cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зинданмуругъ хъишлах
Зинданмуругъ хъишлах (Zindanmuruqqışlaq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.
Зинданмуругъ хъишлахдин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Вини мягьле, Агъа мягьле, Шихкъайибан мягьле.
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Зинданмуругъ хуьруьн эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Зинданмуругъ хъишлахда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ''Меанар, Мегьтияр, Татахар, Якъубар, Кемечар. '
Темир-Хан-Шурадин округ
Темир-Хан-Шурадин округ (Темир-Хан-Шуринский округ) — 1860 — 1922 йисара хьайи, Дагъустандин вилаятдик ва Дагъустандин АССРдик квай администрациядин тек.
Администрациядин юкь — Темир-Хан-Шура шегьер тир.
Администрациядин паюнар
Округ наибвалриз пай жезвай. 1899 йисуз наибвилер участокриз элкъвенай. Вичин нубатда гьа наибвилер хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
1886 йисуз округдик агъадихъ галай наибвилер акатзавай:
1926 йисуз наибвилер терг авуна абурун чкадал вад участокар тешкилнай:
Тарих
Темир-Хан-Шурадин округ Дагъустандин вилаятдин къене 1867 йисуз Тарки шамхалвилин, Мехтули ханвилин ва Присулак наибвилин сад хьанвай чилерал арадал гъанай. 1921 йисуз округ Дагъустандин АССР-дик акатнай. Гьа а йисузни округдин са пай Магьачкъала райондин тешкилуниз чара авунай. 6.01.1923 тарихда ДАССР-дин ЦИК-дин къарардалди, округдикай гилан Буйнакск район авунай.
Агьалияр
1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрив кьурвал, округда 76 470 касди уьмуьр ийизвай.
1886 йисан малуматриз килигна, округда авай миллетар :
1775 йис
1775 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀувад лагьай йис) — чи эрадин 1775-лагьай йис. XIII виш йисан 75-лагьай йис я.
Тамазатюбе
Тамазатюбе (Тамазатюбе) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда хуьр. «Тамазатюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 31,8 км яргъал ала.
Монгол чӀал
Монгол чӀал (монгол хэл) — Монголиядин гьукуматдин сифте чӀал я.
Тамазатюбе
Агьалияр
Йисариз килигна Тамазатюбе хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 718 касди уьмуьр ийизвай. Агьалияр нугъайрикайни къумукьрикай ибарат я, вири суни - мусурманар я.
Апшерон район (Азербайжан)
Апшерон район (Abşeron rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Административ юкь — Хырдалан я.
Тарих
Райондин тӀвар вичи чка кьур полуостровдин тӀварцӀелай атайди я. Са бязи алимрин фикирдалди, тӀвар «аб» (яд) ва «шоран» (кӀуь) лугьудай персрин гафарилай атайди — санал «кӀуь яд» лагьай чӀал жезва. Маса версиядив кьурвал, ам Афшарар лугьудай туьрк тайифадилай атайди я. Бязи малуматралди, ПӀираллагьи островдин мукьвал Афшаран лугьудай яшамиш жезвай чка алай тир, адай тӀуз Дербентдай Персиядиз каравандин рехъ физвай тир.
Район 1963 йисан 4-лагьай январдиз туькӀуьрнава. . Район кьве индустриал юкь — Бакуни Сумгаит — игьтияжар хуьруьн майишатдин продукциядалди таъминарун патал арадал гъанва.
1990-лагьай йисуз адан ибаратдикай Хизи район хкуднава.
Туршунай
Туршунай (ТӀоршалида) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Туршунай» хуьруьнсоветдик акатзава.
Апшерон район (Азербайжан)
География
Районди Азербайжандин рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Туршунай
География
Хуьр Бабаюрт райондин рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 8 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1900 йисуз иниз куьч хьана атанай немецри кутунай. Хуьре бугъадал кӀвалахдай регъв авай. ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз Сибирдиз ва Къазахстандиз акъуднай.
Апшерон район (Азербайжан)
География
Район кефердин патахъ Сумгаит шегьердихъ, кефердинни рагъакӀидай патахъ Хизи райондихъ, рагъакӀидай патахъ Гобустан райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Аджикабул райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Баку шегьердихъ галаз сергьятдал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Апшерон райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика    :
Эхиримжи йисар районда авай агьалийрин къалинвал пара чӀехи хьинва. Мисал патал, 1976-лагьай йисуз агьалийрин къалинвал 14,7кас/км² тир. 2009-лагьай йисуз и къалурзавай лишан 139 кас/км²-див агакьна.
Туршунай
Агьалияр
Йисариз килигна Туршунай хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 238 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни - мусурманар я.
Апшерон район (Азербайжан)
Инфраструктура
Вири санлай къачурла райондин территориядай 856,8 км авторекьер физва.
Туршунай
Агьалияр
1926 йисуз хуьруьн агьалияр 373 кас тир, абурукай 287 кас немецар тир. 1941 йисуз хуьре 80 немец хзанри уьмуьр ийизвай.
Апшерон район (Азербайжан)
Инфраструктура
Агьалияр электроэнергиядалди датӀана таъаминарун патал Апшерон районда 12 подстанцияди кӀвалахзва.
2007-лагьай йисуз районда 30288 нумрадиз кьван жедай АТС авай тир, абурукай 26966 нумра ишлемишзвай тир. 2008-лагьай йисан малуматралди районда 20 почтадин хел авай тир, абурукай 17-даз рахадай пункт, 3-даз - интернет-клуб авай тир.
1776 йис
1776 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀуругуд лагьай йис) — чи эрадин 1776-лагьай йис. XIII виш йисан 76-лагьай йис я.
Мюрего
Мюрего — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
«Мюрего» хуьруьнсовет туькӀуьрзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин кефер пата, Какаозень вацӀал, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 6 км яргъал ала.
Хуьруьн чилер гугурт квай дарман ятарив бул я.
Агьалияр
2010 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4228 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Урусатдин гимн
Урусатдин Федерациядин гьукуматдин гимн (Государственный гимн Российской Федерации) — Урусатдин миллетрин символ я. Гимндин макьам 1944 йисуз советринин композитор Александр Александрова туькӀуьрнай, гафарни зари Сергей Михалкованбур я. И гимн гьеле совет бередилай вилик девирдани Урусатдин официал гимн яз кардик квай.
Официал текст
Россия — священная наша держава, Россия — любимая наша страна. Могучая воля, великая слава — Твоё достоянье на все времена!
От южных морей до полярного края Раскинулись наши леса и поля. Одна ты на свете! Одна ты такая — Хранимая Богом родная земля!
Широкий простор для мечты и для жизни Грядущие нам открывают года. Нам силу даёт наша верность Отчизне. Так было, так есть и так будет всегда!
Къалажух (КцӀар район)
Къалажух (Qalacıq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин кьибле пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Къалажухда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Мегьтияр, Мензифар, Улуяр, Машахар, БалбутӀар, Самалчияр, Небияр, КьецӀилар, Тачанар .
