cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гьумбет район
Агьалияр
2010 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Гьумьбет райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава.
Гьумьбет райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Районда 11 колхозар, 270 лежбервилинни-фермеррин майишатар ва 653 кьилдин майишатар ава. 18 гъвечӀи бизнесдин кеспиятар, Чирката хуьруьн консерврин завод, типография, 11 хьракхана (пекарня) ва са дараматар эцигдай предприятие кӀвалахзава.
1901 йис
1901 йис (са агъзурни кӀуьдвишни садлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1901-лагьай йис я. XX виш йисан 1-лагьай йис.
Кьехуьл
География
Хуьр Ахцегь райондин кефердинни-рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 22 км яргъал, Самур цӀиргъинин Кьехуьл кӀама ала. Хуьруьн мукьвалайтӀуз Кьехуьл-кӀам вацӀ физва.
Тарих
ХVIII виш йисуз хуьр Рутул бегвалдик квай.
1839 йисуз Кьехуьл хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Ахцегьпара наибвалдиз талукь тир. Цуьруьгъ хуьруьхъ галаз Цуьруьгърин хуьруьн-жемятдик акатзавай.
1964 - 1965 йисара хуьруьн агьалияр Мегьарамдхуьруьн райондин Гилияр хуьруьз куьч хьанай. Гила хуьр ичӀизва, адан мукьвал 500 кьил мал гьакьарзавай са шумуд карар амукьнава.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 415 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Асадхуьр
Асадхуьр (Асакент) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 18 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн бине 400 йис идалай вилик кутунвайди ва адан сифтегьан тӀвар «Агъа хуьр» тирди гиман ийизва. 1937 йисуз хуьре Къазиев Карчуган тӀварунихъ галай колхоз арадал гъанвай.
XIX виш йисуз Асадхуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Дардархуьр ва КьванцӀил хуьрерихъ галаз КьванцӀил хуьруьнжемятдик акатзавай.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз Асадхуьряй 45 кас рекье гьатнай, абурукай анжах 21 кас элкъвена хтанай. Женгера кьенвай аскеррин гьуьрметдай 2005 йисуз хуьре обелиск эцигнавай. И обелиск эцигуниз чӀехи куьмек зегьметдин ветера, хуьруьн агъсакъал Исмаилова Жаруллагь Мирзабековича ганвай.
Вилик хьиз, гилани асадхуьруьн эгьлийрин асул машгъулатар малдарвал, лежбервал ва багъбанвал я. Бязибур чӀижерхъанвилел алахънава.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 115 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Асадхуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 309 кас тир.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин векилар ава: Агьмарар, Ахцегьар, Кундурар, Шагухар, Алияр.
ТӀвар-ван авай ксар
А. Тажибов ва масабур.
Вини Катрух
Вини Катрух (Верхний Катрух, ЧӀатлухъи ялув) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай хуьр. «Вини Катрух» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 29 км яргъал, Хиривалю вацӀал чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Вини Катрух хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Агъа Катрух хуьруьхъ галаз Катрух хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 415 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисуз хуьруьн агьалияр 460 кас тир. Агьалидин вири яхулар, суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Вини Катрух хуьруьн агьалияр, вири яхулар яз 182 кас тир.
Куьснет (Кьвепеле)
Куьснет — вилик Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай лезги хуьр.
Агьалияр
Хуьруьн агьалийрин вири лезгияр тир. 2011 йисалди хуьре 16 хзанди уьмуьр гьалзавай. Гьа йисуз азербайжандин президентдин къарардалди, хуьруьн эгьлийриз пулунин компенсация вугана абур мажбур яз Кьвепеле шегьердиз акъуднай. Гьатта сурарни цӀийи чкадал куьчариз кӀанзавай, амма куьснетвияр рази хьаначир. Гила хуьруьз гьахьун къадагъа я. Иниз анжах президентдин хзандиз ва мукьва ксариз рехъ ахъазва.
КьванцӀил
КьванцӀил (Канциль) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «КьванцӀил» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 9 км яргъал ала. Мукьвал алай хуьрер: Асадхуьр, Дардархуьр.
Тарих
XIX виш йисуз КьванцӀил хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур - Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Асадхуьр ва Дардархуьр хуьрерихъ галаз КьванцӀил хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 467 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, КьванцӀил хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 636 кас тир.
1902 йис
1902 йис (са агъзурни кӀуьдвишни кьведлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1902-лагьай йис я. XX виш йисан 2-лагьай йис.
Геология
Геоло́гия (γῆ-ай — Чил +  — чирун) — Чилин, ва маса Ракъинин системадин планетрин ва абурун тӀебии спутникрин квай затӀрикай, туькӀуьруникай ва виликфинин къанунрикай илим я.
Гелогиядин ахтармишна чирунин пуд асул рекь авайди я: тегьерар кхьинин, динамик ва тарихдин. И рекьерин гьар садаз вичин асул ахтармишна чирунин принципарни методар авайди я. Тегьерар кхьинин геологияди геологиядин телойрин чкайрал эцигун ва квай затӀар чирзава, гьа гьисабдик абурун форма, кьадар, сад-садахъ галаз алакъавал, кваз хьунин галай-галайвал чирзава, ва гьакӀни чара-чара минералрин ва суван жинсерин тегьерар кхьинив машгъул я. Динамик геологияди суван жинсерин барбатӀун, абур гарунив, бузлахрив, чилин винел ва кӀаник алай ятарив тухун, къваларир кмват хьун, чилин чкалдин юзун, чилин зурзунар ва вулканрин акъудна гадрунар хьтин геологиядин процессрин эволюциядиз килигзава. Тарихдин геологияди алатай заманрин геологиядин процессрин галай-галайвилер чирзава.
Азизова Фарида Шихаммедан руш
Азизова Фарида Шихаммедан руш — Азербайжандин тхеквондо спортдин жуьредай спортсмен руш, 2012 йисуз жегьилрин арада дуьньядин чемпион. Лондонда хьайи 2012 йисан Олимпиадин къугъунра 67 кг кьван категорияда Азербайжан паталай экъечӀнавай. Аниз экъечӀунин лицензия, ада Бакуда 2011 йисуз кьиле фейи халкьар арадин хкягъунин турнирда кьведлагьай чка кьунивди къачунвай.
1903 йис
1903 йис (са агъзурни кӀуьдвишни пудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1903-лагьай йис я. XX виш йисан 3-лагьай йис.
Салик (Дагъустан)
Салик (Салик) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Салик» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 26 км кефердинни - рагъакӀидай пата, федерал M29 «Кавказ» трассадал ала.
Тарих
Хуьруьн бине Къубадай атанвай ксари кутунвай.
