cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joko Widodo
De Widodo hat no sengem Studium fir Forstingenieur eng Miwwelentreprise gegrënnt. Vun 2005 bis 2012 war hie Buergermeeschter vu Surakarta. Duerno gouf en zum Gouverneur vum Haaptstaddistrikt (DKI) Jakarta gewielt.
Den 9. Juli 2014 war hie Spëtzekandidat vun der Demokratescher Partei vum Kampf vun Indonesien (PDI-P) bei de Presidentschaftswalen. Hie krut nom offizielle Resultat 53,15 % vun de Stëmmen, wat awer vu sengem Konkurrent Prabowo Subianto kontestéiert gouf.
Bei de Walen am Abrëll 2019 ass hien nach emol erëmgewielt ginn. Och déi Kéier war säi Konkurrent de Prabowo Subianto deen ewell d'Resultat kontestéiert huet. 5 Wochen no der Wal, gouf de Jokowi offiziell an d'Amt bestätegt, an dat mat 55,5 % vun de Stëmmen.
Tour de France 2021
Den Tour de France 2021 war déi 108. Editioun vum Tour de France am Cyclissem. E gouf tëscht dem 26. Juni an dem 18. Juli 2021 gefuer. Vainqueur am Generalklassement gouf den Tadej Pogačar.
Concours littéraire national 2015
De Concours littéraire national 2015 ass ee lëtzebuergesche Literaturconcours, dee vum Kulturministère organiséiert gouf. E goung 2015 ëm Gedichter.
Tour de France 2021
De Grand-Départ war zu Brest (en hätt am Fong sollen zu Kopenhagen sinn, ma dat gouf wéinst der COVID-19-Pandemie annuléiert) an d'Arrivée ass wéi gewinnt op der Avenue des Champs-Élysées zu Paräis.
Concours littéraire national 2015
Auteuren, déi Lëtzebuerger sinn oder zu Lëtzebuerg wunnen, konnte bis de 7. Juli 2015 hire Gedichstband areechen, no Modalitéiten, déi vum Kulturministère festgeluecht sinn.
Wéi virdru gouf et zwou Kategorië Präisser: fir Auteuren tëscht 15 a 25 Joer, a fir déi méi al.
Tour de France 2021
Parcours
De Parcours war am Ganzen 3.414,4 Kilometer laang a bestoung aus 21 Etappen. Dovu waren der 8 am flaache Land, sechs mat Koppen, sechs an de Bierger, an zwou am individuelle Contre-la-montre. Den Tour huet dat Joer just een Ausfluch baussent Frankräich gemaach, nämlech an Andorra. Et goung duerch véier Biergmassiver: de Massif armoricain, de Massif central, d'Alpen an Pyrenäen. .
Equippen
Et fueren 23 Equippe mat, dorënner déi 19 mat UCI World Tour Lizenz.
Concours littéraire national 2015
Den éischte Präis an der Kategorie "Jugend" krut d'Anna Leader fir A Lifetime Lies: One Year's Worth of Poems.
D'Präisiwwerreechung war den 1. Dezember 2015.
Ispani
Ispani ass eng italieenesch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Salerno, Regioun Kampanien. Si gehéiert zanter 1991 zum Nationalpark Cilento a Vallo di Diano.
D'Uertsdeeler vun der Gemeng (frazioni) si Capitello a San Cristoforo.
Aventuren am Schéine Stär an aner Geschichten
ass den 28. Album aus der Superjhemp-Serie vum Roger Leiner a Lucien Czuga an ass 2014 erauskoum.
Ëm wat geet et ?
De Band 28 ass ee vu véier Albumen an deem et net ëm eng eenzel Aventure vum Superjhemp geet. Et ginn am Ganze 7 ofgeschlosse Geschichte erzielt.
Personnagen am Album
(alphabetesch Lëscht vun de Personnagen déi an der Geschicht virkommen oder ernimmt ginn)
Philippe III. vun der Bourgogne
De Philippe III., genannt de Gudden (fr.: Philippe le Bon), gebuer den 31. Juli 1396 zu Dijon a gestuerwen de 15. Juli 1467 zu Bruges, war Herzog vun der Bourgogne aus der burgundescher Säitelinn vum Haus Valois, an de Jong vum Herzog Jean Sans Peur an der Margarete vu Bayern.
Liewen
De Philippe ass haaptsächlech zu Gent opgewuess. 1405 krut hie vu sengem Papp den Titel Grof vu Charolais. 1419, beim Doud vu sengem Papp, gouf hien, duerch Ierfschaft, Herzog vun der Bourgogne a Grof vu Flandern, vum Artois a Pfalzgrof vun der Bourgogne.
Fir säi Papp se rächen (hie war vu Leit vum franséischen Dauphin, dem spéidere Charles VII. ermuert ginn) huet de Philippe sech am Traité vun Troyes den 21. Mee 1420 mam Henry V. vun England géint Frankräich alliéiert. Den 21. September 1435 huet hie sech am Traité vun Arras vum Charles VII. seng komplett Onofhängegkeet vun der franséischer Kroun garantéiere gelooss a sech eng ganz Rëtsch vu Grofschaften an Territoiren iwwerdroe gelooss: Auxerre, Mâcon, d'Kastellanei Bar-sur-Seine an déi, déi en an der Picardie eruewert hat (Grofschaft Boulogne, Grofschaft Ponthieu, südlech Deeler vun der Grofschaft Vermandois an d'Stied laanscht d'Somme ronderëm Amiens). Domat hat hien d'Méiglechkeet geschaf, fir an deem nach jonke Staat Bourgogne eng eegestänneg Politik tëscht Frankräich an dem Däitsche Räich ze féieren. Well scho 1430 war hien duerch Ierfschaft vum Philippe vum Brabant Herzog vu Brabant a Limburg ginn. Do derbäi koum och, datt hien 1421 d'Grofschaft Namouer kafe konnt. 1433 huet e senger Cousine Jakobäa vu Bayern där hir Ierfschaft vun de Grofschaften Holland, Zeeland, Friesland an Hainaut ofgeholl, a 1443 huet e sech d'Herzogtum Lëtzebuerg geholl, dat e vun der Elisabeth vu Görlitz als Gage kritt hat, déi si en awer net ausbezuele konnt an hien dofir als Ierwen agesat hat. Domat hat hie sech net nëmme vu Frankräich mä och vum Hellege Réimesche Räich nawell grouss Territoiren averleift. De Keeser Sigismund huet zwar dogéint protestéiert, mä konnt näischt maachen.
Philae (Sond)
De Philae (och bekannt ënner dem Numm Rosetta Lander) ass e Lander, deen zesumme mat der Raumsond Rosetta den 2. Mäerz 2004 op d'Rees bei de Koméit Tschurjumow-Gerassimenko gestart ass an den 12. November 2014 um Koméit gelant ass. De Lander krut kuerz virum Start den Numm Philae, nom Obelisk vu Philae deen op der Insel Philae am Nil, stoung. Verantwortlech fir den operationellen Deel vun der Philaemissioun war de Raumfaartbenotzerzentrum MUSC vum Däitschen Zentrum fir Loft- a Raumfaart, zu Köln.
Philippe III. vun der Bourgogne
Liewen
Um Enn vu sengem Liewen hat de Philippe III. eng Zort Mëttelräich opgebaut, dat e bëssen um Lothar I. säi Lotharingien erënnert huet an, wat den nërdlechen Deel ubelaangt, de Virleefer vun de Burgundeschen Nidderlanden war. Déi lescht Joren huet säi Jong Charel de Kéngen (Charles le Téméraire) d'Regéieren iwwerholl. Dëse war de Jong vun him a senger drëtter Fra, der Isabel vu Portugal, an eenzegen Ierwen.
