cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бабаюрт
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, Астрахань-Магьачкъала федерал трассадал, Магьачкъала шегьердилай 90 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Бабаюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Бабаюрт вилик къумукь хуьр тиртӀа, гила гзафмиллетрин хуьруьз элкъвена. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :
Анди-цез халкьар
Анди-цез халкьар — Нах-дагъустандин халкьарин хзандик акатзавай группа я. И группа вични кьве группадикай ибарат я: цез халкьар ва анди халкьар.
И халкьар асул гьисабдалди Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай пата гегьенш хьанва.
2010 йисан малуматриз килигна Урусатда и халкьарин вири санал кьадар 48 646 кас тир, абурукай 48 184 кас Дагъустанда авай.
Анди халкьар: андияр, ахвахар, годоберияр, ботлихар, багулалар, каратаяр, тиндалар, чамалалар — Ахвах, Ботлих, ЦӀумада ва Шамил районра уьмуьр ийизва.
Цез халкьар: дидояр (цезар), гинухар, бежтаяр, гунзибар ва хваршияр — Цунта, ЦӀумада ва Бежта районра уьмуьр ийизва.
Суван Къарабагъ
Суван Къарабагъ ва я АрцӀах
Люксембург
Люксембург, ЧӀехи Гьерцогвал Люксембу́рг (Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — рагъакӀидай патан Европада авай гьукумат (чӀехи гьерцогвал) я.
М
М, м - М, м
Азербайжандин пайдах
Азербайжандин пайдах (Azərbaycan Respublikasının Dövlət bayrağı) — Азербайжан Республикадин тӀаратӀ пуд сад хьтин къаткай зуларикай ибарат я. Вини вили ранг алай зулу азербайжан халкьдин туьрквал къалурзава. Кьулан яру зулу — демократия, агъа зулун къацу рангни мусурманвилин лишан я. Кьулан яру зулал ацӀун тавур вацран ва муьжуьд пипӀен гъетрен хъипи суьретар ала. Зур варс исламдин лишан я, муьжуьд пипӀен гъетре туьрк халкьарин муьжуьд хилер къалурзава.
Маврикийдин тӀегъерхъан
Маврикийдин тӀегъерхъан‎
Гагатли
Гагатли — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Гагатли хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Ботлих райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 15 км яргъал ала.
Тарих
1859 йисуз Гагатли хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Чеченарни ингушар депортация авурла кьулухъ 1947 йисуз Гагатли хуьр терг авунай ва адан агьалияр Чечнядин Ведено райондиз куьчарнай. Гуьгъуьнлай, чеченар элкъвена хтайла 1958 йисуз хуьруьн эгьлийрин са пай хайи хуьруьз, муькуь пайни Хасавюрт райондиз куьч хьана ана ЦӀийи-Гагатли хуьр кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Гагатли хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 3 594 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Тарихдал гьатлайла Гагатливияр агъадихъ галай сихилриз пай жезва: Гьажикулал, Качилал, Бичонал ва мсб.
Вьетнам
,  — Азиядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай гьукумат я.
Кьилин шегьер — Гьаной я. РагъакӀидай пата Лаосдихъ, Камбоджадихъ галаз; кефер пата Китайдихъ галаз са сергьятрал ала. РагъэкъечӀдай ва кьибле патарай Кьибле-Китайдин гьуьлуьн ятари кьунва.
Германия
Федерати́в Респу́блика Герма́ния (ФРГ ва Герма́ния; Bundesrepublik Deutschland; BRD, ва Deutschland ) — юкьван Европада авай гьукумат я.
Бежтаяр
Бежта чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Хкем
Хкем, ЦӀийи Хкем (Хкем) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Ахцегьрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, Самур вацӀун чапла къерехдал, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 200 м яргъал ала. Хуьрелай 2 км мензилда суван чкада, тарихдин хуьр тир гадарнавай ЦӀуру Хкем хуьруь чка кьунва.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1985 йисуз ада «тариххъан, тарихдин ва жемятдин гьакъиндай тарсар гузвай муаллим» пешедай Дагъустандин гьукуматдин университет акьалтӀарна.
Хкем
Тарих
Хуьруьн тарих адан тарихдин чка тир ЦӀуру Хкемрихъ (Вини Хкем) хуьурьхъ галаз алакъалу я. Хуьруьн тарихдикай гегьенш малуматар гузвай гъилив кхьинар чав агакьнач, амма Самур округдиз талукь тир документра хуьруьн тӀвар гзаф сеферда кьазва.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1985—1987 йисара ада мектебда кӀвалахна, ахпа ам Гьемзет ЦӀадасадин тӀварунихъ галай ДНЦ-дин аспирантурадик экечӀна.
Хкем
Тарих
XIX виш йисуз Хкем хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Хъуьлерихъ хуьруьхъ галаз Хкемрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1990 йисуз Магьачкъалада авай Халкьарин арада авай бизнесдин ва къанунрин институт «экономист» пешедай кӀелна куьтяхьна.
Хкем
Тарих
1966 йисуз сувал алай Вини Хкемрин агьалияр са кьадар кьибле патахъ галай къулай чкадиз куьч хьана гилан Хкем хуьр кутунай. Идан себебар цӀийи чкада уьмуьр гьализ регьят шартӀар ва Самур вацӀуз мукьвавал тир.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1991—1994 йисара ада Кьасумхуьруьн консервияр ийизвай заводдин директордин эвез яз кӀвалахна.
Хкем
Агьалияр
Йисариз килигна Хкем хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1994 йисуз Азизов Магьачкъаладин шегьердин собраниядиз депутат яз хкянава.
Хкем
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 406 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Азизрин Мегьамедфазил Загьидинан хва
Уьмуьрдин рехъ
1994—1996 йисара «Юждаг — экс» АО-дин президент виле кӀвалахна.
1995 йисуз мартдиз Дагъустан Республикадин Халкьарин Собраниядиз депутатвиле хкяна.
1996 йисуз Дагъустандин финансирин министрадин эвездин чка кьуна.
1998 йисуз мартдиз Правительстводиз кӀвалахиз экъечӀай Рамазан Абдулатипован чкадал Мегьамедфазил Азизов УФ-дин Гьукуматдин Думадиз депутат яз хкянава. Буйнакскидин № 10 лагьай хкязавай округда хьайи артухан сечкийра М.Азизоваз инсанри 60 % сесер гана. «Россиядин регионар» депутатрин кӀватӀалдин ва миллетрин кӀвалахрин Комитетдин член тир.
