cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Джульярд мектеб
Тарих
1905-лагьай йисуз Нью-Йоркда Музыкадин устӀарвилин институтдин (Institute of Musical Art) диб эцигна. Адан кьиле дирижер Франком Дамрошем акъвазнавай тир. Садлагьай йисан къене абурувай 500 студент кӀватӀиз хьана. 1926-лагьай йисуз институт Джульярд вини дережадин мектебдихъ (Juilliard Graduate School)(вич кьве йисан идалай вилик Огастас Джульярдан фондди диб эцигнавай) галаз сад авуна.
Са регьбервилик кваз кьве институт са гьал кьилди тир, вучиз лагьайтӀа Джульярд мектеб чӀехи йиса авай, тайин музыкадин чирвилер авай студентриз тайин авунвай тир. Сад тир консерваториядин кьве паюнин адалай кьулухъан тир сад хьун 1946-лагьай йисуз хьана. Садхьанвай кӀелунин идарадин тӀвар «Джульярд музыкадин мектеб» хьана, 1969-лагьай йисалай инихъ - «Джульярд мектеб» я.
Са арадлай сифтедин академиядин музыкадин чхелдин ягъизвайдин устӀарвилин хилел кьуьлерин(1951), драмадин (1968) хилер алава авуна. 2001-лагьай йисуз Джульярд мектебда джаздин музыкантрин ягъизвайдин устӀарвилин патал курс ахъана.
Беделов Агъамегьамед ТӀаибан хва
Беделов Агъамегьамед ТӀаибан хва — лезги шаир.
1931 йисуз КцӀар райондин KIyp хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб ва Азербайжандин педагогический институт куьтягьна. Гзаф йисара хайи райондин Самур посёлокдин ва маса школайра кӀвалахна. А. Беделова жегьил вахтарилий шиирар теснифзава, абур 1957 йисалай печатдиз акъатзава. Ватандикай, лезги халкьдин тӀал алай месэлайрикай, хайи тӀебиатдикай кхьенвай шиирар ва маса эсерар жуьреба-жуьребе кӀватӀалра ("РикӀин гаф", "Бахтунин эквер" ва "Бахтавар чил") гьатнава.
Ферзалиева Саимат Кериман руш
Ферзалиева Саимат Кериман руш (1925 йисан 1 январдиз, Ахцегь) — Советрин майишатдин, гьукуматдин ва политикадин алахъавайди тир. Социализмдин Зегьметдин Игит.
Уьмуьрдин рехъ
1941 йисалай башламишна ирид класс куьтягьна, ада К. Агъасиеван тӀварунихъ галай колхозда кӀвалахиз экечӀна. Дяведилай гуьгъуьниз хьайи четин йисара С.Ферзалиевади 500 вишелай гзафни зегьметдин йикъар акъудзавай, вад аялдихъни ва инвалид итимдихъни гелкъуьна.
Адан гьакъисагъвал акуна, колхоздин правленияди ам багъларин бригадада звенодин кьиле эцигна. А звенода 20 зегьмет чӀугвадай дишегьлияр авай, абуру са гектардилай 180 центнер лап хъсан ичер кӀватӀзавай. А ичер Москвадиз ва маса советрин гьукуматдин шегьерриз ракъурзавай тир.
30 апрельдиз 1966 йисуз ССРГ-дин Верховны Советдин Указдал Ферзалиева Саиматаз Зегьметдин Игитвилин тӀвар гана, Ленинан тӀварунихъ галай Орден ва къизил медал «Мукални кӀута».
РСФСР-дин Верховны Советдин 6 эверунал депутат яз хкянава.
1995 йисуз кечмиш хьана.
Бутахуьруьн Къазмайрин хуьруьнсовет
«Бутахуьруьн Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село Бут-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Бутахуьруьн Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 10 км, Самур вацӀалай 1,6 км яргъал ала.
Новосибирск
Новосиби́рск — Урусат Федерациядин Новосибирск вилаятда авай шегьер. Агьалидин кьадардиз килигна уьлкведа пудлагьай чкадал ала. (Шегьер-миллионер я), Сибирдин федерал округдин ва Новосибирск вилаятдин администрациядин юкь я.
Шегьер — Новосибирскдин шегьердин агломерациядин юкь я. Урусатдин ва Сибирдин лап чӀехи метлеб авай экономикадин, илимдинни медениятдин юкь я.
Административ паюн
Шегьер 10 районар акатзава.
Танганьика
Танганьи́ка — Юкьван Африкада авай чӀехи вир я. Дуьньядин виридалайни яргъи михьи цин вир я. ГьакӀни виридалайни дирин вирерикай сад я. Цин кьадардайни диринвиляй Танганьикади дуьньяда Байкалдилай кьулухъ кьведлагьай чка кьазва. Вирин къуртар кьуд гьукуматдик гва: Демократиядин Республика Конго, Танзания, Замбияни Бурунди. Танганьика Африкадин виридалайни дирин тектониквилин кьатӀ хьанвай чкада авайди я, гьуьлуьн дережадилай 773 метр винихъ алаз, РагъэкъечӀдай Африкадин рифтрин системадин пай я. Гьуьлуьн кӀан са тӀебиатдин сергьятди кьвенал пайзава. Вир дуьньядин виридалайни яргъи вацӀарикай садан, Конгодин бассейндик квайди я. Вир 1858 йисуз английви Р. Бёртонани Дж. Спика дуьньядиз ахъайнавай.
Яд
Танганьикадин цер чимибур я, вир экватордин патаг гвайвили. Вини патара чимивал 24 - 30 дережадал ала. Цин къалинвал гьар жуьре тирвиляйни кӀанел цин финар авачирвили ятарин дережаяр акахь жезвач. Вирин кӀана чимивал 6-8 градус я. Яд вич пара ильциф я (30 метрдалди), адак пара гьар жуьре кьелер ква. Цик пара кьелер ква - магний, азот, кислород, кремний, фосфорни масадбур кваз. Йисан къене жезвай гарарин рекьерин кьадардин гузва мумкинвал кӀана авай хийир квай затӀар винел хкажарна балугъар пара хьуниз пара куьмекзава. Кьуру береда, майдилай сентябрьдиз кьибле патай къвезвай пассатри ятар кьибле патай кефер патаз тухузва. Гьа паталди вирин кефер пата чими ятар кӀватӀ жезва. Октябрьдилай майдалди, чими, гарар тӀимил авай бередиз ятар кьулухъ хкезва.
Гъебцегь хуьруьнсовет
«Гъебцегь» хуьруьнсовет (Село Гапцах) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Гъебцегь хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьван пата, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 5,5 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьел ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 547 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 547 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 270 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
КӀартӀвел чӀалар
КӀартӀвел чӀалар (тахьайтӀа Кьибледин Къавкъаздин чӀалар; ქართველური ენები) — Кьибледин Къавкъаздин рагъакӀидайни ва юкьва, асул гьисабдалди гилан Гуржистандин территорияда, са кьадардин Туьркияда (Лазистан, Тао-Кларджети) чкӀанвай чӀаларин хзан я. Абурал гуржиярни абурун субэтносар рахазва.
Кьилин характеристикар: вири кӀартӀвел чӀалариз гуржи алфавит ишлемишзава ; вири кӀартӀвел чӀалари чпин сифте кьил дегь пракӀартӀвел чӀалалай къачузва (ам чара хьунин нетижада абур арадал акъатна); кӀартӀвел чӀаларин чӀехи паюниз дегь гуржи ва Гуржи чӀаларай пара къачунвай гафар ава.