Philae (Sond)
De Lander Philae huet ongeféier 200 Milliounen Euro kascht, dat ass ongeféier ee Sechstel vun de Käschte vun der ganzer Rosetta-Missioun.
Philippe III. vun der Bourgogne
Liewen
De Philippe III. war och bekannt als Fërderer vun der Konscht a vun de Wëssenschaften, an huet d'Teppechwiewerei a Flandern ënnerstëtzt.
Den 10. Januar 1430 huet hien nom englesche Virbild vum Jartelles-Uerden den Uerde vum Gëllene Vlies gestëft, fir domat d'Elite vu sengem éischter heterogenen Territoire z'ëmgaachelen an zesummenzehalen. Offiziell sollten d'Dréier dovun déi chrëschtlech Wäerter op der ganzer Welt verdeedegen.
Philae (Sond)
Missioun
De Lander Philae ass no der Kartographéierung an Analys déi vun der Rosetta gemaach goufen, um Koméit gelant. Dëse Missiounsdeel war néideg, well d'Beschafenheet vun der Uewerfläch virun der Landung vun der Sond net genee bekannt war. No der Oftrennung ass de Lander mat ongeféier 1 m/s a Richtung Koméit geflunn. Mat Hëllef vun engem kardanesch, mat zwéi Fräiheetsgrade gelagerten dräibeenege Landegestell an dem tëscht Sond a Landegestell fixéiertem Mechanissem, Bubble genannt, sollt Philae um Koméit opsetzen, ouni vun dësem wéinst der niddreger Gravitatioun nees ofzeprallen. De Bubble hat en ettlech Aufgaben. Et war en Dämpfungselement fir d'Opsetzmanöver bei der Landung a sollt dem Lander seng Positioun duerch Kippen an Dréien ännere kënnen an hat déi elektresch Verbindungen tëscht der Sond an de Sensoren an de Féiss. Dat kardanescht Element hat zousätzlech Dämpfungsfunktiounen, andeem et d'Knéckbeweegungen am Element ofbremse konnt. D'Fixéierung um Buedem sollt mat dräi Äisschrauwen, jee eng pro Landegestellfouss, an zwou Harpune garantéiert ginn.
D'Landung um Koméit war am November 2014.
Landung
No der Landung op der Koméitenuewerfläch huet d'Philae verschidde physikalesch-cheemesch Miessunge gemaach, ënner anerem fir, organesch Verbindunge wéi z. B. Aminosaier um Koméitenäis ze detektéieren. Chiral Verbindunge ginn dobäi an hir Enantiomere getrennt a quantifizéiert, fir ze hëllefen d'Enstoe vum Liewen a seng Homochiralitéit op der Äerd ze verstoen. Déi minimal Liewenserwaardung vun der Sond Philae war vun der ESA mat 64 Stonnen uginn.
Instrumenter
U Bord vum Lander sinn zéng Instrumenter, déi ongeféier 26,7 kg vum 100 kg schwéiere Lander ausmaachen:
Rechtsform
D'Rechtsform (fr.: forme juridique) ass de legale Kader vun Entreprisen. All Rechtsform huet bestëmmt Charakteristiken, déi d'Gesetz virschreift. Rechtsformen zu Lëtzebuerg sinn zum Beispill d'Société anonyme (SA), d'Société coopérative (SCOP) oder d'Société à responsabilité limitée (Sàrl).
Nicolas Strotz
Den Nicolas Strotz, gebuer den 18. Dezember 1940 zu Bieles, ass e lëtzebuergeschen “Ingénieur industriel” (fréier: Ingénieur technicien ), Politiker (CSV) a fréiere Basketballspiller.
Am Oktober 1981 ass hien an de Gemengerot vun der Gemeng Welleschten gewielt ginn. Den 1. Januar 1982 gouf hie Buergermeeschter; dat ass hie bis 2005 bliwwen. Vun 1989 bis 2004 war hien och nach Deputéierten an der Chamber.
(2709) Sagan
Den Objet gouf den 21. Mäerz 1982 vum Edward L. G. Bowell op der Anderson Mesa Station am Coconino County an Arizona, enger Baussesektioun vum Lowell-Observatoire, entdeckt.
Den Asteroid krut de 4. August 1982 den Numm vum amerikaneschen Astronom an Astrophysiker Carl Sagan.
Basse-sur-le-Rupt
Basse-sur-le-Rupt ass eng franséisch Gemeng an de Vogesen an der Regioun Grand Est.
D'Gemeng gehéiert zu den 198 Gemengen déi de Parc naturel régional des Ballons des Vosges bilden.
Geographie
D'Gemeng läit am Dall vum Ruisseau de Basse sur le Rupt, dee sech op enger Längt vu ronn 8 km, vun Osten no Weste streckt. Bis op déi lescht 70 Meter an der Nopeschgemeng Vagney huet d'Baach hire Laf komplett an der Gemeng Basse-sur-le-Rupt.
Duerch den Dall ass s'un de Verkéier ugeschloss iwwer d'Departementale D34 an D34B.
Amnesie fir d'Monarchie
ass den 29. a leschten Album aus der Superjhemp-Serie vum Roger Leiner a Lucien Czuga an ass 2014 erauskoum.
Ëm wat geet et?
De Band 29 ass ee vu véier Albumen an deem et net ëm eng eenzel Aventure vum Superjhemp geet.
Personnagen am Album
(alphabetesch Lëscht vun de Personnagen déi an der Geschicht virkommen oder ernimmt ginn)
Daniel Moosmann
Den Daniel Moosmann, gebuer am Joer 1936 zu Paräis, ass e franséischen Dréibuchauteur, Schauspiller a Filmregisseur.
Zu Arel op der Knippchen
Zu Arel op der Knippchen ass en traditionellt lëtzebuergescht Lidd, wat net nëmmen zu Lëtzebuerg, mä och am Arelerland bekannt ass. Den Text gëtt dem Mathias Schou (Blannen Theis) (1747-1824) zougeschriwwen. Den Auteur vun der Melodie, déi aus fréieren Zäite staamt, ass onbekannt.
Am Arelerland gëtt d'Lidd nach heefeg gesongen, virun allem wann d'Jugend am Kader vun Hochzäite Séissegkeete sammele ginn. Et soll och eng franséischsproocheg Versioun ginn ënner dem Titel "À Arlon sur la Knippchen".
D'Lidd gëllt och als offiziös Hymn vun der Belscher Provënz Lëtzebuerg.
Gespillt gëtt d'Melodie all Stonn vum Klackespill vun der St.-Donatus-Kierch zu Arel op der Knippchen.
D'Melodie gouf vum Regiment vun de Chasseurs ardennais iwwerholl an adaptéiert.