2000−2002 йисара мад финансирин министрадин эвез яз кӀвалахна.
2002 йисуз Дагъустандин чирвилин министрвиле эцигна.
2006 йисалай эгечӀна ам Дагъустандин Президентдин советник тир.
2010 йисан мартдиз Азизов мад Дагъустандин чирвилин ва илимдин министрвиле эцигна.
2013 йисан февралдиз Абдулатипова вичин къарардалди Мегьамедфазил Азизрин просвещениединни илимдин рекьяй министрдин везифаяр бегьемардайди яз тайинарна.
Экономикадин илимрин кандидат.
Хзан
Адаз паб ава, абуру кьве аял чӀехи ийизва.
Адан хайи стха — Замир Азизрин — Кьурагь райондин кьил язва.
Гибралтар
Гибралтар — (Gibraltar; ) — Британиядин гуьлер анихъ чилер, агъа патахъ Пириней кьатӀострав, какатзавай Гибралтар кьвал ва къумадин гардан галкӀурзавай кьвал Пириней кьатӀостравдихъ.
Чилинмикит
Гибралтар испаниядин кьене пата ава.
Тлибишо хуьруьнсовет
«Тлибишо» хуьруьнсовет (Тлибишинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Тлибишо хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Тлибишо, Тлиси.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин юкьван пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тлибишо хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 1 145 кас тир. Вири багулалар, суни-мусурманар я.
Тиндияр
Тиндияр — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай ЦӀумада райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра тиндияр аварар хьиз къейд ийизва.
Тинди чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Тиндийрин хуьрер:
Къайи дяве
Къайи дяве, Къайи тӀигь (Cold War, Холодная война) — 1945—1991 йисара, са патай ССРГдин ва адахъ галаз галкӀдик квай уьлквейрин, муькуь патайни АСШдин ва адахъ галаз союздик квай уьлквейрин арада хьайи, геополитикадин, дявевилин, экономикадин ва информациядин женгер.
СССРдихъ галаз союздик квай уьлквеяр: ГДР, Польша, Чехословакия, Венгрия, Румыния, Болгария, Куба, Монголия, Вьетнам ва муькуьбур. Абур СЭВ тӀвар алай садвалдик кӀватӀ хьанвай. Кьушун патахъай ОВДдиз кӀватӀ хьанвай. Абурун аксиниз рагъакӀидай патан гьукуматар акъвазнавай. Абурун кьилихъ галайди АСШ тир ва адахъ галаз союздик квай уьлквеяр: ЧӀехибритания, ФРГ, Франция, Норвегия, Нидерландар, Испания, ва муькуьбур.
Къайи дяве, 1991 йисуз ССРГ чкӀайла куьтягь хьанвай. Адахъ галаз СЭВни ОВД чкӀанвай.
Азербайжандин гимн
Азербайжандин гимн (Azərbaycan Respublikasının Dövlət himni) — тӀвар «Азербайжандин марш!» (азерб. «Azərbaycan Marşı!») я. Гимндин макьам 1918 йисуз азербайжандин композитор Уьзеир Гьажибекова туькӀуьрнай, гафарни зари Агьмед Жаваданбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Азербайжандин официал гимн яз кардик квай.
Гну
Гну (лат. Connochaetes) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
ЦӀахур
ЦӀахур (Цахур) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «ЦӀахур» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр ва адан администрациядин юкь. ЦӀахур халкьдин тарихдинни культурадин чӀехи метлеб авай юкьварикай сад.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин рагъакӀидай пата, Къавкъаздин кьилин цӀиргъинин кеферпатан гуьнеда, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 29 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀал ала.
Тарих
ЦӀахур (ЦӀаӀх) хуьруькай сифте малуматар Рим империяди Къавкъаздиз, Алпандиз дяведин финрив алакъалу я ва Лукуллан (чи. э. вилик 74-66), Помпеян (чи. э. вилик 66) ва мсб. тарихдин гъилив кхьинра гьалтзава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 326 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ЦӀахур хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 983 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин ирид сихилар ава: Базева, Исакурар, Мусафурар, Камазяр, Люлиара, Валиханар, Нукарамбы.
Горилла
Горилла (лат. Gorilla ) — двул маймун хзан Hominidae-бур.
ЦӀийи Испик
ЦӀийи Испик, ЦӀийи Спик (Новый Испик) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Испикрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибледа, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 4,4 км яргъал чка кьунвайди я. Мукьвал алай хуьрер: Асалдхуьр, Салиян, Испик.
Тарих
Хуьр, 1966 йисуз Испик хуьруьн агьалийрин са пай агъана авай «Дугун» лугьудай чкадиз куьч хьунин нетижада арадал атайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 177 кӀвале 690 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я.
Сергокъала район
Администрациядин юкь — Сергокъала хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин рагъэкъечӀдай пата ала. Республикадин Къарабудахкент, Къаякент, Къайтагъ, Дахада, Акуша ва Леваши районрихъ галаз са сергьятра ава.
Тарих
ЦИК ДАССР-дин 4-й сессияди 1928 йисан 22 ноябрьда кьабулай къарардалди, виликан Дарги, Къайтагъ-Табасаран ва Магьачкъала округар гилигунивди Коркмазкъала кантон арадал гъанвай, адан администрациядин юкь Коркмазкъала хуьр тир. 1929 йисуз кантон райондиз элкъуьрнай. 1937 йисуз Коркмазкъала райондин тӀвар Сергокъаладиз дегишарнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Сергокъала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Сергокъала райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) ва 35 хуьр акатзава.
Кина (Дагъустан)
Кина  (Кина) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Кина» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьрни администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 16 км яргъал, Самур вацӀун дугуна чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Кина хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Вруш ва Лучек хуьрерихъ галаз Лучек хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 976 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Кина хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 240 кас тир.
Аймаумахи
Аймаумахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Хабкаймахи ва Чабазимахи хуьрерихъ галаз «Аймаумахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1935 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 22 км яргъал, Инчхеозень вацӀун сивел ала.
Тарих
1975 йисуз Аябурхимахи, Каданимахи, Кулламахи хуьрер Аймаумахидихъ гилиг хьанай.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 337 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
Кизляр
Кизляр (Кизляр) — Урусатдин Дагъустан республикада авай шегьер. Кизляр райондин администрациядин юкь я.
Административвилелди шегьердин составдик шегьервилин посёлок Комсомольский акатзава.
Агьалияр — 48,984 кас (2011 йис) я.