Классификация
Генетикадин алакъаяр дуьздаказ тайинариз хьанач. Виликди мукьвал-мукьвал ам гипотезадал бинеламишнавай къавкъздин тахьайтӀа ибериядинни къавкъаздин (макро)хзандиз кутазвай тир. ГьакӀни кӀартӀвел хзан ностратик макрохзандик акатуникай гипотезани ава
ГьакӀни КӀартӀвел чӀаларик Гуржистандин дегь эдебиатдинни диндин чӀал — дегь гуржи чӀал акатзава.
Са вахтара Гуржистандин чувудрин чӀал (чувудринни гуржи чӀал) кьетӀен кӀартӀвел чӀал хьиз хкудзава. Адаз Гуржистанда киврули, Израилда ивр. ‏גרוזינית יהודית‏‎ (грузинит йехудит) тахьайтӀа ивр. ‏גאורגית יהודית‏‎ (георгит йехудит) лугьузва. Лингвистрин чӀехи паюни ам ивритдайни арамей чӀаларай пара гафар къачунвай гуржи чӀалан нугъат хьиз гьисабзава. Абуру чувудрин алфавит ишлемишзава.
Гилан вахтунин кӀартӀвел чӀаларикай анжах гуржи чӀалаз кхьина ава. XIX виш йисалай гатӀумна специалистри лаз (Германиядани Туьркияда латин алфавитдин бинедал) ва мегрел (Гуржистанда гуржи алфавитдин бинедал, виликра кириллицадинни бинедал) чӀалариз кхьинар кардик кутаз алахъунар ийизва.
1 сентябрь
1 сентябрь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 244-й югъ я (яргъи йисуз 245-й югъ). Йисан эхирдал кьван 121 югъ ама.
Квемо-Картли
Квемо-Картли край (ქვემო ქართლი) ва я Агъа Карталиния — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 6 527,6 км². Агьалияр — 432 264 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 65 кас/км². Административ юкь — Рустави я.
География
Крайди Гуржистандин кьиблепата чка кьунва. Ам гьукуматдин кьибле пата авайди я, кьилин шегьер Тбилисидилай кьибле патахъ, Азербайжандинни Армениядин сергьятдин патаг. Квемо-Картлиди гуьгъуьнин чкайрихъ галаз сергьятар тухузава: Тбилиси, Шида-Картли, Мцхета-Мтианети кефер пата; Самцхе-Джавахети рагъакӀидай пата; Кахети рагъэкъечӀдай пата; кьибле пата Арменияни Азербайжан ава. Велаят са вич вичиз авай шегьер Руставидални ругуд муниципалитетдал пай жезва: Болниси, Дманиси, Гардабани, Марнеули, Тетри-Цкаро, Цалка. 6528 км² майдан аваз Квемо-Картли Гуржистандин велаятрикай чӀехивиляй кьудлагьайди я.
Агьалияр
Квемо-Картлида 497 000 кас яшамиш жез, халкьдин кьадардай Гуржистандин пудлагьай регион я. Административ юкьв Руставида 116 агъзур кас яшамиш жезва. Велаятдин агьалийрин пай азербайжанар я (45,1%), Амай кьатӀ гуржияр я (44,7%). Мадни ава эрменияр (6,4%). ГьакӀни ана Понтви грекарни (1,5%) урусар (1,3%) яшамиш жезава. Велаятдин халкьдин 55% хашпересар я, мусурманар 45.4% я.
Экономика
Квемо-Картли Гуржистандин велаятрикай экономикадай Тбилисидилай кьулухъ кьведлагьай чкадал ала. Са шумуд велаятдинни гьукуматдин арада аваз Квемо-Картлидихъ логистикадин чӀехи важибвал ава. Гьанай Гуржистан Азербайжандихъни Армениядихъ галкӀурзавай рекьер физава. Индустриядай виридалайни пара важибвал авай шегьерар Руставини Марнеули я. Велаятда Гуржистанди акъудзавай затӀарин 20% туькӀуьрзава.
Вишйисан дяве
Вишйисан дяве (Guerre de Cent Ans, Hundred Years' War) — 1337—1453 йисара фейи са шумуд дявеяр, Англияни адан дуст-гьукуматар са патахъайни Францияни адан дуст-гьукуматар маса. Дявейрин себеб Англиядин пачагьрин династи Плантагенетриз Франциядин престолдал чпин ихтияр хуьз кӀан хьун тир. ГьакӀни абуруз Европада континентдал алай чпин чилер къахчуз кӀанзавай. Мадни, Плантагенетар француз пачагь династи Капетингрихъ галаз мукьвавилин алакъаяр авай. Вичин патахъай, Франциядиз англивияр 1259 йисан Париж разивиляй абурун кӀвачихъ галай Гиендай акъуд ийиз кӀанзавай. Сифте чӀавуз абуруз вири хъсан физавайтӀани, Англиядивай вичин къастар дяведа кьаз тахьана амукьна эхирда кьилди порт Кале гваз, 1558 йисалди адан гъиле амай.
Дяве 116 йис физавай (кьатӀаралди). Яз ам кьилди фейи са шумуд дяве тир:
«Вишйисан дяве» гаф вич, а дявеяр санал кьун патал, геж туькӀуьрнавайди я. Династиярин къал кьиле аваз, гуьгъуьна дяведихъ халкьдин мана хьана, англивийринни французрин миллетар туькӀуьр жезвай кьван. Хьайи пара дявеяр, эпидемияр, гашарни кьиникьар патал дяведин эхирда Франциядинхалкь кьве путунал тӀимил хьана. Дявед чӀавуз цӀийи жуьре яракьарни кьушунвилин фикирар арадал атана, куьгьне феодал системадин низамар чӀурзавай. Гьабурун кьула, месела, гьамишан армия туькӀуьр хьана.
Англиядинни Франциядин рафтарвилер
Франциядин пачагьвилин династия Капетингриз гьамиша чпин англи-француз вассалрин къуват атӀуз кӀанзавай. Къвез-къвез абурувай чпиз дакӀан вассалрин къуват сергьятар ийиз хьана. XIII вишйисан кьиле французрин пачагь II Филиппанни адан англиви вассал Иоанн Чилавачирдан арада дяве хьана. Гуьгъуьна 1202 йиса Турэнни Анжу графвилер, 1204 йисуз герцогвал НормадияЮ 1205 йиса графвал Мэн англивийрикай хкатна. Ахпа 1213 йисуз Англиядикай Бретань хкатна. Къведай йисара англи пачагьриз къакъатнавай чилер сакӀани кьулухъ къахчуз тежез амукьнавай. 1224 йиса III Луьдвиг пачагьди Аквитаниядин чӀехи пай къачуна. Эхирни Англиядин пачагь III Генриха кьабулна чилер мад виинбур туширди 1259 йиса Парижда ктӀунвай разивиле. Аквитанияда тӀимилдаказ амукьнавай чилер Гасконьдихъ галаз галкӀурна цӀийи герцогвал Гийень туькӀуьрна.
Гуьгъуьнин цӀудйисара рафтарвилер кьве пачагьрин арада — I Эддарданни IV Филиппан — хъсан хьана дявеяр куьтягь хьанвайтӀани, абурун чилерин суал кӀевидаказ кьуна амай. II Эдвардан чӀавуз англивийрин патахъайни X Луьдвиган, V Филиппанни IV Карлан чӀавуз французрин пата кьве гьукуматри н арада авай гьуьжетар 1307 йисалай эгечӀна мадни хкаж хьана. ЧӀехи суал тир Англиядин пачагьди Гийеньдин герцогдаказ француз пачагьдин гудай пулун екевал тир, вучиз лагьайтӀа англивийрин пачагьди ам вичиз лап агъуз кар хьиз гьисабзавай. Англиядин пулар, чпин пачагьдин чин алай, Франциядин чилел кардик квайвилини дуванрин суал патал рафтарвилер лап пис хьана.
