cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Азербайжан
Сефевийрин гьукумат
Мукьвал-мукьвал хьайи дявейрин гъиляй XVI виш йисан эхирда Сефевийрин империя къуватдай аватнай ва гилан Азербайжандин чилер Османрин гъиле гьатнай. И чилерал османри къад йис гьукум гьалнай.
Османрин садлагьай оккупация
Сефевийрин тахтунин ирсдар ва Шагь Исмаилан птул тир I Шагь Аббасаз вичин ватан ягъийрикай азад ийидай къастар авай. Куьруь вахтунин къене Шагь Аббаса даим кьушунар туькӀуьрна, регионда авай туьрквер яна акъудна ва XVII виш йисуз Сефевийрин Империя саки виликан сергьятра гуьнгуьна кухтунай.
Османрин кьведлагьай оккупация
XVIII виш йисуз Сефевияр мад зайиф хьанай ва Азербайжанни Иран мад туьркверин гъилик акатнай. Туьркверин гьукумдик и чилер вирини вири 6 йис хьанай. И сеферда туьркверин аксиниз Ирандин туркоманрин афшарар тайифадикай тир Надир-Къули хан Афшар (Надир шагь) акъатнай. Ада Сефевийрин династиядиз эхир эцигнай.
1796 йисуз урусрин кьушунар садлагьай сеферда Кьиблепатан Къавкъаздиз гьахьна Баку шегьер ва Талышистан кьунай. Кьведлагьай сеферда урусри Баку урусринни-фарсарин арада хьайи дяве чӀавуз 1806 йисуз кьунай.
Яргунрин хуьруьнсовет
«Яргунрин хуьруьнсовет» (Həzrə bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Азербайжан
Азербайжандин ханвилер
Сефевийрин гьукум зайиф хьайидилай ва сиясатда къалабулухарни дегишвилер хьайидилай гуьгъуьниз Азербайжандин, Армениядин ва Ирандин кефер пата пара кьадарда ханвилер арадал атанай, абурун вири азербайжанарин династиядин регьбервилик квай.
Кьиблепатан Къавкъазда арадал атай ханвилер:
Яргунрин хуьруьнсовет
Администрациядин юкь — Яргун хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Яргун, Лечет, Киригар, Яргунуба.
Азербайжан
Азербайжандин ханвилер
Кеферпатан Иранда (Ирандин Азербайжан) арадал атай ханвилер:
АДР
Дегь заманайрилай Къавкъазда авай гуржийрилайни эрменийрилай тафаватлу яз цӀийиз атанай азербайжанариз чпин гьукумат 1918 йисалди авачир. Абуру чпи чеб чӀехи мусурман уммадин са чӀук тирди гьисабзавай.
1918 йисуз Кьиблебатан Къавкъазда хьайи инкъилабдин вакъиайрин нетижада пуд цӀийи гьукумат малум хьанай, ибур: Грузиядин Демократиядин Республика, Республика Армения ва Азербайжандин Демократиядин Республика. АДР-дин вини советдин председательвиле Мамед Эмин Разулзаде тайинарнай.
Амма, Къарабагъдинни Зангезурдин эрменияр АДР-дин гьукумдиз муьтӀуьгъ хьунин аксиниз къарагънай.
1920 йисан апрель вацран юкьвара 11-й Яру армиядин кьушунри Деникинан кьушунрин амукьаяр яна алудна АДР-дин кеферпатан сергьятрив агатнай. 27 апрельда 11-й Яру армия АДР-дин сергьятар элячӀнай, ва вацран 28 Бакудиз гьахьнай. ГьакӀ АДР СССР-дин гъилик акатна АССР-диз элкъвенай.
АССР
1920 йисан 28 апрельдиз АДР-дин чилерал Азербайжандин Советдин Социал Республика туькӀуьрун малумарнай.
1922 йисан декабрь вацра Азербайжан, Грузия ва Армения сад авуна Закавказиядин Социал Федератив Советдин Республика (ЗСФСР) арадал гъанай. И республикадин уьмуьр дуьз 1936 йисал кьван давам хьанай, гуьгъуьнлай чкӀайдалай кьулухъ АССР СССР-дин къене кьилдин республика хьиз тайин хьанай ва 1991 йисалди уьмуьр авунай.
1923 йисан июль вацра АССР-дин эрмени агьалияр виниз тир Шуша, Жабраил, Жаваншир ва Зангезур уездрин районар сад авуна Сувун Къарабагъдин Автономиядин Вилаят тешкилнай (СКъАВ).
Ватандин ЧӀехи Дяве чӀавуз, 1941—1945 йисара фронтдиз харжнавай нафтӀадин 80 % АССР-ди ганай.
Къарабагъдин дяве
1980-й йисарин эхирда СССР-да хьанай демократиядин дегишвилери уьлкведин гьукумдин ва партиядин регьбервилин зайиф хьуниз гъанай. Идакай менфят хкудна Сувун Къарабагъда авай эрменийри чпин чилер АССР-дивай къахчуна Армениядин ССР-дик кутунин месела къарагъарнай. Идан бинедаллаз азербайжанаринни эрменийрин арада къати гуьжет гатӀумнай.
1988 йисан 20 февральдиз Сувун Къарабагъдин Автономиядин Округдин халкьдин депутатри нубатдилай къецихъ тешкилнай сессияда СССР-диз, АССР-диз ва Армениядин ССР-диз чин элкъуьрна Сувун Къарабагъ Азербайжандин составдай акъудна Армениядиз вугун тӀалабнай. СССР-динни АССР-дин партияррин регьберри и кьарардиз ваъ лагьана жаваб ганай.
И кьве халкьдин арайра гьатай тӀарамвилин хъиткьинуниз гъайи цӀерекӀв, Сумгаит ва Баку шегьерра пара кьадарда уьмуьр ийизвай эрменияр азербайжанарин паталай тарашун ва кьиникь хьанвай. Идан себебдалди Азербайжандин маса районра ва шегьерда авай эрменийри чпин кӀвалер мулкар авайвал гадарна массайралди Къарабагъдиз ва Армениядиз куьч хьанай. Эрмени халкьдин арада азербайжанарин аксиниз душманвал ва пехъивал къвердавай гзаф жезвай. СКъАО-дин эрмени эгьлийри гегьенш къатара ийизвай митингриз, къарагъунриз, къанун чӀурунин гьалариз Армениядин паталай пулунин, тешкилунин ва цӀай кутунин чӀехи дестек къвезвай. Сумгаитдин эрменияр тарашунилай кьулухъ, Азербайжандай эрменияр, Армениядайни азербайжанар акъудна чукурунин процессди кьил кьунай.
Гьалар хъсанарун паталди СССР-дин ва АССР-дин партияррин регьберар дегишаруникай, жуьреба-жуьре провокациярикай са менфятни хьаначир ва СКъАО-да гьалар ислягьвилинбурулай яргъа тир. Гуьгъуьнлай иниз СССР-дин Къенепатан Крарин Министерстводин кьушунар гьалнай, ятӀани гьалар тӀарам яз амукьзавай.
1990 йисан январь вацра сергьятдин зонада азербайжанаринни эрменийри арада залан артилерия кардик кутуна сифтегьан куьруь ягъунар гатӀумнай.
«Азербайжандин Халкьдин Фронт» тӀвар алай коммунизмдиз акси гьукум вилик тухузвай партия терг авун паталди 1990 йисан 19-20 январдиз Бакудиз СССР-дин кьушунар гьахьнай. Гъил гъиле кьуна кьушунар акъвазарун патал танкрин вилик экъечӀнай ислягь агьалияр регьим авачирвилелди телеф хьанай. Гьа йифиз (азербайжанари адаз «ЧӀулав январь» лугьуда) 170 кьван ислягь инсан танкрин кӀаник акатна кьенай, 800 кьван касдихъ хирер галукьнай, чӀехи пай инвалид хьанай.
