cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Feudalismus
D'Kärregioun vum europäesche Feudalismus war den Norde vum haitege Frankräich. Hei huet eng eenzegaarteg Lehnshierarchie existéiert mat villen Niveaue vun der Subinfeudatioun. A Südeuropa (Spuenien, Languedoc, Italien) waren d'Reschter vun der Antiquitéit méi staark. Dofir gouf et éischter Proprietäre wéi Lehnswiesen. Ausserdeem sinn d'Stied net sou drastesch verschwonne wéi an Nordeuropa, an hunn am Languedoc an an Italie schonn zanter dem 10. Joerhonnert nees en Opschwonk erlieft. An Nordeuropa (Sachsen, England, Skandinavien) mat méi staarken Iwwerreschter vun de germanesche Gesellschaften, huet et méi laang gedauert, bis et zum Etablissement vun der Leifeegeschaft komm ass. Am Sachsen an och an anere Gebidder vun Däitschland huet et bis zum 12. Joerhonnert gedauert; a Schweden konnt sech de feudale System ni wierklech duerchsetzen. An England ass déi autonom Volleksgeriichtsbarkeet ni komplett verschwonnen an aus hir huet sech d'Common Law entwéckelt.
Eng idealtypesch feudal Gesellschaft ka follgendermoosse beschriwwe ginn: D'Produktioun war staark vun der Naturalwirtschaft gezeechent. De gréissten Deel vun der Bevëlkerung ware Baueren. Si waren awer net d'Besëtzer vum Land op deem si geschafft hunn, dat huet dem Grondhär gehéiert. D'Bauere waren an engem Zoustand vun der Leifeegeschaft, si waren also perséinlech ofhängeg vun hirem Grondhär an onfräi.
De Besëtz vum Grondhär war och dacks nëmme bedingt, hien hat et als Léine vun engem méi héijen Adelegen zur Verfügung gestallt kritt, andeems hien him dofir Krichsdéngscht schëlleg war. Hie war also säi Vasall.
Dës Kette vu Léinen ass bis zum Kinnek eropgaangen, den Domaine royal war leschtenends all d'Land. An der mëttelalterlecher Virstellung war awer och de Kinnek e Vasall, hie war Gott ënnerstallt. Déi politesch Souveränitéit war no ënnen hi quasi parzelléiert. De Kinnek war a sou engem System nëmmen de Chef vu senge Vasallen, déi un hien duerch de Lehnseed gebonne waren, hien hat keen direkten Zougank zu senge Sujeten. Dës Parzelléierung vun der Souveränitéit war typesch fir déi ganz feudal Epoch. Heiraus huet sech eng bestëmmt Entwécklungsdynamik erginn:
Sequoiaen am Amaliepark
Déi zwou Sequoiaen am Amaliepark si Risemammutbeem (Sequoiadendron giganteum; séquoia géant; Riesenmammutbaum) a stinn an der Stad Lëtzebuerg beim Monument fir d'Amalia vu Sachsen-Weimar-Eisenach.
Déi riets Sequoia, op d'Monument hi gekuckt, ass méi héich an huet méi Laf wéi déi aner.
Mat engem Alter vu ronn 140 Joer (Stand 2018) sinn dës zwéi Beem mat déi eelst Sequoiaen zu Lëtzebuerg. Zum Vergläich: a Kalifornien sti Sequoiaen déi 1000 Joer al sinn an eng Gréisst vun 100 m erreechen.
Wëll komme Risemammutbeem ausschliisslech a Kalifornien vir. A Mëtteleuropa gi se zanter der Mëtt vum 19. Joerhonnert a Parken ugeplanzt.
D'Opriichte vum Monument an den Amenagement vun den Alentoure goufen ënner der Berodung vum franséische Paysagiste Édouard André (1840-1911), deen och de Park vun der Stad Lëtzebuerg entworf huet, duerchgefouert. Et kann een also unhuelen, datt och déi zwou Sequoiaen op säi Rotschlo hi geplanzt goufen.
Déi zwéi Beem goufe fir d'éischt 2002 op d'Lëscht vun de bemierkenswäerte Beem zu Lëtzebuerg opgeholl.
Ëm 2000 goufe follgend Moosse geholl: Héicht 27 an 32 m; Stammdéckt op Broschthéicht: 1,46 an 1,97 m, wat engem Ëmfang vu 4,58 a 6,15 m entsprécht.
Minnie Vautrin
D'Minnie Vautrin, gebuer de 27. September 1886 als Wilhelmina Vautrin zu Secor an Illinois a gestuerwen de 16. Mee 1941 zu Indianapolis an Indiana, war eng US-amerikanesch Missionnairin vun der United Christian Missionary Association, déi an der Zäit vum Nanking-Massaker, am Dezember 1937, Dausende vu chineesesche Fraen d'Liewe gerett huet.