XIX виш йисуз Салик хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Хан-Мамед-Кала (гилан Мамедкала) хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 1811 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 1763 кас тир. Хуьре цӀапарин этник группа тир терекемейри, даргийри ва табасаранри санал уьмуьр гьалзава, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Салик хуьруьн агьалияр 161 кас тир, вири цӀапар (терекемеяр) тир.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре юкьван мектеб, аялрин бахча, поликлиника, культурадин КӀвал, улубхана кардик ква.
Иферар
Иферар (лат. Cárum) — Таж хьтинбурун сихилдик акатзавай гзафйисан ва я кьве йисан набататар я. Абурукай виридалайни гегьеншдиз менфят къачузвай ва малум тир жуьреяр — ГьакӀан иферар ва ЧӀулав иферар я. Адакай хуьрекдик кутадай специя, ЧӀулав иферрин чӀемедик сагъардай хасият гала.
Иферар Европадин ва Азиядин хъуьтуьл климат ава цӀарцӀе экъечӀзава.
Къе дуьньяда 30 кьван иферрин жуьреяр малум я.
Рамзан Ахматович Кадыров
Рамзан Кадыров Ахматович (мич.Къадирин Ахьмадан воӀ Рамзан) — Чечен Республикадин кьил. Чечено-Ингуш АССР-дин Курчалой районда Центарой шегьерда дидедиз хьана.
Президентвилин везифадал 2007 йисан 15 февралдиз атана.
1904 йис
1904 йис (са агъзурни кӀуьдвишни кьудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1904-лагьай йис я. XX виш йисан 4-лагьай йис.
Гьафтесов
Гьафтесов (Həftəsov) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
1905 йис
1905 йис (са агъзурни кӀуьдвишни вадлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1905-лагьай йис я. XX виш йисан 5-лагьай йис.
Атлухан
Атлухан (Atlıxan) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Кузун хъишлахрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 9 км яргъал ала.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Рига
Рига (Rīga) — Латвиядин кьилинни виридалайни чӀехи шегьер я. Прибалтикадин гьукуматрин виридалайни чӀехи шегьер я. Агьалияр - 701 185 кас я (2014). Латвиядин экономикадин, сиясатдинни медениятдин юкь я. Шегьер Даугава вацӀун кьве къерехал, вацӀ Ригадин заливдиз акахьзавай чкадилай яргъа тушир чкадал ала. 1201-лагьай йисуз диб эцигна.
Пара чӀаван къене Рига ганзадин шегьер тир. Ина чара-чара стилрикай акатзавай дараматар - цӀуру шегьердин юкьван виш йисарин архитектурадилай модерндални алай чӀаван архитектурадал кьван - мукьвал ала. Рига Урусатдин Империяда виридалайни чӀехи портрикай, зурба мана-метлеб авай промышленностьдин, коммерциядинни медениятдин юкьварикай сад тир. Рига шегьердин тарихдин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин ирсинин сиягьдиз кутунва. 2014-лагьай йисуз Рига Европадин медениятдин кьилин шегьер хьиз гьисабиз гатӀумна.
Стхавилин шегьерар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Вруш
Вруш (Вруш) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Лучек хуьруьхъ галаз «Лучек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 14 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Къара-Самур вацӀун чапла хел тир сувун Врушмери вацӀун чапла пата чка кьунвайди я.
Велиев Мирзе Девлетан хва
Велийрин Мирзе Девлетан хва (1923 йис, КцӀар район, Вини Лакар — 1944 йисан 24 март, Вашад, Венгрия) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, 309-й гвардиядин тфенг ядай ях аскеррин полкунин яракьрин командир, гвардиядин чӀехи сержант.
Вруш
Тарих
XIX виш йисуз Вруш хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Лучек наибвалдиз талукь тир. Лучек ва Кина хуьрерихъ галаз Лучек хуьруьнжемятдик акатзавай.
Велиев Мирзе Девлетан хва
Биография
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара чи кьегьалвилин тарихдин цӀийи чинар кхьей кьегьалрикай сад тир Мирзе Велиев Aзербайджандин КцӀар райондин Вини Лакар хуьре 1944 йисан 24 мартдиз дидедиз хьана. Дяве къарагъайла Мирзедин 18 йис цӀийиз тамам хьанвай. Ада юкьван мектеб акьалтӀарна, «Яру пайдах» колхозда кӀвалахзавай. Мирзе гуьгьуьллудаказ дяведиз рекье гьатнай. Кеферпатан Къавкъазда гъиле яракь кьуна, фашистрин аксина женгиниз экъечӀай гадади гуьгъуьнлай вичи регьбервал гузвай батареядихъ галаз санал Украинада, Белорусияда кьиле фейи ягъунра чешне къалурна. Вадра вичел залан хирер хьайи жегьилди Румыния, Болгария ва Венгрия фашистрикай азад авун патал къати женгера иштиракна. 1944 йисан 5 ноябрдиз Будапештдин мукьув гвай Вашад хуьре вичин амадагар телеф хьана кьилдиз амукьай ада фашистрин 20 танкунихъ галаз женг чӀугунай. И женгина Мирзеди фашистрин 5 танк, 2 машин ва вишдалай гзаф аскерар тергнай ва вични кьегьал хьиз телеф хьанвай. 22 йиса аваз ватандин рекье кьегьалвилелди телеф хьайи Мирзе Велиев женгера къалурай кьегьалвилерай 1945 йисан 24 мартдиз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀварцӀин лайихвилер къазанмишнай.
Вруш
Тарих
Вруш хуьруьн эгьлийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин КьепӀир Къазмаяр хуьруьз куьч хьанвай.
Велиев Мирзе Девлетан хва
Биография
<blockquote style="float:none; padding:3px 15px 3px 15px; border:thin solid #e0e0e0"> СССР-дин Лап вини Советдин Президиумдин 1945 йисан 24 матр тарихдин къарардив, немецни-фашист тарашхъанрин аксиниз чӀугур женгинин фронтдал регьбервилин женгинин тапшуругъар тафаватлувилелди кьилиз акъудунин ва къалурай кьегьалвилинни итимвилин паталай, чӀехи сержант Велийрин Мирзе Девлетан хциз кьейидалай кьулухъ Советрин Союздин Кьегьал тӀвар ганвай.
Пишкешар
Велиев Мирзеди къачунвай пишкешар:
Танты хуьруьнсовет
«Танты» хуьруьнсовет (Село Танты) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Танты хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Танты хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 818 кас тир. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Лгар
Лгар, ЛгапӀирхуьр (Лгапиркент) — Дагъустан республикадин Ахцегь районда авай гадарнавай сувун хуьр.
