cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2018 Футболдай дуьньядин чемпионат
Урусатди авур иштираквал
Адан гафаралди, «алай гьалда вуч хьайитӀани, чна идалайни кьулухъ эхиримжи чӀавуз авурди давамарда — футболдин никӀер эцигун, цӀийи дараматар эцигун, цӀийи спортдин, сифтени-сифте аялрин, жегьилвилин секцияр ахъаюн».
2009-лагьай йисан 16-лагьай декабрдиз и оргкомитетдин кьилел Игорь Шувалов акъвазна.
2010-лагьай йисан 22-лагьай январдиз Урусатдин президент Дмитрий Медведева Кремлда ФИФА-дин президент Зепп Блаттер кьабулна, абуру Урусатди вилик кутунвай малумат веревирд авуна.
2010-лагьай йисан 2-лагьай декабрдиз Цуьрихда дуьньядин чемпионат тухудай иеси тир уьлкведин тӀвар ахъайна — и мумкинвал Урусатдиз вугана. Сес гунин нетижайралди, Урусатди кьведлагьай турда винел пад къачуна, ада зуралай пара сесер кӀватӀна :
1758 йис
1758 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1758-лагьай йис. XIII виш йисан 58-лагьай йис я.
Четкуьн
Четкуьн (Çətgün) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Шагь сувун ценерив, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 30 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Четкуьнра агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Незерар, Везирар, Маллаяр, Къежелар, Сарахар, Кьасумар, Агьасар, Алхасар, Югьдияр (яни Чувудар), Къурушар, ЦӀарахар, Гъегъеяр .
1759 йис
1759 йис (са агъзурни иридвишни яхцӀурницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1759-лагьай йис. XIII виш йисан 59-лагьай йис я.
1760 йис
1760 йис (са агъзурни иридвишни пудкъадлагьай йис) — чи эрадин 1760-лагьай йис. XIII виш йисан 60-лагьай йис я.
Къеле
Къеле (химиядин символ — Sn; Stannum) — химиядин элементрин девирдин системадин 14-лагьай химиядин элемент (цӀуру классификациядалди —50 атомдин нумра авай 5-лагьай девирдин, IV кӀеретӀдин, кьилин агъакӀеретӀдин элемент).
Хенклакар
Хенклакар — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Венгриядин шегьерар
2009-лагьай йисан 1-лагьай чиледин малуматрив кьурвал, вири санлай къачурла Венгрияда - 3152 яшамишдай чка авайди я. Абурукай 328 шегьер (венгр.: város, п.к.: városok) ва 2824 хуьр (венгр.:község, п.кь.:községek) я. 2008-лагьай йисуз 298 шегьер авай тир. Хуьрери Президентдин къетӀъ кьабулуналди шегьеррин статус къачузва. Будапештдив - уьлкведин кьилин шегьер - кьетӀен статус гва, ам са административ текарикни акатзавайди туш. ЯтӀани, 23 шегьердив шегьер-медйе статус гва (megyei jogú város – медйейрин ихтиярар гвай шегьерар).
Хенклакар
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Венгриядин шегьерар
Кьуд шегьердиз (Будапешт, Мишкольц, Печ, Дйор) агломерацияр ава, идалай гъейри, Венгриядин статистикадин юкьва мад 17 агломерациядин акьалтӀдай тушир гьалда аваз авай территория чара ийизва.
Хенклакар
Агьалияр
Йисариз килигна Хенклакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Венгриядин шегьерар
Виридалайни чӀехи шегьер - Будапешт, виридалайни гъвечӀиди - Палгаза (1038 кас, 2010) я. Виридалайни чӀехи хуьр - Соймар (Solymár, агьалияр - 10 123, 2010 йис). Венгрияда 100-лай пара хуьре 100-дал кьван кас яшамишзава, 5 хуьре - 20 кас.
Хенклакар
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 20 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Венгриядин шегьерар
Уьлкведин виридалайни чӀехи яшамишдай чка - кьилин шегьер Будапешт я. Виридалайни гъвечӀи шегьер - Пальхаза (агьалияр - 1114 кас, 2001 йис). Виридалайни чӀехи хуьр - Solymár (агьалияр - 10 043, 2009 йис), виридалайни гъвечӀи хуьре 20 кас яшамиш жезва.
Виридалайни чӀехи шегьерар
Сиягьдик 50 агъзурдилай пара кас авай уьлкведин шегьерар кутунва, сиягь 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьерен малуматрив кьурвал туькӀуьрнава.
Алфавитдин къайдада туькӀуьрнавай шегьеррин сиягь
Сиягь тамамди туш:
Кузун хъишлах
Кузун хъишлах (Kuzunqışlaq) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай сувун хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 18 км яргъал ала.
Кузун хъишлах хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Куьдруьдин мягьле, Юкьван мягьле.
Тарих
Хуьруьн бине Вини Кузунрилай са кьадар арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Кузун хъишлахда агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Къегьдирар, Талакьар, Немецар, Гьезерар .
Шинкбалакада
Шинкбалакада — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Агьалияр
Йисариз килигна Шинкбалакада хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 306 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Шумхримахи
Шумхримахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 6 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Шумхримахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 175 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Эфендиев Мегьамедсалигь Магьмудан хва
1924 йисуз Кьурагь райондин Штул хуьре дидедиз хьана. Дагъустандин Гьукуматдин университетдин филологиядин факультет акьалтӀарна, ада гзаф йисара Штулрин мектебда тарсар гана. Мегьамедсалигь Эфендиеван шиирар республикадин ва райондин газетриз мукьвал-мукьвал акъатиз хьана. Абур гьакӀ мектебар патал акъуднавай хрестоматийрани гьатнава, хейлин эсерар урус чӀалаз А. Безыменскийди таржума авунва.
Зари 1995 йисуз хайи хуьре рагьметдиз фена.
Цундимахи
Цундимахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Дубримахи хуьруьнсоветдик акатзава.
Сфиев Сфибуба Юсуфан хва
Сфиев Сфибуба Юсуфан хва, лакӀаб Сфи-Буба — лезги кхьираг ва журналист.
Цундимахи
География
Хуьр Акуша райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 3 км яргъал ала.