Am Mee 1940 huet si no enger Nervekris missen an d'USA zeréckgoen. No enger Elektroschockbehandlung konnt si mat de gräissleche japanesche Krichsverbriechen net fäerdeg ginn, an huet sech 1941 an hirem Appartement zu Indianapolis d'Liewe geholl.
Kantonen am Departement Ariège
Lëscht vun de Kantonen am Departement Ariège:
Villaviciosa de Odón
Villaviciosa de Odón ass den Numm vun enger Gemeng an der autonomer Gemeinschaft Madrid an der Provënz Madrid a Spuenien.
D'Gemeng Villaviciosa de Odón huet 22.094 Awunner (2003) op enger Fläch vun 68 km².
Preisen
Preisen (dt.: Preußen, lat.: Borussia, Prussia oder Prutenia; poln. Prusy; russ.: Пруссия) war ursprénglech d'Gebitt vum baltesche Volleksstamm vun de Pruzzen, duerno eent vun de Länner vum Däitschen Uerden an zanter dem 16. Joerhonnert en Herzogtum vun den Hohenzollern ënner polnescher Lehnshoheit, wat zanter 1618 a Personalunioun mat der Mark Brandenburg verbonne war. Nodeem Deeler vu Preisen 1660 am Fridde vun Oliva souverän gi waren huet sech vu 1701 un aus Deeler dovun e selbstännegt Kinnekräich gebilt, an den Numm huet schlussendlech all Herrschaftsgebidder vun den Hohenzollern bezeechent. Dëst huet, bis op e puer Ausnamen, vun 1815 bis 1866, mat Ausnam vun de Provënze Posen, Ost- a Westpreisen, dem Däitsche Bond a vun 1867 bis 1871 mat sengem ganzen Territoire dem Norddäitsche Bond ugehéiert. Vun 1871 bis 1945 war Preisen e Land vum Däitsche Räich. 1934 gouf et de facto, 1947 de jure opgeléist.
Geschicht
''Fir d'Vir- a Fréigeschicht souwéi d'Geschicht vum Uerdensstaat, kuckt wgl. Ostpreisen.''
Brandenburg-Preisen
Brandenburg-Preisen, dat spéidert Kinnekräich Preisen, ass am Wiesentlechen aus zwéin Deeler vum Land entstanen:
D'Kurfürstentum Brandenburg hat de Keeser Sigismund (1368–1437) 1415 dem Buerggrafe vun Nürnberg, Friedrich vun Hohenzollern (1371–1440), zum Lehe ginn, nodeem d'Fürstenhaus vun den Askanier, déi virdrun hei regéiert haten, ausgestuerwe war. Och d'Herzogtum preise gouf zanter dem 16. Joerhonnert vun enger Linn aus dem Haus Hohenzollern regéiert, nodeem de leschten Héichmeeschter vum Däitschen Uerden, Albrecht vu Brandenburg-Ansbach (1490–1568), sech op de Rod vum Martin Luther (1483–1546) a mam Averständnis vum polnesche Kinnek Sigismud I. den Eeleren, der Reformatioun ugeschloss hat, an den Uerdensstaat an en ierflecht Herzogtum ëmgewandelt hat. Sou wéi den Herrscher gouf och d'Bevëlkerung evangeelesch. Den Uerdensstaat war schonn zanter 1466 net méi souverän, mä ënnerstoung der Lehnshoheit vun der polnescher Kroun. Dofir huet den Albrecht dem polnesche Kinnek Sigismund I. (1467–1548) den 8. Abrëll 1525 zu Krakau de Lehnseid fir d'Herzogtum geleescht.
Am Drëssegjärege Krich stoung Brandenburg op der Säit vun der evangeelescher Unioun. Wäit Deeler vum Land goufen deemools verwüst an entvëlkert. De Kurfürst Friedrich Wilhelm (1620–1688), spéider de Grousse Kurfürst genannt, huet nom Krich eng Schaukelpolitik tëscht de Groussmuechte bedriwwen, fir säi wirtschaftlech a militäresch schwaacht Land z'entwéckeln. Hien huet wirtschaftlech Reformen duerchgefouert, eng grouss Arméi opgebaut an de Stänn zugonschte vun enger absolutistescher Zentraladministratioun d'Muecht geholl. Ausserdeem hunn Dausende vu franséischen Hugenotten en Asyl bei him fonnt. 1648 huet hien Hinterpommern kaaft, de Rescht vum Ravensberger Land ëm Minden an Halberstadt souwéi 1680 Magdeburg.
Ënner dem Kurfürst Friedrich Wilhelm gouf Brandenburg no Éisträich dat mächtegst Land am Räich. Wéi Polen duerch Ausernanersetzunge mat Schwede geschwächt war, konnt hien 1657 am Traité vu Wehlau d'Herzogtum Preisen aus der polnescher Uewerhoheit léisen. Am Fridde vun Oliva vu 1660 gouf d'Souveränitéit vum Herzogtum endgülteg unerkannt. Dëst war eng decisiv Viraussetzung fir d'Erhiewung zum Kinnekräich ënner dem Jong vum Grousse Kurfürst.
