчуна. 1920—1952 — й йисара агьулриз мектебда лезги чӀалалди тарсар гана. Гьавиляй абурувай чпин чӀал хуьз хьана. Амма гуьгъуьнлай абур сад лагьай классдилай урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. 1992 йисал къведалди, яни 40 йисуз и халкьдин чӀала цӀудралди асул агъул гафарин чкаяр урус гафари кьунва. Дидед чӀалалди кӀел — кхьин агьулриз анжах Совет гьукумат чкӀайдалай гуьгъуьниз несиб хьана.
Лезги чӀаларин группадик акатзавай арчи чӀалаз гзафни-гзаф маса чӀаларин гафар атанва. Абур авар ва урус чӀаларалди кӀелиз мажбурнава.
Рутул чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. 1952 йисал къведалди Совет гьукуматди рутулрив урус ва азербайжан чӀаларалди кӀелиз туна. 1952 йисалай лагьайтӀа, мектебра тарсар анжах урус чӀалалди гана. Дидед чӀал рутулри 1993 йисалай чирзава.
ЦӀахур чӀал лап барбатӀ йикъал атана. 1954 йисалди цӀахурри азербайжан чӀалалди кӀелна. 1954 йисалай абур урус чӀалалди кӀелиз мажбурна. ЦӀахур чӀалалди кхьинар 1991 йисуз арадиз атана ва гила юкьван мектебрин агъа синифра и чӀални чирзава. ЯтӀани и чӀалаз мадни маса чӀаларай гзаф гафар къвезва.
Табасаран чӀалалди кӀел-кхьин 1932 йисуз арадиз атанатӀани, ада вишералди хайи гафар квадарна. Алай чӀавуз и чӀалан лексикада асул табасаран гафарихъ галаз санал лезги гафарини чӀехи чка кьазва. Тарихдин вакъиаяр себеб яз Табасаран кьве чкадал пай хьайидалай гуьгьуьниз Кефер Табасарандин агьалияр кьвед лагьай чӀал хьиз, азербайжан чӀалакай менфят къачуз мажбур хьана. Кьибле Табасаранда табасаран ва лезги чӀалар кьилин чӀалар яз амукьна. Советрин девирда гайи басрухар себеб яз Табасарандин Ерси, Зиль, Гьемейди, Мугъарты, Дарваг ва маса хуьрерин агьалияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин «Этнография Кавказа» улубда гьахълу яз маса чӀалари табасаран чӀал арадай акъудзавайди къейд авунай. Амма лезги чӀала табасаран чӀалаз арадай акъатиз тунач. М .М. Ихилова кхьейвал, чпин диде чӀал — лезги чӀал хвеначиртӀа, табасаранар мадни пара ассимиляция хьунухь мумкин тир. Лезги чӀал абур патал къалхан хьана.
Гьайиф хьи, Азербайжанда лезги чӀалавай маса лезги чӀалар патал яргъалди къалхандин роль къугъваз хьанач. Вучиз лагьайтӀа ина Совет гьукуматди лезги чӀалаз мадни пара чуькьуьнвал гана. 1920 йисуз Нариман Нариманов кьиле аваз Азербайжандин Инкъилабдин Комитетди «I ва II дережадин мектебра чӀалан тарсар гуникай» декрет кьабулна. 1931—1932 йисара 5 агьзурдав агакьна лезги аялри I-й классда дидед чӀал чирзавай. Къвердавай лезги чӀалалди кӀелзавайбурун кьадар мадни пара хьанай. Лезги мектебриз са кьадар будугъ, гьапут, къирицӀ ва хинелугъви аяларни физвай. Гьа и карди абуруз дидед чӀал хуьдай мумкинвал гузвай. Милли районар ва милли хуьруьнсоветар, дидед чӀалалди газетар арадал атунихъ авсиятда лезги чӀал мадни вилик физвай. Лезги чӀалалди кхьинрикай чкадин идарайрани менфят къачузвай. Амма гьукуматдин кьиле авай бязи шовинистриз и крарикай хуш атанач. 1936 йисуз абуру мектебра лезгидалди кӀел-кхьин къадагъа авуна. Гьа чӀавалай Азербайжандин мектебра лезгидалди кӀелзавай лезгийривай 250 манат, техникумра ва институтра кӀелзавайбурувай 400 манат «лезгивилин пул» къачуз гатӀунна. 