ТӀварцӀикай
Хуьруьн тӀварцин арадал атунин гьакъиндай са версия ава хьи, цӀуру заманда хуьруьз Сириядай Сулейман тӀвар алай кас атанай, ада кьуьзуь жедалди лгавийрин малар чӀура хуьзвай. Ам рагьметдиз фейила, хуьруьнвийри адаз сур гьазурна ам кучудиз кӀан хьайила, садлагьана гьинай ятӀани лиферин луж атана ва вирибурун вилик адан мийит кхажна Гъуцар сувал тухунай, гьина ам ахпа кучуднай. Кьисадив кьурвал, а вакъиадилай кьулухъ хуьруьз ЛгапӀирхуьр тӀвар эцигнай, яни «пӀир» авай хуьр.
География
Хуьр Ахцегь райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Ахцегь хуьрелай 14 км яргъал, Шалбуздагъ цӀиргъинин кефердинни-рагъакӀидай патан хушал ала.
Тарих
1929 йисуз хуьр цӀийз арадал гъанвай Ахцегь райондин составдик акатнай.
1960-й йисара хуьруьн агьалияр арандиз куьчарнай.
Агьалияр
1886 йисан Урусатдин Империядин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 598 касди уьумуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар тир.
Алай чӀавуз хуьре касни амач, дараматар харапӀайриз элкъвена.
Ачи-Чунгур
Ачи-Чунгур — Дагъустан республикадин Бабаюрт райондин чилерал алай Бежта белгендин хуьр. Качалай хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Бабаюрт районда ава.
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
1906 йис
1906 йис (са агъзурни кӀуьдвишни ругудлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла ислендиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1906-лагьай йис я. XX виш йисан 6-лагьай йис.
Шемаха
Шемаха (Şamaхı) — Азербайжан республикадин Шемаха районда авай шегьер. Райондин администрациядин юкь я.
География
Шегьер ЧӀехи Къавкъаздин суварин кьиблединни-рагъэкъечӀдай патан хушарал, 800 метр кьакьандал, ПӀирсаат вацӀун дугунал ала. Баку шегьердилай 122 км яргъал ала. Шегьер пуд патай сувари элкъуьрна юкьва тунва: кефердихъай — Бинаслы ва Гушган сувар, кефердинни-рагъакӀидай пата — Пирдиреки ва Рушан-КӀеле сувар, рагъакӀидай патайни — Мейсери сув. Шемахадин кьиблепатайтӀуз Зогалавай вацӀ авахьзава.
Тарих
Шегьердин кефердинни-рагъакӀидай пата кьиле фейи археологиядин эгъуьнрин нетижада, V—IV виш йисариз талукь тир дегь чӀаван шегьердин амукьаяр дуьздал акъуднай.
Алпан уьлкведин шегьеррикай сад тир Шемахадин тӀвар Птоломеян тарихдин гъиливкхьинра Кемахея хьиз гьатнава. Дегь Шемахадин харапӀаяр гилан шегьердилай рагъакӀидай пата ала ва 50 гектардилай гзаф майдандал экӀя хьанва.
X виш йисуз Шемаха Ширван гьукуматдин кьилин шегьер хьанай.
1222 йисуз яргъал гагьда фейи ягь-ягъунрилай кьулухъ Шемаха монгол-татаррин кьушунрин паталай дяведалди къачуна барбатӀнай.
1957 йисуз шегьердилай 22 км мензилда виликан Советрин Союздин чӀехи метлеб авай объектрикай сад тир — Шемахадин астрофизикадин обсерватория туькӀуьрнай.
Агьалияр
Брокгаузан ва Ефронан Энциклопедиядин гафарганди гузвай малуматрив кьурвал, XIX виш йисан эхирда Шемаха шегьерда 20 008 касди уьмуьрзавай (10 450 итим, 9558 паб), абурукай: 79 % — азербайжанар, 18 % — эрменияр, 3 % — урусар тир. Мусурманрикай 22 % сунияр, амайбурни шиияр тир.
Чкадин жемятрин кьилин машгъулатар малдарвал, гамархрунвал ва чехир гьазурун тир.
1989 йисуз кьиле фейи агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна, шегьерда 24 681 кас авай. 2010 йисуз агьалидин кьадар 31 704 агакьнай.
Агъа Батлух
Агъа Батлух (Нижний Батлух) — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Батлух хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 8 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Агъа Батлух хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
1907 йис
1907 йис (са агъзурни кӀуьдвишни иридлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1907-лагьай йис я. XX виш йисан 7-лагьай йис.
Гургаун (округ)
Гургаун (Gurgaon, गुड़गांव ज़िला, ਗੁੜਗਾਂਵ ਜ਼ਿਲਾ) - Харьяна индиядин штатда авай округ. Кьуд агъаокругдиз чара ийизва: Бадшахпур, Патауди, Сохна ва Фаррукхнагар. Административ юкь ва виридалайни чӀехи яшамишдай мукь (чка) юкь - Гургаун шегьер я. Округдин майдан 2522 км² я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 660 289 кас.
Гургаунди агъадихъ галай административ текрихъ галаз сергьят сад ийизва:
Демография
2011-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 1 514 085 кас я. И къалурзавай лишандал гьалтайла Гургаунди Индиядин 640 штатрин арада 328 мукь (чка) кьазва. Агьалийрин къалинвал 3210 кас/км² я. ЦӀуд йисан къене агьалияр чӀехи хьунин темп 73,93% хьанва. Гургаунда жинсерин гекъигайвал - 1000 итимдал 853 хнуб (пад) гьалтзава ; чӀехи йисара авай агьалийрин арада авай кӀел-кхьинин дережа - 84,4% я.
Зарат (Исмаиллы район)
Зарат (Zarat) — Азербайжан республикадин Исмаиллы районда авай хуьр. «Буровдал» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Исмаиллы райондин рагъэкъечӀдай пата ала.
Агьалияр
1864 йисан малуматриз килигна, Баку губерниядин Шемаха уезддин Гьафтесияб хуьруьн 54 кӀвале 416 суни мезгьебдин мусурманар тир татри уьмуьрзавай.
Алай чӀавуз хуьре 34-ав агакьна татри уьмуьр ийизва.
Биохимия
Биохи́мия (биологиядин, ва я физиологиядин химия) - чан алай клеткайрин ва организмрин химиядин квай затӀарикай, ва абурун уьмуьрдин диривилин кӀвалахдин бине авай химиядин процессрикай илим я. "Биохимия" термин XIX-й виш йисан юкьварай эпизодик гьалара кардик авай, амма классик тир вариантда ам 1903-й ийсуз немецрин химик Карл Нойбергди теклифна.