1990 йисан 18 майдиз Азербайжандин президентвиле, Азербайжандин Компартиядин ЦК-дин секретарь Аяз МутӀалибов тайинарнай.
1990 йисан 25 июль вацра СССР-дин президентди акъуднай цӀийи кьарар: «СССР-дин ихтиярдилай къецихъ галай яракьлу кӀеретӀар туькӀуьриз къадагъа авун ва къанундин ихтияр авачиз хуьзвай ксаривай яракьар къакъудун».
1991 йисуз апрель вацралай июнь варцал кьван СССР-динни Азербайжандин Къенепатан Крарин Министерствойрин кьушунрин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин Вилаятда «Уьнуьгъ» тӀвар алай операция кьиле тухванай. Операциядин кьилин метлеб, эрменийрин яракьлу кӀеретӀар терг авуна яракь-суьрсетар къахчун ва Къарабагъда паспортрин режимдиз килигун тир. Идан нетижада чкадин агьалидин арада чӀехи наразивилер хьанай ва телефвилер гъайи гьуьжет къарагънай. Операциядин финифда 24 эрмени хуьруьн эгьлияр Къарабагъдай чукурнай.
1991 йисан 30 августдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжандин Республикадин гьукуматдин аслутуширвал малумарунин» кьарар кьабулнай. Гьа йисузни СКъАО-дин ва Шаумян райондин чилерал эрменийри Сувун Къарабагъдин Республика малумарнай.
1991 йисан зулухъай эрменийри, депортация авур 24 хуьруьн ихтияр гуьнгуьна кухтун паталди азербайжанарин винел яракьлу вигьинар ийиз гатӀумнай. Эрменийриз тӀем агакьариз тахьай азербайжанарин яракьлу кӀеретӀри гьа хуьрериз цӀай яна катзавай. Агъзурралди азербайжанар мажбур яз Къарабагъдай катнай.
Гуьгъуьнлай, эрменийрини азербайжанари сад садал акси патан хуьрера дяведин базаяр авайди тахсир кутуна хуьрериз яракьлу вигьинар ийиз хьанай.
19 декабрь вацра СССР-ди вичин кьушунар СКъР-дай акъуднай. Гьадалай кьулухъ кьве уьлкведин арада вилик пад кьаз тежедай хьтин дяве гатӀумнай.
Гилан Азербайжан
Республика Азербайжан СССР чкӀайдалай кьулухъ 1991 йисуз арадал атанай. Адан садлагьай президент виликан номенклатурадин партиядин векил Аяз МутӀаллибов хьанай. 1991 йисан 18 октябрьдиз Азербайжандин Кьилин Советди «Азербайжан Республикадин гьукуматдин аслутуширвиликай» декларация кьабулнай, гьа чӀавузни Азербайжандин экономикадин, политикадин ва гьукуматдин туькӀуьр хьунин тегьердин бине эцигнай.
1992 йисан июнь вацра Аяз МутӀаллибован чкадал, президентвилин везифадал Азербайжандин Халкьдин Фронт партиядин кьил тир Абулфаз Элчибег атанай. Идалайни гъейри, куьруь муьгьлетдин къене вахтуналди президентвилин везифа 1992 йисуз Якъуб Мамедова, 1993 йисузни Иса Къамбера кьиле тухванай.
Къарабагъдин дяведин финифда азербайжанарин татугайвилери ва Халкьдин Фронт партиядивай чпин крар бегье кьилиз акъуд тавуни уьлкведа кризисдин арадал атуниз гъанай. Адан нетижада 1993 йисан июнь вацран 4 юкъуз Генже шегьерда полковник Суьрет Гьусейнован регьбервилик гьукуматдин аксиниз бунтар тешкилнай.
Уьлкведин къене гражданвилин дяведин вилик пад кьун паталди Элчибега Бакудиз гьа чӀавуз Нахчивандин кьил Гьайдар Алиеваз эвернай. Гьа и рекьелди Элчибегдилай шумудра пара тежриба ва алакъаяр авай Гьайдар уьлкведин президент хьанвай. Гьа береда Азербайжандин кьибледа уьмуьр ийизвай талыш халкьди са шумуд талыш офицеррин куьмекдалди, абурун кьилел Аликрам Гьумметов алаз чпиз Талыш-Мугъан Автономиядин Республика малумарнай. ЦӀийиз гьукумдал атанай Алиева талышрин автономия кьабул тавуна терг авунай ва гьа кардик гъил квайбурун виридал сепаратиствилин лишан яна дустагъра тунай.
Талышрихъ галаз са вахтунда кардик эгечӀнай кеферпатавай лезгийрин «Садвал» тешкилатдин членарни са сад кьуна дустагъра тунай. Бязибур гилани Бакудин дустагъра ктӀизва.
Къарабагъдин дяве
1991 йисан эхирда — 1992 йисан сифте кьилера Азербайжан Республикадин ва кьабул тавунай Сувун Кърабагъдин Республикадин арада Кърабагъдин ва мукьув галай районрин чилер патахъай яракьлу дяве гатӀумнай. Гьа береда эрмени эксклав Арцвашен азербайжанарин гъилик, азербайжанарин Керки, Бархударлы, Вини Эскипара эрменийрин контролдик акатнай.
1994 йисан май вацра Аслутушир Уьлквейрин Дуствал (СНГ) тешкилатдин арачивиливди Азербайжандинни Армениядин арада цӀай атӀуникай икьрар кутӀуннавай.
Кърабагъдин дяведин финифда азербайжанари кьадардиз килигна эрмени агьали пара авай Азербайжандин чара чара районрай эрменияр чуькьвена акъуднай, вичин нубатда 1991 йисуз эрменийри Армениядин куьмекдалди Сувун Къарабагъдин къваларив галай азербайжанари винизвал ийизвай районарни кьуна чпин гъилик кутунай. И кардиз 1993 йисуз СМО-дин Хатасузвилин Советди оккупациядин лишан эцигнай. Гуьгъуьнлай эрменийри гьа районар СКъР-дин составдик кутунай.
Чпин кӀвалер туна мажбур яз катнавай азербайжанарин кьадар саки са милион кас, Армениядиз катай эрменийрин кьадар 376 агъзур кас тир. Алай аямда Азербайжандинни Арцахдин сергьятдал къуллугъ ийизвай кьве патанни аскеррин арада мукьвал-мукьвал телефвилер жезва. Гьар са эрмени яна кьейи азербайжанраз гьукуматдин паталай чӀехи савкьатар, пулунин пишкешар гузвайди я. Эрменидин гуьлледик акатайдаз кьегьалвилин лишан кутуна шагьид яз гьуьрметдалди кучудзавайди я. Сергьятдал къуллугъзавай аскерди къаншардал алай эрменидин техника, продуктар тухузвай машин яна терг авуртӀа, адаз командирар паталай 10 къан рухсат ва маса ихьтин пишкешар гузвайди я. Эрмени патани гьа икӀ я.
Къецепатан уьлквейрин арачивиливди Азербайжандинни Сувун Къарабагъдин гьуьжет шумудни садра ислягьвилелди гьял ийиз алахъайтӀани гилалди хьанач.
Агьалияр
2009 йисуз Азербайжанда кьиле фейи вири миллет сиягьдиз къачунин нетижайриз килигна, уьлкведин агьалияр 8 922 447 кас тирди чир хьанай. 2010 йисуз и кьадар 9 миллиондив агакьнай.
Вири агьалидин 54 % пай шегьервияр я, амай пайни хуьруьнвияр.
Агьалидин 1000 итимдал 1039 дишегьли къвезва.