1956 йисал къведалди кьиле тухвай и политика себеб яз цӀуд агъзурралди лезгияр ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Эхирни Яру империядин чуькьуьнриз акси экъечӀай халкьдин кьегьал рухвайри 60 — й йисара Забит Ризванов кьиле аваз «РикӀин гаф» кӀватӀал арадиз гъана. И кӀватӀалди кьиле тухвай женг себеб яз юкьван мектебра цӀийи кьилелай лезги чӀалалди тарсар гуз гатӀунна. Совет гьукумат чкӀайдалай ва Азербайжан кьилди аслу тушир гьукумат хьайидалай гуьгъуьниз лезги чӀал вилик тухун патал са кьадар мумкинвилер арадал атанатӀани, а мумкинвилерикай авайвал менфят къачуз жезвач. Лезги хуьрерин анжах са паюна, 126 мектебда дидед чӀалан тарсар гузва. Кадрияр ва маса такьатар агакьзавачирвиляй пара хуьрера дидед чӀал чирзавач. Лезгийрихъ хайи чӀал вилик тухун патал кьетӀен такьатар тир радио, телевидение, аялар ва жегьилар патал газетар, журналар, институтра хайи чӀалан муаллимар гьазурдай факультетар авач. Лезги чӀалалди учебникар агакьзавач. Маса четинвилерни авачиз туш. И крар гуьнгуьна хтун патал гьукуматдин патай къайгьударвал герекзава. ТахьайтӀа лезги чӀал, будугъ, кьирицӀ ва хиналугь чӀалар хьиз авайдалайни барбатӀ йикъал атана терг жеда. Алай чӀавуз Азербайжанда 20 — далай виниз лезги хуьрер, цӀапариз элкъвена дидед чӀалалди рахазмач. Лезги чӀаларин группадик акатзавай ергуьж чӀал, цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудунин себебдилай и мукьвара терг хьана.
Нугъатар
Лезги чӀал пуд чӀехи — куьре, самур ва къуба нугъатрикай ибарат я. Вичел атайла и нугъатар кьилди тир агъа нугъатриз ва гзаф кьадар чкадин рахунриз пай жезва. Литературадин чӀал гуьне нугъатдал бинеламиш хьанва.
Куьре нугъат
Куьре нугъат Дагъустандин СтӀал Сулейман, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн ва са кьадар Дербент ва Хив районра гегьеш я.
Куьре нугъат гуьгъуьнин агъа нугъатриз ва рахунриз пай жезва:
Самур нугъат
Самур нугъат Дагъустандин кьибле пата Ахцегь, Докъузпара ва гьакӀни, са кьадар Рутул, Мегьарамдхуьруьн ва Дербент районра ва Азербайжанда Дагъустандихъ галаз сергьятдин патав галай районрин са бязи хуьрера гегьеш я.
Къуба нугъат
Къуба нугъат Азербайжандин кефер пата, КцӀар, Къуба, са кьадар Хъачмаз ва Кьвепеле районра гегьеш я. И нугъат азербайжан чӀалан къуватлу таъсирдик акатнава. Са бязи дуьшуьшра къуба патан лезгийрин чӀала авай цӀап гафарин кьадар акьван пара жезва хьи, дагъустандин лезгийри абур четин гъавурда акьазва. Къуба нугъатдин хуьрерин са бязи рахунар цӀап чӀала чуькьвена арадай акъудна терг хьунин кичӀевилик ква.
Вичин «Лезги чӀалар: Илимдин макъалаяр ва очеркар» улубда Муьзеффер Меликмамедова лезги чӀалан нугъатар чирна — жугъурунин нетижада ихьтин илимдин нетажидал къвезва: лезги чӀалан къуба нугъат 3 агъа нугъатрикай ибарат я: къуба, кцӀар ва хъимил — куьснет нугъатар. И нугъатралди рахазвай хуьрерин кьилди туькӀуьрнавай сиягьрай аквазвайвал, къуба диалектдик 136, кцӀар диалектдик 38, хъимил — куьснет диалектдик 13 хуьр акатзава.