Text
1. Zu Arel op der Knippchen, do sinn di Weiber frou. Si huele gär eng Schlippchen, eng drénkt deer aner zou. Refrain: Bërëléng, léng, tirelireléng, bërëléng, léng, tirelireléng, eng drénkt deer aner zou, eng drénkt deer aner zou. 2. Et souzen dräi Gefuedeschen am Wiertshaus bis an d'Nuecht mat hirem Parlatinchen an dronk'n eng Mooss ër uecht. Bërëléng, … 3. Déi eng hält hire Mantel a schläicht verbuergen heem, si geet an d'Bett sech leeën, klot iwwer Aarm a Been Bërëléng, … 4. A wéi de Mann ereemkoum, freet hien: “Wou ass mäi Wälb?" „Si läit am Bett douewen, huet wéi an enger Träip." Bërëléng, … 5. De Mann, dee rennt op d'Kuemer, setzt sech bei d'Bett op d'Bänk. “O du meng arem Frächen, wat feelt der, bass de krank?" 	Bërëléng, … 6 „Ech hunn deréinscht ganz warem vum kale Buer gedronk, hätt ech eng Schlippchen, Alen, wär ech erëm em Spronk!" Bërëléng, … 7. Gläich ass de Mann bekömmert: „Hei Mod, schwenk du e Glas! An huel déi zënne Kännchen an zap vum beschte Faass!" 	Bërëléng, … 8. „Setz altes bei dat Feier a maach et gliddeg heess! Donk Zocker dran a Geimer, da kennt se an de Schweess 	Bërëléng, … 9. Wéi si de Wäi gedronken, dréit si sech ëm a laacht: ”Esou kann een déi Männer beduxen, datt et kraacht!" Bërëléng, … 10. Hien hätt dat solle wëssen, hien hätt geholt e Schäit, fir d'Rëpper hir ze schmieren, et wor déi héichsten Zäit! Bërëléng, …
Graincourt-lès-Havrincourt
Graincourt-lès-Havrincourt ass eng franséisch Gemeng am Departement Pas-de-Calais an der Regioun Hauts-de-France.
Cité Léon Kauffman
D'Cité Léon Kauffman ass eng Cité zu Zolwer (Gemeng Suessem) an zu Uewerkuer (Gemeng Déifferdeng), déi nom lëtzebuergesche Politiker Léon Kauffman benannt gouf.
D'Cité ass ufanks der 1960er-Jore vun der Société nationale des habitations à bon marché (SNHBM) gebaut ginn an huet Wunnraum fir zirka 150 Famillen.
Provënz Luanda
Luanda ass eng vun den 18 angolanesche Provënzen. Si ass net mat der Stad Luanda ze verwiesselen, déi d'Haaptstad vun der Provënz Luanda a vun der Republik Angola ass. D'Provënz Luanda läit am Nordweste. Si grenzt am Westen un den Atlanteschen Ozean an um Kontinent un d'Provënz Bengo.
Mat enger Fläch vun 2.417 ass si e bësse méi kleng wéi d'Groussherzogtum Lëtzebuerg an déi klengst vun den angolanesche Provënzen. Well d'Haaptstad mam selwechten Numm och an där Provënz läit ass si gläichzäiteg och déi Provënz mat de meeschten Awunner.
Kierch Kiemen
D'Kierch zu Kiemen ass eng kathoulesch Kierch déi zur Par Dikrich Le Bon Pasteur, zum Dekanat Zentrum an zu der Gemeng Buerschent gehéiert.
De Patréiner vun der Kierch ass den hellegen Albinus, deem säi Fest den 1. Mäerz gefeiert gëtt.
D'Kierch steet zentral am Duerf op der Kräizung vun der Scheedelerstrooss, dem CR349, mat der Haaptstrooss, dem CR308.
Zur fréierer Par Buerschent gehéieren ausser der Filialkierch vu Kiemen och nach d'Parkierch vu Buerschent an d'Kapell vu Scheedel.
Geschicht
D'Par Buerschent, an domat och Kiemen, war am Mëttelalter wärend Joerhonnerte staark mat der Herrschaft vum Buerschter Schlass verbonnen, déi och d'Recht hat, d'Paschtéier z'ernennen.
Et ass sécher datt virun der haiteger Kierch scho mindestens zwou Kapellen zu Kiemen existéiert hunn. An engem Visitatiounsrapport vu 1686 gëtt d'Kapell vu Kiemen ernimmt. Se war a guddem Zoustand an hat schonn den hellegen Albinus als Patréiner. Am Visitatiounsrapport vu 1729 gëtt awer schonn e schlechte Bauzoustand vun der Kapell uginn. Well dee selwechten Zoustand 1750 nach ëmmer beklot gëtt, gouf vun de Kiemener Awunner de Bau vun enger neier Kapell decidéiert. Den 1. Februar 1782 gouf virun engem Notaire e Kontrakt tëscht dem Baumeeschter Josef Juen vun Dikrech an de Vertrieder vun der Par Buerschent ofgeschloss mat den Detailer zum Bau an dem Präis vun der Kapell. Well et an der Kapell keng Klack gouf, mä nëmmen eng gréisser Schell, gouf am Joer 1868 en neien Tuerm ugebaut an deem 1869 eng nei Klack vun 150 kg vun der Firma Gausart vun Tillin (Belsch) opgehaang gouf.
Déi haiteg Kierch
1906 goufe vum Kaploun Adolf Schroeder zu Rëmeleng zwou einfach Klacke besuergt, eng fir Kiemen an eng fir d'Kapell zu Scheedel. Am Joer 1940 koumen nach zwee Niewenaltär an d'Kierch.
Wärend der Ardennenoffensiv gouf déi iewescht Hallschent vum Kierchtuerm zerstéiert a gouf nom Krich, liicht verännert, nees opgebaut.
De Chronogramm
Iwwer dem Kiercheportal kann een dëse Chronogramm gesinn, deen d'Joer 1905 duerstellt:
D'Kapléin vu Kiemen
Vun 1808 bis 1876 war kee Kaploun zu Kiemen
Kierch Hëpperdang
D'Kierch zu Hëpperdang ass eng kathoulesch Kierch déi zur Par Clierf Saint-Benoît, zum Dekanat Norden an zu der Gemeng Klierf gehéiert.
De Patréiner vun der Kierch ass den hellege Johannes den Deefer, deem säi Fest de 24. Juni gefeiert gëtt.
D'Kierch steet op der Kräizung vun der Duarrefstrooss mat der Grandserstrooss, déi allebéid zum CR339A gehéieren. Ronderëm d'Kierch sinn nach vill Grafsteng vum ale Kierfecht ze gesinn. Säitlech un der Kierch ass de Monument aux Morts fir d'Affer vum Zweete Weltkrich. En zweet Monument nieft der Kierch erënnert un zwéin Zaldote vun den Alliéierten, déi de 27. Mee 1944 zu Hëpperdang mat hirem Mosquito erofgefall sinn an do begruewe sinn. Domat gehéiert de Kierfecht zu de Commonwealth-Griewer.
Geschicht
Bis de 7. Mee 2017 war et d'Parkierch vun der Par Hëpperdang. Zur fréierer Par Hëpperdang hunn ausser der Parkierch och nach d'Kapell vu Grandsen an d'Kapell vun Ischpelt gehéiert.
Tour de Luxembourg 1936
Den Tour de Luxembourg 1936 huet sonndes den 21. Juni 1936 an der Stad Lëtzebuerg ugefaangen an ass sonndes, den 28. Juni 1936 zu Nidderkuer zu Enn gaangen.
Et ware 94 Cyclisten um Depart an et sinn der 55 déi no 1122 km op der Arrivée vum 2. Tour de Luxembourg ukomm sinn.
San Vitaliano
San Vitaliano ass eng italieenesch Uertschaft a Gemeng an der Provënz Neapel, Regioun Kampanien.
Tëscht 1981 an 2001 huet d'Zuel vun den Awunner e gewaltege Saz vun 3.210 op 5.562 gemaach, wat engem prozentuelen Zouwues vun 73 % entsprécht.
