cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калмыкия
Ятар
Уьлкведин виридалайни чӀехи вир Маныч-Гудило вир я. ЧӀехи метлеб авай цин гьамбарханаяр Сарпин вир, Состин вир, Деед-Хулскн вир, ГъвечӀи ва ЧӀехи Яшалта вирер я. Ставропольдин крайдихъ галаз сергьятдал алай Чограй вирик уьцӀуь тушир цин чӀехи игьтиятар ква.
Уьлкведин къене авахьзавай чӀехи вацӀар агъадихъ галайбур я: Волга, Егорлык, РагъакӀидай Маныч, РагъэкъэчӀдай Маныч ва Дагъустандихъ галаз сергьятдин яргъивилихъди авахьзавай Кума вацӀ я. Калмыкиядин вацӀарин чӀехи пай гъвечӀибур, гатуз кьуразвай ва уьцӀуь яд квайбур я. РагъэкъэчӀдай патай Калмыкия Каспи гьуьлуьн ятари чуьхуьзва, гьуьлуьхъ галаз сергьятдин яргъивал — 168 км я.
Калмыкия дегь чӀаварилай XVII виш йисалди
Дегь чӀавуз Калмыкиядин чилерал пара кьадарда тайифайри ва халкьари уьмуьр авурди я. Ибур киммерияр, скифар, сарматар, гуннар, печенегар, кыпчакар тир. Сад-садан чкадал къвез гуьгъуьнлайни терг жезвай и халкьари Калмыкиядин тарихда ва миллетдин энтогенезда чӀехи гел тунва. Къенин Калмыкия алай чилер Европадин садлагьай гьукуматрикай сад тир дегь Хазариядин юкь тир. И гьукуматди Европадин ва Азиядин тарихдиз чӀехи таъсир къалурнавайди я. XIII виш йисуз и чилер Къизил Ордадин гъилик акатнай, гуьгъуьнлайни, Орда чкӀайдалай кьулухъ и чилерал куьчери нугъайри уьмуьр ийизвай.
Калмыкар ва я рагъакӀидай патан монголар (ойратар) Джунгариядай Дон вацӀунни Волга вацӀун арада авай чилерал XVII виш йисан юкьварилай куьч жез эгечӀнай ва ина Калмык ханвал арадал гъанай.
Джунгар ханвиле феодалрин арада хьайи къаларин ва векьин чкайрин кьитвилин себебдалди XVI—XVII виш йисарин къене чӀехи ойрат тайифаяр: торгутар ва дербетар кьилел Хо-Урлюк ва Далай-Батыр регьберар галаз РагъакӀидай патан Сибирьдиз куьч жезвай. 1608—1609 йисуз абуру урус пачагьдиз вафалу жеда лагьана кьин кьунай. Са кьадар геж, ойратрин са пай Сибирьдай Урал ва Волга вацӀарин арада авай чилерал акъатнай. Урусри абуруз «калмык» лугьузвай. И тӀвар калмыкриз абурухъ галаз къуншивалзавай туьрк халкьари гайиди я. Аюки-Хана гьукум гьалай 1669—1724 йисар Калмык ханвал там къуватда авай девирдиз аватнай. Урус пачагьдихъ галаз кутур икьрардалди, Аюки-хана Урусатдин кьиблепатан сергьятар ихтибарлудаказ хуьзвай. Адан кьушунри крымдин ва кубаньдин татаррихъ галаз, казахрихъ галаз, туркменрихъ галаз ва гьакӀни Кеферпатан Къавкъаздин халкьарихъ галаз тухвай женгера гьамиша гъалиб хьанвайди я.
Калмыкия XVIII—XIX виш йисар
1741—1761 йисара Дондук-Даши хан гьукумдал алай девирда, урус пачагьди ханрин ихтияррал сергьятар эцигунин сиясат кьиле тухузвай. 1760 йисара урус помещикри ва лежберри калмыкрин чилер абурун гъиляй акъудунин, векьин чкаяр тӀимил хьунин, феодалрин ихтиярар чуькьуьнин ва калмыкрин къенепатан крариз урусри кьил тунин себебдалди уьлкве кризисдин кӀевера гьатнай.
Калмыкри куьчери уьмуьр ийизвай чилерайтӀуз урусри Царицыно ЦӀар чӀугурдалай кьулухъ иниз дондин казакрин агъзурралди хзанар куьчарна ацукьарзавай. Урус гьукуматди и сиясат куьчери туьрк халкьар (казахар, нугъаяр, татарар) ва калмыкар уьлкведин сергьятрилай къецихъ акъудун паталди тухузвай ва гуьгъуьнлайни абурун чкадал урусар гъизвай. Ихьтин крарихъ галаз чин-чинал гьалтай калмык халкьдин арада чпин хайи диге тир Джунгариядиз элкъвена хъфидай фикирди къвердавай кӀеви чка кьазвай. Гьа чӀавуз Джунгария Цин империядин гьукумдик квай. 1771 йисан 5 январьдиз калмык феодалри Волга вацӀун чапла пата амукьзавай калмык улусрин (районрин) агьалияр къарагъарна Кьулан Азиядиз гзаф телефвилер гъайи рехъ къачунай. Калмык халкьдиз и финиф лап мусибатдиз элкъвенай. Рекье хьайи ягь-ягъунрин, мекьивилин, гишинвилин, начагъвилерин ва есирвилерин нетижада и гъвечӀи миллетдикай 100 агъзурав агакьна инсанар кьенай ва чпин виридалайни метлеблу девлетар тир — мал-лапагар квадарнай.
1771 йисуз II-й Екатеринади Калмык ханвал терг авунай. Волгадин эрчӀи пата амай калмык улусар урус администрациядин ихтиярдиз фенай. Гьар улусдиз са пристав тайинарнай.
1786 йисуз калмык миллетдин Зарго лугьудай адетдин дувандин система терг авунай ва вири крар уезддин дуванханайрин гъиле вуганай.
Гуьгъуьнин йисара урусрин къецепатан ягъийрихъ галаз хьайи дявейра калмыкри къатиз иштирак авурди я. 1813 йисуз хьайи Ватандин дяве чӀавуз Калмыкияди фронтдиз пуд балкӀандар полкар ракъурнай.
1860 йисуз Большедербет улус (район) Ставропольдин губерниядиз вуганай. Идан нетижада калмык халкь администрациядин жигьетдай кьве патаз пай хьанай. Большедербет улус Ставропольдиз вугудалди калмык миллетдин вири улусар Астраханьдин губерниядик квай.
1892 йисуз лежберринни феодалрин арада авай мажбур рафтарвал терг авунай.