Биохимия са шумуд илимрин арада авайди я, яни трансдисциплинар илим янаходится, кӀвенкӀвени-кӀвенкӀве — биологиядинни химиядин арада.
Къвал-къвала акӀанвай дисциплинаяр
Биохимиядин ва молекуляр биологиядин арада авай тафават ам я хьи, молекуляр биологар гзафни-гзаф нуклеин кислотаяр чирзава, биохимикар лагьайтӀа, ладзарни биохимиядин реакцияр катализация ийизвай ферментар.
Тркал
Тркал (Тркал) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай саки тунвай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 10,7 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Тркал хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Хъутур-Куьредин наибвалдик акатзавай тир. Фиригъ ва Цлахъ хуьрерихъ галаз Тркал хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 50 кас рекье гьатнай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 23 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Тркал хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 485 кас тир.
Лацар (Кьвепеле район)
Лацар — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.
География
Лацар Кьвепеле райондин кефер пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кефер патахъ тахминан 10 км яргъал чка кьунва. Хуьр ЧӀехи Къавкъаздин суварин ценерив, Демирапаран вацӀал алайди я.
Тарих
Кьисадив кьурвал хуьруьн бине, КцӀар райондин суван Лацар хуьряй арандиз эвичӀна хъуьтӀуьз лапагар хуьдай чкадихъ къекъвезвайбуру кутурди я. Хуьруьн арадал атунин тарих XVII виш йисан эхир — XVIII виш йисан сифте кьилер яз гьисабзава.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 025 кьван касди уьмуьр гьалзава. Миллетрал гьалтайла, вири лезгияр, суни-мусурманар я. Лацарвияр лезги чӀалан дукъузпарадин нугъатдиз мукьва нугъатдал рахазва, амма азербайжандин гьукуматди лезги чӀал вилик тухудай ихтияр гузвачирвиляй ва лезгияр азербайжанарихъ галаз акадрунин политикадин куьмекдалди хуьре лезги чӀалан гьалар йисар къвердавай канда жезва.
ИнфратуькӀуьрун
Хуьре кӀуьд йисан Лацарин кьулан мектеб кӀвалахзава. Мектебра кӀелзавайбуру чирвилер азербайжан чӀалал къачузва, лезги чӀал анжах 8-9 классрал кьван кьилдин тарс хьиз гузва.
Аргентина
Аргентина (исп. [arxenˈtina]) тахьайтӀа официал жуьре Аргентинадин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Кьиблепатан Америкадин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата авай федератив республика я. Аргентинади Кьиблепатан Конусдин чӀехи пай кьунва. Уьлкве кефердин пата Боливиядихъни Парагвайдихъ галаз, кефердинни рагъэкъечӀдай пата Бразилиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Уругвайдихъ галаз ва рагъакӀидай пата Чилидихъ галаз сергьятар тухузва. ГьакӀни Аргентинадин къерехар Атлантик океандинни Дрейк проливдин ятари кьунва.
Гьукуматдин виридан майдан — 2 766 890 км² я. И къалурзавай лишандал гьалтайла Аргентина дуьньяда муьжуьдлагьайди; Латин Америкадани Кьиблепатан Америкада кьведлагьайди я. ГьакӀни чилин майдандин патахъай ам виридалайни чӀехи испан чӀалал рахадай уьлкве я. Аргентинадини ЧӀехибританияди Фолкленд (Мальвин) островрин (Falkland Islands, Islas Malvinas) суверенитетдин патахъай гьуьжет кьазва. Идалай гъейри Аргентинади Антарктидадин паюнин, Кьиблепатан Георгиядинни Кьиблепатан Сандвич островрин патахъай иддя кьазва.
2010-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижада Аргентинада 40 091 359 кас яшамишзава. И къалурзавай лишандал гьалтайла уьлкве Латин Америкада пудлагьайди ва Кьиблепатан Америкада кьведлагьайди; испан чӀалал рахадай уьлквейрин арада кьудлагьайди я.
Кьилинни виридалайни чӀехи шегьер — Буэнос-Айрес я. Официал чӀал — испан чӀал я. Пулунин тек — аргентинадин песо я.
Аргентина вилик физвай гьукуматриз талукь я, Латин Америкада ва Кьиблепатан Конусда виле аквадай гуж-уьлкве тирди. Аргентина «G-15»-дикни «G-20»-дик ква, адав дуьньяда кьилин экономийрикай сад гва, и къалурзавай лишандал гьалтайла Латин Америкада ам пудлагьайди я.
ГьакӀни уьлкведи СМТ-да, ВБК-да, ВАТ-да, Меркосур-да, КьАМГ-да, ЛАКБГьуКӀ-да, ИАГьуТ-да иштираквал ийизва.
Вичин стабилвилин, базардин кьадардин ва кьакьан дережададин технология квай сектордин пай чӀехи хъхьунин гъиляй, инвесторри Аргентина юкьван дережадин вилик фидай экономика ва лап кьакьан инсандин потенциал вилик финин индекс гвай уьлкве хьиз гьисабзава.
Алай чӀавуз Аргентина тӀвар алай областьда авай инсанар аваз хьуникай виридалайни садлагьай малуматар палеолитдин девирдиз талукь я. Испаниядин колонизация 1516-лагьай йисуз гатӀумна — испанар Хуан Диас де Солис кьиле аваз Аргентинадин къерехрал эвичӀна. Аргентина Рио-де-ла-Плата тӀвар алай вице-королвилин (1776-лагьай йисуз диб эцигнавай Испаниядин гьуьлерилай анихъ галай колония) чка кьунвай гьукумат хьиз арадал атана.
Гьа чӀавалай — Европадай миграциядин зурба лепейри Аргентинадин медениятдинни демографиядин винел патан акунар масакӀа авурла — Аргентинада саки стӀун тахьай агьаллувилин чӀехи хьун аваз тир — XX-лагьай виш йисан сифте кьиле уьлкве девлетлувал ва вилик финин дережа къалурзавай лишанрал гьалтайла дуьньяда 7-лагьайди тир.
Чилинмикит
Гьукуматдин кьилин шегьер Буэнос-Айрес я. Кефер патай кьибле патахъ Аргентина 3,7 км яргъи я. Екевал 2,8 млн км я. Аргентина авайди я Кьибле патан Африкадин материкдин кьибле пата. Гьукуматди тухузва сергьятар: кефер-рагъ экъечӀдай пата — Уругвайдихъни Бразилиядихъ галаз. Кефер пата — Парагвайни Боливия. Рагъ экӀидай пата — кьилди Чили. Кьибле патахъгала Атлантик океан. Кьибле-рагъ экъечӀдай пата гьуьляйтӀуз гала ЧӀехибританиядин кӀвачихъ галай Мальвин островрихъ галаз сергьят. Гьукуматдин къене рагъ экӀидай пата ава Кордильерар суваяр. Рагъ экъечӀдай пата гьукуматдин къерехар чхизва Атлантик океанди.
