cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дамаск
Тарих
Селевкидрин береда Дамаскда пара цӀийи кӀвалер эцигна гегьеншар хьанвай. 111 йисуз ч.э.в. Антиох IX-ди Дамаск Финикиядинни Келесириядин кьилин шегьер авуна. 85 й. ч.э.в. Набатеядин паччагь Аретас III-ди Дамаск къачуна. Абур гьана 66 йисалди ч.э.в. амай, Помпея вири Сирия Римдин гьукуматдик кутуналди. Марк Антония Келесирия Дамаскни кваз Египетдин Клеопатра VII-диз гана. Гуьгъуьна 37-54 йисара ч.э. Дамаск мад набатейрик гвай. Дамаскдин важибвал хкаж жезвай, 106 йисуз император Траяна Набатея къачуна Римдин провинция авуналди. Римвийри БосрадайтӀуз Яру гьуьлелди рехъ эцигна. Куьруь чӀавуналди Дамаск епископвилин юкьв хьана, ятӀани 3 вишйисуз юкьв Хомсдиз хъфена. 4 вишйиса Феодосий I императорди Дамаскда базилика эцигна Иоанн Крестительдин пак тир затӀар алай чкадал.
635 йисуз Дамаск Араб Халифатди къачуна. 661 йисуз Дамаскдикай Муавия I халифдин чӀавуз Умаййадрин гьукуматдин кьилин шегьер хьана. Аль-Валид I халифди 705 йисуз Йогьаннесан Базиликадин чкадал Умаййадрин МискӀин исламдин сифте гьа жуьредин мискӀин хьиз эцигна. Умаййядрин династия 750 йисуз куьтягь хьайила Аббасидри халифатдин кьилин шегьер цӀийиз эцигнавай Багдаддикай авуна. Гьа чӀавуз Дамаскдин важибвал гьакӀа са велаятдин кьилин шегьер хьайивили агъуз фена.
Гацалов Гьажимурат СултӀанан хва
Гьажимурат СултӀанан хва Гацалов (осетин, дигор Гуæцæлти Солтани фурт Хадзимурат; ; Ираф район, Кеферпатан Осетия — Алания) — Урусатдин азаддиз юкьварар кьадайди я. УФ-дин яракьламишнавай къуватрин капитан я. Афинра кьиле фейи Олимпиядин къугъунрин чемпион, вадра дуьньядин чемпион, пудра Европадин чемпион. Урусатдин спортдин лайихлу мастер.
Уьмуьрдин рехъ
Гьажимурат Гацалов 1982-лагьай йисан 11-лагьай декабрдиз Кеферпатан Осетия — Аланиядин Ираф райондин Чикола хуьре дидедиз хьана. Осетинрикай я. Мусурман я.
1990-лагьай сифте йисара ада Чикола хуьре Ахсар Макоеван гъилик юкьварар кьаз эгечӀна. Ахпа ада вичин тренировкаяр Владикъавкъаз шегьерда авай «Аланар» лугьудай спортдин клубда Вадим Цебоев тренердин гъилик давамарна. «Алан» спортклуб 1990-лагьай йисарра Арсен Фадзеева ахъайна.
Гьажимурат Гацалова Кеферпатан Осетиядин гьукуматдин университет акьалтӀарна.
2001-лагьай йисуз ам Урусатдин кӀватӀурдик экечӀна. ЦСКА-дин патай экъечӀзава.
2004-лагьай Олимпиядин къугъунра ада Даниэл Кормие (гуьгъуьнлай UFC-дин чемпион) кӀаник кутуна.
2009-лагьай йисуз ам Кефердин Осетиядин квайни-квай спортсмен яз тестикьарна. «Гимишдин марал — 2009» лугьудай премиядин лауреат я. 2020-лагьй йисуз Гацалова вичин карьера цӀийи кьилелай гатӀумна.
Хзан
Адаз пабни ругуд аял ава. Абур Владикъавкъазда яшамиш жезва.
Илхичи Гьасан Эфенди
Илхичи Гьасан Эфенди, куьрелди Илхичи — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Илхичи хуьр ва Къаргъалух хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 617 касди туькӀуьрзава.
Гьабибов Геннадий Абдуллагьан хва
Гьабибов Геннадий Абдуллагьан хва — лезги кхьираг, медицинадин илимрин кандидат.
1934 йисан 5 апрелдиз СтӀал Сулейманан райондин Кьасумхуьрел къуллугъчидин хзанда дидедиз хьана. Ада Евпатория шегьерда юкьван мектеб ва Магьачкъалада медицинадин институт куьтягьна, духтур-психиатрвилин пеше къачуна. Гзаф йисара Герейханован совхоздин ва Магьачкъалада республикадин кьилин азарханада, Дагъустандин мединститутда кӀвалахна, медицинадин илимрин кандидатвилин дережа къазанмишна.
Геннадий Гьабибован рикӀ аял чӀавалай эдебиятдал алай. Ада урус чӀалал кхьей, хъуьруьн ва ягьанат квай куьруь гьикаяр ва мезелияр ("Аппендикс", "Тамун мах", "Дишегьлидин накъвар", "Муьгьуьббатдин къуват", "Гуьзелвилин сирер" ва мсб.) Дагъустандин газетриз ва журналриз акъатна. Кхьирагди са актунин пьесаярни кхьена, ам Москвада Вирисоюздин драматургрин совещанидин иштиракчи хьана. "Гуьзелвилин сир" тӀвар алаз кьве ктаб чапдай акъатна.
Зари 1979 йисуз залан азардик рагьметдиз фена, ам Магьачкъалада кучукнава.
Нийсо-Дагестан
«Нийсо Дагестан» («Дагъустандин барабарвал») — Дагъустанда чечен ва урус чӀаларал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
Тер-Петросян Левон Акопан хва
Левон Акопан хва Тер-Петросян (Լևոն Հակոբի Տեր-Պետրոսյան; 1945 йисан 9 январдиз; Гьалеб, Сирия) — шурайрин ва Эрменистандин гьукуматдин ва сиясатдин крархъан, Эрменистан Республикадин садлагьай президент (1991—1998 й.), филологиядин илимрин духтур я.
КӀелун
Левон Тер-Петросян 1945-лагьай йисан 9 январдиз Сирияда авай Алеппо шегьерда дидедиз хьана. 1946-лагьай йисуз адан хзан Эрменистандиз куьч хьана. 1963-лагьай йисуз Еревандин гьукуматдин университетдик экечӀна. Студентрин гьевескаррин театрда къугъвазвай тир. 1968-лагьай йисуз ада университет акьалтӀарна. Ахпа ам Эрменистандин ССР-дин Илимрин академиядихъ галай Манук Абегянан тӀварунихъ галай Литературадин институтдин аспирантурадиз гьахьна.
Гуьгъуьнлай ада Ленинграддин Востоковедениядин институтда вичин кӀелун давамарна.
1972-лагьай йисуз ада Эрменистандинни Ассириядин арада авай литературадин алакъайрикай кандидатвилин диссертация хвена. 1987-лагьай йисуз ада Ленинградда филологиядин илимрин духтуррин диссертация хвена.
