cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рим империя
Сифте хашпараярни абурун дин
Иисусни адан юлдашар чувудар тиртӀани абурун дин къвез-къведайдивай пара грекри, сирийжуври, коптри, румажуври, галларини амай халкьари кьабулзавай. Хашпересри лугьузвай: Гъуцран вилик вири сад хьтинбур я: грекарни, чувудар, лукӀарни адабур, итимарни папар. Гьар инанмишдайдивай Гъуцран Пачагьвилиз гьахь жедай, эгера адан рикӀ хъуьтул ятӀани хъсан ксар ийиз хьайитӀа.
Рум гьукуматди вич душманвилиз тухузвай хашпересрик. Абур къесизавай шегьеррай, тӀваларал ягъазавай, дусахриз твазвай, рекьизвай. Хашпересиз мажбур хьана чинеба кӀватӀ жез сурарал, тунвай кӀвалерани маса чкайра.
Траян император
«Императоррикай виридалайни хъсанди» — ихьтин гьуьрмет квай тӀвар румажувари чпин император Траяназ гана. Адан девир 98-117 йисар тир. Адан чӀавуз инсанар арзаяр патал дусахриз тваз акъвазарна. Фикир тувуна лагьай чӀуру гаф патал, я императордиз хъел къведай егьенат патал катаз акъвазарна. А чӀавуз яшамишзавай тариххъан Тацита лагьанай: «тӀимилдаказ авай бахтунин чӀав, нивай хьайитӀани вуч кӀантӀани фикир жедай, фикирдик квай гаф лугьуз жедай». Траян пара хъсан къушунхъан тир. Адан девирдиз Руман тарихда хьайи эхиримжи чилин къачунар хьайиди я. Ада гъилик кутуна дакар, катана парфижувар, Вавилон алай чилер къачуна. Адалай кьулухъ хьайи императорри мад маса чилер къачуз хьанач.
Рум империядин эхир
395-й йисуз Рум империя кьве гьукуматдал пай авунвай — РагъэкъечӀдай патан империяни РагъакӀидай патан империя.
Готар Италиядал гьалт авун
Империя кьвенал пай авур са шумуд йис кьулухъ Италиядал еке белаяр атана. Руман девлетар къачуз кӀанз, германрин халкь готарин къавха Алариха вичин къушунар Румдал тухвана. Вири чилерал, готар яшамиш жезвай Дунайдин вилик гвай патарилай Альпарин суваяр къведалди халкьди Аларихан пад кьазвай. ЛукӀарни лежберар адан къушунрик физвай. Къалурзавай рекьер, тӀуьнар хуьзвай чкаяр. КичӀевиляй катзавай румажувари чуьнуьхарзавай чпин гапурарни фуъар.
Готри шегьер тӀупӀалда туна. Адан порт кьуна,Тибр вацӀун эхирда авай. ГьакӀ хьана Руман къене амай агьлияр фу амачиз хьана. Гишинвилини ничягьри рекьизавай инсанар.
Румажувар Аларихахъ галаз меслятар ийиз эгечӀна. Лугьузавай абуруз, месала, шегьерда пара ксар ама, женг жедай. Хъвер ийиз Алариха жаваб гана: «Гьикьван пара векь аватӀа — гьа саягъ регьетдаказ ам гуьз жеда».
410-й йисун август вацран са йифиз лукӀари готриз ахъайна Румдин варар. «Гьамишан шегьер» Ганнибалдиз къачуз кичӀе хьайи, готривай къачуз хьана. Пуд йикъан къене абуру шегьерда чуьнуьх авунар ийизавай. Императоррин къалаярни девлетлу ксарин къалаяр чуьнуьх авуна, статуяяр хана, улубар канай, пара ксар я кьенвай, я чуьнуьхнай. Пара еке кичӀер гъана империядин агьлийрал Рум къачун. «Зи ван атӀана, заз чир хьайила, вири чил гъилик квай шегьер къачурла! Дуьньядин нур туьхвена», — а чӀавуз яшамиш хьайи са касди лагьана. И кӀвалахар авурла кьулухъ готар кьиблепатахъ фена. Гьа рекье Аларихни сад лагьана кьена.
Румдивай гила мад варварар акъвазар жезвачир. V-лагьай вишйисан юкьва шегьер мад къачунай. И сеферда вандалри, Одоакр кьиле аваз. Шегьерда лап еке ичӀивилер туна абуру.
Гила варваррин къавхайри кьилди са РагъакӀидай патан чилер кьиле тухузвачир, абурун гъилик Италияни атана. 476-лагьай йисуз са гермажув къавхади эхиримжи Рум императордивай къуват гакъудна. Эхиримжи императордин тӀвар Ромул тир, шегьер вич эциг авур кас хьти. Яру пекни диадема, императордин къуват къалурзавай зтӀар тир, германжувари Константинопольдиз ракъурна. РагъакӀидай патан Рум империядин уьмуьр куьтягь хьана, ам мад яшамиш хьанач. И хабар Дегь Дуьньядин тарихдин эхир яз гьисабзавайди я.
Ксар
Дегь Рум пара халкьар авай гьукумат тир, гьеч кьилди Италияда латинрилай (гьукуматдин кьилин миллет) къецяй пара гъвечӀи халкьар авай: галлар, этрускар, италикар, грекарни амайбур.
Руман халкьдин кьадар
70 йисуз ч.э.в. Рума, гьелелиг республика тир, къенепатан дявейрин девирдин вилик 55 млн кас авай. 30-лагьай йисуз ч.э.в. Август императордин девирда къенепатан дявеяр хьайивиляй гьукуматда авай халкь 44 млн касдал аватна. 160-лагьай йисуз ч.э., кьве вишйисан вилик финин чӀавунилай кьулухъ, Рум империяда 65 млн кас авай. 180-лагьай йисуз Марк Аврелиус императордин девирдин эхирдик, пара ничягьвилеринни дявейрин гъиляй империядин халкьдин кьадар 40 млн касдал аватна. 337-лагьай йисуз, Константин императордин девирдиз 55 млн кас хьана.
Дин
Рума вирида инанмишзавай чпин гъуцарихъ. Апполон — нехирар хуьдайди, ракъинин экв гудайди, микитрин къав. Венера — цуьквер авай багъларинни гатфарин гъуц, кӀанивилин гъуц, рум халкьдин къав. Марс — дяведин гъуц. Юпитер — гъуцарин дах, цавун гъуц, экуьнин нурун гъуц. Юнонадин гъуьл. Церера — Сатурнан руш, ямишрин гъуц. Сатурн — чилинни цанарин гъуц. Юнона — папарин, дидевилин, хизандин къав. Марсан паб.
Империяда хашпересвилини еке чка кьазвай. 337-й йисуз Константин императорди хашпересриз чпин дин ахъайвилиз инанмиш ийидай ихтияр гана. Хашпересри гьар са велаятда чпин кьил хкягъзавай — епископар. Рум шегьерда авай епископахъ виридалайни еке гьуьрмет хьана инанмишзавайбурун кьула. Ада вичиз папа лугьуз хьана (грек чӀалал «папа» — «буба», «дах» лагьай гаф я). Рум шегьердин сифте епископ Иисусан юлдаш Пётр апостол хьана. Гьавиляй, руман папайри чеб Пётран варисар яз гьисабзава.
Къушунар
Рим цивилизациядин чӀехи даях адан армия тир. Гьадан куьмекдалди Римдивай Дегь чӀаван виридалайни еке империя эциг хьана. Риман армия са шумуд кьатӀарал пай хьанвай. Виридалайни еке кьатӀ легион тир. Са легиондин къене 5 агъзур кас авай. Гьабурукай чӀехи пай кӀвачеллай солдатни сакӀус балкӀандаллай. Тарихда амукьнва 50 легиондин тӀвар. ГьакӀ ятӀани са береда Римдихъ кьилди 28 легион авай. Республикадин девирда легиондин чӀехиди tribunus militum тир. Империяд чӀавуз легиондин чӀехиди легат тир.