Гьамзатханов Мегьамедхан Аманулаевич
Гьамзатханов Мегьамедхан Аманулаевич, лакӀаб Волк-хан — къайдаяр авачир ягъунрай кьведра дуьньядин чемпион. Вири дуьньядиз Волк-хан лакӀабдалди машгьур хьанва.
Миллетдай карата я.
Мегьамедхан 1961 йисан 15 апрельдиз ДАССР-дин Ахвах райондин Анчих хуьре дидедиз хьанай. Ам хзандин пудлагьай аял тир.
Рустави
География
Рустави Гуржистандин кьибле пата авай шегьер я. Кьилин шегьер Тбилисидилай кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ 25 километрдал ала. Шегьердин къеняй Кура вацӀ физава. Шегьер чуьлерин арада ава. Руставидилай кьибле-рагъэкъечӀдай патахъ 20 километрдихъ Азербайжандин сергьят ава.
Агьалияр
Руставида 125 агъзурдилай пара кас яшамиш жезва. Гьабурукай чӀехи пай гуржияр я, гъвечӀи пай азербайжанар. СССР чкӀана индустрия ават авурла шегьерда кӀвалахар квахьна 1995 йисанни 2002 йисан арада Руставидин агьалийрикай 40 агъзур кас тӀимил хьана.
Тарих
Рустави 5ни 4й вишйиса ч.э.в. къеле хьин бине кутунвайди тир. Ам Пекинин ЧӀехи рекьин са хелдал алай. Сельджукрин къуватдин кӀаник вири агьалияр кьенвай. Къизил Ордадин Берке ханди шегьер къачурла вири шегьер чкӀана. 1883 йисуз Руставидихъ ракьун рекьихъ галаз алакъа хьана. 1940 йисарин кьула шегьерда индустрия хкаж жез хьана, Гуржистанда вирида индустриализация тухудайла. Дуьньядин Кьведлагьай дяве 1948 йисуз Руставида Къавкъаздин виридалайни чӀехи сталь ийизавай завод эцигна. 1947 йисуз Сталина Рустави цӀийи шегьер эциг ая лагьана. 2009 йисуз Руставида эхиримжи троллейбус кӀеви авуна. Гуржистандин виридалайни чӀехи важибвал аваз, Руставида 118 чӀехини кьулан заводар ава. Залан индустриядихъ региондин акъудзавай затӀарин 53 % ийизава. Шегьердин виридалайни чӀехи важибвал авайбурук квай ракьунни стальдин заводар, химиядин, цементдин заводни крандин фабрика ква.
Берёзовка район (Пермдин край)
Берёзовка район (Берёзовский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 977 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Берёзовка.
География
Районди Пермдин крайдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Юрковка (Дагъустан)
Юрковка — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Юрковка хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Тарумовка райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 22 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1885 йисуз Урусат Империядин юкьван губернияйрай иниз катай урус лежберри кутунай.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьн агьалияр 1 465 кас тир. 2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 1 527 кас яшамиш жезвай. 80 - й йисарал кьван хуьре анжах урусар яшамиш жезвай, гуьгъуьнлай иниз суван халкьар куьч хьана ацукьнай. Алай чӀавуз хуьре 55 % — нугъаяр ва мсб. яшамиш жезва.
Майишат
Хуьре гъетерин комбинат ава.
Привольный (Дагъустан)
Привольный — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай хуьр. Юрковка хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Тарумовка райондин рагъэкъечӀдай пата, Тарумовка хуьрелай 10 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине «Пролетарий» совхоздин чилерал кутунай.
1777 йис
1777 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀеирид лагьай йис) — чи эрадин 1777-лагьай йис. XIII виш йисан 77-лагьай йис я.
Шида-Картли
Шида-Картли (гуржи შიდა ქართლი) - Гуржистандин велаятрикай (гуржи мхаре) сад я. Велаятдин кьилин шегьер Гори я. Шида-Картли ругуд муниципалитетдал пай хьанвайди я, абурун тӀварар чпин кьилин шегьерриз талукь тирбур я - Хашури, Дзау, Гори, Карели, Каспини Цхинвали. Гьукуматдин юкьван пата авайди я. Гуржистандин Конституциядиз талукьна Шида-Картлидин пай Тбилисиди кьабул тийизавай Кьибле Осетиядин къуватдик ква.
Экономикани меденият
Шида-Картли Гуржистандиз логистикадай чӀехи важибвал авай велаят я. АдайтӀуз гьукуматдин кьве сад садакай хкатай кьве пад галкӀур жезва. Велаятдин кьилин шегьер Горидай автомобил рехъни ракьун рехъ физава, чеб чпихъ галаз Тбилисини Батуми мад гьабурухъ галай гьукуматдин патар галкӀурзавай. Велаятда тарихвилин пара машгъур гъидай зтӀар авайвили Шида-Картли туризм патал пара важибвал авай чка я. Гьа зтӀарик ква Кватахеви монастырь, кьветӀ-шегьер Уплисцихе, кафедрал клиса Самтависи, Эртацминда клиса, Риони муьгъ, Метехидин клиса, Горидинни Квемо-Чаладин къелеяр. Тарихвилин хуьр Урбниси, фейи чӀавара чӀехи шегьер тир.
Агьалияр
2018 йисан 1 январдиз велаятда 259 251 кас гьисаб авунвай. Кьуд йис вилик, 2014 йисуз 263 382 кас авай. 2002 йисуз Тбилисидин гъилик квай пата 314 039 касдикай чӀехи пай гуржияр тир (91,8% - 288 382 кас). Осетинар 4,3% тир (13 383 кас), азербайжанар - 1,8% (5768 кас), эрменар 1,1% (3521 кас), урусар 0,6% (1946 кас). Осетинар Шида-Картлидин кьибле пата яшамиш жезва.
Татаюрт
Татаюрт (Eigenheim) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Татаюрт» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин юкьван пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 17 км яргъал ала.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн сифтегьан тӀвар немец чӀалал Eigenheim (Эйгенгейм) тир. Дуьньядин садлагьай дяведин береда хуьруьз цӀийи тӀвар эцигнай Новониколаевка. Къумукьринни нугъайрин арада хуьр Татаюрт хьиз машгьур тир. 1944 йисуз немецар куьч авурдалай кьулухъ хуьруьз Совхоз имени 15 лет ДАССР тӀвар эцигнай, гуьгъуьнлайни Татаюрт.
Тарих
Хуьруьн бине, Бессарабиядай иниз куьч хьанвай немецри 1900 йисуз колония хьиз кутунай. Куьч хьана атай немецри ина 2000 десятин майдандин чилер къачунай. Колония зарб камаралди вилик физвай ва чӀехи жезвай. 1914 йисуз хуьруьн агьалияр 458 кас тир. 1919 йисуз чеченри Хасавюрт округдиз тарашдай вигьинар авурдалай кьулухъ, немецри чпин хуьрер туна хъфенай. СССР-дин абад вахтара абур элкъвена колониядиз хтанай.
