cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Узун-Гьажи
Уьмуьр
Узун-Гьажи 1848 йисуз Дагъустан вилаятдин Гуниб округдин Салта хуьре дидедиз хьанай. Миллетдай авар я. Жегьил чӀавуз ам Согратльви шейгь Абдурагьман-Гьажидин муьрид тир. 11 йисан къене ам тӀвар-ван авай алимдин сухтавилик квай, ахпа ислам диндин чирвилерин гуьгъуьна Сауди Аравиядиз, Сириядиз, Турциядиз рекье гьатнай.
Цацархуьр
Тарих
1966 йисуз Кьиблепатан Дагъустандин суван районра хьай къати чилин зурзунрин нетижада Цацархуьр хуьруьз чӀехи чукӀурунар галукьнай. И себебдилай агьалийрин вири санлай куьч хьун гатӀум хьанвай. АкӀ, 1966 йисуз хуьруьн 60 куьче Дербент райондин Билиж посёлокдиз, 1984 йисузни 40 куьче Мегьарамдхуьруьн райондин ЦӀийи ЗахитӀ хуьруьн «Сенгер» тӀвар алай белгендиз куьч хьанвай.
Узун-Гьажи
Уьмуьр
1877 йисуз Рамазан вацран садлагьай юкъуз Салта муькъвел (Яру муьгъ) урусрихъ галаз ягь-ягъунра иштирак авурвиляй Узун-Гьажидиз ирид йис жаза гана Самара губерниядин Новоузень уезддиз акъуднай, амма кьуд йис алатайла ам анай катна Дагъустандиз элкъвенай.
Кьведлагьай сеферда Узун-Гьажидиз 1910 йисуз гьукуматдин ихтияр авачиз Салта хуьре медресе эцингнай лугьуз кар ганай.
Цацархуьр
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 35 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни — мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Цацархуьр хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 494 кас тир.
Асулдай Цацархуьр хуьряй тир сихилар: Кискисар, Коркарар, Чекирар, Асварар, Купар, Ахамар.
Кеферпатан Къавкъаздин Эмират
Кеферпатан Къавкъаздин Эмират — 1919 йисалай 1920 йисалди Дагъустандин ва Чечнядин чилерал хьайи Исламдин гьукумат я. Адан эмир — Узун-Гьажи тир. Кьилин шегьер — Ведено хуьр.
Тарих
Сувун республика терг хьайидалай кьулухъ, 1919 йисан май вацран эхирда Ботлих хуьре чӀехи межлис кьиле фенай ва гьа межлисдал кӀватӀ хьанвай жемятди Узун-Гьажи Дагъустандин ва Чечнядин эмир яз хкянай.
1919 йисан 9 сентябрьда дагъустандин ва чечнядин диндаррин иштиракдалди кьиле фейи мешверада Кеферпатан Къавкъаздин Эмират арадал гъуникай хабар ганай ва адан кьил эмир Узун-Гьажи эцигнай.
Хариб
Хариб (Будённовка) — Дагъустан республикадин Хасавюрт райондин чилерал алай Ахвах райондин хуьр. Ингердах хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Хасавюрт райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Хасавюрт шегьердилай 28 км яргъал ала.
Тарих
Сифте яз хуьруьн бине XX виш йисан сифте кьилера урусри кутунай. Адан садлагьай тӀвар Николаевка тир, совет береда Будённовка эцигнай. Хуьре уьмуьр 1930-й йисарал кьван давам хьана, гуьгъуьнлай ам гадарна хъфенай. 1957 йисалай и хуьруьз Ахвах райондин Инхело хуьряй хзанар куьч жез эгечӀнай.
1913 йисалай 1918 йисал кьван хуьре метеостанция кардик квай.
Агьалияр
Йисариз килигна Хариб хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 474 касди уьмуьр ийизвай. Вири аварар, суни-мусурманар я.
Эрменистан
Эрменистан (Эрмения) (Հայաստանի Հանրապետություն) — Къавкъазда авай гьукумат. Кьилин шегьер — Ереван. Гьукуматдин чӀал эрмен чӀал я. 95 % кьван агьалияр хашпара диндик ква.
Тарих
28 майдиз 1918 йисуз Садлагьай Республика Армения арадал атана.
22 мартдиз 1993 йисуз республика Эрмения СМТ кьабулна, ва 25 январдиз 2001 йисуз Европадин Меслятдиз кьабулна. 2008 йисуз гьукуматдин кьиле Серж Саргсян акъвазна, ва февральдин 2013 йисуз кьвед лагьай сеферда кьиле ахкъвазна.
География
Гьукумат 10 областдикай ва Ереван шегьердикай ибарат я.
Гьукуматдин нухрин кьадар
2007 йисуз Эрменияда 915 хуьрни ва 49 шегьер авай.
Иваново вилаятдин шегьерар
Иваново вилаятдик 17 шегьер акатзава.
Саха Республика
Саха (Якутия) Республика (Республика Саха (Якутия), Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Сирэ) — кефердинни рагъэкъечӀдай патан арадин Урусатда авай виридалай чӀехи республика, ччил майдан 3 083 523 км² я. Агьали — 955 580 кас.
Агъа Къартас
Агъа Къартас (Ашага Картас) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 5,2 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Вини Къартас.
Тарих
Хуьруьн тарихдин «Къартас» тӀвар, хуьруьнэгьлийри дегь Карс шегьердик кутӀунзава.
1839 йисуз Агъа Къартас вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьней наибвалдиз талукь тир.
1930 - йисара ина колхоз арадал гъанвай ва садлагьай мектеб эцигнай. Хуьруьнэгьлияр лежбервилинни малдарвилин крарал алахънавай. 1966 йисуз хуьруьн агьалийрин са пай Мегьарамдхуьруьн райондин Советский хуьруьз, муькуь пайни Кьасумхуьруьз куьч хьанвай. 1970 йисуз Агъа Къартасрин чилерал 91 майишат амай ва агьалийрин кьадар 398 кас тир.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 51 кӀвале 216 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 96 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 544 кас тир: 250 итим ва 294 паб.
Хуьруьнвияр лезги чӀалан куьре нугъатдик акатзавай гуьней агъа - нугъатдал рахазвайди я.
Дмитрий Иванович Менделеев
Дмитрий Иванович Менделеев (1834 йисан 27 январь — 1907 йисан 20 январь) — зурба урус алим, химик, физикохимик, физик, метролог, экономист, технолог, геолог, метеоролог, нефтяник, муаллим. Санкт-Петербургдин университетдин профессор.
Агъа Къартас
Инфраструктура
Хуьре тамам тушир кьулан мектеб, культурадин КӀвал, медпункт крарик ква.
Дмитрий Иванович Менделеев
Химиядин элементрин таблица ва дуьньядин арадал атуникай кьилин къанунрикай сад ахъайнавай кас.
«Химиядин дибар» тӀвар алай классик ктабдин автор я.
Эскимос-алеут чӀалар
Эскимос-алеут чӀалар —
Дуьзлер
Дуьзлер (Дюзлер) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Агъа Жалгъан, Вавилово ва Хазар хуьрерихъ галаз «Хазар» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин кьиблединни - рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 25 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудин мукьвал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 477 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалийрин вири табасаранар, суни - мусурманар я.
VI-й Мегьамед Вагьиддин
VI-й Мегьамед Вагьиддин (усм. محمد سادس|Mehmed-i Sadis), Altıncı Mehmet, Mehmet Vahideddin) — 1918 йисалай 1922 йисалди гьукум гьалай Усманрин империядин 36-й ва эхиримжи султӀан.