Сиясат
1988-лагьай йисуз Левон Тер-Петросян «Къарабагъ» лугьудай комитетдик экечӀна, абуру Азербайджандин ССР-дин ибаратдикай Суван Къарабагъ хкудун тӀалабзвай тир. ГьакӀни ам Эрменистандин виримиллетдин гьерекатдин (ЭВГь) регьеберрикай сад тир. 1988-лагьай йисан декабрдиз «Къарабагъ» комитетдик квай маса уртахрихъ галаз кьуна дустагъ авуна. Адак «массайрин къалабулух тешкилат авунай» ва «халкьарин арада къал тунай» тахсир кутуна. Амма 1989-лагьай йисан майдиз жемятдин чуькьуьникди ам ахъайна.
1989-лагьай йисан августдиз Пер-Петросян Эрменистандин ССР-дин Вини кьилин Советдин депутат яз хкянва, 1989-лагьай йисан ноябрдиз — ЭВГь-дин кьил яз хкянва.
1990-лагьай йисан августдиз ам цӀийи эверунин Эрменистандин Вини кьилин Советдин кьил яз хкянва. Адан регьбервилик 1990-лагьай йисан 23-лагьай августдиз Эрменистандин аслу туширвилин декларация тестикьарна.
Несрединов Фахрудин Несрединан хва
Несрединов Фахрудин Несрединан хва — лезги шаир, кхираг, лезги чӀалан методист.
1935 йисуз Мегьарамдхуьруьн райондин Агъа Ярагъ хуьре дидедиз хьана. Ада Мегьарамдхуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. 1960 йисалай мектебра муаллимвиле кӀвалахнава. Ф. Насрединов лезги чӀалан ва эдебиятдин методист я: адан къелемдикай дидедин чӀаланни эдебиятдин учебникарни хрестоматияр, методикадин макъалаярни пособияр хкатнава, абурукай милли мектебра менфят къачузва. Фахрудин Несрединова жегьил вахтарилай шиирар теснифнава, абур райондин ва республикадин газетрин чинриз акъатзава. Эхирмижи йисарин эсерриз ("Къабачи кере", "Жуьже кӀек", "Акт" ва мсб.) сатира ва юмор хас я.
Мугри
Мугри, ЦӀуру Мугри (Старое Мугри) — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
ЦӀийи Мугри хуьруьхъ галаз «ЦӀийи Мугри» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 32 км яргъал ала.
Тарих
1974 йисуз хуьруьн эгьлияр кьулувилиз куьч хьана райондин лап кефер пата ЦӀийи Мугри хуьр кутунай.
Октябрьский район (Пермдин край)
Октябрьский район (Октябрьский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 3 445 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Октябрьский.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблепата чка кьунва.
Кьиблепатан федерал округ
<mapframe latitude="47.9" longitude="39.6" zoom="4" width="280" height="300" align="right" /> Кьиблепатан федерал округ (Южный федеральный округ), куьрелди КьФО (ЮФО) — Урусатдин кьибле пата (европа пата) алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.
Округдик ругуд субъект акатзава. Администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Ростов-на-Дону я.
Урусатдин президент тир Д. А. Медведева 2010 йисан 19 январьдиз кьабулнавай къарардалди КьФО-дин составдивай Кеферпатан-Къавкъаздин округ чара авунай.
География
Округ уьлкведин кьибле пата ала. Адаз Крымдин федерал округдихъ галаз гьуьлуьн сергьятар ава. Округ кьибледа Кеферпатан-Къавкъаздин округдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Къазахстандихъ галаз, кефер пата Юкьван ва Приволжье округрихъ галаз са сергьятра ава.
РагъэкъечӀдай пата округ Каспи гьуьлуьн ва рагъакӀидай пата Азовни ЧӀулав гьуьлерин ятари кьунва.
Агьалияр
2016 йисан малуматрив кьурвал, округдин агьалидин кьадар 14 042 858 кас тир.
2010 малуматриз килигна округдин миллетрин кьадар:
Вири — 13 854 334 кас
Ярагъ Къазмайрин хуьруьнсовет
«Ярагъ Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село Яраг-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Ярагъ Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 7 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 980 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 989 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 846 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Урахи
Урахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Краснопартизанск хуьруьхъ галаз «Урахи» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1921 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 25 км яргъал, Урахихерк вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1285 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
СултӀанова Айнар БаласултӀанан руш
1935 йисуз Докъузпара райондин Филер хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб куьтягьна, ада Усугъчайдин ктабханада кӀвалахна, Дагъустандин дишегьлийрин пединститутда кӀелна, гзаф йисара Дербент райондин Деличубан хуьруьн юкьван мектебда урус чӀаланни эдебиятдин тарсар ганва. Айнар СултӀанова фадлай шиирар кхьинал машгъул я. Адан чӀалар ("Булах", "Зи рикӀ, "Ви тӀвар", "ТӀурфандин руш", "Лап кутугнава" ва мсб.) уьмуьрдикай ва кӀанивиликай теснифнавай эсерар я. Абур газетрин ва журналрин чинриз акъатзава.
Мекка
Мугьаммад пайгъамбардин, салли Аллагьу алейгьи ва салам, хайи чка я. Гьана адаз Кьуръандин сифте аятар атайди я. Мекка Ислам диндин виридалайни пак тир шегьер я, гьакӀни вири мусурманри капӀ ийидайла кьил элкъуьрзавай пад. Гьар йисуз шегьердиз мусурман календардин Зуль-Гьиджа вацра вири дуьньяда Аллагьдихъ агъунвай мусурманар Гьадждал къвезвайди я. Меккада Кааба авайди я. Пара чӀавуз Мекка Мугьаммад пайгъамбардин, салли Аллагьу алейгьи ва салам, невеяр шарифри кьиле тухузвай, маса чӀехибурун вассалар хьиз, дахьайтӀа чеб чпиз. 1925 йисуз шегьер Ибн Сауда къачуна. Къенин чӀавуз Мекка лап зурбадаказ еке хьана, инфраструктурани вилик физ. Вири дуьньядал тӀвар-ван ава Абрадж аль-Байтдихъ, маса тӀвар Макка Роял Клок Тауэр Гьотел алай, кьакьанвиляй дуьньядин пудлагьай кӀвални дуьньядин виридалайни еке гьяркьуьвал авайди хьиз.
2010-лагьай йисан 13-лагьай ноябрдиз Меккадин ччилин винел алай метрополитен ахъайна, ада шегьердай тӀуз ва гьаждиз атанвай инсанри ритуал адет ийизвай чкайриз (Муздалифа ва Мина дугунар, Арафат сув) лап пара инсанар тухузва.
2012-лагьай йисуз Меккада дуьньядин виридалайни еке Абрадж аль-бейт лугьудай цӀуд-небоскребрин комплекс эцигиз куьтягьна. Ада виридалайни кьакьан дарамат — Пачагьдин сятдин цӀуд — кьакьанвилел гьалтайла дуьньядин пудлагьай чкадал ала, ина дуьньядин виридалайни кьакьан сят ава.
Меккада лап пара гьажияр къведай чӀавуз гзаф вахтара чуькьуьн, цӀай кьунар ва маса хер хьайибурни кьенвайбурни галай вакъиаяр жезва. 1990-лагьай йисуз Меккада кӀвач-кӀвачин туннелда хьанвай трагедиядин нетижада 1,5 агъзур кьван гьажи кьенва. Виридалайни ири чуькьуьн галай инцидент Меккада 2015-лагьай йисуз хьана, гьа чӀавуз ана кьве агъзурдилай виниз кас кьена.