Низам хуьнвал
Армиядин къене низам тунилай къецяй, ракьун низам хуьни рим армиядиз еке женгвални руьгь гузвай, адан агъзур йисанилай пара хьайи девирдин къене. Гагь-гагь чӀехибуру солдатар титегь авун патал ихьтин крар ийидай:
III вишйис чи эрадилай вилик кьиникьрин канун кьабулнавай, армиядикай чпин кьил гакъудзавайбуруз. Вегецийдин девирдиз кьиникьдикай суьрнеди ван гузвай — classicum.
Сенат
Гьукуматдин кьвевал квахь хьайила, принципатдихъ галай, сенатдин гьални дегиш хьана. Принципат, уьмуьрлухъ авай сенатдин президентвал авай, сенатдиз аксинвал авайтӀани, сенатди кьазвай. ГьакӀ ятӀани Риман сенат са маса затӀ жез эгечӀна. Вилик чӀавара ам Риман лап чӀехи ксарин, еке къуллугъарнавай кӀватӀал тир. Рима гьамиша писдаказ вичиз дуьз текъведай цӀийивилер кьабулзавай. Са сефер Аппий Клавдий сенаторди кьийн гана, сифте латинжув, сенатдиз гьахьдай вичин гъилелди рекьидай. Цезарьдин девирдиз Цицеронни адан дустари Галлиядай акъатай сенаторрал ягьантар ийизавай. Ахпа III-й вишйисуз риман сенатдик египетжув Кераунос экечӀ авурла Рима а кар дакӀан жедай кас мад амачир. Маса саягъ хьунни мумкин тушир. Провинцийжуврикай виридалайни девлетлубур, къалаяр къачуз, риман чӀехи ксарин бахчаярни кӀвалер къахчуз, Римдиз яшамиш жез хъфидай. Гьа кар паталди Августан девирдиз Италияда кӀвалер пара багьа хьанвай. Гьи цӀийи чӀехи ксари сенат ацӀуриз хьана. Атана вахтар, сенатдиз «вири провинцийрин умуд», «вири дуьньядин абур», «инсанрин туман абур» лугьудай. Эхир сенат кьвенал пай хьана — Риманни Константинопольдин сенатрал. ГьакӀ ятӀани а карди гьукуматдиз пара масакӀавилер гузвачир, гьукуматдин къуват сенатдин гъиляй консисторийдик хъфенвай.
Культура
Рум империядин культура республикад девирдин неве я, гьадан кьакьан гьал яргъи хъувур. Вири империядин кьилни рикӀ — Рума къалурзавай амайбуруз фидай рехъ. Рум шегьерда авай пара театрар, гимназияр, тавернаяр, гьамамр, ротондаярни амай кӀвалер.
Рум девирдин монументарни кӀвалер парабур исятдани амазма. Абурукай виридалайни тӀвар-ван алайди Колизей я. Рум империядин шегьеррин чӀехи паюнихъ форумар авай. Хъвадай яд шегьерриз акведукрай къвезвай.
Невеяр
Са шумуд гьукуматри чеб Рум империядин невеярвилиз гьисабзавай. РагъекъечӀдай пата адан неве Византий империя тир. VI вишйисан юкьва византий император Юстиниана РагъакӀидай Рум империядин чилерин еке патар къачуна, адан невейривай а чилер хуьз хьаначтӀани). РагъакӀидай пата Рум империя цкӀейила, адан чилерал пара гъвечӀи гьукуматар туькӀуьр хьана. 962-й йисуз Оттон I ЧӀехиди Иоанн XII папади Пак тир Рум империядин императордин титул гана. А империя гьар гьукуматвилин жуьрейра жез 1806-й йисалди яшамиш хъхьана. Урус империя, кьве франузрин империяни (Наполеонанни I Наполеонан III) Осман империяди гьакӀни чеб Дегь Руман невеяр хьти гьисабзавай. Москвадин гьукуматда Иван III девирдиз акъатна теория «Москва — Пудлагьай Рум».
«Сифте Рум цкӀирна, гьадахъай кьулухъ кьведлагьайди (Константинополь) чкӀана, Пудлагьайди (Москва) яшамиш жезва, яшамиш жеда». ГьикӀ туькӀуьр жезва Урусатдин Гьукумат, Византиядиз пара ухшар авай. XVIII вишйисан эхирда ГШАдин бубайри-туькӀуьрайбуру чпин гьукумат Рум республикадин адетрин неве я лагьана. Чи вахтара АСШдин агьлийри чпин гьукумат Рум империядихъ галаз гекъигзава. Америкмдин къенин гьукуматдин система садбуру гекъигзава Румахъ галаз, республикадай империядиз дегиш жедай девирдин. Адалай геж девирдиз (XIX — кьиле XX) Румдин невеяр я лагьана немцарин империйриз Бисмаркани Гитлера. («кьведлагьайни» и «пудлагьай» империяр, эгера гьисабун Пак тир Рум империядилай эгечӀ авуртӀа.
Уцулимахи
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 24 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Уцулимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 163 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Хемис
Хемис — арбединни жумядин арада авай, гьафтедин кьудлайгьай югъ.
Эрнесто Че Гевара
Эрне́сто Гева́ра (Ernesto Guevara, тамам тӀвар — Эрнесто Гевара, исп. Ernesto Guevara, лакӀаб «Че» «Che») — латиноамерикадин революционер.
Къуллугъар
1961-й йисан 23 февралдилай 1965-й йисан 1 апредьдал Эрнесто Че Геварра Кубадин индустриядин министерстводин сифте министр тир. 1959-й йисан 26 ноябрдилай 1961-й йисан 23 февралдал ам Кубадин Халкьдин Банкдин президент тир.
Италия
Италия (тамам тӀвар — Италиядин Республика (Repubblica Italiana) — Европада кьибле пата авай гьукумат.
Кьиспес
Дегь чӀавара Италиядин чилел алай халкьар: этрускар, лигурар, венеттар, галлар, ретар, латинар. 8-лагьай вишйиса чи эрадилай вилик Рим гьукуматдик кьил кутуна. Къвез-къведайдивай 5-лагьай вишйисалди Рима вири Апеннинар къачуна.
4-лагьай виш йиса Италиядиз кефер патай германар гьахьиз эгечӀна. 410 йиса абуру Рим къачуна. 488 йиса Дегь Риман кьиспес куьтягь хьана. А чӀавара Римдал къуват кьуна Риман Папади. Гьа чӀаварилай 19-лагьай вишйисалди Италия цкӀенвай гьукумат тир. 1860 йиса Гарибальдиди эгечӀна Италия кӀватӀ ийиз.
1915-лагьай йиса Италияди Австро-Венгриядиз дяве гана Дуьньядин Садлагьай дяведик вичин пай кутуна. 1922-лагьай йиса Италияда Бенито Муссолиниди къуват кьуна. Адан девирда гьукумат Дуьньядин Кьведлагьай дяведик квай Германиядин патал.
Экономика
Италия дуьньядин виридалайни девлет авай гьукуматрик ква. Адан йисан бюджет 960 млрд $ я (5-лагьай чка дуьньяда). Гьукуматдин кефер пата хъсандиказ агалкьнава индустрия, кьибле пата — хуьруьн кӀвалахар. Ина акъудзава маншинар, синтетикадикай зтӀар, чухур, ниси, пекер ва маса зтӀар. Италия — пекерин мода гудай виридалайни вилик гвай гьукумат я дуьньяда. И бинедалди абуру бюджет пара кӀевиз ацӀурзава. Мадни Италиядиз пара туристар къвезва. Рим, Флоренция, Милан, Неаполь, Венецияни маса шегьерра абуруз машгъур пара чкаяр ава — кӀвалер, паруяр, къелеяр, суваяр, гьар жуьре монументарни шикилар.