ГКО-дин «Дагъустандин ва Чечнядинни-Ингуш АССР-ра авай немецар куьчарун» № 827 чинебан къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьда Дагъустанда авай вири немецар, абурук и Вандерлоо колониядин немец эгьлиярни кваз, акъудна Сибирдиз ва Къазахстандиз дугурнай. Колониядиз мукьвал алай хуьрерин къумукьарни ногъаяр куьчариз ацукьарзавай. Реабилитацииядилай кьулухъ са шумуд немец хзанар элкъвена хуьруьз хтанай, а чӀавуз иниз чеченарни куьч хьана ацукьнай.
Агьалияр
Йисариз килигна Новокаре хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 449 касди уьмуьр ийизвай. Акахьай агьалидин хуьр я, ина къумукьри, нугъайри ва чеченри санал уьмуьр гьалзава, вири суни - мусурманар я. 2007 йисуз хуьре пуд немец хзанар амай.
Къаратуба
Къаратуба (Qaratoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 28 км яргъал ала.
Къаратуба хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа пад, Вини пад.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Къаратуба хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Къаратар, Керимар, Мегьамедалияр .
Ширак марз
Майдан — 2 681 км² я. Агьалияр — 251 941 кас я. Агьалидин къалинвал — 93,97 кас/км² я.
Гилан вилаятдин кьил Тигран Петросян, ам 2018-лагьай йисан 6-лагьай февралдиз тайинарна.
ТӀвар
Гилан Ширак вилаятдиз Сур Эрменистандин Айрарат тарихдин вилаятда авай Ширак кантондин гуьрметдай тӀвар эцигна, адан кьилел 3-ни-8-лагьай виш йисарин арада Камсаракан пачагь сихил алай тир.
Муса Хоренацидив кьурвал, Ширакдин тӀвар эрменийрин миллетдин кьиса тир патриарх ва бине эцигайдан хтул Шарадикай арадал атана.
Амма Ширакдин краеведиедин музейдиз килигна, пара тариххъанрин фикирдалди, адан тӀвар цӀуру урартуйрин клинописда гьатнавай Эриахи уьлкведин тӀварцӀелай я. Ана Аргишти I пачагьди Эриахи уьлкведиз гьахьуникай ахъайзва.
География
Ширак вилаятди Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Кефердин пата Гуржистандихъ галаз, рагъакӀидай пата — Туьркиядихъ, кьибледин пата — Арагацотн вилаятдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата — Лори вилаятдихъ галаз са сергьятра ава.
Ина цин рачуниз килигна республикадин кьведлагьай вире чка кьунва — Арпи вир-ядхуьнуьхган я.
Ширак вилаятда кефердин пата Ашоцк плато (кьакьанвал 1900—2100 м) ва юкьванни кьибледин патара Ширак кьулувал (кьакьанвал: 1400—1800 м.) артух язва.
Вилаятдин зурба кьулувилер рагъэкъечӀдай пата — Базумни Памбак сувари, кефердин пата — Джавахетини Егнахах цӀиргъери, кьибледин пата — Арагац суван битавди кьуна. Ахурян вацӀу рагъэкъечӀдай пата вилаят туьркверин Карс провинциядивай чара ийизва.
Ахурян вацӀни адан ядхуьнуьхган — вилаятдин кьилин цин ресурс я.
Ширак вилаят туфдив, пемзадивни киреждин къванцив девлетлу я.
Экономика
Ширакской вилаятда Артикдин туфдин мяденди чка кьунва. Им дуьньядин виридалайни чӀехи вулкандин тифдин мяденрикай сад я. Адан рачар 250 млн м³ кьван я.
Нугъаяр
Нугъаяр (нугъ. Ногъайлар) — Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизвай туьрк халкьарикай сад. Чеб виридалайни пара кьадарда авай субъект Дагъустан я. 2010 йисан малуматриз килигна, Урусатда нугъайрин кьадар — 103,7 агъзур кас тир.
Абурун хайи чӀал — нугъай чӀал я.
Субэтник группаяр
Вилик девирда нугъайрин гзаф къуватлу ва чӀехи уьлкве — Нугъай Орда ЧӀулав гьуьлуьн кьерерилай Къазахстандал кьван, РагъакӀидай-Сибирдин арандилай Арал гьуьлел кьван авай пара гегьенш чилерал экӀя хьанай. Чара-чара халкьарихъ галаз къуншивал авурвиляй, Орда чкӀайдалай кьулухъ ина-ана амукьай нугъай миллет пара кьадар субэтник группайриз пай хьанай.
Нугъай миллетдин субэтник группаяр (тайифаяр):
Дагъустанда ва Чечняда авай нугъайрин милли группаяр:
'''Астрахань вилаятда авай нугъайрин милли группаяр:
Ставрополь крайдин Степной ва Нефтекумск райондин нугъаяр:
Ставрополь крайдин Минераловодовский райондин нугъаяр:
Кьадар ва чеб авай чилер
Алай чӀавуз нугъайри Кеферпатан Къавкъазда ва Поволжьедин кьибле пата уьмуьр ийизва. Дагъустанда, Чечняда ва Ставропольеда авай нугъай чилериз — Нугъай уьлкве (Ногъай эль) лугьуда.
Эхиримжи цӀуд йисарин къене нугъайрин чӀехи жемиятар Урусатдин чара-чара регионра арадал атанва, месела Москва, Санкт-Петербург шегьерра, Ямал-Ненец АО-да, Ханты-Мансийск АО-да.
Турция ва Румынияда XVIII—XIX виш йисарин къене аниз куьч хьанвай нугъай мугьажиррин несилар ава. Гьелбетта гила абур чкадин агьалидихъ галаз акахьна ва милли кьетӀенвал квадарна, амма абуруз чпин чӀехи бубаяр асулдай нугъаяр тирди чизва.
ГьакӀни пара кьадарда нугъаяр Крым полуостровдани ава. Къавкъаздин дяве чӀавуз Крымдиз хъфенай нугъаяр урус-душмандикай чуьнуьх хьун патал чкадин крым-татаррик ктканай, амма чпин милли кьетӀенвал ва чӀал хвенай. Милли жигьетдай нугъаяр чкадин татарриз пара мукьва тирвиляй сиягьра абур умуми татарар хьиз къейд ийизвай. Гьавиляй исятда абур Крымда гьикьван аватӀа дуьз малум туш.
2005 йисуз хьайи референдумда кьабулнай къарардалди Дагъустанда авай Нугъай район хьтин милли район Къарачай-Черкесиядани туькӀуьрнай. ЦӀийи район Адыге-Хабль районда авай нугъай хуьрерин чилерал арадал гъанай. Им вири райондин 30 % тир.
Нугъаяр Дагъустанда:
Дагъустандавай нугъайрихъ бинедин халкьдин статус гала ва нугъай чӀал гьукуматдин официал чӀаларикай сад я. Агъадихъ галай таблицада Дагъустанда нугъайрин кьадар йисарин къене гьикӀ дегиш жезвайтӀа къалурнава:
Дагъустанда нугъаяр авай районар:
Нугъаяр Къарачай-Черкесияда
Къарачай-Черкесияда нугъаяр Нугъай райондин агьалидин 77 % туькӀуьрзава.