ГъанцӀах
ГъанцӀах (Gəncə) — Азербайжан республикада авай шегьер. ЧӀехивилиз килигна Бакудилай кьулухъ кьведлагьай, агьалидин кьадардиз килигна пудлагьай чкадал ала.
Аргентина
Кьиспес
XVI вишйисан кьиле гьар жуьре гъвечӀи халкьар исятдин Аргентнинада яшамиш жезвай. 1535 йиса испанрин экспедициядин кьиле аваз Педро Мендосади эцигда къеле Санта-Мария-дель-Буэн-Айре, исятдин Аргентинадин кьилин шегьер. 1776 йиса туькӀуьрнавай Вице-Паччагьвал Рио-де-ла-Плата. А паччагьвилик квай исятдин гьукуматар: Парагвай, Аргентина, Боливиядин пай, Уругвай. Кьилин шегьерни адан тир Буэнос-Айрес. 1805, 1806 йисара кьве сефер британрин кӀеретӀар кӀукӀвар хьана Буэнос-Айрес къачуз кӀан хьайила. 1810 йиса аргентинвийри Вице-паччагьвалдикай гьакӀан паччагьвал хъувуна, чпиз паччагь Фернандо VII кьабулна.
ГъанцӀах
1804 йисалди шегьер Генже ханвилин кьилин шегьер тир. Гуьгъуьнлай, Елизаветполь губерниядин юкь, 1952 йисузни Генже вилаятдин юкь хьанай.
Аргентина
Кьиспес
1825—1827 йисара авай дяве Бразилиядихъ галаз Уругвай чилерин патахъай. И дяведани аргентинри чпин душманар катана. Ахпа Аргентинадиз вичизни зиянар хьана — адакай хкатна Уругвай. 1833 йисуз ЧӀехибританияди гакъудна Мальвин островар. 1853 йиса Аргентинада Конституция кьабулнавай. Сифте президент Уркиса тир. XX вишйисан кьиле Аргентина дуьньядин виридалайни девлетлу гьукуматрик квай. 1946; 1952 йисариз гьукуматдин президент яз кьабулна Перон. Перона Аргентинадин экономика пара хкажарна. 1981 йисуз президент хьана Гальтиери. 1982 йисуз ада ракъурна Мальвин островриз гьукуматдин кӀеретӀар, а чилер, ЧӀехибританияди 1833-лагьай йисуз гакъуд авур, къулухъ къахчун паталди. Гальтиеридин аламатдиз, британри аниз сад лагьана чпин кӀеретӀар ракъурна аргентинвияр катана островар туна чпин кӀвачихъ.
Провинцияр
Аргентина — федератив республика; 23 — провинцияни (provincia) 134 округар (partidos) акатзава. Буэнос-Айресдик 48 барриосар (barrios) акатзава (ва абур 15 коммундиз сад хьанва).
Провинциядин малуматар:
Химиядин элементрин девирдин система
Химиядин элементрин девирдин система (Менделе́еван табли́ца) — химиядин элементрин классификация.
Акъуднавай саягъ
XIX вишйисалди ахъайнавай 63 элемент, парабуруз абурун арада низамвал тваз кӀанзавай. 1829 йиса Дёберейнера малумарна «пудвилин закон»: пара элементрин атомдин агъурвал мукьуг гва кьулан агъурвилик кьве патаг гвай элементрин. Атомдин агъурвиляй элементар эцигиз сифте сефер кьилиз атана Александр Эмиль Шанкуртуадин (1862), ада эцигна элементар винтвилин цӀарцӀайтӀуз, мад лишан гана, мукьвал-мукьвал вертикальдай элкъведай химиядин рекьяй квай гьалар. Микитисрин кӀапӀалдиз машгъур атанач абурун патахъай.
1866 йисуз вичин жуьре периодрин системадин къалурна химикдини маничиди Джон Александр Ньюлендса, адан жуьредихъ («октаврин канун») сакӀус Менделееван системадин ухшар авай, ахпа ада вичин таблицадин тӀвар чӀурна, а таблицадихъ манидин гьал ава лугьуз. Гьа цӀудйисани мад цӀийи системаяр акъатна; вирида кьабулнавай, эхиримжи акъатай жуьредик виридалайни мукьуг Юлиус Лотар Мейер (1864) атана. Д. И. Менделеева малумарна вичин сифте схема 1869 йиса «Квай гьалар атомдин агъурвилихъ гекъигун» (Соотношение свойств с атомным весом элементов) макъалада Урус химиядин жемятдин журналда; гьадалайни фад (февраль 1869 й.) дуьньядин чӀехи химикриз ракъурнавай вичи периодрин система ачухна лугьуз. ГьакӀ хьана къенин йикъални вири дуьньяди ишлемишзавайди Мнделееван Периодрин схема я. Гагь адан «Менделееван таблица» лугьуда.
Агъа Лакар (КцӀар район)
Агъа Лакар (Лекар) (Aşağı Ləgər) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Агъа Лакарин» хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, Хъачмаз райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 6 км яргъал ала.
Агъа Лакарин мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа мягьле, Вини мягъле, Дере мягьле, КӀамун мягьле.
Тарих
Агъа Лакар хуьруьн тарихдикай ва тӀварцикай эхтилатар фейила, дисскусияр арадал къвезва. Са бязи алимри хуьруьн бине эхиримжи виш йисан къене кутунвайди ва дегь тарихдиз талукь туширди субут ийизва. Муькуьбуру и фикир таб тирди лугьузва.
Хуьруьн чилера авай тарихдин имаратар, хуьруьн дегьвал тестикьарзава. Мисал паталай, «Рушарин кӀунтӀар» тӀвар авай къеле хьтин чкади субутарзава хьи, и чилера 4 — 8 виш йисарани инсанри уьмуьр ийизвай.
Гьакъикъи яз, хуьруьн тӀвар лезги тайифадикай арадал атанвайди я. Антик тарихдал кӀвалахзавай Страбондин, Геродотдин ва мсб. тестикьзавай фикирриз килигна, Алпанда 26-дилай пара тайифаяр авай. Алимри фадлай субутнава хьи, и тайифайрин вири лезги ва лезги чӀалан тайифаяр тир. Шак авачиз и хуьруьн тӀвар дегь чӀаван лезги Лег тайифадикай арадал атанвайди я. Ва тарихдин вакъиаррин таъсирдай «Лег + ар» гаф «Лак + ар» гафуниз дегиш хьанва.