Калмыкия XX виш йисан садлагьай зур паюна
Урусатда Ярубурунни Деникинан кьушунрин арада физвай гражданвилин дяведин эхирда 1930 йисуз Калмыкиядин вири улусар Яру кьушунрин гъилик акатнай ва уьлкведиз советрин гьукум атанай. 1920 йисан июль вацра Чилгир хуьре кьиле фейи калмыкрин кӀватӀалда Калмыкиядин Автономиядин вилаят малумарнай. ГьакӀни кӀватӀалди «Калмык халкьдин зегьметчийрин ихтияррин декларация» тестикьарнай. Къунши Оренбургдин, Кум ва Дондин чилерал уьмуьр ийизвай калмыкар Калмык вилаятдиз куьчарнай.
Коллективизация Калмыкиядихъни галукьнай: 1929—1934 йисарин къене 2195 лежбер хзанрин мулкар тарашнай, 1821 хзан уьлкведай чукурнай абурун мал-девлетарни тарашнай.
1935 йисуз Калмыкиядин Автономиядин вилаят Калмыкиядин Советрин Социализмдин Автономиядин Республикадиз элкъуьрнай (КАССР).
Калмыкрин геноцид ва милли автономия терг авур девир
СССР-дин Вини Кьилин Советдин Президиумдин 1943 йисан 27 декабрь тарихдин къарардалди «Калмыкиядин АССР терг авун ва Астраханьдин вилаят арадал гъун» КАССР терг авунай ва вири калмык миллет Сибирьдиз акъуднай. И депортациядин себебар яз вири калмык миллетдал Советрин гьукумдин органрин аксиниз экъечӀун ва Яру Армиядихъ галаз женг чӀугунин тахсирар кутунай.
И депортацияди калмык халкьдин кьилел зурба мусибатар гъанай. Идаз милли геноцид лагьайтӀани ягъалмиш жедач. 1943 йисалай 1946 йисан апрель вацралди пуд йисан къене 14 343 калмык кьенай. Идахъ галаз санал калмык миллетдин арада аял хунин коэффициент лап агъа дережайриз аватнай. 100 агъзур депортация хьанвай калмыкрикай 1943—1950 йисарин къене 40 агъзуралай виниз инсан телеф хьанай. Умуми гьисабдалди Совет гьукуматди гайи зулумрикай калмык миллетдин зуралай чӀехи пай терг хьанай. Миллет Сибирьдиз акъудун кумазни, 1944 йисуз Калмыкиядин АССР терг авунай. Адан районар къунши вилаятрин ва Ставропольдин крайдин ихтиярдиз вуганай.
Анжах 1956 йисуз, депортациядилай цӀипуд йис алатайла, калмыкриз чпин ватандиз хкведай ихтиярар ганай.
Калмыкия дяведилай гуьгъуьнин йисара
Калмыкиядин милли автономия туьхкӀуьр хъувунин крар кьве девирдиз пай хьанай: сифте 1957 йисан 9 январьдиз Ставрополь крайдин къене Калмыкиядин Автономиядин вилаят арадал гъанай, гуьгъуьнлайни 1958 йисан 29 июльдиз кьилдин АССР хьиз. Амма гуьнгуьна хкур республикадин цӀийи сергьятар виликан сергьятрихъ галаз сад къвезвачир. Вучиз лагьайтӀа Приволжье ва Долбан улусар Калмыкия туьхкӀуьр хъувурдалай кьулухъ адав вахганвачир. Къе и улусрин чкадал Астрахань вилаятдин Нариман ва Лиман районар ала.
1990 йисан 18 октябрьдиз Калмыкиядин АССР Калмыкиядин ССР-диз элкъуьрунин декларация кьабулнай.
1992 йисан 20 февральдиз Калмыкиядин ССР-дин Вини Кьилин Советди уьлкведин тӀвар Республика Калмыкия — Хальмг Тангч-диз элкъуьрунин къарар кьабулнай. 1994 йисуз Калмыкияда «Чуьлерин къанунар» (Степное уложение) тӀвар ганвай къанунрин кӀватӀал — конституция тестикьарнай. И тӀвар Джунгар ханвилин конституциядин гьуьрметдай гайиди я. ГьакӀни, Калмыкия Республика Джунгар ханвилин ирсинин дуьз давам тирди къалурзавай декларациядиз къул чӀугунай.
2009 йисуз калмык миллет Урусат Гьукуматдик гуьгьуьллувилелди акатунин 400 йис сувар хьиз къейд авунай. Идахъ галаз алакъалу Урусатдин Банкуни Калмыкиядин гербдин суьрет атӀанвай кепекар акъуднай.
Агьалияр
Ростатди гайи малуматриз килигна 2016 йисуз уьлкведин агьалидин кьадар — 278 733 кас. Са квадратдин километрдиз къвезвай агьалидин кьадар (агьалидин чуькьуьнвал) — 3,73 кас/км² я (2016 йис). Агьалидин 45,2 % шегьервияр я (2016 йис).
2010 йисуз Калмыкияда 289 481 касди уьмуьр ийизвай. Аквадай гьаларай уьлкведин агьалидин кьадар йисандавай тӀимил жезва.
Дин
Калмыкиядин къенин меденият сифте нубатда калмык миллетдин медениятдихъни диндихъ галаз алакъалу я. Европада буддизм диндиз ибадат ийизвай тек сад тир миллет — калмыкар я.
Администрациядин паюнар
Республикадик 13 муниципал район, 124 хуьр ва 2 шегьер акатзава.
3 агъзуралай виниз агьалияр авай шегьерар/хуьрер:
Уллучара
Тарих
XIX виш йисуз Уллучара хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Уллучара хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 398 касди уьмуьр ийизвай. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
Цегвер
Цеквер (Цекквер, [c:ek:ʷ]; лат. Formicidae) - арада перде авай лувар квайбурун дестедин цекверинбурун ивнихзандикай тир гьашаратрин хзан я. Жемятдин гьашаратар я, 3 каста арадал гъизва - дишияр, эркекар ва кӀвалахунин индивидар. Дишиярни эркекар лувар квайбур, кӀвалахунин индивидар - лувар квачирбур я. Спелар кӀалам-кӀалам хьайибур, дишийринбурни кӀвалахунин индивидринбур 11—12, эркекринбур 12—13 кӀаламдикай ибарат я (са бязи жуьрейриз 4,6 ва 10 кӀаламдикай). Спелдин асул кӀалам (скапус) адетдалди масабурулай хейлин яргъиди я. Хурун кьулухъ патан пай (эпинотум) - кьулухъ-хурухъ галаз акахьнавай руфунин садлагьай сегмент я. Руфун вич садлагьайни кьведлагьай сегментри арадал гъанвай кьалуналди эпинотумдихъ гилиг жезва. Са бязи агъахзанрин акатзавай цеквериз (мирмицинар, Понеринар ва мсб.) вилик фенвай мизмир ава. Зайиф хьанвай дамархьун квай лувар.
Комета
Коме́та (дегь.-грек. κομήτης, komḗtēs — чӀар авай, яргъи къалин чӀар алай) — цифдин акунар авай ва Ракъинилай яргъи хьанвай орбитадалди элкъвезвай екетушир цавун тело. Ракъиниз мукьва хьайла комета кома ва арада газдикайни рукакай ибарат тир ттум арадиз гъизва.