Сфиев Сфибуба Юсуфан хва
1924 йисуз Самур округдин Мискискарин хуьре дидедиз хьана. Ада хуьруьн мектеб, Дербентдин педучилище, Бакуда КГБ-дин школа, Дагъустандин университетдин тарихдин ва юридический факультетар куьтягьна. Гзаф йисара республикадин КГБ-дин органра, Дагъустандин юстициядин министирвиле кӀвалахна.
Цундимахи
Агьалияр
Йисариз килигна Цундимахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 356 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Сфиев Сфибуба Юсуфан хва
И вири йисара Сфи-Буба журналиствилин ва кхьирагвилин пешедални машгъул я. Ада вичин эсерар урус чӀалал теснифнава. Сфи-Буба ихьтин ктабрин автор я: "Пароль - Рехи Каспий", "Къавкъаздин повесть", "КукӀвар хьайи къалхан", "Руьгьдиз кесиб инсанар", "Хкахь тавур гъед" ва мсб.
Арчан
Арчан (Arçal) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.
Чигалиев Жамалдин
Чигалиев Жамалдин — лезги шаир.
1924 йисуз Докъузпара райондин Теки хуьре дидедиз хьана. Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна, ада гзаф йисара хайи райондин культурадин идарайра кӀвалахна. Ам медалрин ва орденрин сагьиб, «ДР-дин медениятдин лайихлу кардар» я.
Ж. Чигалиева жегьил вахтарилай инихъ шиирар теснифнава. Абур ("Дидедин веси", "Чан зи туьтек", "Я кьей кпул", "Дуьньяд эхир жезва жал?", "Сувариз зи тост", "Пиргьасанан гуьмбетдиз" ва мсб.) газетрин ва журналрин чинриз акъатзава, клубрин сегьнерилай кӀелзава. Заридин чӀалариз ватанпересвал, инсанкӀанивал ва мергьяматлувал хас я.
Приморск (Дагъустан)
Приморск (Приморский) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Билбилахуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 39 км, Каспи гьуьлуьн дуьз кьерел ала.
Тарих
Хуьруьн бине, XX виш йисан 30-й йисара Дондай ва Кубандай иниз куьчарнай казакри кутунай. Вилик ина авай, бакудин промышленник Ахундован гъедер кьунин ватагайрин чкадал, казакрин паталай Ворошилован тӀварунихъ галай гъедер кьунин колхоз арадал гъанвай, гьавиляй хуьру «Ворошилов» тӀвар къачунай. 1976 йисуз колхоздин чкадал «Приморский» гъедер кутунин завод эцигнай.
1960-й йисара, хуьруьн чкадал Сочи хьтин курорт — шегьер туькӀуьрунин проект авай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 457 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. Вилик хуьруьн агьалияр вири урусар тир.
Экономика
Приморский гъедер расунин завод.
Камалдинов Мегьамед
Мегьамед Камалдинов (1926–2000) — лезги шаир.
1926 йисуз Кьурагь райондин Гелхен хуьре дидедиз хьана. Юкьван мектеб ва Орджаникидзедин пединститут куьтягьна, ада гзаф йисара хайи хуьре тарихдин муаллимвал, колхоздин председатель авуна.
М. Камалдинов жегьил чӀавалай шиирар теснифунал машгъул хьана. Адан чӀалар ("Диде", "Самур", "Цуьк", "Шалбуз", "Лугьуда хьи", "Апрель" ва мсб.) лезги газетризни журналриз акъатна, "Чирагъ" кӀватӀалда (1973) гьатна ва кьилдин ктабдиз лайихлу хьана. Заридин эсеррин кьилин тема хайи ватан ва муьгьуьббат я.
Зари 2000 йисуз рагьметдиз фена, хайи хуьре кучукнава.
Илихъ
Илихъ (Əlix) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацӀун кьерел, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 76 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ кьуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Арчан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.
Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.
1761 йис
1761 йис (са агъзурни иридвишни пудкъаннисадлагьай йис) — чи эрадин 1761-лагьай йис. XIII виш йисан 61-лагьай йис я.
1762 йис
1762 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанникьведлагьай йис) — чи эрадин 1762-лагьай йис. XIII виш йисан 62-лагьай йис я.
Кучун Къазмаяр
Кучун Къазмаяр (Кчун-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «КьепӀир Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кьиблединни-рагъэкъечӀдай пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун эрчӀи кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 23,3 км яргъал, Каспи гьуьлелай 15 км яргъал ала. КьепӀир Къазмаяр, Кучун Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр хуьрер сад-садахъ гилиг хьанвайди я.
Тарих
Хуьруьн бине 1960 йисалай 1961 йисал кьван суван Кучун хуьряй арандиз куьч хьанвай эгьлийри кутунай. А йисара, вини хуьруьн эгьлийрин вири аранда кутунай хуьруьз куьч жедалди кьве Кучун хуьрер авай: гилан Кучун Къазмаяр ва Вини Кучун. Гуьгъуьнлай, Вини Кучунрин эгьлиярни арандиз куьч хьанвай.
60-й йисарин сифте кьилера Кучун Къазмайра кьве гьавадин кӀвалерин эцигунар йигиндаказ гатӀумнай. Кучун Къазмаяр, КьепӀир Къазмаяр ва ГазардкӀам Къазмаяр «Яру Октябрь» колхоздин составдик акатнай. 1964 йисуз хуьре сифте кьилин мектебдин цӀийи дарамат эцигнай, 1966 йисуз муьжуьд йисан мектеб ахъайнай. Идалай вилик аялар КьепӀир Къазмайрин мектебдиз кӀелиз физвай. Гьа а 1966 йисуз «Яру Октябрь» колхоз цӀийикӀа тӀуьхкӀуьрна «Мирный» колхоз арадал гъанвай. А вахтунда хуьр электричестводив тамамдаказ таъмин хьанай, радио алакъа туькӀуьрнай.
Алай чӀавуз хуьре са шумуд туьквенар, улубхана, ФАП, юкьван мектеб, колхоз «Садвал» кардик ква. Хуьр газдив, цив таъмин я, юкьван куьче асфальтдив кӀевнава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 650 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Кучун хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 261 кас тир.
Юкьван-Африкадин Республика
Юкьван-Африкадин Республика ва ЮкьАР ва Юкьван Африка (Republique Centrafricaine, Ködörösêse tî Bêafrîka) — Африкадин юкьва авай гьукумат я.