D'Nopeschgemenge si Marigliano, Nola, Saviano a Scisciano.
Kapitalismus
Kapitalismus ass e Wirtschaftssystem, an deem d'Produktiounsmëttel a Privatbesëtz sinn an an deem d'Konsumgidder, d'Aarbecht an d'Kapital op engem Maart kaaft a verkaaft ginn. Am Kapitalismus sinn d'Proprietéit vun der Aarbecht an d'Proprietéit vum Kapital typescherweis getrennt. D'Proprietäre vum Kapital hunn - entweeder direkt als Entreprener oder indirekt duerch e Kredit un den Entreprener – Eegentumsrechter un der Produktioun. De Verkafsprofit geet u si, wärend d'Aarbecht mat enger Pai bezuelt gëtt, déi virdru festgeluecht gouf. Entscheedungen iwwer Investitiounen an iwwer d'Produktioun vu Wueren an Déngschtleeschtunge gi vun de Produktiounsmëttelbesëtzer, de Kapitaliste getraff, déi d'Aarbecht och wärend dem Produktiounsprozess leeden a verdeelen. D'Präisgestaltung vun de Wueren a vun den Déngschtleeschtungen hänkt vun de Konditioune vun der Konkurrenz um relevante Maart an domat vun der Offer an der Demande of. Och de Präis vun der Aarbecht vum Eenzelen, dat heescht d'Pai, gëtt um Aarbechtsmaart opgrond vun der Offer an der Demande entspriechend festgeluecht. Well d'Produktiounsmëttel a Privatbesëtz sinn, fält den Iwwerschoss aus der Produktioun un d'Besëtzer vun de Produktiounsmëttel.
D'Kritiker vum Kapitalismus argumentéieren, datt de Kapitalismus d'Muecht an den Hänn vun enger klenger kapitalistescher Klass géif bannen, déi nëmmen duerch d'Ausbeutung vun der Majoritéit vun der Aarbechterklass kéint existéieren. Si kritiséieren och, datt am Kapitalismus de Profit virum soziale Wuelergoen an dem Ëmweltschutz géif stoen, an datt Ongläichheeten, Korruptioun a wirtschaftlech Onsécherheet géife gefërdert ginn. Den Ënnerstëtzer no géif de Kapitalismus duerch d'Existéiere vun der Konkurrenz besser Produkter a méi Innovatioun bidden, de Räichtum tëscht all de produktive Mënsche verdeelen, de Pluralismus an d'Dezentraliséierung vun der Muecht fërderen, e staarke Wirtschaftswuesstem schafen, a Produktivitéit a Wuelstand ervirbréngen, deen der Gesellschaft zegutt géif kommen.
De Kapitalismus gëtt dacks mam Liberalismus verwiesselt, deen awer eng politesch Ideologie ass, wärend de Kapitalismus e Wirtschaftssystem ass.
Lydia Indjova
D'Lydia Indjova, gebuer de 4. August 1986 zu Noworossijsk, a Russland, ass eng bulgaresch Schauspillerin.
D'Lydia Indjova huet vun 2004 bis 2008 op der Nationaler Akademie fir Theater a Film zu Sofia fir Schauspillerin geléiert. An där Zäit huet si an e puer Kuerz- a Laangfilmer matgespillt. 2008 gouf si Member am Bulgareschen Arméistheater.
Si huet ë. a. a Filmer wéi Problemski Hotel, Occupied 2 a The Kidnapping matgespillt. 2022 war si an der 2. Saison vun der Televisiounsserie Capitani ze gesinn.
Allianz Arena
D'Allianz Arena ass e Foussballstadion am Norde vu München, dee bei Bundesligaspiller 75.000 Plaze bitt, dorënner 57.343 Sëtz- an 13.794 Stéiplazen, de Rescht si Logen a Sponsoreplazen.
An hir hunn déi zwéi Münchener Clibb, den FC Bayern München an den TSV 1860 München zënter der Saison 2005/06 hir Heemmatcher. Och Matcher vun der Foussball-Weltmeeschterschaft 2006 an d'Finall vun der UEFA Champions League 2012 goufen do gespillt. Si huet am Ufank deenen zwéi Clibb gehéiert, déi do spillen; den FC Bayern huet awer an der Tëschenzäit d'Partë vum anere Club iwwerholl an ass ewell eleng Proprietär.
D'Aarbechten dorun hunn den 21. Oktober 2002 ugefaangen, den 19. Mee 2005 gouf se ageweit. Se gouf vum Architektebüro Herzog & de Meuron entworf.
D'Allianz Arena huet eng opfälleg Fassad aus 2.760 Foliëkëssen aus ETFE (Ethylen-Tetrafluorethylen), vun deenen der ronn 1.000 op der Baussefassad beliicht kënne ginn. Gewéinlech ass se fir Matcher vu Bayern München rout ugestraalt, bei deene vun 1896 München blo, a bei anere wäiss. Ma och soss Faarfkombinatioune si méiglech.
Den Numm kënnt vum Sponsor, der Assurance-Entreprise Allianz AG. Ëmgankssproochlech gëtt se gär, wéinst hirer Form, Schlauchboot genannt.
Kosuli
D'Kosuli, Kosjuli (op Russesch: козули, козюли) ass eng Patisserie aus Hunnegdeeg aus der nordrussesch-pomorescher Kichen. Et ass e glaséierte Kichelchen a Form vu verschiddene Figuren, gewéinlech vun Déieren. Historesch war d'Kosuli en traditionellen nordrussesche Chrëschtdags-Kichelchen, ,.
Abaucourt
Abaucourt ass eng franséisch Gemeng am Departement Meurthe-et-Moselle an der Regioun Grand Est.
D'Awunner ginn Abaucourtois genannt.
Sapignies
Sapignies ass eng franséisch Gemeng am Departement Pas-de-Calais an der Regioun Hauts-de-France.
The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain
The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain ass e brittesche Film vum Christopher Monger aus dem Joer 1995.
Ëm wat geet et am Film?
Englesch Landmiesser stelle fest datt de Bierg bei engem klengen Duerf a Wales nëmmen en Hiwwel ass a kee Bierg. Den Hiwwel huet net grad déi 300 Meter fir e Bierg ze sinn. Mat Hëllef vun alle Leit aus dem Duerf geléngt et den Awunner trotzdem e Bierg aus hirem Hiwwel ze maachen.
(75) Eurydike
Den (75) Eurydike ass en Asteroid vun der Haaptceinture.
Den Objet gouf den 22. September 1862 vum däitschen Astronom Christian Heinrich Friedrich Peters entdeckt. Den Asteroid gouf no der Nymph Eurydike, der Fra vum Orpheus aus der griichescher Mythologie genannt.
Frei Otto
De Frei Paul Otto, gebuer den 31. Mee 1925 zu Siegmar a gestuerwen den 9. Mäerz 2015 zu Leonberg, an Däitschland, war en däitschen Architekt, Architekturtheoretiker a Héichschoulenseignant.
Hien huet vill am Liichtbau geschafft, mat Netzer aus Stolseeler, Gitterschuelen an änleche Konstruktiounen. Säi bekanntsten Entworf ass dee vum Olympiastadion zu München (1968-1972), dee mat enger Zort Glas-Zelt iwwerdaacht ass. Zesumme mam Richard Buckminster Fuller a mam Santiago Calatrava ass hien ee vun de wichtegsten Vertrieder vun der biomorpher Architektur (organesch Architektur).