Умуми малуматар
Фикир ийзвайвал, яргъи девирдин кометаяр гзаф кометадин хвехвер авай Оортдин ЦӀифекай къвезва. Къедалди 400 кьван куьруь девирдин кометаяр малум я.
Кометаяр туькӀуьр хьанвай тегьер
Кометаяр туькӀуьрзавай кьилди газар
Абдул Гьамид-эфенди
Абдул Гьамид-эфенди — Мегьамед эфендидин халадин хва ва адаз тарсар гайи агъастӀалви Атлухан-эфендидин хва я. Агъа СтӀалдал дидедиз хьанва. Абдул Гьамид-эфенди, Куьреда лап зурба девлет авайбурукай сад яз къейдзаватӀани, ам вичин девирда еке тир чирвилер авай алимрикайни сад яз машгьур я. ГьакӀ хьайила, шаир Етим Эмина, вичин шиирра адан тӀвар кьадайла, «илимдин гьуьл» — гьахьтин дережадин чирвилер авай инсанрикай сад яз кьазва.
Абдул Гьамида бунтарин кьилерикай сад тиртӀани, урусатдин гьакимривай и акси къарагъуна ам тахсиркар тирди сакӀани тестикьриз тахьайла, «къуй, ахьтин халкьдиз дуьз рекьер къалурдай чӀехи алимар лезгийрихъ амукь тавурай ва кьурай кӀарасрихъ галаз ицӀибурни кудайди чир хьурай лагьана, Дербентдин чӀехи майдандал, тарагъажриз акъудна куьрсрай эхиримжи векил тир. Эхиримжи хьунин себебни, сиверай къвезвай ванерихъ яб акалайла, Абдул Гьамид-эфенди куьрсдайла, йикъан нисинихъ цавай руг къваз гатӀумна. КичӀе хьайи «Полевой» суддин векилри, куьрсарунар акъвазарна, амай са кьадар тахсиркарар яргъал Сибирдиз рекье тун къарардиз къачуна.
Гьайванар
Гьайванар икӀни Нечхирар-
Мыхлыкъовакъ
Мыхлыкъовакъ — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мыхлыкъовакъ хуьр ва Солгужа хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефердинни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 22,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 3.788 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай лезгияр ва азербайжанар, суни — мусурманар я.
Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
Эрзихан
Эрзихан — шаир ва динэгьли Эрзихан Вини Къартас хуьре дидедиз хьана. Амни Етим Эминан девирдин шаиррикай сад тир.
Цилингви БукӀа
Цилингви БукӀа (Абукар) — XVIII виш йисан сифте паюна, тахминан 1705–1760 йисара уьмуьр авур лезги шаир. Куьре магьалдин Цилингрин хуьре дидедиз хьанай.
Ам лезги халкьдин чӀехи шаир Етим Эминан чӀехи-буба я. Чав Цилинг БукӀадин са кьадар эсерар агакьнава.
Нил
Нил — (араб. النيل‎‎ an-nīl, ингл. Nile, егип. iteru ва Ḥ'pī, копт. Ⲫⲓⲁⲣⲱ (p(h)iaro)) — вацӀ Африкада
Дег-хитан чӀал
Дег-хитан чӀал
Урус чӀал гафар
Урус чӀалай кьабулнай Супик чӀалаз гафар. Урусар Америкада (1733–1867).
Эмре Белезогълу
Эмре́ Белезогълу (Emre Belözoğlu; дид.хь. 7 мара 1980 ийс, Истамбул) — лезги пунар авай туьркияви футболист, Туьркиядин хкянавай командадин ва «Фенербахче» клубдин зур гьужумдайди.
Агалкьунар
«Галатасарай»
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Салихрин Эсед Бабастанан хва (1919 йисан 15 тӀулдиз, Кьурагь район, КӀири — 1943 йисан 17 гьерез, Калинин вилайят, Слободка) — 2-лагьай Прибалтикадин фронтдин 22-лагьай армиядин 37-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи дивизиядин 247-лагьай тфенг ядай кӀвачи-кӀвачи аскеррин полкдик акатзавай батальондин чӀехиди я. Совет ГалкӀдин кьегьал я (кьейидалай кьулухъ хьайи).
Эмре Белезогълу
Агалкьунар
«Интер»
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Жегьил чӀавар
1919-лагьай йисан 15-лагьай тӀулдиз Эсед Салихов Кьурагь райондин КӀири хуьре кӀвалаххъандин хизанда вичин дидедиз хьана. Вич хунин са тӀимил чӀавалай адан буба регьметдиз фенва. Эседаз Ханбажи дидеди тербия гайиди я.
Гелхен хуьруьнсовет
«Гелхен» хуьруьнсовет (Гельхенский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Эмре Белезогълу
Агалкьунар
«Ньюкасл»
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Жегьил чӀавар
Ругулди хъсан кӀелзавайди тир. Ада агалкьунралди сифте хуьруьн мектеб ахпа Буйнакскдин кооперативдин техникумни акьалтӀарна. КӀелунин кьулухъ ада Кьурагь райпода гьисабрин кӀвалаххъан яз кӀвалахна.
Гелхен хуьруьнсовет
Административ юкь — Гелхен хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гелхен, Квардал.
Эмре Белезогълу
Агалкьунар
«Фенербахче»
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Жегьил чӀавар
1940-лагьай йисуз Яру армиядин жергейриз гьахьна. Вичин тӀалабдалди ам дяведин училищедиз рахкурнавайди я. Са йисалай ада Томскда кӀвачи-кӀвачи кьушундин училище акьалтӀарна.
Гелхен хуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.
Эмре Белезогълу
Агалкьунар
«Атлетико Мадрид»
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Ватандин чӀехи дяведа авур иштираквал
1944-лагьай йисан 15-лагьай гьерен йифиз майор Салихов 30 кас авай дестедихъ галаз Псков вилайятдик акатзавай Новосокольники райондин Слободка бицӀи хуьруьн патав чинебадаказ душмандин кьулухъ патаз гьахьна.
Гелхен хуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 774 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалияр вири лезгияр я !
Эмре Белезогълу
Агалкьунар
Туьркиядин кӀватӀур
Салигьов Эсед Бабастанан хва
Ватандин чӀехи дяведа авур иштираквал
Аскерри чӀехи мана авай «Дно — Новосокольники» рехъ ракьунин кьатӀ атӀана ва Слободка хуьре авай душманрин кӀвачи-кӀвачи къушунрин штаб чӀурна.
Немцери, чпи кьур гьужумдикай хуьдай цӀар хуьз, лап чӀехи аксивал ийизвайди тир, гьакӀни абур хуьряй чуькьвена акъуднавайди тир. Немцериз чӀехи кьиникьар хьайиди тир, саки 200 аскерни офицер кьенвайди тир.
Къведай юкъуз душманди хуьруьв артухан кьушунар чӀугвана. Эхир нетижада, немцери Эседан десте элкъуьрна кьуна. Гьа чӀавуз дестеда 10 дяве ийиз алакьдай кас амукьнавай тир.