Эфиопидин чъакъал
Эфиопидин чъакъал (Canis simensis) — гьайван.
Кизилюрт район
Кизилюрт район (Кизилюртовский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Кизилюрт шегьер я.
География
Район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала. Хасавюрт, Бабаюрт, Кумторкъала, Къазбек ва Буйнакс районрихъ галаз са сергьятра ава.
Райондин чилерин майдан — 524 км² я.
Тарих
ДАССР-дин Лап кьилин Советдин Президиумдин 5.07.1944 тарихдин къарардалди, Кумторкъала райондин тӀвар дегишарна, администрациядин юкь Кизилюрт шегьердиз тухуналди ва Капчугайни Экибулак хуьруьнсоветар Буйнакск райондив вугуналди Кизилюрт район арадал гъанвай. 1963 йисуз район терг авуна чилер Хасавюрт райондик кутунай. 1966 йисуз район виликан сергьятра гуьнгуьна хутунай. 1992 йисуз райондин рагъэкъечӀдай пад чара авуна Кумторкъала район арадал гъанвай.
Агьалияр
2002 йисан Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Кизилюрт райондин миллетрин сиягь :
Администрациядин паюнар
Райондик 13 муниципалитетдин образование (хуьруьнсоветар) акатзава.
Кизилюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Къарадейн
Къарадейн — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 375 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Антон Павлович Чехов
Антон Павелдин хва Чехов (1860 йисан 29 январь, Таганрог, Екатеринославдин губерния (гилан Ростов вилаят), Урусатдин империя —, Баденвайлер, Германия) — урус писатель, прозаик, драматург, духтур.
Дуьньядин эдебиатдин классик. Пешедал гьалтайтӀа ам духтур я. Императордин илимрин чӀалан гуьзел шейэрин патай Академиядин академик (1900—1902). Дуьяньдин драматургинрин арада лап тӀвар-ван авай кас я. Адан эсерар вишелай гзаф чӀаларал таржума авуна. Адан тамашаяр, гзафни-гзаф «Чайка», «Пуд вах» ва «Вишнийрин багъ» вишелай гзаф йисара дуьяньядин театрайра эцигзава.
25 йисан яратмишунин къене А. П. Чехова вад вишелай гзаф гьар жуьрейдин эсерар туькӀуьрна (гъвечӀи хъвер къведай кьисаяр, чӀехи фагьумлу гьикаятар ва тамашаяр), гьабрикай гзафбур дуьньядин литературадин классика хьанва. Виридалайни вилик чпел фикир ганвай ихьтин гьикаятри: «Степь», «Скучная история», «Дуэль», «Палата № 6», «Дом с мезонином», «Душечка», «Попрыгунья», «Мужики», «Человек в футляре», «Аялар», «Драма на охоте»; тамашаяр: «Иванов», «Чайка», «Дядя Ваня», «Пуд вах», «Вишнийрин багъ».
Уьмуьрдин кьиса
Антон Чехов 1860 йисан 17(29)-лагьай январдиз Таганрог шегьерда савдагардин кӀвалин пудлагьай дережадал алай са гъвечӀи кӀвале дидедиз хьана. Адан буба — Павел Егоран хва Чехов — са гъвечӀи туьквендин иеси тир. Адан диде — Якован руш Евгения Морозоврин тухумдикай тир. Гьабурун хзанда ругуд аял авай — вад гадани са руш. Антон пуд лагьай аял тир.
1868 йисан 23 лагьай августдиз Антон Таганрогдин гимназиядин сад лагьай классдик экечӀна. А гимназия Урусатдин рагъ акӀидай пата виридалайни куьгьне мектеб тир, ам 1806 йисуз ахъанавайди тир. Адаз дуьнья аквазвайвал, ктабрал ва театрадал ашукь хьун и гимназияда кӀелзавай йисара туькӀуьр хьанва. Сифтегьан литературадин лакӀаб — «Чехонте» — адаз ана кӀвалахзавай Ф. П. Покровский муаллимди ганва; и йисара адан сифтегьан литературадин ва сегьнедин тежрибаяр башламиш хьана.
1876 йисуз Чехован буба барбатӀ хьана, вичиз авай шеэр, кӀвални галаз маса гана Москвадиз катна. Антона башламишна хсуси тарсар гуз, икӀа ада вичин кьил хвена.
1879 йисуз гимназия кӀелна куьтягьайдалай кьулухъ, Антон Москвадиз фена ва Московски университетдин медицински факультетдихъ экечӀна. Адаз тарсар гана тӀвар-ван авай профессори Н. В. Склифосовскиди, Г. А. Захарьинди ва масабуру. Гьа йисуз Антонан стха Иваназ Москвадин патав гвай шегьерда Воскресенскида муалимдин чка гана. Ана адаз еке вири Чеховрин хзан гьякьдай кӀвални гана. Чехавар, Москвада дарвалдиз яшамиш жезвай виле, абур гьар гатуз Иванан патав Воскресенскидиз физвай. 1881 йисуз А.Чехов духтур П. А. Архангельскидихъ галаз таниш хьана, гьа вахтунда ам Воскресенскидин азарханадин (Чикиндин азархана) заведиш тир. 1882 йисуз гьелелиг кӀелзамаз Чехова духтурриз ничагъзавай инсанар кьабулиз духтурриз куьмек гуз хьана.
Иналук Арсанукаев Дышнинский
Иналук Арсанукаев Дышнинский — чеченрин Дишни тайифадай тир князь, Урус пачагьдин офицер (ротмистр), гуьгъуьнлай Кеферпатан Къавкъаздин Эмиратдин ЧӀехи Визир (фельдмаршал).
Февраль
Февраль (виликан тӀвар — Эхен) — кьведлагьай григорий календардин варз.
10 апрель
10 апрель — йисан вишлагьай югъ (вишни сад югъ кьведлагьай ругудлагьай йисуз) григорий календардиз.
28 март юлий календардиз кьун.
Анди
Анди — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Анди хуьруьнсоветдик акатзава. Хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
Билиж (посёлок)
Билиж — (урус. Белиджи) Дагъустандин Дербент райондин кьибле пата авай посёлок я. Хуьре Кеферпатан–Къавкъаздин р/р Белиджи станция ава.
Анди
География
Хуьр Ботлих райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Ботлих хуьрелай 14 км яргъал, Унсатлен вацӀал ала.
Билиж (посёлок)
География
Билиж Дербентдилай 20 км кьибледихъ гала. Посёлокдин мукьвал кьилдин муниципалитет туькӀуьрзавай Билиж хуьр ала.
Анди
Тарих
1859 йисуз Анди хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Билиж (посёлок)
Тарих
Хуьр 1899 йийсуз бине кьунва. Шегьервилин хуруьн статус 1965 йисуз къачуна.
Анди
Агьалияр
Йисариз килигна Анди хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
Билиж (посёлок)
Халкьарин кьадар
Билиждин чӀехи пай (88 %) лезгияр я, ва гьакни ина кьабгъанар, урусар, агъулар, рутуларни азербайжанар яшамиш жезва.
Анди
Агьалияр
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 5 591 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Билиж (посёлок)
Халкьарин кьадар
http://www.admin-belidji.ru/about
Бенгал чӀал
Бенга́л чӀал
Нариман Шамсудинан хва АбдулмутӀалибрин
Нариман Шамсудинан хва АбдулмутӀалибрин (1968 йисан 26 октябрдиз, Магьачкъала) - Урусатдин лингвист, филологиядин илимрин кандидат я. Гьукуматдин крархъан, СтӀал Сулейманан райондин кьил я.