Себебар
Дяве Англиядин пачагь III Эдуарда эгечӀна, дидед патай француз Капетингрин династиядин пачагь IV Филипп Иердан хтул тир. 1328 йисуз а династиядин эхиримжи кас Карл IV кьена Валуа династиядин пачагь VI Филиппаз салик къанундай коронаци авурла, Эдуарда ам кьабул тавуна вичин ихтиярдикай лагьана француз престолдал. Гьадалай гъейри кьве монархди пара важиб авай Англиядин пачагьдин кӀвачихъ галай, французрин гъиле авай Гасконь велаят патал гьуьжетунар авуна. Мадни Эдуардаз вичин бубадивай гакъатнавай чилер кьулухъ къахчуз кӀанзавай. Вичин патай VI Филиппаз III Эдуарда вич халис пачагь тирди кьабулна кӀанзавай. 1329 йисан разивилел садни рази хьанач. Ахпа 1331 йисуз къенепатан четинвилера кьурла Эдуарда Филипп Франциядин пачагь тирди кьабулна французрин престолдал вичин фикирар туна, Гасконьдал вичин ихтияр хвена гьам патал.
1333 йисуз Эдуард Франциядин дуст-гьукумат тир Шотландиядин пачагь II Давидахъ галаз дяве эгечӀна. Англиядин фикирар вири Шотландияда авай чӀавуз VI Филиппаз Гасконь къахчуз кӀан хьана. Ахпа дяве Англиядиз хъсан куьтягь хьана июльдиз Давид Халидон-Хиллдал катайла Франциядиз кат жез мажбур хьана. 1336 йисуз Филиппаз Британиядин островрал физ кӀан хьана II Давид Шотландиядин престолдал коронация авун патал, гьа чӀавуз санал Гасконьни къахчуна. Кьве гьукуматрин душманвал дирин жез хьана. 1337 йисан зулуз англивияр дяведалди Пикардиядиз фена. Абуруз Фламандиядин шегьеррини феодалрини куьмек гана, Франциядин вичин кьибле-рагъакӀидай патан шегьерар кваз.
Англиядин пачагьриз са чӀавуз Шотландия къачуз кӀанзавай, гьавиляй Шотландиядикай вич вичиз Франциядин дуст-гьукумат хьана. 1295 йисуз Филипп пачагьдин чӀавуз французни шотланд пачагьри разивал ктӀуна. 1326 йисуз IV Шарльди разивал цӀийи кьиляй ктӀуна гаф гана, Англия мад Шотландиядал гьалт авуртӀа Францияди адаз куьмек ийида. Гьа саягъни шотландри гаф ганвай чпи Франциядиз куьмек гудайди эгера абурун гьукуматдал масад гьалт ийиз хьайитӀа. Эдварддивай вичин планар Шотландиядин патахъай кьилиз акъуд жедачир эгера абуруз Франциядин патай куьмек атайтӀа. IV Филиппа Марсельда еке флот туькӀуьрнавай вичин планар Пак тир чилиз (Палестина) кьилиз акъудун патал. Ахпа фикирар дегиш хьана а флот, галай шотландрин флотни гваз Нормандия алай чкадал Ла Маншдиз фена, Англиядиз зур гун патал. И кар гьал авун патал Эдварда кьве армия туькӀуьрна — сад Шотландиядин крар гьал авун патал, кьведлагьайди Гасконьда са кар хьайитӀа эциг авун патал. Гьа чӀавуз Франциядиз француз пачагьдиз разивал теклифар авун патал дипломатар ракъурнавай.
Сифте фаза
1340 йисан январдиз III Эдуарда вич Франциядин пачагь я лагьана гьукуматдиз вичин кьушунар тухвана. Адан кьушунрик французриндилай тӀимил солдатар квайтӀани, Креси женгина 1346 йисуз ада французрин армия михьиз кӀукӀварна. Ахпа ада 8000 хьелехъан вичихъ галаз тухвана, балкӀанхъанар балкӀанрилай алудна чилел акъвазарна, хьелехъанарин арада. Гьа йисузни 11 варз куьлега кьурла, Кале шегьерни англивийри кьуна.
1355 йисуз дяве цӀийиз эгечӀна, III Эдуардан чӀехи хва, Эдвард Вудсток, вич кьейила тӀвар ЧӀулав принц къазанмиш авур, Бордо шегьердин патаг кьушунар гваз экъечӀна. Гьадан гъилик англивийри 1356 йисуз Пуатьедин патаг гвай Мопертуидик чпин кьведлагьай чӀехи гъалиб кьурла 1350 йисуз VI Филиппаз гуьгъуьна хьайи пачагь II Иоанн дустагъдиз кьуна. 1360 йисуз ктӀунвай Бретиньидин разивилелди дяведин сифте фаза куьтягьарна. III Эдуарда француз трондал вичин фикирар хкудна, гьам патай ада лап пара пул къачуна французрин пачагь патал, мадни Франциядикай Гийень, Гасконь, Пуатуни Лимузен хкудна, гуьгъуьна вичин къуватдик кутун патал.
ЯтӀани 1369 йисалай эгечӀна французрин пачагь V Карла цӀийи кьиляй дяве эгечӀарна. Са тӀимил йисарин къене адан кьушунри виликра гакъатнавай чилер гьукуматдик кухтуна. 1372 йисуз Кастилиядин куьмекдалди абуру англивийрин флот Ла Рошельдал катана, Бертран дуь Гескленан гъилелди Гасконьдин чӀехи пай кьулухъ къачуна англивияр Нормандиядайни Бретаньдай акъудна. 1376 йисуз Эдвард Вудсток фад кьейивиляйни адан буба III Эдвард кьейивиляй къведай йисара англивийрин крар пис физавай. Ахпа 1377 йисуз трон къачудайдан хва Англиядин трондал II Ричард хьайила адан цӀуд йис тир, гьавиляй гьукумат регентрин шурадин гъиле авай. Францияди вичин чилерин чӀехи пай кьулухъ къачурла 1386 йисуз дяве акъвазарна, 28 йисуз женгерни дявеяр авачир. ЯтӀани халис разивал чарчел лап 1396 йисуз туькӀуьрнавай.
Кьведлагьай фаза 1415—1430
1399 йисуз II Ричард пачагьди вич трондикай хкуд авурла адан чкадал IV Генрихни (1399—1413) V Генрих (1413—1422) атайна, кьве зурба пачагь Ланкастеррин династиядай, Плантагенетрин гъвечӀи хелдай. Гьукуматдин къуват садвиле хьана пачагьни парламент чпихъ галаз рази хьайила, маса чилер къачунин фикирар мад хтана Англиядин пачагьрин кьилиз. Абурун къаст Фландриядинни девлет авай шегьерарни Аквитаниядин хийира авай затӀар тир.
V Карл пачагьдин политикадалди Франция куьруь чӀавуналди кӀеви хьайила, са шумуд себебар паталди крар мад пис хьана адан чкадал хтай пачагь VI Карл ажуз тирвили, дофин Луьдвиг лап фад кьейивили, гьукуматдин вине авай ксарин арада душманвал хьайивили — Орлеандин (Арманьякдин) герцогни Бургундиядин (Бургиньон) герцогдин паталди. Кьве патарин чӀехибур кьейивили 1414 йисуз бургундар Англиядихъ галаз дуствиле хьана. 1413 йисуз Англиядин трондал пачагь V Генрих хьана, III Эдвардан гутул тиртӀани Ланкстеррин династиядикай тир. Ада цӀийи кьиляй вичин ихтияр французрин трондал лагьана. Ада Францияда авай четинвилер вичин хийирдиз элкъуьрна 1415 йисуз вичин кьушунралди Гьарфлёр кьуна Нормандия къачуз кӀанзавай. Шарль д’Альберт француз кьушунар гваз англивийрин патаг атайла, абур фена кьулухъ Каледин патаг. Ахпа французри абур фад хкьуна женг тухуз мажбурна.
Зурба марфар къвайла 1415 йисан 25 октябрдиз хьана Азенкурдин женг. Англивийрихъ тӀимил солдатар авай (2:3). Ана V Генрихан кьушунрин чӀехи пай гьар жуьре писвилерикай тӀимил хьанвай. ЯтӀани, французрин арбалетхъанари пис чка кьунвайвили, мад, марфар патал чил кьеженвайвили французрин залан риттерар палчухда акана. ГьакӀа французрин атака англивийри чпи яна. Женгина абур кат ийиз хьана, англивийрин хьелехъанарини абур кӀевиз кӀукӀвар хъувуна. Женг французриз са катастрофа хьана. Французрин гьукуматдин вине авай инсанрикайни риттерикай 5000 кас кьена, амай 1000 дустагъда кьуна. Англивийрихъ 100 кас кьенвайбур авай.
1417 йисуз V Генриха вичин кампания эгечӀна Франциядин кефер патан чилер вичин къуватдик кутуна. Париждал бургундар гьалтна кьуна шегьер. VI Карл пачагьни адан паб Изабелла 1418 йисуз бургундрин гъиле хьайила, трондин 16 йиса авай варис, гуьгъуьна VII Карл хьайи, Париждай катна Франциядин кьибле патаз фена гьана Арманьякдихъ галаз дуствал кьуна. 1420 йисуз ктӀунвай Труае разивиле Изабеллади вичин хцивай, дофин Карлдивай къанунвилин варисвал къакъудна. Варисдин чкадал V Генрих эцигнавай. Ахпа кьве вацралай 1422 йисан августдиз VI Карл сад лагьана аламатдаказ кьена. Французрини разивал мад кьабулнач, дофин VII Карл хьиз Франциядин пачагьвилиз эверна. Англивийрин регент Джон Ланкастердиз гьа разивал вири гьукуматда са йисан VI Генрих патал кьабул ийиз кӀанзавай.
Англивийри Франциядин кефер пад Луарадалди къачуна 1428 йисуз кьибле Франциядиз кьуьлег тир Орлеандив акъвазна, Боргеда дофин кьуна. Гьа ихьтин четин крара акана французриз са жегьил рушай — Орлеанви Жаннадай цӀийи руьгь атана. Жемятди дофин а саягъ гъавурда туна, Жаннади французар гъалибдик тухудайди. Адан женгинан эхирда Орлеан англивийрин гъиляй акъатна. 1429 йисуз VII Карл Реймсда пачагьвилиз кьабулна. Гьукуматдин вине авай ксариз дявеяр акъвазар ийиз кӀанзавайвили Бургундиядин пачагь Филипп Хъсандахъ галаз дяве къвазардай разивилер ктӀуна.
И кар Филиппа вичин хийирдиз элкъуьрна Париж кӀеви авуна. Эхиримжи сефер Парижал душманрин кьушунар гьалт авурла французрихъ пара ксар кьенатӀани, шегьер чпихъ хвена. Карлазни адан куьмекчийриз чидай, англивиярни абурун бургундви дуствал лап къуватлу тирди, гьавиляй ам абуруз чкӀана кӀанзавай. VII Карла Орлеанви Жаннадиз лагьана мад кьушунрин кампанияр тухун тавун патал, вучиз лагьайтӀа адаз бургундрихъ галаз разивал ктӀаз кӀанзавай. Жаннадини вичиз чидайвал авуна душманриз акси акъвазна. ГьакӀ хьайила Карла ам Компьеньда хгана бургундриз, гьабуруни Жанна англивийриз 10 агъзур франк патал маса гана. Гуьгъуьна хьайи Инквизициядин дувандал Жаннадин хиве тунвай, ада шайтӀандихъ галаз разивал ктӀуна итимрин пекер алукмиз чӀарар куьруьдаказ хуьзвайвили. Эхирни адаз еретиквал хиве туна 1431 йисан 30 майдиз Руанда цӀайал кана. Ахпа VII Карла римдин папа IV Евгенахъ галаз разивал кьуна 1435 йисуз Аррасда разивиляй хкудна бургундарни англивияр сад садакай.
Пудлагьай, эхир фаза 1436—1453
ЯтӀани Жаннадин кьиникьдалди Англиядин кумукьун Вишйисан дяведа акъвазар жедайди тушир. VI Генрихал гьа йисуз пачагьвилиз корона эцигнавайтӀани, Карлди Реймсда авур саягъ кьабулнач жемятди. 1435 йисуз Бургундиядин герцогди Англиядизх галаз авай галкӀ чӀур авурла французрин крар лап хъсан физавай. 1436 йисалай чӀехи хьанвай, ятӀани пара дугъру Англиядин пачагь VI Генрихавай са затӀни ийиз хьанач. 1436—1441 йисара французри Иль де Франс кьулухъ къахчуна, Прагерия хьанвайтӀани 1437 йисуз гъалибхъан пачагь VII Карл Париждиз атана. Ахпа французрин кьушунар гьукуматдин кьибле-рагъакӀидай патаз фена 1442 йисуз, Нормандиядиз 1443 йисуз. 1444—1450 йисара дяведин акъвазун куьтягь хьайила а чилер вири Франциядик акатна.
Англиядин разивилер ктӀадай мумкинвилерни сергьятарнавай, вучиз лагьайтӀа пачагьдин виридалайни важиб куьмекчи Парламентди кьиникьвилиз эциг авунвай, мадни 1451 йисан къарагъун патални 1452 йисуз Йоркдин герцогдиз вири пачагьвиле къуват къачуз кӀанзавайвили. 1453 йисуз пачагь кӀевиз начагь хьана. Чпин плацдарм Кале хуьн патал англивийри кьушунар вилик тухвана. Гьамни англивийри писдаказ куьтягь хьана Джон Талбот Кастильондал кьейила. 1453 йисуз французри Бордо къачуна. Гьа гъалибдалди виликра англивийрин къуватдик гвай вири француз чилер абуру кьулухъ къахчуна. Кьилди са Кале 1559 йисалди англивийрик гваз амукьна. Вишйисан дяве куьтягь хьайила Англиядиз пара солдатар хтана гьакӀа кӀвалах авачиз амай. Гуьгъунин 31 йисан къене Ланкастерринни Йоркрин арада хьайи Розайрин дяведа абур кьена.
Мана
Вишйисан дяве яракьарни кьушунар фад хкаж жедай чӀав тир. Яракьар, тактика, армиядин къенепадни дяведикай жемятдиз хьайи манади вири масакӀа авуна. Феодал система къвез-къвез квахьзавай дяве физвай чӀавуз. Дяведилай вилик залан балкӀанкьушунар (риттерар) армияда виридалайни къуватлу пай хьиз кьазвай, дяведин эхирда а саягъ мад фикирзавачир. Залан балкӀанкьушунарни хьелехъанар къвез-къвез акъатзавай армиядай. Мадни акъатна залан риттерар, аристократия мад политикадин къуватдаказ амачир.
Дяве паталди националиствилин фикирар хкаж хьана. Дяведи Франция гьукумат хьиз пара хатаяр гъана, ахпа са миллет хьиз садарна. Вишйисан дяве патал Франциядикай феодал монархиядай саднавай гьукумат хьана. 1445 йисуз Римдин чӀаварилай эгечӀна сифте гьамишан армия Францияда туькӀуьрна, чуьнуьхвилерик квай инсанрин кӀеретӀрин суал гьал авун патал. Пулунихъ кӀвалахзавай армийриз ганвай ихтияр хкягъ ийиз — пачагьдин армиядик акатун, дахьайтӀа кӀукӀвар хьун. ЦӀийи армия куьгьнедилай пара къуватлуни тир, гьабурулай хъсан женгерни тухузвай.
Дяве а саягъ физавай, абура пай кьазвабур халкьар чеб тир, гьакӀа пачагьар тушир. Англияда пара сесер тунвай, французриз чпин чилел атана чӀал чӀур ийиз кӀанзавайди. А сесери миллет сад жедайвал ийизавай. Вишйисан эхирда француз чӀални Англияда мад кардик кутазвачир. А чӀавалди француз чӀалал Англияда элвер тухузвай, мад гьукуматдин чӀехи къуллугъхъанари рахазвай. А низам гьукуматда норманнри къачурла эгечӀна 1362 йисалди хьанвай.
А чӀавуз бубон чумадини дявейри Европадин агьалийрин кьадар лап пара атӀана. Франциядивай адан агьалийрин зур квахьна. Нормандиядивай адан агьалийрин 3/4 квахьна, Париждивай 2/3. Англиядин агьилийрин 20-33 процент кьена гьа чӀавуз. Дяве куьтягь хьайила Англиядихъ континентдал мад амукьнач чилер (Кале квачиз). Европадин къерехдал алай островдин гьукумат хьуни англивийрин жемятдин фикирар зурбадаказ дегишарна. Гуьгъуьна Англияди а крарикай вичиз хийир хкудна ам дуьньядин маса чилериз килигиз хьана. Гьуьлерхъанарин миллетди вичин географидикай вичиз хийир кьуна эгечӀна маса яргъа чкайриз гьуьляй тӀуз физ, ахпа дуьньядин лап еке патар къачуз.
Армавир марз
Чилин кьадар — 1 241 км² я. Агьалияр — 265 770 кас я. Агьалидин къалинвал — 214,15 кас/км² я.
Гилан вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна.
ТӀвар
Вилаятдин тӀвар вичин меркездин тӀварцӀихъ галаз галкӀанвайди я. Вичел атайла шегьердин тӀвар Эрменистандин 13 тарихдин меркездикай садан гьуьрметдай эцигайди я. Муса Хоренацидин гафарив кьурвал, сур Армавир арамийри эцигна, Тарондай Араратдин кьулувилел куьч хьанвай Айкан хтул.
География
Армавир марздин чилин кьадар — 1242 км² (вири уьлкведин майдандикай адал 4,2 % гьалтзава), и къалурзавай лишандив кьурвал им Эрменистандин виридалайни гъвечӀи вилаят я.
Ам Туьркиядин Карсд вилаятдихъ галаз рагъакӀидай пата ва Идгир вилаятдихъ галаз са сергьятра ава. Сергьятдин яргъивал 130,5 км, Арас вацӀу Эрменистан Туьркиядивай чара ийизва.
Вири вилаятди хуьруьн майишатдин чилерикай ибарат тир Арарат кьулувилин юкьни-юкьвал чка кьунва. Абурун юкьван гьалдин кьакьанвал — 850 метр гьулуьн дережадилай вине, са бязи кьулувилер 1200 метрдив агакьзава.
ЧӀехи тушир Айгер вир лап кьериз гьалтзавай ятарганрикай сад я.
Агьалияр
2011-лагьай йисан официал агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Армавир вилаятда 265 770 кас яшамишзавай тир (130 078 итим и 135 692 паб), вири Эрменистандин агьалийрикай адал 8,8 % гьалтзава. Шегьердин агьалияр 85 050 кас (32 %), хуьруьнди — 180 720 кас (68 %) я. Вилаятда 3 шегьердин ва 94 хуьруьн жемят ава.
Виридалайни чӀехи шегьердин жемят Вагаршапат (Эчмиадзин) шегьер я, ана 46 540 кас яшамиш жезва. Маса шегьердин юкьвар — Армавир ва Мецамор я.
Армавир марздин виридалайни чӀехи хуьруьн муниципалитет — Паракар язва, ана 5584 кас яшамишзава.
Вилаятдин кьилер
Алай чӀаван вилаятдин кьил Амбарцум Матевосян Гуьмри шегьерда 1992-лагьай йисуз вичин дидедиз хьана. Ада Гросмонтдин колледж (2009—2012 йй.) ва Сан-Диегодин Гьукуматдин университет акьалтӀарна (2012—2015 йй.), кьведни Калифорнияда авай кӀелдай чкаяр я. Эрменистандин Америкадин университетда гуманитарни жемятрин илимрин факультетдин менеджервиле кӀвалахна (2016—2018 йй.).
Хазарли
Хазарли — Азербайжандин Хъачмаз районда авай, Узунуба муниципалитетдик акатзавай хуьр.
Аямахи
Аямахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай гадарнавай хуьр.
География
Хуьр Сергокъала райондин юкьван пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 11 км яргъал, Какаозень вацӀал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀваруни дарги чӀалал «ЧӀуран хуьр» мана гузва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре са касдини уьмуьр гьалзавач. Вилик агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар тир. Абур урахи чӀалал рахазва.
Гьажиев Садикь Абумуслиман хва
Гьажиев Садикь Абумуслиман хва, лакӀаб Садко Гьажиев — лезги шаир.
1931 йисуз Кьурагь райондин КӀирийрин хуьре дидедиз хьана. Ирид йисан мектеб куьтягьна, ада Бакуда фялевал авуна, армиядин жергейра къуллугъна ва Ленинграддин военный училищеда кӀелна. Гзаф йисара Пенза шегьерда МВД-дин органра кӀвалахна, подполковникдин чинда аваз, пенсиядиз экъечӀна.
Садикь Гьажиева жегьил чӀавалай шиирар кхьизва. Яргъал Урусатда ада садрани хайи чил, чӀал, хуьр рикӀелай ракъурзавач, гьар йисуз ватандиз хквезва ва эдебиятдин эсерар туькӀуьрун давамарзава.
С. Гьажиев цӀудралди шиирин, "Дагъларин хва" поэмадин ва "КӀири буба" романдин автор я. Заридин гзаф эсерар газетризни журналриз, "Садко Гьажиев" тӀвар алаз акъатзава. Советрин Союздин Кьегьал Эсед Салигьоваз бахшнавай "Дагъларин хва" поэма кьилди ктаб яз акъатнава.
Аймазимахи
Аймазимахи  — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай гадарнавай хуьр.
Дегва хуьруьхъ галаз «Дегва» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъакӀидай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 16 км яргъал ала.
Тарих
Хуьруьн тӀваруни дарги чӀалал «ЧӀуран хуьр» мана гузва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре са касдини уьмуьр гьалзавач. Вилик агьалийрин вири даргияр, суни - мусурманар тир.
2 сентябрь
2 сентябрь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 245-й югъ я (яргъи йисуз 246-й югъ). Йисан эхирдал кьван 120 югъ ама.
Карагай район
Карагай район (Карагайский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Майдан — 2 394 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Карагай.
География
Районди Пермдин крайдин рагъакӀидайпата чка кьунва.
Минехуьр
Минехуьр (Minaxür) — Азербайжан республикадин КцӀар районда авай хуьр. «Къалажух» хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр КцӀар райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир КцӀар шегьердилай 26 км яргъал ала.
Минехуьруьн мягьлейрин тӀварар (ойконимар): Агъа пад, Вини пад.
Агьалияр
Хуьруьн агьалидин вири лезгияр, суни-мусурманар я.
Минехуьре агъадихъ галай сихилрин веледри уьмуьр ийизва: Мискискар (Мискискарилай атанвайбурун несилар я), КутӀуцар, Дедемар .
Абазинар
Абазинар — Къавкъаздин дибдин, абхаз-адыг хелдик квай халкьарикай сад я. ЧӀехи пай Карачай-Черкессиядин Республикада яшамиш жезвайди я, гьакӀни маса гьукуматра. Европеоиддин расадин понтид жуьредик квайди я.
Абазинрин тарихвилин дибер Абхазиядай атанвайбур я. ГьакӀни чпин чӀалай абуруз виридалайни мукьвуг гвайбур абхазар я. Ахпа гуьгъуьна абур адыгрихъ пара галаз хьайивили абурун медениятдани чӀала пара адыгрихъ галаз са затӀар ава. Агъазвай абазинар суьнни-мусурманар я.
Къавкъаздин дяве куьтягь хьайила абазинрин пай гъурбатдиз фена. Россия кьабул авурбур амукьна чпин чилел. Гъурбатда авай мугьажирар-абазинар черкесар хьиз хсабзава. Абурукай парабур туьркни араб чӀалал рахазва, чпин чӀал рикӀелай фена, садбуру чпин абазин тӀварарни фамилар квадарна туьркерихъни арабрихъ галаз акахь хьана, чпин диберикай рикӀел аматӀани.
ЧӀал
Абазинар Кеферпатан Къавкъаздин хзандин абхаз-адыгрин кӀватӀалдик квайбур я. Адахъ кьве нугъат ава — Тапантдинни (литературадин чӀал туькӀуьрнавай) Ашхардин. Кхьинвал кириллицадал туькӀуьрнавайди я. Россиядин абазинри гьакӀни урусни кабардин-черкес чӀаларал рахазва.
Абазинар дуьньяда
Абазинрин халкьдин жемятар Турцияда, Египетдани Виликан Азиядин гьукуматра, Сирияда, Иорданиядани Ливанда ава. Абур гьикьван кас аватӀа дуьз малумат авайди туш. Инсанри виридалайни пара агъадай малуматдай абур 100 000 кас ава. Ахпа 1858 - 1864 йисара Турциядиз 50 агъзур абазин хъфенатӀани, абурукай чӀехи пай арабрихъ, туьркерихъни черкес халкьарихъ галаз акахьна.
Гьаджиева Сакинат Шихамедан руш
Гьаджиева Сакинат Шихамедан руш (1914 йисан 15 октябрдиз, Башликент, Каякент район — 2003 йисан 22 декабрдиз) — Советрин ва Урусатдин этнографиядин рекьяй алим, тарихдин илимрин доктор, профессор, УФ-дин ва Дагъустандин илимдин кардал лайихлу алахъавайди я.
Уьмуьрдин кьиса
1914 йисан 15 октябрдиз Каякент райондин Башликент хуьре дидедиз хьана. Къумукьрикай я.
1928 йисуз Буйнакск шегьерда авай педагогикадин техникумдик экечӀна, амма гуьгъуьнай Дербентдиз элячӀна ва гьана 1931 йисуз кӀелун куьтягьна. Муаллим яз кӀвалахна. 1940 йисуз кӀелна куьтягьна Дагъустандин педагогикадин институт ва Каякент райондин юкьван школадин кьиле акъвазна, гуьгъуьнлай - ДАССР-дин просвещениядин министерстводин инспектор хьана. Са шумуд йисуз Гьукуматдин дишегьлийрин педагогикадин институтдин кьиле акъвазна кӀвалахна.
1949 йисуз Москвада авай Миклухо-Маклаян тӀварунихъ галай этнографиядин институтдин аспирантурадик экечӀна. Адан илимдин кьилел алайди тӀвар-ван авай алим, къавкъазовед, тарихрин илимрин доктор М.О. Косвен тир. Аспирантурада кӀелун куьтягьайдалай кьулухъ ва лап хъсандиз кандидат тӀвар къачун патал кхьенвай диссертаци хвена, С. Гьаджиева ССРГ-дин Дагъфилиалдин Гь.Цадасадин тӀварунихъ галай чӀалан ва литературадин тарихдин Институтдин къуллугъэгьли хьана.
1958 йисуз гьа институтдин археологиядин ва этнографиядин отделдин кьиле акъвазна.
1972 йисалай гатӀумна 1986 йисалди этнографиядин хлен заведиш яз кӀвалахнава.
С. Гаджиеван гъилик галаз этнографиядин хел элкъвена еке илимдин тешкилат хьана. С. Гьаджиева – илимдин лап еке регьбер я.
1981 йисалай эгечӀна адан гълик галаз еке гзаф инсанри иштиракнавай «ТӀимил инсанар авай Дагъустандин халкьар:тарихдин ва этнографиядин ахтармишунар» темадал кӀвалахна. Сакинат Гьаджиева 120 илимдин кӀвалахар кхьенва,гьабрин арада 22 монографияр ава.
А кӀвалахра Дагъустандин халкьарин культурадин, адетрин лап еке дережа къалурна, Къавкъаздин, Дагъустандин ва Вилик галай Азиядин халкьарин яшайишдин адетар сад садахъ галаз гекъигна. Илимдин кӀвалахдикай къерехдай ада жемятдин уьмуьрдани иштираквал авурди я. Гзаф сеферда халкьди ам хкяна депутат яз гьар жуьредин Советриз, Совет гьукуматдин тюркологрин комитетдин член тир, Дагъустандин «Сирвал» кӀватӀалдин президиумдин член тир ва мад гзаф жемятрин кӀватӀалра иштираквал авуна.
Агата Кристи
Дама Агата Мэри Кларисса Маллоуэн (ингл.Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan), хайила Миллер (ингл. Miller), хьана ( — ) — инглисрин зари я. Кристидин улубар 4 миллиардалди чапдай акъатна ва 100 артух чӀалариз таржума авуна.
Биография
Агата Миллер 15 сентябрдиз 1890 йисуз Торки шегьерда Девон графда дидедиз хьана. Агата сад лагьай сефер полковникдиз Арчибальд Кристидиз гъуьлуьз 1914 йисуз фенай. Абуруз са рушни хьанвай — Розалинда. 1920 йисуз Агата Кристидин сад лагьай роман чапдай акъатна.
Квахьун
1926 йисуз Агатадин хайа кьенва. Агатадин итимдиз чара жез кӀанзавай. Вичин итимдих галаз къал акъатнай Агата кӀваляй квахьна. Ам авай чка 11 йикъан къене садазни чизвачир. Жагъанвай адан улакь ва гьадан къене шуба авай. Са шумуд йикъалай Агата Кристи вични жагъанвай. КилигайтӀа ада вичин тӀвар Тереза Нил я лагьана спа — отельда Swan Hydropathic Hotel (гилан Old Swan Hotel) авай. Эхирдай 1928 йисуз Арчибальд Кристи ва Агата Кристи чара хьана.
РикӀел хуьн
1985 йисуз Агатадин тӀварцӀих урус рок-кӀватӀалдихъ «Агата Кристи» тӀвар ганва.
Гилийрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Гилияр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандин КцӀар райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, Самур вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 30,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 2 058 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 028 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 016 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
3 сентябрь
3 сентябрь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 246-й югъ я (яргъи йисуз 247-й югъ). Йисан эхирдал кьван 119 югъ ама.
Къадимов Исмихан
Къадимов Исмихан — лезги шаир.
1931 йисуз Докъузпара райондин Вини Гъебцегъ хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб куьтягьна, Советрин Армияда къуллугъна.
Европадин ГалкӀдин уьлквейрин сиягь
Европадин ГалкӀдин уртах-уьлквеяр — 1958-лагьай йисалай гатӀумна Европадин экономикадин кӀватӀалдик экечӀнавай гьукуматар я. Сифтедай Европадин ГалкӀдин бине ругуд уьлкведи кутуна, амма 1958-лагьай йисалай кьулухъ сад садан гуьгъуьнлай галай-галайвал къвез ЕГ вадра гегьенш хьана.
2004-лагьай йисан 1-лагьай майдиз ЕГ-дик 10 цӀийи уртах экечӀна, ам ГалкӀдин тарихда виридалайни чӀехи гегьенш хьун тир. 2013-лагьай йисуз Хорватия экечӀунилай гуьгъуьниз ЕГ-дик гила 28 уртах-уьлкве ква.
Сиягь
Им Европадин галкӀдин уртах-уьлквейрин сиягь я (2018 йисан гьалдиз килигна):
Европадин сергьятрилай анихъ галай, амма ЕГ-дик квай территорияр:
ЕГ-дик экечӀиз кӀанзавай кандидат-уьлквеяр:
Мумкин тир кандидат-уьлквеяр:
Ёлдаш
Ёлдаш — Дагъустанда къумукъ чӀалал акъатзавай газет. 1917 йисалай акъатзава.
4 сентябрь
4 сентябрь — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 247-й югъ я (яргъи йисуз 248-й югъ). Йисан эхирдал кьван 118 югъ ама.
Мурадова Саният Татаман руш
Уьмуьрдин кьиса
Татам Мурадов тӀвар-ван авй Дагъустандин ашукь ва композитор тир. Адан тӀвар Дагъустандин гьукуматдин филармониядиз ганва. Татам Мурадов Дагъустандин республикадин сифтегьан устадвилин лайихлу алахъавайди я.
Саният Мурадова 1935 йисалай башламишна Дагъустандин халкьарин манияр ядай ва кьуьлер ийидай ансамбльда иштираквал авуна.
1942 йисалай эгечӀна ам Кефердин Къавкъаздин фронтдин 44 лагьай армияда дяведин майдандин театрада кӀвалахна.
Гьа арада 1944 йисуз Москвада авай А. В. Луначарскидин тӀварунихъ галай ГИТИС-да кӀелун куьтягьна.
1944—1992 йисара Дагъустандин Гьукуматдин А.-П. Салаватован тӀварунихъ галай Къумукьрин музыкадин ва драмадин театрадин актриса яз къуллугъна.
Саният Мурадова — лап гужлу зигьин авай хъуьруьнар квай драмарин актриса тир.
Кишерть район
Кишерть район (Кишертский район) — Урусат Федерациядин Пермдин крайда авай район я.
Чамту
Чамту (ВикӀегь Чамту) — лезги халкьдин дишегьли кьегьал. Лезгийрин юкьа Чамту вах лакӀабдалди машгуьр тир. Диде, буба ва ирид стха Ирандин шагь Надир Шагь патакай кьенвай. Агьлу Сунна тир Лезгири Шиивал къабул кӀанхвачир лугьуз, лезгири рушари гъилер кӀвачер ктӀуна, рушарин ванал палканар гьализ абур рекьидай. Кьурагьдай тир Чамту, шиивал ва персериз авай такӀанвал, абрун лезги халкьдиз айизвай зулумар акваз гьакİ акъвазваз, Ирандин шагьдин вилик адан веридлай хъсан аскердин кьил кӀанай атӀузва.
Кишерть район
Майдан — 1 400 км². Агьалияр — кас.
Чамту
Шиирар
ВикӀегь Чамту - стхайрин намус, чамтудикай шиир:
Кишерть район
Административ юкь — Усть-Кишерть.
Чамту
Баянар
Дибиров М. Сильные и стойкие. Махачкала: Дагучпедгиз, 1973. С. 34-35. См. также: Халидова М.Р. Мифологический и исторический эпос... С. 215-216
Мирзоев Назир Ширинбеган хва
Мирзоев Назир Ширинбеган хва — лезги шаир.
1931 йисан 1 июлдиз Ахцегь райондин Смугъул хуьре дидедиз хьана. Ада Ахцегьрин юкьван мектеб ва Осетиядин пединститут куьтягьна, гзаф йисара хайи хуьруьн мектебда биологиядин муаллим ва завуч яз кӀвалахнава. Ам «Гьуьрметдин лишан» ордендиз лайихлу хьанвай.
Назир Мирзоеван гьикаяяр печатдиз 60-йисарилай акъатиз эгечӀна. Гуьгъуьнин йисара адан гьикаяйри, новеллайри ва повестри лезги эдебиятда мягькем чка кьуна. Зари "Цуькверин ваза", "Къизилдин хтар" ва маса кӀватӀалрин автор я. Адан эсерар хрестоматийрик акатнава ва мектебра чирзава.
Къартас Къазмайрин хуьруьнсовет
«Къартас Къазмайрин» хуьруьнсовет (Село Картас-Казмаляр) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Къартас Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин кефердинн-рагъэкъечӀдай пата, Дербент райондихъ галаз сергьятдин мукьвал, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 28,2 км яргъал, Р217 «Кавказ» авто-рекьин къвалав гала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 791 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 814 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 699 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Инсбрук
Вена (Innsbruck) — Австриядин Тирол бундесланддин кьилин шегьер. Адан тӀвар кьве гафуникай ибарат я - немец чӀалал «Brücke» - муьгъ, Inn - шегьердайтӀуз физвай вацӀун тӀвар.
География
Инсбрук кефер патахъай Карвендель цӀиргъини сергьятзава, кьибле патахъай Альпайрин кьулан цӀиргъерин (Партшекркофель) вилик гвай сувайри. Инсбрукдилай са шумуд километр рагъакӀидай патахъ Мелах вацӀ Инндик акахьзава. Кьулан темпертура ина 9,7 °C я, йисан аватунар 912,1 мм. Виридалайни чими варцар Июльни Август я, 18,1ни 17,4 °C гваз. Виридалайни микьи варцар Декабрни Январ я −1,1 −2,8 °C гваз. Виридалайни пара аватунар июльдиз аватзава, 137,2 мм гваз, виридалайни тӀимил февралдиз я - 41,4 мм.
Тарих
Инсбрук шегьер алай чкадал инсанар яшамиш хьунин гелер Неолит чӀавалди ава. Римдилай вилик девирдиз авай яшамиш жедай чкаярни сурар Вильтен, Амрас, Гьёттингни Мюлаудани Фундеда Латен чӀавун алайда лугьузва, ина инсанар 3000 йисалай пара авайди. Кефер патахъай сергьят хуьн патални Ретарни Норикар къачун патал римари Август императордин чӀавуз Верона-Бреннер-Аугсбург рехъ хуьн патал 15 йисуз ч.э.в. кьушунрин акъваздай чка Велдидена (Вильтен) эцигна, 600 йисуз кӀукӀвар авур.
Кронштадт
Шегьердин тарих 1704-лагьай йисуз Котлин островдал эцигнавай Крошлот лугьудай къаладилай эгечӀзава. 1724-лагьай йисуз Петрди Кронштадт тӀвар алай къаладин бине кутуна.
Кронштадт райондин администрация кьил — Олег Довганюк я. Вичин къуллугъдал ам 2016-лагьай йисан 14-лагьай апрелдиз тайинарна.
1990-лагьай йисуз шегьердин тарихдин юкь ЮНЕСКОдин Виридуьньядин Ирсинин сиягьдик кутуна («Санкт-Петербургдин тарихдин юкь ва адахъ галкӀанвай памятникрин комлекс» лугьудай объектдин ибаратдик кваз). 2009-лагьай йисан апрелдин вацра Крунштатдиз Аскервилин баркаллувилин шегьердин тӀвар гана. Урасатдин Банкуни 2013-лагьай йисан майдиз «Аскервилин баркаллувилин шегьерар» лугьудай сериядин къене Крунштатдин герб алай рикӀел хуьнин монета акъудна.
Агьалияр
2010-лагьай йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматралди, шегьерда 43 005 кас яшамишзавай тир, абурукай итимар — 46,4 %, папар — 53,6 %. 1000 итимдал 1155 паб гьалтзава.
Кичи-Гамри
Кичи-Гамри ( - ГъвечӀи Гамри) — Дагъустан республикадин Сергокъала районда авай хуьр.
Балтамахи ва Качкилик хуьрерихъ галаз «Кичи-Гамри» хуьруьнсовет туькӀуьрзава. 1921 йисалай хуьруьнсоветдин кьилин хуьр я.
География
Хуьр Сергокъала райондин рагъэкъечӀдай пата, райондин администрациядин юкь тир Сергокъала хуьрелай 26 км яргъал, Гамриозень вацӀал ала.
Агьалияр
2002 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьн агьалияр 1997 кас тир. Агьалийрин вири дарги халкьарин группадик акатзавай урахивияр, суни - мусурманар я. Абур урахи чӀалал рахазва.
Къуйсун хуьруьнсовет
«Къуйсун» хуьруьнсовет (Село Куйсун) — Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь ва тек сад тир хуьр — Къуйсун хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин Мегьарамдхуьруьн райондин юкьванни-кьибле пата, Азербайжандихъ галаз сергьятдин мукьвал, Кьулан вацӀун чапла кьерел, райондин юкь тир Мегьарамдхуьрелай 6,5 км яргъал ала.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 3 223 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал, хуьруьнсоветдин агьалияр 3 221 кас тир. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 2 899 кас тир. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Самегрело-Вини Сванетия
Самегрело-Вини Сванетия край (სამეგრელო-ზემო სვანეთი) — Гуржистанда авай велаят я. Майдан — 7 441,5 км². Агьалияр — 330 761 кас (2014). Агьалидин чуькьуьнвал — 44 кас/км². Административ юкь — Зугдиди я. Самегрело-Вини Сванетиядик ЧӀулав гьуьлуьн рагъэкъечӀдай падни Мегрелиядин гьадак квай чилерни ЧӀехи Къавкъаздин цӀиргъен кьибле пад — Вини Сванетия. АдайтӀуз Ингури, Риони, Цхенискалини Хоби вацӀар физава. Гуржистандин виридалайни кьакьан велаят я.
География
Велаятди Гуржистандин рагъакӀидайпата чка кьунва. Кефер пата ам Россиядихъни Абхазиядихъ сергьят тухузава. Адак тарихвилин Мингрелиядин виридалайни чӀехи пайни Сванети региондин кефер пад ква.
Ам муьжуьд муниципалитетдал пай жезва, чпин административ юкьвариз талукь тӀварар алай — Абаша, Хоби, Мартвили, Местиа, Сенаки, Зугдиди, Чхорозгуни Заленджиха. Административ юкьв Зугдидини кьведлагьай шегьер Поти са муниципалитетдикни квайбур туш.
Велаятдин чилин гьяьркьувал 7441 кв.км. яз, Гуржистандин майдандин 10,6 % кьунва. И патай ам Гуржистанда кьведлагьай чкадал ала. Тамари 3,01 кв.км. кьунва, велаятдин чилин 40,7 %.
РагъакӀидай патахъай велаятди Абхазиядихъни ЧӀулав гьуьлуьхъ галаз сергьят тухузва. Кефер пата Къавкъаздин ЧӀехи цӀиргъенихь галаз. Кефер-рагъакъатдай патани рагъакӀидай пата Рача-Лечхуми-Агъа Сванетиядихъ галаз, кьибле-рагъакӀидай пата Имеретиядихъ галазни кьибле пата Гуриядихъ галаз.
Вини Сванетия Гуржистандин виридалайни кьакьан пад я. Адан майдандин 96 % 1000 метр кьакьанвилин дережадилай вине ава. 65,8 % 2000 метрдилай винихъ.
Агьалияр
2014 йисан велаятда 330 761 кас яшамиш жезвай. Гьабурукай 328 662 кас (99,37 %) гуржияр я, 1 173 кас (0,35 %) — урусар, гьакӀни украинвияр (312 кас), эрменарни (143 кас).
Самегрело-Вини Сванетиядал яшамиш жезвай гуржияр мингрелрални (97 % далди) сванрал (3 % далди) пай жезва. Сванар велаятдин кефер пата авай Сванетиядик квайбур я.
Агьалийрин 98,58 % православ хашпересар я. Мусурманар велаятдин агьалийрин 0,23 % я. ГьакӀни гьабурукай гъейри Армени хашпересвиликни Рим-католиквилик квайбур ава.
Замана
Замана — Дагъустанда дарги чӀалал акъатзавай жемиятдинни-сиясатдин газет. Дарги чӀалан акуша нугъатдал кхьенвай виляй, анжах акушавияр гъавурда акьазва. Дарги газетрикай виридалайни чӀехиди я.
Айдаев Багъиш Мустафадин хва
Айдаев Багъиш Мустафадин хва — тӀвар-ван авай лезги кхьираг, режиссер ва драматург.
1932 йисан 1 майдиз Докъузпара райондин Мискискар хуьре дидедиз хьана. Ада юкьван мектеб, Москвада А. В. Луначарскидин тӀварунихъ галай театрдин харусенятдин институт (1955) ва ГИТИС-дин режиссёрвилин курсар (1961) куьтягьна. Гзар йисара Дербентда Лезги театрдин директорвиле ва кьилин режиссервиле кӀвалахна. Ам «УФ-дин лайихлу артист» тӀварцӀиз лайихлу хьана.
Б. Айдаева са жерге пьесаяр: "Халкьдин талантар", "Къизгъин рикӀер", "Колхоздин намус" ва писатель 3. Эфендиев галаз "Къази-мегьамед" кхьенва, абур сегьнедал эцигна ва милли драматургия вилик тухвана. Ада туькӀуьрнавай къаматар (Къазимегьамед Агъасиев, СтӀал Сулейман ва мсб.) тарихдай къачунвайбур ва рикӀел аламукьдайбур я.
Зари 1979 йисуз залан азардик рагьметдиз фена.
The Carpenters
The Carpenters — америкадин поп-кӀеретӀ Дауни шегьердай, 1968-й йисуз кӀватӀ хьайи: Ричард Карпентерни Карен Карпентер.
Арагацотн марз
Арагацотн вилаят,  Арагацотн марз (эрм. Արագածոտնի մարզ) — Эрменистандин кефердинни рагъакӀидай пата авай вилаят (эрм. մարզ [марз]) я.
Чилин кьадар — 2 755 км² я. Агьалийрин кьадар — 132 925 кас я. Агьалийрин къалинвал — 48,2 кас/км² я.
Административ юкь — Аштарак шегьер я.
Гилан вилаятдин кьил Давид Геворгян я, ам 2018-лагьай йисан 16-лагьай октябрдиз тайинарна.
ТӀвар
Вилаятдин тӀвар адаз Айрарат ашхардин Арагацотн гавардин ирсиналай амукьнавайди я. Арагацотн — «Арагацдин кӀан» (Эрменистандин виридалайни кьакьан сув) лугьудай чӀал я.