Нугъаяр Чечняда
Астраханьдин нугъаяр — Къарагашар
Астраханьда авай нугъаяр кьве милли группайрикай ибарат я: къарагашар ва юртадин татарар (юртавияр). XVIII виш йисара куьчери тайифа тир юртавияр даим са чкадал ацукьна Карагали, Кизань (гила Татаро-Башмаковка), Майлегуль (гила Яксатово), Бусдангуль (гила Кулаковка), Казы (гила Мошаик), Джамели (гила Три Протоки) ва Тияк (гила Царёв) хуьрер кутунай. Са кьадар геж абуру Кучергановка, Солянка, Килинчи, Семиковка ва Осыпной Бугор, 1771 йисузни Янго-Аскер хуьрер арадал гъанай.
1735 йисуз Пятигорьедин мукьвал «МичӀ там» (Къара агъаж) тӀвар алай чкада калмыкри къарагашар есирдиз къачурла кьулухъ абур ГъвечӀи Нугъай Ордадивай къакъатнай. 1771 йисуз калмыкрин чӀехи пай Джунгариядиз хъфидалди къарагашар абурун ихтиярдик квай. Гуьгъуьнлай абур Астраханьдин губернатордин гъилик акатнай ва Астраханьдин губерниядин Красноярск уезддиз куьчарна ацукьарнай.
Къарагашриз ва юртавийриз гьам чӀалан, гьам медениятдин, гьам бинедин жигьетдай чеб са миллетдиз талукь тирди чизвай ва чеб къунши татарривай кьилди акъваззавай. Чпи чпиз абуру «къарагаш нугъай» ва я гьакӀ «нугъай» лугьузвай. Къарагаш нугъайри Къавкъазда авай нугъайрихъ галаз дуьз алакъаяр юртавийрилай яргъалди хвенай. Вичин нубатда, юртавияр татар миллетдин къати таъсирдик акатнай ва чӀаланни культурадин патахъай са кьадар ассимиляция хьанай.
Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьадар йисарин къене икӀ дегиш жезвай:
2002 йисуз Урусатда кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачунин малуматриз килигна, Астрахань вилаятда уьмуьр ийизвай нугъайрин кьудай са пай Астрахань шегьердин къвалав галай Кири-кили, Янго-Аул, Свободный посёлокра ва муькуь гъвечӀи хуьрера амукьзавай. Нугъай хуьрер виридалайни пара Красноярск районда ава ва са кьадар муькуь районра.
Агъада Астрахань вилаятдин нугъяр авай хуьрер ва нугъайрин вири агьалидикай процент къалурнава:
2012 йисуз нугъай чӀалан тарсар анжах кьве хуьруьн мектебра гузвай: Харабали райондин Лапас хуьре ва Приволжский райондин Растолуповка хуьре.
Арадал атуникай
Са кьадар геж, XIII виш йисарин юкьвара, Къизил Орда туькӀуьр хьайидалай кьулухъ, чкадин кипчак тайифайрал вигьинар авур монголар вахтар къвердавай чӀал квадарна чебни кипчакриз элкъвенай.
«Нугъай» тӀвар XIII виш йисуз гьукум гьалай Къизил Ордадин Ногай бегдихъ галаз алакъалу я. Малум тирвал, XVI виш йисуз Урал вацӀун дугунрилай рагъакӀидай патариз куьч жедалди нугъаяр «мангытар» тӀварцӀелди малум тир. И тӀвар абуру кипчакри ассимиляция авур са тӀвар алай монгол тайифадикай къачунвайди тир.
Тарих
Къизил Орда чкӀайдалай кьулухъ арадал атанай Нугъай Орда нугъайрин сифте гьукумат тир. Нугъай Орда — куьчери туьрк халкьарин эхиримжи зурба уьлкве хьанай. Нугъай халкьдин бине эцигай кас алимри адет тирвал Къизил Ордадин Нугъай бегдин тӀварцӀихъ галаз алакъалу иийизва. Нугъай бег беклярбек (яни вири бегрин бег) статусдин сагьиб тир ва Къизил Ордадин вирибурулайни нуфус авай гьакимрикай сад тир. Ада гьукум гьалай чӀавуз Ордади Европадиз са шумуд дяведин вигьинар авунай ва Византияди, Сербияди ва Болгарияди Ордадивай чпин аслувал кьабулнай. Тарихдин материалрай аквазвайвал, Нугъай бег акьван чӀехи нуфуслу тир хьи, ада вичин къарардалди Къизил Ордадин ханар ва гьакимар тахтунилай алудиз хкизвай.
Нугъай Орда лап хкаж хьана цуькведа авай вахтунда Волга ва Иртыш вацӀарин арада авай чӀехи чилерал экӀя хьанай, кеферпатан сергьятар Казан Ханвилив, кьиблепатан сергьятни Каспи гьуьлел кьван агакьнай. Ордадин кьилин шегьер Урал вацӀун кьерел алай Сарайчик шегьер тир. Ина нугъай гьакимрин, вини къатарин аристократрин ва руьгьани кардаррин кӀвалер авай. Нугъай Ордадикай ва нугъай миллетдикай сифте малуматар 1479, 1481 ва 1486 йисариз талукь урус ва поляк архивра гьатнава. Нугъайри чпин векилар Москвадиз садлагьай сеферда 1489 йисуз ракъурнай. Урусри абур гзаф гьуьрметдалди кьабулнай ва Москва вацӀун кьерел Кремльдин мукьвал алай Симонов монастырьдин вилик абурун векилвал кьабул ийидай «Нугъай гьаят» тешкилнай. ГьакӀни, Казань шегьердани нугъай мугьманрихъ галаз эхтилатар тухудай «мангыт чка» тӀвар алай чка туькӀуьрнай. Нугъай Ордади татаррал, башкиррал ва сибирьдин муькуь халкьарал пулунин харжияр эцигнай. Къецепатан уьлквейрихъ галаз авай савдадин ва сиясатдин крар Нугъай Ордади килигзавай. XVI виш йисан 1-ай паюна Ордадиз 300 агъзур аскерар вилик кутадай такьатар авай. Вичин къуватлувилиз килигна Ордади вичин гегьенш сергьятар хуьзвай ва къвалав галай муькуь ханвилериз ва урус гьукуматдиз гъиляй къвезвай куьмекар гузвай. Вичин нубатда, Ордадиз Москвадай дяведин ва экономикадин дестек къвезвай. 1549 йисуз Нугъай Ордадиз туьрк султӀан 1-й Сулейманан векилар атанай.
РагъэкъэчӀдай Европа ва Кьулан Азия сад-садахъ гилигзавай Карвандин Рехъ Нугъай Ордадин кьилин шегьер СарайчикдайтӀуз физвай. XVI виш йисан 1-й паюна нугъайрихъ галаз араяр мадни хъсанарун патал урусри сифте камар вегьенай. Москвадинни Нугъай Ордадин арада савдавал вилик фенай. Нугъайри абуруз балкӀанар, лапагар, малдарвилин магьсулар маса гузвай, чкадал парчаяр, гьазур пекер, ракь, кьуркьушум, цур, къеле, морждин кӀарабар, кхьидай чар къачузвай. ГьакӀни, урусрихъ галаз кутӀуннавай икьрардив кьурвал нугъаяр Урусатдин кьиблепатан сергьятар хуьнин къуллугъдал алай. Ливон дяведа нугъайри урус кьушунрин пад кьунай ва Тахтар, Темир, Бухат, Бебезяк, Уразлы ва муькуь дяведин регьберрин балкӀандар кьушунри и дяведа къати иштиракнай.
XVI виш йисан юкьвара Нугъай Ордадин кьилел чӀехи мусибатар атанай. Уьлкведин къене авай улусрин кьилерин арада сиясатдин женгер гатӀумнай. Идан нетижада Орда зайиф хьана са шумуд паяриз чкӀанай — ЧӀехи Орда, ГъвечӀи Орда ва муькуь чилер. XVII виш йисан сифте кьилера Нугъай Ордадин эгьлияр Урусатдин кьиблепатан сергьятриз, Кьиблепатан Поволжьедай Къавкъаздал кьван ва Крымдилай бессарабиядин чуьллерал кьван авай чилерал барабар тушиз чкӀанай. XVIII виш йисан эхирда нугъайрин са пай гьамишалух Турциядиз хъфенай.
Крымдин девир, XVII—XVIII виш йисар
Нугъай Орда терг хьайидалай кьулухъ нугъаяр Поволжьедин чилерал куьчери уьмуьр гьалзавай, амма XVII виш йисан эхирра рагъэкъэчӀдай патай калмыкар атунин себебдалди нугъайрин чӀехи пай Кеферпатан Къавкъазда авай Крым Ханвилин чилериз куьч жез мажбур хьанай. Поволжьедай Къавкъаздиз хъфизвай нугъайрин гуьгъуьналлаз югъванвай, Орлюк ва Лаузан пачагьрин регьбервилик квай калмыкрин чӀехи кьушунар 1644 йисуз Кеферпатан Къавкъаздив агакьнай. Калмык кьушунрин чӀехи пай Къабардадин чилериз гьахьнай, амма сад хьанвай нугъай ва кеферпатан къавкъаздин халкьари эвер тавур душман кукӀварна кьулухъ ракъурнай.
1728 йисуз нугъайрин са пай ЧӀулав гьуьлуьн кефер патариз Буджак, Едисан, Джембойлук ва Едишкуль вилаятриз куьч хьанай ва Усманрин Империядивай чпин аслувал хиве кьунай.
1728 йисуз, гьукуматди чеб Уралдилай анихъ галай Тамбов ва Саратов вилаятриз куьчарунин планрикай хабар хьайи нугъай халкь кӀвачел къарагънай. 1 октябрьдиз Керменчик къеледин мукьвал, Лаба вацӀун кьерел хьайи ягъунра А. В. Суворован кьушунри нугъай аскерар кукӀварнай. Са йикъан къене 5-7 агъзур кас телеф хьанай. Нугъайрин патай умуми телефвилер 400 агъзурав агакьнай. И вакъиайриз нугъай миллетди геноцид лугьузва, амма урусри и версия гьукуматдин дережада кьабулнач. Суворова вичин аскерриз «гуьллеяр ва сурсатар харж тавуна, анжах къайи яракьрив кӀвалахдай» эмир ганай. Душмандин кӀаник акатай нугъайрин бегар чара авачиз Суворовдиз муьтӀуьгъ хьанай ва нугъай чилерни Крым Урусатдин Империядин гъилик финив рази хьанай. 1783 йисан 8 апрельдиз урус императрица II-й Екатеринади, Крым, Тамань ва Кубань вилаятар урусрин мулкуник акатзавайди тестикьарзавай манифест кьабулнай. 1783 йисан къене азадвилин рекье женг чӀугвазвай чара-чара нугъай кӀеретӀрин аксиниз Суворова дяведин экспедицияр кьиле тухузвай. Суворован галтугуникай хкъечӀун патал сагъдиз амукьнай нугъаяр Кеферпатан Къавкъаздин, Кума ва Терек вацӀарин арада авай сувун ценерив галай чкайриз катнай (гилан Чечня авай чилер я). Чпин бахтунай гьа чӀавуз урусар гьеле Чечнядив агакьначир ва и агьвалатди абур дуьз кьиникьикай хилас авунай.
Урус Империядин къене, XVIII виш йисар
Урусри нугъаяр барбатӀ авурдалай кьулухъ кьери хьанвай халкь гьарнихъ чкӀанай, са пай Кеферпатан Къавкъазда амукьнай, са пай Волга вацӀун кьибле патариз акъатнай, муькуь пай Кубаньда амукьнай ва икӀ маса. 700 агъзурав агакьна нугъаяр Усманрин Империядиз хъфенай.
1853—1856 йисара Крымдин дяве чӀавуз Метропольдин нугъайри Крымдал физвай урус кьушунриз куьмекар ганай. Крым дяведа Урусат кӀаник акатайдалай кьулухъ, урусри нугъайрал Турциядиз симпатия къалурунин тахсир кутунай ва 1856 йисуз абур Урус Империядай акъудунин сиясатдик цӀийи кьилелай эгечӀнай. Турциядиз депортация авур нугъаяр чкадин туьрк агьалидихъ галаз акахьна терг хьанай. Чкадал амай нугъаяр крымдин татаррик акахьнай. 1860 — 1862 йисарин къене Метрополь уездда авай 50 агъзур нугъай (саки вири) Турциядиз хъфенай.
Кубаньдин нугъаяр Турциядиз Къавкъаздин дяведин береда пара кьадарралди куьч хьанай. 1862 йисуз Кубань вилаятда вирини-вири 5000 нугъай амукьнай. Гуьгъуьнлай, Ставропольдин генерал-губернаторди ихьтин къарар акъудай «нугъайри кьунвай чилер абурукай там михьна аниз урус лежберар куьчарун». Нугъайрин эмиграциядилай кьулухъ губернияда са нугъай приставствони амукьначир.
1917 йисалди нугъайрин кьилин машгъулат куьчери малдарвал тир. Абуру балкӀанар, лапагар, девеяр, малар хуьзвай. XVIII виш йисуз Кубаньдин нугъайрин даим са чкадал уьмуьр гьалзавай ва лежбервилел алахънай. Мал-лапагдин лап чӀехи пайдин сагьибар мирзеяр ва султӀанар тир. Мирзеяр ва султӀанар вири агьалидин 4 % тешкилзавай, амма девейрин 99 %, балкӀанрин 70 %, лапагрин 55 % ва чӀехи маларин 40 % абуруз талукь тир. Амай 96 % нугъайри уьмуьр кесибвилин дережада тухузвай. Пара пай кесиб лежберар кеспи ийиз маса шегьерриз хъфизвай. Нугъаяр аскервилиз эверзавачир, идан чкадал гьукуматди абурувай кьетӀен харжи къахчузвай.
XIX виш йисуз Дагъустандин ва Чечнядин нугъаяр адетдин куьчери уьмуьрдивай ва малар девеяр хуьнин кеспийривай аста-аста къакъатна, лежбервилел, гъетерхъанвилел ва векь ягъунал алахъиз эгечӀнай. Гьа чӀавуз нугъайрин виридалайни чӀехи хуьр Тамаза-Тюбе хуьр тир.
Антропология
Умуми шикилда къачуртӀа чӀехи пай нугъайриз гьяркьуь чин ва шуькӀуь вилер хас я. И типдиз илимда монголоид раса лугьузвайди я. Ва кьетӀен къаматдин жигьетдай дагъустандин муькуь миллетрин арадай нугъаяр пара тафаватлу я ва фад чир жезва.
Нугъайрин миллетдин гьар са субэтник группайриз чара-чара расадин жуьреяр хас я. Месела, Къарачай-Черкесиядин ва Крымдин нугъаяр понтий подтипдиз ва экуь европеодрин расадиз талукь я. Дагъустандин ва Чечнядин къранугъаяр кьиблепатан-сибирьдин расадиз талукь я, Ставропольдин ва Астраханьдин нугъайрик кьиблепатан-сибирьдин ва европеоид расайрин акахьай лишанар ква.
ЧӀал
Нугъай чӀал — алтай чӀаларин хзандин туьрк чӀаларин группадик акатзава. Халкь чкӀанвай гегьенш ареалдиз килигна нугъай чӀал кьуд нугъатриз пай хьанва:
Крым-татар чӀалан степной (ва я кеферпатан) нугъатни гъакъикъатда нугъай чӀалан нугъатрикай сад язва. Бязи лингвистри фикирзава хьи, юртадин ва алабугат татаррин чӀалар нугъай чӀалан нугъатар я, гьа чӀавузни муькуь алимрин фикирралди и кьве чӀалар нугъай чӀалан таъсирдик акатнай татар чӀалан нугъатар я.
Нугъай чӀал, къаракалпаг чӀал, къазах чӀал, гьакӀни крым-татар чӀалан степной нугъат ва узбек чӀалан кыпчак нугъат — ибур вири туьрк чӀаларин группадин кыпчак-нугъай подгруппадик акатзава. Вири кыпчак-нугъай чӀалар ва нугъатар сад садаз акьван мукьва я хьи, дуьньядин чара-чара пипӀера уьмуьр ийизвай и халкьари сада сад гъавурда акьазва. Ва алимрин фикирдалди, и чӀалар дегь девирда авай ва тарихдин къене пай хьанвай са умуми чӀалан нугъатар я.
Эдебиятдин нугъай чӀал къранугъай нугъатдин бинедал арадал гъанва.
Большесосновский район
Большесосновский район (Большесосновский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 2 223 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — ЧӀехи Соснова.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
1778 йис
1778 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀемуьжуьд лагьай йис) — чи эрадин 1778-лагьай йис. XIII виш йисан 78-лагьай йис я.
Новак Джокович
Новак Джокович (Новак Ђоковић; 22 тӀул 1987 йис, Белград, Сербия) — кьетӀен чӀехи сербиядин теннисхъан.
ATP акъажунар
Новак Джокович кьилди тир ATP акъужунар 85 сеферда винел пад къачуна.
ЧӀехи Шлемдин Акъажунар
Джоковича ЧӀехи Шлемдин Акъажунрин кьилди 20 сеферда кӀудна:
ATP Дуьньядин Турдин АкьалтӀун
Джокович гьар йисан акьалтӀай къугъунрин кьилди тир жуьреда ругуд сеферда винел акьалтна:
Болгарский (Дагъустан)
Болгарский — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай гадарнавай хуьр (хутор).
География
Хуьр Тарумовка райондин рагъакӀидай пата, Тарумовка хуьрелай 5 км яргъал алай.
Тарих
Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Украинадай иниз куьч хьанай болгарри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новодмитриевка хуьруьз акъудна куьчарнай.
1779 йис
1779 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀекӀуьд лагьай йис) — чи эрадин 1779-лагьай йис. XIII виш йисан 79-лагьай йис я.
Лезгивал
Лезгивал — лезгидин рехъ, садани кхьин тавунвай вишаралди йисун къене вич-вичиз лезгийрин юкьа тӀарам хьанвай, намус кьиле авай низам ва къайдаяр.
Лезгивал садлагьади лезгидин жув ва жуван халкьдин намус хуьн, дин, къилих (адаб), суварар (адатар) хуьн яни жуввал хуьн патал авай къанунар я. Садни чӀурубур (Лезги рекъей акъатнвай бинамусар) ва чӀурвилигалаз (бинамусвал) женг тхуз, Лезги халкьдин намус хуьз, Лезги халкьдин тӀвар винизин я.
Лезгивалин ицӀ (булах) Лезги чӀал я лугьудай бубайри, амма гьакӀ са Лезги чӀал чир хьун эгекӀзвач! Лезги хьун патал: чин-тӀвар (намус), дин, къилих (маданият) хвена кӀанзва Лезгиди''.
Лезгивал вуч я
Лезгивал Лезги халкь маса халкьарин юкьа квахьна цӀурцӀунихъай хуьзвай са ццал я, цлан гьар са къван са Лезги я ва цлан кӀиви хьун гьар къванчин Лезгивал хуьнлай аслу я. Бубайрин мисалрикай: Чеб-чпиз къванар са затӀни туч, амма вири санал хьайитӀа кӀеле жеда.
Лезгивал Лезгидин уьмуьр залан айин патал ваъ, Лезги халкь хуьн патал, маса халкьарин юкьа квахь тайин патал авай гьар са лезгидин рикӀин эвер я. Бубайри мисалрикай: Лезгиди Лезгивал гьикьван кӀивиз хветӀа, Лезгивилини Лезги халкь гьакьван кӀивиз хвена маса халкьарин юкьа цӀурцӀана квахьиз гудач.
Лезгивал гьар са Лезгидин са чин-тӀвар хуьн (намус хуьн) ва са кӀвалах айидиндлай вилик кьилигъна(фикирна) къилихдив(адабдив) кӀвалах айиин я. Лезги халкьдин тӀварцин даража агъузардин кӀвалахрикай яргъал къвазин, Лезги халкьдин чин-тӀвар(намус) хуьн ва винизрин я.
Лезги хьун патал
Лезги хьун патал варидлай кьиле 5 амал ава:
1. Дин— Аллагьдал чӀалах хьун ва са гьадаз кӀапӀ айиз Лезги халкьдин юкьа авай чӀурувилигалаз(айибвал, писвал) женг тхун. Лезгиги мисалрикай садай: къе намаз квадарайда пака намус квадарда. Вучиз чи чӀехи бубайри икӀ лагьана, ва вуч патал намаз важиб я Лезгидиз? Вуч лагьатӀа инсан Лезгивилакай тӀимил-тӀимил яргъа жеда. Садлагьади кӀапӀуникай яргъал жеда, ахпа кӀапӀуникай яргъа хьанва лугьуз тӀимил-тӀимил намусдикай яргъал жеда, мисал вичин пупаз, рушаз, вахаз фикир гудач, ахпа адан аялриз чӀал чир жедач ва Лезгивилакай акъатна квахьда, маса халкьарин юкьа цӀурцӀада. Идан патал Лезгивал гьар къуз Лезги хенжел гьиз хчи айин герекзва, гьар къуз намаз айин хзанди галаз, хзанда жуван тарихдикай рахун ва рикӀал гъиз кьегьалар абруз дуа айин. Абуру патал ччан гана, абур рикӀа хуьн гьар Лезгиди буржи я.
Аллагь авачирдаз, намус жедач, квахьда.
2. Лезги тӀвар (ЯхӀ-Намус) — са лезгидиз ама михьи лезги ятӀа, адаз намус вичин чандилайни азиз я. Са лезги рушан намус дуьнеда вери цуьнлай вине я Лезги рухвадиз. Лезги руш гьина хьайитӀа, Лезги адаз стха хьун, патал хьун, кумек гун алакьна кӀанзва. Ама масабурукай хуьн герекзватӀа жуван вах гьиз хуьн, ада чӀуру кӀвалах айизватӀа адаз насигьат гун, Лезги рушар, бицӀекар, кьуьзуьбур ибур вери хуьн халис Лезги рухвадин буржи я. Дегь чӀаван мисалрикай: са халкь квахьна кӀанзватӀа абурун рушар чӀура, икӀ хьайила абрувай хъсан вижевай насул чӀехи айиз жедач ва квахьда. Лезги мисалрикай: халкь квахьда цӀийи насул чӀур хьайитӀа. Маса са мисал: халкьдин квахьун патал, абур рекьин герек аваш, абрун итемрин намус хчуна рушар чӀура, абур чӀур хьана чиб-чпиз квахьда. Гьажи Дауд, Мугьаммад Ярагъ кьегьал чӀехи авуйди дидеяр я, гьар кьегьалдин къулухъ диде ава, гьар дидедин къулух намус.
Намус авачирдаз сихил жедач, квахьда.
3. Сихил — жуван сихил чир хьун, жув гьинай я, вуж я, жуван мукьабригалаз хъсан алакъа хуьн, жуванбурукай яргьа жен тайин. Лезги мисалрикай: дувул авачир тар ярх жеда, сихил авачир Лезги квахь жеда. Дегь чӀавуз душманриз Лезгияр квахьрин патал, чпин юкьа цӀурцӀурин патал Лезгирив абрун сихилар рикӀалай алудиз ганвай, Лезгияр чпин сува авай хуьрерай камуз агъана абруз сихилрин чкадал фамилияр гуз хьана. Аялриз чпин сихил чирун гьар са Лезгидин буржи я.
1780 йис
1780 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъад лагьай йис) — чи эрадин 1780-лагьай йис. XIII виш йисан 80-лагьай йис я.
Лезгивал
Лезги хьун патал
Сихил авачирдаз тарих жедач, квахьда.
4. Лезгирикай чирвал (Тарих) — алатай чӀавун чирвилер, жув вуж ятӀа чир хьун, жуван халкьдикай чирвилериз йеси хьун. Лезги мисалрикай; накьанан юкъ чизвачир касдиз пакахьан югъ гьикӀ чир хьурай? Гъвечи несилдиз тарих чириз гьар са Лезгидин буржи я.
ЧӀал авачирди халкь туч.
Псу - Лезгивалин амаларилай яргъадаз Лезгири псу лугьуда, яни яхӀ-намус, вичин пупаз йеси тучир, вичин дин, сихил чин тайизвай гьакьван са лукӀ,  урус чӀалалди манкурт/безродный/раб лугьуда. Амма Лезгивил тӀимил хьайитӀани амал айизвайдаз ЧӀуру Лезги лугьуда. ЧӀуру Лезгидин Лезги хьун мумкин я, амма Псудин Лезги хьун садрани мумкин туш. Вуч лагьат1а намус квадарайдакай Лезги жеч, са тек рекьинлай ахпа жеда.
Лезгивал ва маса халкьар
Лезгивалин къанунар маса халкьариз туч, тек са Лезгириз ва Лезгириз юкьаз амукьиз атанвай Лезгивал къабул авунвай инсанриз я. Лезгивилинвгидиз жуван халкьдин къадир чир хьухь маса гьар гьар са халкьинизни гьурмат айи лугьузва, имани "Жуваз гьурмат хьуй лугьуз, масадаз гьурмата" лугьузвай бубайри мисалдай къвезва.
1781 йис
1781 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъаннисад лагьай йис) — чи эрадин 1781-лагьай йис. XIII виш йисан 81-лагьай йис я.
Хабкаймахи
Хабкаймахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Аймаумахи ва Чабазимахи хуьрерихъ галаз «Аймаумахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 21 км яргъал, Инчхеозень вацӀун сивел ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 286 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Нурмугьамадов Гьабиб Абдулманапович
Нурмугьамадов Гьабиб Абдулманапович — Урусатдин пешекар спортсмен, акахьай ягъунрин стильдин женгчи, кьезил категорияда экъечӀзава. UFC-дин виридалайни хъсан женгчийрин рейтингдин сиягьда 2017 йисуз 13-й чкадал ала.
Миллетдай авар я.
Гьабиб Нурмугьамадов 1988 йисан 20 сентябрьдиз Дагъустандин ЦӀумада райондин Сильди хуьре дидедиз хьанай. Спортдин рекье сифте чирвилер вичин буба Нурмугьамадов Абдулманапавай къачузвай.
Верещагино район
Верещагино район (Верещагинский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 1 619 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Верещагино.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Херсонский (Дагъустан)
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 8 км яргъал алай.
Тарих
Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Украинадин Херсон губерниядай иниз куьч хьанай украинвийри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Новодмитриевка хуьруьз акъудна куьчарнай.
Тамазатюбе Старое
Тамазатюбе Старое, ЦӀуру Тамазатюбе (Тамазатюбе Старое) — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай хуьр. «Тамазатюбе» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кефер пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 40,8 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Тамазатюбе Старое хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
1782 йис
1782 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанникьвед лагьай йис) — чи эрадин 1782-лагьай йис. XIII виш йисан 82-лагьай йис я.
1783 йис
1783 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъаннипуд лагьай йис) — чи эрадин 1783-лагьай йис. XIII виш йисан 83-лагьай йис я.
Манасаул хуьруьнсовет
«Манасаул» хуьруьнсовет (Манасаульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Манасаул хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Манасаул, Гергентала.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Манасаул хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Шекердин диабет
Диабетдин лишанар
Диабет азардин лишанар кьве группайриз пай хьанва: кьилин ва кьведлагьай дережадин лишанар.