Хуьруьн тӀвар урусрин «лагерь» гафуникай арадал атанвайди тир лугьузвай фикир шак авачиз гъалатӀ тир фикир я, вучиз лагьайтӀа Къавкъаздиз урусар 19 — й виш йисан сифте кьилера атанвайди я ва абур къведалди хуьр тӀвар галачиз тушир.
Агьалияр
Йисариз килигна Агъа Лакар хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 1 725 касди уьмуьр ийизвай. Вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Тарихдин имаратар
Хуьрерин тарих чируниз кьетӀен роль, эпиграфиядин имаратар — сурун винел алай къванерал алай ва цӀуру кӀвалерин цларал алай кхьинри къугъвазва. Лакарин сурар чал сифтегьан кӀалубда агакьнач, сурарин чӀехи пай тӀебиатдин вакъиайрин эсердай чкӀанва. ГьакӀни, Совет гьукуматди гьукум тухузвай береда, «Дин — халкьдин терьяк я» лозунгар галаз диндин аксиниз женгер тухувай чӀавуз, и сурарин чӀехи пай терг авунай ва абурун чкадал цӀийи дараматар эцигнай. Амукьнавай сурарин садан — кьведан кьилин къванцел кучукнавай инсанрин кьиникьин 1762 йис кӀелиз хьана. ГьакӀни адан винел гапурдин, тфенгдин, чекмейрин ва лампадин суратар атӀанвай. Лакар хуьруь тарихдин имаратрин арада кьетӀен чка «Агъаханд кӀунтӀ» ва «Рушарин кӀунтӀар» хьтин дегь чӀаван имаратри кьунва. Хуьруьн тарихдин муькуь имаратрикай сад — цӀуру мискӀин я. МискӀиндин цларал авай кхьинрикай чир хьана хьи, адан бине 1904 — й йисуз кутунай.
ТӀвар-ван авай ксар
Хуьряй Ашуг Яхья, Гьажи Кази-Мегьемад хьтин тӀвар-ван акай ксар акъатнавайди я.
1941—1945-й йисара Ватандин ЧӀехи Дяведа лакарвиярни иштирак авунай. Са шумуд виш лакарви фронтдиз фенай. ЦӀудриз орденарни медалар пишкешнай, 112 кас дяведай хтаначир.
1909 йис
1909 йис (са агъзурни кӀуьдвишни кӀуьдлагьай йис) — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1909-лагьай йис я. XX виш йисан 9-лагьай йис.
ГелмецӀ
ГелмецӀ (Гельмец) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, Курдул-Лекь хуьруьхъ галаз «ГелмецӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Хуьруьнсоветдин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 25,5 км кефердинни - рагъакӀидай патахъ, ГелмецӀ-Ахцегь цӀиргъинин кӀане, Курдул вацӀ Самур вацӀук акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 571 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири цӀахурар, суни - мусурманар я. 1886 йисан Урусат империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, ГелмецӀ хуьруьн агьалияр, вири цӀахурар яз 358 кас тир.
Джаджар (округ)
Джаджар (Jhajjar, झज्‍जर ज़िला) — Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1997-лагьай йисан 15-лагьай чиледиз туькӀуьрнава. Административ юкь — Джаджар шегьер я. Маса чӀехи шегьерар — Багьадургаргь ва Бери я. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 880 072 кас.
Гимиш
Гимиш — 47 атомдин заланвал авай, Химиядин элементрин девирдин системадин 11 кӀеретӀдин (цӀуру классификациядалди - садлагьай кӀеретӀдин къерехдай жедай агъакӀеретӀдин), вадлагьай девирдин химиядин элемент я. Ag символдалди ишара ийизва (Argentum).
ГьакӀан затӀ гимиш - (CAS-нумра: ) - регьятдиз гатаз жедай, пластик, гимишдинни-лацу рангунин металл я. ЦӀурурдай температура — 962 °C, къалинвал — 10,5 г/см³.
ТӀебиатда жугъурун
Гимишдин 50-й вини тӀебии минералар малум я, абурукай 15-20 важиб индустриядин метлеб авайбур я, гьа гьисабдик:
Эрдебил
Ирандин экономикада ва сиясатда чӀехи метлеб авай шегьеррикай сад. 2006 йисан малуматрив кьурвал, шегьердин агьалидин кьадар — 421 262 тир, агьалидин саки вири цӀапашар я.
Уллучара хуьруьнсовет
«Уллучара» хуьруьнсовет (Село Уллучара) — Дагъустан Республикадин Акуша райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Уллучара хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Акуша райондин рагъакӀидай пата ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Уллучара хуьруьнсоветдин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан Урусатдин агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьруьнсоветдин агьалийрин вири санал кьадар: 398 кас тир. Вири яхулар, суни-мусурманар я.
Панипат (округ)
Панипат (Panipat, पानीपत जिला) - Гьарйяна индиядин штатда авай округ. 1989-лагьай йисан 1-лагьай цӀехуьлдиз туькӀурнава. Административ юкь - Панипат шегьер я. Кьве агъаокругдиз - Панипат ва Самалкха - чара ийизва. 2001-лагьай вирииндиядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, округдин агьалийрин сан-гьисаб 967 449 кас.
Шиияр
Шиияр (شيعة‎; [шӣ‘а] — терефдарар, гелеваз физвайбур) — Мугьаммад пайгъамбардин тек тир къануни варисар ва руьгани давамчияр Али ибн Абу ТӀалиб ва адан несилар тирди кьабулнавай мусурманар я. Ислам диндин мезгьебрикай сад. Сунивилелай кьулухъ кьведлагьай чӀехи мезгьеб я. Асул гьисабдалди Иран, Азербайжан, Багьрейн, Ирак ва Ливан хьтин уьлквейра чкӀанва. Иран дуьньядин виридалайни чӀехи шии уьлкве я. Дуьньядин мусурманрин 10 % шии акъидадин рекье авайбур я.
Къулиев Адил Гьуьсейнан хва
Къулийрин Адил Гьуьсейнан хва (1922 йисан 22 ноябрь, Азербайжандин ССР, Баку — 1992 йис, Азербайжан, Баку) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавайди, командиран чка кьадай кас, 65 - й гвардиядин телеф ийизвай авиациадин полкунин эскадрильядин штурман, гвардиядин капитан.