Этимология
Шегьердин тамам официал тӀвар араб. مكة المكرمة‎, Макка аль-Мукаррама — «Асуллу Мекка», бязи вахтара ам «Пак тир Мекка шегьер» хьиз таржума ийизва. Шегьердин сур тӀвар — Бакка (بَـكَّـة  ) — ачух тушир этимология авай араб гаф я.
Бязи къиметралди, «Бакка» шегьердин чкадал виликра чка кьур дугунин сур тӀвар я. Исламдин девирдин источникрилай вилик тир Танахда Бакка хьиз тӀвар кьуна.
Агьалияр
Меккадин халкь авай кьадардин кӀевивал пара еке я. Лап яргъи чӀавалди шегьерда яшмиш жедайбурук ЦӀуру шегьерда яшамишжедайбур ква. Парабур Гьадж-индустриядик ква. Ильйад Мадани, Сауди Арабиядин Гьадж министрди лагьана «чна гьич стӀунни акъваззавач гьадждик гьазур жез». Йисан къене къвезва мусурманар шегьердиз Умра кьилиз акъудун патал. Зуль-Гьиджа вацран эхиримжи гьафтейра 4 миллион мусурман къвезва Меккадиз Гьаджда пай кьун патал.
Ординский район
Ординский район (Ординский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Мекка
Агьалияр
Мусурманар къвезва аниз гьар жуьре патайра — чӀехи пай Кьулан Азия, Кьибле Азия, Кьибле-рагъэкъечӀдай Азия, Европа, Кьулан РагъэкъечӀдай патайни Африкадай. Гьабурукай парабур шегьерда амукьаз адан агьалияр жезва. Гьабурухъ галазни нафт акъудзавайвили шегьердиз виш агъзурар ксар атана кӀвалахариз. Меккадин агьалийрин 100 % мусурманар я. Маса динрик квайбуруз Сауди Арабиядин къанунрал аслудаказ Меккадиз къвез ихтияр авайди туш. ЧӀуру чара гваз са инсанди вич мусурман я лагьана шегьердиз гьахьна ам мусурман тушиз хьайитӀа ам полицияди кьуна дувандал тухуда. ГьакӀни Меккадиз къвез Агьмадийе джамаатдик квайбуруз авач ихтияр, вучиз лагьайтӀа гьукуматди абур мусурманар тушиз гьисабзава. ЯтӀани шегьердиз пара мусурман туширбурни Агьмадийедик квайбур атанвай. Сифте ахьтин кас мусурман тушиз Меккадиз атайди Луьдовико ди Вартема Болонви тир 1503 йисуз шегьердиз атай.
Ординский район
Майдан — 1 420 км². Агьалияр — кас.
Мекка
Экономика
Меккадин экономика кӀевиз Гьадждал аслу я. Тарихвилелди Гьадждилай пара хийир жезвай Меккадинни вири Араб зуростровдин экономикадиз. А хийир са шумуд рекьяй къвезвай. Сад абурукай мугьаджиррал эцинавай гьакьар тир. ЧӀехи депрессиядин чӀавуз гьакьар хкажнавай. Гьа гьакьар 1972 йисалди карда амай. Маса пул къазанмишдай жуьре мугьаджирриз сервис гун тир. Месала, Саудиа эйрлайндиз адан йисан хийирдин 12 % мугьаджиррикай къезва. Чилелай къвезвай мугьаджиррикайни хийир жезва, вучиз лагьайтӀа абур отельрани фу недай чкайрин сервис ишлемишзава.
Ординский район
Административ юкь — Орда.
Мекка
Экономика
Шегьерди 100 миллион доллардилай пара кьабулзава, ахпа Сауди Арабиядин къуватри Гьадж сервисдал чпи 50 миллион доллар харжзава. Мадни са шумуд фабрикаярни заводар ава шегьерда, ятӀани Меккади вири гьукуматдин экономикада чӀехи чка кьазвач, вучиз лагьайтӀа ам кӀевиз нафтадилай аслу я. Меккадин индустриядик ква текстил, мебел, къапар. Экономикадин чӀехи пай сервис я.
Ординский район
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Мекка
Экономика
ЯтӀани Меккада пара гьар жуьре индустрия туькӀуьрнавай. Абурукай са шумуд 1970 йисалай эгечӀна хьайиди я: элкъвенвай ракь, цурун къатухъанар, рухар маса гун, векьерин чем гьазурун, верцӀи затӀар, регъведайбур, фу гьазурдай чкаяр, верчер хуьн, тӀакьурнавай тӀуьнар импорт авун, шикилар ягъун, муркӀад фабрикаяр, китабрин туькенар, банкарни туризм агентствояр. Шегьер лап кӀевиз хкаж хьана 20, 21 вишйисара. Самолетарни маса фад юзурдай затӀар туькӀуьр хьайила мугьаджирриз пара регьет хьана Гьадж ийиз. Саудитрикай агъзурри вири йисан къене кӀвалахзава Гьадж-сервисда — гьабурук отелярни туькенар ква. Гьа кӀвалахзавайбуру хкажзава кӀвалерин сферани гьар жуьре маса сервисар. Шегьерда пара чӀехи рекьерни, гиппермаркетарни небоскрёбар ава.
География
Мекка гьуьлуьн дережадилай 277 метр кьакьан я. Яру гьуьлуькай 80 километр яргъал я. Меккадин юкьв суварин арада авай дигедал ала, муьквал адаз тӀвар гуда «Меккадин ичӀинаг». А чкади кьунва Аль-Таним, Баккани Абкъар дигеяр. И сувавилин чкади къалурзава шегьердиз гьи патарихъ адавай вилик физ жедатӀа. Шегьердин юкьв Аль-Гьарам мискӀин алай чкадал алайди я, а чка амай шегьердилай агъухъ гала. МискӀиндихъ галай чилер цӀуру шегьердик ква. ЧӀехи куьчеяр Аль-Муддани Сукъ аль-Ляйль (мискӀиндилай кефер патахъ гала), Ас-Суг Ассагъир кьибле патахъ. Саудри Аль-Гьарам мискӀин шегьердин юкьа еке ийидайла са шумуд виш кӀвалер, гьяркьуь куьчеярни майданар алай чкайрилай алудна. Тарихвилин кӀвалер гьа арайрик гвай къванерикай кьвед-пуд этаждин эцигнавайбур я. Исятда Меккадин майдан 1200 км2 я. Виликра Меккада са шумуд булахарни къуяр авай. Абурукай лап сифтебурук ква месала Замзам къуй, ада уьцӀуь яд гузавай. Кьведлагьайди Айн Зубайда булах тир. Адан кьилер Джабаль Арафадихъай са шумуд километр рагъэкъечӀдай патахъ, дахьайтӀа Меккадихъай 20 километр аргъал галай Джабаль Саъдни Джабаль Кабкаб сувара ава. Яд а чкайрилай чилин кӀаник гвай хуларай физавай. Яд къведай маса жуьре марф тир. Инсанри ам гъвечӀи затӀарани къапара хуьзавай. ЯтӀани марфарикай пара хатаярни хьун мумкин тир, цел вири ацӀурна. Аль-Курдиди кхьизвайвал, тарихвилелди 1965 йисалди Мекка 89 сефер циг ацӀур хьайиди я. Эхиримжи вишйиса виридалайни кӀевидаказ циг ацӀайди 1942 йис тир. А чӀаварилай инихъ мад а саягъ дамбаяр эциг авурвили хьайиди туш.