Уьмуьрдин рехъ
Нариман АбдулмутӀалибрин 1968-лагьай йисан 26-лагьай октябрдиз Магьачкъалада дидедиз хьана.
1985-лагьай йисуз ада Кьасумхуьруьк акатзавай ЦӀийи хуьруьн мектеб акьалтӀарна. Гьа гьа йисуз ам Дагъустандин гьукуматдин университетдин филологиядин факультетдик экечӀна (урусни Дагъустандин хел). 1987-лагьай йисалай гатӀумна ада кьве йисан къене Советрин Армиядин жергейра къуллугъна. 1989-лагьай йисуз ам ДГьУ-да кӀелуник экечӀ хъувуна. 1992-лагьай йисуз ада университет акьалтӀарна, са йисалай ам ДГьУ-дин йикъан аспирантурадиз кутуна.
Илимдин кӀвалах
1996-лагай йисалай гатӀумна ада Дагъустандин чӀаларин кафедрада муаллимвиле, 1999-лагьай йисалай — ДГьУ-дик квай Дагъустандин чӀаларин чӀехи муаллим яз, 2002-лагьай йисалай — Дагъустандин чӀаларин кафедрадин доцент яз кӀвалахна. Дагъустандин гьукуматдин университетдин кьетӀен шурадал ада кандидатвилин диссертация хвена. 2002-лагьай йисуз докторвилин диссертация тамамарун патал ам ДГьУ-дин докторантурадиз рекомендация авуна. 2005-лагьай АбдулмутӀалибова ам акьалтӀарна. Ада илимдин рекьяй ийизвай ахтармишунар лезги чӀалан морфологиядин къурулушдиз, мисал патал, глаголдин категориядиз, гафар туькӀуьрунар ахтармишуниз, лезги чӀалан синтаксисдиз талукьарна. ДР-дин маарифдинни илимдин рекьяй министрвилихъ галай Лезги чӀалан кӀелунин-методикадин литературадин рекьяй комиссиядин, гьакӀни Тахо-Годидин тӀварунихъ галай ДНИИП-дихъ галай лезги чӀалай орфографиядин комиссиядин кьил я. 2004-лагьай йисалай гатӀумна (контрактдин бинедал) УИА-дин ДИЮ-дин ИЯЛИ-дин чӀехи илимдин кӀвалаххъан яз санлай кӀвалахзвай, «Лезги чӀаланни урус чӀаланни гафаргандал» алахъзвай, «Урус чӀаланни лезги чӀалан» илимдин редактор тир.
Карьера
2006—2007 йисара Дагъустан Республикадин Миллетдин политикадин, информациядин ва къецепатан алакъунрин рекьяй Министрвилин диндин крарин управлениедин кьил тир. 2007-лагьай йисуз вичиз кӀан хьуналди кӀвалахлай экъечӀна.
2007-лагьай йисуз ам СтӀал Сулейманан райондин Депутатрин собраниедиз депутат яз хкягъна.
2010-лагьай йисан 20 ноябрдиз Нариман АбдулмутӀалибрин СтӀал Сулейманан райондин кьил яз хкягъна.
2016-лагьай йисан 27-лагьай декабрдиз ам СтӀал Сулейманан кьил яз хкягъ хъувуна.
Вини Къартас
Вини Къартас (Юхари Картас) — Дагъустан республикадин СтӀал Сулейман районда авай, «Уллугъетягърин» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр СтӀал Сулейман райондин кьибле пата, райондин юкь тир Кьасумхуьрелай 6,5 км агъа пата чка кьунвайди я. Патав галай хуьр: Агъа Къартас.
Тарих
Хуьруьн бине эцигай дуьз тарих малум туш. ТӀварцин арадал атуникайни баянар гуз мумкин туш. Хуьр кьве, Вини ва Агъа, мягьлейриз пай жезва.
1839 йисуз Вини Къартасар вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Гуьне наибвалдиз талукь тир. Агъа Къартас ва ЦӀарахуьр хуьрерихъ галаз Агъа Къартасрин хуьруьнжемятдик квай.
Фад заманарилай хуьруьнэгьлияр малдарвилел, хуьруьн майишадал, бахчахъанвилел ва кеспи ийиз шегьерриз фидай лежбервилел алахънавайди тир, гзаф кьадарда гамишар хуьзвай.
XIX виш йисан эхирра Вини Къартас хуьруьн эгьлияр арандиз куьч хьана Мегьарамдхуьруьн районда Къартас Къазмаяр хуьр кутунвай.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 73 майишатар гваз 252 кас яшамиш жезва. Агьалидин вири лезгияр, суьнни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, хуьре 111 кӀвал авай, агьалийрин кьадар 649 кас тир: 330 итим ва 320 паб.
Бенгалдин сикӀ
Бенга́лдин сикӀ (Vulpes bengalensis) — гьайван
Ю
Ю, ю — кирилл ачух гьарф, 44-лагьай лезги элифрин гьарф.
Гьеким Мирзеханов
Мирзеханрин Гьеким Агъасидин хва (1911 йис, Къуба район, Дигагь — 1944 йисан август, Франция) — Советрин Союздин Кьегьал, Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз советрин 150 офицерни аскер немецрин есирвиляй акъуднай.
Биография
Франциядин Родез шегьерда есирда хьайи Гь. Мирзеханова фашистрин аксина женг чӀугвадай чинебан кӀватӀал арадиз гъана, адаз регьбервал ганай. Ада Франциядин партизанрихъ ва генерал Шарль де Голлан кӀеретӀрихъ галаз алакъа туькӀуьрнавай. Адан кӀеретӀдик Азербайжандин Шеки, Товуз, Ленкаран, Хызы районрай, гьакӀни Дагъустандин Кьурагь, Докъузпара районрай ва Дербент шегьердай тир 30-далай виниз есирарни экечӀнай. 1944 йисан августдал къведалди Гь. Мирзеханова советрин 150 офицердизни аскердиз есирдай катиз куьмек ганай ва а ксари Франциядин партизанрихъ галаз санал фашистрин аксина женг давамарнай. Гьеким Мирзеханова 300-дав агакьна аскерриз есирдай катиз куьмек гун патал план гьазурнавай. Амма идакай хабар кьур фашистри Гь. Мирзеханов ва адан амадагар гуьллейриз акъудна кьинвай.
Мирзехановар Къуба патан машгьур лезги сихилрикай я. 1951 йисуз Гь. Мирзеханован уьмуьрдин юлдаш Севдагуьл Мирзеханова Азербайжандин ССР-дин Лап вини Советдин депутатвиле хкянай.
КцӀарин куьчейрикай садаз Гь. Мирзеханован тӀвар ганва.
Пишкешар
Мирзеханов Гьекима къачур пишкешар:
Эяк чӀал
Эяк чӀал (эяк. I·ya·q, тлин. Yatk̲wáan, ингл. Eyak)
Гафалаг
Куьруь эяк гафалаг :
Карата
Карата (КьаратӀа) — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Карата хуьруьнсоветдик акатзава. Райондин кьилин хуьр я.
Тарих
XIX виш йисуз Карата хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Карата хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижариз килигна хуьре 4 153 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Терек вилаят
Кьилин шегьер — Владикавказ тир.
Вилаят рагъакӀидай пата алай Кума вацӀалай рагъэкъечӀдай пата алай Сулак вацӀал кьван ва кефер пата алай Терек вацӀалай кьибле пата алай Къавкъаздин Кьилин цӀиргъел кьван экӀя хьанвай чилерал алай.
Михаил Васильевич Лезгинцев
Лезгинцев Михаил Васильевич (Мегьамед Гьуьсейнов) (1893 - 1941) — пешекар революционер, Владимир Ленинан соратник, Октябрдин революциядин гьевес квай иштиракчи, армиядин генерал, Урусатдин Реввоенсоветдин финансрин идарадин кьил, Халкьдин Комиссаррин Советда хуьнуьхин министерстводин патай векил.
Терек вилаят
Къенепатан паюнар
1888 йисалай 1899 йисалди вилаятдик 7 округар акатзавай:
Михаил Васильевич Лезгинцев
Аялвал
М.Гьуьсейнов 1893 йисан 28 январдиз Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьурагь волостдин Штулрин хуьре дидедиз хьана. Вахтар ахьтинбур тир хьи, хзандин агьваллувал хкажун, ризкьи артухарун патал сувавияр зегьмет чӀугваз маса чкайриз физвай. Штулви Гьуьсейнован хзанни чӀехиди тир. Гъилиз ирид лагьай велед атайла, абур хуьн регьят акъвазнач. Гьуьсейн вичин хзанни галаз виликдай кӀвалахай Астрахан шегьердиз фена. Ина фадлай адан стха Къилижни яшамиш жезвайди тир. И чӀавуз Мегьамедан 11 йис хьанвай. Астраханда гъетерхъанвилин майишат вилик фенвайди тир. Мегьамеда дахдихъ, стхайрихъ галаз гъетерхъанвилин карханайра кӀвалахна.
Европадин таж
«Европадин таж» — Европадин уьлквейрин виридалайни кьакьан кукӀварин сиягь. «Чилин таж» ва я «Гималайрин таж» хьиз туькӀуьрнава.
Европадин географиядин сергьятрин къене авайбур
И сиягь туькӀуьрайла кьилди Виридуьньядин географиядин унияди тайинарнавай Европадин географиядин сергьятрин къене авай кукӀвар гьисабдиз къачунва.
Хив
Хив (Хив, Хив) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Хив» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр. Райондин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, Чирагъ ва Рапак вацӀарин арада авай дугуна, Магьачкъаладилай 204 км кьибле пата, виридалайни мукьва Билиж ракьун рекьин станциядилай 58 км яргъал ала. Хуьруьн къваларив гвай кӀунтӀар гьяркьуь пешерин тарари кьунва. Тамара север, жанавурар, къабанар, къуьрер, сикӀер, чӀуран псияр ва лелевар хьтин гьайванар гьалтзава. НуькӀверин алемни жуьреба-жуьрединди я. ВацӀара форель, вацӀун кӀезри хьтин муькуь гъетер ацӀана ава.
Тарих
Хив табасаранрин виридалайни дегь хуьрерикай сад я. Адан тарих гилани лап тӀимил чирна-жагъурнавайди я. Хуьр арадал атай тарих малум туш. «Хазрат» тӀвар алай чкадилай «СимсункӀул» чкадал кьван экӀя хьанвай 3 километрдин сур, хуьр гзаф дегь тирди тестикьарзава. Са бязи малуматрив кьурвал, гилан хуьр алай чкадал вилик Гердешан шегьер алай, амма муькуь малуматри ина пара кьван гъвечӀи хуьрер авайди лугьузва.
Вичин девлетлу тарихдин къене Хив хуьр къецепатан тарашхъанрин вигьинрик са шумудра акатнавай. ГьакӀ, 1239 йисуз монголрин кьушунар Рича хуьруьн винел ХивдайтӀуз фидайла, абуру минарадин патав галай мискӀин чукӀурнай ва агьалияр тарашнай. ХивдайтӀуз, чпин рекьин вилик акатайбур барбатӀиз-барбатӀиз Надир шагьан кьушунарни фенай. Абурун паталай Гамак-накьар, Гасул-гъул, Чуру-хюл, Журас, Ккалай-гъул ва Гердешан шегьер чукӀурнавай. Сагъдиз амукьай хиввийри цӀийи чӀехи тушир хуьр кутунвай. Хуьр кутунвай тарих гьелбетта малум туш, амма сурарин кьилихъ галай къванерал алай кхьинар хьтин палеографиядин малуматри, хуьруьн тарихдин бязи сирер ахъайдай мумкинвал гузва.
XIX виш йисуз Хив хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Цудук хуьруьхъ галаз Хив хуьруьнжемятдик акатзавай. Хуьруьнжемятдин кьилин хуьр тир.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 2 243 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин чӀехи пай табасаранар, гъвечӀи пай лезгияр я, вири суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Хив хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 724 кас тир.
Юпик чӀалар
Юпик чӀалар (ингл. Yupik languages) — чӀалан мехел, каккатзавай эскимосс чхелдик эскимос-алеут хзандин. Ава вад чӀал, гьабур къакъатзава чпин арада гзаф рахунрал ва нугъатрал. Рахазвайбрин кьадар 14 агъзур кас.
Кхьинрин кьиспес
Аляскадин латин ухшар тир.
Ирландия
Ирландия (Éire, Poblacht na hÉireann; Ireland, Republic of Ireland ) — гьукумат.
Саха чӀал
Саха чӀал - Россиядин Федерациядин Саха Республикадин гьукуматдин чӀал.
Беларусия
Белару́сия (бел. Беларусь, Белоруссия; Республика Беларусь), тамам официал тӀвар Беларус Республика (бел. Рэспу́бліка Белару́сь) — РагъэкъечӀдайпатан Европада авай гьукумат.
Чилинмикит
2016 йисан малуматриз килигна агьалидин кьадар 9 498 364 кас, чилерин майдан — 207 600 км² я. Агьалидин кьадардиз килигна дуьньяда 93 чкадал, майдандин чӀехивилиз килигна 84-й чкадал ала.
Кьилин ва виридалайни чӀехи шегьер Минск я. Муькуь чӀехи шегьеррикай Брест, Гродно, Гомель, Могилёвни Витебск я. Уьлкведин вири чилерикай 40%-далай виниз тамари кьунва. Гьукуматдин чӀалар беларус ва урус чӀалар ятӀани агьалидин лап чӀехи пай урус чӀалал рахазва.
Беларусия — президентди регьбервал ийизвай унитар гьукумат я. 1994 йисалай къедалди президентвилин везифа Александр Лукашенкоди агъунваз кьунва.
Уьлкведик 6 вилаят ва са кьетӀен статус галай Минск шегьер акатзава.
РагъакӀидай пата Польшадихъ галаз, кьиблединни рагъакӀидай пата Литвадихъ галаз, кефер пата Латвиядихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Урусатдихъ галаз ва кьибле пата Украинадихъ галаз са сергьятра ава.
Тарих
XX-лагьай виш йисал кьван гилан Беларусиядин чилер жуьреба-жуьре уьлквейрик квай тир, мисал патал, Полоцк князвал, Литвадин ЧӀехи князвал, Реч Пуспулитая, Польша ва Урусатдин Империя. Урус инкъилиб хьайидайлай кьулухъ Беларусияди вичин аслу туширвиликай ва Беларусиядин халкьдин республика туькӀуьруникай малумарна. Амма адавай вичин аслу туширвал хуьз хьанвач, Беларусиядин чилерал Беларусиядин Шурайрин Социализмдин Республика (БШСР) туькӀуьрнава. 1920-лагьай йисарра уьлкведин рагъакӀидай пад Полшадик квай тир, ам БШСР-дик анжах 1939-лагьай йисуз кутунва. Пара инсанар кьейи Дуьньядин кьведлагьай дяведин чӀавуз гьар пудлагьай беларус агьали кьенва. 1945-лагьай йисуз Шурайрин ГалкӀдихъни Украйин ШСР-дихъ галаз санал Беларус Садхьанвай миллетрин тешкилат туькӀуьрнавай уьлквейрин арада авай тир.
Республикадин парламентди Беларусдин суверенитет 1990-лагьай йисан 27-лагьай чиледиз малумарна. Шурайрин ГалкӀ чкӀидайла Беларусди вичин аслу туширвал 1991-лагьай йисан 25-лагьай баскӀумдиз малумарна. Уьлкведин садлагьай президент яз Александр Лукашенкоди 1994-лагьай йисалай гатӀумна гьукуматдин кьиле акъвазнава. 2000-лагьай йисуз Беларусиядини Урусатди кӀеви санал кӀвалахуникай икьрар кхьенва, и садхьуниз гьакӀни ГалкӀдин гьукумат лугьудайди я.
2016-лагьай йисан сифте кьилин гьалдив кьурвал, агьалийрин кьадар 9 498 700 кас, чилин кьадар — 207 600 км² я. Агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда ада 93-лагьай мукь (чка) кьунва, чилин кьадардал гьалтайла ам 84 -лагьайди я. Уьлкве 6 вилаятдиз чара ийизва, Минск республикадин метлеб авай шегьер я. Беларусиядин вири агьалайрикай 70%-далай виниз беларусар язва, гьакӀни Беларусияда урусар, полякарни украйинар яшамишзава. 1995-лагьай йисан референдумдив кьурвал Беларусиядиз кьве гьукуматдин чӀал ава: беларусни урус. Беларус Республикадин конституциядив килигайвал, гьукуматдиз са официал динни авач, амма уьлкведин кьилин дин православие язва. ГьакӀни чӀехи умма католикриз ава, дин гвайбурун кьадардал гьалтайла ам кьведлагьайди я. ГьакӀ ятӀани Святки (бел. Каляды) ва Пасха (бел. Вялікдзень) миллетдинбур хьиз сувар ийидайди я.
Леонид Якован хва Школьник
Леонид Якован хва Школьник (1975 йисан 26 сентябрдиз, Пенза) — хъвер къведай ва рикӀ аладардай телешоуйрин Урусатдин продюсер, сценарист ва кьиле тухузвай кас, КВН-дин виликан иштиракхъан я.
Уьмуьрдин рехъ
Леонид Школьник 1975-лагьай йисан 26-лагьай сентябрдиз Пенза шегьерда дидедиз хьана. Ада В. Г. Белинскийдин тӀварунихъ галай Пензадин гьукуматдин педагогикадин университетдин чара уьлквейрин чӀаларин факультет акьалтӀарна. КӀелдайла ада «Валеон Дассон» лугьудай КВН-дин команда кӀватӀна. Гьа командадин капитан Павел Воля, гьакӀни адак Тимур Родригезни акатзвай тир. Школьник командадин иштиракхъанни автор тир. Волядихъ галаз ам «АМиК-дин тушир» «Фесто» лугьудай КВН-дин Москвадин студентрин лигадин редактор тир.
«МуркӀадал алай гъетер» («Звёзды на льду»), «МуркӀарин девир» («Ледниковый период»), «Гъетерихъ галаз цирк» («Цирк со звёздами»), «Максим Галкинахъ галаз няни» («Вечер с Максимом Галкиным»), «ЧӀехи тафават» («Большая разница»), ва гьакӀни «Евровидение 2009» телеконкурсдин сценарийрин автор я.
Леонид Школьник — са шумуд виридаз чидай телеформатрин автор я (Ксения Чашейдихъ галаз санал): «Къанунар гвачир хъвер» («Смех без правил»), «Тажубжин лига» («Убойная лига»), «Тажубдин йиф хьурай» («Убойной ночи») — Павел Виноградовдихъ галаз санал, «Логика гьинава?» («Где логика?»). Адалай гъейри, ада са шумуд ТВ-программа кьиле тухвана: «Къанунар гвачир кьуьлер» («Танцы без правил»), «Тажубдин лига» («Убойная лига») (2009-лагьай йисан мартдилай), «Бункер News», «Кьуьл ая» («Танцуй»), «Эфирдин патахъай ягъунар» («Битва за эфир»).
Леонид Школьникдини Ксения Чашейди креатив продюсерар яз ТНТ каналдал акъатнавай "Миллиондал гьалтзавай кьвед" лугьудай цӀийи ТВ-программа арадал акъудна.
1611 йис
1611 йис (са агъзурни ругудвишни цӀусад лагьай йис) — чи эрадин 1611-лагьай йис. XII виш йисан 11-лагьай йис я.
Валентина Владимировна Терешкова
Валенти́на Влади́миран руш Терешко́ва (Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва,, ЧӀехи Масленниково, Тутаев район, Ярославль вилаят, УСФСР, ССРГ) — советрин космонавт, дуьньядин садлагьай дишегьли-космонавт (1963), Советрин ГалкӀдин Игит (1963) я. ШСРГ-дин № 6-лагьай летчик-космонавт, дуьньядин 10-й космонавт (позывной — «Чайка») я. Кьилди космосдиз лув гана фейи авайни-авачир дишегьли я.
Авиациядин генерал-майор (1995), къуллугъдай экъечӀнавайди (1997). Урусатда генерал-майор лугьудай тӀвар садлагьай къачур дишегьли я.
Урусатдин Федерациядин Гьукуматдин Думадин депутат я. «Единая Россия» сиясатдин партиядин патай яз, ам гилан VII-лагьай эверунинни депутат я (2016-лагьай йисан 18 сентябрдилай инихъ). Федератив къурулушдин ва вич-вичи идара авунин месэлайрин рекьяй тир комитетдин председательдин эвез я. «Единая Россия» партиядин Высший советдин член я.
Цудук
Цудук (Цудук, ЦӀудухъ) — Дагъустан республикадин Хив районда авай, «Гъвандик» хуьруьнсоветдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Хив райондин юкьван пата, райондин юкь тир Хив хуьрелай 4,3 км яргъал, Рапак вацӀун эрчӀи пата, «КӀуларихъшив» тӀвар алай чкадал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Цудук хуьр вири Куьре округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Куьре округдин Кьибле - Табасарандин наибвалдиз талукь тир. Хив хуьруьхъ галаз Хив хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 398 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири табасаранар, суни - мусурманар я. 1886 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматрив кьурвал, Цудук хуьруьн агьалийрин кьадар вири табасаранар яз 136 кас тир.
Юпитер
Юпитер (символ: )
ЦӀахур чӀал
ЦӀахур чӀал(ЦӀахур: ЦӀаӀхна миз) — цӀахур халкьдин хайи чӀал. Нах-Дагъустан чӀаларин хзандин лезги чӀаларин группадик акатзава. ЧӀал асул гьисабдалди Дагъустандин Рутул районда ва Азербайжандин Къах ва Закатала районра гегьенш я. Урусатда цӀахур чӀалал рахазвайбурун кьадар — 10 596 кас я (2010 йис). ЧӀал пуд нугъатриз пай жезва: цӀахур-сувагел, гелмецӀ-курдул ва сапунчи нугъатар. Литературадин цӀахур чӀал гьеле арадал атанвач.
ЦӀахур чӀалал Дагъустанда «Нур» жемиятдинни - политикадин газет акъатзава.
2009 йисуз Азербайжанда «Бута Фильм» киностудияди «Къиблайыка йыкьыгьийна» (Кьулухъ пад кьибледихъ) тӀвар алай цӀахур чӀалал сифте тир фильм чӀугунай.
Рахазвайбурун кьадар ва чӀалан ареал
2010 йисуз тухвай Вири Урусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Урусатда цӀахур чӀалал рахазвайбурун кьадар 10 596 кас тир. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай цӀахуррин кьадар малум туширвиляй дуьньяда цӀахуррин вири санлай кьадар гилани малум туш. Амма бязи официал тушир малуматриз килигна Азербайжанда 25-30 агъзур кьван цӀахурар ава.
ЦӀахур чӀал Дагъустандин Рутул райондин 13 хуьре (21,15 %) ва Азербайжандин Закатала ва Къах районрин 19 хуьрера гегьенш я.
ЧӀалан гьалар
Азербайжан республикади тухузвай, бинедин халкьар ассимиляция авуна азербайжанариз элкъуьрунин политикадин нетижада кьибле пата цӀахур чӀал терг хьунин кичӀевилик ква. Мектебра цӀахур чӀалал тарсар гудай ихтияр авач, аялриз «Дидед чӀал» тарсуна азербайжан чӀални литература чирзава. Сергьятдин постара ахъай тавуна, Дагъустандай цӀахур чӀалал газетар хкидай ихтиярар гузвач. Пара кьадарда цӀахур хуьрер, эгьлияр сад-садахъ галаз рахуна азербайжан чӀалаз элячӀна, ассимиляция хьана азербайжан хуьрериз элкъвена терг хьана, мес: Илису, Сарыбаш ва мсб.
Нугъатар
Гилан цӀахур чӀала пуд асул нугъатар ава: цӀахур-сувагел, гелмецӀ-курдул ва сапунчи нугъатар. Системадинни-структурадин кьетӀенвилерай гелмецӀ-курдул нугъат рутул, къирицӀ ва будугъ чӀалариз гзаф мукьва я.
ЦӀахур чӀалан нугъатар:
Алфавит
1934 йисуз А. Н. Генкоди латин графикадин бинедаллаз цӀахур алфавит туькӀуьрнай. ЦӀахур чӀалал муьжуьд тарсарин улубар (учебникар) акъуднай. Амма кьуд ийисалай цӀахур чӀалал тарс гунар акъвазрнай, ва анжах 1989 йисуз гуьнгуьна хутунвай, амма цӀийи кирилл алфавит галаз. Азербайжанда цӀахур кхьинар латин графикадин алфавитдалди кардик ква.
Урусатда кардик квай цӀахур алфавит:
Жохар Мусаевич Дудаев
Дудаев Жохар Мусаевич (нохь: Дудин Муса-кӀант Жовхар, Ялхорой, Нохьча-Гъалгъалай АССР — , Гехи-чу, Нохьчарин Республика) — чеченрин тӀегьервини политиквилин къулугъви тир.
Янцзы
Янцзы («Яргъи вацӀ») — Евразиядин виридалайни яргъи ва яд пара авай вацӀ, цив ацӀайвилелни яргъивилел гьалтайла дуьньядин пудлагьай вацӀ язва. Китайдин чилерай тӀуз физва, адан яргъивал — 6300 км, бассейндин кьадар — 1 808 500 км² я.
Жохар Мусаевич Дудаев
Уьмуьр
1991-й йисан ноябрь вацра Дудаева Чечня Урусатдикай хкудна адавал гана Республикадиз. ЦӀийи гьукуматдиз тӀвар гана — Нохчийн Республика Ичкерия. Кьена ам мартдиз 1996-й йисан самолётдай ракъурнавай ракетади адан патаг гвай маншин яна.
Янцзы
Янцзыдин бассейнди Китайдин чилерин вад паюникай са пай кьван кьунва, ина уьлкведин агьалийрин пуд паюникай са пай кьван яшамишзава. Китайдин тарихда, медениятдани экономикада, Хванхедизни хьиз, Янцзыдиз лап чӀехи метлеб ава. Янцзыдин Дельта лугьудай абад тир регионди Китайдин КъВБ-дай 20 процент кьван акъудзава. Янцзы вацӀал эцигнавай «Пуд кӀам» лугьудай ГЭС дуьньядин виридалайни чӀехи гидроэлектростанция язва. ТӀебии ва медениятдин патарихъай вацӀ Китайдин Кефердинни Кьибледин патарин арада авай чӀехи метлеб квай сергьят язва.
Жохар Мусаевич Дудаев
Хизан
Жохар Мусаевич дидедиз хьана сакӀус вахтунилай ам адан хизанни галаз Къазахстандиз куьчнавай вири чечен халкь хьти. Адан сихил Ялхорой тейпдик квайди тир. Адан паб урусди тир, Алла тӀвар алай. Адалай адахъ пуд аял хьана.
Янцзы
Янцзы вацӀ пара экосистемайрай тӀуз физва, амма ам вични са шумуд эндемикар тир ва квахьзавай жуьреяр яшамишзавай ара язва. Мисал патал, ина китайдин вацӀун делфинар (гила терг хьанвай), китайдин аллигаторар ва кореядин осетрар. Гьукуматди вацӀун бязи чкаяр заповедникар хьиз хуьзва. Юннан провинциядин рагъакӀидай пата вацӀ дерин кӀамарай тӀуз физва, и Янцизидин паюникай «Пуд къушаба физвай вацӀ» лугьудай мили парк туькӀуьрна. Ам ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик акатзава.
Рачабулда
Рачабулда — Дагъустан республикадин Ахвах районда авай хуьр. Карата хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Ахвах райондин кефер пата, райондин администрациядин юкь тир Карата хуьрелай 4 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Рачабулда хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнавай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Карата наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Рачабулда хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 167 касди уьмуьр ийизвай. Вири каратаяр, суни-мусурманар я.
Иран
КъВБ-диз килигна (маса къачунин алакьунин паритетдин жигьетдай) экономикадин кьадардал гьалтайла исламдин дуьньяда Иран кьудлагьай чкадал ала, РагъакӀидай патан Азияда — кьведлагьайдал (Туьркиядалай гуьгъуьниз ). Иран — технологиядин жегьетдай региондин виридалайни вилик фенвай гьукуматрикай сад я. Стратегиядин фикирдай Иранди Евразиядин чӀехи метлеб квай регионда чка кьунва, адаз ири нафтадинни тӀебии газдин запасар ава.
Тарих
Вичин кхьенвай тарихдин чӀехи паюнин къене Персия хьиз малум тир Иран 2000-дилай пара йисан къене дуьньядин виридалайни таъсирлу сиясатдинни медениятдин юкьварикай сад тир. Пара виш йисарин къене агъавал ийизвай дин заратуштравал тир. XVI-лагьай виш йисахъ ислам Ирандин гьукуматдин дин хьана.
География
РагъакӀидай пата Иракьдихъ галаз, кефердинни рагъакӀидай пата Азербайджандихъ галаз, Эрменистандихъ галаз , Туьркиядихъ галаз ва кьабул тахьанвай Суван Къарабагъдин Респубдикадихъ галаз , кефердин пата Туьркемнистандихъ галаз , рагъэкъечӀдай пата — Афгъанистандихъни Пакистандихъ галаз сергьят пайзава. Кефердин патай адан къерехар Каспий гьуьлуь, кьибледин патай Индиядин океандин Персиядин ва Омандин заливри кьунва.
Административ паюн
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Юсуф ал-Лезги
Юсуф ал-Лезги (XI виш йис) — индиядин Багьрам шагьдин имаратда къуллугъ авур шаир.
Ислам
Исла́м (الإسلام‎‎) — дуьньядин динрикай сад. Агъазвайбурун кьадардиз килигна христианвилелай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Дуьньядин виридалайни зарб гегьенш жезвай дин я.
1612 йис
1612 йис (са агъзурни ругудвишни цӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1612 -лагьай йис. XII виш йисан 12-лагьай йис я.
Яру бубал
Яру бубал — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Kuhantilope
Яру гьуьл
Яру гьуьл (араб البحر الأحمر Bahr el-Ahmar, чув ים סוף Yam Suf) — гьуьл.
Кизлярдин отдел
Кизлярдин отдел — 1888–1924 йисарин къене Урусатдин империядин Терек вилаятдин къене хьайи администрациядин тек. Адан юкь — Кизляр шегьер тир.
Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, Кизляр отделдин агьалидин кьадар 102 395 кас тир.
Миллетар:
1613 йис
1613 йис (са агъзурни ругудвишни цӀипуд лагьай йис) — чи эрадин 1613-лагьай йис. XII виш йисан 13-лагьай йис я.
Тарумовка
Тару́мовка (Тарумовка) — Урусатдин хуьрер.
Исландия
Исландия (Ísland) — гьукумат европада авай островдал гьа тӀвар алай.
Ислен
Ислен — гьяддинни саласадин арада авай, гьафтедин садлайгьай югъ.
Хасавюртдин округ
Хасавюртдин округ — Урусатдин империяда кӀвенкӀве Терек вилаятдин, гуьгъуьнлайни Дагъустандин АССР-дин къене хьайи администрациядин тек. Адан юкь — Хасавюрт слобода тир.
География
Окруз Терек вилаятдин рагъакӀидай пата алай. Адан чилери Къумук аран, Салатау цӀиргъ, Акташ, Ямансу ва Ярык-су вацӀарин вини кьил ва юкьван патар кьунвай. Кумыкия, Аух ва Салатавия тӀварар алай тарихдин чилер Хасавюрт округдал экӀя хьанвай.
Округ кефердинни-рагъакӀидай пата Кизлярдин округдихъ галаз, рагъэкъечӀдай пата Дагъустандин вилаятдихъ галаз, рагъакӀидай патани Аксай вацӀун яргъивилихъди Грозныйдин округдихъ галаз са сергьятра авай.
Зидьян
Зидьян, ЦӀуру Зидьян (Зидьян) — Дагъустан республикадин Дербент районда авай хуьр. Зидьян-Къазмаяр хуьруьхъ галаз «Зидьян-Къазмайрин» хуьруьнсоветдик акатзава.
Хасавюртдин округ
Агьалияр
1897 йисан малуматриз килигна, округда 70 800 касди уьмуьрзавай (им вири вилаятдин агьалидин 7,6 % тир).
Зидьян
География
Хуьр Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин рагъакӀидай пата, Дербент шегьердилай 13 км рагъакӀидай пата, Барафтау сувун гуьнедал ала.
Хасавюртдин округ
Агьалияр
Округдин милли состав :
Зидьян
Тарих
XIX виш йисуз Зидьян хуьр вири Къайтагъ-Табасаран округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Къайтагъ-Табасаран округдин Кеферпатан-Табасаран наибвалдиз талукь тир. Гимейди ва Бильгади хуьрерихъ галаз Гимейди хуьруьнжемятдик акатзавай.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 65 касди уьмуьр гьалзавай.
Официал статистикадиз килигна Зидьянрин агьалияр цӀапар хьиз къейд авунвайди я, вири суни мусурманар я. Амма абурун вири сад-садахъ галаз рахуна цӀап чӀалаз элячӀнавай ва совет бередин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайра цӀапар хьиз гьисабдиз къачунвай, тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Зидьян хуьруьн агьалияр 533 кас тир, вири татар тир. .
Мидгьед Ширинбегов
Ширинбегрин Мидгьед Кичибеган хва (Дагъустан, Дукъузпара район, Филер — ?) — Ватандин ЧӀехи дяведа иштиракнавай кас. Дяве чӀавуз Грециядин «ЭЛАС» организациядин актив член тир.
Биография
Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, «Эллиндин кьегьал» хьиз Грециядиз сейли хьайи и кьегьал лезги Мидгьед Ширинбеговаз женгинин амадагри «Михайло» лугьудай.
Немецрин есирвиле гьатайла, ам, вичин бахтуни гъунивди, ана авай сачилинви дагъустанвийрихъ галаз таниш хьанвай. Им Дукъузпара райондин Мискискар хуьрьяй лезги Султан Гуьлагьмедов, Дербент шегьердай чувуд Яков Ильягуев, Сергокъала райондай дарги Алиев Мегьамед тир. Гъурбатда кӀевера гьатай сувавийриз уьмуьр гьализ кӀеви дуствили куьмекзавай. Дяведин есирар яз абур сувара авай къванцин мяденра къванер кукӀварзавай. Эхи ийиз тежер шартӀар тир: мекьивал, гишинвал. 1943 йисан зулун йиферикай са йифиз дустагъри катун къетӀнай. Катун агалкьунивди кьилиз акъудна суварани тамара чуьнуьх жезвай абурал са гьафтедилай гъиле зинбил авай са руш гьалтнавай. А руш грекрин алакъадин кар кьиле тухузвай къуллугъдар яз хьанвай. Руша абур грекрин партизанрин патав тухудайла абурун вилик, грекрин Андрикопулос ополчениедин 8-й бригададин командир, подполковник рикӀин чимивилелди экъечӀнай. Катайбур немецрин есирвиляй къакъатайди чир хьайи грекри гьарайна: «Зито Сарафис! Зито Сталин!» (Сагъ хьуй Сарафис! Сагъ хьуй Сталин!). Командира абур гьамамдиз ракъурна, партизанрин цӀийи алукӀунар вугана грекрин ополчениединнни-кьисас къачузвайбурун жергедик кутунвай.
Грекрихъ галаз санал фашистрин аксина женгера иштирак авур, «Михайло» тӀварцӀелди машгьур хьайи кьегьал партизан Мидгьед Кичибеган хва Ширинбегован уьмуьрдикайни кьегьалвилерикай къецепатан уьлквейра, иллаки Грецияда гзаф улубра кхьенва.
Ватандин ЧӀехи дяведин йисара Грециядин партизанрин машгьур «ЭЛАС» организациядин актив членрикай сад хьиз вишералди инсан кьиникьикай куьтягьай, духтур хьиз сейли хьайи Мидгьед Ширинбегова 1944 йисан 25 апрелдиз Эллин Азадвилин Армиядин патай ганвай документ вичин уьмуьрдин эхирдалди багьа аманат хьиз хвенай. Ана кхьенвай: «Чи женгинин амадаг, духтур Михайло Ширинбегова „ЭЛАС“ Армияда 1944 йисалай къуллугъзава. Азарханадин духтур хьиз вичин буржи кьилиз акъудзавай и кичӀ тийижир кьегьалди вичин уьмуьр Эллин халкьдин азадвилиз серф авунва».
Дяведа къалурай кьегьалвилерай М. Ширинбегов «Яру Гъед», Ватандин ЧӀехи дяведин II дережадин орденриз ва 10 медалдиз лайихвилер аваз хьанай. Дагъустандин Филер хуьре дидедиз хьайи, 1939 йисуз Бакудин фелдшервилин мектеб акьалтӀарай М. Ширинбегова дяведилай кьулухъ КцӀар райондин хуьрера, гьакӀни Манкъулидхуьре фелдшервиле кӀвалахнай.
Пишкешар
Ширинбегов Мидгьеда къачур пишкешар:
1614 йис
1614 йис (са агъзурни ругудвишни цӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1614-лагьай йис. XII виш йисан 14-лагьай йис я.
Гунха
Гунха — Дагъустан республикадин Ботлих районда авай хуьр. Анди хуьруьнсоветдик акатзава.
Тарих
1859 йисуз Гунха хуьр вири Анди округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз хуьр Дагъустан вилаятдин Анди округдин Анди наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гунха хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2010 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 128 касди уьмуьр ийизвай. Вири андияр, суни-мусурманар я.
Яру жанавур
Яру жанавур
Лезги эдебият
Лезги литература — лезги халкьдин литература.
Тарих
2000 йисуз Я. Яралиева мад са кьери чирна — жагъурун кьилиз акъудна: алимди гьеле 1908 йисуз Крит кьураматдилай жагъай чепедин чархунал авунвай кхьинар (абур тахминан цӀийи аямдилай 1700 йисан вилик шикилралди атӀанва) сифте яз кӀелна ва лезги чӀалаз мукьва Къавкъаздин са чӀалал авунвайди тайинарна. Ихьтин къиметлу чирна — жагъурунри чи халкь Мукьвал РагъэкъечӀдай патан дегь халкьарихъ галаз яшайишдин, культурадин, литературадин ва маса жигьетрай галкӀанвайди успатарзава. Муькуь патахъай, чаз малум тирвал, лезги зарийрин ва алимрин эсерар гьеле дегь заманра РагъэкъечӀдай патан халкьариз малум тир. Абурукай хейлинбур, А. Шихсаидова ва М. Ярагьмедова тестикьарзавайвал, Ирандин, Туьркиядин, Азербайжанди, Гуржистандин, Эрменистандин ва маса гьукуматрин архиврани фондара, ирссагьибриз хабар авачиз, ама. Ихьтин зарийрик винидихъ тӀварар кьунвай Алпандин, Ширвандин ва Муьшкуьрдин зарияр, гуьгъуьнин виш йисара уьмуьр гьалнавай Кьурагьви Маруф, Лезги Хва ва масабур акатзава.
Чи литературани алпан ва лезги чӀаларал арадал атана вилик фенвайди я. Тарихдин вакъиайрин ва гьаларин таъсирдик алатай виш йисара гзаф лезги зарийри чпин эсерар фарс, араб, туьрк ва азербайжан чӀаларал теснифна. И карди къунши халкьарин арада авай алакъаяр мадни мукьва авуна ва вилик фенвай литературайрин тежрибадикай менфят къачудай мумкинвал гана: лезги литература, РагъэкъечӀдай патан литературадин са хел яз, кӀвенкӀве аваз хьана. Лезги литературадин кьилин темаяр бинедилай халкьдин уьмуьрдихъ ва тӀебиатдихъ галаз галкӀанвайди тир. Зарийри фикир-фагьумзавай, гекъигзавай, чпин гьиссер ахъайзавай: арадал уьмуьрдикай, тӀебиатдикай ва муьгьуьббатдикай теснифнавай эсерар, философиядин шиирар атана. VII виш йисан зари Давдакьан «ЧӀехи шарвал Жаваншир кьейила авур ишел» эсердай гьа девирдин уьмуьрдин шикилар, адетар, дуьнья кьатӀун ва шаирдин устадвилин дережа аквазва.
Алатай виш йисара лезги литература, жинсериз пай тахьана, яни лирикадин, эпосдин ва драмадин лишанар квай эсеррин кӀватӀал яз, вилик фена. Михьи гьикаятдин ва драмадин эсерар анжах XX виш йисан сифте кьилера арадал атана. ЯтӀани абуруз жанррин жуьреба-жуьревал хас тир: чав VII виш йисалай Давдакьан ясдин чӀални Дасхуьруьнви Моисеян тарихдинни гьикаятдин эсер, XII виш йисай Мехсети-Хануман гъезеларни рубаияр, Ширванви Хаганидинни Генжеви Низамидин поэмаяр агакьнава. Лезги литературадиз фарс, араб, туьрк ва маса литературайрин жанрар къвезвай ва цӀийи накьвадал милли лишанар кваз экъечӀавай.
XIX виш йисуз Лезгистан Урусатдик акатна, чи халкьдин культурадиз, литературадиз урус ва Европадин культуради, литературади таъсир ийиз гатӀумна. И кар XX виш йисуз мадни къуватлу хьана.
XX виш йисуз лезги литература, винидихъ къейд авурвал, йигин камаралди вилик фена: ам вири жинсерин ва жанрайрин эсерар авай, тамам, агакьанвай литературадиз элкъвена; са жерге алакьунар авай зарийри: СтӀал Сулеймана, Хуьруьг Тагьира, Алибег - Фетягьова, Къияс Межидова, Забит Ризванова, Межид Гьажиева, Алирза Саидова, Байрам Салимова, Жамидина, Ибрагьим Гьуьсейнова, Азиз Алема, Ханбиче Хаметовади ва масабуру лезги ва Дагъустандин литературайра лайихвилер авай чка кьунва.
XX виш йисан 90 — й йисарин ва XXI виш йисан сифте кьилерин литература уьлкведа жемиятдинни-политикадин туькӀуьрун масакӀа жезвай, демократиядиз рехъ ганвай ва социализм гужуналди капитализмдалди эверзавай, халкьарик къалабулух акатнавай шартӀара вилик физва. Ихьтин шартӀара, тӀебии кар яз, лезги зарийри туькӀуьрзавай эсерриз халкьдин кьисмет чӀуру патахъ гьялзавай месэлайри: советрин халкьарин гьукумат — СССР чукӀуни, лезги халкь, адавай хабарни кьун тавуна, кьве чкадал пай авуни, халкьдин мал-девлет тараш авуни, инсанар бейкар хьуни ва кесибвиле гьатуни гзаф таъсирзава.
Хайи ватандикай ва халкьдикай кьегьалвилин эсерар, уьлкведа кьиле физвай ахлакь авачир гьерекатрикай сатирадин эсерар кхьинилай гъейри, лезги зарийри жемиятдинни-политикадин гьерекатрани иштиракзава. 1989 йисуз лезги халкьдин «Садвал» гьерекат арадал атун ва адан кӀвалах 3. Ризванованни И. Шерифован, Б. Салимованни М. Меликмамедован, Ф. Нагъиеванни А. Мурсалан, А. Магьмудованни X. Хаметовадин тӀварарихъ галаз алакъалу я. Лезги халкь сад хъувунин ва Лезгистан Республика тешкилунин мураддихъ ялзавай зарийрин са кӀеретӀди 1990 йисан 27 октябрдиз Магьачкъалада тарихда сифте яз лезги кхьирагрин съезд кӀватӀна ва ЛКС — Лезги кхьирагрин садвал туькӀуьрна. Кьибле Дагъустандин районра ва шегьерра вичин отделенияр авай эсерар туькӀуьрдай союзди зарийриз куьмекар гузва, милли литература ва харусенят пропаганда ийизва, «Шарвили» газет акъудзава, Азербайжанда уьмуьр гьалзавай лезги зарийрихъ галаз алакъаяр хуьзва.