Кьилин шегьер — Банги я. Кефердинни рагъэкъечӀдай пата Судандихъ галаз; рагъэкъечӀдай пата Кьиблепатан Судандихъ галаз; кьибле пата Демократиядин Республика Конгодихъ галаз; кьиблединни рагъакӀидай пата Республика Конгодихъ галаз; рагъакӀидай пата Камерундихъ галаз; кефер пата Чаддихъ галаз са сергьятрал ала.
Агьалияр — 5 млн.
Провинцияр
Юкьван Африка — унитар республика; 17 префектурар (préfectures, kodoro kômanda-kôta) акатзава.
1763 йис
1763 йис (са агъзурни иридвишни пудкъаннипуддлагьай йис) — чи эрадин 1763-лагьай йис. XIII виш йисан 63-лагьай йис я.
1765 йис
1765 йис (са агъзурни иридвишни пудкъаннивадлагьай йис) — чи эрадин 1765-лагьай йис. XIII виш йисан 65-лагьай йис я.
1764 йис
1764 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанникьудлагьай йис) — чи эрадин 1764-лагьай йис. XIII виш йисан 64-лагьай йис я.
1768 йис
1768 йис (са агъзурни иридвишни пудкъаннимуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1768-лагьай йис. XIII виш йисан 68-лагьай йис я.
1766 йис
1766 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанниругуд лагьай йис) — чи эрадин 1766-лагьай йис. XIII виш йисан 66-лагьай йис я.
1767 йис
1767 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанниирид лагьай йис) — чи эрадин 1767-лагьай йис. XIII виш йисан 67-лагьай йис я.
1769 йис
1769 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанникӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1769-лагьай йис. XIII виш йисан 69-лагьай йис я.
1770 йис
1770 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀуд лагьай йис) — чи эрадин 1770-лагьай йис. XIII виш йисан 70-лагьай йис я.
Кьилегьуба
Кьилегьуба (Gilahoba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьилегьуба» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 34 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини Кьилегьрилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
1771 йис
1771 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀусад лагьай йис) — чи эрадин 1771-лагьай йис. XIII виш йисан 71-лагьай йис я.
Ражабов Абдул Ражабан хва
Ражабов Абдул Ражабан хва (1926–1986)— машгьур лезги шаир ва гьикаятчи.
Шаир 1926 йисан 19 майдиз Ахцегь хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Дагъустандин СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай пединститут куьтягьна. Гзаф йисара Кьурагь ва Табасаран районрин мектебра муаллимвал, ДАССР-дин просвещенидин министерстводин инспекторвал ва Даградио-комитетдин редакторвал авуна. А. Ражабова Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракна, ам гьукуматдин пишкешриз лайихлу хьана. А. Ражабова вичин эсерар лезги ва урус чӀаларал кхьена. Дагъустандин ва Москвадин чапханайрай А. Ражабован ихьтин ктабар акъатна: "Лацу кӀел", "Хуьруьн хва", "Зуьрнедин шехьун", "Вертолет Мегьамед", "Салам, эллер!", "Ирид Мегьамед" ва мсб. Кхьирагдин гзаф эсериз зарафат, хъвер ва сатиpa xac я. Лезги театрди заридин кьве комедия: Ш. Э. Мурадов галаз кхьей "Фундугъбег" ва Я. Яралиев галаз кхьей "Хендедадин мехъер" сегьнеда эцигна.
Заридиз «ДАССР-дин медениятдин лайихлу кардар» лагьай тӀвар ганва.
Абдул Ражабов 1986 йисуз рагьметдиз фена, Магьачкъалада кучукнава.
Нежефхуьруба
Нежефхуьруба — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кьилегьуба» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 32 км яргъал ала.
1772 йис
1772 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀикьвед лагьай йис) — чи эрадин 1772-лагьай йис. XIII виш йисан 72-лагьай йис я.
Нежефхуьруба
Тарих
Хуьруьн бине Вини Нежефхуьряй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Шихвердиев Мурадхан Шихвердидин хва
Зари 1926 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ-Къазмаяр хуьре дидедиз хьана. Ада Миграгърин юкьван мектеб ва Дагъустандин пединститут куьтягьна. Гзаф йисара мектебра ва 1954–1986 йисара Дагъустандин ктабрин издательствода редактор яз кӀвалахна. М. Шихвердиев цӀудралди очеркрни, гьикаяйрин ва повестрин, абурукай ибарат кӀватӀалрин ("Чи йикъарин инсанар", "Чилин гъетер", "Берекат", "Рагъ къаршиламишзава", "Экв яргъай аквада", "Дуьшуьш" ва мсб.) автор я. Зариди гзаф эсерар зегьметчи инсанрин кьадар-кьисметрикай ва тӀебиатдикай теснифна.
1773 йис
1773 йис (са агъзурни иридвишни пудкъанницӀипуд лагьай йис) — чи эрадин 1773-лагьай йис. XIII виш йисан 73-лагьай йис я.
Садвал
Садвал — лезги миллетрин ихтиярар паталай женг чӀугур тешкилат тир.
Лангу
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 18 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Гуьлгери вацӀ
Гуьлгери вацӀ (Гюльгерычай) — СтӀал Сулейман ва Мегьарамдхуьруьн районрин ччилерайтӀуз авахьзавай вацӀ.
ВацӀук акахьзавай маса вацӀар
Виридалай чӀехи вацӀар: Чирагъ вацӀ ва Кьурагь вацӀ.
Гуннамахи
Гуннамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Гуннамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 57 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
ЦӀийихуьр (Мегьарамдхуьруьн район)
ЦӀийихуьр (Новый Аул) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «ЦӀийихуьр» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2442 касди уьмуьр гьалзавай. Акахьай агьалийрин хуьр я, ина: лезгийри, азербайжанари ва рутулри санал уьмуьр гьалзава, вири суни - мусурманар я. Хуьре лезгийрилай гъейри, маса миллетрин векилрин виридаз лезги чӀал хайи чӀалан дережада чизва. ЦӀапар сад-садахъ галаз чпин хайи чӀалал, лезгийрихъ галаз лезгидал рахазва.