De Frei Otto ass nom Gottfried Böhm deen zweeten däitschen Architekt, deen de Pritzker-Präis krut, mat déi wichtegst Architektur-Distinctioun weltwäit.
Camille Krécher
De Camille Krécher ass eng Lëtzebuerger Comicfigur aus der Serie Superjhemp, déi vum Lucien Czuga geschriwwen a vum Roger Leiner gezeechent gouf.
De Krécher ass e Büroskolleeg vum Charel Kuddel. Et ass e Schläimer an Hypokrit deen no ënnen trëppelt an no uewe bockelt a permanent beim K. Loor-Rosen Paltong zitt. Op senger Bürosdier steet dofir och net säi richtegen Numm mä A. Krécher. Mat sengen zyneschen a sarkastesche Sätzt nervt hien de Charel an d'Joffer Lamesch. Am Band De Superjhemp an déi grouss Gefor spillt hien eng knaschteg Roll woufir en allerdéngs eng op den Deckel kritt.
Rue Michel-Welter
D'Rue Michel Welter ass eng Strooss am Garer Quartier vun der Stad Lëtzebuerg. Se verleeft vum Boulevard de la Pétrusse a südëstlecher Richtung bis bei d'Antwerpenerstrooss.
Guy Gilles
De Guy Gilles, gebuer als Guy Chiche de 25. August 1938 zu Alger a gestuerwen den 3. Februar 1996, war e franséische Filmregisseur, Dréibuchauteur a Schauspiller.
Rue Michel-Welter
Geschicht
D'Strooss déi nach am Ufank vum 20. Joerhonnert „Rue des Carmélites“ geheescht huet, ass nom lëtzebuergeschen Dokter, Politiker a Journalist Michel Welter (1859 - 1924) benannt.
Kriibsebaach (Schwaarz Iernz)
D'Kriibsebaach ass eng kleng lëtzebuergesch Baach am Gréngewald an an de Gemenge Steesel, Nidderaanwen a Jonglënster. Et ass eng Niewebaach vun der schwaarzer Iernz.
Se huet hir Quell am Gréngewald ëstlech vum Biergerkräiz op enger Héicht vu 408 Meter. Vun do leeft se no Osten fir bei Gonnereng de Kriibseweier ze fidderen. Duerno leeft s'ënner der Iechernaacherstrooss erduerch fir dann annerhallwe Kilometer méi wäit, südlech vu Gonnereng mat der Iernsterbaach zesummenzelafen a sou d'Schwaarz Iernz ze bilden.
Trivia
Haut huet d'Schwaarz Iernz hiren Numm eréischt vum Zesummelaf vun den zwou Baachen un. Fréier gouf geléiert datt d'Schwaarz Iernz hir Quell am Gréngewald hätt. Et fënnt ee sou op alen topographesche Kaarten d'Kriibsebaach als Ernz noire agezeechent.
Munster
Munster steet fir:
Jacob van Deventer
De Jacob van Deventer (och: Jacob Roelofs, Jacobus de Daventria oder Jacques de Deventer), gebuer ëm 1505 zu Kampen, a gestuerwe 1575 zu Köln, war e Kartograph.
De Jacob van Deventer huet seng Jugend zu Deventer verbruecht, wouhier e säin Numm krut. Scho mat 15 Joer huet hien zu Léiwen Medezin studéiert, méi spéit och Mathematik a landmeetkunde, d.h. d'Wësseschaft vun der Vermiessung a vum Opstelle vu prezise Landkaarten.
Ëm 1530 misst hie vum Karel V. domat chargéiert gi sinn, fir déi eenzel Provënze vun de Spueneschen Nidderlanden ze kartographéieren. 1536 war d'Kaart vum Herzogtum Brabant fäerdeg, a 1542 déi vun Holland. Dës si bal all nëmmen als Kopie vu méi spéit bekannt, wouvun déi meescht 1945 zu Breslau verluer goungen.
1558 krut de Jacob van Deventer vum Kinnek Philipp II. eng nei Commande, fir ewell Kaarte vun deene wichtegste Stied an de Spueneschen Nidderlanden ze maachen: "... de visitter, mesurer et desseigner touttes les villes de par deça, ainsi les rivières et villaiges circumvoisins, semblablement les passaiges ou destroictz des frontières et le tout rediger en ung livre contenant pourtraict de chascune province et après démonstration de chascune ville particullière …'."
Bis 1570 huet en esou hirer eng 300 gezeechent, déi mat Waasserfaarf gefierft goufen. 222 dovu sinn der an zwéi Reccueilen erhale bliwwen; en drëtte Band ass haut verschwonnen. Wärend där Zäit huet de van Deventer zu Mechelen gewunnt; 1572 huet e virum Achtzegjärege Krich missen op Köln flüchten, wou e verschiddener vu senge Kaarte beim Georg Braun an engem Atlas publizéiere gelooss huet.
De Jacob van Deventer war ee vun den éischte Kartographen, déi fir hir Kaarten mat der Triangulatioun geschafft hunn. Déi meescht vu senge Kaarte waren am Moossstaf vun ongeféier 1:8000.
Hien hat d'Gewunnecht, fir d'éischt eng Skizz ze zeechnen (minuut- éischt Versioun genannt), op déi e sech op Hollännesch Notize gemaach huet. Vill vun deene minuten sinn haut an der Kinneklecher Bibliothéik vun der Belsch, zu Bréissel. Dono huet hien d'Kaarte méi prezis ausgeschafft an eng sougenannt Netzkaart gemoolt, op där d'Beschrëftung op Latäin war. Vill vun deene Kaarte ginn haut an der Biblioteca Nacional de España zu Madrid versuergt. Dono huet hien dann och nach detailléiert Niewekaarte vun eenzele Stied gemaach.
Ëm 1550 huet hien och eng Kaart vun der Stad Lëtzebuerg gezeechent, déi eelst Kaart déi vun der Stad bekannt ass.
Zu Éiere vum de Deventer ass zu Dummeldeng eng Strooss, d'Rue Jacques-de-Deventer, no him genannt.
Le Sars
Le Sars ass eng franséisch Gemeng am Departement Pas-de-Calais an der Regioun Hauts-de-France.
Plan de table
Plan de table ass eng franséisch-lëtzebuergesch-belsch Koproduktioun vun der Regisseurin Christelle Raynal. Et ass hiren éischte Laangfilm.
E koum den 11. Abrëll 2012 eraus.
Ëm wat geet et am Film?
Eng Koppel geheit ongewollt just virun der Hochzäit, bei enger stiermescher Emäerbelung, d'Dëschkäertercher vun den Invitéën duercherneen. Leit déi wäit vun eneen ewech platzéiert sollte ginn, sinn elo direkt beiëneen...
Conny Neiertz
Säi gréisste Succès war déi 1. Plaz am Generalklassement vun der Flèche du Sud 1979.
Der Graf von Luxemburg
Der Graf von Luxemburg ass eng Operett an dräi Akte vum Franz Lehár. D'Libretto ass vum Robert Bodanzky an dem Alfred Maria Willner. Se gouf den 12. November 1909 eng éischt Kéier am Theater an der Wien zu Wien opgefouert.
Keeler Poteau
De Keeler Poteau (lokal: Käler Poteau) ass e Lieu-dit op der Grenz vun de Gemengen Esch a Keel. E läit op enger Héicht vu ronn 300 m. op der Kräizung wou vun der N31 (Esch - Keel) aus, d'N33 a Richtung Rëmeleng fortgeet.