Ягъунрин финифда Эседал кьве хер хьанва, гьа виляй ам медсанбатдиз тухун къетӀъ авуна, амма майор рекье амаз кьена. Ам Слободка хуьруьн патав стха тир сура кучуднавайди я.
Галар
Немецеринни фашистрин чапхухъанрихъ галаз ягъунарра къалурнавай викӀегьвилинни кьегьалвилин патай СССГ-дин ЧӀехи Президиумди 1944-лагьай йисан 4-лагьай кьамугдиз акъуднавай къараралди Салихрин Эсед Бабастанан хциз Кьегьалвилин тӀвар гана. Кьейидалай кьулухъ.
ГьакӀни адахъ чан аламаз адаз са шумуд гал мад ганвайди я:
Карванд Рехъ
Галактика Карванд рехъ галлактика, гьакӀни адаз Гала́ктикани лугьуда (чӀехи гьарфунал) — Ракъинин система, вири гьакӀан вилив аквадай ччара-ччара гъетер, ва гьакӀни гъетерин гзаф чӀехи кьадар авай гигантдин гъетрен система я; и гъетер акахьна сад хьайла Карванд Рекьин жуьреда аквада.
КьванцӀил хуьруьнсовет
«КьванцӀил» хуьруьнсовет (Концильский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — КьванцӀил хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КьванцӀил, Асадхуьр, Зиза.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 9 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 488 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 543 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 617 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
ЦӀарахуьр
ЦӀарахуьр (Царахкент) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин юкьван пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 3 км яргъал чка кьунвайди тир.
Тарих
Хуьруьн тӀварцӀи «суван хурал алай хуьр» мана гузва (цӀар — суван хур).
1839 йисуз ЦӀарахуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва Вини Къартас хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 40 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 103 кас тир.
Грекрин алфавит
Гре́крин алфавит — грек чӀалан гьакӀни грек хелдин масса чӀаларин алфавит. Ам чи эрадин вилик IX виш йисан эхирдай ва я ч.э.в. VIII виш йисан сифте кьилерай гилалди датӀана кардик ква. Аквадай гьалда, грек алфавит, ахъа тир ва ахъа тушир ванар чара лишанрив къалурзавай садлагьай алфавит тир. Алфавитда 26 гьарф ава, идалайни гъейри класиик девирдай вилик грек чӀалан бязи нугъатра мад 4 гьарф - Ϝ, ϝ (дигамма), Ϻ, ϻ (сан), Ϙ, ϙ (коппа), Ͳ, ͳ (сампи) кардик квай. Классик грек чӀалал и кьуд дегь гьарфарикай садлагьай пуд гьарф цифраяр кхьин паталай кардик квай.
Тарих
Грекрин алфавит арадиз къвезвай финикрин кхьинрин пунал, амма галкӀунвал авач сифте грек кхьинихъ, цӀарцӀин кхьин Б ни кипрдин кхьин системадихъ.
Гьарфарин тӀварар
Гьарфар кардик кутурла грек чӀал кхьин авун патал, тӀварар гьарфарин тӀимил масакӀа хьанавай грек фонологидин журедихъ. ИкӀ алеф, бет, гимел  хьанва алфа, бета, гамма, чпин мана михьиз квахьна. Геждаз цӀийи гьарфар кутурла, амма масакӀни хьайила, гӀабриз мана авай тӀварар ганвай. Месела, омикрон ни омега мана ава, «гъвечӀи о» и «эке о».
Мана метлеб
Грек алфавит пун хьанва, гьадан къайдадив арадиз атанава бул алфавитар, булдаз чикӀанавай Европада ни Мукьув РагъакӀидай пата, кардик квай кхьинрин системара, бул гьукуматра дунеди, гӀабрин аради латин ни кирилл алфавитар.
Мадни гьарфар кардик кутазва халкь арадин символар хьиз математикадини маса илимра, кардик квай тӀварар лугьун паталди элементар частицар, гъетерни маса шеэр.
Нилгау
Нилгау (лат. Boselaphus tragocamelus ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Мирзебегли
Мирзебегли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Мирзебегли хуьр ва Жорлу хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 20 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 381 кас яшамиш жезва. Агьалий азербайжанарни лезгияр я.
Рухун
Рухун (Рухун) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 14,5 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруь бине кьунвай дуьз тарих малум туш. Адан тӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Рухун вичин зурба алимрив, зарийрив, араб чӀалан ва ислам диндин алимрив гьамиша машгьур тир ва Куьре округдин культурадин юкьварикай сад тир. Рухун — ХVIII виш йисан зурба заридин, диндин алимдин Рухун Алидин хайи хуьр я. Улу - бубайрилай амай сивяй - сивиз атай кьисади лугьузвайвал, Рухун хуьруьн бине, Чепе хуьряй атай пуд, ГъарачӀ, Селим ва Шамхал стхайри кутунай. Хуьр, адан къваларив галай Къазихадхуьр, СикӀрегъар, ТӀулархуьр, Къекъергар, Бахчадхуьр хьтин гъвечӀи хуьрерин сад - садахъ гилиг хьунивди арадал атанвайди я.
Хуьрелай 3 км рагъэкъечӀдай пата археологиядин имарат — фад заманада инсанар яшамиш хьайи чка «Къазихадхуьр» ала. Хуьрелай 1,5 км рагъакӀидай пата «Къекъерган», ва 2 км кьибле пата «Сикрег» тӀвар алай фад заманада инсанар яшамиш хьайи чкаяр ава. Хуьруьн юкьвал архитектурадин имарат — мискӀин ава. Хуьрелай 800 м рагъакӀидай пата пак чка — «Агьмадан гуьмбет» ава.
XIX виш йисуз Рухун хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Котур - Куьредин наибвалдиз талукь тир. Мехкергъ ва Ичин хуьрерихъ галаз Рухунрин хуьруьнжемятдик акатзавай.
1966 йисуз, къати зурзунрилай кьулухъ, рухунвияр, вилик Кайи КӀеле тӀвар алай, ЦӀийи Макьариз куьч хьанвай.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 78 майишатар авай, агьалийрин кьадар 472 кас тир. Гьар майишатди гьукуматдиз йиса 5 рубль налог вугузвай. Гьар хзанди йиса 5 рубль гузвай, вири санлай — 210 рубль туькӀуьрзавай. Налогдикай садни ада тушир, им ам лагьай чӀал я хьи, виридаз чпин мулкар - девлетар авай.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: ГъарачӀар, Селимар, Шамхалар, Бакьашар, Казияр, Агьмадар. Хуьруьнэгьлияр лап цӀуру заманрилай инихъ малдарвилел ва хуьруьн майишатдин крарал алахънавайди тир. Абурун мал - мулкарик 281 карч алай чӀехи малар, 546 лапагар ва 21 балкӀанар квай.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Нйала
Нйала (лат. Tragelaphus angasii ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Испания
Испания (, Espanya, Espainia, Espanha), официал тӀвар — Испаниядин Королвал (, Regne d’Espanya, Espainiako Erresuma, Reialme d’Espanha) — Европадин кьиблединни рагъакӀидай пата ва са пай Африкада авай аслу тушир гьукумат я.