Исятда Италиядин экономикадин виридалайни ажуз пад финансар я. Гьукуматдихъ еке дефицит ава, экономика пара яваш вилик физва. Гьукуматдин кефер пад девлетлу ятӀа кьибле пад кесиб я. Ана пуд сефер пара кӀвалах авачирвал авайди я. Эхиримжи чӀавара Италиядиз Африкадин кесиб гьукуматрай пара ксар къвезва кӀвалах патал.
Ксар
2008 йиса Италияда 60 млн кас хцабна. Европадин галкӀда ксарин кьадардал 4-лагьай чка кьазва. Дуьньяда 23-лагьай чкадал ала. 1 кв км-дал 199,2 кас яшамиш жезва — ЕврогалкӀда 5-лагьай чкадал ала. Виридалайни пара ксар Италиядин кефер пата ава. Ана гьукуматдин са пай яшамиш жезва. Абурукай виридалайни пара ксар авай чилер Кампания, Ломбардия, Лигурия я — ана са км²дал 300 касдилай пара яшамиш жезва. Лап пара ксар Неапольда ава — ана 1 км²да 2531 ксар ава. Сувавилин чкайра ксар акьван пара авач. Ина 1 км²да 35 кас ава. Дуьньядин Сифте дяве куьтягь хьайила Италиядин экономика вилик фена. Гьавиляй пара ксар хуьрерай шегьерриз фена. А чӀавара Италия кесиб гьукумат тир, анай ксар дуьньядин маса патариз къазанмишар ийиз физвай. Гьи дяве куьтягь хьайила эгечӀнавай экономикадин хкажун патал ксар гьукуматдай экъечӀун акъвазар хьана. Гьич маса гьукуматрай ксар Италиядиз къвез эгечӀна.
1970-йисаралди гьукуматда ксар хадайвал кьакьан яз амукьна. Ахпа хадайвал ават ийиз эгечӀна. СакӀус чӀавунилай хадайвал рекьирвилелай гъвечӀи хьана. 2008 йисуз гьар вадлагьай итал 65 йисалай чӀехи тир. 2000-лагьай йисара хадайвал еке хьана.
ЧӀал
Италиядин тамам чӀал итал я. Ам индо-европадин хизандин руман кӀватӀалдик квайди я. ЧӀал пай жезва гьар жуьре нугъатрал. Вири нугъатар кӀватӀнава Вини, Юкьванни Агъа нугъатрин кӀватӀалра. Итал чӀалахъ галаз са чкадал ала гьар жуьре регионра маса чӀалар. ГьакӀ хьана, Больцанодани Агъа Тирольда немцарин чӀалахъ тамам статус ава. Триестдани Горицияда словен чӀалахъ тамам статус ава. Аостада франк чӀалахъ тамам статус ава.
Культура
Италиядин чӀехи дамах адан культура я. Италар виридалайни чӀехи культура авай халкьарик ква дуьньядин. Еке чка кьазва архитектуради. Ина ава вири дуьньядиз чидай кӀвалер — Колизей, Пизан къеле ва амайбур. Виридалайни тӀвар-ван алай зарияр я Данте Алигйерини Петрарка. Италиядин тӀуьнарни пара тӀвар-ван алайди я дуьньяда, чӀехи пай пастани пицца паталди. Ихьтин лап чӀехи тӀвар-ван алай ксар, Леонардо да Винчи, Микеланджело, Рафаэль хьиз вири дуьньядиз чида. Миланда ава дуьньядин операдин юкьв — театр Ла Скала.
Миранд чӀал
Миранд чӀал (вичин тӀвар мирандес ва я lhéngua mirandesa) — роман чӀал, и чӀалал Португалиядин кеферни — рагъэкечӀдай патан Миранда-ду-Дору, Вимиозу, Могадору провинцияра яшамишзавай гъвечӀи агьалиди рахазва. Португалияда официал статус къачунва.
Бенито Муссолини
Бенито Амилкаре Андреа Муссолини (Benito Amilcare Andrea Mussolini,  — ) — Италиядин политикадин къулугъ ийидади, литератор, кьил Милли фашистрин партиядин, диктатор, пачагь (ит. «дуче»).
20 ноябрь
20 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 324-лагьай югь я (яргъи йисан 325-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 41 югъ амукьнава.
Суварар
* Дуьньядин аялдин югъ
Мурманск
Му́рманск (1917 йисалди — Рома́нов-на-Му́рмане) — урусатда кефер пата авай шегьер. Дуьньяда виридалай чӀехи полюсдин шегьер. Мурманск областьдин административ юкь. Кьегьал-шегьер я.
Жемят
2010 йисан гьисабуниз килигайла Мурманскдин агьалийрихъай 89,6 % урусар я, 4,6 % — украинвияр, 1,6 % — белорусар, 0,8 % - татарар, амайбуру шьегердин агьалийрикай 3,2 % кӀватӀзава. Диндихъ агъазвайбурукай чӀехи пай урус православбур я.
Муьгуьбали Кузунви
Муьгуьбали Кузунви — 1918 йисуз эрмени дашнакрин ва большевикрин кьушунрин аксина женг чӀугур и кас гьакӀни чӀехи алим тир. Ада ва Гьатем агъа ЧӀакарви кӀеви дустар тир ва абуру санал азадвилин женг чӀугунай.
Дубна (Тула вилаят)
Дубна́ — Тула вилаятдик акатзавай шегьердин тегьерда кутунвай хуьр, Дубна райондин администрациядин юкь я. Упа вацӀун Дубна ва Дубенка хилерал алайди я. Вилаятдин администрациядин юкь тир Туладилай рагъакӀидай патахъ 49 км яргъал ала. Агьалийрин кьадар 5886 кас я.
ТӀвар
Хуьруьн тӀвар Упа вацӀун эрчӀи патан Дубна тӀвар алай хилез талукь я.
Тарих
Дубна вацӀун эрчӀи къерехдал алай кьакьан чкайрал дегь-урусрин дегь чӀаварин шегьер хьайи чка тир. Тарихдин делилриз килигна, XIII-лагьай вишйисан садлагьай зураз мангъулрин вигьинрин девирра и шегьер терг хьана.
1729-й йисуз яракьархъан Федор Мосолова Дубна вацӀун къерехдал чуьгуьн-цадай завут эцигна. 1740-й йисуз Дубна хуьруьн диб эцигна. Дубна мулк Батурлинринди тир.
1924-й йисалай инихъ Дубна райондин администрацияди юкь я. 1928-лагьай йисуз Дубна хуьре сад лагьай юкьван мектеб ахъайна.
1929-й йисалай инихъ шегьердин тегьерда кутунвай хуьруьн статус гваз я.
КьетӀен чкаяр
Гилалди амукьнавай Мосоловардин усадьба Дубна поселокдин кьилин кьетӀен чка я. Усадьба цӀуру чӀаварин дараматрин кӀватӀал я:
ЗахитӀ (Хив район)
ЗахитӀ, ЦӀийи ЗахитӀ (Захит, Новый Захит) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин чилерал алай Хив райондин хуьр, «ЗахитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефер пата, Гуьлгери вацӀун мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 17,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: ЦӀийихуьр, Советский.