Der Graf von Luxemburg
Ëm wat geet et?
De Prënz Basil Basilowitsch ass onstierflech an d'Sängerin Angèle Didier verléift. E sicht verzweifelt no engem Wee fir se ze bestueden, wat en am Fong net däerft, well si net adeleg ass.
Hie mécht Bekanntschaft mam Grof René vu Lëtzebuerg, engem veraarmte Bon-vivant a proposéiert him en Handel: Fir eng hallef Millioun géif de René d'Sängerin pro forma bestueden, a sech no dräi Méint nees vun hir scheeden. Doduerch géif d'Angèle adeleg, sou datt de Basil sech da selwer mat hir bestuede kéint.
De Grof René ass d'accord, hie bestit d'Angèle, ouni et awer ze gesinn ze kréien. Duerch Zoufall begéint hien him no zwéin an engem hallwe Mount a verléift sech an hatt, an och d'Angèle fënnt de "Barong vu Reval", als deen e sech virstellt, méi wéi just sympathesch. Wéi d'Angèle him erzielt, wéi et vun deem Grof vu Lëtzebuerg ugeschmiert gi wier, an dee sech net méi géif weisen, seet de René, wien hien ass, mä hie stéing nun emol beim Prënz am Wuert.
Mä wéi et sou geet: de Basil muss op Uerder vum Zar eng ural Gräfin bestueden, an de René huet säi beschlagnaamt Verméigen erëmkritt.
Saint-Amour (AOC)
De Saint-Amour ass ee vun den 10 Crusen aus de Wéngerte vum Beaujolais. Déi 10 Cruse si vun Norden no Süden: Saint-Amour, Juliénas, Chénas, Moulin-à-Vent, Fleurie, Chiroubles, Morgon, Regnié, Côte-de-Brouilly a Brouilly.
Saint-Amour ass den nërdlechste Wéngert vum Beaujolais, an ee vun de klengsten. Déi meescht Parzelle léien op niddregen Hiwwelen mat Ost-Süd-Ost Expositioun, op enger Héicht vu ronn 250 Meter. D'Wéngerte leien ëm d'Uertschaft Saint-Amour-Bellevue. En ettlech Wënzer maachen och wäisse Wäin aus Chardonnay, deen ënner dem Numm Saint-Véran verkaaft gëtt.
De Wäin ass liicht, delikat fruitéiert, an e ka jonk gedronk ginn. Am beschten ass en awer mat 2 bis 3 Joer.
Astronomesch Längt
D'Astronomesch Längt vun engem Punkt op der Äerduewerfläch entsprécht senger Geographesch Längt, betrëfft awer net seng Positioun, mä seng Loutrichtung. Si ass de Wénkel tëscht dem Meridianplang vun engem Punkt an dem Meridianplang zu Greenwich, a gläichermoossen d'Differenz vu béide Stärezäiten (Uertsstärezäit minus Greenwich-Stärezäit).
Den Numm "astronomesch" kënnt dohier, well si sech – wéi och d'astronomesch Breet – nëmmen duerch astronomesch Miessunge ("astr. Uertsbestëmmung") ermëttele léisst. Déi astronomesch Längt resp. Breet ënnerscheet sech vun der geographescher Längt resp. Breet ëm den Afloss vun der Loutofweechung. Dat Lescht stellt d'Ofwäichung vun de lokale Vertikale vun hirer idealer (duerch Bierger/Däller ongestéierten) Richtung duer.
D'Loutofweechung gëtt duerch d'Massenonreegelméissegkeeten vum Äerdkierper bedéngt a kann an den héije Bierger ongeféier 50″ (0,005°) erreechen (kuckt och Geoid). Hir Komponenten (Nord-Süd an Ost-West) gi meeschtens mat de Formelzeechen ξ an η bezeechent.
Tëscht der astronomescher Breet a Längt an hire geographeschen (besser: ellipsoideschen) Equivalente besteet d'Bezéiung φ′ = φ + ξ an λ′ = λ + η/cos φ
Fir eng genee Geoidbestëmmung brauch een d'Loutofweechung op méiglechst ville Plazen, an d'astronomesch Koordinaten φ′, λ′ sinn dat Hëllefsmëttel, fir se ze bestëmmen. Et sicht ee mat engem Universalinstrument (astronomeschen Theodolit) oder mat enger Zenitkamera den Duerchstousspunkt vun der verlängerter Loutlinn um Stärenhimmel ("astronomeschen" oder "richtegen Zenit"); seng Himmelskoordinaten (Rektaszensioun an Deklinatioun) loosse sech uschléissend direkt an d'Wäerter φ′, λ′ ëmrechnen.
Sireen (Apparat)
Eng Sireen ass en Apparat deen en akusteschen Alarm oder eng Warnung vu sech gëtt. An der Reegel handelt et sech ëm en Tuten oder Haulen dat op- an ofschwëllt. Am ëffentleche Raum ginn d'Sireene gebraucht fir d'Pompjeeën z'alarméieren oder d'Zivilbevëlkerung am Fall vun enger Katastroph ze warnen.
Hiren Numm krut d'Sireen am Joer 1819 vum Charles Cagniard de Latour dee säi Moossinstrument fir Téin, als Referenz un d'Sireen aus der griichescher Mythologie sou genannt hat.
Mechanesch Sireen
Eng mechanesch Sireen (och nach Motorsireen) besteet aus enger Rotor an engem Stator. De Rotor ass eng Trommel déi änlech wéi e Millerad gebaut ass an an engem Gehais, dem Stator, sëtzt.
Duerch d'Dréie vum Rotor (deen z. B. vun engem elektresche Motor ugedriwwe gëtt), gëtt de Loftstroum deen derbäi entsteet, ëmmer nees ofgeschnidden a produzéiert en Toun. D'Tounhéicht hänkt vun der Dréizuel an der Zuel vun de Schauten an der Trommel of. D'Tounhéicht vun enger Sireen an Hertz rechent een, andeems d'Ëmdréiunge pro Sekonn mat der Zuel vun de Schaute multiplizéiert gëtt.
Pneumatesch Sireen
Änlech wéi bei der mechanescher Sireen entsteet de Toun beim pneumatesche Modell doduerch, datt de Loftstroum am Rotor zyklesch ënnerbrach gëtt.
Am Géigesaz zu der mechanescher Sireen, bei där de Loftstroum duerch d'Zentrifugalkraaft entsteet, gëtt hei aus engem Drockloftbehälter ënnert dem Sireenenmast Drockloft mat ongeféier 16 bar an de Kapp vun der Sireen geleet. De Rotor besteet aus enger Scheif mat Lächer an de Loftstroum gëtt periodesch duerch déi Ëffnungen an d'Hare vun der Sireen gedréckt.
De Virdeel vum pneumatesche Modell besteet engersäits dodran, datt d'Drockloft direkt zur Verfügung steet an de Behälter an der Folleg mat engem Kompresser direkt nees opgefëllt gëtt. Anerersäits huet eng pneumatesch Sireen eng vill méi grouss Leeschtung. Bei engem Modell mat enger Kapphéicht vun 20 m läit de Schalldrock um Buedem bei enger Distanz vun 20 m vun der Sireen ewech, bei ronn 130 dB.
NGC 1406
Den NGC 1406 ass eng Balkespiralgalaxis am Stärebild Fornax. D'Galaxis gouf 1835 vum Astronom John Herschel mat sengem 47,5-cm-Spigelteleskop entdeckt.