Испанияди Пиреней зуростровдин чилерикай чӀехи пай (80 %), Канар ва Балеар островар кьунва. Вири санал гьисабайтӀа (Африкадин къерехдал алай чӀехи тушир Испаниядин суверенитет авай чилер — Сеутани Мелилья шегьерар кваз) уьлкведин майдан 504 782 км² я, и къалурзавай лишандал гьалтайла Европада Испания кьудлагьайди я (Урусатдин, Украинадинни Франциядин гуьгъуьна).
Кефердинни-рагъакӀидай патарихъай ам Атлантик океанди кьунва, кьиблединни-рагъэкъечӀдай патарихъай — Аравилин гьуьлуь.
Испаниядин чилин винел патан юкьван гьалдин кьакьанвал 650 метр гьуьлуьн дережадилай виниз я, Европада авай гьукуматрикай виридалайни сувганди (дагълух) я.
Уьлкве 17 автономиядин жемятдизни 2 автономиядин шегьердиз чара ийизва. Кьилин шегьер — Мадрид.
ТӀвар
España (ва адалай аладайбурун) лугьудай тӀварцӀин этимология гьуьжет алай месэла я. Ибериядин дегь чӀаван римдин тӀвар, Hispania, мумкин Hesperia терминдикай арадал акъатна, римвийри акӀ Испаниядиз къешенгдаказ лугьузвай тир. Вич Hesperia грек Εσπερία гафуникай аладайди я, яни «рагъакӀидай патан уьлкве» (акӀ грекри Италиядиз лугьузвай тир). Римвийри и тӀвар Испаниядиз ганва, вучиз лагьайтӀа ам Италиядилайни пара рагъакӀидай патахъ ала.
Маса версиядив кьурвал, «Испания» тӀвар финикиядин I-Shapan-im («даманрин къерех») гафунилай аладайди я. Римвийри ам вири Пиреней зуростров къейд авун патал паравилин кьадарда (Hispaniae) кӀвалахарзавай тир.
Баскрин этимологиядив килигайвал, тӀвар Ezpanna гафунилай аладайди я (яни «къерех, сергьят», вучиз лагьайтӀа Іспания Европадин кьибледин къерех я).
Гуманист Антонио де Небрихади вичин версия теклифарнава. Адан фикирдив кьурвал, тӀвар ибериядин Hispalis гафунилай аладайди (яни «рагъакӀидай патан дуьньядин шегьер»). Хесус Луис Кунчиллосдин фикирдалди, span дувул финикиядин «spy» гафунилай аладайди я («металлар гатун» лагьай чӀал я). АкӀ хьайила i-spn-ya «металлар гатазвай чил» лагьай чӀал я.
География
Ада хуьзва гьукуматдин къене патар гьуьлуьн гьавайрикай. Испаниядин чӀехи пай 700 метрдилай винихъ гала, и кардай ада Европада кьведлагьай чка кьазва Швейцариядилай кьулухъ.
Испаниядин кьибле пата ава Андалусия дуьзен. Гьукуматдин кьулай физва адан виридалайни чӀехини яргъи вацӀ Тахо. Мадрид Европадин виридалайни кьакьан кьилин шегьер я.
Накьвар
Испаниядин кефердинни рагъакӀидай пата гьуьлуьн мукьув гвай кьулувилерал ва суваррин гар къвезавай патахъай рагъул-хъипи накьвар чкӀанва. Уьлкведин къенен чилер — ЦӀуру ва ЦӀийи Кастилия, Ибериядин сувар ва Арагон плато — шуьтруь накьваралди тафаватлу жезва; киреждин къванер бул авай мукьарра (чкайра) терра роса гьалтзава — элювиал тир накьв. Виридалайни кьурай тамар авачир мукьарра тӀимил гуж авай карбонатдин рагъулни шуьтруь накьвар чкӀанва, гьакӀни инлай-анлай рельефдин депрессийра шуьрекатар гьалтзава. Мурсиядин ариддин ландшафтра рагъул накьвар чкӀанва. Абурук гипсарни уьцӀуьвал квач, чилиз яд гайитӀа абуру емишрин ва маса магьсуларин чӀехи гъалаяр (бегьерар) гузва. Кьул хьтин дегь чӀаван аллювиал тир кьулувилеррал барросрин залан чеб квай накьвар чара жезва, дуьгуь расун патал абур лап виже къведайбур я.
Кьиспес
Чи эра эгечӀ тавунмаз къенин Испаниядин чилер Дегь Римдик квай. А гьукумат цкӀир хьайила Испанияда акъвазна вестготорин къуват. 8-лагьай вишйиса Испания кьуна арабри. А чӀавуз абуру Кордовадин эмиратдик кьил кутуна. СакӀус чӀавунилай чилин ватанэгьлийри эгечӀна Реконкиста. Италрини французри абуруз куьмекзавай. Къвез-къведайдивай Кордовадин эмиратдин чилер гъвечӀи жез хьана, ватанэгьлийри чпин чил абурувай гахкъуд ийиз.
Вад паччахвал авай — Кастилия, Арагон, Леон, Португалияни Наварра. Абуру сад хьана арабриз женг гузвай чилер кьулухъ къачудайвал. ГьакӀ хьана 1492-лагьай йиса Кастилияни Арагон кӀватӀ хьана къачуна арабрин эхиримжи къеле Гранада. Арабрин къуват Пиренейра куьтягь хьана. Гьа чӀавуна испанри эгечӀна чпиз колонийрин империя эцигиз.
Экономика
Испания дуьньяда авай 9-лагьай гьукумат я экономикадай. Гьамиша ина ксари хуьруьн кӀвалахар ийизвай. Индустрия ина хказ жез хьана Дуьньядин Кьведлагьай дяве куьтягь хьайила. Франкодин режим, Гитлераз куьмек гайи, ина амукьнавайвили, гьукумат кӀеви хьана амай дуьньядикай. 1950-лагьай йисарин юкьва Испаниядин индустрияди пара пул гуз хьана хуьруьн кӀвалахрилай. 1964-лагьай йиса эгечӀна экрномикадин дегишвилер, абур кьабул авурла халкьдин уьмуьрдин гьал авайлилай пара хъсан хьана. 1960-лагьай йисара Испаниядин экономика Япониядиндилай кьулухъ виридалайни фад къуватлу жедайди хьана.
Административ паюн
Испаниядин административ паюн Конституциядини алай чӀаван къанунри къайдада тазва. Испания — кьакьан дережадин децентрализация квай унитар гьукумат я. . Баскрин Чилизни Каталуниядиз «гьяркьуь» автономияр ава.
