cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кубачияр
Тарих
XVI—XVII виш йисара кубачийри къайтагъдин уцмийриз ва къазикъумухдин ханриз муьтӀуьгъ тахьун паталди азадвилин женгер тухузвай.
XVIII виш йисуз вири дагъустандин халкьар хьиз кубачиярни ирандин шагь тир Надир-Шагьан зулумдик акатнай. Гуьлистандин икьрардалди, 1813 йисуз Дагъустан Урусатдин гъилик акатайдалай кьулухъ Кубачи хуьр Къайтагъ-Табасарандин округдик акатнай.
Арадал атуникай
Кубачи халкьдин арадал атуникай там малуматар авач, амма гиманар ава. А гиманрикай садни «Dictionnaire géographique universel» тӀвар алай энциклопедияда 1823 йисуз кхьенай. Гьа ктабда кубачияр дегь герман тайифадин несилар тирди кхьенва ва кьисадив кьурвал, Персиядин шагьди Франкиядай вичиз 40 хзан яракьрин устӀарар хканай. Амма кьил Индиядихъ галаз дяведа акахьнай шагьди абур Дагъустандин сувариз куьчарнай. Гуьгъуьнлай абуру ислам дин ва чкадин чӀал кьабулнай, амма чпин адетар, алукӀунар, чпин чӀехи-бубайриз хас тир кьетӀен лишанар хвенай.
Кубачийрин арадал атуникай и кьиса, 1903 йисуз алим П. Ф. Свидерскийди вичин «Дагъустандин сувара» тӀвар алай ктабдани тестикьарнай. Ада къейд авунай хьи, кубачийри чеб "ференгар" (франкар) тирди гьисабзава ва абурун адетарни менталитет Дагъустандиз са кьадар чара я.
Муькуь версиядиз килигна, Кубачи хуьруьн эгьлияр грек ва генуэдин савдагаррин несилар я, абур Дагъустандиз атана фабрикаяр эцигнай ва кьетӀен яракьрин устӀаррин жемиятдик акатзавай.
1993 йис
1993 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀипуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1993-лагьай йис я. XX виш йисан 93-лагьай йис.
1892 йис
1892 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀикьведлагьай йис) — чи эрадин 1892-лагьай йис. XIX виш йисан 92-лагьай йис я.
Муьрселихъишлах
Муьрселихъишлах — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Гобугыраг муниципалитетдик акатзава.
Дроздов Николай Николаян хва
Дроздов Николай Николаян хва (1937 йисан 20 июндиз, Москва) — советринни Урусатдин алим-зоолог ва биогеограф, Москвадин М.В. Ломоносован тӀварунихъ галай гьукуматдин университетдин географиядин факултетдин профессор (2000 йисалай гуьгъуьниз) я.
«В мире животных» телегунуг кьиле тухвайди (1977—2019), сиягьатхъан, илим машгьур ийидай кас я.
Урусатдин телевидениедин академиядин член (1996), жемятдин крархъан ва тӀебият хуьн пропаганда ийидай кас я.
УФ-дин лайихлу журналист (2018), УФ-дин Гьакиматдин премиядин лауреат (2017) , «Хрустальный компас» милли премиядин экспертдин советдин член я. Биологиядин илимрин духтур, профессор я.
Уьмуьрдин рехъ
Николай Дроздов 1937-лагьай йисан 20-лагьай июндиз Маскав шегьерда дидедиз хьана.
1956-1957-лагьай йисарин къене Москвадин В. П. Потемкинан тӀварунихъ галай шегьердин педагогикадин институтдин тӀебии факултетда кӀелзвай тир. Кьведлагьай курс алат авурдалай кьулухъ ам аникай хкечӀна Москвадин гьукуматдин университетдин географиядин факултетдиз гьахьна.
Экологиядин, экологиядин, орнитологиядин, тӀебиат хуьнин, дуьньядин биогеография темайрай курсар гана. ДатӀана лекцияр гваз экъечӀзава.
1991 йис
1991 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀусад агьайй йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1991-лагьай йис я. XX виш йисан 91-лагьай йис.
1994 йис
1994 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀикьуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1994-лагьай йис я. XX виш йисан 94-лагьай йис.
21 февраль
21 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 52-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 313 югъ ама (яргъи йисуз 314 югъ).
Милан
Милан — Италиядин кефер патан асул шегьер, Италиядин виридалай чӀехи регион тир Ломбардия областьдин административ юкь ва чӀехивиляй Италиядин кьвед лагьай чкада физвай шегьер я. Уьлкведин финансринни экономикадин юкь я. Милан дуьньядин модадин кьилин шегьер хьиз гьисабзава.
Шанхай
Шанхай (上海, пиньинь: Shànghǎi; гафба-гаф «гьуьлуьн къерех») — Халкьдин Республика Китайдин шегьер я.
Милан
Шегьерда 1,3 млн кас яшамишзава.
Шанхай
Агьалийрин кьадардал гьалтайла дуьньяда виридалай зурба шегьер (23 800 000 пара). Зурба дуьньяда финансрин ва экономикадин юкь я.
Шанхай Китайдин экономикадин, чирвилерин ва культурадин юкь я, гьакӀ ятӀани экономикадин юкьвар Пекинни Гонконг я.
Милан
Милан ПӀир Медиоланумви Амвросийдин лувак ава, адан гуьрметдай гьар 7 декабрьдиз шегьердин йугъ сувар кьиле тухузва.
Шанхай
Официал паюнар
Шанхайдин административ ччилер 18 районриз ва 1 уездиз пай жезва.
Шанхайдин тарихдин юкь — Пуси́ (Puxi, 浦西) («РагъакӀидай патан къерех»), 9 районар:
Хуанпу вацӀин рагъакӀидай патан къерех — цӀийи китайдин экономикадин зона.
7 масади районар — шегьердин мукьув гвай чкаяр, шегьерар-спутникарни хуьруьнрайонар:
Холокост
Холокост — Германиядани адан дуствилинни гьада кьунвай гьукуматрин чилел авур чувударин куьгъуьна хьун, кьиникьар, Дуьньядин Кьведлагьай дяведин ч|авуз 1933 - 1945 йисара. Осман девлетда хьайи арменрин геноцид галаз XX вишйиса виридалайни кӀиви геноцидрик квайди я.
22 февраль
22 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 53-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 312 югъ ама (яргъи йисуз 313 югъ).
Жалилабад район
Жалилабад район (Cəlilabad rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 441 км². Агьалияр — 222 400 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 154,34 кас/км².
Административ юкь — Жалилабад я.
Тарих
«Жалилабад» лугьудай топоним Жалил хсуси тӀварцӀелай ва «-абад» (инсанар яшамишзавай чка) эхирдилай атайди я. Шегьердиз ва райондиз журналист ва кхьираг Джалил Мамедкули-задедин гьуьрметдай тӀвар гана.
1930-лагьай йисан 8-лагьай августдиз Астрахан-Базар район туькӀуьрна. 1964-лагьай йисан 26-лагьай майдиз ам терг авуна, адан территория Пушкиндин райондихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийик кьилелай туькӀуьр хъувуна. 1967-лагьай йисан 5-лагьай июндиз Астрахан-Базар райондал гила тӀвар эцигна.
География
Районди Азербайжандин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Билясувар райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Нефтечала райондихъ, кьиблединни рагъэкъечӀдай патахъ Масалли райондихъ, кьибледин патахъ Ярдимли райондихъ, рагъакӀидай патахъ Ирандихъ сергьятдал ала.