Sireen (Apparat)
Gebrauch vun de Sireenen
Sireene grad wéi Drockloftpäifen oder Tute ginn heiansdo vu grousse Firmen agesat, fir de Schichtwiessel unzekënnegen; an deem Falls schwätzt ee vum „Bier“.
Bei Sprengungen a Wunngéigenden huerelt d'Sireen ier gesprengt gëtt, an de Steekaule gëtt d'Signal meeschtens mam Har geblosen.
Troy Donahue
Den Troy Donahue, gebuer als Merle Johnson Jr. de 27. Januar 1936 zu New York a gestuerwen den 2. September 2001 zu Santa Monica a Kalifornien, war en US-amerikanesche Schauspiller. Bedeitend Filmer an deenen den Donahue matgespillt huet sinn den Drama The Tarnished Angels (1957) vum Douglas Sirk, Parrish (1961) vum Delmer Daves, de Western A Distant Trumpet (1964) vum Raoul Walsh an de Mafia-Film The Godfather: Part II (1974) vum Francis Ford Coppola.
Sireen (Apparat)
Gebrauch vun de Sireenen
A Betriber awer och a privaten Haiser oder a Gefierer gi kleng Sireenen zesumme mat Alarmanlage agebaut fir virun Abréch oder Feier ze warnen.
Ambulanzen an aner Gefierer vun den Hëllefsdéngschter grad ewéi déi vun der Police, der Douane asw. hunn eng Sireen fir am Fall vun engem dréngenden Asaz déi aner Automobilisten drop hinzeweisen, datt se déi Gefierer laanscht loosse mussen.
Vereenzelt haulen d'Sireene fir un e bestëmmten Datum oder Evenement z'erënneren, sou z. B. den 10. September 1974 um 30. Anniversaire vun der Befreiung nom Zweete Weltkrich.
Marie-Louise Tidick-Ulveling
D'Marie-Louise ("Mimy") Tidick-Ulveling, gebuer de 14. Februar 1892 zu Dikrech a gestuerwen de 17. September 1989 zu Lëtzebuerg, war eng lëtzebuergesch Autorin.
Hire Papp war de Paul Ulveling, Riichter zu Dikrech, a spéider President vum Ieweschte Geriichtshaff an der Stad. Hire Grousspapp war de Politiker a Jurist Georges Ulveling. De Jean Ulveling war hiren Urgrousspapp.
Hiert Liewen
Well et zu hirer Zäit nach kee richtege Meedercheslycée gouf, an hire Gesondheetszoustand net de beschte war, krut d'Mimy Privatcourse vun de Professeren Nicolas Braunshausen, Nicolas Schlottert a Pierre Weinachter. Duerno goung se op d'Universitéit Bonn Geschicht a Germanistik studéieren. Si war mol net zwee Joer bestuet, wéi hire Mann, den Affekot Charles Tidick, 1922 gestuerwen ass.
Bis den Ufank vum Zweete Weltkrich huet si bei enger Bank geschafft. Nodeem si do gekënnegt krut, hat si eng Plaz um Aarbechtsamt. Well si sech géint all Form vu Germaniséierung gewiert huet, gouf si och do no enger kuerzer Zäit entlooss. Hir Duechter d'Adeline Tidick gouf, wéi si als Lycéesschülerin refuséiert huet, Member vun der Hitlerjugend ze ginn, verhaft, a koum spéider an d'KZ Ravensbrück. Bis zum Enn vum Krich a bis hir Duechter befreit war, huet d'Marie-Luise Tidick-Ulveling aktiv an der Resistenz matgeschafft.
Hiert ganzt Liewen an hir literaresch Wierker stinn am Zeeche vum Kampf géint all Zort vun Ongerechtegkeet, Fanatismus an Intoleranz. Si huet sech scho fréi fir d'Rechter vun de Fraen agesat.
= Publikatiounen=
Nom Krich huet si eng ganz Rei vun Erzielungen, Gedichter an aner Artikelen an Zeitungen an Zäitschrëfte wéi Die Luxemburgerin, Les Cahiers luxembourgeois, Tageblatt, Rappel, D'Lëtzebuerger Land, Revue an Ons stad publizéiert.
=Literatur=
Uelzecht-Pad
Den , offiziell sentier pédestre national de l'Alzette, ass ee vun den nationale Wanderweeër zu Lëtzebuerg.
Streck
De Pad ass 24,65 km laang a féiert vun Dummeldeng (CFL-Parking bei der Gare) op Miersch. Den déifste Punkt (218 m) ass zu Miersch an den héchsten (405 m) zu Luerenzweiler (Fautelfiels).
E féiert laanscht oder duerch follgend Uertschaften: Lëtzebuerg, Walfer, Heeschdref, Boufer, Luerenzweiler, Lëntgen, Rolleng, Miersch. Informatiounspanneaue stinn zu Dummeldeng, Lëntgen a Miersch.
Wuelfaartsstaat Lëtzebuerg
E Wuelfaartsstaat ass eng Gesellschaftsform an där de Staat versicht mat Hëllef vu sozialen Déngscht- a finanziellen Hëllefsleeschtungen, seng Bierger vun der Aarmut ze schützen an hinnen e Minimum vu Liewensstandard ze sécheren. Lëtzebuerg vertrëtt, der Klassifizéierung vun den dräi Modeller vun der Wuelfaart no, déi vum Politolog Gøsta Esping-Andersen opgestallt goufen, eng eenzegaarteg Kombinatioun aus engem staarke korporatistesche Modell, mat Elementer vum sozialdemokratesche skandinavesche Standard.
Urspréng
Wann ee vun der Aféierung vum Wuelfaartsstaat zu Lëtzebuerg schwätzt, da kënnt een net laanscht en allgemenge Bäitrag iwwer seng Entwécklung am europäesche Kontext, ugefaange mam Otto von Bismarck, deen tëscht 1883 an 1884 déi éischt sozial Gesetzgebung agefouert huet. Dës huet eng Kranken- an Onfallversécherung fir Aarbechter enthalen. D'Aféiere vum Sozialstaat am Däitsche Keeserräich gouf vu Gesetzer géint sozialistesch Tendenze begleet, wat drop schléisse léisst, datt de Bismarck mat Hëllef vun de Versécherunge versicht huet, weideren Zoustroum vun Aarbechter an de sozialistesch/kommunistesche Parteiespektrum ze verhënneren. Duerch d'Industriell Revolutioun koum et zu enger Hausse vun den ekonomeschen a soziale Problemer. Sou war beispillsweis de Risiko op en Accident an de Fabrécke relativ héich. Entgéint dem Bismarck senge Virstellungen hunn déi nei Gesetzer net zum gewënschte Resultat gefouert, mä d'Aarbechterorganisatioune goufen duerch déi nei Situatioun gestäerkt.
Déi deemoleg Hëllef huet sech ausschliisslech op déi Leit bezunn, deenen et onméiglech war, enger gereegelter Aarbecht nozegoen (z. B. Kanner, al Leit, Kranker). D'Aarbechter konnten awer net vu staatlechen Hëllefe profitéieren an hu misse selwer fir sech virsuergen. Wéi a villen aneren europäesche Länner goufen och a Frankräich am Laf vun der Zäit eng ganz Rei Initiative gestëmmt, déi d'Aarbechter sollte géint Risiken am Alter, vu Krankheeten oder vun Aarbechtsaccidenter versécheren.