Меккадин климат пара кузвайди я. Сауди Арабистандин амай шегьерра хьти, Меккадани гьич хъуьтӀуьзни кваз пара чими хьун мумкин я. Юкъуз температура 30 градус хьун мумкин я, йифиз 18. Гатуз Меккада лап пара чими я. Юкъуз 40 градусдилай винихъ, нянихъ 30 градусдал къвез. Марфар ноябрдилай январдал къведалди къвазвайди я.
Тарих
Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Меккада 570 йиса дидедиз хьанвай. Гьавиляй Ислам дин и шегьердихъ галаз а саягъ кӀевидаказ галкӀнава. Ам къуватдик гвай Къурайш халкьдин Гьашемит жемятдик квай. Меккадин патаг гвай Джабаль аль-Нур суварин Гьира кьветӀе 610 йисуз Мугьаммад пайгъамбардиз, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Аллагьдивай сифте хабарар атанвай, гьа ара Ислам дин дуьньядал акъатнавай чӀав я. Мушрикри 13 йисан къене ам къесиз хьайила Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, 622 йисуз вичин сагьабар, муджагьирун, галаз Ясрибдиз (гуьгъуьна Медина тӀвар алай) фена. Къурайшринни мусурманрин арада хьайи къал ятӀани физмай. Абурун арада Бадр женг хьана, мусурманри мушрикар Мединадин къецепата катай. Ахпа Угьуддин женг са жуьрежакз куьтягь хьана. Эхирда Меккадивай Ислам дин чӀур сакӀни хьанач. 627 йисуз хьайи Тренч женгина Арабистандин галкӀурнавай кьушунривай Мугьаммадан, салли Аллагьу алейгьи ва салим, кьушунар сакӀани катаз хьанач.
628 йиса Мугьаммад пайгъамбардизни, салли Аллагьу алейгьи ва салим, адан сагьабриз Мекка мугьаджирриз ахъай ийиз кӀан хьана, ам а береда къурайшри кӀеви авунвай. Эхир мусурманрини меккавийри Гьудайбиййа разивал ктӀуна, ана кхьенвайвал, къурайшри гаф гузвай, чпи мад мусурманар къесидач лугьуз, женгерни акъвазар ийиз. Мадни мусурман мугьаджирриз Меккадиз Гьиджрдал къвез ихтияр ганвай. А разивиляй къвезвайвал, дяве 10 йисал акъвазарнавай. ЯтӀани кьве йисалай къурайшри а разивал хана. Мугьаммад пайгъамбардини, салли Аллагьу алейгьи ва салим, 10 000 кас гваз Меккадал фена. Меккади женгер тухун тавуна шегьер мусурманриз гана. Гъалибвал кьунвай Мугьаммад пайгъамбарди, салли Аллагьу алейгьи ва салим, мушрикар катаз хьанач, абуру авунвай крарилайнни гъил къачуна. Мушрикрин лишанар Мугьаммад пайгъамбардин, салли Аллагьу алейгьи ва салим, сагьабри чӀурна. Ахпа Мекка мусурманрин виридалайни пара пак тир чка яз эцигна. Гуьгъуьна Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Акиб ибн Усайд Меккадин чӀехиди хьиз эцигна Мединадиз хъфена. Ахпа ам эгечӀна Арабистандин зуростров галкӀур ийиз.
Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, 632 йисуз регьметриз фена. ЯтӀани, ада чилел тунвай крар патал гуьгъуьна Ислам сад лагьана гегьенш жез хьана къведай са шумуд вишйисан къене Кефер патан Африкадилай Азиядизни сакӀус Европадиз атана. Мусурманрин халифат чӀехи жедай кьван, Меккадиз вири мусурман дуьньядай мугьаджирар къвезвай Гьадж ийиз. ГьакӀни Меккадиз пара алимар къвезвай, рикӀ михьи мусурманарни къвезвай, Каабадик мукьвал яшамиш жез кӀанз. Гьадждин четинвални багьавал патал мугьаджирар гьуьляй Джеддадиз къвезвай, гьанай чилелай Меккадиз физ, дахьайтӀа гьар йисуз Иракдайни Сириядай физвай караванрихъ галаз къвезвай.
Кьулан вишйисар
Мекка са мусурман гьукуматдинни кьилин шегьер хьайиди туш, ятӀани чӀехибуру шегьер патал пара крар ийизавай. Умардинни (634—644 йисар) Утман Ибн Аффанан (644—656 йисар) чӀавар ици шегьер ацӀур тавун патал халифри агъа патара авай магьлейра эцигна дамбаяр эцигна. Мугьаммад пайгъамбар Меккадай Мединадиз хъфейила Мекка юкьан фикиррай сифте акъатна. А кар мадни кӀевиз феа Али халифа кьилин шегьер Куфадиз тухвайла. Умаййад халифатди кьилин шегьер Дамаскдиз тухвана. Аббасид халифатди тухвана Багдаддиз. Гуьгъуьна шегьер 500 йисал мусурманрин гьукуматдин кьилин шегьер тир. Мадни Мекка мусурманрин политикадин тарихдиз хкезва Мусурманрин Кьведлагьай Къенепатан Дявед береда, ам Абд Аллагь ибн аль-Зубайра, Умаййад халифриз аксиз акъвазнавай. Шегьер кьве сеферда 683, 692 йисара Умаййадриз кьаз кӀанзавай. Ахпана шегьер гагь-гагь политикадик кваз авай, чӀехи пай диндинни алимрин шегьерадаказ амай, Гьашемитрин чӀехибурун къуватдик кваз.
930 йиса Мекка Абу-Тагьир аль-Джаннабидин къарматри къачуна. 1517 йиса Баракат бин Мугьаммад шарифа османрин султандин къуват кьабулна адавай вичиз шегьердин къене пара ихтиярар къачуна. 1803 йисуз шегьер саудийрин сифте гьукуматди къачуна 1813 йисалди кьуна. А кар османрин гьукуматдин престиждиз пара хата гудайвал хьана, пуд виш йисан къене Мекка гъиле кьунвай. 1813 йисуз османрин Египетдин Мугьаммад Али паша векилди шегьер вичин къуватдик кьуна османрин гьукуматдик кухтуна. 1818 йиса салафитар мад катанвай, ятӀани Аль-Саудрин кландик чан кмаз хьана чпин кьведлагьай гьукумат туькӀуьрна, 1891 йисалди яшамиш хьайи, ахпа къенин гьукумат Сауди Арабистандиз элкъвей.
Дуьньядин Сифте дяведа Осман империя ЧӀехибританиядихъни адан дуст-гьукуматрихъ галаз душманвиле авай, Германиядин патал алайвили. Турцияди хъсандаказ вич хвена британриз Галлиполи операцияда Истанбулдал гьалт ийиз кӀанзавайлани Багдаддални Кутдал гьат авурла. Британрин агент Лоуренса Меккадин шериф Гьуссаин бин Алидихъ галаз кӀвалахзавай. Ахпа Гьуссейн бин Али 1916 йисуз османрин къуватдикай къарагъна. Мекка ада къачунвай сифте шегьер тир. Шарифан къарагъунихъ еке мана авай рагъэкъечӀдай патан фронтдиз. Шариф Гьуссейна цӀийи гьукумат туькӀуьрна, Гьеджаз пачагьвал, Мекка адан кьилин шегьер хьиз эцигна.