Жалилабад районда чӀехи пай арандин рельеф ава. Район Мугъан кьулувилел ва Ленкоран арандал экӀя хьанва. Райондин рагъэкъечӀдай пата гьуьлуьн дережадилай агъада авай чилер ава, кьиблединн рагъакӀидай пата — сувар хьтин рельеф, кукӀварин кьакьанвал — 1000 метрдилай вине туш. Тамар ава (17,2 агъзур гектар).
Районда юкьван гьалдин чими, кьурагьвал авай чуьлдин, зуркъумлухдин климат ава, адетдалди гад кьурагьвал авайди жезва. Январдиз жезвай юкьван температура: 1 ва 3 °С арада, июлдиз: 25—30 °С арада. Юкьван гьалдин къваларин дережа — 400—600 мм. Виридалайни чӀехи вацӀ — Болгарчай я, ам Ирандихъ галаз сергьятдал авахьзава. Райондин территорияда Инчачайдин водохранилище ва Азизбекован тӀварунихъ галай канал ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Жалилабад райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
23 февраль
23 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 54-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 311 югъ ама (яргъи йисуз 312 югъ).
1894 йис
1894 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀикьудлагьай йис) — чи эрадин 1894-лагьай йис. XIX виш йисан 94-лагьай йис я.
Фе
Ֆ, ֆ — (ТӀвар : фе, ֆե) — къадни цӀемуьжид лагьай гьарф  арменирин алфавитин.
Транскрипция «f».
Лугьазава «Ф».
Сандин мана «20000».
Алфавита ктунай XII девирда.
Unicode:
1995 йис
1995 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀувад лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1995-лагьай йис я. XX виш йисан 95-лагьай йис.
Да ( гьарф)
Դ, դ — (ТӀвар : да, դա) — кьуд лагьай гьарф армянрин алфавитин. Транскрипция «d». Лугьузва «Д». Сандин мана «4». ТуькӀуьрна Месроп Маштоца  405—406 йисара. Юкьван виш йисара кардик квай кхьин «еркатагир», «грчагир», «нотргир», «шхагир».
Unicode :
Ливны район
Ливны район (Ливенский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 806 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Ливны.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
1896 йис
1896 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀуругудлагьай йис) — чи эрадин 1896-лагьай йис. XIX виш йисан 96-лагьай йис я.
1897 йис
1897 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀеиридлагьай йис) — чи эрадин 1897-лагьай йис. XIX виш йисан 97-лагьай йис я.
Гобугыраг
Гобугыраг — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Гобугыраг хуьр ва Муьрселихъишлах хуьр акатзава.
25 февраль
25 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 56-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 309 югъ ама (яргъи йисуз 310 югъ).
Гобугыраг
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,214 касди туькӀуьрзава.
1996 йис
1996 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀиругуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла кишдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 1996-лагьай йис я. XX виш йисан 96-лагьай йис.
Неаполь
Неаполь (дегь.-грек. Νέα Πόλις — цӀийи шегьер; итал. Napoli, неап. Napule, лат. Neapolis) — чӀехивияй Италиядин пуд лагьай шегьер я. Италиядин кьибле патан виридалайни чӀехи ва асул шегьер ва Кампания тӀвар алай областьдин кьилин шегьер я. Неапольда 963 агъзур кас яшамиш жезва. Шегьер тӀвар-ван авай Везувий вулкандин мукьув галайди я. Ина дуьньядин халкьарин арадин аэропорт ва Тиррена гьуьлуьн кьерехдал чӀехи гьуьлуьн порт авайди я.
1997 йис
1997 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀеирид лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1997-лагьай йис я. XX виш йисан 97-лагьай йис.
1898 йис
1898 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀемуьжуьдлагьай йис) — чи эрадин 1898-лагьай йис. XIX виш йисан 98-лагьай йис я.
Пьюр
Փ, փ — (ТӀвар : пьюр, փյուր) — къадни цӀувад лагьай арменрин алфавита. Транскрипция «p῾». Лугьузава «П». Сандин мана «8000». ТуькӀуьрна Месроп Маштоца 405—406 йисара.
Unicode:
1998 йис
1998 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀемуьжуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1998-лагьай йис я. XX виш йисан 98-лагьай йис.
26 февраль
26 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 57-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 308 югъ ама (яргъи йисуз 309 югъ).
Малоархангельск район
Малоархангельск район (Малоархангельский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 754 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Малоархангельск.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблепата чка кьунва.
ТӀалибрин Букар Бекиран хва
ТӀалибрин Букар Бекиран хва (1928 йисан 12 февраль, Баку, СССР — 2003 йисан 13 октябрь, Магьачкъала, Урусат) — советрин ва урусатдин чӀалчи (лингвист), фонология, тарихдин лексикология ва лезги чӀаларин грамматикадин хилерин устад. Филологиядин илимрин доктор (1980 йис). Абхазиядин илимрин академиядин сейли академик (1997 йис). Дагъустандин илимдик чӀехи крар кутур баркаллу кардар. Миллетдай лезги я.
Уьмурдин рехъ
Алим 1928 йисан 12 февральдиз Азербайжандин ССР-дин Баку шегьерда, ахцегьви фяледин хзанда дидедиз хьанай. Дидедиз хьайидалай кьулухъ абурун хзан Дагъустандиз элкъвенай ва Кьасумхуьруьн районда уьмуьр ийизвай.
Дербентдин педагогвилин училище акьалтӀайдалай гуьгъуьниз Букар Ленинграддин гьукуматдин университетдин «къавкъаздин филология» пеше чирзавай РагъэкъечӀдай патан факультетдик экечӀнай. 1952 йисуз ада ЛГьУ акьалтӀарнай ва цӀахур чӀала существительныйрин падежриз дегиш хьунин къайдадикай кхьенвай диссертация хвенай.
1952—1955 йисара Москва шегьерда СССР-дин Илимрин Академиядин чӀалар чирзавай Институтда аспирантурада кӀелнай. 1955 йисуз «ЦӀахур чӀалан глаголрин система» тӀвар галай кандидатвилин диссертация хвенай. Ахпа, 1955—1958 йисарин къене чӀалар чирзавай Институтда илимдин къуллугъэгьливиле кӀвалахна. 1952—1956 йисара ада А. В. Луначарскийдин тӀварунихъ галай театрдин харусенятдин гьукуматдин Институтдин лезги студияда лезги чӀалан тарсар гузвай. 1958 йисуз СССР-дин Илимрин Академиядин Дагъустандин филиалдин тӀалабунивди ТӀалибрин Букар Гь. Цадасадин тӀварунихъ галай тарихдин, чӀалан ва эдебиятдин Институтдиз Магьачкъала шегьердиз ракъурнай. Гьа йисалай эгечӀна уьмуьрдин эхирдал кьван ада и Институтда илимдин кьилин къуллугъэгьливиле кӀвалахна. Идахъ галаз санал ада муалимвилени кӀвалахзавай, ДГьУ-дин филология факультетда кафедрадин профессорни тир.
1899 йис
1899 йис (са агъзурни муьжуьдвишни кьудкъанницӀекӀуьдлагьай йис) — чи эрадин 1899-лагьай йис. XIX виш йисан 99-лагьай йис я.
ТӀалибрин Букар Бекиран хва
Уьмурдин рехъ
Адаз филологиядин илимдин докторвилин дережа «Лезги чӀаларин консонатизм» диссертациядиз килигна ганайди я, гьа йисузни и диссертациядин бинедаллаз «Лезги чӀаларин гекъигай фонетика» тӀвар алай ктаб акъатнай.