Чирна — жагъурунрай къуба патан нугьатра чи литературадин чӀала авачир, гьакӀни маса чӀаларай къачунвай гафарин чкадал кардик кутаз жедай вишералди лексемар авайди малум жезва. Къуба нугьатра гьалтзавай цӀудралди тарарин, векьерин, цуькверин, хъчарин, гьайванрин, нуькӀверин, чкайрин ва маса затӀарин тӀварар чи литературадин чӀала гьатнавач ва абурун гзафбур азербайжан ва фарс гафари чуькьвена арадай акъудна. Гьавиляй кирамди лезги литературадин чӀал мадни девлетлу авун патал къуба нугьатрин 500-дав агакьна гафар теклифзава.
Кхьинарни алфавит
Девиррай девирриз лезги халкьдиз чеб муьтӀуьгъ авур чӀехи халкьарин таъсирдалди арадал къвезвай са шумуд алфавитарни кхьинар авай. Алпан гьукумат абад хьайи девирда лезги тайифайриз виридаз, абурук лезгиярни кваз, алпан алфавитдин кхьинар авай. Гуьгъуьнлай, арабрин халифатди Алпан дяведалди кьуна терг авуна ва анин халкьар гужуналди ислам диндиз элкъуьр авурдалай кьулухъ, лезгийриз араб чӀалан алфавитдал бинеламиш хьанвай «ажам» алфавит туькӀуьрнавай. Амма араб алфавитда лезги чӀала авай вири ванер къалуриз жедай гьафар авачир. XIX виш йисуз, Урусатдин империяди Къавкъаз кьуна вичик кутурдалай кьулухъ, 1860 ийсуз зурба урус лингвист ва этнолог Услар Пётр Карловича, къавкъаздин маса халкьаризни хьиз (абхазриз, чеченриз, аварриз ва мсб.), лезгийриз кирилл гьарфаралди цӀийи алфавит туькӀуьрнавай. И алфавит туькӀуьруниз Услар Карловичаз Етим Эминани Зулфикъаров Къазанфар-бегди куьмек ганвай. ЦӀийи алфавитдал кхьенвай сифтени ситфе улуб Зулфикъаров Къазанфаран лезги халкьдин адетрикай, диде-бубадиз ва чӀехибуруз гьуьрмет авуникай, мугьман кьабулуникай ва маса месэлайрикай акьуллу эхтилатар, халкьдин мисалар ва махар авай «Куьредин жуз» улуб тир. И улубдихъ галаз халкь таниш авун патал къази Эмина Кьасумхуьрел округдин гьакимар, кавхаяр, алимар, муаллимар, фекьияр кӀватӀна мешвера тешкил авунай. Мешверада иштирак авурбурун чӀехи пайди араб элифба туна кӀелиз тежезвай цӀийи элифба кутунин кардал къати нарази тир.
А мешверада хьайи гуьжетарни эхтилатар Гьаким Къурбанан «Дили дуьньядин чирагъ» улубда хъсандаказ къалурнава:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''КӀелиз жезвачтӀа, адакай чна вучда?! — тӀебии суал гана Шихидхуьруьн имамди.'' — Чна ам кӀелиз чирна кӀанда ман, стхаяр, — лагьана улубдин иесиди.
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Аджам кхьинар аваз-аваз, цӀийибур теснифунихъ вуч метлеб ава? — хабар кьуна КьепӀиррин кавха Мислима.'' — ЦӀийи гьарфар, цӀийи элифба чирун гьакьван регьят яни? — Араб гьарфаривай вири лезги ванер къалуриз жезвач, цӀийи гьарфаривай жезва, — лагьана Къазанфар-бегди.
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Араб элифба аваз-аваз, цӀийиди акъудунихъ са метлебни авач! — гьарайна сада.'' — Пак Къуръандин гьарфар анихъ туна, чаз урусрин ни галай са затӀни герек туш!