Тарих
Хуьруьн бине, 1979 йисуз Хив райондин Агъа-ЗахитӀ, Вини-ЗахитӀ ва Кьулан-ЗахитӀ хуьрерин эгьлийрин Мегьарамдхуьруьн районда авай чпин мулкариз куьчарунин рекьелди кутунвай. Иниз гьакӀни Зиза хуьруьн зур пай, Тркал хуьруьн са шумуд майишатар, Ахцегь райондин Ухул хуьруьн 10 майишатар ва маса хуьрерай са шумуд хзанар куьчарнай.
Агьалияр
2009 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1181 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Дулдугъ
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Тпиг хуьрелай 7 км рагъэкъечӀдай патахъ, Чирагъ вацӀни Кошанапу вацӀ сад-садахъ галаз акахьнавай чкадал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Дулдугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь наибвалдиз талукь тир. Гоа ва Дуруштул хуьрерихъ галаз Гоа хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Дулдугъ хуьруьн агьалияр 371 кас тир: 41 кас (11,1%) — лезгияр, 330 кас (88,9%) — агъулар.
Словакия
Слова́кия (Slovensko), Словакиядин Республика (Slovenská republika) — юкьван европада авай гьукумат.
Кефердинни рагъакӀидай пата Чехиядихъ галаз, кефер пата Польшадихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Украинадихъ галаз, кьибле пата Венгриядихъ галаз, рагъакӀидай пата Австриядихъ галаз сергьятра ава.
География
Словакия — унитар республика я; 8 краяр (kraje, kraj) ва 79 районар (okresy, okres) акатзава.
Холикачук чӀал
Холикачук чӀал
Континент
Континент (continens; род. continentis) — ччилин тупунин кьураматдин асул чӀехи паярикай сад, материк, мес. Африкадин континент.
Континентар
Вири ччилдин майдан — 148 647 000 км² (29,1 %), вири планетадин майдан — 510 065 600 км².
Дуьньядин пайяр — Европа, Азия, Америка, Африка, Австралия ва Океания, Антарктида.
Саидов Алирза Уьзеиран хва
Саидов Алирза Уьзеиран хва — машгьур лезги шаир.
1932 йисан 15 январдиз Ахцегь райондин Къутунхъар хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин юкьван мектеб ва Москвада М. Горькийдин тӀварунихъ галай Литературадин институт куьтягьна. Гзаф йисара республикадин печатрин органра ва Дагъустандин кхьирагрин союзда кӀвалахна.
Алирза Саидов шииррин, манийрин ва поэмайрин кӀватӀалрин ("Самурдин авазар", "Зи экуь гъед", "Уста Идрис", "Ваз кхьей чарар", "Уьмуьрдин жилет", "Гимишдин симер" "Хцихь галаз рахун" ва мсб.) автор я. Адан эсерар урус чӀалаз таржума авунва ва Москвада кьилдин ктабар яз акъатнава. А. Саидова лезги шиират цӀийи авазралди ва фикирралди девлетлу авуна. Адан гзаф чӀалар манийриз элкъвенва. Шаир СССР-дин Кхьирагрин садвалдин член тир.
Кьейидалай гуьгъуьниз А. Саидоваз ДР-дин литературадин С. Сулейманан тӀварунихъ галай премия гана.
Хирола
Хирола (лат. Beatragus hunteri ) — жуьре антилопа хзан кьве карчарин (Bovidae), йашамиш жезва Кенида ва Сомалида. Бедендин йаргъивал — 250–300 см (+ тум 30—45 см), бедендин заланвал — 65-155 кг.
Яд
Яд (гьидрогендин оксид) — экв аквадай жимивилин тегьерда авай, ранггалачир (гъвечӀи кьадарда), ни авачир ва тӀям авачир (нормал ва стандарт шартӀара) химиядин вещество. Химиядин формула: H2O. КӀеви гьалда авай циз мурк, жив ва я къирав лугьуда, газдин гьалда лагьайтӀа — цин бугъ лугьуда. Ччилин ччинин тахминан 71 % цив кьунва (океанар, гуьлер, вирер, вацӀар, муркар).
Хъсан гзафполяр цӀурурдайди я. ТӀебиатдин шартӀара це гьамиша цӀранавай веществояр ава.(кьелер, газар).
Цин жуьреяр
Ччиле авай яд пуд асул гьалда жезва — жими, газдин ва кӀеви, ва жуьреба-жуьре кӀалубар къачуз жезва. А кӀалубривай савахтунда сад садахъ галаз къуншивал ийиз жеда : цин бугъни цава авай цифер, гуьлуьн ядни айсбергар, муркӀадин гьамбарарни ччилин ччина авай вацӀар, ччилин яд квай къатар. Ци жуьреба-жуьре тӀямар къачуна гзаф веществояр цӀуруриз жеда. Цин «уьмуьрдин чешме» хьиз важиблувиляй, ам фад-фад жуьреба-жуьре принципралди ччара-ччара типриз пайзава.
Арадиз атун, квайбурни кардиз кутун принципдалди:
Цин химиядин тӀварар
Формалдаказ цин са шумуд илимдин жигьетдай дуьз тир химиядиндин тӀварар авайди:
Физикадин хсусивилер
Нормал атмосфер шартӀара яд жими гьалда жезва.
21 ноябрь
21 ноябрь — григорийдин чӀаварганра йисан 325-лагьай югь я (яргъи йисан 326-лагьай югь). Йисан эхирдал кьван 40 югъ амукьнава.
Яд
Агрегат гьалар
Цин пуд агрегат гьал авайди я:
Фазадин диаграммадин элемент — пуд къатан точкаяр:
Цин изотопдин модификацияр
Цин молекулада авай гьидрогендин изотопдин типдиз килигна, гуьгъуьнлай авай цин жуьреяр ччар ийизва:
ТӀебиатдин цин къене изотопологрин гьисабнавай молекуляр массаяр, халкьаринарадин SMOW (юкьван молекуляр масса = 18,01528873) ва SLAP (юкьван молекуляр масса = 18,01491202) стандартрив кьадайвал.
Химиядин кьетӀенвилер
КӀвалин температурада яд агъадихъ къалурнавайбурухъ галаз химиядин реакция арадал гъизва::
Чими авурла ци химиядин реакция арадал гъизва:
Катализатор алай чкадал ци химиядин реакция арадал гъизва:
Сингапур
Сингапур, Республика Сингапур (Republic of Singapore, Republik Singapura, 新加坡共和国, சிங்கப்பூர் குடியரசு) — Кьиблединни-РагъэкъечӀдай Азиядин островра чка кьунвай гьукумат-шегьер. Малайзиядик акатзавай Жогьор султӀанвалдихъ галаз ва Индонезиядин Риау островрихъ галаз сергьятарзава.
Лезги Нямет
1932 йисуз КцӀар райондин ЭчӀехуьре дидедиз хьана. Ада Яргунрин юкьван мектеб ва Бакуда Азербайжандин пединститут куьтягьна. 1956 йисалай хайи райондин мектебра чӀалан ва литературадин муаллимвиле кӀвалахна. Лезги Нямет шиирар теснифунал мектебда амаз машгъул хьана. Ам хайи халкьдикайни ватандикай кхьенвай цӀай квай шиирринни поэмайрин, абурукай ибарат вад кӀватӀалдин («Дагълара», «БембецӀ», «Зегьметдикай баядар», «Зи хиялар» ва «Шиирар») автор я. 1976 йисуз «РикӀин гаф» кӀватӀалдин председатель яз хкягъ хьанай.
Лезги Нямет 1986 йисуз рагьметдиз фена. Адан тӀвар 1992 йисуз КцӀар шегьердин 3-мектебдиз ва са куьчедиз ганва.
Сингапур
Сингапур тӀвар, санскрит чӀалакай «siMha» (аслан) малай чӀалаз атанвай «синга» (аслан) ва санскрипт чӀалан «пура» (шегьер) гафуникай арадал атанва.
Наци
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Сингапур
География
Сингапурдин майдан 714,3 км² туькӀуьрзава (2011 йис), 1960 йисалай кьиле тухузвай тӀебии тушир гьалда цин винел чилер арадал гъана ва абур гегьенш авунин программадин куьмекдалди майдан къвез-къвез чӀехи жезва. Уьлкведин майдандик кьилин остров Сингапур ва адан цин къерехдин яргъивилихъ галай 58 гъвечӀи островарни акатзава. Абурукай виридалай чӀехибур Убин, Теконг-Бесар, Брани, Сентоса, Семакау ва Судонг я. Виридалай кьакьан чка — Букит-Тимах кӀунтӀ (163,3 м) я.
Наци
Тарих
XIX виш йисуз Наци хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Наци хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 150 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Сингапур
Административ паюн
Сингапур — унитар республика я; 5 округар (district) акатзава.
Хиниви Зайнаб
Хиниви Зайнаб — XII асирдин сад лагьай паюна яшамиш хьана. Ам лезги миллетдик акатзавай хиналугь тайифадин Хин хуьре ди-дедиз хьана. Бажарагълу руша жегьилзамаз шиирар туькӀуьриз ва чуьнгуьрдихъ галаз манияр лугьуз башламишна.
Хиниви Зайнабан уьмуьр ва яратмишунар Ширвандин шагь Ма-нучихрдин паб Тамара-ханумахъ галаз алакъалу я.
Зайнаба вичин эсерар: шиирар, манияр, рубаияр дидедин, араб ва фарс чӀаларал теснифна.
Чав агакьнавай рубаийрай аквазвайвал, Зайнабахъ дерин чирви-лер ва тагьсил (образование) ава. Ада вичин чӀалар, рубаийрин истемишунрал амал авуна (философиядин мана хьун, цӀийи-цӀийи фикирар лугьун, 1, 2 ва 4 — цӀарар рифмада хьун), теснифнава ва абур РагьэкъечӀдай патан машгьур шаиррин рубаийрилай са куь-нални усал туш.
Ширвандин шагь Манучихр кечмиш хьайила, Тамара бубадин ватандиз хъфена. Шаир Зайнабан уьмуьр гьикӀ куьтягь хьанатӀа, малуматар авач.
ЯлцӀугъ
Ялцугъ (Ялцуг) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай тунвай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай тахминан 11 км яргъал чка кьунвайди я.
Тарих
Хуьруьн арадал атуникай малуматар авач. ТӀварцӀикай баян гун мумкин туш. Ялцугъ хуьруьн тӀвар, литературадин лезги чӀалан бине эцигай зурба зари Этим Еминан куьмекдалди акъатайди я.
Хуьруьн бине Кьеан хуьряй атайбуру кутунвайди я. Гуьгъуьнлай иниз Цилинг, КӀири ва КӀеле хуьрерин эгьлиярни куьч хьанвай.
1734 йисуз ЯлцӀугъвийри Надир Шагьан кьушунрин вигьинар яна алудзавай.
XIX виш йисуз Ялцугъ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдиз талукь тир. Макьар, ХпитӀар, Бигер ва ЦицӀер хуьрерихъ галаз Ялцугърин хуьруьнжемятдик квай.
1966 йисан зурзунрилай кьулухъ ялцӀугъвияр Эминхуьруьз куьч хьана ацукьнай.
Хуьре Этим Эминан сур авайди я.
Агьалияр
ЯлцӀугъвийрин асул кӀвалахар малдарвар, лежбервал ва балкӀандарвал тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов  — лезгийрин тӀвар-ван авай зари, тарихдар, лезги чӀалан пешекар, журналистни публицист я.
Гиягарамахи
Гиягарамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Наци хуьруьнсоветдик акатзава.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Биография
1948-йисан 25-июлдиз гилан Азербайжандин Къуба райондин Дигагь хуьре дидедиз хьана. Къуба шегьердин интернат мектеб тафаватлувилелди акьалтӀарай ам «Къизил Къусар» газетдин редакцияда кӀвалахал акъвазна. Азербайжандин Гьукуматдин Университетдин журналистикадин факультетда кӀелдайла кӀвенкӀвечи яз Ж.Жаббарлыдин тӀварунихъ галай стипендия къачур ада университет яру дипломдалди акьалтӀарна.
Гиягарамахи
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 22 км яргъал ала.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Зарини кхьираг
М.Меликмамедов лезги ва азербайжан чӀаларал чапдай акъуднавай 14 ктабдин автор я. Адан «Йифен экв», «Беневша хьиз экъечӀда», «Хачмази гъалибвилин рехъ хуьзва», «КӀанидаз кьве виш мани», «Полковникдин кьин», «Касар» ва маса ктабар кӀелдайбуру хъсандиз кьабулна. «Лезги тӀвар алатӀа…» ктабдалди ада лезги литературада эссе жанрдин бине кутуна.
Гиягарамахи
Агьалияр
Йисариз килигна Гиягарамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Журналистикадин пешекар
Азербайжандин КП-дин ЦК-дин «Совет кенди» газетда кӀвалахал акъвазай ам шиирдалди кхьенвай фельетонралди сейли хьана. Ада журналистикадин рейд жанр вилик тухвана. 1983-йисуз адан «Газет ва халкьдин контроль» ктаб 10 агъзур тираждалди чап хьана.
Гиягарамахи
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 71 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Журналистикадин пешекар
М.Меликмамедова «Къизил Къусар», «Советский моряк», «Совет кенди», «Гьеят», «Берекат», «Алпан» газетрин корреспондентвиле, редактордин заместителвиле, редакторвиле, гьакӀни «Самур» газетдин кьилин редактордин заместителвиле кӀвалахай йисара 7500-далай гзаф макъалаяр, очеркар, эссеяр, репортажар, корреспонденцияр, фельетонар, зарисовкаяр басмадай акъудна. Журналистикадин рекьяй М.Меликмамедов 2 медалдиз, Азербайжандин Журналистрин Союздин «Къизилдин къелем» премиядиз ва Азербайжандин КИВГЬИ-дин «Араз» премиядиз лайихвилер аваз хьана.
М.Меликмамедовни «РикӀин гаф» кӀватӀал
Забит Ризванов КцӀарин Халкьдин Яратмишунрин КӀвалин директор тир вахтунда ина 1959-йисуз арадал атай «РикӀин гаф» кӀватӀалдик квай къелемэгьлияр фад-фад кӀватӀ жедай. 1966-йисан январдилай Муьзеффер Меликмамедовани кӀватӀалдин тедбирра мукьувай иштиракна. Ингье кӀватӀалдик квай ксарилай тафават кваз яз адахъ вичиз кьилдин фикирар авай. Садра Забит муаллимди адаз лагьанай: «Ви хуьруьнви рагьмет авай Теймур Алиханов чи кӀватӀал арадал гъайи, адаз регьбервал гайи ксарикай я. Заз вун гьа кас хьиз женгчи хьунухь кӀан я. Лагь кван, вун женгерив мус эгечӀда?»
ЧӀалан пешекар
Муьзеффер Меликмамедова хайи чӀал девлетлу авуник еке пай кутунва. Ада неинки лезги чӀалалди яратмишзава, гьакӀни ам илимдал бинеламиш хьана ахтармишзава, рикӀелай алуднавай хейлин гафар майдандиз ахкъуднава. Иллаки чкайрин, гьайванрин, къушарин, набататрин тӀварар. Къуба патан нугъатар ахтармишунални машгъул хьанвай ада лезги литературный чӀала Къуба нугъатдин саки 500-дав кьван агакьна гафар тун меслят къалурзава. Якъин, и теклиф кьабулайтӀа, адал чи алимри амал авуртӀа, лезги чӀал мадни девлетлу авунин карда им лап вижевай кӀвалах жеда. Хайи чӀалан нугъатра лезги, къадим хейлин гафар аваз, чун литературный лезги чӀала маса чӀаларай къачунвай гафар тваз ва абур ишлемишиз вучиз гьавалат жеда? Дугъриданни, Муьзеффер Меликмамедова лезги литературный чӀалакай ийизвай веревирдер чпел фагьум-фикир авуниз лайихлубур я.
М.Меликмамедова лезги чӀалан илимдин чара-чара хилерай 140-далай гзаф макъалаяр кхьена, чапдай акъудна. Вичин 2008-йисуз басма авур «Лезги чӀалар» ктабда лезги, табасаран, будугъ, хиналугъ ва къирицӀ чӀаларин лексика гекъигунин рекьелди ахтармишзавай адаз Дагъустандин Гьукуматдин Университетди и рекьяй диссертация хуьн теклифна.
Лезги халкьдин къайгъуда
ССРГ чкӀидай вахтунда, вири халкьари хьиз, лезгийрини халкьдин гьерекатдик кьил кутуна. А вахтунда М.Меликмамедов Азербайжандинни Дагъустандин 480-далай гзаф лезги хуьрериз фена, чкадин агьалийрихъ галаз гуьруьшмиш хьана, абур аямдин гьаларин гъавурда туна, лезги халкьди вичин дигмиш хьанвай месэлаяр гьикӀ гьялна кӀанзаватӀа лагьана…
1992-йисуз М.Меликмамедов Лезги Халкьдин Милли Советдин исполкомдин седривиле хкяна. Дагъустандай тир кандидатдиз 17 касди сес ганатӀа, Муьзеффераз Милли Советдин идарадик квай 47 касди вирида сад хьиз сес ганай. И делилди халкьдин арада Муьзефферахъ чӀехи нуфуз авайди мад гъилера субутзавай…
Са шумудра адаз Азербайжандин КП-дин ЦК-диз эверна лагьанай: «Вуна лезги халкьдин месэлаяр къарагъарунилай гъил къачуртӀа, чна ваз вад утагъдин кӀвалерни гуда, кутугай хъсан къуллугъни. Гъил къачун тавуртӀа, вун и затӀарикай магьрум яз амукьда. Гила жува хкягъа!»
Муьзеффер муаллимди сифте яз курсунин ва дипломдин кӀвалахар дидед чӀалалди кхьин деб кутуна. Гила Дагъустандин вири вузра М.Меликмамедован тежриба кардик ква.
М.Меликмамедован туькӀуьрунра гьалтзавай камалавай гафар
Усал лезги такурай зи вилериз.
Гьикьван кӀеве акӀайтӀани зарияр, Кьегьалар я, шиирривди халкь хуьдай.
Гьахъ тӀалабиз тахьай шаир Чан аламаз рекьидайд я.
Намус хвейи лезгидин Хенжелди пас кьурди туш.
Дустни душман чир жедайвал, Чанда са кӀус хъилер кӀанда.
Пехърен гъиле гьатна девран, Чи дагълариз лекь чизамач.
Ви рикӀе къе халкьдин тӀалриз чка АвачтӀа, итимвал квадарда вуна.
Азад хьана кӀанзавачтӀа са халкьдиз, Несиб женни адан чилиз абадвал?
Ватан патал чан тагайтӀа, Ватандин чил кӀубан жедач
Боливия
Боли́вия (Bolivia, кечуа Buliwya, аймара Wuliwya, гуарани. Volívia), официалвилин тӀвар Гзаф-Халкьарин Гьукумат Боливия — Кьибле Америкадин юкьван пата чка кьунвай гьукумат.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Меликмамедова туькӀуьрай кӀвалахриз ганвай къимет
Меликмамедовакай рикӀяй къвезвай хуш келимаяр лагьанвайбур гзаф я.
Боливия
Чилинмикит
Кефер ва кеферни — рагъэкъечӀдай патай — Бразилиадихъ, кьиблединни — рагъэкъечӀдай патай — Парагвайдихъ, кьибле патай — Аргентинадихъ, кьибле ва кьиблединни — рагъакӀидай патай Чилини Перудихъ галаз атӀарра ава. Гьуьлуьз экъечӀун авач, амма 1992 ийисуз, Перуди Боливиядиз 99 йисуз гьуьлуьн къерехдин, порт эцигиз гъвечи чка киридиз вугуз кьарардиз атана.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Меликмамедова туькӀуьрай кӀвалахриз ганвай къимет
"'Лезгийрин чӀехи алакьунар ва агалкьунар авай зари Муьзеффер Меликмамедов ва адан ялав квай эсерар — очеркар, гьикаяяр, шиирар ва поэмаяр — заз алатай виш йисан 90-йисарилай таниш я. Абуру, иллаки «Лезги тӀвар алатӀа» ктабди зун гьейранарнай. «И къубави зурба шаир я, — лагьанай за Дагъустандин зарийриз. — Адан шииррин гьар са цӀар кӀелзавайдаз са дава, са дарман, са хьел ва са жида я. Абур гьакьван метлеб авай, халкьдин тӀал алай месэлайрикай кхьенвай, художествадин жигьетдай вини дережада авай чӀалар-жавагьирар я»."
Боливия
Администрациядин паюнар
Боливия 9 департаметриз (исп. departamentos) пай жезва, департаментарни провинциярриз (исп. provincias) пай жезва.
Муьзеффер Низаман хва Меликмамедов
Меликмамедова туькӀуьрай кӀвалахриз ганвай къимет
"«Женгчивал адан ивидик, руьгьдик ква. Адакай зурба журналист ва шаир авунвайдини женгчи руьгь я»."
Кьулан-ЗахитӀ
Кьулан-ЗахитӀ — Дагъустан республикадин Хив районда авай тунвай хуьр.
Боливия
Администрациядин паюнар
Вири санал ина 112 провинция ава, абур гьакӀни кантонриз (исп. cantones), пай жезва.
Поречье хуьруьнсовет (Тула вилаят)
Поречье хуьруьнсовет — Тула вилаятда авай Дубна райондик акатзавай муниципал гьасилвал я.
Кьулан-ЗахитӀ
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай тахминан 13 км яргъал алай.
Поречье хуьруьнсовет (Тула вилаят)
Виридан информация
Поречье хуьруьнсоветдин юкь — Опочня хуьр я. Кефер, рагъакӀидайни кьибле патара — Протасово, Гвардейский, Воскресенское муниципал гьасилвилерихъ сергьятар тухузава, рагъэкъечӀдай пата — Ленинский райондихъ галаз. Агьалийрин кьадар — 1557 кас (2011-л. й.).
Кьулан-ЗахитӀ
Тарих
XIX виш йисуз Кьулан-ЗахитӀ хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Агъа-ЗахитӀ ва Вини-ЗахитӀ хуьрерихъ галаз Агъа-ЗахитӀ хуьруьнжемятдик акатзавай.
Поречье хуьруьнсовет (Тула вилаят)
Акатзавай уьмуьр гьалдай чкаяр
Агьайлирин кьадардиз килигна, виридалайни чӀехи уьмуьр гьалдай чкаяр: Акатзавай хуьрерин сиягь:
Кьулан-ЗахитӀ
Тарих
1979 йисуз Кьулан-ЗахитӀ хуьруьн агьалияр, Агъа-ЗахитӀ ва Вини-ЗахитӀрин эгьлийрихъ галаз Мегьарамдхуьруьн райондин ЗахитӀ хуьруьз куьчарнай.
Агьалияр
Куьч жедалди агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар тир. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Кьулан-ЗахитӀ хуьруьн агьалийрин кьадар, вири лезгияр яз 186 кас тир.
Алай чӀавуз хуьр ичӀизва, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Братислава
Братисла́ва (Bratislava (/ˌbrætɨˈslɑːvə/ тахьайтӀа /ˌbrɑːtɨˈslɑːvə/); (1919-лагьай йисалди — Прешпорок тахьайтӀа Пре́шпорек, Prešporok, Prešporek), Pressburg, Пре́сбург, Pozsony, По́жонь, юкьван виш йисарра, , Истрополис) — Юкьван Европада авай шегьер, Словакиядин кьилин шегьер я. Агьалияр — 462,6 агъ. кас. Шегьердин майдан — 368 кв. км.
Братислава уьлкведин виридалайни чӀехи шегьер я; Словакиядин политикадин, экономикадинни мединиятдин юкь я. Словакиядин Президент, Парламент ва Правительство алай чка. Братиславада са шумуд университет, музей, театр, галерей ва маса мединиятдинни кӀелунин идараяр ава. ГьакӀни кьилин шегьерда пара Словакиядин чӀехи компанийринни финансрин идарайрин штаб-кӀвалер ала.
Братиславадин тарих маса уьлквейрин, миллетринни динрин зурба таъсирдихъ галаз галкӀанвайди тир, яни австриявийрихъ, венгриявийрихъ, германиявийрихъ, сербрихъ, словакрихъ, чехрихъ, чувудрихъ галаз (миллетрин тӀварар алфавитдин къайдада ганва, таъсирдин дережадихъ туш). Габсбургрин монархиядин виридалайни чӀехи хкажунин девирда Братислава Венгриядин кьилин шегьер тир (1541-1684-лагьай йисаррин арада).
География. Климат
Братислава Дунай вацӀун кьве къерехдал ала, ГъвечӀи Карпатрин ценерив. Шегьер арада масад авачиз Австриядихъни (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван Петржалка-Берг и Яровце-Китзее сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) Венгриядихъ (2007-лагьай йисан 27 фундукӀ вацрал кьван Русовце-Райка сергьятдин элячӀун кӀвалахзавай тир) галаз сергьятрив агалтзава.
Климат — континентдинди я, юкьван гьисабдалди йисан температура 10.6 ºС, юкьван гьисабдалди йисан къваларин кьадар — 565 мм. Юкьван гьисабдалди гьер вацӀран температура — −0,4 °C кьван я, Юкьван гьисабдалди чиле вацӀран температура — 21,3 °C. ХъуьтӀуьн чӀав — мекьивал, ламувални жив квайди я. Гад чимиди я, къати гарар квайди.
Административ паюн
Административ паюн — 5 мягьле (okres), 17 шегьердин пай (Mestská časť).
Административ патахъай Братислава 5 мягьледиз чара жезва: Братислава I (шегьердин юкь); Братислава II (рагъаэкъечӀдай патан паяр); Братислава III (кефердинни рагъаэкъечӀдай патан паяр); Братислава IV (рагъакӀидай патанни кефердин паяр); Братислава V (кьиблепатан паяр, Дунай вацӀун эрчӀи къерехдал алаййбур, гьабурун арада Петржалка — Юкьван Европада виридалайни инсанар къалин тир яшамиш жедай мягьле).
Вич-вичи идара авун патал шегьер 17 паюниз чара жезва, абуруз гьардаз чпин кьил (starosta) ва совет авайди я. Советдик акатзавай депутатрин сан паюнин чӀехивилелайни агьалийрин кьадардилай аслу я. Гьар пай шегьердин 20 кадастрдин чилин кӀусунив кьазва, арадай акъатун: Нове-Место — Нове Место ва Виногьрады кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва, Ружинов — Ружинов, Нивы ва Трнавка кадастрдин чилин кӀусариз чара жезва. ГьакӀни Братислава офиациал тушир (чкадин, гьакӀан халкьдин) административ паюн ава, и официал тушир чкайринни мягьлейрин тӀварар шегьердин агьалийрин арада гьалтзава.
Стхавилин шегьерар
Братиславадив агъадихъ ганвай стхавилин шегьерар гва: <div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Келентеров Келентер Шихкериман хва
Келентеров Келентер Шихкериман хва — лезги шаир.
1933 йисуз КцӀар райондин СтӀуррин хуьре дидедиз хьана. 1950 йисуз Къубадин педмектебдиз гьахьуни Келентеран вири уьмуьрдиз хъсан патахъай таъсирна. 1963 йисуз шаирдин сифте ктаб басмадай акъатна. Ада вири вичин эсерар азербайжан чӀалал кхьенвайди я. Уьмуьрдин эхир кьилера, 2009 йисуз кӀелдайбуруз К. Келентеровдиз хайи чӀалални иер шиирар авайди чир хьанай. 2011 йисуз шаирди «Лезги литературадай чешнеяр» тӀвар алай улуб акъуднай.
Зари 2012 йисуз рагьметдиз фена.
ЧӀехи Француз инкъилаб
ЧӀехи Француз инкъилаб (Révolution française) — XVIII-й виш йисуз Франциядин сиясатдинни социал системайра хьайи зурба масакӀавилер, нетижада ЦӀуру къайда терг хьана ва монархиядикай Франция «де — юре» гьукумат хьана. Девиз — Адавал, барабарвални стхавал. 1789 йисан 14 чиледиз Бастилия къачурла эгечӀнавайди я.
Себебар
XVIII-й вишйиса Франция ацӀай монархия тир, кьушунривайни гьукуматдин къуллугъчийривай даях кьазвай. Гьукуматда авай система туькӀуьрнавайди тир XIV—XVI вишйисара хьайи къенепатан дявейрилай кьулухъ жемятдинни экономикад суалар хьана кӀандай саягъ вичин цӀарцӀе тун тувуна. Халкьдин гьалтунар гьукуматдивай эхиз хьайила, халкьдиз пара регьетвилер ганвай. Политикавилин ихтийрар жемятдин чӀехи кӀеретӀривай гакъуд авурвили паччагьди абурухъ авай артух ихтийрар хуьзвай. Маса регьетвал лежберризни ганвай. Пара яргъи, лежберрин дявеяр хьайи девирдиз (XIV—XVI вишйисар) абуру чпиз ихтийрар гьукуматдивай къазанмиш авуна. ГьакӀ хьана, авай налогрикай чӀехи пай абуруз гьукуматди тагудай ихтияр гана. Пудлагьай регьетвилер гьукуматди буржуадиз ганвай. Са шумуд агъзур куьлуь идараяр авай, гьабурун иесийри буржуа дережа ибаратзавай.
ГьакӀ хьанатӀани, и четин процессри туькӀуьр авур системадивай Франциядиз дуьзгуьн уьмуьр гуз жезвачир. XVIII-й вишйиса Франция вичин къуьншийрихъай хкат ийиз эгечӀна, сифтеди, Англиядихъай.
Къвез-къведайдивай XVIII виш йиса француз жемятдин кӀукӀва авай фикирар, цӀуру (куьгьне) низам дегиш авуна кӀандайди. Гьукуматда пара еке коррупция авай, налогар кӀватӀдай жуьре цӀуруди (куьгьнеди) тир. Пачагьдивай Франция вилик тухуз жезвачир, гьукумат алай чкадал пара чӀавуз амукьзавай. Католик диндин итимар, бегарни буржуяр пачагьдин чӀалахъ мад жезвачир. Монтескйе, Руссони гьахьтин халкьдин алимар, чирвилер авай ксар патал жемятдин фикирар дегиш жез эгечӀна. Виридан гъавурда акьаз хьана, пачагь гьукуматдиз хийир квайди туширди. Эхирки, Людовике (Луи) XV девирда, мадни Людовик XVI девирда гьукуматдин политикадани экономикада масакӀавилер жез хьана, цӀуру (куьгьне) низам чӀурдай.
Бастилиядани Версальда хьайи хабарар
Пачагьдиз мукьвуг тир ксариз гьукуматдин Халкьдин Ассамблея квадар ийиз кӀанзвайди чир хьайила, парижжувариз пара хъел атана, вучиз лагьайтӀа абуру а Ассамблеядихъ пара чпин мурадар ктӀунвай. 12 чиледиз 1789 йисан инсанар пачагьаз аксиниз къарагъна. Гьукуматдин кьушунарни халкь сад садал Парижда гьалдар хьана. Камиль Демулена вичин кӀерпӀедик къацу лентӀ ктӀуна халкьдиз ван гуз хьана, гъиле тфенгар кьаз. 13 чиледиз Парижда эвердай ван гузвай.
Уькуьнихъ, 14 чиледиз Ничягьбурун кӀвале халкьди кьуна 12 артиллерий тфенг, 32 агъзур гьакӀан тфенгни гьабурук порох. Халкьдин хцаб тежедай кӀеретӀар, садбуруг тфенгар, кӀуькӀвер галай тӀвалар гвай, масадбуруг — кутӀваяр, нажахар, кӀашар гвай, ацӀурна куьчеярни паруяр, Бастилиядик кканвай. Бастилия — Франциядин виридалайни чӀехи дусах тир, ана гьакӀан ксар ацукьнавайбур тушир, аниз твазвайбур гьукуматдиз, пачагьдиз аксиниз тир ксар. Парижда авай кьушунрин чӀехибурал бине эцигзавачир. Версальдихъ галаз алакюа хкатнавай. Сятини садаз йикъан Бастилияда авай артиллерияди халкь галай патахъ цӀай гана. ГьакӀ ятӀани, халкьди къеле элкъвена кьунвай, хъфиз кӀанзвачир. Уькуьнихъ кьунвай артиллерия абуру Бастилиядиз аксиниз ишлемишиз кӀанзвай. Гарнизондин гъавурда акьуна, халкьдиз аксиниз женг гун манасуз тирди, гьавиляй, сятини вадаз къеле халкьдиз хгана. Пачагь мажбур хьана Халкьдин Ассамблея кьабулиз. Къведай гьафтейра вири Францияда халкь къарагъна. 18 чиледиз Труа шегьердин халкь къарагъна, 19 чиледиз — Страсбургда, 21 чиледиз — Шербурда, 24 чиледиз — Руанда. Са пай шешьерра ксар къарагънавай ван гваз: «Фу це! Йикь, къачуз-маса гудайбур!». Къарагънавайбуру фу къачузвай, шегьеррин ратушаяр, ана авай документар кузвай. Ахпа шегьерра маса гьукуматдин идараяр ахъайна, хкягъай тешкилтар — муниципалитетар, Париж жегьердин мэр къуллугъ туькӀуьрна, кьушунрин цӀийи кӀеретӀ авуна — Халкьдин гвардия.
Къарагънавай лежберри бегерин къалаяр кузвай, абурун чилер къачуз. И крариз, 1789-й йиса хьайи, гана тӀвар «ЧӀехи КичӀ» (Grande Peur).
4-11 августдин декретралди Халкьдин Ассамблеяди лежберрин хивяй акъудна феодалрал кӀвалах авун, бегерин дуванар цӀарцӀай акъудна, вакуф чилер гакъудна, са пай велаятрихъ авай артух ихтийрар гакъудна. Ассамблеяди лагьана, канунин вилик виридахъ сахьтин ихтияр авайди. Лежберар мад мажбур тушир бегериз налогар гудай. ГьакӀ ятӀани, гьукуматдиз налогар гун абурун хиве амукьна.
26 августдиз 1789 йисан Халкьдин Ассамблеяди кьабулна «Декларация инсандинни гьукуматдин ксарин ихтийра» — демократиявилин сифте документрикай сад я ам. «Куьгьне Низамдиз», коррупциядини кӀани саягъ авуни кьунвай, аксиниз эцигнавай виридан садхьтин ихтияр канунрин вилик, инсандин чӀехи ихтийрар чӀуриз тахьун, халкьдин суверенитет, фикиррин адавал, принцип «вири ихтияр ава, канунри ихтияр тагузвайбурулай гъейри», мадни маса демократик туькӀуьрунарни масакӀавилер инкъилабвилин.
5 октябрдиз халкь Версальдал фена, пачагьдин къаладик, Людовик XVI декретар кьабулиз мажбур авун патал. Халкьдин Ассамблеяди Мари-Жозеф Лафайетаз лагьана, Халкьдин Гвардиядин чӀехидаз, кьушунар Версальдал тухун. Гьи кӀвалахар хьайивиляй пачагь мажбур хьана Версаль туна Парижда авай къала Тюильридиз фин.
Халкьдин Конвентни пачагьдин кьиникь
Людовик пачагьан паб австрий принцесса Мария-Антуанэтта тир. 1792-й йисан 21 сентябрдиз Парижда Халкьдин Конвент ахъай хьана. Гьа юкъуз ада монархия чӀурна, Францияда республика малумарна. Конвент пуд чкадал пай хьана: члахъбур — монтаньярар, абурун чӀехиди Дантон тир. Робеспьерни Марат, ильтибур — жирондистар, Бриссоди тухузвай. Монархистар Конвентда мад амачир. Конвентди дуван эгечӀна алуднавай пачагь Людовикал. 1793-й йисан 21 январдиз Людовик гильотинадал кьена «Ватандиз дегиш авурвилини къуват вмчиз къачур патал». 1793-й йисан февралдин эхирда — мартдин кьиле Конвентди Англиядизни Нидерландриз дяве малумарна, ахпа Испаниядизни.
Якобинрин диктатура
1793-й йисан мартдиз инкъилаб-аксиниз Вандей къарагъун эгечӀна. Гьа йисан 6 апрелдиз туькӀуьрзава Жемятдин Хъхуьнин Комитет, адан сифте кьил Дантон тир. Апрелдиз Робеспьерни Демулен жирондистриз аксиниз рахазва. Париждин коммуна рахайла кьулухъ, 1793-й йисан 31 майдиз са пай жирондистар дусахда тунвай. ГьакӀ хьанатӀани жирондистрин са пай катна провинцийра Конвентдиз аксиниз тир къарагъунар дуьзарна, сакӀус чӀавунилай кӀукӀварнавай. 10 июндиз Халкьдин гвардияди Якобин диктатура эцигна. 13 чиледиз республикадин пад кьазвай жегьил руш Шарлотта Кордеди куьруь гапурдик Марат кьена; и кьиникьдиз жавабвилиз якобинри инкъилабдин террор эгечӀна.
Августдиз Сен-Дени базиликада регьметрик квай француз пачагьрин «кьацӀай руьгьдикай» михьна. 15 октябрдиз Мария Антуанеттадал дуван эгечӀна. Адаз кьиникь гана. Жирондистар кьейила сифте суал Робеспьеранни Дантонан гьажетнар хьана, якобинрин сабурлу пайдик квай — са патахъай, Эберахъ галаз, халис масакӀавилер герек я лугьудай — маса патахъай. 1794-й йиса сифте Эбера, ахпа адан юлдашар, ахпа Дантонни Демулен дусахпа туна, дуван авуна кьенвай. И кьиникьрилай кьулухъ Робеспьерахъ мад амачир аксиниз тир ксар. Манасуз террор дакӀан хьана Конвентдин са пай, Колло д’Эрбуани Баррас кьиле аваз 1794-й 27 чиледиз термидорий кьих туькӀуьрна, Халкьдин гвардияди пад кьур. Робеспьерни адан са виш юлдаш, Кутоннт Сен-Жюст кваз дусахда туна гильотинадал кьена.