ТӀалибов Букар 150-дав агакьна илимдин зегьметрин кирам я. Уьмуьрдин эхиримжи йисара ам «Лезги чӀалан толковый гафаргандин», цӀийи «Лезги чӀаланни урус чӀалан гафаргандин» ва «Лезги чӀалан рахунин меденият» ктабрин винел кӀвалахзавай. Адан эхиримжи зегьметрикай сад тир «Будугъ чӀалан грамматика» ктаб 2007 йисуз «Academia» журналдин чинриз акъатнай.
Илимдик кутур крар
Т. Букара Ж. Мольеран, Н. В. Гоголян, А. М. Горькийдин бязи эсерар лезги чӀалаз ва лезги кхьирагрин эсерар урус чӀалаз таржума авунайди я. ГьакӀни, ЦӀийи Веси лезги чӀалаз таржума авуниз чӀехи крар кутунай.
Агъадихъ галай сиягьда алимдин кьилин зегьметар къалурнава:
Муьршуьдуба
Муьршуьдуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Муьршуьдуба хуьр ва Сабируба хуьр акатзава.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 1,672 касди туькӀуьрзава. Бязи чешмейра хуьре лезгияр, азербайжанвиярни татар яшамиш жезва.
1999 йис
1999 йис (са агъзурни кӀуьд вишни кьудкъанни цӀекӀуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла жуьмядиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 1999-лагьай йис я. XX виш йисан 99-лагьай йис.
Гьарф
Гьарф - алфавитдин тек.
Алфавит
Латин алфавит: A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
Араб кхьинар: (кхьизва чапла патай) ﺍ, ب|ﺏ, ﺕ, ﺙ, ﺝ, ﺡ, ﺥ, ﺩ, ﺫ|ﺫ, ﺭ, ﺯ, ﺱ, ﺵ, ﺹ, ﺽ, ﻁ, ﻅ, ﻉ, ﻍ, ﻑ, ﻕ, ﻙ, ﻝ, ﻡ, ﻥ, هـ, ﻭ, ﻱ.
Кириллица: А, Б, В, Г, Ґ, Д, Е, Є, Ж, З, И, І, Ї, Й, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ў, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Ы, Щ, Э, Ю, Я, Ъ, Ь, Ђ, Љ, Њ, Ћ, Џ, Ё, Ѓ, Ќ, Ѕ.
Грекрин алфавит: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Η, Θ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ξ, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Υ, Φ, Χ, Ψ, Ω.
Познер Владимир Владимирович
Познер Влади́мир Влади́миран хва (1934 йисан 1 апрелдиз, Париж) — советрин, Урусатдинни американ журналист, теле- ва радиогунугар кьиле тухудайди, Урусатдин телевидениедин академиядин садлагьай президент (1994—2008), кхьираг я. Ада «Садлагьай каналдал» «Познер» лугьудай гунуг кьиле тухузва.
Гьарф
Алфавит
Чувудрин алфавит: (кхьизва ирчӀи патай чапла патаз) א, ב, ג, ד, ה, ו, ז, ח, ט, י, כ, ל, מ, נ, ס, ע, פ, צ, ק, ר, ש, ת.
Познер Владимир Владимирович
Уьмуьрдин рехъ
Ам 1922-лагьай йисуз Урусатдай Франциядиз эмиграция авур чувуд Владимир Александран хва Познеран (1908—1975) ва франк Жеральдин Люттендин (1910—1985) хзанда дидедиз хьана. Адаз тӀвар вичин бубадин гьуьрметдай гана. Ам Париждин Богоматердин соборда католикрин адетдалди христианвилик кутуна. Урусатдинни Франциядин кхьираг Владимир Соломонович Познер адан двоюродный халу я.
Гьарф
Алфавит
Эрменийрин алфавит: Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ
Познер Владимир Владимирович
Уьмуьрдин рехъ
1952-лагьай йисуз Познеррин хзан ССРГ-диз куьч хьана.
Гьарф
Алфавит
Гуржийрин алфавит: ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, თ, ი, კ, ლ, მ, ნ, ო, პ, ჟ, რ, ს, ტ, უ, ფ, ქ, ღ, ყ, შ, ჩ, ც, ძ, წ, ჭ, ხ, ჯ, ჰ
Познер Владимир Владимирович
Уьмуьрдин рехъ
1953-лагьай йисуз Владимир Познер «инсанрин физиология» пешедай Москвадин гьукуматдин биологиядинни накьварин факультетдик экечӀна.
Познеран гафаралди, вич чувуд тирвиляй ва вичин шаклу биографиядин гъиляй, ам кьабулиз кӀанзвачир. Анжах вичин бубадин чирхчирарин куьмекдалди адавай университетдиз гьахьиз хьана. Гуьгъуьнлай ам алудна. Амма адавай университетдиз гьат хъийиз ва биологиядин факультетда кӀелун давамариз хьана. Ана ада Николай Николаян хва Дроздовахъ галаз чирхчир хьана ва пара йисан кӀиливал кутуна.
Вичин сифетар, фикирарни машгъулатар
Хайи тир франк чӀалалай гъейри, адаз ам галкӀин тийиз хъсандиз урусни ингилис чӀаларал рахазва. Инанмиш хьанвай атеист я.
Адаз пуд гражданвал ава — Урусатдин, Франциядинни АСШ-рин.
Наталия Орейро
Ната́лия Мари́са Оре́йро Игле́сиас (Natalia Marisa Oreiro Iglesias;, Монтевидео) — уругвайдин дуьньяда тӀвар-ван авай актрисани манидар. Аргентина да сериалра къугъвай роляр паталди гегьеншдаказ тӀвар-ван акъатайди я.
Уьмуьр
1977 йисан 19 майдиз Уругвайдин кьилин шегьер Монтевидеода дидедиз хьайиди я. А дан муьжуьд йис тирла ада актёрвилин тарсар къачузвай. 12 йис тирла Уругвайда рекламайра акъатна. 16-й йисуз къвалаг гвай Аргентинадин Буэнос-Айресдиз фена кастингра пай кьун паталди.
Халис тӀвар-ван Наталиядиз атана «Девлетлубурни ТӀвар-ван авайбур» мад «Вагьши малаик» сериалра роляр къугъайла. Кьведни 1990-лагьай йисарин эхирда телевизорда къалурзавайбур тир. Гьа чӀавара Наталиядикай манидар хьиз тӀвар-ван акъатна. Виридалайни пара чир хьайибур кьвед «Cambio Dolor» мад «Me muero de Amor» тир.
Евлах район
Евлах район (Yevlax rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 555 км². Агьалияр — 129 700 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 83,4 кас/км².
Административ юкь — Евлах я.
Евлах район Арандин экономикадин райондин ибаратдик ква.
Тарих
Официал версиядиз килигна, «Евлах» тӀвар дегь заманадин «уьлен хьанвай чка» лагьай чӀалай атайди я. Амма XIII виш йисуз эрменийрин тариххъан Степаноса Орбеляна ам «Еулахай» формада тӀвар кьуна (Եւլախայ).
Евлах район 1935-лагьай йисан 20-лагьай февралдиз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисан 26-лагьай декабрдиз ам тергь авун, адан территория Агъдаш, Барда ва Касум-Исмаил районрихъ гилигна. 1965-лагьай йисан 6-лагьай январдиз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Район кефердин патахъ Самух райондихъ, Къах райондихъ ва Шеки райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Агъдаш райондихъ, кьибледи патахъ Барда райондихъ ва Тертер райондихъ, рагъакӀидай патахъ западе Геранбой райондихъ галаз сергьятдал ала. Райондин къене республикадин мана авай Мингечевир шегьерди чка кьунва, ам райондин ибаратдикай хкуднава.