1987—1994 йисарин къене Азербайжандиз Армениядай 200 агъзурав агакьна катайбур атанай, гьа катайбурукай 170 агъзур азербайжанар, 30 агъзурни курдар ва муькуь миллетрин векилар тир. ГьакӀни, уьлкведиз Кьулан Азиядай (асул гьисабдалди Къазахстандай) саки 40 агъзур кас туьрквер-месхетияр атанай. 1940-й йисара Сталинан къарардалди абур чпин хайи чилер тир Месхетиядай Кьулан Азиядиз акъуднай. Идалайни гъейри, эрменийри азербайжанаривай къакъуднавай Сувун-Къарабагъдай 500 агъзурав агакьана кьажарри чпин чилер гадарна Азербайжандин муькуь районриз ва шегьерриз чкӀанай. Расис Мусабекован фикирдалди, Азербайжандин агьалидин 10 % катайбур я.
ЧӀалар
Азербайжан Республикадин гьукуматдин чӀал — азербайжан чӀал я. Азербайжан чӀал туьрк чӀаларин группадин угъуз чӀаларин хзандик акатзава. Гьайдар Алиева 2001 йисан 9 августдиз кьабулай къарардалди и югъ азербайжан чӀалан ва алфавитдин югъ хьиз къейдзава.
Рахазвайбурун кьадардиз килигна кьведлагьай чкадал урус чӀал акъвазнава. 1994 йисуз вири агьалидин 38 % урус чӀалал рахазвай. Къе урус чӀалал рахазвайбурун чӀехи пай урусламиш хьанвай лезгияр, татарар, азербайжанар, чувудар ва украинар, тӀимил пайни этник урусар я. Баку, Сумгаит хьтин чӀехи шегьерра уьмуьр гьалзавай лезгийрин лап чӀехи пай фадлай урус чӀалал элячӀнава. Гзаф вахтара ахьтин хзанра чӀехи жезвай аялриз лезги чӀалакай гьич хабарни авач, кӀвале абур урусдал, къецел азербайжан чӀалал рахазвайди я. Ажеб кар я, амма идалай гъейри Азербайжанда урус чӀалал элячӀнавай гьатта лезги хуьрерни ава. Месела, Хъачмаз райондин Мукьтадир ва Набран хуьрерин лезгияр урус чӀалал рахазва, гзаф пай жегьилриз лезги чӀал бегьем чизвач.
Алиханов Акиф Низамединан хва
Алиханов Акиф Низамединан хва — лезги шаир, публицист.
Пхеньян
Пхеньян (, Пхёнъян) — Кефер Кореядин кьилин шегьер, культурадин, тарихдин юкь я. Ксар — 3,703 млн. (2005).
Митаги хуьруьнсовет
«Митаги» хуьруьнсовет (Митагинский сельсовет ) — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Митаги хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 17 км кьиблединни — рагъакӀидай пата, Кундагьар сувал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 552 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 651 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана азербайжанариз элкъвенвай татар я.
Сийитхъишлах
Сийитхъишлах — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кьиблединни - рагъэкъечӀдай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 29 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 488 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Дикдик
Дикдик (лат. Madoqua ) — антилопаяр хзандиз талукь тир гьайван.
Дрил
Дрил (лат. Mandrillus leucophaeus ) — жуьре маймун хзан Cercopithecidae-бур.
Лекь (анатомия)
Лекь (-ини, -ина, -ер) — чӀулав жигер.
Эдебият
Инсандин къене авай кьадар герек тушир, кьацӀай зтӀар кӀватӀ жезвайди я. Анай абур ратаризни чурцӀин чувалдиз физвайди я. Лекь чӀур хьайитӀа беденда пис зтӀар кӀватӀ хьана, ахкъат тувуна, инсан рекьин мумкин я. Гьавиляй са касд пара гьерекь хъваз хьайитӀа, лекь ацукьна адан бедендин ранг къепи жезва. Инсандин лекь чӀур хьайила адан ранг къепи жезвайди я, вучиз лагьайтӀа чӀур хьайи лекьенивай токсинар цӀар жезвач. Гьа токсинарни хамунал физава. Гьавиляй адан ранг къепи жезва.
Лекьен рак
Лап агъур ничягьвал, гьар йисуз ам патал дуьньяда миллиондилай пара кас рекьизва. Инсан рекьидай онкологийрикай лекьен рак иридлагьай чкадал ала.
Симптомар:
ТӀвар
Лекь инсандин токсинар цӀапдай органдизни лугьузва, цава лув гудай нуькӀрезни лугьузва. Кхьидайлп сад лагьана кьил акъатдач, квекай ихтилат физаватӀа, акъат авун патал манадиз килигна кӀанда. Ахцагь нугъватда и макъалада ихтилат тухудай лекьениз ликь лугьузва, абурун кьил квахьзавач и гафарин кьула.
Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва
Къафланов Зульфикъар Шихнесиран хва — лезги шаир ва публицист.
1957 йисуз Докъузпара райондин Миграгъ хуьре шаирдин хзанда дидедиз хьана. Ада хайи хуьруьн юкьван мектеб ва Москвада Литературадин институт куьтягьна. Жуьреба-жуьре идарайра, РД-дин кхьирагрин союзда кӀвалахна. Алай вахтунда ам «Самур» журналдин редакциядин къуллугъчи я. Зульфикъара аял чӀавалай шиирар теснифзава. Адан эсерар лезги газетринни журналрин чинриз мукьвал-мукьвал акъатзава, урус чӀалаз таржума авунва. Зари «ЦӀийи варз» ва «Хъфимир» ктабрин автор я. Адан туькӀуьрунрин кьилин темаяр хайи ватан ва халкь, дуьньядин датӀана дегиш жезвай гьалар ва, гьелбетда, кӀанивал я.
Муллахуьруьнсовет
«Муллахуьруьнсовет» (Моллакентский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзвай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Муллахуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Муллахуьр, Арабляр.
География
Аладаш хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Дербент районда, Каспий гьуьлуьн кьере, Рубас вацӀун сивел чка кьунвайди я.
Далдам
Далдам — гатадай музыкадин алатрин хзан я. Саки вири халкьарин арада чкӀанва, пара макьамрин кӀеретӀрик (ансамблдик) кваз кӀвалахарзавайди я адольф гитлер
И хзандикай хас тир лишан къалурзавай тирди мембранадин далдам я. Ам тайин кӀалуб авай, хамуналди тахьайтӀа пластикдин мембраналди акьалжнавай пичӀи жендек-резонатордикай тахьайтӀа рамадикай ибарат я. Адан акьажуналди масабрув гекъигайла тир ванцин кьакьанвал къайдада тазвайди я. Далдамдин жендек кӀарасрикай, металлдикай (гьулдан тахьайтӀа латун), акрилдин пластикдикайни чепедикай расзавайди я.
Хъуьтуьл кӀвенкӀв алай кӀарасдин кӀутадалди, тӀвалуналди, гъилералди мембрана гатунин ва гуьцӀ авунин рекьелди ван акъудзавайди я. Са шумуд алат санал кӀвалахарун патал далдамар гатадай эцигуниз кӀватӀзавайди я.
Маса туькӀуьр хьунухьар авай далдамриз — гьулдан далдам, ферцин далдам — мембранаяр авач, абур идиофонриз талукь я.
Къарникъуз
Къарникъуз — тӀебиатрин алем. Эукариот организмар я. Къарникъуздин илим — микология.
Мумбаи
Мумбаи (гьакӀни Бомбей) (मुंबई, मुम्बई, Mumbai) — Индиядин Магьараштра штатдин кьилин шегьер я. Гьукуматдин виридалайни пара агьалияр авай шегьер я, дуьньядин — вадлагьайди. Мумбаи Индиядин рагъэкӀидай патан къерехал алайди я.
География
Мумбаи Улхас вацӀун эхирдал алайди я, Бомбей, Солсетт островарни гьабурухъ галай къерех галаз. Мумбаи гьуьлелай 10-дилай 15 метрдал кьакьан чкадал ала. Мумбаидин кефер пата пара кӀунтӀар ава, шегьердин виридалайни кьакьан чка гьуьлелай 450 метр винихъ гала.
Шегьердин гьяркьуьвал 603,4 км² я. Шегьердин къене вирер ава: Тулси, Вихар, Поваи. Сифте кьведди, милли парк Боривалида авай, шегьердин пайдиз хъвадай яд гузва. Мумбаидай тӀуз пуд вацӀ авахьзава, милли паркда кьил къачузвай. Гьуьл патаг гвайвили шегьердин накьвадик пара къум ква, яргъара палчух ава. Рагаррин жуьреяр чӀулав базальт я.
Венера
Сифте гаф
Венерадилай Ракъинал 108 млн км ава. Венерадилай Чилел къведалди яргъивал масакӀа жезва 40 млн кмдилай 259 млн кмдал. Ракъинихъ ам 224,7 чилин йикъан къене элкъвезва; орбитадин кьулан йигинвал — 35 км/с. Орбита эклиптикадик 3,4° патах я. Венера вичин кӀашдихъ элкъвенва, перпендикулярдилай цӀалцӀамвилик 2°дал патах тир. Планета рагъэкъечӀдай патахъай рагъакӀидай патахъ физва. КӀашунихъ са сефер ам 243,02 йикъан къене элкъвезва. Екевиляй Венера Чилиз мукьуг я. Планетадин радиус 6051,8 км я (95 % чилиндикай), заланвал — 4,87·1024кг (81,5 % чилиндикай), кьулан жуфт — 5,24 г/ см³.
Атмосфера
Венерадин атмосфера карбониумдин газдикай туькӀуьр хьанвайди я (96 %), азот (4 %). Йицин парни оксигениум лап тӀимил ава (0,02 %ни 0,1 %). Венерадин атмосферада газ Чилиндилай 105 сефер пара ава. Илисвал винел 93 атм я, температура — 750 К (475 °C). Ам Меркурийдин температурадилайни пара я, ракъиник кьве сефер патаг гвай.
Алеут чӀал
Алеут чӀал ва икӀа Унанган чӀал — (але. Unangam Tunuu) — чӀал Алеут халкьдин эскимос-алеут чӀаларин. ЧӀалал рахазвай ксар ава Аляскада штат АСШ) ни Урусатда 150 кас кьван.
Мегьамед-Гъалиб эфенди
Мегьамед-Гъалиб эфенди Муьгьудинан хва — лезги алим ва кхьираг.
1918 йисуз Куьре магьалдин Агъа СтӀал хуьре машгьур АтӀлухан эфендидин чӀехи хва Абдул Вагьидан, адан хва Садикьан, адан хва Муьгьудинан хзанда дидедиз хьана. Буба Муьгьудинакай вичин вахтунда араб ва туьрк чӀаларалди чирвилер Куьре округдин Гуьне магьалда начальник хьанай. Мегьамед-Гъалиба вич цӀуру девиррилай диндин илимрал машгъул тухумдай яз, эвелимжи Садикь бубадивай, ахпа дах Муьгьудинавай араб чӀалалди кхьиз ва кӀелиз чирна. 1937 йисуз дах Муьгьуьдин дустагъ авурдалай кьулухъ, Мегьамед-Гъалиба жуьреба-жуьре кӀелунар, муалимвилер авунатӀани, 1979 йисуз «Араб ва туьрк чӀаларалди лезги эдебият» темадай кандидатвилин тӀвар къачун патал диссертация хвена. Ам надир ктабрин ирсдар тир. Адан архивда 300 йис идалай вилик теснифнавай ктабар, СтӀал Сулейманан шииррин сифте чешмеяр, Ахцегь Гьажидин 20-30 цӀийи шиирар, Алкьвадар Гьасан эфендидин чӀехи бубади кӀватӀнавай туьрк чӀалал кхьенвай эсеррин кӀватӀал ва хейлин къиметлу гъилин хатӀарин шейэр ава. Ада чи лезги эдебият патал тежедай кьван къиметлу тарихдин затӀар майдандиз акъудна. Адаз рикӀин сидкьидай «Заманайрин хабардар» лугьуз жеда.
Али Султан
Али Султан – 171 й Ирандин чапхунчийрин аксина дяве къарагъарай ва 20 йисуз абурухъ галаз женг чӀугр Али Султан лезгийрин лап зурб къагьриманрикай я. 1721 й зулуз ада, Шабана ва Абдуллагьа регьбервал гузвай 8 агъзур лезгиди Генжединни Тифлисдин арада авай дуьзенлухда Ирандин шагь 1 Султан Гуьсейнан 40 000 кьушун кӀукӀварнай.
Гулебки
Гулебки — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Цугни хуьруьнсоветдик акатзава.
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 30 км яргъал ала.
Тарих
XIX виш йисуз Гулебки хуьр вири Дарги округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатнай. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Дарги округдин Сюрги наибвалдиз талукь тир.
Агьалияр
Йисариз килигна Гулебки хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 391 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Солгужа
Солгужа — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай, Мыхлыкъовакъ хуьруьн муниципалитетдик акатзавай хуьр.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 15.5 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 430 кас яшамиш жезва. Агьалийрин чӀехи пай азербайжанар я.
ЧӀехибритания
ЧӀехибритания (United Kingdom) — островдал алай гьукумат. Кьилин шегьер — Лондон я.
Агьалияр
1900 йисалай 2009 йсалди:
Парагвай
Парагвай, официал тӀвар Республика Парагвай (República del Paraguay, Paraguái) — Кьибле Америкадин юкьван патан гьукумат.
Кьилин шегьер — Асунсьон. Агьали — 6,35 млн кас.
Департаментар
Парагвай — унитар республика; какатзава 17 департаментар (Departamentos) ва 1 кьилин шегьердин округ (Distrito Capital).
Усугъ хуьруьнсовет
«Усугь» хуьруьнсовет (Усугский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Усугь хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрар: Усугь, Хвередж, Уккуди.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин кефердинни - рагъакӀидай пата чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 609 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири агъулар, суни - мусурманар я.
Агъа-Къартас Амираслан
Амираслан Асланов 1893 йисуз виликан Куьре округдин Агъа-Хъартасрин хуьре, Рамазанан хизанда дидедиз хьана. Ам, гьам куьгьне, гьамни советрин девир акур шаиррикай сад я. Ам чӀехи пай Бакуда уьмуьр авуна, гьана рагьметдизни фена. Динэгьли шаир яз, девирдин къадагъайрикай хабар аваз, адан эсерар сиверай-сивериз, гъилерай-гъилериз фенатӀани чапдиз акъудай затӀар авач. Чал абурукай са кьадарбур 2009 йисан 20 августдиз акъатай «Лезги газетдай» агакьна. Абурукай са шиирдихъ за куьн танишарда. Аквадай гьалда ам динэгьли шаирар тир Мехкергъ Шихмегьамедахъ, Хпеж Къурбанахъ ва масабуругъ галаз мукьувай таниш тир.
ЭчӀехуьруьнсовет
«ЭчӀехуьруьнсовет» (Əcəxur bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — ЭчӀехуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: ЭчӀехуьр, ЧӀехи Муругъ, ЭчӀехуьруба.
Тпиг
Тпиг  — Дагъустан республикадин Агъул районда хуьр. «Тпиг» хуьруьнсоветдик акатзава. Райондин администрациядин юкь я.
География
Хуьр Дагъустан Республикадин Агъул райондин кьибле пата, Магьачкъала шегьердилай 130 км кьибле патахъ, Чирагъ вацӀук Гарухрух вацӀ акахьзавай чкадал ала.
Тарих
XIV виш йисан юкьвара, монголни-татарри чукӀурайдалай кьулухъ Зулеранхуьруьн эгьлияр Тпигриз куьч хьанвай.
Агьалияр
Йисариз килигна Тпиг хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2015 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 2 794 касди уьмуьр ийизвай. Саки вири агъулар, суни-мусурманар я.
1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Тпиг хуьруьн агьалияр вири агъулар яз 820 кас тир.
Муьгьуьддин Садикьан хва
Муьгьуьддин Садикьан хва — 19-й виш йисан машгьур лезги муаллим ва диндар.
1893 йисан 25 майдиз Куьре округдин Агъа СтӀал хуре, АтӀлухан эфендидин чӀехи хва Абдул Вагьидан хва Садикьан хизанда дидедиз хьана. Мегьамед-Гъалиб эфендидин дах я. Эвел бубадивай, ахпа Абдул-Фетягь эфендидин медресада тарсар гузвай кьепӀирви ТӀагьир эфендидидал тапшурмишна. ТӀагьир эфенди-шаир Мемей Эфендиеван чӀехи буба тир. Кьве йисалай ТӀагьир эфендидикай Кьулан СтӀалдал къази хьана. Ада ина сифте яз медреса ахъайнай. ГъвечӀи Муьгьуьддинни аниз фена. Ахпа ада Гилидал-шаир ва алим Малла Мисриханан хва АбдулнетӀифан медресада кӀелна. Муьгьуьдина тӀебии илимар чирун патал Ахцегьиз Гьажи Абдурагьман эфендидин медресадиз ракъурна. Адалай гуьгъуьниз ада Алкьвадрал Гьасан эфендидин гъвечӀи стха Мегьамед эфендидин гъилик кӀелна. Куьре округдин ЧӀерейрин хуьре девлетлу хпехъан Аллагьверди Акимова Муьгьуьдин вичин мирзе яз кьабулна, кьве йисуз кӀвалахна. Советрин гьукуматдин девирда Куьре округдин Гуьне магьалдин начальник хьана. Са кьадар йисара Агъа Арагъа, КӀварчагъа, Рухуна муаллимвал авуна. 1937 йисуз ам кьуна дустагъна. Гьана телеф хьана. Муьгьудинахъ мискӀинда хутба хъсан везиндалди кӀелдай ширин ван авайди тир.
Бабаюрт район
Бабаюрт район (Бабаюртовский район) — Урусат Федерациядин Дагъустан республикада авай муниципалитетдин район.
Администрациядин юкь — Бабаюрт хуьр я.
География
Район Дагъустан Республикадин кефер пата, Къумукъ аранда ала, кьуд районрихъ галаз са сергьятра ава: кефер пата Кизляр райондихъ галаз, кьилбе пата Хасавюрт, Кизилюрт, Кумторкъала районрихъ галаз ва рагъакӀидай пата Чечнядихъ галаз галаз са сергьятра ава. Райондин рагъэкъечӀдай пад Каспий гьуьлуьн ятари чуьхуьзва.
Райондин чилерин майдан — 3420 км² я.
Тарих
1928 йисан 22 декабрьдиз ЦИК ДАССР-дин 4 - й сессиядин 6 - й кӀватӀалдин къарардалди, виликан Хасавюрт ва Магьачкъала округрин чилерикай Бабаюрт кантон чара авунай. 1929 йисан 3 июньдиз ВЦИК Президиуман къарардалди, кантон раондиз масакӀа хъувунай.
ГКО-дин № 827 «Дагъустандинни Чечнядин АССРдай немецар куьчарунин» къарардалди, 1941 йисан 22 октябрьдиз районда авай вири немец агьали Къазахстандиз ва Кьулан Азиядиз куьчарна ацукьарнай.
СССР-дин Гьукуматдин Хуьнуьхин Комитетдин № 5073 «Чеченарни ингушар Къазахстандиз ва Киргизиядиз куьчарунин» къарардалди, 1944 йисан 31 январьдиз Бабаюрт райондин чилерай вири чечен агьалияр акъудна Къазахстандиз ва Киргизиядиз куьчарнай.
Ватандин ЧӀехи Дяведалди райондин чилера немецрин са шумуд колонияр авай: Романовка (Люксембург), Харч № 1 (Львовский № 1), Ней-Гофнунг (Новая Надежда), Туршунай, Дик (Хасанай), Эйгенгейм (Татаюрт), Эбенфельд (Каплановка), Шпрингель, Шенфельд, Аграхан № 16, Каплан № 15, Мариенфельд, Ней-Терек. Абурун агьалияр акъудна Сибирдизни Къазахстандиз куьчарнай.
Агьалияр
Райондин агьалийрин чӀехи пай туьрк халкьариз къвезва (къумукьар, нугъаяр — 65 %-лай пара, 2002 йис). Суван халкьар (аварар, даргияр, яхулар, рутулар) и райондиз XX виш йисан юкьварай куьч хьана ацукьиз эгечӀнай. Районда урусрин пай 1939 йисуз 20,6 %-дилай 2002 йисуз 0,9 %-дал кьван агъуз хьанвай.
Йисариз килигна Бабаюрт райондин агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2002 йисан Вириурусатдин агьалияр сиягьдиз къачунин нетижайрин малуматриз килигна, Бабаюрт райондин миллетрин сиягь :
Алай чӀавуз, Бабаюрт райондин чилера «кутан» лугьудай, Дагъустандин суван районриз талукь тир чилин белгенар ава. 1970 - й йисарилай кьил кутуна а белгенриз, чеб талукь тир районрай инсанар куьч жез хьанвай. Белгенрин гзафни - гзаф пай гьамишан агьалияр авай хуьрериз элкъвенай. Исятда райондин чилера 200 кьван ахьтин хуьрер ава, абурун садбур маса районриз талукь я, садбурни официал статус авачир хуьрер я. А хуьрерин вири санлай агьалийрин кьадар 60 агъзур кьван кас я, ам вич Бабаюрт райондин агьалийрин кьадардилай пара я.
Администрациядин паюнар
Райондик 15 муниципалитетдин образование (хуьруьнсовет) акатзава.
Бабаюрт райондин хуьруьнсоветар ва абурук акатзавай хуьрер, (къалин шрифтдив администрациярин юкьвар къалурнава);
Тунвай хуьрер
Района кьуд тунвай хуьр ава: Аликазган, Новогеоргиевское, Остриковка, Шенфельд.
Дунай
Дуна́й- (рум. Dunăre, венг. Duna, гер. Donau, серб. Дунав, Dunav, словак. Dunaj, болг. Дунав, хорв. Dunav, укр. Дунай, лат. Danubius, Danuvius, дегь.-греч. Ίστρος) — Европада яргъивиляй кьведлагьай вацӀ.
Гьукуматар
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
Чалагъан
Чалагъан (лат. Milvus etc. genera spp.) —
Судан
Республика Судан (جمهورية السودان‎‎, Republic of Sudan) — гьукумат Африкада.
Митаги-Къазмайрин хуьруьнсовет
«Митаги-Къазмайрин хуьруьнсовет (Село «Митаги-Казмаляр») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Митаги-Къазмаяр хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибледа, Дербент райондин юкьван пата, Дербент шегьердилай 15 км кьиблединни - рагъакӀидай пата, Жалгъан суван гуьнеда чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1127 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 176 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири тарихдин къене ассимиляция хьана цӀапариз элкъвенвай татар я.
Пурни
Пурни (Méntha piperíta, Мята перечная) — гзаф йисарин набатат я. Кьакьанвал 1 метр кьван жеда.
Тарихда
И набатат дарманар патал сифте Европада, Англияда кардиз кутаз эгечӀнай, вични XII вишйиса. Инсанриз пурнияр дегьзаманайрилай инихъ чида. Чи эрадилай вилик 410-й йисуз абур Мисрида кардик кутазвай. Ана абурукай эфирдин чӀем къачузвай. И кар патал гидродистилляция ийизвай, яни цин бугъ турбайрай ракъуриз, михьиз, чӀем къачузвай. Къадим девирдин Римда мугьманар кьабулдалди вилик абурун кефияр хъсанарун патал кӀвалин иесиди столрин винел пад таза пурнийрин пешералди михьдай, кӀвализ пурнийрин яд хъичирдай. Чи девирдин юкьвара студентриз кьилел пурнийрин хилерикайни пешерикай авунвай таж алукӀун теклифдай, мефтӀеди хъсандиз кӀвалахда лутьуз.
Кардик кутун
Истивутдин пурнияр лугьудайбурни ава. Абур чӀурубур ваъ, къенибур жеда. Пурнийрикай дарманар авун патал абурун хъач вич ва пешер каридк кутада, абурукай эфирдин ягъни хкудзава. Пурнияр абуру цуьк акъуддай вахтунда кӀватӀда, ахъа гьавадал сериндик кьурурда. Истивутдин пурнийрихъ секинардай, дакӀур, таб акьалтай чкаяр сагъар хъийидай, туькьуьл, цвар акъуддай, гьекь гъидай, къеняй газ акъуддай, гьалар къумбар ийидай, чӀур жедай хесет хкуддай, хирер фад хъийидай, тӀал явашардай, дамар гьяркьуь ийидай, иштягь ахъайдай къуват ава. Абуру гьакӀни чӀулав лекьин къуват, ада агъу квай затӀарихъ галаз тухузвай женг гужлу ийида.
Медицинада
Пурнийрин гьалима кардик кутада:
Халкьдин медицинада
Халкьдин медицинада пурнияр гьава михьун, туькьуьл ва гьекь акъудиз куьмек патал кардик кутада. ЧӀуру пурнийрин пешерин мижедикай дуркӀунра къванер хьайила ва цвар акъудун патал менфят къачузва. Ихьтин азарар квайбуру и миже лацу чехирдихъ галаз хъвана кӀанда.
Лангур
Жуьре
Ава 11 жуьре лангур:
Тиканлы
Тиканлы — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет. И муниципалитетдик вич Тиканлы хуьр ва Дандиг хуьр акатзава.
География
Хуьр Кьвепеле райондин кефердинни - рагъакӀидай пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 10 км яргъал чка кьунва. Хуьр кьве Тиканлычай ва Къарачай вацӀарин арада алайди я.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 1 850 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Чирвилер
Хуьре кьве мектебни са аялрин бахча кӀвалахзава.
Шимихуьруьнсовет
«Шимихуьруьнсовет» (Шимихюрский сельсовет) — Дагъустан Республикадин Кьурагь райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Административ юкь — Шимихуьр хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Шимихуьр, Урсун, Хпеж.
География
Хуьруьнсовет Дагъустандин кьибледа, Кьурагь райондин юкьван пата чка кьунвайди я.
Май
Май (виликан тӀвар — ТӀул) — вадлагьай григорий календардин варз.
Шимихуьруьнсовет
Агьалияр
2002 йисуз хуьруьнсоветда 774 касди уьмуьр гьалзавай. Агьалидин вири лезгияр, суни - мусурманар я.
Ургани
Ургани — Дагъустан республикадин Акуша районда авай хуьр. Цугни хуьруьнсоветдик акатзава.
Платон
ЭлячӀдай девир (80-й йисар)
ва мас.
Ургани
География
Хуьр Акуша райондин кьибле пата, райондин администрациядин юкь тир Акуша хуьрелай 26 км яргъал ала.
Агьалияр
Йисариз килигна Ургани хуьруьн агьалийрин дегиш хьунин динамика:
2013 йисан агьалияр сиягьриз къачунин нетижайриз килигна хуьре 415 касди уьмуьр ийизвай. Вири даргияр, суни-мусурманар я.
Фетягьов Алибег Фетягьан хва
Фетягьов Алибег Фетяган хва (1910–1935) — чӀехи лезги зари, ва гьикаятчи.
Шаир 1910 йисуз Куьре магьалдин Цмур хуьре дидедиз хьана. Хци зигьин авай гадади кӀвале бубадивай кӀелиз-кхьиз чирна, Кьасумхуьруьн мектеб ва Бакудин рабфак агалкьунралди куьтягьна. ДатӀана вичин чирвилер артухарзавай жегьил лезги ва урус чӀаларал лап савадлу хьана. Ада 1928 йисалай «ЦӀийи дуьнья» газетда кӀвалахна, лезги литературадин хрестоматияр туькӀуьрунин карда иштиракна. Алибег Фетягьован сифте эсерар «ЦӀийи дуьнья» газетдиз акъатна. Ада са куьруь вахтунда цӀудралди шиирар, поэмаяр («ЭМ-ТЭ-ЭС» ва «Зарбачи Гьасан») шиирралди кхьенвай «КьатӀ-кьатӀ авур зунжурар» роман теснифна. Кар алакьдай зариди лезги шиирар кхьинин тежрибада цӀийивилер туна. А. Фетягьова лезги гьикаятдик кьил кутуна — сифте гьикаяяр («Риза», «Бубадин веси», «Газет» ва мсб.) теснифна. Абур лезги эдебиятда гьикаятдин лап хъсан чешнеяр яз тестикь хьанва. А. Фетягьова аялар патални са жерге шиирар кхьена, «Надинж аялар» тӀвар алай кӀватӀал яз, басма акъуднай.
Зари 1934 йисалай СССР-дин кхьирагрин садвалдин член тир. Ада туькӀуьрай эсеррин кьилин тема — хайи халкьдин уьмуьр ва бахтлу къвезмай вахтунихъ ялзавай инсанрин кьисметар я. Заридин эсерар мектебра ва университетра чирзава. Кхьирагдин ирс А. Агъаева, Р. Гашарова, 3. Биримбегова ва Р. Кельбеханова дериндай чирна жагъурнавай.
А. Фетягьова туькӀуьрай эсерри лезги ва Дагъустандин халкьарин эдебиятар вилик финиз дегьнедай таъсирна. Адан тӀвар хайи хуьруьн мектебдал эцигнава.
1935 йисуз къанни вад йиса авай зари Магьачкъалада рагьметдиз фена.
Кьурагь наибвал
Кьурагь наибвал — 1895-1928 йисара Куьредин округ акатзавай администрациядин тек.
Наибвалдин кьилин хуьрни администрациядин юкь — Кьурагь хуьр тир.
Тарих
1901 йисуз наибвал участокдик элкъуьрнай.
Административ паюнар
Кьурагь наибвалдик акатзавай хуьрер ва абурун агьалияр:
Дарги чӀалар
Дарги чӀалар — дарги этносдик акатзавай пара кьадарда гъвечӀи халкьарин хайи чӀаларин ва нугъатрин кӀватӀал. Асул гьисабдалди Дагъустанда чкӀанва. Нах-дагъустандин чӀаларин хзандик акатзава. Вири дарги нугъатрин (ва я чӀаларин) арада авай чӀехи тафаватдиз килигна абуру са-сад гъавурда акьазвач, гьавиляй чара-чара дарги миллетар сад-садахъ галаз урус чӀалал рахазва. Тажубардай кар ам я хьи, гьатта са райондин къене авай кьве къунши дарги хуьрерин эгьлияр чара чӀаларал рахазвай дуьшуьшарни жеда.
2010 йисуз дарги чӀаларал рахазвайбурун вири санал кьадар — 485 705 кас тир. Рахазвайбурун кьадардиз килигна Дагъустанда кьведлагьай чкадал ала.
Дарги чӀаларал Дагъустанда газетар ва журналар акъатзава: Замана, Шила гӀямру, Эркиндешличи, Сагаси гьуникад, Бархьдешла гьуни, Хайдакьла зяхӀматчи, Мургукла анкъи — газетар; Дагъиста хьунул адам, Гьалмагъдеш, Дубурлан, Лачин — журналар.
Эдебиятдин дарги чӀал акуша нугъатдал туькӀуьрнава. Акуша нугъат (ва я чӀал) дарги чӀаларикай виридалайни чӀехиди я.
Дарги чӀаларин сиягь
кеферпатан группа:
кьиблединни-рагъэкъечӀдай патан группа:
Алфавит
1928 йисалди араб гьарфарин бинедал туькӀуьрай ажам алфавит кардик квай. 1928 йисалай латин графикадикай менфят къачузвай. 1938 йисузни вири дагъустандин миллетриз кириллицадал цӀийи алфавитар туькӀуьрнай.
Дарги чӀалан кирил алфавит.
Эдебият
Гафарганар:
Азербайжан чӀал
Азербайжан чӀал (Azəri, Azərbaycan dili; Азербайджан дили; آذربايجان ديلی) — туьрк чӀаларин кьиблединни — рагъакӀидай хилен огъуз зургруппадин, кыпчак чӀалар кӀватӀалдиз талукь кьетӀен лишанар авай, азербайжанвийрин чӀал.
Азербайжанда, Урусатда (кьетӀендаказ Дагъустанда), Гуржистанда, Иранда, Иракда, Туьркияда, Сирияда, Украинада, АСШда, Великобританияда, Германияда гьакӀни Юкьван Азиядин гьукуматра Къазахстанда, Уьзбекистанда, Туьркменияда, Киргизияда гегьенш я. Азербайжандин официалвилин чӀал ва Дагъустандин официалвилин чӀаларикай сад я.
Рахазвайбурун кьадар 25—30 миллион кас я.
Классификация
Азербайжан чӀал адетдалди Алтайдин чӀалан хзандин туьрк хилен кьиблединни рагъакӀидай патан (огъуз) группадик кутазва. Идахъ галаз санлай, огъуз ареалдик акатзавай чӀаларин классификацияр ва адак акатзвай сад садаз мукьва тир идиомрин сиягьар пара ава.
1836 йисан «Къавкъаздилай а патахъ галай Урусатдин мулкар килигна ахтармишун» лугьудай кӀвалахда азербайжан чӀал «чагъатайдин дувулдик», яни кьиблединни рагъакӀидай патан хилек кутуна.
XIX виш йисан востоковед-тюрколог В. В. Радловди (1882) азербайжан, туьркиядин, туьркмен чӀалар ва гьакӀни къиримрин татар чӀалан бязи рахунар туьрк чӀаларин кьибледин группадик кутуна.
Филолог Ф. Е. Коршди (1910) вичин классификация туькӀуьрдайла еке ареалар желб ийидай лишанар хкягъзвай тир. Адан фикирдалди, сифтедай туьрк чӀалар кефердинни кьибледин группайриз чара пай жезвай тир, гуьгъуьнлай эхиримжидикай рагъакӀидай патан ва рагъэкъечӀдай патан группаяр хкатна. РагъакӀидай патан группадик ада азербайжан, туьркиядин (османрин) ва туьркменрин чӀалар кутазвай тир.
Туьркиядин филологни тариххъан М. Ф. Кепруьлуьзаде (1926) азербайжан чӀал михьиз огъуз чӀал хьиз гьисабзвай тир. Лингвист, востоковед-туьрколог С. Е. Малован классификациядиз килигна азербайжан чӀал туьркмен, туьркиядин, салар, кипчакни-половцийрин ва чагъатай чӀаларихъ галаз цӀийи туьркрин чӀаларик кутазвай тир.
Лингвист В. А. Богородицкийди (1934) теклифнавай версиядалди — азербайжан, гагауз, къумукь, туьркиядин ва туьркмен чӀалар кьиблединни рагъакӀидай патан группа туькӀуьрзава, гьакӀни чуваш чӀалахъ абуруз ухшар тир са кьадар кьетӀен лишанар гва.
Германиядин лингвист И. Бенцингдин классификациядиз килигна (1959) азербайжан чӀал гилан вахтунин кьибледин (огъуз) группадик (туьркиядинни туьркмен чӀаларихъ галаз сад хьиз) акатзвай чӀал хьиз гьисабна. Амма асул гьисабдалди вичин классификация туькӀуьрдайла ада чӀалар группайриз чара авунин географиядин принципдал бинеламиш тир.
Германиядинни америкадин туьрколог, алтайдин филологиядин профессор К. Г. Менгесдин (1959) вичин классификацияда тарихдин бине гьисабдиз къачузва, амма тӀварар ада географиядин къайдада группайриз чара авуна. Адан фикирдалди азербайжан, гагауз, туьркиядин ва туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин А-группадик (юкьван ва кьиблединни рагъакӀидай патан) квай кьиблединни рагъакӀидай патан (огъуз) подгруппадик акатзвай тир. 1959 йисуз акъатнавай «Philologiae turcicae fundamenta» лугьудай ктабдин редакциядин комитетдин версиядиз килигна — азербайжан, туьркиядинни туьркмен чӀалар туьрк чӀаларин цӀийи туьрк группадик квай кьибледин туьрк подгрупадик акатзава.
Урус тюрколог Н. А. Баскаковди арадал гъанвай классификациядалди, азербайжан, туьркиядин, урум чӀалари ва къиримдин татар чӀалан кьибледин къерехдин нугъватди туьрк чӀаларин рагъакӀидай патан хуннрин хилен огъуз группадик квай огъуз-сельджукрин подгруппа туькӀуьрзава.
Германиядин туьрколог Г. Дерфердиз килигна, огъуз чӀаларик азербайжан, туьркиядин, туьркмен, хорасандинни-туьрк чӀалар ва афшар хьтин нугъватар акатзава.
НуькӀ
НуькӀвер (Aves) — кьулан тар авай какаяр хадай чими ивидин гьайванрин кӀеретӀ, вич адетдалди кьилдин класс хьиз гьиссабзавайди тирди. Маса алай чӀавун гьайванрив гекъигайла вич хъсандиз чара хьанвай кӀеретӀ язва. Вичиз виридалайни хас тир сифетрикай сад тирди цӀакулрикай винел алай къат я, ада беден температурадин пис дегишивилеривай хуьзва, лув гудайлани зурба рол къугъвазва. Лув гунин алакьун нуькӀверин виридалайни чӀехи кьетӀенвал я (бязи жуьрейриз ам авачирвал кьвед лагьай дережадин гьал я). Вилик патан кӀвачер-гъилер луварин кӀалубдиз элкъвена. НуькӀвериз ялцинни хуьрек иливрунин органрин кьетӀен къурулуш ава, ам абуруз авай лув гунин алакьунихъ галаз алакъалу я. КӀуф мад са тафаватлу ийидай сифет я.
Пара нуькӀверин жуьрейри Чилин са региондалай масадаз акадар тийиз яргъи миграцияр ийизва. Адалайни чӀехи кьадарди куьчеривилидаказ яшамишзава, чпин ареалрин сергьятрин къене гьамиша чӀехи тушир яргъивилериз элячӀиз. НуькӀвер социал гьайванар я, сад-садахъ галаз абур визуални ванцин сигналрин куьмекдалди алакъалу жезва. Бязи дуьшуьшра абуру жемятдин крар ийизва: коммунальный муг авун, санал гъуьрч авун ва душманривай хуьн. Жуьрейрикай чӀехи паюниз могогамия хас я. Адетдалди, какаяр мука хадайди, абурал са тахьайтӀа кьве диде-буда ацукьдайди я. НуькӀверин чӀехи пай яргъал вахтунда чпин шарагрихъ гелкъвезва.