Кассагумахи
Кассагумахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 26 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Кассагумахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 138 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
ЦӀийи Тигьиржал
ЦӀийи Тигьиржал (Yeni Tahircal) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Самур» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Самур вацӀун кьерел, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 17 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине са кьадар арандиз куьч хьанвай Вини Тигьиржалрин эгьлийри кутунай.
Агьалияр
Агьалидин лезгияр, суни-мусурманар я.
ЛукӀар (КцӀар район)
ЛукӀар (Qullar) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Ширвановка» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин кефер пата, Дагъустандихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 13 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Стивен Джеррард
Сти́вен Джордж Дже́ррард (Steven George Gerrard;, Уистон, Мерсисайд, ЧӀехибритания) — инглис футболхъан, тренер, Британиядин империядин ордендин кавалер я. Бирмингемдай тир «Астон Вилладин» кьилин тренер я. Вичин карьерадин чӀехи паюнин къене ам юкьван зур-хуьдайди яз авай тир, гьакӀни агалтдай, флангдихъай авай, гьужумдай юкьван зур-хуьдайди яз ва чӀугванвай гьужумхъан яз экъечӀзавай тир. Адалай гъейри, са бязи вахтара Стивена гьакӀни агалкьунралди эрчӀи патан хуьдайди яз къугъвазвай тир.
Вири вичин карьерадин къене ам са кӀеретӀдик квай тир. 1998-лагьай йисуз кӀеретӀдин кьилин ибаратдик кваз ам садлагьай сеферда никӀел экъечӀна, 2000-лагьай йисуз ам «бинедин» къугъвадайди хьана. 2003-лагьай йисуз Сами Гьуьюпиядикай капитанрин чӀук кьабулнава. «Эндфилдал» экъечӀунин чӀаван къене ада кьве Англиядин кубок, пуд Футболдин лигадин кубок, кьве Англиядин суперкубок, Чемпионрин лига, УЕФА-дин кубок, кьве Европадин суперкубок гъалиб авуна.
2000-лагьай йисуз Джеррардди садлагьай сеферда миллетдин кӀватӀалдин патахъай къугъвана. Кьуд Европадин чемпионатда ва пуд дуьньядин чемпионатда иштираквал авуна. 2006-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдал вичин кӀвачихъ кьве туп галаз ам кӀеретӀдин квайни квай бомбардир хьана. Рио Фердинанд авачир гъиляй 2010-лагьай йисан дуьньядин чемпионатдал садлагьай сеферда ам кӀеретӀдин капитан хьана. 2012-лагьай йисан Европадин чемпионатдилай са тӀимил вилик ам «пуд асландин» дегиш тежер капитан яз тестикьарна. Акъажунар акьалтӀайдалай кьулухъ ам символ тир кӀватӀалдик акатна ..
Вири дуьньяда «Ливерпульдин» фанатрин арада тухузвай хабар кьунив кьурвал, «Коп-диз кьетӀен таъсир авур 100 къугъвадайди» лугьудай эхиримжи сиягьда легенда тир Кенни Далглишдилай алудна Стивена садлагьай мукь (чка) кьунва. Зинедин Зидана ам 2009-лагьай йисан вири дуьньядин квайни квай футболхъан я лагьана. 2005-лагьай йисуз Стивен УЕФА-дин версиядай йисан квайни квай къугъвадайди яз гьисабна,. Адалай гъейри, ам 7 сеферда ПФА-дин версиядай символир тир кӀватӀалдик кутуна, пуд-пуд сеферда УЕФА-дин ва FIFPro-дин символ символир тир кӀватӀалрик кутуна.
Адалай гъейри, ам 2006-лагьай йисуз ПФА-дин версиядай ва 2009-лагьай йисуз Пешекарвилин журналистрин ассоциациациядин версиядай йисан квайни-квай футболхъан яз гьисабна. 2010-лагьай йисуз The Guardian газетди адан гьуьрметдай вири чӀаварин символ тир кӀватӀалдал тӀвар эцигна. .
«Лос-Анджелес Гэлакси»
2015-лагьай йисан 7-лагьай гьердиз MLS-дин «Лос-Анджелес Гэлакси» кӀеретӀди Джеррарддихъ галаз икьрарвилив агакьуникай малумарна. Икьрардин яргъивал 18 варз, малуматрив кьурвал, адан виридан къимет $ 9 млн я. Ингилис Премьер-лигадин 2014—2015 сезон акьалтӀайдалай кьулухъ чиле вацра ам кӀеретӀдик акахьна.
4-лагьай чиледиз, «Лос-Анджелес Гэлакси» ва «Торонто» къугъунин ара атӀай чӀавуз, америкадин кӀеретӀди кӀвал тир «Стабгьаб Сентер» аренадал чпин хайи тамашахъанриз «гъетрен» къугъвадайди чирхчир авуна. АСШ-рин Аслутуширвилин йикъан виляй Стивен Джеррарди виридаз пиво къачуна.
11-лагьай чиледиз Джеррарди садлагьай сеферда цӀийи клуб патал къугъвана — «Клуб Америкадиз» акси тир кӀиливилин гьалтунал ада сифте кьилин 45 декьикьадин къене къугъвана. А матч Гэлаксиди гъалиб авуна 2:1. Адалай пуд югъ алатайла Джеррарди ЛА патал официал акъажунра (АСШ-рин кубокда) садлагьай сеферда къугъвана — «Лос-Анджелес Гэлакси» ва «Реал Солт-Лейк» къугъунин ара атӀай чӀавуз ам Игнасио Магантодин чкадал экъечӀна. Стивенан клуб кӀаник акатна 1:0.
17-лагьай чиледиз ада МЛС-да дебют авуна. Адан кӀвачихъ са голни са нетижа авай ассист — Джеррардан гунугин куьмекдалди адан Ливерпулдин патан виликан кӀеретӀ-кӀили Робби Кина гьа къугъуна хет-трик авуна. Сан-Хосе Эртквейксдиз акси тир матч «Стабгьаб Сентер» аренадал тухвана, эхирдин нетижа Гэлаксидин хийирдиз 5:2 я.
Кавкамахи
Кавкамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кавкамахи хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Акуша райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Кавкамахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Акуша наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Кавкамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 514 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
ЧӀулавсув
ЧӀулавсув, ЧӀулав Сув ва я Черногория (Црна Гора) — Кьиблединни рагъэкъечӀдай патан Европада, Балканар зуростровдин рагъакӀидай пата авай гьукумат я.