Испаниядин асул административни чилин тек автономиядин жемят (исп. comunidad autónoma, бязи чӀавара абуруз автономиядин вилаят (урус. автономная область) лугьузава).
Алай чӀавуз административни чилин патахъай Испания 50 провинциядиз чара жезва, абур 17 автономиядин жемятдик акатзава.
ГьакӀни Испаниядик Африкада авай 2 автономиядин шегьер (исп.ciudades autónomas) — Сеута, Мелилья ва Испаниядин суверенитет авай чилер акатзава.
Агьалияр
Шегьердин агьалияр — 76 % я. Агьалийрин къалинвал — 79,7 кас/км² я.
Кастилиядин (испан) чӀал вири Испания тирвал официал чӀал я.
Амма са бязи автономиядин вилаятра чпин официал чӀаларни ава, абурун статус кастилиядин чӀалаз барабар я:
71%-дилай пара — католикар, 25 % — атеистар, 2 % — мусурманар, 1 % — иудеяр. АкӀ ятӀани, Испаниядин вири агьалийрикай 67%-ди са жинс авай никягьар официал регистрациядикай фикирдин пад хвена. 2005-лагьай йисан чиле вацралай инихъ уьлкведа са жинс авай никягьар ашкара гьалдиз акъуддай ва са жинс авай жуьтриз аялар хвавиле кьабулдай ихтияр гудай къанун акъатна.
Уьлкведин сергьятрин къеце пата 2,7 млн-дилай пара испанар яшамишзава, гьабурукай 1,7 млн кас Кеферпатан Американи Кьиблепатан Америкадин уьлквейра, РагъакӀидайпатан Европада 1 млн пара кас (асул гьисабдалди Франциядани Германияда).
.
Фауна
Испаниядин гьайванрин дуьньяди гьяркьуь жуьреба-жуьревал къалурзава. Уьлкве алай мукьан (чкадин) гъиляй (Пиреней зуростровди Атлантик океандинни Аравилин гьуьлуьн ва Африкадинни Европадин арада мукь кьунва) ина яшамишдай мукьарин, биотоприн, климатдин чӀехи жуьреба-жуьревал ава. Испаниядин фауна юкьван-европадинни африкадин жуьрейрикай ибарат я.
Гибралтардин рагал тек сад тир Европада гьакӀ тӀебиидаказ яшамишзавай маймун ава — магот тахьайтӀа магърибдин макак.
Саламанкани Севилья шегьеррин патав авай фермайра корридадин патал яцар хуьзава.
Ина агъадихъ ганвай гьайванрин жуьреяр гьалтзава: цуцӀулар, север, бацӀар, генеттаяр, египетдин мангустар, къуьрер, кротар, тамун кацер, сикӀер, миргер, машахар.
ГьакӀни Испанияда ихьтин некхъвадайбур яшамизава: пиренейрин кьунарни миргер анжах суварра гьалтзава; яру миргел спортунин патахъай гъуьрч ийизава; тамун вакӀар (пара чкайра гьалтзава); косуля; маралар (Эстремадурада (чуьллер) ва Толерода (сувар) яшамишзава); сернаяр (Кантабриядин суварра гьалтзава, Испаниядин рагъэкъечӀдай пата).
Йиртижияр: сев; бацӀ; машах; сикӀ; египетдин мангуст; вивверадин кац; куница; генетта; муьньгъ; ласка, выдра ва мсб.
Гьашаратар недайбур: кротар; гьакӀан кьуьгъуьр, алжирдин кьуьгъуьр; выхухольдин чкадин жуьре; землеройкадин са шумуд жуьре ва мсб.
Кьаркьулуврин 20-далай пара жуьре яшамищзава.
Рептилийрикай ина агъадихъ галай жуьрер ава: гъуьлягъар (аравилин гьуьлуьн ва испаниядин гадюкаяр); хъалхъас хъиперхамелеонар; пара чурчулар ва мсб..
Гьашаратар: Африкадиз адет тир пепеяр, чӀижер ва мсб.
Испаниядин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай зуркъумганра атӀраганарни тарантулар гьалтзава.
Испанияда агъадихъ галай нуькӀерин жуьреяр яшамишзаза: лекь, талгу (чалагъан); къузгъун; лацу гьажилеглег; цавун ранг авай керекул; къаз; кьукь (Европада авай виридайлайни чӀехи нуькӀерикай сад я, Эстремадурадинни Месетедин чуьллера гьалтзава); расу-яру кеклик; чуьлдин верчер, султӀандин верч; патӀ; фламинго; цапля ва мсб..
ГьакӀни Испанияда Торрехон тӀвар алай ядхуьнуьхгандин къерехрал дуьньядин виридалайни чӀехи чӀулав чинеругрин колония ава.
Аравилин гьуьлуьн къерехдив гвай ятара анчоусар, лангустар, лососяр, пахлаханар, тунецар яшамишзава.
Испанияда мажбури тир гьавайдан юкьван маарифдин (6-16 йиса авай агьалияр патал) системади кӀвалахзава. Вири кӀелизавайбурукай гьукуматдин мектебра 70 %, гьукуматдин университетра — 96,5 % чирвилер къачузава.
Уьлкведин виридалайни чӀехи университетар: Мадриддин автономиядин университет, Комплутенсе (Мадридда), Барселонадин юкьванни автономиядин, Сантьяго-де-компостелла, Валенсияда авай Политехникадин университет.
Денайина чӀал
Денайина чӀал
Кузун хуьруьнсовет
«Кузун хуьруьнсовет» (Kuzun bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кузун хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кузун, Зинданмуругъ, Лацар, ЧӀакӀар, Четкуьн.
Хутхул
Хутхул — Дагъустан республикадин Агъул районда авай хуьр. «Хутхул» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 2 км рагъэкъечӀдай патахъ, Миси вацӀал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Хутхул хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Мисси хуьруьхъ галаз Хутхул хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 628 касди уьмуьр ийизвай. Вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Хутхул хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 604 кас тир.
Урхучимахи
Урхучимахи (, яни «вирин патав галай хуьр») — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Урхучимахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 12 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Урхучимахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Урхучимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 415 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
КӀири хуьруьнсовет
«КӀири» хуьруьнсовет (Икринский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — КӀири хуьр. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: КӀири, Бахцугъ, Ругун, Сараг.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1879 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Урга хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Урга хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Урга, Атрик, Вертил, Фурдаг, Хурсатил.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 845 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 891 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 821 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Лев Иванович Яшин
Лев Иванович Яшин (урус) (дидедиз хьана 22 баскӀум 1929, Москва, ССРГ, кьена 20 ибне 1990) — советдин ва урусатдин футболист, хоккеист, варар хуьдайди я. 1960-й йисарин Европадин чемпион. 1956-й йисарин Олимпиядин чемпион.