ТӀварцӀикай
Чирна — жугъурзавай алимрин гзафбурун фикирдалди шегьердин тӀвар Терек вацӀун гилан Таловка хилен виликан тӀварцӀикай арадал атанвайди я. Хилен цӀуру тӀвар, туьрк чӀалал яру тик кьвал мана гузвай «Кызыл яр» тир. И гафунин туьрк чӀалай кьведлагьай таржума «кызляр» — рушар я.
География
Шегьер Дагъустандин кефердинни — рагъакӀидай пата, республикадин кьилин шегьер тир Магьачкъаладилай 25 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Терек вацӀал чка кьунвайди я.
Тарих
Дегь заманайрилай гатӀумна Терек вацӀун агъа пад, РагъэкъечӀдай пад Европадин уьлквейрихъ галаз гилигзавай, Каспийдин савдагарвилин рекье чӀехи метлеб авай чка тир. И себебдилай ина инсанар яшамиш жезвай чкадин арадал атун мумкин я, и кар тестикьарзавайди, гилан Кизлярдин къвалав гвай дегь чӀавуз шегьер хьайи чка «Некрасовдин шегьер» — дин чи эрадин II—III виш йисариз талукь тир амукьаяр я.
И чкайра авай дегь чӀаван хуьрерикай тарихдин «Дербенд-намэ» монографияда кхьенвайди я. И монографиядин кирамди VII виш йисуз арабринни хазаррин арада хьайи дяве къалурзава, ада лугьузва хьи, тахминан 17 — 18 виш йисара вичи уьмуьр гьалнавай «Сургьаб» тӀвар алай къеледиз халкьдин арада «Кызылйар» лугьузвай.
Официалвилелди шегьерди бине кьунвай тарих 1735 йис гьисабдик квайтӀани, Кизлярдин къеле эцигунин кӀвалахар кьиле тухудайла ина инсанри уьмуьр гьалзавай чкаяр 150—200 йис адалай вилик авайди тир.
Кизлярдин бине кьуниз кьил, иниз XVI виш йисуз Юкьван Азиядай атана хуьр арадал гъайи тажик савдагарри кутунвай. Абуру чпин хуьруьз «Абсияхкент» тӀвар эцигнавай, фарс чӀалал аб — яд, сиях — чӀулав, кент — хуьр, шегьер мана гузва. Амма мукьув уьмуьр гьалзавай къумукьри хуьруьз «Къарасукент» (кара — чӀулав, су — яд, кент — хуьр, шегьер) ва «Кызларкала» (рушарин къела) лугуьзвай. Пара кьадарда тӀварарин арадай, 1722 йисуз Персиядин финин чӀавуз Пётр I-ан къарардив шегьердин кьулухъ «Кизляр» тӀвар кӀеви авунай.
«Тарихи Кизляркала» монографиядив кьурвал, Юкьван Азиядай атанайбурун хуьруьн къвалариз сифте Къарабагъдай эрменияр ахпани урусар куьч жез ацукьзавай. Шегьердин мукьвара авай хуьрерин гзафни — гзаф пай урус казакрин хуьрер тир.
1725 йисуз ци акьалтунин нетижада шьегьер терг хьанвай. ЦӀийи шегьердин бине адан мукьвал кутунвай.
1735 йисуз генерал-аншеф В. Я. Левашова, патав галай хуьруьхъ галаз шегьердиз статус къачунвай, Кизляр къеле эцигнавай. Надир шагьан тӀалабунив, Сулак вацӀал алай Пак Хачдин къеледай иниз казакар, Урусатдиз къуллугъдал алай кефер къавкъаздин халкьар, чеченар, аккинар, кабардинар, ва гьакӀни эрмениярни гуржияр куьчарнай. Абуруз виридаз Тер — Кизлярдин казакрин кьушунар лугьузвай. Урус чӀалан казакар кьетӀен — Кизлярдин станица мягьледа амукьзавай, урус тушир халкьар чара — чара мягьлейра уьмуьр гьалзавай. Вири санлай шегьерда, сад садакай чилин хандакӀрив чара авунвай 8 мягьлеяр авай. Урусрин Кизлярдин станица мягьледилай гъейри ина: эрменийрин — Арментир мягьле, гуржийрин — Курце-аул мягьле, христианвал кьабулнавай къавкъаздин жуьреба — жуьре халкьарин — Кристи-аул, царьдиз къуллугъзавай чеченрин (чӀехи пай аккинар тир) — Окочир-аул мягьле, кабардинри кьунвай — Черкес-аул мягьле, Казандин татаррин — Казанте-аул мягьле, ва шегьердин Мусурман слободадин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвай тажикрин — Тезик-аул хьтин мягьлеяр авайди тир.
XVIII виш йисан къене Кизлярда жуьреба — жуьре халкьар уьмуьр гьализ ацукьзавай. Регионда Урусатдин позиция кӀеви авун патал, гьукуматди иниз активдаказ инсанар желб ийизвай. Иниз христианар: эрменияр, гуржияр, кабардинар, осетинар, ва гьакӀни мусурман халкьар: къумукьар, ногъаяр, чеченар куч жез ацукьзавай.
1800 йисуз Кизлярда 1622 эрмени ва 673 гуржи авайди тир, им вири агьалидин 73 % туькӀуьрзавай.
XIX виш йисан эхирда шегьер Урусатдин кьибледа чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад хьанвай ва метлеб авай роль къугъвазвай, Кефер Къавкъаздин экономикатин юкь хьанвай. XIX виш йисан садлагьай кьудай са паюна шегьердин агьалияр 15 агъзур кьван кас тир. Киев ва Астрахандилай кьулухъ ам Кьибле Урусатдин виридалайни чӀехи шегьер яз гьисабзавай. Къавкъазда Кизлярдилай чӀехи шегьер, 1825 йисуз 30 агъзур кас агьалияр гваз Тифлиз (Тбилиси) тир.
И чкайрин адетдин кеспи гьетерхъанвал хьайитӀани, гьукуматди ина ципицӀхъанвал ва чахур гьасилун вилик тухуниз кьетӀен фикир ганвай ва са тӀимил вахтунилай чахур гьасилунин кеспи тахьай дережайриз агакьна и чкадин экономикадин асул хилерикай хьанвай. 1885 йисуз Кизлярда Урусатда садлагьай сефер коньяк гьасилунин кеспият тешкил авунай.
Агьалияр
Йисариз килигна шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин агьалийрин кьадар:
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Кизляр шегьердин ва адаз талукь тир посёлокдин 51 024 кас агьалийрикай:
1959 йисуз шегьердин агьалийрин 37 786 касдикай 31 350 кас (им вири шегьердин 83,0 % тир) урусарни казакар тир.