Кьиблединни рагъакӀидай патай адан къерехар Адриатикадин гьуьлуь кьунва, гьакӀни адаз рагъакӀидай патахъ Хорватиядихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай патахъ Боснияни Герцеговинадихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай патахъ Сербиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай патахъ са паюнин кьабулнавай Косово Республикадихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Албаниядихъ галаз чилин сергьятдал ала.
2006-лагьай йисан 3-лагьай июндалди — тамам аслутуширвал тестикьардалди — уьлкве Сербиядинни ЧӀулавсуван конфедерациядин Гьукуматдин ГалкӀдин пай тир, умуми территориядикай ада 13 % кьазвай тир. 2010-лагьай йисуз ЕврогалкӀдиз кандидат тир уьлкведин официал статус къачуна. 2017-лагьай йисалай гатӀумна — НАТОдин уртах я.
Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Подгорица я. ЧӀулавсуван тарихдинни медениятдин меркез Цетине шегьер язва.
ГъенервацӀ
ГъенервацӀ (Kənarçay) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан сувун хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, Гъенер вацӀун кьере са пад кьакьан кьвалар, яргъанар тир чкадал экӀя хьанва. Райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 76 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала. КцӀарилай акьванни яргъал алачиртӀани, шегьердилай хуьрел кьван авай рехъ пьуд сят яргъи жезва. Умуми яз, КцӀар райондин гьа и Арчан, СтӀур, Кьуьхуьр, Яргъи КӀек ва маса ихьтин сувун хуьрериз тухузвай дуьз рехъ авачирди лагьайтӀа гъалатӀ жедач. Рекьерин чкадал жигъирарни гелер я. И хуьрериз анжах сувун машинрал алаз (джипар) хкаж хьун мумкин я. ХъуьтӀуьз жив къвадайла и жигъирайтӀуз уьцӀуьзвай живедин маргъалрин гъиляй гьич физ жезвач ва хуьрер инсаниятдин цивилизациядилай лап атӀанвай хьиз жезва.
Хуьруьн ва адан къвалив гвай чкайрин тӀебиатдин, кьакьан суварин, къацу чӀурарин ва чарчаррин тикрариз тежедай иервили инсандин вилер чӀугуда.
ГъенервацӀ хуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа кьер, Муьгьуьбан мягьле, Къакъуман мягьле, Дуьзен, Гуьне.
Тарих
2008 йисан 9 июлдин няниз, ГъенервацӀ хуьре 150-160 метр гьяркьуьвиле чил цӀуьдгъуьнна, 4 кӀвал тамам уьцӀена, 12 кӀвал уьмуьр авуниз виже текьведай гьалдиз атана. Жемятар вахтунда хабардар авуни гзаф кьиникьрин виликпад хвена. Хуьруьн куьчейра, гъенерал 15-20 сантиметрдилай 2 метрдин гьяркьуьвиле авай сварар арадал атана, куьз хьанвай ятарикай булахриз элкъвена. Им и патара чилин уьцӀуьнин кьведлагьай вакъиа тирди малум я. Гатфарихъ, зулуз живер цӀрана, марфар гзаф хьайила и яргъанра хъиткьерар арадал къвезвайди хуьруьнвийри фаданлай кьатӀанвай. Сифте вакъиани 2000 йисуз хьанай. ГъенервацӀун кьилеллай накьвар цӀуьдгъуьн жез гатӀумна. Райондин кьиле авайбуру, агъсакъалри чкадин эгьлийриз хуьр гадарна инай куьч хьун меслят акунай. Амма хайи чилерал кьару инсанри кикев-тӀупӀув туькӀуьрнавай кӀвал-югъ туна чара чкайриз куьч хевначир.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
ЧӀурарин ва векьин чкайрин булвилиз килигна хуьруьн эгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънава.
ГъенервацӀ хуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Шихар, Ашурар, Мустафаяр, Исмаилар .
Бикаламахи
Бикаламахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Бикаламахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Бикаламахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 54 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Кьуьхуьр
Кьуьхуьр (Quxur) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава. Саки гадарнавай хуьр я.
Тарих
Уьмуьр авунин гзаф векъи шартӀар авайвиляй хуьруьн эгьлийри арандиз куьч хьана Кьуьхуьруба хуьр арадал гъанай.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.
Кьуьхуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: ЧипетӀар, МихетӀар, Кузар, Манатар, Тукъвацар .
Къартас Къазмаяр
Къартас Къазмаяр (Картас-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Къартас Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин тек сад тир хуьр ва администрациядин юкь я.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, Дербент райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 28,2 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьин къвалав гала. Алай чкадин рельефдал гьалтайла, хуьр Каспийдин кьерин кьулувилел Гуьлгери вацӀун чапла кьерел ала. Виридалайни мукьвал алай ракьун рекьин «Билиж» станция хуьрелай 6 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисан 1864 йисуз Вини Къартас хуьр вири Куьредин ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва ЦӀарахуьр хуьрерихъ галаз Агъа Къартас хуьруьнжемятдик акатзавай.