Кьибле Канададин инуит чӀал
Кьибле Канададин инуит чӀал ва икӀа Инуктитут чӀал — (ину. ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ Inuktitut ; Inuktitut, Eastern Canadian Inuit language) — чӀал Кьибле Канададин инуит халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. Рахазай ксар амма чӀалал Чапла Канадада 35 000 инсан кьван. Офицал чӀал Канадада (Нунавут ва Вини-чапла патан чилер).
Сеул
Сеул (서울) — Кьиблепатан Кореядин кьилин шегьер я.
Гьукуматдин виридалайни чӀехи юкь я, политикадин, экономикадин, чирвилеринни культурадин рекьяй. ГьакӀни Судогвон региондин административ юкь я. Шегьерда 9,8 миллион кас яшамиш жезва (2010 йис). Патаг гвай шегьерррихъ Инчеонни Сувон галаз Сеулди дуьньядин кьведлагьай агломерация туькӀуьрзава, 23,8 миллион кас аваз. 1988 йисуз Сеулда Гатун Олимпик къугъунар тухвана. Шегьер 25 райондал (Гу) пай жезва. Гьяркьуьвал 605,52 км²я.
Административ паюн
Сеул 25 ку (구 — вичин идара муниципал округ), 522 тон (동 — административ район), 13 787 тхонни 102 796 пан акадзава.
Польша
Польша (Polska, Польшадин Республика (Rzeczpospolita Polska) — Юкьван Европада гьукумат.
Муллашихали
Муллашихали — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Залам хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 21,4 км яргъал чка кьунва.
Чантархуьр
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьулан пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 4,8 км яргъал чка кьунвайди тир.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. Хуьр, вичин бине кутур касдин тӀварунихъ гала.
1977 йисуз хуьруьн агьалияр «Агъа СтӀал» совхоздиз талукь чилериз куьч хьанвай. Гила абур Агъа СтӀалрин Къазмайра яшамиш жезва.
Агьалияр
Куьч жедалди хуьруьн агьалийрин вири лезгияр, суьнни — мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, хуьре 34 майишатар авай, агьалийрин кьадар 185 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилар яшамиш жезвай: Кьамбаяр, Урусар.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Мегьманов Мегьамед
Мегьманов Мегьамед — лезги шаир.
Куримахи
Куримахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Урхучимахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Мегьманов Мегьамед
1952 йисуз КцӀар райондин Накьвад Муьгъ хуьре дуьньядал атана. Сифте юкьван, гуьгъуьнай вини дережадин чирвилер къачур Мегьамеда Къуба-КцӀар районра муалимвиле кӀвалахна. Мектебдин йисарилай шиирар кхьинив эгечӀай М. Мегьманован эсерар алманах ва газетрин чинриз акъатнава.
Гьажиагъаев Вакъиф Абейдуллагьан хва
Гьажиагъаев Вакъиф Абейдуллагьан хва (лакӀаб Вакъиф Муьшкуьрви) — лезги шаир ва публицист.
Куримахи
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 4 км яргъал ала.
Гьажиагъаев Вакъиф Абейдуллагьан хва
Вакъиф Муьшкуьрви 1952 йисуз Баку шегьерда дидедиз хьана. 1959–1969 йисара КцӀар райондин Хьилер хуьруьн юкьван мектебда, 1969–1974-йисара АПИ-да кӀелна. 40 йисалай виниз я В.Гьажиагъаева мектебра кӀвалахиз. Кьве йисуз «Хачмаз» аслу тушир теле-радио компанияда лезги чӀалал телегнугрин редакторвиле кӀвалахна. Жегьил чӀавалай кхьинарзавай ада 2008 йисуз «Зи рикӀин тӀалар», 2013 йисуз «Лезги поэзиядин антология» (кьве чӀалал) ктабар басмадай акъуднава. Ам «Алам» журналдин редколлегиядин, гьакӀни «Марвар» лит-кӀватӀалдин член я. 2014 йисуз адан са шумуд шиир "Российский колокол" алманахдин №1-да чап хьана.
Куримахи
Агьалияр
Йисариз килигна Куримахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 166 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Дене-енисей чӀалар
Дене-енисей ва икӀа Денесей чӀалар
Кьилегьуба хуьруьнсовет
«Кьилегьуба хуьруьнсовет» (Gilahoba bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Кьилегьуба хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Кьилегьуба, Гьачатала, Нежефхуьруба.
Вичи-вич кьин
Суицид — Инсанди вичи вичин уьмуьр фикирда кьуна кьатӀ авун. Яз, касдиз мад вичин уьмуьрдихъ мана авачиз акурла къвезвай фикир я.
Жув кьиникьунин себебар
Суициддихъ пара манаяр ава. ГьакӀа, умьмуьрда кьил акъат тежедай четинвилера кьурла инсанди вич рекьизва. Месала, жаваб авачир кӀанивал патал, кӀани кас кьейила, теквал, масадбуруз инсан гъавурда такьадайла, кӀвалахал четинвилер хьайила. Уьмуьрда мана акун тавурла. КӀанз-такӀанз кьиникьун — инсандиз чидайла, вичи вич кьин тавуртӀа, масадбуру ам гьадалайни пис жуьредалди рекьидайди.
Суицидни къанун
ЧӀехи пай гьукуматра суицид тахсирдай кьазвач. ЯтӀани инсанди вич рекьиз кӀанз дахьайтӀа, ам клиникада твада. Ахпа инсандиз куьмек гун вич рекьиз тахсир я. Маса инсан суициддал гъинни тахсир я. Россияда суициддикай малум гегьеншарун тахсир яз кьазва.
Аскеров Гьилал
Аскеров Гьилал — лезги шаир ва журналист.
Богота
Богота́ (исп. Bogotá; Са́нта-Фе-де-Богота́ исп. Santafé de Bogotá) — Колумбиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер, Кундинамарка департаментдин административ юкь я. Уьлкведин кьилди тир административ тек — 20 райондиз пайнавай кьилин шегьердин округ — арадал гъизва.
Агьалияр — 7,4 млн кас (2011-лагьай йис), тахьайтӀа вири уьлкведин агьалийрикай 16 % я; Кьиблепатан Америкадин виридалайни чӀехи шегьеррикай сад я. Агломерациядин сергьятрин къене 8,7 кас яшамишзава (2011-лагьай йис).
РагъэкъечӀдайпатан Кордильерадин суварин арада алай 2600 метрдилай пара авай кьакьанвал чухурда ава, гьавиляй шегьердин климат къайиди я. Мукьвал-мукьвал чилин зурзунрик акатзава.
Богота — Колумбиядин кьилин сиясатдин, экономикадинни медениятдин юкь я. Вири уьлкведин КъВБ-дин кьудай са пай кӀватӀзава (2011-лагьай йис). Шегьеррин глобалвилин дережадал гьалтайла 2010-ни 2012-лагьай йисарра континентда кьудлагьай мукь (чка) кьазвай тир.