Межлис чӀур жезвайди акурла вилик Эмин эфенди экъечӀна, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена, агъайнидаказ рахана:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Гьуьрметлубур! Чун алпанар тӀвар алай са чӀехи мемлекат тир. Чахъ чи хсуси элифба, кӀелун-кхьин, улубар авай тир… Абур, арабар атайла, чавай яваш — яваш квахьна… Эрменийрихъ, гуржийрихъ… чпин кӀелунар-кхьинар ама… Чун гила жуван элифба авай медени халкьарин жергеда хьайитӀа пис яни? Ваъ. За фикирзава: и цӀийи улуб зурба ивир, кьери имарат я; чаз Къазанфар-бегдин улуб, ада туькӀуьрнавай жуз герек я; ам акъудна хъсан кар хьана. Ихьтин ивир теснифнавай илимдар инсан пара кьадар сагърай.''
Фонетикани фонология
Ахъа тушир ванерин таблица
Ахъа ванерин таблица
Гьисабдин тӀварар
Гьисабдин тӀварарик гуьгъуьнин категорияяр акатзава: а) кьадардинбур, б) къайдадинбур, в) дробдинбур, г) сефердинбур, д) пайдайбур, е) кӀватӀдайбур.
11 — ай 19 — дал кьван гьисабдин тӀварар «цӀу»- кӀус гилигунивди арадал къвезва: «цӀусад», «цӀикьвед», «цӀипуд» ва мсб.
Месела, француз чӀала хьиз, лезги чӀалани цӀудар къалурун патал асул гьисабдалди къадрин (вигезимал) системадикай менфят къачузвайди я: къанни цӀуд (30), пудкъад (60), пудкъанни цӀуд (70), кьудкъад (80), кьудкъанни цӀуд (90).
Субстанцивация хьайила гьисабдин тӀварар падежриз дегиш жезва: асул п. «кьуд», гз. кьадар «кьудбур» / «кьудар», актив п. «кьуда» / «кьудбуру» / «кьудри», талукь. п. «кьудан» / «кьудбурун» / «кьудрин», гунуг. п. «кьудаз» / «кьудбуруз» / «кьудриз».
Существительный тайин авурла, гьисабдин тӀвар адак дегиш тежер формада гилиг жезва: «вад руш», «вад рушаз», «вад рушариз».
Са шумуд паярикай туькӀуьр хьанвай гьисабдин тӀварар падежриз дегиш хьайила, абурун эхиримжи пай масакӀа жезва: «цӀувад» → «цӀувадаз» → «цӀувадриз» → «цӀувадбурун».
Числойрихъ «- лагьай» кӀус гилигунивди арадал къвезвай къайдадин гьисабдин тӀварари, затӀар гьисабайла абурун къайда, сад-садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къалурзава.
Числойрихъ «- ра» кӀус гилигунивди арадал къвезвай сефердин гьисабдин тӀварари, вакъиайрин тикрар хьунин кьадар къалурзава.
ТӀварцӀин эвез
ТӀварцӀин эвезар гуьгъуьнин категорияриз пай жезва: а) кьилдин; б) элкъведай; в) къалурдай; г) суалдин; д) тайинарзавай; е) тайин тахьанвай; ж) инкарвилин:
I, II ва III сифетрин тӀварцӀин эвезрин падежриз дегиш хьун:
Лексика
Лезги чӀалан лексика, сифте нубатда, дегь лезги чӀалай (алпан чӀалай, дегь дагъустандин чӀаларай) виниз акъатзавай диб-чӀалан гафарикай ва вич лезги чӀалан тарихдин къене арадал атанай цӀийи гафарикай ибарат я. Кьведлагьай нубатда, лезги чӀалан лексикада тӀимил тушир чӀук маса чӀаларай атанвай гафарал къвезва. Лексикадин вилик фин гзафни-гзаф вич лезги чӀалан гафар туькӀуьрунин потенциалдин куьмекдалди кьиле физва. ГьакӀ, глаголдин лексикада цӀийи гафар превербрикай менфят къачунин нетижада арадал къвезва, месела: атун > аватун, агатун > акъатун, къакъатун > кватун, галатун > алатун ва мсб.