Кьуьзуь эгьлийрин эхтилатрикай малум хьайивал, Къартас Къазмайрин бине, XIX виш йисарин эхирра хьайи лежбервилин реформайрин береда арандиз куьч хьанвай Куьре округдин (гилан СтӀал Сулейман райондин) Вини Къартас хуьруьн лежберри кутунай. Хуьре уьмуьр гьализ ацукьай садлагьай кас Данил тир. Гьатта гилан хуьруьн рагъэкъечӀдай пата «Бетон» рекьин мукьвал «Данил-къазма» тӀвар алай чка ава. Гуьгъуьнин йисара иниз Вини Къартасрин чилер, девлетар авачир лежберар куьч хьана, къуьл, мух, сил цун патал чкадин тарарин гапӀалар, валар дувулрай акъудна цан цадан никӀер гьазуриз эгечӀзавай. Суван хуьряй атанвай лежберрив арандин зегьем квай гьава кьазвачир ва мурдарарни ветӀер авайвиляй никӀерин кӀвалахар чӀехи жафадалди кьилиз акъудзавай. Абурун зегьметдин алатар акӀв ва гъилин мишер тир, чилер туьрезрив расзавай. Хуьруьз сифте куьч хьанвайбур: Агьадуллагь, Мегьарам, Сулейман, Гьуьсейн, Рамазан, Киримхан ва мсб. тир. Чиликай атӀанвай кӀвалера (азерб. Къазмайра) вирини вири са шумуд хзанар авай. Гьа и себебдалди хуьруьн тӀварцӀихъ “Къазмаяр” топоним гилиг хьанвай. Накьвад кирпичрикай кӀвалер эцигиз ахпа гатӀумнай. Октябрдин революциядин вилик квай береда Къартас Къазмайра 15-20 хзанар авай. Вини Къартасра а чӀавуз са шумуд сихилри уьмуьр гьалзавай, ибур: Гьасанар, Будаяр, Кучумар, Жигерханар, Фекьияр, Гьуьмияр, Зейфатар, Байрамар ва мсб. тир. Октябрдин революция къведалди хуьруьз куьч хьанвай са кьадар девлетлу лежберар лежбервилелни малдарвилел алахънавай. Яд гайи чилерал абуру къуьл, сил, мух, дуьгуь хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини суван хуьруьн мулкарай акъудзавай бегьердив гекъигайла инай абуруз са шумудра пара ва хъсан бегьерар къвезвай. Дигидай яд абуру Гуьлгери вацӀукай чпин гъилелди эгъуьнна хуьруьз чӀугунай 5-6 километр яргъивал авай къубудай къачузвай.
Лежберри, гьакӀни карч алай чӀехи малар ва лапагар хуьзвай: гамишар, калер, хпер ва чӀугвадай къуват хьиз — балкӀанар. Са тӀимил геж абур емишрин багъар цунин кӀвалахрив эгечӀнай. Багъра пӀинияр, шурван пӀинияр, машмашар ва къарпузар, халияр, буранар хьтин халид салан магьсулар цазвай. Са бязи майишатри хуьруьн майишатдин магьсулар цунин кӀвалахра гьакъидихъ фялеяр кьуна кардик кутузвай, иллаки эчӀел эчӀидай ва бегьерар кӀватӀдай береда.
XX виш йисан 30-й йисарал къведалди, хуьре хзанар анжах са тайин сезонда амукьзавай, яни гатуз папарни аялар суван хуьруьз чпин мукьвабурун патав ракъурзавай, вучиз лагьайтӀа ина гатуз эхи ийиз тежер хьтин чимивал авай ва а чӀавуз хуьруьн къваларив гвай уьленра ветӀер гзаф жезвайвиляй инсариз мукьвал-мукьвал цӀаяр къвезвай.
1934 йисуз, Дагъустанда коллективизация йигиндаказ физвай чӀавуз Къартас Къазмайра «Рокоши» колхоз арадал атанвай. И колхоз Вини Къартасризни талукь тир. Вири колхозникрин кӀватӀалда кьабулнай къарардалди колхоздин садлагьай председательвиле Кахлеров Рамазан хкянай, ам рагьметдиз фейила кьулухъ адан чка Нагиев Абдалхана кьунвай.
1952 йисуз Къартас Къазмайрин ва Вини Къартасрин «Куйбишев» колхозар сад хьанвай, амма кьве йис алатайла, колхозникрин чпин тӀалабуналди и колхозар мад чара хъувунай. АкӀ ятӀани и кьве хуьрерин арада мукьвавилинни дуствилин алакъаяр гилалди амукьнава.
Хуьруьн колхоз а чӀавуз Мегьарамдхуьруьн райондин виридалайни кӀвенкӀве аваз физвай ва гзаф хилен колхозрикай тир. Ина къуьл, мух, гьажибугъда хьтин тварцин магьсулар цазвай ва вини дережадин бегьерар кӀватӀзавай. Гьавадинни-накьвадин шартӀари ина, къарпуз, хали ва буран хьтин халид салан емишар цадай къулай мумкинвилер гузвай. Ина экъечӀзавай емишрин тӀвар Кьибле Дагъустандин вири районриз чкӀанвай.
Археологиядин имаратар
Гуьлгери вацӀун дугуна, Къартас Къазмайрин мукьвал 100-лай пара дегь чӀаван сурарин кӀунтӀар ала. Абурукай, 9-10 метр кьакьанвални 70-80 м диаметр авай азербайжан чӀалал “Коркмас-тепе” (КичӀевал квачир кӀунтӀ) тӀвар алай кӀунтӀ чара жезва.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1791 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1814 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 1699 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Къартас хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 649 кас тир.
ТӀвар-ван авай хуьруьнвияр
Гзафбуру Урусатдинни Дагъустандин къуватдин органра кӀвалахна кьакьан везифайрив агакьнай:
Марий Эл Республикадин шегьерар
Ина Марий Эл Республикадин шегьерар къалурнава.
Шегьеррин сиягь
Марий Эл Республикадик 4 шегьер акатзава.
Каддамахи
Каддамахи — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 25 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Каддамахи хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Каддамахи хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 94 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Яргъи КӀек
Яргъи КӀек (Yerği kek) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай кьакьан суван хуьр. «СтӀурин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъакӀидай пата, Докъузпара райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, ЧӀехи Къавкъаздин хушарал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 110 км яргъал ала. Хуьр инсандин гъил агакь тийизвай чкадал ала.
Агьалияр
Агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я. Хуьурьунэгьлияр асул гьисабдалди малдарвилел алахънавайди я.
Мордовия Республикадин шегьерар
Мордовия Республикадик 7 шегьер акатзава.
Абу Бакр аль-Багъдади
Ибрагьим Аввад Ибрагьим Али ал-Бадри, адан лакӀабар Абу Дуъа ва Абу Бакр ал-Багъдади (1971 йисан 28 июль, Самарра, Ирак) — муджагьид, 2003 йисалай «Ал-Къаида Иракда», «Исламдин гьукумат Ирак», «Иракдин ва Левантадин Исламдин гьукумат» хьтин чара-чара тӀвараралди вири дуьньядиз малум хьайи тешкилатдин кьил, гуьгъуьнлайни Сирия, Ирак ва Ливия уьлквейрин чилерин са кьадар паюнал «Исламдин Гьукумат» арадал гъайи ва вич адан халиф тирди малумарнай кас.
2011 йисуз Америкадин Садхьанвай Штатрин Гьукуматдин департаментди, Абу Бакрдин кьиникьикай ва я кьуникай малумат гайидаз 10 млн доллар вугудайди малумарна (адалай виниз къимет Америкади тек са «Ал-Къаидадин» кьил тир Айман аз-Завкхиридал эцигнай — 25 миллион.)
Вини Каршли
Вини Каршли — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Кассагумахи хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 24 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Каршли хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 166 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Ride The Lightning
Ride the Lightning (лезги «ЦӀалайпандиз пурар ягъун») — америкадин хэви-метал кӀеретӀдин «Metallica»-дин студиядин кьведлагьай албум я. 1984-лагьай йисан чиле вацран 27-лагьайдаз Megaforce Records лейблдал акъатнава, 1984-лагьай йисан цӀехуьл вацран 16-лагьайдаз Elektra Records лейблди ам цӀийи кьилелай акъуднава. «ЦӀалайпандиз пурар ягъун» «электрикадин стулдал кьиникьалди жазадихъ агакьун» лагьай чӀал я (ам албомдин жилдал ала). Им кӀеретӀдин продюссер Флемминг Расмуссендихъ галаз санал кхьей садлагьай кӀвалах я.
Роберто Баджо
Робе́рто Ба́джо (итал Roberto Baggio; 1967 йисан 18 феврал, Кальдоньо, Венеция, Италия) — Италиядин футболхъан я. Кьведлагьай гьужумдайди ва гьужумдай зур-хуьдайди хьиз къугъвазвай тир. Вичин кариера (1982—2004) Италияда тухвана, ам «Виченца», «Фиорентина», «Ювентус», «Милан», «Болония», «Интер», «Брешиа» клубрин патал къугъвана. Италиядин кӀватӀурдин къугъвадайди, гьам патал 1990, 1994 и 1998 йисарин Дуьньядин чемпионатра экъечӀна.
2000-лагьай йисуз ФИФА-ди интернет хабар кьунин нетижайрив кьурвал, XX-лагьай виш йисан квайни-квай къугъвайдайбурун арада ада 4-лагьай мукь (чка) кьуна (Марадонадин, Пеледин, Эйсебиудин гуьгъуьна). 2004-лагьай йисуз «ФИФА 100» лугьудай сиягьдик акатна. World Soccer журналдин фикирдалди ам XX-лагьай виш йисан виридалайни чӀехи футболхъанрин сиягьдик кутуна.
Спортдин кариера акьалтӀарайдалай кьулухъ ада хъсанвилин кар ийиз гатӀумна. 2002-лагьай йисалай инихъ — ФАО-дин хъсанвилин ихтиярдин векил я. «World Peace Award» (2014) пишкешдин лауреат я.
Хтун Къазмаяр
Хтун Къазмаяр (Хтун-Казмаляр) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Тигьирхуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 32,5 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Тигьирхуьруьн Къазмаяр, Бутахуьруьн Къазмаяр.
Тарих
Хтун Къазмайрин бине, Мегьарамдхуьрелай тахминан кьуд км яргъал алай Хтун Тигьирхуьряй арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
XIX виш йисан 1866 йисуз ЦӀуру Хтун (Вини Хтун) вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир. Бутухуьруьхъни Зугьрабхуьруьхъ галаз Зугьрабхуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1514 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Хтун хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 277 кас тир.
СтӀуруба
СтӀуруба (Suduroba) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Манкъулидхуьруьнсоветдик» акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 18 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Вини СтӀурилай арандиз куьч хьанвайбуру кутунай.
Уружба
Уружба, Уруж уба (Оружба) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Уружба» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 22 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисан 1866 йисуз Уружба хуьр вири Куьре ханвалдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Фаргат хуьруьхъ галаз Уружба хуьруьнжемятдик акатзавай.
Уружба хуьруьн арадал атуникай са шумуд фикирар ава. Кьуьзуь эгьлийри рикӀел хкизвайвал, хуьре сифте кӀвалер XIX виш йисан юкьвара эцигнай ва инин садлагьай эгьлияр Хив райондин Цнал хуьряй куьч хьанвай Гьажиеврин чӀехи бубаяр ва Агъасийринни Къагьриманрин чӀехи бубаяр тир. Къагьриманрин чӀехи бубаяр иниз Кьиблепатан Лезгистандин Къуба райондай куьч хьана атанай. Бязибуру, хуьруьн бине кутунвайди Къуба райондай тир Уруж тӀвар алай кас тирди тестикьарзава. Вилик хуьруьн тӀвар Уруж уба тир. ЦӀап чӀалал “Уба” - хуьр лагьай чӀал я. Хуьруьн тарихдикай мадни дуьз малуматар чав агакьнач. Амма малум я хьи, хуьруьн сифте кӀвалер Самур вацӀун дуьз кьерел алай. Гатфариз, Гъуцар Сувал алай живер цӀрадай береда вацӀун цин дережа садлагьана хкаж хьанвай ва кӀвалер цик акатунин кичӀевилик квай. Гьавиляй хуьруьнвияр вацӀалай са кӀус яргъал, гилан Уружба хуьр алай чкадиз куьч хьанай. ЦӀуру хуьр алай чкадал цӀуру сурар къедалди амукьнава. Октябрьдин революциядилай кьулухъ хуьре вирини вири 14 кӀвал авай, абурукай кьве кӀвал кьве гьавадинбур амайбурни са гьавадин кӀвалер тир. Хуьруьнэгьлийри гзаф кесиб уьмуьр гьалзавай. Абурун асул кӀвалах лежбервал тир.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьруьн чӀехи пай фронтдиз рекье гьатнай. Абурукай садбур женгера терг хьана, садбурни хабар авачиз квахьнай. Элкъвена хайи хуьруьз хтайбурун гзафбур пишкешар гваз хтанай, месела: Ибрагьимрин Алимегьамед, Гьажийри Къурбансмяли.
1965 йисуз Уружбадиз СтӀал Сулейман райондин КӀеле хуьруьн эгьлияр куьчарнай. Хуьр кьведра чӀехи хьанай. Дяведин кьулухъан йисара хуьруьнвийрин такьатралди хуьре садлагьай сифте кьилин мектеб эцигнай. 1965 йисуз, КӀеле хуьруьн эгьлияр иниз куьчарна ацукьардалай кьулухъ, и кьве хуьрерин колхозар сад-садак гилигна «Правда» совхоз арадал гъанвай. Уружба а совхоздин кьилин хуьр тир. Хуьре чӀехи гьамбархана, чехирдин завод, аялрин бахча, хьракхана (пекарня), гьайванар хуьдай комплекс эцигнай. Эхиримжи йисара хуьруз газ чӀугунай ва юкьван рекьиз асфальт янай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1862 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Уружба хуьруьн агьалидин кьадар, вири лезгияр яз 143 кас тир.
𐤈
Тет мадни тӀет - кӀуьд лагьай гьарф феникан алфбета.
Советский (Мегьарамдхуьруьн район)
Советский (Советское) — Дагъустан республикадин Мегьарамдхуьруьн районда авай, «Советский хуьруьнсоветдик» акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Тарих
Хуьруьн бине, суван-чувудрин дегь Мамрач ва ХенжелкӀеле хуьрер алай чкадал, суван лезги хуьрерай куьч хьанвайбуру кутунвай. XX виш йисан 1960-й йисара чувудар хуьряй тамамвилелди куьч хьана хъфенай. Асул гьисабдалди Ахцегь ва Кьурагь райондин кьакьан суван хуьрерай иниз эгьлийрин куьч хьунар 1953 йисуз гатӀумнай. Сифте Ахцегь райондин Ялцугъ, Филискъар ва Филифар хуьрер, гуьгъуьнлайни Кьурагь райондин тек сад тир яхулрин хуьр — Бурши Макьар хуьр куьч хьанвай. Эхиримжи цӀуд йисарин къене Советский хуьруьз Мегьарамдхуьруьн райондин — Мамрач, ХенжелкӀеле, Магьмутахуьр, ЦӀелегуьн хуьрер, ва СтӀал Сулейман райондин Агъа Къартасрин агьалидин са пай ва Рутул райондин чара-чара мулкар куьч хьанвай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 4331 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 4269 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3926 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. Хуьре урбанизациядин, яни хуьряй шегьерриз куьч хьунин процесс йигиндаказ физвайвиляй хуьруьн агьалидин кьадар йисандивай тӀимил жезва.
2002 йисан малуматрив кьурвал хуьруьн миллетрин состав :
Экономика ва инфратуькӀуьрун
Советский хуьр Кьибле Дагъустандин виридалайни абад хуьрерикай сад я. Ам генпландив кьурвал туькӀуьрзавай, гьяркьуь ва дуьз куьчеяр, хъсан ери авай кьве гьавадин кӀвалер, дараматарни объектар. Хуьре Гьукуматдин Садхьанвай кархана «Фрунзенский» (ГУП), почтадин идара, сагърунин амбулатория, культурадин КӀвал, кьве аялрин бахчаяр, мискӀин, Республикадин краеведениедин музей ва хуьруьн виридалайни иер дарамат тир — Советский хуьруьн умуми чирвилерин юкьван мектебдин пуд гьавадин дарамат кардик ква.
2008 йисан августдиз хуьре, штат 10 касдикай ибарат тир «Гьукуматдин контроль кьиле тухвайла юриспруденциядиз талукь тир ксарин ва предпринимательрин гьакьар хуьзвай региондин тешкилат» туькӀуьрнай. Идарадин кӀвалахдик Дагъустандин Агъул, Ахцегь, Хив, Кьурагь, Рутул, Дукъузпара, СтӀал Сулейман, Мегьарамдхуьруьн район, Табасаран, Дербент районар ва Дагъустандин ЦӀаяр шегьер акатзава.
Винница
Винница - Кьибледин Буг вацӀун къерехдал чка кьунвай шегьер, са тӀвар алай вилаятдинни райондин административ юкь, РагъэкъечӀдай патан Полесьедин метлеб квай юкь, уьлкведин гилан чӀаван экономикадинни медениятдин юкь язва. Винницадин агломерациядин юкь язва. 2018 йисан малуматралди агьалийрин кьадар 371,9 агъзур кас я.
Фарер островрин шегьерар
Им Фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягь я.
Фарер островрин яшамишдай чкайрин сиягьдик вири, 2012-лагьай йисан 1-лагьай гьердин малуматрив кьурвал, островрал алай инсанар яшамишдай чкаяр кутунва. Сиягьди къалурзавай агьалийрин кьадарни гьа датадив кьурвал я. Вири санлай къачурла, островрал 120 инсанар яшамишдай чкая ала. Амма абурукай кьилди са Торсхавн ва Klaksvík шегьерар (фар. býir) хьиз гьисабзавайди я. Амайбур хуьрер (фар. bygdir) ва хуьрер хьтин яшамишдай чкаяр я.
Са бязи яшамишдай чкаяр кьилдин тир жемятар хьиз гьисабзава, амма абур михьиз тахьайтӀа са кьадар маса хуьрерихъ галаз ккӀана сад хьана. Hoyvík ва Argir, гьакъикъатда, Торнсхавн шегьердин сад садахъ галаз сигъдиз гилигнавай агъашегьерар я. Виликра Nes Vagur-дин пай тир. Skálafjørður жемят — 10 кмдиз яргъи хьанвай яшамишдай чкайрин галкӀ я, адак агъадихъ ганвай яшч акатзава: Gøtueiði, Skipanes, Søldarfjørður, Lambareiði, Glyvrar, Saltangará, Runavík, Saltnes, Toftir ва Nes. ЧӀехивилел гьалтайла Фарер островрин вири яшамишдай чкайрин галкӀрикай Skálafjørður пудлагьайди я. Kambsdalur са гьал цӀийи яшч я, адетдалди ам Фуглафьордурдик кутазвайди я.
Master Of Puppets
Master of Puppets (лезги «Нини гьалдайди») - америкадин треш-метал кӀеретӀдин «Metallica-дин» пудлагьай студиядин албум я. 1986-лагьай йисан ибне вацран 3-лагьайдаз акъатнава. Им бас-гитарист Клиф Бёртон кваз кхьей «Metallica-дин» эхиримжи альбом я. «The Billboard magazine 200» чартда 29-лагьай мукьав (чкадив) ва ЧӀехибританиядин чартда 41-лагьай мукьав агакьнава. Анжах АСШ-ра 6 млн кьван копия маса ганва. Master of Puppets трэш-металда вине кьазвай албом я.