Евлах районди Кура вацӀун эрчӀи къерехдал, кьулувилел чка кьунва. Районда ава юкьван гьалдин чими зуркъумлухдин ва кьурагь чуьлдин климат кьурагьвал авай хъуьтӀерихъ галаз нубатдалди дегиш жезва. Райондин къенез зурбадаказ Мингячевирдин водохранилищедин кьиблединни рагъэкъечӀдай пад чуькьвезва.
Евлах райондин ибаратдик са шегьер, 46 хуьр, пуд поселка, 19 административ-территориал округ, 32 муниципалитет ква.
Агьалияр
Йисариз килигна Евлах райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Ливерпуль
Ливерпуль ва я Ливерпул — (Liverpool) ЧӀехибританияда авай, Мерсисайд конурбациядик акатзавай шегьер я. Англиядин кефердинни — рагъакӀидай патан цин кьерехдал, Мерси вацӀун сиве чка кьунвай порт я. ЧӀехибританияда чӀехивиляй вадлагьай шегьер (Англия корольвалда — кьудлагьайди я).
Агьали — 441 агъзур кас я. Ливерпульдин агломерациядин агьалидин кьадар 800 агъзур кас туькӀуьрзава. 1930 — й йисарилай 2000 — й йисаралди шегьердин агьалидин кьадар кьведра тӀимил хьанвай.
Ливерпулда хайи тӀвар-ван авай ксар
Спортсменар
Музикантар
2003 йис
2003 йис (кьве агъзурни пуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла арбедиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2003-лагьай йис я. XXI виш йисан 3-лагьай йис.
28 февраль
28 февраль — григорийдин чӀаваргандал гьалтайла йисан 59-й югъ я. Йисан эхирдал кьван 306 югъ ама (яргъи йисуз 307 югъ).
2004 йис
2004 йис (кьве агъзурни кьуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2004-лагьай йис я. XXI виш йисан 4-лагьай йис.
Александр Николаевич Тараньжин
Тараньжин Александр Николаевич  — Урусатдин театрдин ва кинодин актёр. 1991 йисуз ада Свердловск шегьердин театрдин институт акьалтӀарнай.
Альфредо Ди Стефано
Альфре́до Сте́фано Ди Сте́фано Лаулье́ (Alfredo Stéfano Di Stéfano Laulhé;, Буэнос-Айрес — , Мадрид) — аргентинадин ва испаниядин футболист, гьужумдайди. Футболдин тренер.
Биография
«Ривер Плейт», «Уракан», «Мильонариос», «Реал Мадрид» ва «Эспаньол» клубра къугъванай. Аргентинадин (6 къугъунар, 6 голар), Колумбиядин (4 къугъунар) ва Испаниядин (31 къугъунар, 23 голар) футболдин кӀватӀалра къугъванай.
Ди Стефано — 1957, 1959-й ийсан Европадин виридалайни хъсан футболист. Кьудра испаниядин чӀехи чара уьлкведин спортсмен я.
Мценск район
Мценск район (Мценский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 674 км². Агьалияр — кас.
Мугьажир
Турцияда лезги, авар, яхул хуьрер ава. И хуьрер Гъазаватдин дяве вахтунда Урусатдик акат тавун паталди Осман империядиз куьч хьанвай хзанри кутунвай. А чӀавуз вирибурулайни пара кьадарда куьч хьанвайбурукай черкесар, лезгияр (Турциядиз), чеченар, аварар, ингушар (Иорданиядиз, Сириядиз) я.
Мценск район
Административ юкь — Мценск.
География
Районди Орёл вилаятдин кеферпата чка кьунва.
Муьшкуьр (Хъачмаз район)
Муьшкуьр, 1999 - й йисал кьван Павловка — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр. И муниципалитетдик вич Муьшкуьр хуьр, Муьзефферуба ва Муьшвиг хуьрер акатзава.
1999 - й йисуз, къвалав чка кьунвай Гасабовка ва Екатериновка хуьрер Муьшкуьр хуьруьк акахьна сад хьанвай.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 3,020 касди туькӀуьрзава.
Ахцегь Агьмед
Ахцегь Агьмед (гъилин ктабра адан тӀвар Агьмед ал-Ахты кхьенва) — XVIII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир. Агьмеда вичин эсерар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. «Ахцегьрин тариф» шиирдай аквазвайвал, А. Агьмедан эсерриз устадвал хас тир. Ахцегь Агьмедан эсерар чапдиз сифте Гъ. Садыкъиди акъудна.
Мерсисайд
Мерсисайд (ингл. Merseyside, /ˈmɝːzisaɪd/) — Англиядин рагъакӀидай пата авай церемониядинни метрополиядин графвал. Кефердинни РагъакӀидай Англия региондик акатзавай графваларикай сад я. Гьакъикъи яз ам, Ливерпульдикай ва мукьв галай Мерси вацӀун кьве къерехдани авай инсанар яшамиш жезвай чкаярикай ибарат тир конурбация я. Виридалайни чӀехи шегьер — Ливерпуль я. Агьалияр — 1,35 млн. кас туькӀуьрзава.
География
Чилерин умуми майдан — 645 км².
Тарих
Графвал 1974 - йисуз бине кьунвай.
Ялцугъ Эмин
Ялцугъ Эмин — тӀвар-ван авай лезги шаир ва ашукь.
2006 йис
2006 йис (кьве агъзурни ругуд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла гьяддиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2006-лагьай йис я. XXI виш йисан 6-лагьай йис.
Ялцугъ Эмин
Эмин виликан Самур округдин (гилан Ахцегь район) Ялцугърин хуьре Абделкериман хзанда 1698 йисуз дидедиз хьана. Эмин савадлу кас тир. Ада вичи икӀ лугьузва: — ''«Илимдин гуьгъуьна гьатайди камалдив агакьда, тӀебиатди гьардаз са жуьредин пай ганва. Зани са тӀимил лацу-чӀулавдикай кӀелнава»''.
Эмин РагъэкъечӀай патан халкьарин поэзиядихъ галаз таниш тир ва адаз хъсандиз азербайжан чӀал чидай. Шаирди вичин туькӀуьрунра къунши халкьарин тежрибадикай чӀехи устадвилелди менфят къачузвай. Шаирдин «Гьамлу рикӀ», «Яргъаз хьухь», «Жедач», «Телли», «Дилбер» ва маса шиирра «садбур авач хьайила, садбур бул тир» девирдин татугайвилерикай раханва. Ялцугъ Эминан яшайишдин, насигьатдин ва кӀанивилин чӀаларай, азербайжан ашукьрихъ галаз хьайи гьуьжетрай аквазвайвал, ам зегьметчийрин пад хвейи шаир хьана. Ам гьа девирдин къанунрал нарази ва бахтлу къвезмай чӀаварихъ агъанвай тир: ''«Са вахт жеда марф къвада, жив ацукьда. Са вахт жеда гатфар гьава галукьда»...''
Ялцугъ Эмин 1777 йисуз рагьметдиз фена.
Закатала район
Закатала район (Zaqatala rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 1 348 км². Агьалияр — 129 800 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 96,29 кас/км².
Административ юкь — Закатала я.
Закатала район Шеки-Загаталадин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
«Закатала» гафунин этимологиядин са шумуд версия ава. Са версиядиз килигна, «Закатала» — «Сакатала» (Сак кьулувилин тӀварцӀелай атайди) гафунин форма язва.
Жезмай Закатала округдин территория Къавкъаздин Албаниядин пай тир, ам чкӀайдайвал кьулухъ Гуржистандин ибаратдик акатна. 1859-лагьай йисуз Урусатдин Империядин Закатала округ лугьудай кьетӀен административ-территориал тек туькӀуьрна. Советрин вахтара Закатала район туькӀуьрна, амма гуьгъуьнлай адан ибаратдикай Белакъан район (рагъакӀидай пата) ва Къах район (рагъэкъечӀдай пата) хкудна.
География
Районди Азербайжандин кефердинни рагъакӀидай пата чка кьунва. Район рагъакӀидай патахъ Белакъан райондихъ, рагъэкъечӀдай патахъ Къах райондихъ, кефердин патахъ Дагъустандихъ (Урусат), кьибледин патахъ Гуржистандихъ галаз сергьятдал ала.
Закатала район ЧӀехи Къавкъаздин суваррин кьибледин гьунедал, Ганых-Айричайской дугунал экӀя хьанва. Закатала райондин рельеф суван ва арандин арайри туькӀуьрзава. Райондин территориядай тӀуз Алазани, Талачай, Катехчай, Мухахчай, Бакмазчай, Цилбанчай ва маса вацӀар авахьзава.
1989-лагьай йисан гьалдиз килигна, Закатала районда 1 шегьер ва 66 хуьр ава.
Агьалияр
Йисариз килигна Закатала райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
2009-лагьай йисан малуматриз килигна, Закатала районда 11 203 цӀахур яшамишзава. ЦӀахур чӀалал кӀелунар 12 мектебда тухузва. Районда цӀах нугъват ава. Чкадин цӀахуррин кхьинрин бинеда латин график ала. ГьакӀни Закатала районда 25 578 авар ва 50 лезги яшамишзава.
ЧӀутрацуьк
ЧӀутрацуьк (Matricária, Ромашка) — гзаф ийсарин векьин хъач я, тандал гзаф хилер жеда. Адан кьакьанвал 35 сантиметрдив агакьда. Вични тӀулара, салара, кӀвалерин къваларив экъечӀда. Ам Урусатда, Дагьустанда, Къавкъазда, РагъакӀидайпатан Сибирда, РагъэкъечӀдайпатан Сибирда, Юкьван Азияда, Яргъа РагъэкъечӀдайпата гьалтда. ЧӀутрацуькверихъ гзаф жуьреяр ава, амма азарлуяр сагъар хъувун патал абурукай кьве жуьрединбур кардик кутазва: аптекдин чӀутрацуьквер ва хъсан атирлу ни къведай, мецер галачир чӀутрацуьквер. ЧӀутрацуьк — 20 кьван биологиядин жуьреяр сад йизвай набатат я.
Медицинада
ЧӀутрацуькверин дарманди:
ЧӀутрацуькверикай гьазурзавай дарманрихъ ихьтин хъсан патар ава:
ЧӀутрацуькверикай ийизвай дарманри ихьтин азарризни куьмек гуда:
Косметологияда
ЧӀутрацуьквер гегьеншдиз косметологияда кардик кутазва. Абурукай дарманар квай ятар, дармандин цяй кьежирай ппекер (примочкаяр), беден, чин гуьрчегарун патал мацар, косметикадин мурк, хъуьтуьл, цӀалцӀам хьун патан чиниз, гъилериз ядай мацар, чӀарарин ранг къизилдинди, хам назикди хьун патал кремар гьазурзава.
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш (1937 йисан 14 мартдиз, Ахцегь) — Советрин ва Урусатдин лингвист я.
Г. ЦӀадасадин тӀварунихъ галай ЧӀалан, эдебиатдин ва искусстводин институтдин (РАН-дин ДНЦ) грамматика ахтармишдай хлен кӀвенкӀве авай къуллугъэгьли я.
Филологиядин илимрин доктор я.
Уьмуьрдин кьиса
Фаида Гъаниева 1937 йисан 14 мартдиз Ахцегь райондин Ахцегь хуьре дидедиз хьана.
1960 йисуз ада Дагъустандин педагогикадин институт (исятда Дагъустандин гьукуматдин университет) кӀелна куьтягьна.
1960—1961 йисара Ахцехь райондин КьакӀа хуьруьн муьжуьд йисуз кӀелзавай мектебда урус чӀалан ва литературадин тарсар гуз муаллим яз кӀвалахнава.
1962—1963 йисара Баку шегьердин Октябрдин райондин № 158 мектебда классовод тир.
1963—1967 йисара Ахцехь райондин № 1 юкьван мектебда кӀвалахна.
Ливерпульдин агломерация
Ливерпуль (шегьердин агломерация) — Кефердинни РагъакӀидай Англия региондин чӀехивилел гьалтайла кьведлагьай, ЧӀехи Манчестердин гуьгъуьнал алай шегьердин агломерация. Агломерациядин асул шегьер Ливерпуль я. Англиядин Гьисабдин Министрвилин малуматриз килигна (Office for National Statistics), 2001 йисуз Ливерпуль агломерациядик 7 шегьер акатзавай.
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш
Уьмуьрдин кьиса
1980 йисуз ТӀифлисдин гьукуматдин И.Джавахишвилидин тӀварцӀихъ галай университетда «Лезги чӀалан чеперин нугъат» темадай кандидатдин тӀвар къачун патал диссертаци хвена.
Ливерпульдин агломерация
Агьалияр — 816 агъзур кас я.
Гъанийрин Фаида Абубакаран руш
Уьмуьрдин кьиса
2005 йисуз РАН-дин чӀалар чирдай Институтда доктор тӀвар къачуз «Лезги чӀалан гьялна кӀанзавай суалар: семантика, структура, этимология» темадай диссертация кхьена.
Пишкешар
1974 йисуз Фаида Гъаниеваз СССР-дин ИА Президиумдин Гьуьрметдин чар гана;
1991 йисуз — «Зегьметдин ветеран»;
2005 йисуз — Дагъустандин Гьукуматдин правительстводин Грамота.
КӀвалахар
Илимдин ахтармишундин асул тир хлер: лексикография, лексикология, диалектология. Ада 130-лай гзаф кӀвалахар кхьенва.
Асул тир кхьенвай кӀвалахар:
Мегьамед-Ариф Садыкъи
Мегьамед-Ариф Садыкъи Мегьамед-Гъалибан хва — машгьур лезги алим ва шаир.
Ахвахар
Ахвах (ахв. ашвадо", "ашвалъ", "ахвалал) — тарихдин къене Дагъустандин рагъакӀидай пата авай Ахвах районда, Азербайжандин Закатала райондин бязи хуьрера уьмуьр ийизвай Къавкъаздин бинедин суван халкь. Нах-дагъустандин халкьарин группадин авар-анди-цез халкьарин хзандик квай анди халкьарин группадик акатзава.
Мегьамед-Ариф Садыкъи
Мегьамед-Ариф Садыкъи 1956 йисуз Агъа СтӀалдал дидедиз хьана. Ада агалкьунралди юкьван мектеб, Дагъустандин гьукуматдин университет ва аспирантура куьтягьна, политологиядин илимрин кандидатвилин тӀвар къачуна. Гуьгъуьнлай Москвада докторантурада кӀелнава. Ам сиясатдикай ва лезги халкьдин тарихдикай кхьенвай макъалайрин, ктабрин автор я. «Лезгийрин дегь тарих ва антик девирдин кхьенвай чешмеяр» (Москва, 1996 йис) ктабди жегьил алим машгьур авуна. Мегьамед-Ариф Садыкъиди лезги ва урус чӀаларал шиирар кхьизва, абуруз макъам теснифзава ва гитарадихъ галаз лугьузва. «Диде чилиз», «Муьгьуьббат», «Вуна лугьузва» ва маса чӀаларай хайи ватандал ашукь, адахъ рикӀ кузвай зари аквазва. 2000 йисуз Магьачкъалада урус чӀалал шаирдин сад лагьай гъвечӀи ктаб — шиирдин кӀватӀал «Къатма-къариш» (азербайжан чӀалай акахьай мана гузва) акъатнава.
Мерси
Этимология
ВацӀун тӀвар ингилиснисаксондин Mǽres-ēa(сергьятда авай вацӀ) гафуникай яз хьанвай форма я; виридалайни мумкин гьа виляй тирди ам Мерсияни Нортумбриядин арадал авай сергьят тир.
Чилинмикит
Яргъивал — 112 км. ВацӀун бассейдин кьадар — 4 680 км²
Ахцегь Закир
Ахцегь Закир (гъилин ктабра адан тӀвар Абдулхаликь ал-Ахты яз гьатнава) — XVIII виш йисуз Ахцегьа уьмуьр авур лезги шаир ва алим.
Лез­ги, араб, фарс ва туьрк чӀаларал савадлу, диндин ва тӀебии илимрал машгъул инсан яз, Закир Ахцегь магьалдин къазивиле хкяна. Ахцегь Закира вичин эсерар пуд-кьуд чӀалал теснифзавай: абур уьмуьрдикай «Серсер», кӀанивиликай «Къарагуьз» (азерб. чӀулав вилер галайди), диндикай ва уьмуьрдин маса терефрикай я. Ахцегь Закиран эсерар, РагъэкъечӀдай патан эдебиятдин къанунар вилив хвена, теснифнава. Абуру лезги шиират вилик финиз хейлин таъсирна.
Авар чӀал
Авар чӀал (авар. авар мацӀ, магӀарул маццӀ) — авар халкьдин хайи чӀал. Нах-дагъустандин чӀаларин авар-анди-цез группадин авар-анди хилек акатзава. Адаз виридалайни мукьвабур анди чӀалар я. Асул гьисабдалди Дагъустандин рагъакӀидай патан районра ва Азербайжандин Закатала ва Балакен районра чкӀанва. Дуьньяда авар чӀал чизвайбурун вири санлай кьадар тахминан 800—900 агъзур кас я.
Рахазвайбурун кьадардиз килигда Дагъустанда садлагьай чкадал ала.
ЧӀал гегьенш хьанвай чкаяр
Алай чӀавуз авар чӀалалди Дагъустандин рагъакӀидай патан районрин агьалияр, Азербайжандин Закатала, Балакен ва са кьадар Къах районрин аварар, Гуржистандин кефердинни-рагъэкъэчӀдай пата авай авар хуьрерин эгьлияр ва Турцияда авай аварар рахазва.
2010 йисан малуматрив кьурвал, Урусатда авар чӀалалди рахазвай ксарин умуми кьадар 715 297 кас тир. И кьадардик анди-цез халкьарни кутунвайди я. Азербайжанда уьмуьр гьалзавай 50 агъзур аваррин чӀехи пайдиз хайи чӀал чизва.
ЧӀалан гьалар
Хасавюрт ва Буйнакск районрин аварриз адет тирвал къумукъ чӀалан чирвилер ава. Азербайжандин кефердинни-рагъакӀидай патан районра уьмуьр тухузвай аварриз азербайжан чӀал хайи чӀалан дережада чизва, гьатта бязи акахьай миллетрин агьалияр авай хуьрера (мес. Мухах хуьре) авар хзанра азербайжан чӀалалди рахунал элячӀнавай хзанарни ава. Турцияда авай пара кьадарда мугьажир авар несилрин чӀехи пай, муькуь дагъустандин халкьарни хьиз, туьркверихъ галаз акахьна милли къамат саки квадарна. Хайи чӀал ва адетар анжах кьуьзуьбуруз чида.
Нугъатар
Авар чӀал кеферпатан ва кьиблепатан нугъатриз пай жезва. Кеферпатан нугъатрик акатзава: салатав, хунзах ва рагъэкъечӀдай нугъатар. Кьиблепатан нугъатар: гидатли, анцух, закатала, карах, андалал, кахиб ва кусур нугъатар я. КьетӀен батлух нугъат и группайриз талукь туш. ЧӀалан нугъатрин арада фонетикадин, морфологиядин ва лексикадин жигьетдай са кьадар тафават авайтӀани, и нугъатрин векилри сада-сад бегьемдаказ гъавурда акьазва. Литературадин чӀал хунзах нугъатдал бине кьунва.
Кеферпатан нугъатар:
Хунзах ва рагъакӀидай нугъатра авай "у" ван салатав нугъатда "о"-диз элкъвезва.
Кьиблепатан нугъатар:
Дагъустандин векъи авар нугъатрив гекъигайла, закаталдин нугъат гзаф "хъуьтӀуьл" тирди аквада.
Авар кхьинар
Гилан авар алфавит:
Латин графикадин виликан авар алфавит:
Белгород вилаятдин шегьерар
Белгород вилаятдик 11 шегьер акатзава.
1 июнь
1 июн — Григорийдин чӀаваргандив кьурвал йисан 152-лагьай югъ я (високосный йисара 153-ди я). Йисан эхирдал кьван 213 югъ амайди я.
Мавлуд Ярагьмедов
Мавлуд Ярагьмедов — Баку шегьерда дидедиз хьанай ва ана уьмуьр авур машгьур лезги литературавед, филологиядин илимрин доктор, Низамидин тӀварунихъ галай эдебиятдин институтдин илимдин къуллугъэгьли.
Муьшвиг
Муьшвиг, 1999 - й йисал кьван Залиевка  — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Муьшкуьр муниципалитетдик акатзава.
2008 йис
2008 йис (кьве агъзурни муьжуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла саласадиз эгечӀзавай яргъи йис. Им чи эрадин 2008-лагьай йис я. XXI виш йисан 8-лагьай йис.
Новодеревеньковский район
Новодеревеньковский район (Новодеревеньковский район) — Урусат Федерациядин Орёл вилаятда авай район я.
Майдан — 1 025 км². Агьалияр — кас.
Административ юкь — Хомутово.
География
Районди Орёл вилаятдин кьиблединни рагъэкъечӀдайпата чка кьунва.
Зердаб район
Зердаб район (Zərdab rayonu) — Азербайжанда авай район я.
Майдан — 856 км². Агьалияр — 59 300 кас. Агьалидин чуькьуьнвал — 69,28 кас/км².
Административ юкь — Зердаб я.
Зердаб район Арандин экономикадин райондин ибаратдик акатзава.
Тарих
Райондин тӀвара персрин «зард» (хъипи) ва «аб» (яд), яни «хъипи яд» гафарилай атайди.
В XIX веке Зардоб хуьр Баку губерниядин Геокчай уезддик квай тир. Зердаб район 1935-лагьай йисуз туькӀуьрна. 1962-лагьай йисуз ам терг авуна, адан чилер Ужар райондихъ гилигна. 1965-лагьай йисуз ам цӀийи кьилелай туькӀуьр хъувуна.
Зардобда тӀвар-авай азербайжанрин журналист-публицист Гасан-бек Зардаби дидедиз хьана.
1939-лагьай йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал райондин вири агьалийрикай 4,5 % лезгияр тир.
География
Районди Азербайжандин юкьван пата чка кьунва. Ам Бакудивай 231 километрдин ва Кьилин Къавкъаздин цӀиргъинин кьибледин патан гуьнедивай кьибледин патахъ 40 километрдин яргъа экӀя хьанва. Зердаб район кефердин патахъ Ужар райондихъ, кьибледин патахъ Куьрдамир райондихъ, Имишли райондихъ, Бейлакъан райондихъ, Агъжабеди райондихъ, рагъакӀидай патахъ Барда райондихъ ва Агъдаш райондихъ галаз сергьятдал.
Зердаб район Кура-Араксдин арандал, гьуьлуьн дережадилай 11 метр агъада экӀя хьанва. Ада Кура вацӀун чапла къерехдал чка кьунва. ГьакӀни райондин территориядай тӀуз Турианчай вацӀ авахьзава. Районда юкьван гьалдин чими, къумлухдин-чуьлдин, кьурагь гатар жезвай климат ава.
Зардаб район 41 муниципалитетди туькӀуьрзава, гьа гьисабдик са шегьер ва са поселка кваз.
Агьалияр
Йисариз килигна Зердаб райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика.
Омандин шегьерар
Им Омандин шегьеррин сиягь я
Нагъиуба
Нагъиуба — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр. И хуьр Дедели муниципалитетдик акатзава.
Агъа Лакар (Хъачмаз район)
Агъа Лакар — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
2009 йис
2009 йис (кьве агъзурни кӀуьд лагьай йис) — григорийдин календарьдал гьалтайла хемисдиз эгечӀзавай куьруь йис. Им чи эрадин 2009-лагьай йис я. XXI виш йисан 9-лагьай йис.
Верем
Туберкулёз, верем (tuberculum-ай — «матӀ, жизви дакӀур чка») — дуьньяда гегьенш чканвай инсандинни гьайванрин, жуьреба-жуьре микобактерийри (къайда яз, Mycobacterium tuberculosis (Кохдин тӀвал'') арадал гъизвай инфекциядин азар. Адет яз туберкулёзди жигердив галукьзава, кьериз-цӀаруз маса органардивни системайрив галукьзава.
Къурбан Мискинжви
Къурбан савадлу, РагъэкъечӀдай патан чӀалар чидай, марифатлу инсан хьана. Ада вичин шиирар лезги ва туьрк чӀаларал теснифна. Халкьдин сивера адан «Атанва зун», «Ханумар» ва маса чӀалар ама. Абур уьмуьрдиз, муьгьуьббатдиз ва маса месэлайриз бахшнава. Ашукь Хинелугъ Эминахъ галаз гьуьжетриз экъечӀайла, Къурбан гъалиб хьана. Адан бязи чӀалар 1964 йисуз табасаранрин алим М. Гьасанова Хив райондин КъуштӀил хуьруьнвийривай кхьин хъувуна.
Queen
Queen — британ рок-кӀеретӀ Лондон шегьердай, 1970-й йисуз кӀватӀ хьайи: Брайан Мэй, Роджер Тэйлор, Фредди Меркьюри, Джон Дикон.
Тлярата район
Тлярата район (Тляратинский район, ЛъаратӀа район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Тлярата хуьр я.
География
Тлярата район Дагъустан Республикадин юкьван пата ала ва Бежта, Цунта, ЦӀумада, Шамил ва ЧӀарода районрихъ са сергьятра ава.
Чилерин майдан — 1611,5 км².
Тарих
1926 йисуз ДАССР ЦИК-дин къарардалди, виликан Гуниб округдин Анчух-Капучи ва Бахнада участокрин чилерал Анчух-Капучи район арадал гъанай. 1926 йисан 10 октябрьдиз райондин тӀвар дегишарна Тлярата эцигнай.
Арзу
Арзу — Азербайжандин Хъачмаз районда авай хуьр.
Тлярата район
Агьалияр
Йисариз килигна Тлярата райондин агьалийрин динамика:
2010 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Тлярата райондин миллетрин сиягь:
Администрациядин паюнар
Райондик 18 муниципалитет ва 89 хуьр акатзава (къалин шрифтдив, са шумуд хуьрерин арадай администрациярин юкьвар къалурнава);
Экономика
Райондин экономика асул гьисабдалди хуьруьн майишатдал бинеламиш хьанва. Райоди гьасилзавай продукциядин 85% - лай пара малдарвилел къвезва.
Гьамидова Людмила
Гьамидова Людмила — лезги шаир.
1943 йисуз Кьурагь хуьре дидедиз хьана. Ада муьжуьд йисан школа, Магьачкъаладин эцигунарин техникум ва Дагьустандин университетдин филологиядин факультет куьтягьна. Комсомолдин ва эцигунардай идарайра кӀвалахна, гуьгъуьнлайни ДР-дин МВД-да къуллугънава.
Африкаанс чӀал
Африка́анс (Afrikaans, сифте тӀвар ван аваз бу́р чӀал) — Кьибле-Африкадин Республикадин (КьАР) 11 официал чӀаларикай сад.
Наврузбегов Эседуллагь Сеферуллагьан хва
Наврузбегов Эседуллагь Сеферуллагьан хва — тӀвар-ван авай лезги режиссер, драматург ва кхьираг. Дагъустан Республикадин халкьдин артист.
1942 йисан 25 январдиз СтӀал Сулейманан райондин Векьелрин хуьре дидедиз хьана. ЦӀуд класс куьтягьна, армияда къуллугъна, культпросветучилище, Москвада МГИК ва режиссервилин кьилин курсар куьтягьна, ГИТИС-дин аспирантурада кӀелна. 1974 йисалай эгечӀна Лезги ва Урус (Котлас ш., Архангельск вилаят) театрра режиссер яз кӀвалахна. Гуьгъуьнлайни муздрамтеатрдин харусенятдин регьбервилин везифа тамамарна.
Э. Наврузбегов режиссер, драматург ва театровед я. Режиссер яз ада пудкъадалай виниз тамашаяр сегьнеламишнава. Драматург яз ада цӀудалай виниз пьесаяр кхьена, кьве ктаб — "Шарвили" (1994) ва "Тарихдин драмаяр" (2001) чапдай акъуднава, театровед яз адан урусдал кьве ктаб "Театр, рожденный в горах" (1990) ва "Лезгинский театр" (1994) акъатнава. Ам ДР-дин лайихлу артист (1992), ДР-дин Гьукуматдин премиядин лауреат (1994), ДР-дин халкьдин артист (1996), УФ-дин лайихлу артист (2001), УФ-дин кхьирагрин садвалдин член я.
Юрий Михаилан хва Лужков
Юрий Михаилан хва Лужков (1936 йисан 21 сентябрдиз, Москва – 2019 йисан 10 декабрдиз, Муьнхен) – советринни Урусатдин гьукуматдинни сиясатдин крархъан я.
Москвадин кьведлагьай мэр, шегьердин кьил яз ада 18 йисан къене кӀвалахна (1992-лагьай йисан 6-лагьай июндилай гатӀумна 2010-лагьай йисан 28 сентябрдал кьван). 2010-лагьай йисан зулухъ Урусатдин Президент Дмитрий Медведева ам «Урусатдин Президентдин ихтибар квадарунин гъиляй» къуллугъдай акъудна.
Уьмуьрдин рехъ
Юрий Лужков 1936-лагьай йисан 21-лагьай сентябрдиз Москвада кӀарасдин устӀардин хзанда.
Ада Губкинан тӀварунихъ галай нефтехимиядин ва газдин промышленностдин институт (гила Урусатдин гьукуматдин нафтадинни газдин университет) акьалтӀарна. КӀелдайла активдаказ комсомолрин кӀвалах тухузвай тир, жемятдин мярекатар тешкилатзвай тир.
Урусатдин Президент Борис Ельцина вичин къарардалди Юрий Лужков Москвадин мэр яз тайинарна, ада санлай Москвадин мэр ва гьакиматдин премьер яз кӀвалахзвай тир.
Юрий Лужкованни Дмитрий Медведеван арада авай конфликтдин гъиляй, 2010-лагьай йисан 28 сентябрдиз гьукуматдин кьили ам «Урусатдин Президентдин ихтибар квадарунин гъиляй» къуллугъдай акъудна.
Юрий Лужков 2019-лагьай йисан 10-лагьай декабрдиз Муьнхенда кьена. Ам Москвада авай Новодевичье сурарал кучукна.
Абилрин АбутӀалиб Абилан хва
Абилрин АбутӀалиб Абилан хва (1920 йисуз, ЧӀехи Гъетягъ  — 2012 йисан апрелдиз ) — советрин гьукуматдин ва Урусатдин тарихдин илимдал кӀвалахзавай алим я.
Далгъалы
Далгъалы — Азербайжандин Хъачмаз райондин кефер пата авай, Набран муниципалетдик акатзавай хуьр.
Абилрин АбутӀалиб Абилан хва
Дагъустандин гьукуматдин университет бине эцигай кас ва адан садлагьай ректор.
РСФСР-дин илимдин лайихлу кас, Урусатдин чӀехи мектбдин лайихлу кӀвалахдай кас, профессор, тарихрин илимрин доктор я.
Уьмуьрдин кьиса
1920 йисуз Куьредин округда (исятда СтӀал Сулейманан район) ЧӀехи Гъетягърин хуьре дидедиз хьана.
Адан буба Абил Гюкюлан хва Абилрин хзан хуьн паталди Бакуда нафт акъудзавай чкайриз фена.1929 йисуз бубади АбутӀалиб мектебдик кутуна.1936 йисуз ада ирид йисан мектеб келна куьтягьна, гьа йисуз Дербентдин хуьруьн майишатдин техникумдиз экечӀна.
Хъсан къиметриз килигна, муаллимрин кӀватӀалди АбутӀалиб Москвадин Тимерязеван тӀварцихъ галай хуьруьн майишатдин академиядиз ракъурна. Анжах дяве башламиш хьайи виляй кӀелун куьтягьиз хьанач, гьавиляй ам Дагъустандиз хтана СтӀал Сулейманан тӀварунихъ галай Педагогикадин институтдик экечӀзава (гилан Дагъустандин гьукуматдин университет).1943 йисуз ада заочно кӀелна куьтягьзава.
Карьера
1943 йисан майдин вацра ам Кьасумхуьруьн ВКПб-дин агитациядин ва пропаганданин хлен кьиле акъвазна.1944 йисан сентябрдиз ам ВЛКСМ-дин обкомдин агитациядин ва пропаганданин патай секретарь яз эцигна. 1945 йисан июндиз ам ЦК ВКПб-дихъ галай Лап ЧӀехи партиядин мектебдиз кӀелиз ракъурна, ада ана пуд йисуз кьван кӀелна. 1948 йисуз Дагъустандин комсомолдин обкомдин садлагьай секретарь яз хкяна. 1949 йисан октябрдин вацра ам пландин ва финансрин хлен кьиле акъвазна, 1950 йисуз — хуьруьн майишатдин хлен заведиш хьана.
1954 йисуз Дагъустандин педагогикадин институтдин директор хьана. 1957 йисуз адакай Дагъустандин гьукуматдин В. И. Ленинан тӀварунихъ галай университет авуна.
1960 йисуз тарихрин илимрин доктор тӀвар къачуна. Дагъустандин культурадин тарих ахтармишиз сифте Абилова башламишна.
35 йисан къене ам ДАССР-дин Верховны Советдин депутат яз хкянава, гьамиша кӀвалахзавай халкьдин чирвилин ва культурадин комиссиядин кьиле авай тир. Пенсиядиз фидалди 1987 йисуз, Абилова 30 йисуз ДГУ-да кӀвалахна. Вири уьмуьр ам дамах гвачир са гьавадин университетдин кӀвале яшамиш хьана.
Дагъустандин илимдик ва культурадик кутур
Абилов пединститут университетдиз дегишардайла тешкил авур кас тир. Университет акъагъайдалай кьулухъ, республикадин ва шегьердин статус акваз-акваз винел фена, виридан культурадин дережа хкаж хьана. ДГУ арадал гъизвай вахтунда, Абилован анжах 37 йис тир. Ада гзаф фикир гузвай илимрин педагогикадин кадриз тербия гуз ва цӀийи кӀелдай чкадин техникадин бине туькӀуьриз.
1957 йисуз университетда 146 муаллимри кӀвалахзавай, абурукай — 35 илимрин кандидатар ва анжах са кас доктор, профессор тир. 1967 йисуз муалимрин кьадар пуд сеферда хкаж хьана, абурун арада 11 доктор ва 125 илимрин кандидатар. 1987 йисуз университетда 46 профессор ва 300-далай гзаф илимрин кандидат авай тир. Абилован гъилик галаз 30 касди диссертацияр кхьена ва хъсандиз хвена. Абилова ша лагьана жегьил университетдиз маса еке кӀелдай чкайрай кьетӀен чӀехи пешекарар къвез лекцияр кӀелна. Адан дикъет тир лайихлу алимрин арада алакъаяр туькӀуьриз.
Виридалай хъсандиз университет куьтягьай студентар асул вузрин аспирантурариз ракъурна, акьуллу муалимриз чпин ахтармишунин кӀвалахар куьтягьун паталди яратмишдай йикъар гузвай. Абилова вири шартӀар авуна илимдин акьалтунар хкаж хьун паталди.
Абилова кӀвалахзавай вахтунда, ДГУ-ди вичин къене республикадин ва вири региондин илимдин мумкинвилер кӀватӀна. Ректорди гзаф къуват эцигна университет вилик фин паталди, Магьачкъала гъвечӀи чкадикай университетдин шегьер хьана. Ада эцигнавай кӀелдай идарайри, спортдин дараматди, планетарийди, муаллимар яшамиш жедай кӀвалери Магьачкъала кьилин шегьердиз ухшар авуна. Пенсиядиз фидалди адан еке мурад агалкьун хьана: илимдин ктабхана эцигна куьтяхьна, Кефердин Къавкъазда еке ктабханарикай сад я.
Абилова пара жемятдин кӀвалах тухузвай «СССР-Цейлон», «СССР-Индия» дуствилин кӀватӀалрин вице-президент тир, са шумуд сеферда гьа уьлквейриз фена, гьа патарай атай делегацияр вичин кӀвале рикӀ ачухна кьабулна. Еке кӀвалах тухвана Дагъустандин жегьилриз тербия гуз.
Нережан
Нережан — Азербайжандин Хъачмаз районда авай муниципалитет ва хуьр.
Алай чка
Хуьр КцӀарвацӀ вацӀун эрчӀи къерехда чка кьунвайди я.
Агьалияр
Хуьруьн агьали — 2,692 касди туькӀуьрзава. Хуьре азербайжанарни татар амукьзавайди я.
Экономика
Хуьруьн кьене бегьем кьадарда туьквенар, чайдин кӀвалер, кьве аптека, гъуьр гьасилзавай фабрика, чӀарар кьадай кӀвал, якӀун магазин ва хуьруьн экономикадиз талукь тир муькуь хилерни кардик ква.