Биография
Къулиев Адил 1922 йисан 22 ноябрь вацра Бакуда шегьерда, лежбержин хзанда дидедиз хьана. Аял чӀавар, гьакӀни мектебдин йисар КцӀара акъудай ада шегьердин 2-нумрадин урус мектебда кӀелнай. Бакудин аэроклубда машгъул хьайи жегьил гъиле яракь кьуна Ватандин ЧӀехи дяведин йисара женг чӀугваз-чӀугваз Великие Лукидай Берлиндиз фена акъатнай. Белоруссиядин, Прибалтикадин ва РагъэкъечӀдай Пруссиядин цавара самолётдал алаз ягъунра иштиракнай. 1943 йисан 14 мартдиз Старая Русса шегьердин мукьвара душмандин паталай яна вигьенвайтӀани адавай вичин чӀур хьайи самолёт фронтдин цӀарцӀел кьван ахгакьарна парашютдал алаз хкадарна чибурун позицийрал агалкьунивди акъатнай.
Эскадрилиядин командирдин чка кьазвайдан везифадиз лайих акур ам 1944 йисан эхирра вичин самолетда аваз 265-дра цавуз хкаж хьана душмандин 13 самолет яна тергнай. Ада 64-дра гьавадин женгера иштиракнай ва душмандин 13 самолет яна тергнай. Женгера къалурай кьегьалвилерай Адил Къулиеваз 1945 йисуз Советрин Союздин Кьегьал гьуьрметдин тӀвар ганвай. Дяведин эхирда адан хурал 7 орден ва 9 медаль алай.
1992 йисуз рагьмет хьанвай, ам Бакудин гьуьрметдин кучудунрин Аллеядал кучукнавайди я.
Пишкешар
Къулиев Адила къачунвай пишкешар:
Цлахъ
Цлахъ (Цлак) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Агъа-АрхитӀ» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин кьибле пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 12,7 км яргъал ала.
Тарих
Ватандин ЧӀехи дяве чӀавуз хуьряй фронтдиз 53 кас рекье гьатнай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 137 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Цлахъ хуьруьн агьалийрин кьадар вири лезгияр яз 441 кас тир.
Зайнаб Хиневи
Зайнаб Хиневи — XII виш йисан I-й паюна уьмуьр авур лезги зари. Адакай сифте малумат гайиди машгьур шаир З. Ризванов хьана. Ада «РикӀин гаф» газетдин 1992 йисан 3-4 №-ра кхьей макъалада Зайнабан туькӀуьрунрикай хабар ганай. Ширваншагь II-й Манучегьран паб, асулдай гуржи тават хьайи Тамариди вичин сарайдиз Къавкъаздин гьар патай алакьунар авай зарияр, манидарар, кьуьлерагар кӀватӀнавай. Ихьтин ксарин цӀиргъинихъ бинедай Хинер хуьряй тир лезги зари Зайнабни акал хьанвай. Ада вичин эсерар пуд чӀалал кхьиз хьана: хайи лезгидал, арабдал, фарсидал. Зайнабаз машгьур дишегьли шаир Фелеки Ширвани кӀан хьуникайни риваятар ава. И месела адан эсеррайни кьатӀуз жеда.
Мали
Мали́, Республика Мали́ (République du Mali, бамана Mali ka Fasojamana) — рагъакӀидай патан Африкада авай гьукумат.
Агьалидин кьадар — 19,3 млн кьван кас.
ТӀвар
Малидин тамам тӀварар: République du Mali — француз чӀал Mali ka Fasojamana — бамана Renndaandi Maali — фула чӀал
География
Кефер пата Мавританиядихъ, Алжирдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Нигердихъ галаз, кьиблединни рагъэкъечӀдай пата Буркина-Фасодихъ галаз, кьибле пата Кот-д’Ивуардихъ, Гвинеядихъ галаз, рагъакӀидай пата Сенегалдихъ галаз сергьятра ава.
Административ паюн
Малидик 10 вилаятар ва я регионар (region) ва 1 къетӀен администртив тек — Бамако (дистрикт, district) акатзава.
Султаннуха
Султаннуха — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай муниципалитет ва хуьр.
Тарих
Хуьре дегь алпан девирдин тарихдин имаратар амукьнава. Султаннуха вилик удинрин хуьрерикай сад тир, немецви филолог А. А. Шифнера вичин кӀвалахра и хуьр, агьалияр удин чӀалал рахазвай хуьр хьиз къалурнава. Амма XX виш йисан сифте кьилера ина кьве чӀалал рахазвай, сад садак какахьнавай азербайжан — удинар гьалтзавай. Гила и хуьре удин чӀал тамамдаказ терг хьанва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 2 261 кьван кас яшамиш жезва. Миллетрал гьалтайла, чӀехи пай лезгияр, амайбурни азербайжан хьанвай удинар я, чӀехи пай суни-мусурманар я. Хуьруьн эгьлияр лезги чӀалан ахцегь нугъатдиз мукьва нугъатдал ва азербайжан чӀалал рахазва.
Анди халкьар
Анди халкьар — Дагъустанда уьмуьрзавай, анди-цез халкьарин группадик акатзавай миллетар я. Ибур: андияр, ахвахар, багулалар, ботлихар, годоберияр, каратаяр, тиндалар, чамалалар. 2002 йисан малуматрив кьурвал, цез миллетар квачиз абурун вири санал кьадар 34 387 кас тир. КӀел-кхьинар авачир и гъвечӀи миллетар аварар хьиз къейд ийизвайди я.
Анди миллетри асул гьисабдалди Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай патан районра, Анди-Къойсу вацӀун кӀама уьмуьр ийизва
Анди чӀаларал рахазва, виридаз авар чӀални чизва.
Цез чӀаларивай тафаватлу яз, анди чӀалар авар чӀалаз мадни мукьва я.
Вини Батлух
Вини Батлух (Верхний Батлух) — Дагъустан республикадин Шамил районда авай хуьр. Вини Батлух хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Шамил райондин кефер пата, Батлухтляр вацӀун кьерел, райондин администрациядин юкь тир Хебда хуьрелай 7 км яргъал ала.
Тарих
1864 йисуз Къавкъаздин Дяведин финифра Вини Батлух хуьр вири Дагъустандихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Авар округдин Бактлук наибвилиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Вини Батлух хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Агьалидин вири аварар, суни-мусурманар я.
Абу Тагьир Нихави
Абу Тагьир Нихави — IX-X виш йисара уьмуьр авур лезги зари.