Чирвилер
Алай чӀаван жемятдин гъавурда авайвал чирвилер Меккада Осман империядин чӀавара хкаж жез эгечӀна Гьашемит девирдиз фена. Сифтедаказ чирвилер вилик тухузавайбурук Джеддадин элверхъан Мугьаммад Али Зайнал Рида квай. Ада Меккада Мадрасат аль-Фалягь туькӀуьрна 1911—1912 йисара, £400 000 харжна. Меккадин чирвилерин системадик пара приватни жемятдин мектебар ава, итимризни папариз тарсар кьилди гузавай. 2005 йиса итимриз 532 мектеб авай, 681 папариз. Гьамиша авайвал, мектебра гузва тарсар араб чӀалал, англи чӀал кьведлагьайди хьиз кардик кутаз. ЯтӀани авазва са пай приват мектебар, гъурбатдин тешкилатри туькӀуьрзавай, абуру сифте чӀалан чкадал англис кардик кутазва. ГьакӀни абуру ихтияр гузва чпин мектебра тарсар гадайризни рушариз санал гуз. Вини дережадин чирвилер къачун патал шегьерда кьилди са 1949 йисуз колледж хьиз туькӀуьрна 1979 йисуз университет хьайи Умм аль-Къура Университет ава.
Иер чкаяр
Меккада дуьньядин виридалайни еке мискӀин Масджид аль-Гьарам ава. МискӀиндин къене Кааба ава. ГьакӀни а мискӀиндиз ЧӀехи МискӀиндин Гьарам лугьузва. Эхиримжи чӀавара шегьерда авай пара цӀуру кӀвалер чӀурнавай. Шегьер къвез-къвез чӀехи жез, 601 метр кьакьан Абрадж Аль-Байт Тауэрс эцигнава. 2012 йиса ам дуьньядин пудлагьай кьакьан кӀвал тир. Ам эциг ийидайла туьрк Аджйад къала чӀурна. Замзам хъсандаказ чизавай чка я анин яд патал. Меккадин Къишла шегьер душманрикай хуьзавай осман чӀаварин къеле тир. Ахпа Сауди Арабистандин гьукуматди а къеле чӀурна адан чкадал бизнес-кӀвалерни отеляр эцигна. Меккадин патаг гвай Сауди Арабистандин Тигьмагь велаятда авай Джабаль аль-Нур сувара Гьира кьветӀ ава. А чка Мугьаммад пайгъамбардиз, салли Аллагьу алейгьи ва салим, Аллагьдивай хабар Джабраил малаикди ганвай чка я. Кьуръандин ракарар Джедда-Мекка рекьел алайди я. Анал мусурманриз къвез ихтияр авачирди лугьузвай лишан алай чка я. Ам Мугьаммад пайгъамбар, салли Аллагьу алейгьи ва салим, дидедиз хьанвай чка я, гьакӀни Меккадин ракарар. А ракарар Египетдин архитектор Самир Элабда 1979 йисуз туькӀуьрнавайди тир.
Авиа
Меккадихъ кьилди са аэропорт ава — Мекка РагъэкъечӀдай патан аэропорт, лап кесиб сервис авай. Гьавиляй Меккадиз фидайбуру маса аэропорт кардик кутазва, Джеддада авай, Меккадин юквьвалай са виш километрдал яргъал алай. А аэропортдихъ вичин мугьаджиррин терминал ава, Гьадждин чӀавуз адавай са сятдиз 3800 кас кьабул жезва.
Ракьун рекхъ
Аль-Машаер аль Мугаддассагь метро 2010 йисан 13 ноябрдиз ахъайнавай метродин линия я. Ам 18.1 километр яргъи рехъ я, мугьаджирар патал Арафат сувдин, Муздалифагьни Мина пак чкадал тухун патал, амай рекьерилай кӀвалах алудун патал.
Метро
Меккадин метро, тамам тӀвар Макка Масс Рэйл Транзит тир, шегьердин кьуд линиядин метро система я. Ам вине кхьенвай Аль-Машаер аль-Мугаддас Метродиз артухдаказ эцигнавайди я, мугьаджирар тухун патал.
Шегьеррин транспорт
Фад йигинвилин шегьеррин арада физавай ракьун рекьи линия (Гьарамаин Гьай Спид Рэйл Проджект, гьакӀни «Вестерн Рэйлвей») исятда эцигзава Сауди Арабияда. 444 километрдин яргъивилелди ада мусурманрин кьве пак тир шегьер — Меккани Медина галкӀурда. Адан рехъ Абдуллагь пачагьдин Экономик Ситидай, Рабигъдай, Джеддадайни Абдулазиз пачагьдин аэропортдай фида. А ракьун рекьел инсанривай регьетдаказ физ жеда, сятдиз 320 километр кьулухъ таз. ГьакӀ хьайила, рекьин са кьиляй масадаз фин патал кьве сятдилай тӀимил чӀав акъатзава. Рехъ Испаниядин са бизнес-консорциумди эцигда.
Эрдэнэт
Стхавилин шегьерар
Эрдэнэт стхавилин шегьерар:
Новое дело (Дагъустан)
Новое дело (ЦӀийи кар) — Дагъустанда урус чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет.
2013 йисуз Семендер посёлокда «Новое дело» газетдин кьилин редактордин эвез Агьмеднеби Агьмеднебиев вичин машинда тийижир ксарин паталай гуьлледив яна кьинай.
Краснопартизанск (Дагъустан)
Урахи хуьруьхъ галаз «Урахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Къаякент районда, райондин администрациядин юкь тир ЦӀийи Къаякент хуьрелай 13 км кьибле патахъ яргъал ала.
Тарих
И кутан Сергокъала райондин Аймаумахи, Урахи, Вини Махаргимахи ва Агъа Махаргимахи хуьрерин эгьлийри арадал гъанай.
Майишат
Хуьре ципицӀар цунин майишат — СПК «Краснопартизанский» кардик ква.
Тигьирхуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Тигьирхуьруьн Къазмаяр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Тигьирхуьруьн Къазмаяр, Хтун Къазмаяр.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 31,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 4 605 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 552 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 4 279 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Гьарри Магвайр
Джейкоб Гьарри Магвайр (Jacob Harry Maguire, 1993 йисан 5 мартдиз дидедиз хьана, Шеффилд) — ингилис футболхъан, Манчестер Юнайтеддинни Англиядин милли кӀватӀурдин хуьдайди я.
Уьмуьр
2019-лагьай йисан 5-лагьай августдиз «Манчестер Юнайтедди» официал рекьелди Магвайр маса къачуникай малумарна. Клубдини къугвадайда ругуд йисан контракт кхьена. Икьрардин мас — 80 млн фунт.
АкӀ хьайила Магвайр виридалайни масан хуьдайди хьана.
«Лестер Ситидин» патахъай адаз 76 матч къугъвана ва 5 гол яна.
ТӀигьирар
ТӀигьирар (Düztahir) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «ТӀигьиррин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
ТӀигьир хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Кьуртун мягьле, Кутан мягьле, Булах мягьле, Куташан мягьле, Сурарин мягьле.
Тарих
Хуьре 3 чкадал сурар ала.Хуьруьн тарих дегь ч|авариз фена акъатзава.Хуьруьн кьуьзуьбуру лугьузвай гафариз килигайта, хуьр 5-6 виш йис вилик Тагьир твар алай касди туькуьрнава.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ТӀигьир хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЧӀухар, Туькьуьлар, Чувалар, КьепӀирар (Кьурагь райондин КьепӀир хуьряй атанвайбурун несилар), Фекьияр .
Астара район
Астара район (Astara rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 616 км². Агьалияр — 108 634 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 176,35 кас/км².
Тарих
Са версиядалди «Астара» топоним «аст» (кӀам, фур) ва «ура» (чка), яни «кӀам пара авай чка» лагьай талиш гафарилай атайди. Маса версиядиз килига, ам «истирахэт» (ял ягъун) лугьудай талиш гафунилай атайди я.
Астара район 1930 йисан 8-лагьай августдиз арадал гъана. 1963 йисан 4-лагьай январдиз ам терг авуна, адан чилер Ленкоран райондихъ гилигна, амма 1965 йисан 6-лагьай январдиз ам туькӀуьр хъувуна.
География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердинни рагъакӀидай патахъ Лерик райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Ленкоран райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патарихъ Ирандихъ галаз сергьятрал ала. ГьакӀни рагъэкъечӀдай патахъ адан къереха Каспи гьуьлуь кьунва.
Райондин рельеф: рагъакӀидай пата — суван (Талиш ва Пештасар цӀиргъер), рагъэкъечӀдай пата — аранрин (Ленкоран аран). Суван арай бязи кукӀварин кьакьанвал 2000 метрдив агакьзава. Ина аранрин, никӀеринни тамун, суварин тамун ландшафтар ава. Районда Гьиркан милледин паркуни чка кьунва.
Астара районда юкьван гьалдин чими климат, кьурагьвал авай гад ава. Кьулувилелни суварин ценерив гвай чкайра кьеж квай субтропикрин климат ава. Юкьван гьалдин температура: январдиз −1,5 до 4°С арада галтадзва, июлдиз 15 — 25°С. Юкьван гьалдин йисан къваларин дережа — 1200—1750 мм. Районда пара суван вацӀар ава. Ири вацӀарикай райондин территориядай тӀуз Тангеруд, гьакӀни Ирандихъ галаз сергьят тирвал Астарачай авахьзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Астара райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Иркутск вилаятдин шегьерар
2013-лагьай йисан гьер вацран садлагьай йикъан гьалдиз килигна, Иркутск вилаятдик 22 шегьер акатзава:
КӀурхуьр
КӀурхуьр (Ukur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Мучугъ» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, КӀур вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Рашидов Абдурашид Гьажидин хва
Рашидов Абдурашид Гьажидин хва — лезги шаир ва публицист.
1935 йисуз Ахцегьа дидедиз хьана. Хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Дагъустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, ада гзаф йисара Ахцегь райондин «ЦӀийи дуьнья» газетдин редакторвиле кӀвалахна. Ам "Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар" я. А. Рашидован сифте шиирар лезги газетриз 60 - йисаралай акъатиз эгечӀна. Ам жуьреба-жуьре кӀватӀалра гьатнавай цӀудралди шиирринни поэмайрин автор я. Заридин гзаф чӀалариз композитор Гь. Мурсалова музыка кхьенва, абур манийриз элкъвенва: "Багъманчи Саимат", "Урусатдай атай руш" ва масабур. А. Рашидов Лезги кхьирагрин садвалдин союздин ва ЛКС-дин Ахцегь райондин отделениядин председатель я.
КӀокӀов Къазбек Валериян хва
КӀокӀов Къазбек Валериян хва (КӀуэкӀуэ Валерэ и къуэ Къазибэн; 1973 йисан 20 июлдиз, Кьведлагьай Лескен, Къабарда-Балкъария АССР-да) — Урусатдин гьукуматдин ва политикадин алахъавайди, 2019-лагьай йисан 3-лагьай октябрдилай гатӀумна Къабарда-Балкъар Республикадин кьил я. 2019-лагьай йисуз ам «Единая Россия» партиядин республикадин хлен секретарвиле хкяна.
Уьмуьрдин рехъ
Къазбек КӀокӀов Къабарда-Балкъариядин садлагьай президент Валерий КӀокӀован хзанда дидедиз хьана.
Ада «агрономиядин рекьяй алим» пешедай Къабарда-Балкъариядин агромелиорациядин институт акьалтӀарна.
1995-лагьай йисалай гатӀумна — гьалваяр акъудзавай «Налчикский» тӀвар алай заводдин директордин коммерциядин суалрай эвез яз кӀвалахна.
2002-лагьай йисуз — «Каббалкресурсы» ОАО-дин кьилин директор.
2003-лагьай йисалай — 2007-лагьай йисал кьван — ада Налчик шегьердин чкадин Советдин депутат яз кӀвалахна.
2009-лагьай йисан мартдиз ам КъБР-дин парламентдиз депутат яз хкянва.
2010-лагьай йисан 16-лагьай декабрдиз ам КъБР-дин хуьруьн майишатдин министрдин эвезвиле тайинарна.
2013-лагьай йисан апрелдилай 2018-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдал кьван — ам Урусатдин Президентдин къенепатан политикадай управлениедин регионал блокдин советник, Кефер патан Къавкъаздин региондин куратор тир.
Сифтегьан гьафтеда ада са шумуд къарар кьабулна: КъБР-дин регьбердин аппаратдин са жерге къуллугъэгьлияр кӀвалахалай алудна.
Вичин кӀвалахда КӀокӀова вичин вилик эцигна везифаяр — чкадин бизнесдиз куьмек гуз, инвестицийрин гьава хъсан ийиз, жегьилриз кӀвалах жагъуриз ва абуруз карьера ийиз куьмек гуз. Адан фикирдай, жегьил пеше чидай ксариз куьмек гун лап зурба кар я.
2019-лагьай йисуз 3-лагьай октябрдиз КъБР-дин парламентди Къазбек КӀокӀов республикадин кьил яз тестикьарна.
2020-лагьай йисан 27-лагьай январдилай 21-лагьай декабридал кьван — ам Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Советдин президиумдин член тир.
Гьажиев Малик Жирасан хва
Гьажиев Малик Жирасан хва — лезги шаир ва кар алакьдай муаллим.
1936 йисуз Докъузпара райондин Къуруш хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Дагъустадин университетдин филологиядин факультет куьтягьна, ада гзаф йисара Хасавюрт райондин ЦӀийи Къурушрин мектебда лезги чӀалан ва эдебиятдин тарсар ганва.
М. Гьажиева гьеле мектебда амаз шиирар теснифиз эгечӀна. Адан сифте чӀалар 1951 йисуз Докъузпара райондин «Социализмдин рехъ» газетдиз акъатна. Заридин туькӀуьрунриз ("Лезгистан", "Зи Къуруш", "РикӀин гьарай", "Вал ашукь яз" ва мсб.) хайи ватан кӀан хьунин къати гьиссер, уьмуьрдикай веревирдер авун хас я.
Кефердинни-рагъакӀидай патан федерал округ
Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округ (Северо-Западный федеральный округ), куьрелди КРФО (СЗФО) — Урусатдин кефер пата алай федерал округ. Округ УФ-дин президентдин 2000 йисан 13 майдиз кьабулнавай къарардалди туькӀуьрнай.
Округдин администрациядин юкь ва виридалайни чӀехи шегьер Санкт-Петербург я.
География
Округ уьлкведин кефер пата ала, адан чӀехи пай Европадал къвезва. Округдин майдан 1 686 968 км² я, им вири уьлкведин 9,87 % пай я.