Лезги чӀала манайрин чӀехи пай фразеологизмрин куьмекдалди лугьузвайди я, месела: «кьил чӀугун (садан патав фин), „ацӀай гъилелди“ (паяр гваз/ агалкьунар гваз), „мез сивяй аватун“ (несигьат гуникай галат хьун), „кьуд кӀарабни хам хьун“ (пара яхун хьун) ва мсб.
Полисемиядин (яни гзаф манавилин) гьалар гегьеншдиз гьалтзава, месела: „кьил“ — бедендин пай, акьул, инсан, кьадар гьисабдай алцум, са вуч ятӀани гатӀум жезвай чка, техилдин (мухан, къуьлуьн) тварар жедай пай, хуьрек гьазурдай алатрин къалпагъ, гьукуматдин, республикадин, шегьердин, хуьруьн кьиле авайди, сефер, са вуч ятӀани куьтягь жезвай чка ва маса манаяр.
Идахъ галаз чӀалан лексикада, литературадин чӀал мадни девлетлу ийизвай, амма чӀалан сифтегьан къамат чӀурзавай синонимрин кьадар пара жезва. Гьайиф къведай кар ам я хьи, лезги чӀала синонимрин кьадар, тек са нугъатрин гафарин куьмекдалди ваъ, къеце патан чӀаларай атай гафарин куьмекдалди вилик физва. И жуьре процессри чӀал мадни „кьацӀурзава“. Месела: „кечирмишун“ (азерб.) ~ „акъудун“ (лезг.), „алдатмишун“ (азерб.) ~ „алцурарун“ (лезг.), „еринда“ (азерб.) ~ „чкадал“ (лезг.), „къан“ (азерб.) ~ „иви“ (лезг.), „юмшагъ“ (азерб.) ~ „хъуьтуьл“ (лезг.), „герек“ (азерб.) ~ „лазим“ (араб.), „сечкияр“ (азерб.) ~ „кхягъунар“ (лезг.); пуд члендин жергеяр: „буйругъ“ (азерб.) ~ „эмир“ (араб.) ~ „приказ“ (урус.), „яратмишун“ (азерб.) ~ „туькӀуьрун“ (лезг.) ~ „теснифун“ (араб.); кьуд члендин жергеяр: „эл“ (азерб.) ~ „жемят“ (араб.) ~ „халкь“ (араб.) ~ „махлукь“ (араб.); вад члендин жергеяр: „истемишун“ (азерб.) ~ „тӀалабун“ (араб.) ~ „тавакъу авун“ (араб.) ~ „минет авун“ (лезг.) ~ „ялварун“ (азерб.) ва мсб.
Фарс чӀалай атанвай гафар
Тарихдин къене, муькуьбурув гекъигайла гъвечӀи, лезги халкь зурба халкьарин гъилик са шумудра акатзава. Алпан гьукумат чкӀайдалай кьулухъ, арабар къведалди, III виш йисалай VII виш йисал кьван лезги халкьар фарсарин (сасанидрин, скифрин, сефевидрин) нуфусдик акатзава. А девирда лезги чӀалаз, бинедин лезги гафар чуькьвена арадай акъудна, зурба кьадарда фарс ва юкьван девирдин фарс гафар акатзава. Идан кьилин себебар а девирда Дагъустандинни Ширвандин экономикадинни — культурадин мукьва алакъаяр ва XIV — XVI виш йисара Надир шагьан Кьибле Дагъустандиз дяведин финарни вигьинар тир.
Вири санлай къачурла хронологиядин къайдадал гьалтайла, лезги чӀала авай фарс гафар (иранизмаяр) гуьгъуьнин хилериз пай жезва:
Лезги чӀала аваз иранизмаяр гуьгъуьнин лексикадинни-темайрин групайриз пай жезва:
Исятда лезги чӀала, гьар юкъуз менфят къачузвай чӀехи метлеб авай 600-лай пара фарс гафар ава.