Агъзур йис идалай вилик уьмуьр авур лезги заридин ватан Ниха (Нига) шегьер тир. Вичин шиирар ада Азербайжандин Низами Генжеви, Фуьзули хьтин шаирриз махсус жуьреда, фарс ва лезги чӀалар акадарна кхьизвай. Адан гьакъинда сифте малумат гайиди чи халкьдин тӀвар-ван авай хва З. Ризванов хьана. И чна гузвай материал адан хва Р. Ризванован "Кьиблепатан лезгийрин литература" улубдай къачунвайди я. Лугьунрай, Абу Тагьир Нихави машгьур шаир хьиз Шамахи шегьердиз атана, шарваншагь II-й Гьайсаман сарайдиз аватзава. Чи гъиле гьатнавай шиир авторди вич зинданда авайла кхьенвайди я.
Димагъи-пир гъурур² ава серда³ зу,
Гъурурдив къадин туш дилхуни девран⁴.
Мал-девлетни хьаниш къисметда диргъа5,
Уьмуьрдин никини бар гъаниш элъан6.
Бахтин тар кьецӀил я, авахьна пешер,
Деврани-кеж рефтар7 хьан(а)ва дуван.
Рузу бул я чилел,амма заз-муьшкуьл,
Эййуь гьеле хъвани8 чигъизваш унван.
Зун эйшу-ишретдин эхи9 туш, валлагь,
Рикикагъ аллагьриз жез(а)ва аян.
Зунни михьи кас тий, Аллагь киз10, гъуц киз,
Гила алемни кваз хьан(а)ва душман.
Алем авач рикӀа, зун жув я алем,
Вушиз дар я къе, бес, заз чӀехи жагьан?
Заз кӀахун12 фу бес я, садни и(н) зиндан.
Зиндикь туштӀани гьич, Тагьир Нихави
Хьанва гьамишалух Гьайсамаз такӀан.
Къейдар:
1-диндилай элкъвейди; 2-дамахдиз лайих; 3-кьил ; 4-хажалатди кьунвай; 5-гьайиф; 6-гьатта; 7-гьахъ авачир девир; 8-Я стхаяр; 9-стха; 10-хьиз; 11-нехв; 12-нахутӀ
Надир-Шагь
Адан тӀварцӀи — نادر (nādir) араб чӀалал кьери мана гузва.
Джилихуьр
Джилихуьр (Джилихур) — Дагъустан республикадин Рутул районда авай, «Муьхрек» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Рутул райондин юкьван пата, Самур цӀиргъинин кьиблепатан кӀане, райондин юкь тир Рутул хуьрелай 19 км кефердинни — рагъакӀидай патахъ, Джилихуьр вацӀ Самур вацӀук акахьзавай чкадал чка кьунвайди я.
ТӀварцӀикай
Джилихуьруьн тӀварцӀин арадал атуникай пуд версия ава:
Тарих
Джилихуьруьн бине Муьхрек хуьруьн эгьлийри кутунвайди я. Гила джилихуьруьн сихилрин гзафбуруз Муьхрек хуьре чпин несилрин пӀирер авайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 828 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири рутулар, суни — мусурманар я.
Хуьре гуьгъуьнин сихилрин несилри уьмуьр гьалзава: Медейер, Къазахъар, Дашлайер, Махъайер, КӀорчантаймар, Маъдийер, Миьтарар, ХырыцӀар, ГьаӀли-бейер, Пирасинар
Муьхрек ва Цудик хуьрерин эгьлияр хьиз джилихуьруьнвияр рутул чӀалан муьхрек нугъатдал рахазва.
Мамедкъала
Мамедкъала (Мамедкала) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай шегьервилин посёлок.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 20 км кефердинни — рагъакӀидай пата, Дарвагчай вацӀал чка кьунвайди я. Кеферпатан Къавкъаздин ракьун — рекьин Мамедкъала станциядал ала. Посёлокдин рагъакӀидай патайтӀуз федерал M29 «Кавказ» трассадал физва.
Тарих
Посёлокдин виликан тӀвар Хан-Магомед-къала тир. Терекеме кьулувиле Хан-Магомед-къала хуьруьн арадал атун XVIII виш йисуз талукь я, ва Къубадин хан Фатали-хана тухузвай политикадин кӀвалахрин нетижада бине кьунвайди я. Амир-Гамза уцмияхъ галаз душманвал ийизвай Фатали-хана, адан хтул Хан-Мухаммаддикай вичиз амадаг авунай. Гьасан Алкьвадариди малумзавайвал: «Къуба ханвалдай Фатали-хана 100 райатрин хзанар, Дербент шегьердилай 100 фарсах яргъал алай чкадиз куьчарнавай ва арадал гъанвай хуьруьз Хан-Магомед-къала тӀвар эцигнавай».
Р. М. Магомедова Хан-Магомед-къала хуьруь бине кьунвай тарих 1778 йис тирди гьисабзава. А. А. Комарова «Дагъустан вилаятдин агьалийрин пунктрин сиягьда» Хан-Магомед-къала 1775 йисуз арадал атайди къейдзава.
XIX виш йисуз Мамедкала хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Великент ва Салик хуьрерихъ галаз Великент хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 8374 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, агьалияр 9000 кас тир. Агьалидин чӀехи пай даргияр я, ина гьакӀни азербайжанар, табасаранар ва муькуьбур авайди я, вири суни — мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мамедкъала хуьруьн агьалияр 160 кас тир, вири азербайжанар (терекемеяр) тир.
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн 8 374 кас агьалийрин миллетрин состав :
Углерод
Углеро́д (химиядин символ — C, лат. Carboneum) — химиядин элементрин девирдин системадин 2-лагьай девирдин кьилин агъакӀеретӀдин 4-лагьай кӀеретӀдин химиядин элемент я. Жергедин нумра - 6, атомдин масса — 12,0107.
Бейли
Бейли — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни — рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай кьиблединни — рагъакӀидай патахъ 26 км яргъал чка кьунва.
Дидо
Дидо, Дидоэтия — Дагъустандин кьиблединни-рагъакӀидай пата авай, гилан Цунта райондин сергьятрин цӀарцӀевай тарихдин чилер я. Ина дидо (цез) миллетри уьмуьр ийизва. РагъакӀидай пата Дидоэтия Гуржистандихъ галаз са сергьятра ава.
Тарих
XIX виш йисуз Дидоэтия са шумуд хуьруьн-жемиятрикай ибарат тир.
Жемикент
Жемикент (Джемикент) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. «Жемикент» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кефер пата, Дербент шегьердилай 33 км кефердинни - рагъакӀидай пата, Уллучай вацӀал, Къаякент райондихъ галаз сергьятдал чка кьунвайди я.
Тарих
XIX виш йисуз Жемикент хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Агъа-Къайтагъ наибвалдиз талукь тир. Уллутеркеме хуьруьхъ галаз Жемикент хуьруьнжемятдик акатзавай.