Климат хъуьтуьл субарктик я. Гьава гзаф ламу я. Къвазвай къваларин чӀехи пай бугъадиз элкъуьн тийизвай виляй и чилерал пара кьадар уьленар, вирер ва вацӀар арадал къвезва. Округдин климатдиз чӀехи таъсир гузвайди, кефер патай адан къерехар чуьхуьзвай Кеферпатан-МуркӀарин океандинни Атлантик океандин ятар я. Кефердинни-рагъакӀидай пата адет яз кьуд чими, гад серин, кефер патара кьуьд къати, гад куьруь ва чимиз алатзава. Федерал округдин климат къулай тирди гьисабзавайди я.
Округдин чилерин чӀехи пай арандал ала. Ина акахьай тамар, тайгаяр, тундраяр ва тамун тундраяр хьтин тӀебиатдин зонаяр ава. Тамарин майдандиз килигна КРФО кӀвенкӀве аваз физвай округрикай сад я. Урусатдин Европа пата авай тамарин дуьз 50 % пай Кефердинни-РагъакӀидай патан федерал округдал къвезва.
Округдин чилерайтӀуз пара кьадарда къен гьяркьуь, гимийрин рекьер тир вацӀар авахьзава. Абурукай виридалайни чӀехибур Кеферпатан Двина, адан хилер тир Вычегда ва Сухоной, ва Печора вацӀар я. Округдин иллаки рагъакӀидай пад пара кьадар вирерив девлетлу я, абурун арада Европадин виридалайни чӀехи вирер тир Ладожское ва Онежское вирер я.
Билбилахуьруьнсовет
«Билбилахуьруьнсовет»  (Бильбильский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Билбилахуьруьн Къазмаяр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Билбилахуьруьн Къазмаяр, Приморск.
Габулов Владимир Борисан хва
Влади́мир Бори́сан хва Габу́лов (Гæбулты Борисы фырт Владимир; 1983 йисан 19 октябрдиз, Моздок, Кефердин Осетиядин АССР) — Урусатдин футболхъан, варархъан тир.
Билбилахуьруьнсовет
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлелай 4,8 км яргъал ала.
Габулов Владимир Борисан хва
Урусатдин спортдин лайихлу устӀар (2008). 2005-лагьай йисан УЕФА-дин Кубокдин сагьиб, кьведра Урусатдин чемпион, 2006-лагьай йисан Урусатдин Кубокдин сагьиб, 2008-лагьай йисан Европадин чемпионатдин кишпирдин призер, Бельгиядин чемпион 2017/18. Урусатдин кӀватӀурдин патал цӀудра къугъвана.
Билбилахуьруьнсовет
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 575 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 583 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 304 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Габулов Владимир Борисан хва
2018-лагьай йисан 13-лагьай ноябрдилай 2019-лагьай йисан 10-лагьай июлдал кьван Кефердин Осетиядин физикадин культурадинни спортдин рекьяй министр , 2019-лагьай йисуз июлдинни декабрдин арада «Алания» (Владикъавкъаз) футболдин клубдин президент тир. Алай чӀавуз республикада футбол вилик ракъурунин рекьяй Кефердин Осетиядин кьилин советник я.
2020-лагьай йисан февралдилай 2021-лагьай йисан июлдал кьван Химкидай шегьердай тир «Олимп» футболдин клубдин директоррин шурадин регьбер тир, исятда «Олимп» ва «Долгопрудный» клуб сад хьайидалай кьулухъ «Олимп-Долгопрудный» клубдин директоррин шурадин регьбер язва.
Уьмуьрдин рехъ
Владимир Габулов 1983-лагьай йисан 19-лагьай октябридиз Моздок шегьерда дидедиз хьана.
Агъсу район
Агъсу район (Ağsu rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 020 км². Агьалияр — 79 232 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 77,68 кас/км².
Административ юкь — Агъсу я.
Тарих
Аббас-Кули-ага Бакиханова вичин «Гюлистан-и Ирам» лугьудай ктабда къейдзвавал, 1735 йисуз Надир Шагьа Шамахадин агьалияр акъудна вичи Агъсу вацӀал бине эцигнавай цӀийи шегьерда ацукьарна. Гьа чӀавалай тарихдин «Шамаха» шегьердиз «ЦӀуру Шамаха», Агъсудиз — «ЦӀийи Шамаха» лугьудай. XVIII виш йисуз авай шегьердин тӀвар «Агъсучай» вацӀун тӀварцӀелай къачуна. XVIII виш йисан Агъсу шегьердин чкӀай харапӀаяр («Хараба шегьер») — гилан Агъсу шегьердин кьибледин пата чка кьунва.
Район 1943 йисан 8 октябрдиз туькӀуьрна. 1963 йисуз ам тергна ва Куьрдамир райондихъ гилигна. 1965 йисуз адакай мад кьилдин административ район хьана.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Тарихдалди Ширвандин территориядик акатзавай районди Бакудилай рагъакӀидай патахъ 156 км яргъал, Баку-Къазах шосседал чка кьунвайди я. Агъсу район рагъакӀидай ва кефердинни рагъакӀидай патарихъ Исмаиллы райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай ва рагъэкъечӀдай патарихъ — Шемаха райондихъ, кьибледин патахъ — Куьрдамир райондихъ ва Гьажикьабул райондихъ сергьятрал ала.
Районда суван, суварин цинерив гвай ва кьулувилин рельеф ава. Суван паюни гьуьлуьн дережадилай 700—1000 м вине чка кьунва. Юкьван гьалдин гьавадин температура 13-14 °С. Юкьван гьалдин йисан къваларин кьадар — 400—600 мм.
Агьалияр
Йисариз килигна Ахсу райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Кеймараз
Кеймараз — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Галагъан муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Лори марз
Лори вилаят, Лори марз (эрм. Լոռու մարզ) — Эрменистандин кефердин пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 3 789 км² я. Агьалийрин кьадар — 235 537 кас я. Агьалийрин къалинвал — 62,16 кас/км² я.
Административ юкь — Ванадзор шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Андрей Гукасян я, ам 2018-лагьай йисан 10-лагьай октябрдиз тайинарна.
ТӀвар
Лори тӀвар (гуржи чӀала ам Loré ლორე хьиз чидайди) асулдай авай эрмени гаф я (լոր — «туртур») .. XI-лагьай виш йисуз Давид I Чил авачирда Лори лугьудай кӀевирнавай шегьер эцигайла адан тӀвар садлагьай гъилера кьунва. Къала тир шегьер 1065-лагьай йисуз Ташир-Дзорагет королвилин меркез хьана. Гуьгъуьнлай Лори тӀвар вири регионда чкӀана ва сифтедин Ташир тӀвар чуькьвена арадай акъудна.
Тарих
Стратификация авур Куртан I памятник (ана ашел индустрияр гьатнава) Палеолитдин сифте кьилериз талукь я. Инин медениятдин къатарин яш — 1 млн кьван йис я.
Чи эрадилай вилик галай II-лагьай виш йисалай гатӀумна чи эрадин V-лагьай виш йисал кьван вилаятдин чилер Сур Эрменистандик акатзавай тир. 861-лагьай йисалай гуьгъуьниз Багратидрин династия авай чӀавуз ам Ани пачагьвилик акатзавай тир.