НуькӀвер вири дуьнуьядин экосистемайра яшамиш жезва, Антарктидадин къенен патарни кваз. Халкьарин арада авай орнитологрин галкӀдин малуматралди, 2019-лагьай йисан гьалдиз килигна илимдиз 10 738 чан алай нуькӀверин жуьре (20 046 агъажуьре), гьакӀни 158 гилан тарихдин чӀавуз терг хьанвай жуьре чида. И тегьерда, нуькӀвер — кьуд кӀвач квайбурун виниклассдин виридалайни чӀехи жуьреба-жуьревал авай кӀеретӀ я. Урусатди чилерал 789 жуьре къейдна, 657 муг ийидай жуьрени кваз; 125 чпин муг къалур тавунвай жуьре, ва 7 терг хьанвай жуьре.
Лап вини дережадин кьулан тар авай гьайванрин виридалайни пара кьадардин ва чкӀанвай кӀеретӀ яз, гьакӀни чпин биологиядин кьетӀенвилиз килигна, нуькӀвер тӀебиатдани инсандин уьмуьрда чӀехи рол къугъвазва. Пара жуьрейриз зурба экономикадин метлеб ава. НуькӀверхъанвал хуьруьн майишатдин кьилин хилерикай сад язва, ада инсандиз як, кака, пиярни цӀакулар гузва. Пара нуькӀверин жуьреяр инсанди кӀвалин гьайванар хьиз хуьзва. Инсандин кӀвалахунин гъиляй нуькӀвер чеб вилик фена, садбур синантропар хьанва. Гьа са чӀавуз 1200 жуьре терг хьунин кичӀевилик ква, абур миллетдинни халкьарин арада авай къанунри хуьзва.
НуькӀвер ахтармишда чирдай илимдиз орнитология лугьудайди я.
ЧӀулав лемур
ЧӀулав лемур (Eulemur macaco) — некхъвадайди тухумдай лемурбрин.
Амух хуьруьнсовет
«Амух» хуьруьнсовет (Сельсовет «Амухский») — Дагъустан Республикадин Агъул райондик акатзавай муниципалитет.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 35 касди уьмуьр гьалзавай. 2012 йисан малуматрив кьурвал хуьруьнсоветдин агьалияр 35 кас тир. 2002 йисан малуматрив кьурвал 318 кас тир.
Агьалияр агъулрикайни даргийрикай ибарат я, вири суни — мусурманар я.
Ширвановка хуьруьнсовет
«Ширвановка хуьруьнсовет» (Şirvanovka bələdiyəsi) — Азербайжан республикадин КцӀар райондик акатзавай муниципалитет.
Администрациядин юкь — Ширвановка хуьр я. Хуьруьнсоветдик акатзавай хуьрер: Ширвановка, Къаратуба, КӀуфуба, ЛукӀар, Салагьуба, Турпагъкерпи, Уьзденуба, ЦӀехуьлуба.
Музаим хуьруьнсовет
«Музаим хуьруьнсовет (Село «Музаим») — Дагъустан Республикадин Дербент райондик акатзавай муниципалитет (хуьруьнсовет).
Администрациядин юкь ва сад тир хуьр — Музаим хуьр я.
География
Хуьруьнсовет Дагъустан Республикадин кьибле пата, Дербент райондин кьиблединни рагъэкъечӀдай пата, Дербент шегьердилай 22 км кьибле пата, Самур-Дербент къубудал чка кьунвайди я.
Агьалияр
2002 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьруьнсоветда 1 632 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматриз килигна, хуьруьнсоветдин агьалияр 1 946 касди туькӀуьрзавай. Агьалийрин вири цӀапар я.
Июнь
Июнь (виликан тӀвар — Кьамуг) — ругудлагьай григорий календардин варз.
Философия
Философия (φιλία — кӀанивал, дережавал, дарухвал + σοφία — акьул → φιλοσοφία, гафлугьунал: акьулдихъ кӀанивал) — нетижа жугъурзавай, кьетӀенвилин аслувал пунар чанвал кастин кьабулун дуьне.
Марлен Дитрих
Марлен Дитрихь (Marlene Dietrich), тамам тӀвар — Мария Магдалена Дитрихь (Marie Magdalene Dietrich); 1901 й. 27 декабрь — 1992 й. 6 май) — немецни америкадин актриса ва манияр ядайди.
Философия
Са илимдин теориядин ва методологиядин дибрин принципар.
Марлен Дитрих
Кьиспесда Дитрихь зурба, тӀвар — ван авай мани ядайди хьиз амукьна.
Жегьилвал
Мария Магдалена Дитрих 1901 йсан 21 декабрьдиз Шёнеберг шегьерда, Луи Эрих Отто Дитрихан (1868 х.й.) ва адан папан Вильгельмина Джозефина Фельзингдин (1876 х.й.) хзанда дидедиз хьана. Бубади 1890 йсара уландин кьушунра кьллугъзавай, гьина адаз са шумуд орден пишкешнава, ва руш хьайи чӀавуз ам полициядин лейтенант тир. Диде девлет авай, сятар маса гузвай ва гьакӀ масагунрив алахънавай хзандай тир. Отто гьакӀан хзандай тир лугьуз, рушан мукьвабурин рази туширвалдиз килигтавуна 1898 йисуз Джозефина Оттодиз гъулуьз фена. Мария жедалди са йис вилик адан чӀехи вах — Элизабет дуьньядиз атана.
Дитрихри кӀеви, дамахар гвачир уьмуьр гьалдай, Оттодиз карьера туькӀуьриз мурадар авачир. Марленан ругуд йисарин береда адан дах Отто регьметдиз фенай. Амма кьиникьиндай са йис вилик, дидени буба ччара хьана маса чкайра яшамишзвай, гьавиляй вичин дах Мариядин рикӀел амукьначир. Дидени пара кӀеви къилихар квай кас тир, ва вичин хзанда адаз «пили» лугьузвай.
Тевле
Тевле — Азербайжан республикадин Кьвепеле районда авай хуьр ва муниципалитет.
География
Хуьр Кьвепеле райондин юкьван пата, райондин кьилин шегьер тир Кьвепеле шегьердилай 17 км яргъал чка кьунва.
Агьалияр
Алай чӀавуз хуьре 698 кас яшамиш жезва. Агьалийрин саки вири азербайжанар я.
Мискискар
Мискискар (Мискинджа) — Дагъустан республикадин Докъузпара районда авай хуьр. «Мискискарин» хуьруьнсоветдин администрациядин юкь ва сад тир хуьр я.
Тарих
XIX виш йисуз Мискискар хуьр вири Самур округдихъ галаз Урусат империядин гъилик акатзава. Империядик квай чӀавуз, хуьр Дагъустан вилаятдин Самур округдин Докъузпарадин наибвалдиз талукь тир. Кьилдин Мискискарин хуьруьнжемят туькӀуьрзавай.
Агьалияр
2013 йисан агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал хуьре 3 608 касди уьмуьр гьалзавай. 2010 йисан малуматрив кьурвал хуьре 3 522 касди уьмуьр гьалзавай. 2002 йисан малуматриз килигна, хуьруьн агьалияр 3 373 кас тир. Агьалидин вири, вилик иранвияр тир, амма тарихдин къене лезгийрин юкьва гьатна, ассимиляция хьана лезгийриз элкъвенвай лезгияр, шии - мусурманар я. 1886 йисан Урусат Империядин агьалияр сиягьдиз къачунин малуматрив кьурвал, Мискискар хуьруьн агьалияр 2 833 кас тир.