Кьилин лишанар ибур я:
Полиури — кьери яд нормадилай пара акъатзава. Идан себеб, кьери цин къене авай глюкозадин цӀурунин нетижада адан кьадар пара жезва ва цварадин кӀвалин цлариз чуькьуьдай таъсир гузва. Сагълам инсанрин цварада глюкоза жезвайди туш. Полиури синдром квай инсанри фад-фад цварзава, гьатта йифен бередани.
Полидипсия — сивиз къур акъатзава. И синдром мукьвал-мукьвал цварзавай инсандин беденди нормадилай виниз яд квадарунин ва ивидин чуькуьнвилин хкаж хьунин себебдалди дуьздал акъатзава.
Полифагия — даим гишин хьунин синдром. Диабетдив азарлу инсандин тӀуьнвай затӀар иливардай система чӀур хьунин ва инсулин агакьзавачир ивидин клеткайривай глюкоза иливариз тахьунин себебдалди инсанди вичи гьикьван фу тӀуьртӀани гишинвал гьиссава.
Яхун хьун (иллаки диабетдин садлагьай дережадин начагъбуруз хас я) — азарлубурун къати иштагьдиз килиг тавуна мукьвал-мукьвал гьалтдай диабетдин лишанрикай сад я. Ивидин клеткайривай глюкоза иливариз тежезвай виляй белокрин ва гъерийрин катаболизмдин дережа гзаф жезва ва идан нетижада инсан гзаф яхун жезва, гьатта гьаларайни аватзава.
И кьилин симптомар иллаки хас я 1 -й дережадин диабетдиз. Абур садлагьана арадал атана йигиндаказ вилик физва. Гзаф пай азарлубуруз и симптомар гьи юкъуз гатӀумнатӀа чир жезва.
Диабетдин кьведлагьай дережадин лишанар са кӀус геж арадал къвезва ва яргъал вахтунда вилик физва. И симптомар диабетдин 1-й ва 2-й дережайриз хас я:
Агъдаш район
Агъдаш район (Ağdaş rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 023 км². Агьалияр — 111 106 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 108,9 кас/км².
Административ юкь — Агъдаш я.
Тарих
«Агъдаш» топоним Афшарар лугьудай туьркни огъуз тайифадин Агъдаш сихилдилай атайди я.
Район 1930 йисан 8-лагьай августдиз туькӀуьрнава.
География
Районди Азербайжандин юкьванпата чка кьунва.
Район кефердин патахъ Шеки райондихъ, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Огъуз райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Кьвепеле райондихъ, Гейчай райондихъ ва Ужар райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Зердаб райондихъ, кьиблединни рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ ва рагъакӀидай патахъ Евлах райондихъ сергьятдал ала.
Агъдаш районди Ширвандин кьулувилин кефердинни рагъэкъечӀдай пата ва Аджиноурдин предгорьедин кьибледин пата чка кьунва. Райондин рельеф чӀехи пай аранар я, адан кефердин пата суварни ава (Буздагъдин цӀиргъ, вини кьилин кьакьанвал — 700 метр). Ина зур-къумлухдин ва кьуру дуьзен чуьлуьн ландшафтар гьалтзава. Климат — юкьван гьалдин пара чимиди, кьуру субтропикринди я. Январдиз жезвай юкьван гьалдин температура 1,2 — 1,4°С, июлдиз — 25 — 27°С я. Къваларин юкьван гьалдин йисан дережа — 300—450 мм я. Агъдаш райондай тӀуз Турианчай физва, кефердинни рагъакӀидай сергьят тирвал Кура авахьзава. Райондин Кьилин Ширвандин коллектор эгечӀзава, Турианчай вацӀал гидротӀвал эцигна.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъдаш райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
1976 йисуз агьалийрин къалинвал 61,9 кас/км²дал тир, 2017 йисуз — 106 кас/км²-дал хьана.
2009 йисан гьалдиз килигна, агьалийрикай 66,6 % хуьрера яшамиш жезва.
Административ паюн
Агъдаш район 26 муниципалитетдикай ибарат я.
Чабазимахи
Чабазимахи — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Аймаумахи ва Хабкаймахи хуьрерихъ галаз «Аймаумахи» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 23 км яргъал, Инчхеозень вацӀун сивел ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 197 кас тир. Агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар я.
Шахбулатотар
Шахбулатотар — Дагъустан Республикадин Бабаюрт районда авай, «Хасанай» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Бабаюрт райондин кьибле пата, райондин юкь тир Бабаюрт хуьрелай 7,3 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Шахбулатотар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 12 касди уьмуьр ийизвай. Агьалидин чӀехи пай нугъаяр я, вири суни - мусурманар я. 1926 йисуз хуьруьн агьалидин кьадар вири чеченар яз 35 кас тир.
Васюринский
Васюринский — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай гадарнавай хуьр (хутор).
География
Хуьр Тарумовка райондин кьибле пата, Тарумовка хуьрелай 6 км яргъал алай.
Тарих
Хуьруьн бине, Столыпинан реформайрин береда Урусатдин юкьван губерниярай иниз куьч хьанай урусри кутунай. 1950-й йисарин къене и хуьруьн вири агьали, перспектива авачир хуьр тирвиляй, Калиновка хуьруьз акъудна куьчарнай.
Аскеров Жаббар Мегьамедан хва
Аскеров Жаббар Мегьамедан хва — Урусатдин машгьур лезги спортсмен. Тайский боксдай профессионалрин арада Европадин чемпион.
Жаббар Аскеров 1986 йисан 24 январьдиз Дагъустандин Кьурагь райондин Кьурагь хуьре дидедиз хьанай. 8 йисалди Мегьарамдхуьре дзюдодив машгъул тир. Жаббаран кӀуьд йисар хьайила хзан Дербент шегьердиз куьч хьанай. 12 йисуз муай-тай мектебдиз кхьенвай. 2005 йисуз Таиланддиз куьч хьанай. Са арада Арабрин Садхьанвай Эмиратрин патай экъечӀзавай. Алай чӀавуз Урусатдин патай экъечӀзава ва Австралиядин Мельбурн шегьерда уьмуьр ийизва.
Гайны район
Гайны район (Гайнский район) — Урусат Федерациядин Коми-Пермяк округда Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 14 928 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Гайны.
География
Районди Пермдин крайдин кефердинни рагъакӀидайпата чка кьунва.
1784 йис
1784 йис (са агъзурни иридвишни кьудкъанникьуд лагьай йис) — чи эрадин 1784-лагьай йис. XIII виш йисан 84-лагьай йис я.
Ясюковский (Дагъустан)
Ясюковский — Дагъустан республикадин Тарумовка районда авай гадарнавай хуьр (хутор).
Донгхой
Донгхой (Đồng Hới) — Вьетнамдин шегьер.
Агьалияр — 108 агъзур кас.
Халимбекаул хуьруьнсовет
«Халимбекаул» хуьруьнсовет (Халимбекаульский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Буйнакск райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Халимбекаул хуьр я. Хуьруьнсоветдик квай хуьрер: Халимбекаул, Такалай.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Буйнакск райондин кьулан пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Халимбекаул хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин кьадар: 5 848 кас тир. Вири къумукьар, суни-мусурманар я.