Гуьгъуьнлай, феодал чкӀайвилин гъиляй 978-лагьай йисуз ина Ташир-Дзорагет пачагьвал арадал акъатна. Гьа чӀавуз Эрменистандин пачагь тир Смбат III-лагьайдан стхадиз — Гурген I-лагьайда пачагьдин титул къачуна ва Баградитрин ташир-дзогаретрин цӀарцӀин бине эцигна. Ташир-Дзорагет пачагьвал гилан Эрменистандин, Гуржистандинни Азербайджандин чилерал алай тир. 1118-1122-лагьай йисариз Давид IV Эцигайди гуржи пачагьди Лори дяведалди къачуна ва Орбели сихилдин гъилик гана. Са шумуд йисалай — 1177-лагьай йисуз агалкьун авачир къарагъун хьайидлай кьулухъ 1185-лагьай йисуз Лори Закарянрин сихилдиз гана. 1280-лагьай йисуз Лори мугъулри дяведалди къачуна. 1286-1346-лагьай йисариз гуржи пачагь Георгий V ЦӀапӀрапӀ гудайда Лори къахчуна. Гуьгъуьнлай атай йисариз ва 1490-лагьай йисуз сад тир Гуржистан чкӀадалди Лори Гуржи пачагьвилик акатзавай тир. 1555-лагьай йисуз Амасиеда кутӀуннавай ислягьвилин икьрардалди, Лори Сефевидриз элячӀна. Административ рекьяй ам Картли пачагьвилик акатна. 1762—1801-лагьай йисариз Картли-Кахети пачагьвлин пай тир. 1801 — 1840-лагьай йисариз Лори Гуржи губерниядик акатзавай тир. 1840 — 1846-лагьай йисариз ам Гуржи-Имерети губерниядик акатзавай тир. 1846 — 1917-лагьай йисариз ам Тифлис губерниядик акатзавай тир. 1918-лагьай йисуз Эрмени-Гуржи дяве хьайидлай кьулухъ Лорида нейтрал зона туькӀуьриз гатӀумна. 1921-лагьай йисуз Кавбюродин пленумди, Сталинан иштираквал кваз, ва гьакӀни Гуржистандин ССР-дин ва Эрменистан ССР-дин Къецепатан крарин халкьдин комиссарин Сванидзединни Мравянан иштираквал кваз, вичин къарардалди виликан нейтрал тир Лори зона Эрминистан ССР-дихъ гилигна.
Гилан Лори вилаят 1995-лагьай йисан ноябрдин 7-лагьай йикъан административни территориал паюникай къанундалди арадал гъана. Ам Гугарк, Ташир, Спитак, Степанаван ва Туманян районар сад авунин рекьелди туькӀуьрнава.
География
Лори марз гилан Эрменистандин кефердин пата чка кьунва. Адан чилик кьадар (вири уьлкведин майдандикай адал 12,7 % гьалтзава).
Ам рагъэкъечӀдай пата Тавуш, кьиблединни Котайк, кьиблединни рагъакӀидай пата Арагацотн, рагъакӀидай пата Ширак марзарихъ галаз са сергьятра ава. ГьакӀни адаз Гуржистандин Квемо-Картли вилаятдихъ галаз умуми сергьят ава.
Тарихдалди, гилан вилаятдин чилер Сур Эрменистандин Гугарк провинциядик акатзавай Ташир, Богнопор ва Дзорапор кантонрихъ галаз галкӀанва.
Лори — суван чил я, ина Джавахети, Базума, Памбака, Гугарка, Халаба ва Сомхети цӀиргъер тафаватлу я. Вилаятдин виридалайни кьакьан кӀукӀ — Ачкасар сув (3196 метр), Джавахети цӀиргъиник квайди. Виридалайни аскӀан чка (380 метр) вилаятдин кефердинни рагъэкъечӀдай пата авай Дебед дугуна ала.
Вилаятдин кьилин ресурс Дебед вацӀни адан Дзорагет, Памбак ва Марцагет агъавацӀар язва.
Вилаятдиз акьалтӀа мекьи, пара жив квай кьуьдни хъуьтул гад хас я. Йисан гьалдин къваларин дережа: 600—700 мм я.
Осинский район (Пермдин край)
Осинский район (Осинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 2 057 км². Агьалияр — кас.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъакӀидайпата чка кьунва.
Филфили
Филфили — Азербайжандин Огъуз районда авай лезги хуьр я. Къавкъаз суварин кефер патал алайди я. Хуьре 700 агъалидилай пара яшамиш жезва. Адан юкьв гьуьлуьн дережадилай 1144 метрдал винихъ гала.
Цунта район
Цунта район — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Кидеро хуьр я.
География
Район Дагъустандин лап рагъакӀидай пата ала ва ЦӀумада, Тлярата районрихъ, Бежта белгендихъ ва Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин майдан 1327 км² я.
Тарих
Чеченрин ва ингушрин депортациядилай кьулухъ, 1944 йисуз райондин вири агьали ЧИАССР-дин Ведено райондиз акъудна куьчарнай ва КПСС Дагобкоман къарардалди Цунта район терг авунай ва адан чилер ЦӀумада райондин ихтиярдиз вуганвай.
Гуьгъуьнлай, Чеченарни ингушар элкъвена чпин хайи чилер хтайла, 1955 йисан 15 ноябрьда РСФСР-дин Вини Советдин Президиумдин Къарардалди администрациядин юкь Бежта хуьре аваз Цунта район гуьнгуьна хъхтунай. 1992 йисуз райондин администрациядин юкь Кидеро хуьруьз акъуднай.
2013 йисуз Дагъустандин Халкьдин КӀватӀалди кьабулай къарардалди Цунта районда ва Бежта белгенда цӀийи хуьрер арадал гъанай: Цунта районда — Цунта хуьр, Бежта белгенда — Балакури, Жамод, Исоо.
Агьалияр
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Цунта райондин миллетрин сиягь:
Къейд: Агьалияр сиягьдиз къачудайла дидояр, бежтинар, гунзибар, гинухар, андияр, аварар хьиз къейд авунай.
Администрациядин паюнар
Райондик 12 муниципалитетар (хуьруьнсоветар) ва 57 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Культура
Шаитли хуьре гьар йисуз февраль вацра дидо халкьдин «игби» сувар кьиле тухузвайди я.
Казимов Казим Мегьамедшерифан хва
Казимов Казим Мегьамедшерифан хва — лезги кхьираг ва публицист.
1936 йисан 1 майдиз Ахцегь райондин Ялахъ хуьре дидедиз хьана. Ада Хуьруьгрин юкьван мектеб ва Дагъустандин университет куьтягьна. Гзаф йисара Ялахърин хуьруьнсоветдин председателвиле ва мектебдин директорвиле кӀвалахна. 1979 йисалай «Лезги газетдин» редакцияда кӀвалахзава. Ам «Дагъустандин медениятдин лайихлу кардар» я. Казим Казимов цӀудралди очеркрин, гьикаяйрин, повестрин ва эссейрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Девирдин къван", "Хважамдин къужахда" ва мсб.) автор я. 1999 йисуз Самур журналдиз кхьирагдин "Имамали-бег" роман акъатна. Лезги театрди "Дидедин намус" пьеса сегьнеламишна.
Гарагърин хуьруьнсовет
«Гарагърин» хуьруьнсовет (Гарахский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Гарагъар хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Гарагъар, Макьар Къазмаяр.