Шегьерда урусринни тердин казакрин кьадар 1959 йисан 31 350 (83,0 %) касдилай 2002 йисуз 25 111 (49,21 %) касдал кьван агъуз хьана.
Адиль-Янгиюрт
Адиль-Янгиюрт — Дагъустан республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Адиль-Янгиюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьиблединни-рагъакӀидай пата, Аксай цин гьамбарханадин мукьвал, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 15,5 км яргъал ала.
Тарих
Къумукьрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине Адил-бег Капланован чилерал кутунвайди я ва тӀварни адан гьуьрметдай эцигнавай (къумукь чӀалай таржумада «Адиль-Янгиюрт» — Адилан ЦӀийи хуьр лайгьай чӀал я).
Чеченрин версиядив кьурвал, хуьруьн бине акки-чеченри кутунай ва адан виликан тӀварцӀикай малуматар авач.
Агьалияр
Йисариз килигна Адиль-Янгиюрт хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалидин миллетрин состав :
Гинухар
Гинухар, Гьинухар (чпин чӀалал — гьинухъес)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай цез халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава. КӀватӀидаказ абур анжар Цунта район Гинух хуьре ва Кизляр райондин Новомонастырское хуьре уьмуьрзава.
Гинух чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Цолода хуьруьнсовет
«Цолода» хуьруьнсовет (Цолодинский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Ахвах райондик акатзавай муниципалитет.
Луткун
Луткун — (Луткун) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай хуьр. «Луткунрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я. ЧӀехивилел гьалтайла районда Ахцегьрилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала, Самур дугуна виридалайни дегь хуьрерикай сад я.
География
Хуьр Ахцегь райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 2 км рагъакӀидай пата, Самур вацӀун чапла къерехдал ала.
Луткунрин мягьлеяр: Вини Къишлахар, Къарахан бубад мягьле, Лая мягьле, Перкьуь мягьле.
Цолода хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин кефер пата ала.
Луткун
География
Хуьруьн мукьув гвай тӀебиатдин сергьятар: Беджан ачӀ, Гирве, Зулун чӀур, Кьилин булах, Мигьияр, Селиман булах, Югъ, Вакан пел, ЧӀвехь кал, Усур кал, ЧӀкар кал, Ахьмедан къчӀуь, Чуьхвер багъ.
Тарих
Душманрикай хуьзвай кьакьан къванцӀин цлахъ галай цӀуру хуьре, гьеле 800 йис вилик хуьруьнвийри садлагьай гьуьжре эцигнай, адалай виликни мискӀин. Душманрин вигьинрикай, тӀебиятдин барбатӀвилер гъидай вакъиайрикай хуьр са шумудра кӀунтӀалай кьулу чкадиз ва аксина, кьулу чкадай кӀунтӀал куьч жезвай. Ахпа, XIX виш йисан эхирда луткунвияр са кьадар къулай уьмуьр гьалдай чкадихъ къекъведайла, кӀунтӀунин кӀаниз куьч хьана ацукьнай.
Цолода хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Цолода хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Луткун
Тарих
1839 йисуз Луткун хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир.
Къе Луткун Ахцегь районда фад вилик физвай ва чӀехи жезвай хуьрерикай сад я. 1928 йисуз эрмени устӀаррихъ галаз санал эцигнавай мектеб, инай акъатнавай зарийрин, чӀехи алимрин ва вичин кар чидай ксарин чад хьанва. Ватандин ЧӀехи Дяве береда, маса совет халкьар хьиз луткунвиярни Ватан паталай женг тухваз кӀвачел къарагънай. Инлай 150 кас дяведиз ракъурнай, абурун чӀехи пай ана чан эцигнай ва хуьруьз 58 кас элкъвена хтанай. Кьенай кьегьалар рикӀел хуьн патал хуьре хуьруьн администрациядин дараматдин вилик гуьмбет эцигнава.
Агьалияр
Йисариз килигна Луткунрин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисуз хуьре 3373 кас яшамиш жезвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Хуьруьнвийрин асул кӀвалахар лежбервал ва малдарвал я. Луткунвияр Самур нугъатрин группадик акатзавай ахцегь нугъатдал рахазва.
Культура
2008 йисуз Луткунрин 2000 йис тамам хайи суварар кьиле тухванай.
Экономика ва инфраструктура
Хуьруьн экономикадин диб туькӀуьрзавайди бахчахъанвал ва малдарвал я. 2008 йисуз хуьруьн майишатра 1297 карч алай чӀехи малар, 3880 лапагар, 150 гектар багъар ва 170 сал гьисабнай.
Ботлихар
Ботлихар (чпин чӀалал — буйхади)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Ботлих райондин хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра ботлихар аварар хьиз къейд ийизва.
Ботлих чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Ботлихрин хуьрер:
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
«Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет (Зидьян-Казмалярский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Ергуьж чӀал
Ергуьж чӀал — ергуьж халкьдин хайи чӀал тир. Нах-дагъустанлин чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадин кьибле патан лезги чӀаларик акатзавай. Вилик и чӀалал Къуба райондин Ергуьж хуьруьн эгьлияр рахазвай.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1007 касди уьмуьр гьалзавай :
Арчо хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Арчо хуьр я.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
• Зидьян-Къазмаяр — 942 кас.
Арчо хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Ахвах райондин кефер пата ала.
Ергуьж чӀал
Ергуьж чӀалаз виридалайни мукьва — къирицӀ, гьапут, жекни элик чӀалар я. Лингвистикадин алимри и чӀал къирицӀ чӀалан нугъат тирди лугьузва. Амма им гьакъикъатдив кьазвай кар туш. И чӀаларин векилри сада-сад са жизви кьванни гъавурда акьазвайтӀани ибур дегь алпандин кьилдин мукьва чӀалар я.
Арчо хуьруьнсовет
Агьалияр
Йисариз килигна Арчо хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 356 кас тир. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Ергуьж чӀал
Терг хьанвай чӀал я.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
• Зидьян — 65 кас.
Ергуьж чӀал
ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна цӀапариз элкъуьрунин политикадин нетижада ергуьж чӀал терг хьанва.
Зидьян-Къазмайрин хуьруьнсовет
Агьалияр
2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1127 касди туькӀуьрзавай (райондин агьалийрин 1,1 % пай). Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
Ергуьж чӀал
ЧӀалан гьалар
Къуба районди сувун Ергуьж хуьр гила ичӀизва, хуьруьн эхиримжи эгьли инай 1995 йисуз куьч хьана хъфенай. Асул гьисабдалди Хъачмаз райондин чара-чара хуьрера ацукьна секин хьанвай ергуьжрин лап кьуьзуьбурун рикӀел хайи чӀал аламайтӀани адал садни рахазвач. Жегьилриз хайи чӀал гьич чизвач, рахунал вири цӀап чӀалаз элячӀнава.
София
София (болг. София) — Болгариядин кьилин шегьер. Агьалияр — 1,3 млн.
Зило
Зило — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Зило хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
София
Стхавилин шегьерар
Партнёр шегьерар:
Зило
География
Хуьр Ботлих райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 11 км яргъал, Унсатлен вацӀун чапла къерехдихъ гала.
Тарих
1859 йисуз Зило хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Зило хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро (Rio de Janeiro) — Бразилиядин кьведлагьай шегьер чӀехивиляй, Сан-Паулудин гуьгъуьна. Гьа тӀвар алай штатдин административ юкьв. 1764—1960 йисара Бразилиядин кьилин шегьер тир.
Спорт
Рио-де-Жанейро — чӀехи бразилиядин спорт юкь я. Кьилин спортдинни футболдин клубар: Рио-де-Жанейро 2016 Гатун Олимпия къугъунар кьилин шегьер.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
Гренландиядин инуит чӀал
Гренландидин инуит чӀал ва икӀа Гренландидин чӀал (ину. Kalaallisut; ингл. Greenlandic, Greenlandic Inupik, Greenlandic Inuktitut; датч. grønlandsk) — чӀал Гренландидин инуит (Kalaallit) халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар амма чӀалал Данида (ва Гренландида) 57 000 инсан кьван. Офицал чӀал Гренландияда.
Греция
Греция (Ελλάδα) — Европада авай гьукумат. Кьилин шегьер — Афинаяр.
НуьцӀуьгъ
НуьцӀуьгъ (Нютюг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «КӀварчагърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
Тарих
ЦӀуру эгьлийрин эхтилатралди, хуьр 500 - 600 йис идалай вилик арадал атанвайди я. ЦӀуру хуьруьн харапӀайра къаравулвилин минара амукьнава. Ам эцигай тарих садазни малум туш. ЦӀуру мискӀиндиз 150 - далай пара йисар авай чӀал малум я. Ам Халимбеков Хисен устӀарди эцигайди тир. Кьисади лугьузвайвал, са вахтунда хуьруьн тӀвар «Гуман» тир. ТӀебиятдин уьцӀуьн баладилай кьулухъ ам тамамвилелди чӀканвай. Патав гвай хуьрерин эгьлийри и хуьрз «УьцӀей хуьр» лугьуз хьанвай. Къвез - къвез и тӀвар «Уьцуьгь»риз масакӀа хьанвай, ва са кьадар вахтунилай хуьруь «НуьцӀуьгъ» тӀвар къачунвай.
Хуьрелай 0,5 км кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, 300 х 150 м алцумар авай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьанвай, винел пата ч. э I-II агъзур йисариз талукь тир хъенчӀин кӀусар жагъанвай чка ава. Гьа гьана, дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи чка авай суван кьибле гуьнеда чахмахд къванцин кӀусар дуьздал акъуднай.
НуьцӀуьгърилай 300 м рагъэкъечӀдай пата, вацӀун мукьув «Чорох» тӀвал алай дегь чӀавуз инсанар яшамиш хьайи хуьр ава. Адакай амукьайди са минара я. И чкадай кӀватӀнавай хъенчӀин къапарин кӀусар юкьван вишйисан девирдиз талукь я.
НуьцӀуьгъ хуьруьн мукьув дегь заманадин сур ава. Ина чиликай чеб хкудайла цурцин цумар ва тупӀалар жагъанвай.
XIX виш йисуз НуьцӀуьгъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. ЧӀилихъар хуьруьхъ галаз НуьцӀуьгъ хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьруьн 342 кӀвале 1171 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 127 майишатар авай, агьалийрин кьадар 690 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар ава: Баширар, Жиганар, Курарар, Куркурар, Мерцефар, Чеперар, Лакарар, Шугурар, Чакарар.
Лучек
Лучек (Лучек) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Вруш хуьруьхъ галаз «Лучек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 13 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Самур вацӀук Къара-Самур вацӀ акахьзавай чкадал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Лучек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Вруш ва Кина хуьрерихъ галаз Лучек хуьруьнжемятдик акатзавай.
Чав Рутул магьалдикай агакьай юкьван виш йисарин малуматрин вирина Лучек хуьр Рутулрин азад жемятдин кьилин хуьр тирди къалурнава. Кузнецован улубда и хуьруькай кхьенва: ''Лучек хуьр маса суван хуьрериз ухшар туш ва и кардив рази тахьана виже къведач. ВацӀари кьве кӀарна физвай кьакьан ва тик суварин гуьнедал къванцикай эцигнавай вишералди кӀвалер ава. Бязибурун яшар 100-лайни пара я. Хуьруьн юкьвал цӀуру мискӀин ала, мискӀиндин къванцин кирпичрикай садал араб чӀалал кхьинар ала. Совет революция жедалди хуьре 10-лай гзаф мискӀинар кардик квай .''
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 758 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Лучек хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 494 кас тир.
Алай чӀавуз Лучекра гуьгъуьнин сихилрин векилри уьмуьр гьалзава: Чатуйер, Габашер, ЧимукӀар, Балилейар, Маллайер, Качалар.
Табасаран чӀал
Табасаран чӀал — табасаран халкьдин хайи чӀал. И чӀалал кьиблединни — рагъэкъечӀдай патан Дагъустанда уьмуьр гьалзавай 126 136-дав агакьна агьалияр рахазва. Кеферпатан Къавкъаздин чӀаларин агъа хзандин нах-дагъустан чӀаларин группадин лезги чӀаларин хилек акатзава. Табасаран чӀалаз виридалайни мукьва чӀалар лезги ва, иллаки агъул чӀалар я. Эхиримжидахъ галаз ада лезги чӀаларин хзандин рагъэкъечӀдай патан лезги чӀаларин хел туькӀуьрзава.
Винстон Черчилль
Сэр Винстон Леонард Спенсер-Чёрчилл (, Вудсток (Англия);, Лондон) — XX виш йисан ЧӀехибританиядин виридалайни пара тӀвар-ван авай гьукуматдин кӀвалахдайди.
Табасаран чӀал
Табасаран чӀал, чиппева, хайда, эскимос ва китай чӀаларихъ галаз са сиягьда, Гиннессан рекордрин улубдиз дуьньядин виридалайни четин чӀал хьиз кутунвайди я.
Винстон Черчилль
1940—1945, мадни 1951—1955 йисара ам Премьер-министр тир, гьа саягъ ада ЧӀехибритания Дуьньядин кьведлагьай дяведай тухвана. Гьа йикъар татанмаз ада гьукуматдин пара чӀехи къуллугъар авунвай, месала Адмиралитетдин сифте лорд, Къеце патанни Финансрин министр. Мадни ада пара ктабарни кӀвалахар кхьенвай политикадинни тарихдин патай, гьа кар патал адаз 1953 йиса Нобелдин премия гана литературадин рекъяй.
Табасаран чӀал
ЧӀалаз кьетӀен жуьредин ва фикир гуниз лайих тир падежрин система талукь я: 48 кьван падежар ава, абурукай 40 чка къалурзавай падежар я.
Иан Раш
Иа́н Джеймс Раш (Ian James Rush;, Сент-Асаф, Велс) — кимри футболист, вигьиндайди я. Ам «Ливерпулдин» патахъай экъечӀунив машгьур я, мерсисайдин кӀеретӀдик кваз Раш 80-90-лагьай йисаррин инглис футболдин квайни квай бомбардир хьана. Кимри миллетдин кӀеретӀдин патахъай экъечӀзавай тир, алай чӀавалди 28 гол глаз Раш адан квайни квай бомбардир я.
Табасаран чӀал
Табасаран чӀалал «Табасарандин нурар», «Аку хяд» (Экуь гъед), «Ас-Салам», «Табасарандин сес» (Табасарандин ван) газетар акъатзава.
Иан Раш
Къугъвадайдан карьера акьалтӀайдалай кьулухъ ада тренервиле кӀвалахиз алахъна — «Честер Сити» (2004—2005). ГьакӀни футболдин эксперт яз ам ТВ-дал экъечӀзавай тир.
Табасаран чӀал
Табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда табасаран чӀалал рахазвайбурун кьадар 126 136 кас тир. Им вири табасаранрин 84 % пай я.
Дагъустанда табасаранрин хуьрер:
Табасаран районда (82,6 %): Арак, ЦӀийи Лидже, Цухдыг, Лидже, Аркит, Рущуль, Ушниг, Бурганкент, Хюряк, Кюряг, Гуми, Афна, Сикух, Гувлиг, Сертиль, Ханак, Гурик, Ляхе, Дагни, Гисик, Гюгряг, Куваг, Гюхряг, Джульджаг, Юргулиг, Кулиф, Джульджиниф, Ергюняг, Хархни, Гасик, Дюбек, Хустиль, Гурхунь, Ерси, Зиль, Куркак, Джугдиль, Вечрик, Сика, Сиртич, Тинит, Туруф, Фиргил, Тураг, Ничрас, Халаг, Джули, Бухнаг, Хапил, Татиль, Хараг, Кужник, Шиле, Улуз, Чурдаф, Кюрек, Урзиг, Хурик, Ханаг, Ругудж, Пилиг, Цантиль, Хучни, Акка, Цуртиль, Ягдыг, Чулат.
Хив районда (57,25 %): Арчуг, Атрик, Агъа-Ярагъ, Вертил, Вини-Ярагъ, Гарик, Зилдик, Зирдаг, Гъвандик, Кувиг, Кулик, Лака, Ляхля, Межгуьл, Урга, Уртил, Фурдаг, Хвереж, Хурсатил, Цудук, Чере, Чувек.
Дербент районда (10,7%): Вавилово, Дуьзлер, Дагъустандин ЦӀаяр
Ина табасаранар маса халкьарихъ галаз акахьай хуьрер къалурнавач.
Куьруь очерк
1890 - 1907 йисара акъатай Брокгаузанни Ефронаг Энциклопедиядин гафарганда къейд авурвал:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''ТӀимил чирна-жагъурнавай рагъэкъечӀдай патан суван группадин чӀаларик, Кьиблепатан Дагъустанда, Рубас вацӀун дугуна гегьенш хьанвай табасаран чӀални акатзава. Кефер патай и чӀал къайтагъ чӀалахъ галаз, кьибле патай лезги чӀалахъ галаз, рагъакӀидай патай агъул чӀалахъ галаз (садбурун фикирдай агъул чӀал табасаран чӀалаз, муькуьбурунни лезги чӀалаз ухшар тир) ва рагъэкъечӀдай патайни, табасаранринни Каспи гьуьлуьн арада уьмуьр гьалзавай туьрк тайифайрин чӀаларихъ галаз са сергьятра авай. Эхиримжибурухъ галаз кӀеви алакъайра хьунин нетижада табасаранри чпиз азербайжан нугъат къачуна ва къвез - къвез чпин хайи чӀал квадарзава. Табасаран чӀалан чирна-жагъурун П. К. Усларан эхиримжи зегьметрикай сад тир. Чан аламаз адавай и кӀвалах кьилиз акъудиз агакьнавачир. Усларан зегьмет Л. П. Загурскийди давам авунай, амма адавайни и кар куьтягьна эхирдиз акъудиз агакьнавачир. ''
Табасаран чӀал П. К. Услара чирна-жагъурнавай эхиримжи чӀал тир. Ада ам чириз 1870 йисуз эгечӀнавай, Услара къейд авунай хьи, «дагъустандин вири чӀаларин арадай заз виридалайни чӀехи четинвилер ганвайди табасаран чӀал тир». ЧӀал чирна-жагъуруниз чӀехи манийвилер гъанвай кар, Усларавай табасаран чӀал виже къведай дережада чизвай кас (информант) яргъал вахтунда жагъуриз тахьун тир. 1871 йисан сентябрьда ада Шифнераз ихьтин чар ракъурнай: «Саки са йис я за табасаран чӀал чириз, амма грамматикадикай са жизви кьванни чирвилер авай кас жагъуриз ва абуруз сифте кьилин грамматика гъавурда тваз тежезвайвиляй, за абур чара авачиз датӀана дегишарзава». Табасаранда чӀалакай малуматар кӀватӀунин кӀвалахар, азербайжан агьалияр авай Ерси хуьре кьиле тухузвай, гьиниз маса хуьрерай информантар эверзавай. Табасаран чӀалан материалар Услара я Дагъустандин вилаятдин администрациядин юкь тир Темир-Хан-Шура шегьерда, ва я асул гьисабдалди Твер губерниядин ЦӀуру Курово хуьре авай вичин несилдин мулкуна расзавай, гьиниз ам кӀватӀай материалар кьуна гад акъудиз физвай.
1905 йисуз немецви лингвист ва этнограф Адольф Дирра «Табасаран чӀалан грамматикадин очерк» улуб басмадай акъуднай. 1930 йисуз, вичелай кьулухъ «Диалектологиядин очерк ва табасаран чӀалан гафарган» улуб тунвай А. Н. Генкоди табасаран чӀалан нугъатар чирна-жагъурнай.
Табасаран чӀалан виридалайни зурба специалист, филологиядин илимрин доктор, ДНЦ РАН чӀалан, литературадин ва харусенятдин институтдин профессор, ДАССР-дин илимдин лайихвилер авай кӀвалахдар — Бейдуллагь Гьажи-Къурбанович Ханмагомедов тир (1927 - 1999). И лингвистдин зегьметрин сиягьдик 4 бинедин монографияяр, цӀудралди мектебдин улубар, маса чӀаларин поэззияррай пара кьадарда таржумаяр, Табасаранни - урус, Урусни - табасаран, табасаран чӀалан Орфографиядин ва Терминологиядин гафарганар ква. Адавай вичин эхиримжи кӀвалах тир «Табасаран - лезги - урус гафарган» кьилиз акъудиз агакьнавачир.
«777» газетадин шеф-редактор, Бейдуллагь Гьажи-Къурбановичан хтул тир Риад Ханмагомедова Раиса Ханмагомедовадихъ галаз чпин хайи чӀалал кроссвордар ва табасаран чӀалал сифте яз акъатнавай сканворд басмадиз акъуднай.
Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа
Лезги чӀалалай алатайла, кьвед лагьай чка табасаран чӀала кьазва. Алай чӀавуз чпин кьадар 100 агъзурдалай виниз тир табасаранвийрин чӀал машгьур алимрикай М. Гьажиева, М. Ихилова, А. Гуьлмегьамедова кхьизвайвал, агъул ва рутул чӀаларни галаз лезги чӀалаз лап мукьва чӀаларикай я. Гьа инал суалдиз куьрелди жаваб гуз жеда: табасаранвияр лезгийриз лап мукьва тирвиляй, кьадардал гьалтайла генани чӀехи лезги халкьарикай я лугьуз чавай къакъудиз кӀанзава. Амма и ниятди кьил кьун мумкин туш, вучиз лагьайтӀа як кӀарабдивай къакъудиз кӀанзавай ксариз Табасарандин, табасаранвийрин ва абурун чӀалан патахъай дегьне чирвилер авач.
Годоберияр
Годоберияр (чпин чӀалал — гъибдиди)— тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата уьмуьр ийизвай гъвечӀи халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава. Авар миллетдин субэтнос яз гьисабзава.
Табасаран чӀал
Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа
Табасарандин тӀвар тарихдин чешмейра кьилди V виш йисалай гьатнаватӀани, табасаранвийри лезги чӀал геждалди хвенай. Табасаран нугъат лезги чӀалавай къакъатунин ва кьилди чӀал арадиз атунин процесс агъул, рутул ва цӀахур чӀалара хьиз, лап явашдиз кьиле фенай. Месела, агъулрин тӀвар этник группа хьиз тарихдин чешмейра XVIII виш йисан сифте кьилера гьатнава. Гуьгъуьнай арадиз атай агъул жемиятдин тарихни XVIII-XIX виш йисарихъ галаз алакъалу я. Им акӀ лагьай чӀал я хьи, гьеле XVIII виш йисал къведалди агъулрин нугъат лезги чӀалавай къакъатнавачир ва абурухъ кьилдин чӀал авачир.
Годоберияр
Ботлих райондин Вини Годобери, Агъа Годобери, Зибирхали ва Беледи хуьрера, гьакӀни Хасавюрт райондин Теречное хуьре уьмуьрзава.
Табасаран чӀал
Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа
1253 йисуз Франциядин корол IX Людовика монголрин Мангъу хандин кьилив ракъурай Вилгьелм Рубрука лезгияр, агъулар, рутулар ва цӀахурар са халкь тирди къалурнай ва кхьенай :
Годоберияр
Агьалияр сиягьриз къачурла официал документра годоберияр аварар хьиз къейд ийизва.
Годобери чӀалал рахазва, абуруз гьакӀни авар чӀални чида. Диндал гьалтайла вири суни-мусурманар я.
Табасаран чӀал
Табасаран нугъат лезги чӀалавай гьикӀ къакъатнатӀа
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ЦӀахур лезгийрин уьлкведин кьилин шегьер я.”
Къазвиниди хьиз, Бакувидини Шиназдин агьалийринни (рутулрин) ЦӀахурдин агьалийрин (цӀахуррин) арада этник тафават ава лугьузвач ва абур вири лезгияр тирди малумарзава. Абурун чӀаларни кьилди чӀалар хьиз и малуматрилай кьве виш йисалайни виниз вахтар алатайла арадиз атана. М. Ихилова кхьизвайвал:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> XV виш йисал къведалди цӀахурарни рутулар гьеле лезги этник гьаларикай чара хьанвачир ва лезгийрихъ галаз санал, са халкь хьиз амай.
Чи фикирдалди, табасаран нугъат лезги чӀалавай генани геж къакъатна, вучиз лагьайтӀа икьван гагьди са XV виш йисуз ваъ, гьатта XVI-XVIII виш йисарани табасаран чӀалалди кхьенвай затӀни жагъанвач. Муькуь патахъай, Семен Броневскийди кӀватӀнавай документрин бинедаллаз чапнавай "Кавказцы. 17501820" улубда (ИПК ПО. "Адыгея", 1991) кхьенвайвал, XVIII виш йисуз Табасарандин агьалияр кьиляй-кьилиз лезги чӀалалди рахазвай. Гьавиляй гзаф йисара Кьиблепатан Табасарандин наибвиле кӀвалахай, XIX виш йисан тӀвар-ван авай лезги алим Алкьвадар Гьасана вичин «Асари Дагъустан» улубда кхьенай хьи, табасаран чӀалалай гъейри амай вири лезги чӀаларалди везинлу шиирарни иер манияр теснифнава.
КӀвенкӀве "Табасаран" топонимдихъ авсиятда са бязи фикирар ава. Дагъустандин алимрикай В. Гьажиева и этноним гьикӀ арадиз атанватӀа тайинариз хьанвач лугьузва. М. Р. Гьасанова гъиле са делилни авачиз, гьакӀ гимандалди Къавказдин Албаниядин 26 халкьдикай сад табасаранвияр я лугьузва. Дегь чешмейра, гьабурукай яз, Гекатей Милетскидин, Геродотан, Дионисиян, Стефан Византийскийдин, Помпоний Мелан ва масадбурун малуматра Албанияда уьмуьр гьалнай къадалай гзаф тайифайрин тӀварар гьатнава. Амма абурун арада табасаранвийрин тӀвар авач. Дегь лезги улубра - Алупан улубдани 31 лезги тайифадин арада кьилди "табасаран" тӀвар алай тайифа авайди къалурнавач. Сифте яз анжах V виш йисуз кхьенвай Ф. Бузацдан "Арминидин тарих" улубда табасаранвийрин тӀвар "таваспор" хьиз гьатнава. Гуьгъуьнлай Табасараццин тӀвар араб тарихдаррин улубра дуьшуьш жезва. Ал-Истагьриди Лезгандинни Дербентдин арада Табасаран вилаят авайди къалурзава.
Араб тарихдаррал къведалди Фавстос Бузандан, Егишедин, Моисей КьакьанкъатвацӀвидин улубра вилаятдин тӀвар "Таваспор" хьиз кхьенва. XII виш йисан кирам Йакъут ал-Гьамавиди араб авторрин X виш йисаз талукь малуматар делил яз къачуна Лезгандинни Дербентдин арада Табасараншагь тӀвар алай уьлкве авайди къалурнава. Ада Табасараншагьдин агьалиярни Лезганшагьдин агьалияр хьиз къуватлу ва кьадардал гьалтайла пара тирди къейд авунва. Амма Лезгандин агьалияр Табасарандин агьалийрилай генани пара тирди ва абурухъ генани чӀехи чилер авайди къалурнава.
Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, лезги пачагьвалриз Лезганшагь, Лараншагь, Филаншагь, Табасараншагь хьтин тӀварар гайиди Ирандин шагь Хосров I Ануширван (531-579 йй.) я. Бязи чешмейра VI виш йисан эхирра Рубас вацӀун кьере, Лезгандинни Дербентдин арада Таваспоран тӀвар алай пачагьвал арадиз атайди къалурнава. XIV виш йисан эхирра Табасаран феодал гьакимди - майсумди идара ийизвай уьлкве тир.
Тарихда кьегьал ксар хьиз гел тунвай табасаранвийри чпин нугъат лезги чӀалавай къакъатайдалай гуьгъуьниз чӀалан къайгъу чӀугунач. ИкӀ тирди Гьасан Алкьвадарвидин "Асари Дагъустан", гьакӀ урус чӀалални чап хьанвай П. К. Усларан "Табасаран чӀал" (Тбилиси, 1979), Л. И. Жиркован "Табасаран чӀал: Грамматика ва текстар" (М. -Л. 1948), Б.Г.-К Ханмагомедован "Табасаран чӀалан синтаксисдиз талукь очеркар" (Магьачкъала, 1970) тӀварар алай улубар ва табасаран чӀалаз талукьарнавай маса чешмеяр кӀелдайла генани хъсандиз кьатӀуниз жеда.
Гьасан Алкьвадарвиди лезги чӀаларикай икӀ кхьенва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' "Лезгийри чпин чӀалар вилик тухузва, а чӀаларал манияр теснифзава, а чӀалар мецей хьайитӀани чириз алахъзава ва икӀ герек тирвал чпин чӀаларин къайгъу чӀугвазва. Анжах абурукай тек са табасаранвийри чпин чӀалаз (кабкан чӀалаз) къайгъу къалурзавач ва гьисаба кьазвач. Абуру чпин чӀалалди махар ва манияр туькӀуьрзавач, халкьдин чӀехи пай хайи чӀал кваз такьуна, куьре ва туьрк чӀаларалди рахазва. Гьатта абурун дишегьлийрини мехъерик ва тазиятдик чпин чӀалалди шад ва гъам квай манияр лугьудач, чпин гьиссер акатайвал рахазвай туьрк чӀалалди ва куьре чӀалалди ахъайда. Амма ихьтин гьалариз килиг тавуна лугьуз жеда хьи, кабкан чӀални маса лезги чӀалар хьиз, махар ва манияр туькӀуьрун патал кутугай чӀал я. Гьавиляй ихьтин гьалар акур, винидихъ вичин тӀвар кьур генералди (барон П.К.Услара - М.М.) табасаранвияр айибнай." ''
Кьвед лагьай жаваб Семен Броневскийди, Гьасан Алкьадарвиди, табасаранви авторри чпи, месела, Б.Ханмагомедова, М.Къурбанова ва масадбуру кхьизвайвал, табасаранвияр дегь диде чӀалалди - лезги чӀалалди рахун я. Къени абур табасаран чӀалалди, гьакӀни лезги чӀалалди рахазва. Гьавиляй табасаранви алим Мегьамед Къурбанова кхьенва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' "Виш йисарин мукьвавилин алакъайрин нетижа я хьи, кьибле ва вини Табасарандин вири яшар авай агьалийриз лезги чӀал чизва." ''
Пуд лагьай жаваб чи чӀаларин лугьуз тежедай кьван мукьвавал я. Амма тарих тирвал маса лезги чӀалар хьиз, табасаран чӀалан кьилелни чӀехи мусибатар атана. 1959 йисуз Табасаранда хьайи машгьур этнограф Л. Лаврова вичин "Этнография Кавказа" (Ленинград, 1982) улубда кхьенай хьи, маса чӀалари къвердавай табасаран чӀал арадай акъудзава. М. М. Ихилова и месэладин гьакъиндай ихьтин малумат ганва :
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> '' "Дербентдин къвалав гвай Табасарандин агьалийрин са паюни (Ерси, Зиль, Гимейди, Мугарты, Дарваг хуьрер ва мсб.) чпин хайи чӀал фадлай дегишарнава. Тарихдинни этнографиядин делилри субутзавайвал, и хуьрерин агьалияр табасаранвияр тир. Гзаф топонимрин тӀварар (хуьрер, тӀулар, сурар ва мсб.) табасаран чӀалан гафарикай арадиз атанвайбур я. Алай вахтунда Табасарандин и чилерал уьмуьр гьалзавай агьалияр азербайжанвийрихъ галаз ассимиляция хьанва ва азербайжан чӀалан кьетӀен жуьредин нугъатдалди рахазва." ''