De Begrëff vum Wuelfaartsstaat ass vum englesche Wuert welfare state ofgeleet. E gouf 1941 vum britteschen Äerzbëschof William Temple, a senger Differenzéierung vum nationalsozialisteschen Däitschland (warfare state) an der brittescher Gesellschaft (welfare state) an d'Welt gesat. Et war schliisslech de Beveridge-Bericht vun 1942, benannt nom Sir William Beveridge, deen de brittesche Sozialsystem nom Zweete Weltkrich duerch d'Aféiere vum National Insurance Act an dem National Health Act a. Ä. restrukturéiert huet. De Modell vum Beveridge vertrëtt eng universalistesch Approche, viséiert domat all brittesch Bierger. E gouf domat un d'Nationalitéit gebonnen a gesäit e Gesondheetssystem vir, dee vum Staat iwwer d'Stéiere finanzéiert gëtt. Vun dësem Modell inspiréiert (wéi zum Beispill zu Lëtzebuerg) sollt sech de Begrëff welfare state och an anere westeuropäesche Länner zu engem Synonym fir sozial Gerechtegkeet entwéckelen. Dobäi kënnt, datt deen am Beveridge-Bericht beschriwwene Modell, deen de Sozialsystem un d'Nationalitéit vum Assuréierte bënnt, an aneren europäesche Länner virun allem an den 1960er an 1970er Joren ee vun den Haaptcritère gouf. Zu dësen zielen, dem Béla Tomka no, virun allem déi skandinavesch Länner.
Dem Historiker Hagen Schulz-Forberg no kann een vun der Typologie vum Wuelfaartsstaat hir tëschent zwou Varianten ënnerscheeden. Zu dëse gehéieren de minimalen an de maximale Wuelfaartsstaat. De minimale Wuelfaartsstaat gëtt virun allem liberale Systemer zougeuerdent a gesäit eng staatlech Hëllef fir déijéineg an der Gesellschaft vir, déi vun eegener Hand net méi am stand si fir fir sech selwer ze suergen. Deem géintiwwer steet de maximale Wuelfaartsstaat deem de Skandinavesche Modell zougerechent gëtt. Et handelt sech ëm en universalistesche Modell, deen all senge Bierger hëlleft. Dëse charakteriséiert sech, sou de Schulz-Forberg, duerch „Proactive job markets as well as a high percentage of taxes, often reaching more than 50%” Den dänesche Politolog Gøsta Esping-Andersen huet a sengem 1990 publizéierte Buch The three worlds of Welfare Capitalism eng Klassifizéierung vum Wuelfaartsstaat erstallt huet. Dobäi huet hien tëscht engem liberalen, engem sozialdemokrateschen an engem korporative System ënnerscheet.
Zouuerdnung vum Lëtzebuerger Wuelfaartsstaat no der Esping-Andersen Klassifikatioun
Mat der Aféierung vum Bismarck-System am Joer 1901 zu Lëtzebuerg, sinn d'Weiche gestallt gi fir e korporationistesche Sozialsystem. Bei dësem gëtt d'Finanzéierung virun allem vun den Aarbechter an den Employeuren iwwerholl, woubäi d'Contributioune vu béide Parteien déi selwecht sinn. Eréischt an den 1970er Joren huet sech de Staat, wéi am Kapitel "Historique vum Lëtzebuerger Wuelfaartsstaat" méi genee beschriwwe gëtt, un der Finanzéierung bedeelegt.
Am Géigesaz zum sozial-demokratesche Modell, deen de Mënsch an den Zentrum stellt, sinn am korporatistesche Sozialmodell, den Opbau vum Stot an d'Akommes vun dësem déi entscheedend Critèrë fir sozial Hëllef. D'Claudia Hirsch-Hartmann beschreift 2012 am The State of the Luxembourg’s Welfare State, weider Facteuren déi a korporatistesche Systemer virleien an domat och zu Lëtzebuerg. Sou géif an deene meeschte korporatistesche Länner keng Trennung vu Kierch a Staat existéieren, wat den Afloss vun der Kierch an dësem System steigert. Mä och d'Beschäftegung vun de Fraen an d'Kannerbetreiung wieren a korporatistesche Sozialsystemer am Verglach zu aneren europäesche Länner bis an d'spéit 1990er Jore relativ réckstänneg gewiescht. D'Hirsch-Hartmann preziséiert déi fir Lëtzebuerg, Spuenien an Irland follgendermoossen: “Ireland, Spain and Luxembourg presented the lowest female employment rate and are still below EU average. Consequently, child care for Ireland and Luxembourg was the least developed within EU” Eréischt mat der European Employment Strategy am Joer 1997 hätt sech déi Situatioun gebessert. Duerch d'Aféierung vum skandinavesche Modell konnt Lëtzebuerg e Sozialsystem mat engem héije Standard fir d'Mëttelschicht opbauen. Dëse weist sech ë. a. bei eelere Mënschen, déi duerch d'Liewensversécherung ë. a. vun Déngschtleeschtungen ewéi der Fleeg am eegenen Haus oder Änlechem profitéiere kënnen. Gläichermoosse soll verhënnert ginn, datt d'Leit am Alter ënnert d'Aarmutsgrenz rutschen a weiderhin hire gewinnte Liewensstandard genéisse kënnen. Och am Fall vum Kannergeld kéint een eng positiv Entwécklung feststellen. Sou huet sech d'Kannergeld zu Lëtzebuerg zu engem vun deenen héchsten an der gesamter EU entwéckelt.
Vun 1900 bis 1945 – Vum Bismarck zum Beveridge-System
Zu Lëtzebuerg kënnen d'Ufäng vum Wuelfaartsstaat am fréien 20. Joerhonnert festgemaach ginn. Zu enger Zäit an där d'Lëtzebuerger Ekonomie vun der Siderurgie dominéiert gouf, huet sech d'Regierung mat der Aféierung vun der Sozialversécherung um soziale Modell vum Däitsche Keeserräich, um sougenannte Bismarck-Modell, inspiréiert an dësen zu Lëtzebuerg agefouert. Zu den éischten zwou Sozialversécherungen, déi realiséiert goufen, zielen d'Krankeversécherung am Joer 1901 an d'Aarbechtsonfallversécherung am Joer 1902. Och d'Aféiere vun der Invaliden- an der Renteversécherung am Joer 1911 falen an dës Ufankszäit.
Der lëtzebuergescher Politologin Nicole Kerschen no kann een awer eréischt mat der Codifizéierung vun alle Versécherungen am Code des assurances sociales vun der Aféierung vum Wuelfaartsstaat zu Lëtzebuerg schwätzen. Wärend dem Zweete Weltkrich konnt déi a Groussbritannien exiléiert lëtzebuergesch Regierung sech um sougenannte Beveridge Bericht inspiréieren. Déi gewonnen Andréck sinn du versicht ginn, am Laf vun de Joren zu Lëtzebuerg ëmzesetzen.
Vun 1945 bis 2000
Mam Enn vum Krich an der Retabléierung vun der Regierung hunn déi a Groussbritannien gewonnen Andréck zu enger Erweiderung vum Sozialversécherungssystem op Aarbechter, Employeuren a selbststänneg Entreprenere gefouert. Gläichermoosse war och den Agrarsecteur vun dëser Erweiderung betraff. De follgenden Tableau wéist a wéi enge Joren d'Reforme vun der Renten- a Krankeversécherung an den 1950er an 1960er Joren zu Lëtzebuerg realiséiert goufen: