cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муьхрек
Тарих
XIX виш йисуз Муьхрек хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Играх, ИчӀа, Лакун, Рутул, Хуник ва Рутул хуьрерихъ галаз Рутул хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 209 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Муьхрек хуьруьн агьалияр, вири рутулар яз 694 кас тир.
Видади Юсибов
Видади Юсибов (Кьвепеле район, Эмирван хуьр) — америкадин тӀвар-ван авай лезги алим. Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов "Америкадин илимда виридалайни умуд кутунай ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава".
Уьмуьрдикай
Видади Юсибов Азербайжандин Кьвепеле райондин Эмирван хуьре хайиди я. 1991-йисалай Америкада уьмуьр гьалзава.
Илимдин машгьур Esquirer журналди къейд авурвал, В. Юсибов "Америкадин илимда виридалайни умудлу ва машгьурвал къазанмишнавай 10 касдин жергеда ава".
Пуд йисуз Азербайжандин гьукуматдин университетдин биологиядин факультетда кӀел авурдалай кьулухъ, Видади Ленинграддин гьукуматдин университетдиз кӀелунар давамариз фена, ам "яру дипломдалди" куьтягьна. Бакудиз хтана, саки зур йисуз академик Жалал Алиеван гъилик кӀвалахна, жегьил пешекар Москвадиз хъфена, ана 1989-йисуз биологиядин илимрин кандидатвилин диссертация хвена. Кьве йисалай, Америкадай теклиф атана, ам Штатриз куьч хьана. Мадни кьве йисалай Видади Юсибова Франхофердин молекулринни биотехнологиядин Центрдин Кьилин директорвилин везифаяр кьиле тухуз эгечӀна ва алай чӀавузни а кӀвалах давамарзава. И Центрда алай девирда инсаният телеф ийизвай гриппдин жуьрейриз, ракдиз ва маса азарриз акси тӀебии вакцинаяр акъудзава, лап виликди фенвай илимдин технологияр кардик кутазва. Бакуда кьиле физвай илимдин мярекатра иштирак авун патал хтайла, саки гьар йисуз, хайи ватан тир Эмирвандал кьил чӀугвазва.
Гъуьгъвезар
Гъуьгъвез, ЦӀуру Гъуьгъвезар, Вини Гъуьгъвезар (Гогаз) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
Тарих
Хуьр алай чилерал къванцин, гьулдандин ва цурцин хьилен кӀвенкӀвер жагъанай. Зеген чӀурал элкъвей алачухрин кӀалубар авай суван кӀвалерин харапӀаяр, ахъа хьанвай сурарай кӀарабар, дегь чӀаван Алпандин кхьинар ава. Гъуьгъвез хуьруьн мукьвал къванцин ящикар авай дегь чӀаван сур ава.
ХVIII виш йисуз Гъуьгъвезар Рутул беквалдик акатзава. 1775 йисуз рутулри Гъуьгъвезар, КьакӀар ва Усур хуьрер Ахцегьпарадин азад жемиятдин гъиле вугузва. 1775 йисалай 1839 йисал кьван хуьр Ахцегьпарадин азад жемятдик акатзавай Ахцегьпара - 1 хуьрерин жемятдик ква.
1839 йисуз Гъуьгъвезар вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Гъуьгъвезар, Усур хуьруьхъ галаз Усуррин хуьруьн жемят арадал гъанвай.
1929 йисуз Гъуьгъвезар цӀийиз арадал гъанвай Ахцегь райондик кутунай. 1970 йисан эхирда хуьруьн агьалияр Дагъустандин Мегьарамдхуьруьн райондиз куьч хьана ана ЦӀийи Гъуьгъвез хуьр арадал гъанай. Амма агьалийрин чӀехи пай Магьачкъала, Дербент ва муькуь шегьерриз, ва Азарбайжандин Хъачмаз райондин хуьрериз ва Баку шегьердиз куьч хьанай.
ЦӀийи Къара Куьре
ЦӀийи Къара Куьре (Ново-Каракюре) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай, «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Гъуьгъвезар
Агьалияр
Тарихдал гьалтайла Гъуьгъвезрин агьалияр агъадихъ галай сихилриз пай жезвай:
ЦӀийи Къара Куьре
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 5 км яргъал, Кьулан вацӀун кьерел ала.
Тарих
Хуьруьн бине 1993 йисуз вини Къара-Куьре хуьряй вацӀун кьерел куьч хьанвай киривийри кутунай. Вилик и чкадал абурун «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкар авай. ЦӀийи хуьре садлагьай кӀвал Аббасов Къиримхана эцигнай. Гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал тайинарнай.
Гъуьгъвезар
Агьалияр
Татлар — татрин дувулар авай сихил.
ЦӀийи Къара Куьре
Тарих
Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.
Гъуьгъвезар
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьр харапӀадиз элкъвена
ЦӀийи Къара Куьре
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 850 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматрив кьурвал хуьре 512 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Лезгияр
Лезгияр (Лекьер) — Дагъустандин халкьарикай сад, тарихдин кӀуькӀе чӀаварлай кеферпатан Азербайжан ва кьиблепатан Дагъустандин лезгийрин ччилерал мукьва лезги халкьари галаз амукьзва. Дуьнеда кьадар са миллон кьван я. ЧӀал нугъ-дагъустан чӀаларикай лезги чӀаларик акатзавай лезги чӀал я. ЧӀалахвал Ислам диндин Агьлу Сунна хелен Имам Шафии мазхьаб я. Шейх Мугьаммада лезгийрин юкьа гьакӀани Агьлу Суннадин са хел тий муьридвал кӀуькӀна.
Муькуь халкьарилай лезгийрин ччара айизвайбур, ибур я:
Кьадар ва чеб авай чилер
ГьакӀни килига: Лезгияр Азербайжанда, Лезгияр Турцияда, Лезгияр Узбекистанда, Дагъустанвияр Санкт-Петербургда.
Дагъустанда лезгияр асул гьисабдалди Ахцегь, Дербент, Докъузпара, Кьурагь, Мегьарамдхуьруьн, СтӀал Сулейман, Хив ва са кьадар Рутул, Тарумовка, Хасавюрт ва Кизляр районра гегьенш хьанва.
Азербайжанда лезгийри Къуба, КцӀар, Хъачмаз, Кьвепеле, Исмаиллы, Огъуз, Къах, Агъдаш, Агъсу, Шамахи, Геокчай района ва чӀехи шегьерра (Баку, Сумгаит) уьмуьр гьалзава. Кьадардал гьалтайла Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай халкь я.
Идалайни гъейри, лезгийрин диаспораяр Туьркменистан, Узбекистан, Украина, Къазахстан, Киргизия, Турция, Эстония ва маса уьлквейра ава.
2010 йисан малуматрив кьурвал, Урусатда лезгийрин кьадар 476,3 агъзур кас тир. 2009 йисан малуматрив кьурвал, Азербайжанда лезгийрин кьадар 180 агъзур кас тир.
Адет тирвал лезгийри Дагъустандин кьибле пата ва Азербайжандин кефер пата уьмуьр гьалзава. Векилрин кьадардал гьалтайла, лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чкадал, Дагъустандани кьудлагьай чкадал ала.
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустанда лезгийри вири агьалидин 13,3 % туькӀуьрзавай. Урусатдин виридалайни чӀехи аналитикадин «Демоскоп» журналди гузвай малуматдиз килигна, 1989—2002 йисарин къене лезгийрин юкьван гьисабдалди йисан гзаф хьунин коэффициент — 35 тир. Урусатдин халкьарин арада и коэффициэнтдал гьалтайла, эрменийрилай (56), ингушрилай (49) ва азербайжанарилай (46) кьулухъ кьудлагьай чкадал лезгияр акъвазнава ва им пара хъсан лишанар я. ГьакӀ, 1989—2002 йисарин къене Урусатда лезгийрин кьадар 257 270-далай 411 535-дав агакьнай. Амма лезгияр кьадардал икьван йигин камаралди пара хьунин асул себебар тӀебии гзаф хьун (яни аялар хун) ва цӀап пата авай лезгийрин массайралди Урусатдиз куьч хьун я.
Гьайиф къведай кар ам я хьи, тийижир кьван кьадарда лезги хзанар урусламиш ва я цӀаплашмиш хьана, чӀал квадарна ассимиляция хьанвайбур я. Идан асул себебар хуьрерай урус чӀалалди рахазвай шегьерриз жегьилрин куьч хьун я, месела Кьибле Дагъустандин лезги хуьрерай Дербент шегьердиз куьч хьана урусриз элкъвенвайбур. Ахьтин хзанрин кьадар йисандивай пара жезва. Абуру чпин хайи чӀал вучиз хиве такьуна чара чӀалал рахазватӀа гилани малум туш. Мумкин я, «кутӀал» лезги хуьруьнвийрин вилерал урус ва я азербайжан чӀалар мадни «вилик фенвай» ва «модада авай» чӀалар я, амма лезги чӀал «кьуьзуьбурун» ва «модада авачир» чӀал хьиз хьун я. Дагъустанда бязи «вилик фенвай» хуьрера гьатта рушар сад-садахъ галаз урус чӀалалди рахазва ва аквадай гьалара, абуруз лезги чӀалалди рахаз регъуьзва. Ахьтин хуьрера гадайрин арада лезги чӀаланни урус чӀалан акахьунал рахаз модада гьатна ва адетдин кардиз элкъвена. Месела: «Акъваз стха, афтобус набиратна чут-чут ама, исятда экъечӀда», «За вакай ожидатзвачир стха» ва икӀ маса. ЦӀап пата авай лезгийрин гьаларни усал я. Акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера, шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгияр къвез-къвез гьатта хзандин къенени цӀап чӀалалди рахуниз элячӀзава. ЧӀалан къайгъуда садни акъваззавач, им чи чӀал ва халкь са кьадар вахтунилай терг жеда лагьай чӀал я.
Лезгияр кӀватиз ва са кьадарда авай районарни шегьерар:
Районра
Шегьерра
1999 йисуз СМО-дин финансрин куьмекдалди Азербайжанда садлагьай сефер кьиле тухвай агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада уьлкведа авай этник группайрикай ганвай малуматри экспертрин дикъет къетӀендаказ желб авунай. А групадиз дегь чӀавалай и чилерал уьмуьр гьалзавай лезгияр, аварар, талышар, цӀахурар, удинар, хинелугъар ва маса бинедин халкьар талукь я. СССР чкӀизвай береда кьадардал гьалтайла лезгияр Азербайжанда азербайжанарилай, урусрилай ва эрменийрилай кьулухъ кьудлагьай чкадал алай. 1989 йисуз уьлкведа лезгийрин кьадар 171 400 кас тир, им республикадин вири агьалидин 2,4 % тир. Лезгийрин «Садвал» (Урусат) ва «Самур» (Азербайжан) тешкилатри и малуматар патахъай маса делилар гъиз гьамиша гьуьжет кьазвай ва Азербайжанда 600—800 агъзур лезгияр авайди тестикьарзавай. Амма 1999 йисан агьалияр сиягьдиз къачунрин малуматри, 1989 йисалай уьлкведа лезгийрин кьадар ва процентрин гекъигайвал саки са кӀус кьванни масакӀа тахьанвайди къалурнай: 1999 йисуз 178 агъзур лезгияр гьисабдиз къачунай, им республикадин вири агьалидин 2,2 % туькӀуьрзавай. ГьакӀ ятӀани, 1989 йисуз уьлкведа азербайжанарин кьадар 5 805 000 кас хьайила (вири уьлкведин 83 %), 1999 йисуз абурун кьадар 7 205 500-ев агакьнай, им вири уьлкведин агьалидин 90,6 % тир. Аквадай гьалара, цӀуд йисан къене уьлкведа азербайжанарин кьадар саки 8%-дал кьван пара хьайила, лезгийрин процентдин гекъигайвал 0,2%-диз агъуз хьанвай. Урусатдин «Демоскоп» журналди хабар гузвайвал, и малуматри Азербайжанда авай лезгийрин гьакъикъи кьадар бажагьат дуьз къалурзава. 1994—1998 йисара урусри Азербайжандин кефердинни-рагъэкъечӀдай патан районра кьиле тухванвай жагъурунри, уьлкведа лезгийрин михьи кьадар 250—260 агъзуррин арада юзурзавайди къалурзавай. Амма ина къейд авуна кӀанда хьи, и жагъурунра лезгияр пара кьадарда авай Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай пата авай районра уьмуьр гьалзавай лезгияр гьисабдиз къачунвачир. Гьавиляй, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезгийрин вири санлай кьадардикай малуматар «Садвал» ва «Самур» тешкилатри мадни дуьз гузвайди пара мумкин я. Гьар гьикӀ хьайитӀани, амма алай чӀавуз уьлкведа кьадардал гьалтайла азербайжанарилай кьулухъ кьведлагьай чка гила лезгийри агъунваз кьунва. Азербайжанда авай лезгийрин асул пай КцӀар райондиз къвезва (41,2 %). Вири санлай къачурла, лезгийрин 63,3 % хуьруьн районра амай пайни шегьерра уьмуьр гьалзавайди я. Агьалияр сиягьдиз къачунин малуматри хабар гайивал, лезгийрин 55,9 % зегьмет чӀугун алакьдай 18-59 яшарин арада авай агьалияр я, 33,2 % зегьмет чӀугун алакьдай яшарив агакь тавур ксар я. Им лезги халкьдин демографиядиз, яни кьадардал пара хьуниз хъсан перспективаяр авай чӀал къалурзавай лишан я.
Этнологиядинни антропологиядин РАН Институтдин ва Тарихдин, археологиядинни антропологиядин ДНЦ РАН Институтдин экспертрин фикирралди:
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> ''Азербайжанда лезгийрин кьадар, сиягьра къалурнавай кьадардилай хейлин пара я (350 агъз. кьван кас). И зидвал арадал гъанвай себеб, Азербайжанда авай лезгийрин гзафбурун паспортра миллет къалурзавай цӀарцӀел «азербайжанви» кхьин я. Гзаф вахтара гьукуматди лезгийриз ам мажбур яз кхьиз тазвайди я .''
''Ethnologue: Languages of the World. Sixteenth Edition'' онлайн справочникди 2007 йисуз Азербайжада лезги чӀалалди рахазвай ксарин кьадар 364 агъзур кас тирди тестикьарзавай малуматар гъизва. АСШ-дин Юстициядин Министерсводи «Азербайжан: эрменийрин, урусрин, чувудрин ва муькуь тӀимил пай тир халкьарин статус» тӀвар алай 1993 йисан докладда, Азербайжанда 800 агъзурдилай пара лезгияр авай чӀал къалурзавай официал тушир малуматар авай тирди малумарзава. СССР чкӀайдилай кьулухъ кьве гьукуматрин арада саки юкьвалай пай хьана къакъатнавай лезги халкь са мус ятӀа Къавкъаздин чӀехи халкьарикай сад тирди шак алачиз я.
Вичи уьмуьр гьалзавай тарихдин чкайрилай гъейри, пара кьадардин лезги жемиятар Урусатдин саки вири регионра ава, гьина 2010 йисан малуматриз килигна абурун вири санлай кьадар 88 482 кас тир. АТГьД-дин уьлквейра (Туркмения, Узбекистан, Къазахстан, Украина) авай лезги диаспорайрин вири санлай кьадар 30 агъзурдав агакьзава. Са бязи лезги тешкилатри 1990 йисуз Турцияда 40 агъзурдав агакьна лезгийри уьмуьр гьалзавайди къалурзава, амма а лезгийрин гзафни-гзаф пай туьрквериз элкъвенвай лезги несилар я.
Гьеле 1891 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматриз килигна, Дагъустандин вилаятдин Куьре округда 55 агъзур кьван лезгияр гьисабдиз къачунай. Амма 1897 йисуз кьиле тухвай Вириурусатдин садлагьай агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрин нетижайрикай Дагъустандин вилаятда уьмуьр гьалзавай лезгийрин кьадардикай мадни дуьз малуматар къачунвай. Вучиз лагьайтӀа 1891 йисуз хьайи агьалияр сиягьдиз къачунра инсан гьи миллетдиз, этносдиз, халкьдиз талукь ятӀа суалар гузвачир ва а чӀавуз и гафариз чаз гила гузвай мана авачир.
Урусатдин империяда лезгияр секин хьанвай чилер:
Агьалидин статистикадин малуматар
Урусат Федерациядин миллетрин агьалийрин демографиядин ва социал-экономикадин характеристикайрин 2010 йисан малуматриз килигна :
Им виридалайни агъуз, яни пис тир лишан я. Папарин кьадардилай итимрин кьадар виниз тир халкьарикай виридалайни кӀвенкӀве авайбур эрменияр, азербайжанар ва лезгияр я.
Им юкьван гьаларин нетижаяр я. Аквадай гьаларай, 2002—2010 йисарин къене лезгийрин арада кьуьзуь эгьлийрин кьадар са жизви пара хьана, амма аялрин кьадар гзаф тӀимил хьана. Урусатдин халкьарикай, кьуьзуь эгьлийрин кьадар анжах пуд халкьарин арада агъуз хьанвай, ибур: аварар, даргияр ва осетинар тир. Виридалайни хъсан лишанар азербайжанари къалурзава, абурун арада 2010 йисуз вири агьалидикай кьуьзуь эгьлийрин кьадар 5,6 % туькӀуьрзавай.
Урусатдин муькуь халкьарив гекъигайла им хъсан лишанар я. Таблицадай аквазвайвал чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар итимрилай папарин арада пара гегьенш я. 2002—2010 йисарин арада Урусат Федерацияда чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар хкаж хьанвай, 2002 йисуз 3,6 % ва 7,6%-рилай 2010 йисуз 3,85 % ва 7,7%-рал кьван сад садав кьурвал. Пара кьадарда миллетрин арадай, итимрин арада чара хьанвайбурун ва хендедайрин кьадар анжах украинрин, эрменийрин, азербайжанарин, белорусрин, лезгийрин ва ингушрин арада тӀимил хьанвай.
Им юкьван гьаларин лишан я. Вири миллетрин арада 1 аял ханвай папарин кьадар виридалайни пара урусрал къвезва (2010 йисуз 33 %). Кьве аял ханвай папарин кьадардай кӀвенкӀве аваз белорусар (46 %), украинар (44 %) ва мордва (40 %) физва. Пуд аял ханвай папарин юкьван гьисабдалди йисан кьадардин виридалайни хъсан лишанар чеченриз (42 %), ингушриз (41 %), аварриз (36 %), даргийриз (36 %), къумукьриз (33 %) ва лезгийриз (31 %) хас я. Амма къейд авуна кӀанда хьи, лезгийрин арада 2002 йисуз пуд аял ханвайбурун кьадардин процент 34,9 % тиртӀа, 2010 йисуз и лишан садлагьана гзаф агъуз хьана 30,5%-див агакьнай. Пуд аял ханвай папарин кьадардин виридалайни тӀимил процент авайбур — урусар я (11 %). Урусар уьлкведин тек сад миллет я хьи, нин аялар хунин юкьван лишан вириурусатдин аялар хунин нормадилай агъуз я. Гьавиляй абурун кьадар йисандивай миллионралди тӀимил жезва. Уьлкведа вири миллетрин арадай 1000 папари ханвай аялрин виридалайни вини дережадин ва хъсан юкьван лишанар ингушри (2257), чеченри (2196), даргийри (1975) ва аварри (1923) къалурзава.
Таблицадай аквазвайвал урусатдин лезгийрин арада лезги чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай тӀимил я. Им акьванни хъсан тушир лишан я. Хайи чӀал чир хьунин виридалайни агъуз тир лишанар белорусриз (24 %), украинриз (35 %) ва бурятриз (45 %) хас я. Урусрилай гъейри (99,9 %) хайи чӀал чир хьунини виридалайни хъсан лишанар квайбур чеченар (94 %), кабардинар (86 %) ва якутар (86 %) я. Чеченрин арада, гьатта хайи чӀал чизвайбурун кьадар, урус чӀал чизвайбурун кьадардилай виниз я. Ихьтин кьетӀенвал мад са халкьдизни хас туш.
2010 йисуз агьалияр сиягьдиз къачунра хайи чӀалан чирвилер къейд авурла, 1000 лезгидилай 949-да хайи чӀал къалурзавай цӀарцӀел «лезги чӀал» кхьенай, урус чӀал къалурзавай цӀарцӀел 43 касди «урус чӀал» хайи чӀал хьиз къейд авунай ва 8 касди са маса чӀал хайи чӀал хьиз кхьенвай.
Маса халкьарал гьалтайла, хайи чӀалан патахъай белорусрин ва украинрин гьалар виридалайни усалбур я. ГьакӀ, белорусрин 83%-ди ва украинрин 76%-ди хайи чӀал хьиз урус чӀал къейд авунай. Идан жигьетдай виридалайни хъсан лишанар мадни чеченри (99 %), ингушри (98 %), аварри (98 %), даргийри (98 %), лезгийри (95 %), осетинри (93 %) ва якутри (93 %) къалурнавай.
Урусатдин халкьарин арада, 1000 касдал къвезвай вини дережадин чирвилер авай ксарин кьадардал гьалтайла, муькуь халкьарив гекъигайла лезгияр 216 число гваз кӀвенкӀве аваз физвай миллетрин сиягьда ава. И сиягьда лидер тир халкь осетинар я — 299 кас. Сиягьда виридалайни агъа чка 113 кас гваз казахри кьунва. Къавкъаздин маса миллетрив гекъигайла, лезгияр виридалайни акьуллу халкьарикай сад тирди малум жезва. Дагъустандин халкьарин арадай виридалайни агъуз тир лишанар къалурнавай халкь — чеченар тир (118 кас).
Лезгийрин этногенез
Илимдин рекье лезгийрин этногенездин месела гьеле эхирдал кьван чирна са тамам нетижа акъуднавайди туш. Тарихдин улубрай малум жезва хьи, лезгияр Алпан гьукуматдин 26 тайифайрикай сад тир гелрин дуьз несилар я. Амма тарихдин къене маса чӀехи халкьарин (фарсарин, азербайжанарин, арабрин, эрменийрин) къати таъсирдик акатна кӀевиз ассимиляция хьанвайвиляй, лезгийри чпин тарихдин улу-бубаяр тир гелрихъ галаз мукьвавал саки тамамдаказ квадарна. Гьавиляй эхиримжи вахтара, чара-чара кирамри, тарихдин чешмейри лезгияр маса жуьреба-жуьре халкьарикай арадал атанвайдакай делилар гъизва. Революциядилай виликан чешмейри, лезги хилен халкьарин арадал атуниз талукь тир чара-чара малуматар ва делилар гъизва. «Тарихи Дербент-намэ» улубдин кирамри, лезгияр гуннрин тайифайрикай арадал атанвайди гьисабзавай. Азербайжанви тарихдар ва алим Бакиханова фикирзавай хьи, лезги Миграгъ ва яхул Къумух хуьрерин агьалияр, «хазарри гьукум гьалзавай чӀавуз иниз куьч хьана ацукьнавай славянар тир руссрин тайифайрин несилар я», ва «Табасарандин, Къуба уезддин рагъакӀидай патан, Самур ва Куьре округрин агьалийрин лап чӀехи пай — им иниз куьч хьана атанвай чӀехи халкьарихъ галаз акахьнавай бинедин дегь чӀаван халкьар я». 1858 йисуз А. Бержеди, лезгияр асулдай индусрилай арадал атанвайди лугьузвай версия гъанвай. И версия, дагъустандин халкьаринни кеферпатан Индостандин буриши халкьдин арада авай ухшарвилиз килигна бинеламиш хьанва. XX виш йисан сифте кьилера К. М. Курдова лезгийрин этногенез патахъай вичин фикир лагьанай: «лезгияр, семит халкьарин паталай, асул гьисабдалди чувудрин метисациядик акатнай».
Лингвистикадин малуматар
Агъул, лезги ва табасаран чӀаларин мукьвавал гьисабдиз къачуна, З. К. Тарланова фикирзава хьи, бинедин лезги чӀалан са пай тир рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀал са тимил геж чкӀана рагъэкъечӀдай патан лезги чӀалариз апай хьанвай — ибур гилан лезги, табасаран ва агъул чӀалар я. Сводешан методологиядал бинеламиш хьана, алим ахьтин фикирдал къвезва хьи, рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалан гуьгъуьнин чӀалариз пай хьунин процесс гьина ятӀани чи эрадин сергьятрал хьанвай, амма ада къейд авурвал: «и чӀаларин умуми фонддин гафар мадни дегьнедай хкягъайтӀа, сад къвезвай гафарин процент 35 % туькӀуьрда ва рагъэкъечӀдай патан дегь-лезги чӀалавай къакъатунин тарих чи э. в. I агъзур йисан юкьвариз фена акъатзава».
Гьеле фадлай вилик акъуднай, Кеферпатан къавкъаздин чӀаларинни Виликпатан Азиядин дегь чӀаларин арада мукьвавилерни ухшарвилер авайди лугьузвай гипотезайриз гила бегьем тир тестикьардай делилар жагъурнава. ГьакӀ, И. Дьяконова ва С. Старостина хурритни-урартадин чӀаларинни нах-дагъустандин чӀаларин арада вишелай пара гафарин умуми дувулар дуьздал акъуднай. И карди, чи э. в. III агъзур йисуз сад-садавай къакъатна кьилдин чӀалар хьайи хуррит ва урарта чӀаларин нах-дагъустандин чӀаларихъ галаз, иллаки лезги ва чечен чӀаларихъ галаз мукьвавал шак квачиз тирди къалурзава.
Лезги тӀуьнар
Лезги милли тӀуьнар, дагъустандин муькуь халкьарин милли тӀуьнар хьиз, асул гьисабдалди набататрин, якӀун ва некӀедин магьсулрикай гьазурзавайди я. Анжах лезгийриз махсус тир хьран фу иллаки Азербайжандин чӀехи шегьерра машгьур хьанва. Хьран фалай гъейри виринриз тӀвар акъатнай лезги тӀуьнар: афарар, черекун ва цикӀен я. 2015 йисуз Италиядин тӀвар-ван авай «Sapori-Italia» журналдин чинра акъатай макъалада кхьенай хьи, хъчарин афарар дуьньядин виридалайни менфятлу тӀуьнрин сиягьдик акатнава. Афаррин тӀвар вири дуьньядиз чкӀайдалай кьулухъ, азербайжанари ам чпин милли тӀуьн тирди малумариз эгечӀнай. ГьакӀни, лезгийрин арада гегьеншдиз менфят къачузвай тӀуьнар: кьелечӀ хинкӀарар, дулма, якӀун шурпа, гьерен шишер, аш ва муькуь умуми Къавкъаздин тӀуьнар я. Сувун лезги хуьрера як кьурурунин адет вилик фенва. Вилик девирда холодильниках авачир лугьуз кьурай як чӀур тахьана яргъалди амукьдай. НекӀедин магьсулри лезгийрин уьмуьрда кьетӀен чка кьунва. НекӀедикай лезгийри ниси, гъери, мукаш ва муькуь тӀуьнар ийизва. Хъвадай затӀарикай виридалайни рикӀ алайбур: тӀач, тугъ, айран ва мсб я. Лезгийриз тайин мярекатриз талукь тӀуьнарни ава. Месела, гитӀ — цӀийи аял хьайила къуьлуьн магьсулрикай ийизвай хапӀа, иситӀа — шадвилин ва я инсан рагьметдиз фейила тешкилдай мярекатра, хешил ва мсб.
ЧӀал
Лезгияр кеферпатан къавкъаздин чӀаларин агъа хзандин нах-дагъустан чӀаларин группадин лезги чӀаларин хилек акатзавай лезги чӀалал райхазва. Хайи чӀалалай гъейри кеферпатан лезгийриз урус чӀал, кьиблепатанбурузни азербайжан чӀалар чизва. Лезги чӀалал рахазвайбурун кьадар 800 агъзур кьван кас я, им вири лезгийрин тахминан 88 % я. Пара кьадарда лезгийри чӀехи халкьарихъ галаз ассимиляция хьана чпин хайи чӀал ва лезгивал квадарнава. И процесс Кьулан вацӀун кьве патани кьиле физва, амма иллаки кьибле пата авай лезгийрин арада гегьенш гьатнава. Пара кьадарда лезги хуьрер цӀаплашмиш хьана терг хьанва.
XX виш йис къведалди лезгийри «ажам» лугьудай араб кхьинрикай менфят къачузвай. Литературадин куьруь энциклопедиядив кьурвал, лезгийри араб, туьрк ва азербайжан чӀаларалди кхьизвай, вучиз лагьайтӀа и чӀалар ва кхьинар грамматикадин чӀалар хьиз лезгийриз мектебра ва медресайра чирзавай. А чӀавуз лезги грамматика ва кхьинар гьеле арадал атанвачир. Араб гьарфаралди лезги чӀалалди кхьиз лезгийри XIX виш йисан кьведлагьай паюнай гатӀумнай, а чӀавуз Етим Эмин, СтӀал Сулейман хьтин лезги зарийри лезги чӀалалди туькӀуьрнавай чӀалар араб гьарфаралди кхьиз эгечӀнай. Амма «аджам» алфавитдив лезги чӀала авай вири ванер къалуриз тежезвайвиляй, 1928 йисуз лезги чӀалаз сифте латин графикадалди, ахпани 1938 йисуз П. К. Услара лезгийриз кирилл графикадалди цӀийи алфавит туькӀуьрнай. И алфавитдикай чка къедалди менфят къачузва.
ЭлячӀунар
xmf:ლეკეფი (ლეზგინეფი)
Кирпич-кутан
Кирпич-кутан — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Вини Инхело хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 23 км яргъал ала.
Тарих
Романовка хуьруьн бине Бессарабиядай куьч хьана атанвай немецри 1897 йисуз кутунай. Чеченрин и хуьруьз мукьвал-мукьвал вигьинрин, тарашунрин гъиляй чара атӀанвай немецар 1918 — 1919 йисарин къене вири хъфенай. Абурун чкадал чеченар секин хьанвай ва хуьруьн тӀвар дегишарна Керпич-Котан эцигнай. 1926 йисан малуматриз килигна хуьре, вири чеченар яз, 36 касди уьмуьр гьалзавай. Вилик хуьр Хасавюрт округдин Бабаюрт хуьруьнсоветдик акатзавай. Чеченар депортация авур береда, 1944 йисуз и хуьруьн эгьлияр вири Къазакъстандиз акъуднай. 1950-й йисарин юкьвара хуьруьн чилер Ахвах райондин колхозрин ихтиярдиз вуганай. Гуьгъуьнлай иниз Ахвах райондин хуьрерай аварар куьч хьана чпиз хуьр кутунай.
Агьалияр
Йисариз килигна Кирпич-кутан хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2008 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 488 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Камарван
Камарван, Къемерван — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 6,5 км яргъал, КичӀен сувалай 20 км кьибле пата ала. Хуьр вири патарихъай ЧӀехи Къавкъаздин сувари элкъуьрна кьунва. Кьуд пад ичерин багъар я. Хуьруьн агъа патай физвай Ятых вацӀ, КичӀен сувалай эгечӀна, КцӀар вацӀухъ галаз са чкадилай кьил къачуна, Куьрдиз авахьзавай Турян вацӀук акахьзава. Хуьрелай кефер патахъ килигайла КичӀен сувун жив алай кӀукӀ михьиз аквада. Хуьр океандин дережадилай 1100—1200 метр вине ава.
Хуьруьн тӀварцин арадал атун
Камарван халис лезги гафарикай арадиз атанвай ойконим я: «камар» + «ван» (Камарин ван, Камарван).
А.Бакиханова Яфезан тамун гьайванрин, ничхиррин гъуьрчехъан тир хва Камари лезги тайифайрикай садан чӀехи бубайрикай сад хьайиди кхьизва. Ва гьакӀни Турциядин кефер пата ва Къарабагъдани эрменийриз Камарван тӀвар алай хуьрер ава. И топонимар вири са пуналай арадиз атанвайди я.
Тарих
Са бязи тарихдин чешмейра Кьвепеледикайни Камарвандикай малуматар гьалтзава. 1200 йис идалай вилик кхьенвай арабрин налогрин сиягьда «Камер», «Камари», «Канийе», «Камибеван» тӀварарни дуьшуьш жезва.
Хуьре дегь алпанрин сихилрикай тир мягьлеяр ава: Ялцугъар, Фелискъарар, Чепер, Жигискъарар, Кьаркьарар, Хырахар, Лыгар, Игъирар,Мискияр ва масабур. 4000 йис идалай вилик Кипрда, Анатолияда хьанвай пелазгийрин дегь кхьинра и сихилрин тӀварар дуьшуьш жезва. Фелискъарар 4000 йис идалай вилик гъвечӀи Азиядин Фелискъар уьлкведа, Кьаркьарарни Мил кьулувиле яшамиш хьайи лезги тайифайрин тӀварар я.
Хуьруьз 10 агъзур йисалай виниз тарих ава. Субутрикай сад инавай сурар я. КӀачӀал суван ценерикай хкатзавай сурар чепедикай гьазурнавай куьшуьяр хьтинбур я. Ихьтин сурар чи эрадилай вилик 2-1-агъзур йисаринбур я. Инлай алатайла маса сурарин тарих 10 агъзур йисар я: ина кьуд къат катакомба (кьуд пад сал къванер тир) сурар ава. Гьар са къат сурар арадал атуниз 1500—2000 йис герек къведа. Дявейринни тӀебиатдин катаклизмаяр себеб хьана, хуьруьн чка са шумудра масакӀа хьанвайвиляй хуьре мадни 7 чкадал сурар ала. Абурукайни гьар сад арадал атун патал, тӀимил хьайитӀа, 500—1000 йис герек я. Хуьревай мусурманрин сурар вацӀун рагъэкъечӀдай пата, мажуси диндиз икрамзавай дегь чӀаварин алупанрин, пелезгийрин сурар рагъакӀидай пата ава. Сурарин кьилин къванерикай садан винел 3 агъзур йис идалай вилик кардик хьайи иероглифар ала. .
Алатай виш йиса, 100 йис идалай вилик хуьруьн аялри гьуьжреда лезги чӀалал тарсар къачузвай. Хуьруьн интеллигентрикай Мегьаремни Гьидаят 1937 йисуз Сибирдиз акъудна куьчарнай. Жемятди Советрин гьукуматдин вири зулумриз эхнай. Хрущованни Брежневан вахтунда дидедин чӀалал кӀелиз-кхьиз ихтияр авачиртӀани, амма и девирда хуьре мектебдин, почтадин, клубдин ва больницадин чӀехи дараматар эцигнай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2500 кьван касди уьмуьр гьалзава. Вири лезгияр, суни — мусурманар я.
Къара Куьре
Къара Куьре (Каракюре) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Къара Куьредин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Докъузпара райондин кефердинни - рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Усугъчай хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
Докъузпара районда «Къара-Куьре» тӀвар алай кьве хуьр ава, ибур Вини Къара-Куьре ва Кьулан вацӀун кьерел кутунвай ЦӀийи Къара-Куьре хуьрер я. Лезгистандин дегь хуьрерикай сад тир Вини Къара-Куьре ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъерин суварин тик хурал ала. Хуьруьн кьилихъ галай рагарал алай харапӀа-кӀвалерин перишан вилер хьиз цавуз килигзавай ичӀи дакӀарри ва вацӀун цӀалцӀам къванерив чӀугунвай гуьтӀуь куьчейри хуьруьн дегьвиликай ва абад тир алатай вахтарикай хабар гузва. Виняй хуьруьн къвалариз гьиниз вил вегьейтӀани, хайи чилерин вафалу къаравулар хьиз акъвазнавай, пара кьадар гегьенш сурар аквада. Абурун арада, чиликай анжах чӀулав кьилин къванер хкатнай лап дегь чӀаван сурар, ва гьакӀни кьилин къванерал рагьметдиз фейидакай араб гьарфаралди кхьинар алай са кьадар цӀийи сурарни авазва. Хуьре археологиядин чирунар кьиле тухудайла, мус ятӀа хуьруьн къваларив кӀеле авайди малум хьанай. Вичин вахтунда Къара-Куьре лап чӀехи хуьрерикай сад тирди субутарзавайди К. Умаханован «XVII-XIX виш йисара Дагъустандин тарихдин география» тӀвар алай ктабдин кхьинар я. Ктабда кхьенвайди я хьи, 17 виш йисара Къара-Куьреда 900 кӀвал авай. А чӀавуз лезги хуьрера адет яз са чӀехи кӀвале кьвед-пуд хзан санал амукьзавай. Хуьруьн лап кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай чаз малум хьанай хьи, XIX виш йисан юкьвара Атаманрин хзанда, са кӀвале 54 касди уьмуьр тухузвай. Гила, юкьван гьисабдалди къачуна са кӀвале тахминан 18-20 касди уьмуьр тухузвайди гиман авуртӀа, им хуьруьн агьалидин кьадар 16-18 агъзур кас тирди гьисабиз жеда.
1689 йисуз Кьиблепатан Дагъустандин гзаф пай хуьрера хьайи чумадин тӀегъун Къара-Куьрединни патавай алатнач. Азарди лезги хуьрера пара кьадар телефвилер гъанай. Къара-Куьредин 900 кӀвалерикай сагъдиз амукьайбур вирини-вири 60 кӀвал хьанай. Гьа тӀегъунилай кьулухъ амукьнавай «Хкун Сурар» къдалди амазма. Телеф хьайи инсанрин кьадар акьван пара тир хьи, вири бегьем кучудиз агакьариз тежез, мийит чилик кутуна сур алай чка чир хьун паталди адан винелай кӀарасдин хкар язавай. Гьвиляй сурариз халкьдин арада «Хкун Сурар» тӀвар ганвай.
Хуьруьн патав галай тамун сувара инсанрин уьмуьрдин гелер амай кьветӀер ава. Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай, ана гьеле юкьван виш йисара малар-хпер хъсан сувун векьерал гьална хуьзвай маларбанар амукьзавай.
Инсанар са кьадар агъадиз куьч хьанвай виляй хуьруьн лап вини кьиле авай кӀвалер харапӀайриз элкъвена. Къара-Куьредин кӀеле гьа инал алай ва сифте киривийри гьа и вини кьиле хуьр кутуна ацукьнай. И чкадилай хуьруьн къваларив галай гегьенш чилер яргъаз аквада. Вилик, яргъалай ягъияр акун кумазди къаравулдал алай аскерди минарадин кьилел гьасятда цӀай курна хуьруьз къвезвай хатадикай хабар гузвай. Хайи хуьруьз душмандин рехъ атӀун паталди хуьруьн итимри чпин яракьар кьуна Самур вацӀун кӀамуз эвичӀна ягъийрин вилик гьана экъечӀзавай.
1864 йисуз Къара Куьре хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусатдин империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къара Куьредин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай ва хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Бинедилай малдарвилел ва лежбервилел алахънавай киривияр уьмуьр гьализ къулай чкадихъ къекъвезвай ва 1990-й йисарин сифте кьилера хуьруьн эгьлияр Самур вацӀун кьерел алай «Бахчаяр» ва «Кьер» тӀварар алай мулкариз куьч жез эгечӀнай. ЦӀийи чкадал садлагьай кӀвал эцигайди Аббасов Къиримхан тир, гуьгъуьнлай ам райондин кьилин везифадал атанай. Киривийрин адетдалди, цӀийиз свас гъанвай жегьилди вичиз кӀвал эцигна диде-бубадикай аслу тушир кьилдин уьмуьр туькӀуьрна кӀанзавай. И рекьелди, жегьил несилрин чӀехи пай Бахчайриз куьч жез ацукьзавай. ГьакӀ, ЦӀийи Къара-Куьре хуьр арадал атанай.
Аббасов Къиримханан ва Сулейман Керимован санал куьмекралди цӀийи хуьруьн абад авуниз такьатар чара авунай. Сулейман Керимова хуьре спортдин ва чирвилерин комплекс эцигнай.
Къара-Куьредин абадвилин жегьетдай вилик финиз чӀехи крар райондин кьил тир Аббасов Къиримхана кутунвайди я. Ада хуьруьз тухузвай рекьер чӀугуна, цӀийи муьгъ эцигна, виликди вацӀариз сел атайла виже текъвей гьалариз атанвай цӀуру муькъвер ци чуьхвена уьцӀуьзвай. ГьакӀни, ада вири шартӀар авай чӀехи спортзал эцигна.
Агьалияр
Йисариз килигна Къара-Куьре хуьруьн агьалидин кьадар:
Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къара-Куьре хуьруьн агьалияр 3 073 кас тир.
Тарихдин къене Къара-Куьре хуьре пуд чӀехи сихилар ава, ибур Югулар, Пугъуцар ва Тварквар я. Вичин нубатда и сихилрик 39 гъвечӀи сихилар акатзава. Месела, Югулар сихилдик 16 гъвечӀи сихилар ква, ибур: Шататар, Кавхаяр, Кердеяр, Мумахаяр, Илагьидинбур, Птугьар, Иверкъар, Надиранбур, Мавланар, Фустанбур, Назаранбур, Фетегьанбур, Пацаранбур, Мугьуланбур, Мардананбур, Телерар я. Амай кьве чӀехи сихилрик акатзавай гъвечӀи сихилрин тӀварар гьеле чирзава.
Агъа Жалгъан
Агъа Жалгъан, ЦӀийи Жалгъан (Нижний Джалган) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай, «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
ТӀварцӀикай
Тат чӀалал «Жалгъан» цӀерекӀв, цӀелхем лагьай чӀал я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 17 км кьибле пата, Каспий гьулуьн аранда чка кьунвайди я.
Тарих
Агъа Жалгъан хуьруьн бине, 1960 йисуз Вини Жалгъан хуьряй куьч хьанвайбуру кутунвай.
Агьалияр
Официал статистикадиз килигна Жалгъанрин агьалийрин чӀехи пай документра цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я. ГьакӀни хуьре табасаранри, лезгийри ва агъулри уьмуьр гьалзавайди я.
Къалажух (Докъузпара район)
Къалажух  (Каладжух) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Тарих
Хуьруьн сифтегьан тӀвар, къеле мана гузвай «Къала» тир. Гилан Къалажух авай чкадилай са тӀимил вине, цӀуру эгьлийри «Хуьруьн кьил», «ЦӀуру хуьр хьайи чка» лугьудай, кӀунтӀар авай чкадал къеле алайди тир. XX виш йисан 50 — й йисара, хуьруьн мектебдин тарихдин муаллим Жаватов Пирим ва хайи дигедин тарих чирунал рикӀ алай муаллим Эмиралиев Али, юкьван мектебдин чӀехи классра кӀелзавай шакӀуртрихъ галаз цӀуру «Къала» алай чкада археологиядин эгъуьнар кьиле тухванвай. Эгъуьнар ийизвай чӀавуз, чилин кӀаник тахминан кьве метр дегьнедай абуру къеледин цлан хандакӀ, пара кьадарда сагъдиз амукьнавай кӀвалин затӀар (хъенчӀин гетӀеяр, кӀуьцуьяр, кварар, цурцин синияр, нек ацадай гетӀеяр) ва къайи яракьар (гапурар, ракьун жидаяр, хьилерин кӀвенкӀер ва мсб.) дуьздал акъуднай. КӀвалерин элкъвена къваларив 3 — 4 метр кьакьанвилин къванцин цлар хкаж хьанвай. Хуьруьнвияр Къаладиз кӀарасдин чӀехи варарай гьахна экъечӀзавай.
НикӀин кӀвалахар ийизвай чӀавуз, варар къенепатай дапӀардал кӀевзавай, ва куьлегар нубатдалди хуьруьнви къаравулри хуьзвай. Къеледин эгьлийрин асул кӀвалах — малдарвал тир. Тварцин магьсулрикай, асул гьисабдалди, мух, къуьл, сил ва харар цазвай. Къеледа пара кьадарда инсанри уьмуьр гьалзвай. Им тестикьарзавайди, къеледин мукьвал алай «РегъверачӀ» ва «Гаралай ягъв» тӀварар авай чкайра авай, 2 гектардилай пара майдан кьунвай дегь чӀаван гегьенш сурар я. Хуьруьн эгьлийрин ислягь уьмуьр XI виш йисан юкьварай XII виш йисан сифте кьилерал кьван давам хьанвай. Гуьгъуьнлай, сад-садан къвалав гвай хуьруьнжемятрин арада къенепатан дявеяр эгечӀнавай. Нетижада «Къала» къеле чкӀана ичӀи хьана терг хьанвай. Зарар галукьай хуьруьнвийрин куьмекдал Къара Куьредин эгьлияр атанай. «Экуьнин сув» сувун пата куьревийри къелевийриз кӀвалер эцигуниз ва магьсулар цуниз чилер чара авунай ва чпини абуруз дараматар хкажиз куьмекар ганвай.
Алай чӀавуз, Къара Куьре хуьре, агьалийрин ва кьунвай майдандин кьадардай саки са хуьр кьван язвай, «КӀелетрин мягьле» лугьудай къалажухвийрин чӀехи мягьле ава. Къалурнавай чӀавуз (XI — XII виш йисара) Къала хуьруьн эгьлийрин гъиляй чпиз талукь тир «Агъа кӀри», «Вини кӀри», «Там», «Бекеранд рук», «Тухьур», «ЦӀарубур», «Бахчаяр», «Агъа тӀун» мулкар акъатнай. Масаниз куьч жез мажбур хьайи къалавийрин са пайди гилан Азербайжандин Исмаиллы районда авай Къалажух хуьруьн бине, муькуь пайдини Азербайжандин КцӀар районда авай Къалажух хуьруьн бинеяр кутунвай. Гила Исмаиллыдин Къалажух хуьре 2000-дилай пара къалавийрин несилри уьмуьр гьалзава, амма абурун чӀехи пай цӀапарихъ галаз ассимиляция хьана цӀапариз элкъвена. Асулдай Къаладай тир са шумуд хзанар гила Рутул районда секин хьана уьмуьр гьалзава. ГьакӀни, виликан Къала хуьруьн чара-чара сихилар гила КцӀар райондин — Лацар, Зинданмуругъ, Къаяхуьр, ЦӀуру Худат, Киригар, Бидиркъеле, Хъачмаз райондин — Къусарчай, Худат, Мукьтадир, Набран, Хъачмаз хуьрерани шегьерра ва Баку шегьерда секин хьанвайди я.
Гьар саниз чӀканвай къалавийрин рикӀера чпин хайи дигедиз, ватандиз кьарувал туьхвенвачир. Чара чкайда яргъалди къекъуьнрикай кьулухъ, къалавийрин бязибур хайи ватандиз элкъвена ва цӀийи, яни гилан Къалажух хуьруьн бине кутунвай. Хуьр, вилик цӀуру Къала хуьр алай чкадилай 500 метр агъа пата авайди я. Лезги тарихдаррин тахминан тир гьисабриз килигна, хуьруьн бинедал атунин тарих 1400 — 1450 йисарал къвезва. ЧӀехи сурарин садлагьай жергеда авай сурал, араб хатӀаралди: «Мирзеханан сур. Кьиникьин йис: 1662 йис» кхьенвай къван ала. А къванцел гьакӀни, цӀийи хуьруьн мискӀин Мирзехана эцигнавайди кхьенва.
Хуьр, пара кьадарда куьчеяр авай 15 мягьлейрикай ибарат я. Гьар мягьледа компактдаказ чара-чара сихилрин векилар амукьзава.
XIX виш йисуз Къалажух хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Къалажух хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Октябрьдин революциядилай кьулухъ, хуьрера, жемиятдин уьмуьр хъсанарна регьят хъувун патал, гьукуматдин идараяр туькӀуьриз эгечӀнавай. АкӀ, 1926 йисуз Къалажухрин хуьруьн советдини вичин уьмуьрдин сифте кьил кутунвай. Вири Урусатда колхозарни совхозар ахъайзавай, хуьруьн чкайра кулакар дуьздал акъудна терг авун патал Кесибвилин Комитетар (Комбед) арадал гъизвай. Къалажухра 1928 йисуз арадал гъанвай Комбеддин членар: Къаибханов Надиршагь, Эвленов Эвлен, Гуьлнезеров Каибханов, Седрединов Седредин, Атемова Дусту, Сутаев Султан, Сардарова Шагьнисе, Жамалудинов Жамалудин, Муксаев Тураб тир. Комбеддин председательвиле Сархатов Мердали, ва адан заместительвиле — Ишрефов Жават хкянай. А чӀавуз хуьре савад авай са касни авачир. Савад авачирвал терг авун патал хуьрера махсус курсар — ликбезар (Ликвидация безграмотности) (Савад авачирвал терг ийидай курсар) ахъайзавай. Къалажухра садлагьай ликбез 1922 йисуз кардик кутунвай. Тарсар, хуьруьнви Микаилова Гевилан кьилдин кӀвале тухузвай. Сифте муаллимар: Къара Куьредай — Расулов Мугудин, Чепер хуьряй — Эфендиев Нажмудин ва Миграгърай — Зейналов Зиядин тир.
Совет гьукум тайин жедалди хуьре хуьруьнжемятдин крар юзбашиди (виш ксарин кьил) кьиле тухузвай. Хуьруьн эхиримжи юзбаши, кар чидай, гафуни атӀудай, девлетар авай хуьруьнэгьли Гьасанбеков Гуьлагьмед тир. Совет, гьукумдин орган яз кардик 1926 йисуз эгечӀнавай. Советдин садлагьай председательвиле Къурбанов Къурбан хкянавай. 1936 йисуз, коллективизацияди йисара, хуьруьн эгьлийрин гьисабдай 14 касдиз жазадин серенжемар акунвай: Гасанбегрин Гуьлахмед, Гьасанбек ва Эмирбег, Михралиев Гьажали, Мамедшагь Мамедгьахов, Сейидкъули Атемов, Алипанах Шайдаев, Муртаза Шекиев, Шагь Шагьов, Агъалар — Эфенди, Расул Расулов, Шагькеримрин Шагькерим ва Шихкерим, Мамедали Мамедалиев.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз Къалажух хуьряй фронтдиз 138 кас рекье гьатнай. Абурукай 63 кас хабар амачиз квахьнай ва женгера телеф хьанвай. Элкъвена ватандиз хтанвайбурун гзафбур инвалидар ва херер квайбур тир. Абурун авангардда коммунистарни комсомолар авай. Къалажухвияр блокададик квай Ленинград, Москва, Воронеж, Одесса, Киев, Сталинград, Севастополь, Новороссийск, Керч, Белоруссия, Молдавия, Украина, Латвия, Литва, Къавкъаз фашистрин гъиляй азад авунин женгера кьегьалдаказ иштирай авунай. Абурун жергедай дяве тухунин тактикани теория фад кьадай, хъсан командирар акъатнавай. Абуруз виридай медаларни орденар пишкешнавай. Ибур: капитан Агъабалаев Султангьамид, чӀехи лейтенант политрук Жаватов Пирим, лейтенант Эмиралиев Али, капитан Селимов Челеби, чӀехи лейтенант кавалерист Примов Жават, чӀехи лейтенант Сардаров Шихбуба, лейтенант Шамилов Азай, капитан Седрединов Филядин ва масабур. Гвардиядин фронтра тафаватлувилелди лейтенант Эмиралиев Алиди жуьрэтдалди женг чӀугунай.
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1 758 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1750 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Къалажух хуьруьн агьалияр 1 335 кас тир.
Къалажухрин эгьлияр сихилриз пай жезва ибур: Балбутар, Жибияр, Машахар, Мегьдияр, Мензифар, Небияр, Самалчияр, Тажанар, Кекишар, Кишияр, Кажинар, Улуяр, КӀецӀилар, Эрменияр я.
Монгол империя
Монгол империя — XIII вишйиса юкьван Евразияда хьайи гьукумат я. Инсанрин тарихда хьайибурукай виридалайни еке гьукумат я. Адан чилер Кореядилай Венгриядалди гегьеншар хьанвай. Гьукумат Чингис-хана туькӀуьрнавайди тир. Ам кьейила империя адан рухвайриз фена — Уьгедей-хан, Гуьйуьк-хан, Мёнгке-хан. Монгол империядикай хкатай ханвалар мадни яшамиш жезвай — Чагатай (1565), Ильханат (1507), Къизил Орда (1502), Юань (1387). Гьукуматдин кьилин шегьер Каракорум тир. Адан екевал 38 млн км² тир.
Пай хьайивал
Монголрин гьукумат дуьньядин тарихда авайбурукай виридалайни екеди тир, а кьадар чилерин регьебервал тухун пара четин кар тир. Гьукумат Вьетнамдилай, Ирандай тӀуз Польшадалди къвезвай. ЧӀехи хан Мунке 1259 йисуз кьейила адан стхайрин, Хубилайнни Ариг-Бугадин арада женгер хьана. 1260 йисуз Кайпиндин курултайдал Хубилай чӀехи хандин дережадал гъанвай, Ариг-Буга Каракорумда. Вилик патан Азияда дявеяр тухузвай Хулагуди вичин куьмек Хубилайдиз гана. Улус Джучидин чӀехида Ариг-Бугудин пад кьуна. Гьа чӀавуз залан чӀавар эгечӀайла чагатаид Алгуди 1262 йисуз Ариг-Бугадин кьушунар хана. Ада вичин къуватдик Хорезм эцигна анай Беркедин ксар вири акъудна. ГьакӀни ада Бухарада джучидрин кьушунар 5000 кас тергна. Беркедин кьушунар кьибле патани рагъ акӀидай пата кардик квай, гьавиляй адавай Алгудиз акси са затӀни эциг хьанач, элверрин чӀехи шегьер Отрар чӀур авур.
Кьведлагьай империя
1301 йисуз пуд йисан къене Юань империядиз акси дявеяр тухвай Хайдуди Каракорум къачудай крар авуна. ЯтӀани ам Тэмур ханан кьушунри ягъана, гуьгъуьна вични ам хкьена. 1303 йисуз Хайдудин хци Чапарани чагатаид Дувади Тэмуран къуват кьабулна гаф гана чпин арада авай гьуьжетунар вири рахуналди гьализ, къуват кардик кутун тавуна. 1304 йисуз Тэмуран векилар цӀийи илхан Олджейт эцигна адаз чингизидрин араяр архайин хьанвайди лугьун патал Ирандиз атана. Гьа чӀавуз илханал Дувадинни Хайдудин векилри кьил алегьна. Улус Джучидин (Къизил Орда) хан Тохтади а разивалдин пад кьуна. 1304 йисуз Переяславльда хьайи кӀватӀалдал урус пачагьриз Тохтдин векилри цӀийи кӀвалахркиай хабар гана. Гила Монгол империя цӀийи саягъ дуьзар хъувунвай - аслутушир гьукуматрин галкӀ хьиз, чпин винел чӀехи хандин къуват кьабулзавай - Юаньдин императордин.
Гьукуматдин эхир
1368 йисуз Яру парчайрин къарагъун хьайила Китайдин чилел алай Юань империя чкӀана. 1380 йисуз Куликово женгина урусри Къизилд Орда катана, Москвадин чилерал адан къуват куьруь хьана. Угра вацӀал 1480 йисуз Москвадин пачагь Иван IIIди Къизил Ордадин къуват вичелай алудна вичин гьукуматдиз азадвал къазанмишна. Кьулан Азияда феодалрин арада дявеяр хьайивили XVI вишйисан кьиле Чагатай улусни терг хьана.
Мюнхен
Муьнхен (München, Minga, Monacum, Monachium) — Изар вацӀал мукь (чка) кьунвай, кьиблепатан Германияда, Бавария федерал чиле авай шегьер я. Райондилай къеце авай шегьер ятӀани, идахъ галаз санлай ам Бавария чилин ва Вини Бавария округдин административ юкь язва.
Шегьердин тӀвар цӀуру вини герман чӀалан Munichen гафуникай — «монахрин патав гвайди» — арадал атана.
Муьнхен вичин пиво акъудунин адетрал машгьур я. Шегьерда ругуд чӀехи пиво ргудай завод ава, абуру вири дуьньядиз чидай Октоберфест пиводалди таъминарзава. Октоберфест — гьар йисуз сентябрдин эхирда — октябрдин сифте йикъара Терезадин никӀел тухузвай пиводин, кренделрин, чранвай верчерин, каруселрин сувар я. 2018-лагьай йисуз Октоберфестдал 6,3 млн касди кьил чӀугуна, абуру 7,5 млн пиво хъвана.
Гилан Муьнхен мединиятдинни музейрин девлетар кӀватӀ хьанвай мукь хьиз индустриядинни ахтармишунин юкьни язва. Им Европадин илимдин чӀехи юкь я. Ина тӀвар-ван авай университетар, Европадин виридалайни чӀехибурукай сад тир Бавариядин гьукуматдин библиотека (6 миллион кьван том авай), Макс Планкадин ва Гьайнц Майер-Лейбницан тӀварунихъ галай институтар, хвехуьнин илимдинни ахтармишунин реактор ва пара маса идараяр ава. ГьакӀни Муьнхен Германиядин IT-меркез яз гьисабзава. Ина уьлкведин виридалайни масан (багьа) чилерни кӀвалер ава.
Тарих
Сифте, VII вишйиса Мюнхен алай чкадал монахар атанвай. XI вишйиса анал Пак Петеран кирха эцигна. Гьа чкайрал 1159 йисуз Мюнхен шегьердин бине кутуна. 1918 йисалди Бавариядин пачагьвилин (кёниграйх) кьилин шегьер тир.
Административ чара авунар
Муьнхендин территория шегьердин округриз (Bezirk) чара ийизва. Абурун кьадар Дуьньядин кьведлагьай дяве эгечӀдалди 41-дал кьван чӀехи хьана. Амма 1992-ни 1996-лагьай йисариз цӀийикӀа туьхкӀуьрун хьайидайлай кьулухъ абурун кьадар гилан 25-дал кьван тӀимил хъхьана. АкӀ ятӀани муьнхенвийри адет тирвал чпи чеб тарихдин къене туькӀуьр хьанвай районризни мягьлейриз талукьарзава.
25 округ статистикадин патал 105 паюниз чара ийизва. Вичел атайла абур 475 мягьледиз чара ийизва. Мягьлейрикай рахайтӀа, абур кӀвалериз — сад тир чилел алай сад тир эцигун — чара ийизва. Вири патарихъай кӀвалер куьчейралди, рекьералди, ракьун рекьеин цӀараралди, ятарганралди (водоём) ва маса топографиядин цӀараралди чара ийизва. Дараматриз чпин тӀварар авач, мягьлейрикай рахайтӀа, абурукай анжах зураз (475-дикай 237-диз) чпин тӀвара ава.
2011-лагьай йисан 1-лагьай январдиз округарни мягьлеяр мад цӀийикӀа туьхкӀуьр хъувуна.
Агъадихъ Муьнхендин округрин агьалийрин кьадар къалурнава, 2016-лагьай йисан 31-лагьай декабрдин малуматар.
Стхавилин-шегьерар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Магнитдин чуьл
Магнитдин чуьл — гьерекатзавай электрик зарядриз ва магнитдин момент авай телойриз таъсирзавай къуватдин чуьл.
Къавкъаз
Къавкъаз — РагъакӀидай-Европадин кьулувалдин кьибле пата, Азия ва Европа континентрин сергьятда авай, чӀехи пай сувари куьнвай, Евразияда авай географиядин регион. РагъакӀидай патай Азов ва ЧӀулав гьуьлери ва рагъэкъечӀдай патай Каспий гьуьлуь кьунва. Къавкъаздин кеферпатан сергьят, Ея вацӀ Азов гьуьле авай Ея лимандиз акахьзавай чкадилай кьил кутуна, гьа и Ея вацӀалай, адан Кугу - Ея хиляй, Кьулан Егорлык вацӀалай, Манычу вирелай, ва Каспий гьуьлуьз авахьзавай Гейдуку вацӀалай физва. Къавкъаздин кьиблепатан сергьят, виликан СССРдин Турция ва Ирандихъ галаз гьукуматдин сергьятдайтӀуз физва (гилан Гуржистандин, Эрменистандин ва Азербайжандин кьибле сергьятар я).
Чилерин майдан — 440 агъз. км².