Шегьердин диб 1538-лагьай йисуз испаниядин конкистадорри эцигнава, цӀийи яшамишдай чка туькӀуьрун патал абуру чибча тайифадин цивилизациядин юкьван чкаяр кьунва. 1598-лагьай йисалай кьулухъ — испаниядин генерал-капитанвилин кьилин шегьер, 1819-лагьай йисалай кьулухъ — аслу тушир Колумбиядин кьилин шегьер. 1948-лагьай йисуз «Боготасо» тӀвар алай яракьар гвай къарагъунар физвай чӀавуз шегьердин юкьван мягьлеяр михьиз чукӀуруникни цӀук акатна. Тарихдин цӀурун кӀвалер тӀимил ама.
Кьуд карчунин антилопа
Кьуд карчунин антилопа (лат. Tetracerus quadricornis ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Хвереж хуьруьнсовет
«Хвереж» хуьруьнсовет (Хореджский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Хив райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Хвереж хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Хвереж, Лака.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Хив райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1593 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1616 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1300 кас тир. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
Ногьурхъишлах
Ногьурхъишлах — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 7 км яргъал чка кьунвайди я. Ногьур вирин мукьув ала.
Тарих
Ногьурхъишлах Кьвепеле райондин жегьил хуьрерикай я, ва тахминан 17 виш йисан эхирда — 18 виш йисан сифте кьилера арадал атанва. Вилик хуьруьн чилер иниз лапагар гьална кьуьд акъуддай чкаяр тир, гуьгъуьнлай иниз мукьвал алай хуьрерай ксар куьч хьана ацукьунин нетижада гилан хуьр арадал атанва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 780 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре са кьулан мектеб, са аялрин бахча кӀвалахзава.
ЦуцӀул
ЦуцӀул (лат. Martes )
КьепӀир хуьруьнсовет
«КьепӀир» хуьруьнсовет (Село «Кабир») — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь ва сад тир хуьр — КьепӀир хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин рагъэкъечӀдай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 1570 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Астрономия
Гьа гьисабдикай яз, астрономияди Рагъни гъетер, Ракъинин системадин планетаярни абурун  спутникар, ракъинин къеце авай планетаяр (экзопланеты), астероидар, кометаяр, алпанар, планетринарадин вещество, циф алайвилер, гъетеринарадин вещество, галактикар ва абурун кӀватӀалар, пульсарар, квазарар, ЧӀулав хъалхъамар ва мадни гзаф затӀар чирзава.
Нагъиев Фейзудин Рамазанан хва
Фейзудин Рамазанан хва Нагъийрин (литературадин тӀвар — Фаиз Курави; 1951 йисан 15 февралдиз, Агъа-СтӀал, СтӀал Сулейманан район) — Урусатдин лезги халкьдин шаир, литературавед ва публицист, Дагъустан Республикадин культурадин лайихлу работник, «Шарвили» миллетдин пишкешдин лауреат, филологиядин илимрин доктор я.
Уьмуьрдин рехъ
Фейзудин Нагъиев 1951 йисан 15 февралдиз СтӀал Сулейманан райондин Агъа-СтӀалрин хуьре дидедиз хьана.
1977 йисуз ада Одессадин инженерар ва строителар акъуддай институт кӀелна куьтягьна. 1992 йисуз Нагъиева А.М. Горькидин тӀварунихъ галай Москвадин литературадин институтни куьтягьна.
1978 йисалай эгечӀна 1998 йисалди Нагъиева вичин сифтегьан пешедай кӀвалахна.
Гьа и вахтунда 1980 йисарин юкьвалай башламишна литератор хьиз басма ийиз хьана.
1986 йисуз «Литературадин Дагъустан» журналда Мердали Джалилован яратмишуникай кхьенвай статья акъатна. 1989 йисуз Магьачкъалада Дагъустандин ктабар акъудзавай издательстводай Ф.Нагъиеван сифтегьан шииррин кӀватӀалар акъатна: «Капал кхьинар» ва «Къванцел биришар».
1994—2009 йисарин къене адан са шумуд шииррин кӀватӀалар ва шииррал кхьенвай пьеса-мах «Ракъинин руш», поэма «Къуруш», тарихдин драма «Кра Мелик», гьикаятрин кӀватӀал «Ночь в Терсепуле» акъатна.
Адан литературадин кӀвалахрин арада гзаф таржумаярни ава — лезги чӀалал таржума авуна Низамидин, Хосрован, Хаканидин шиирар, урус халкьдин классикар ва и вахтундин шаирарни таржума авуна.
Фейзудин Нагъиеван аялриз кхьенвай гьикаятар «Кард» журналда са къатда экъечӀзава. Са бязи гьикаятар мектебрин ктабра тунва.
Дагъустандин композиторри адан шиирар макьамдал эцигнава.
1990—1996 йисарин къене Ф.Нагъиеван гъилик галаз литературадин, жемятдин ва политикадин журнал «Лезгистан-Алупан» лезги ва урус чӀалал акъатна.
2004—2005 йисариз Нагъиев РГВК «Дагъустан» телекомпанияда редакторвиле кӀвалахна, ана ада лезги чӀалал вичин хсуси передача «Инсан ва девир» тухвана.
Литературадилай гъейри ам ахтармишдай литературавед ва публицист хьиз машгьурди хьана.
Ада кьве вишелай гзаф лезги халкьдин тарихдиз, чӀалаз, культурадиз талукь тир макъалаяр кхьена. Ада кхьенвай макъалаяр Урусатдани маса гьукуматрани акъатна.
1994 йисуз Фейзудин Нагъиева РагъэкъечӀдай ва РагъакӀидай Европада яшамишзавай гъвечӀи халкьарин ихтиярриз талукьарнавай халкьарин арада хьайи форумда иштираквал авуна.
Нагиеваз виридалайни Къавкъаздин Албаниядин тема чириз кӀан хьана. И темадай ада кхьенвай макъалаяр «Самур», «Дагъустан», «Ватан», «Дагъустандин халкьар» ва маса журналра басма авуна. Нагъиева «Къавкъаздин Албания. Уьлкведин ва халкьарин тарих» лугьудай монография кхьенва. Дагъустандин гьукуматдин педагогикадин университетда тарсар гузва, литературадин кафедрада доцентдин чка кьуна.
2004 йисуз кандидатдин тӀвар къачудайвал ада «СтӀал Сулейман: яратмишунин ирсинин везифаяр» лугьадай темадай диссертация хвена.
2011 йисуз доктордин тӀвар къачудайвал ада «Проблемы творческого наследия Етима Эмина и Сулеймана Стальского: текстология и поэтика в свете сравнительного изучения» лугьудай темадай диссертация кхьенани хвена.
СтӀал Сулейманан ва Етим Эминан яратмишуниз Ф. Нагиева пуд монография талукьарна.
Ада Етим Эминан 30-лай гзаф ва СтӀал Сулейманан 50-лай гзаф гилалди жагъун тавунвай шиирар жагъурна ва кӀватӀалрик кутуна.
Фейзудин Нагъиева куьгьне вахтарин лезги шаиррин яратмишунар ахтармишзава ва абурун шиирар кӀватӀалра акъудзава.