Grënnung vum Kinnekräich
Rang, Reputatioun a Prestige vun engem Fürst waren an der Zäit vum Absolutismus wichteg politesch Facteuren. Dem Kurfürst Friedrich III. vu Brandenburg (1657-1713) koum dohier d'Tatsaach immens geleeën, datt d'Herzogtum Preisen zanter 1660 ënner kenger anerer Kroun méi stoung, also souverän war. Dat huet him erméiglecht, d'Herzogtum zum Kinnekräich z'erhiewen, a sech selwer zum Kinnek ze maachen. Dobäi huet hie virun allem versicht, d'Ranggläichheet mam Kurfürst vu Sachsen, deen zugläich Kinnek vu Polen war, a mam Kurfürst vun Hannover, deen Uspréch op den engleschen Troun hat, ze respektéieren. De Keeser Leopold I. huet zougestëmmt, datt hien als Herrscher fir Territoire baussent sengem Räich, wat op d'Herzogtum Preisen zougetraff huet, de Kinnekstitel däerf droen. Sou huet sech de Kurfürst den 18. Januar 1701 als Friedrich I. zu Königsberg eegenhänneg zum "Kinnek a Preisen" gekréint.
Dës besonnesch Titulatur "a Preisen" war noutwenneg, well d'Bezeechnung als "Kinnek vu Preisen" als Herrschaftsusproch op dat ganzt preisescht Gebitt verstane gi wier. Well awer d'Ermland a Westpreisen deemools nach polnesch waren, hätt dëst zu Konflikter mam Nopeschland gefouert, deem seng Herrscher nach bis 1742 den Titel "Kinnek vu Preisen" beusprocht hunn. Zanter 1701 huet sech am allgemengen däitsche Sproochgebrauch d'Landesbezeechnung "Kinnekräich Preisen" fir all Gebidder déi vun den Hohenzollern regéiert goufen agebiergert - ob déi elo am oder baussent dem Hellege Réimesche Räich louchen.
Friedrich Wilhelm I. - Den Zaldotekinnek
De Jong vum Friedrich I., de Friedrich Wilhelm I. (1713–1740), hat et net sou mam Prunk a mam Pomp wéi säi Papp, mä war spuersam a praktesch verulaagt. Den "Zaldotekinnek" gëllt als den eigentleche Schëpfer vum preisesche Beamtentum a vun der Arméi, déi hien zu enger vun de schlagkräeftegsten a ganz Europa ausgebaut huet. Wann een d'Gréisst vum Land mat der Gréisst vun der Arméi vergläicht, wonnert een sech net wann de Voltaire spéider seet, Preise wier kee Land mat enger Arméi, mä eng Arméi mat engem Land. De Kinnek huet awer och méi wéi 20.000 Salzburger, protestantesch Glawensflüchtlingen, an Ostpreisen an an aneren Deeler vum Land ugesidelt. 1720 huet hie Vorpommern bis zu der Peene vu Schweden ofkaaft.
Friedrich II. - De Groussen
Den 31. Mee 1740 koum de Friedrich II. – spéider och „Friedrich de Grousse“ genannt – op den Troun. Obschonn hien als Krounprënz éischter e Faible fir d'Philosophie an d'schéi Kënscht hat, huet hien a sengem éischte Regierungsjoer d'preisesch Arméi a Schlesien amarschéiere gelooss, op dat d'Hohenzollern ëmstridden Usprëch erhuewen haten. An den dräi Schleesesche Kricher (1740–1763) ass et him gelongen, d'Eruewerung géint Éisträich ze behapten, am Siwejärege Krich souguer géint eng Koalitioun aus Éisträich, Frankräich a Russland. Dëst war den Ufank vun der preisescher Groussmuechtstellung an Europa a vum preisesch-éisträicheschen Dualismus am Räich.
1744 goung d'Grofschaft Ostfriesland nom Ausstierwe vum Fürstegeschlecht vun den Cirksena u Preisen, wat schonn zanter 1683 duerch Handelsbezéiunge Virdeeler vun Ostfriesland gezunn hat.
An de leschten 23 Joer vu senger Herrschaft, déi bis 1786 gedauert huet, huet de Friedrich, dee sech als "éischten Dénger vum Staat" verstanen huet, de Landesausbau a weider Besidlung vu brandenburgesch-preisesche Gebidder gefërdert, sou zum Beispill vum Odenbruch. Als Vertrieder vum Opgekläerten Absolutismus huet hien d'Folter ofgeschaf, d'Schoulpflicht agefouert, en Allgemengt preisescht Landrecht geschaf, an huet mat der Garantie op komplett Glawensfräiheet weider Exulanten an d'Land gelackelt. No senger Opfaassung sollt a Preisen "jeder nach seiner Façon selig werden". Bekannt gouf an dësem Zesummenhang säin Aussproch: "Alle Religionen seindt gleich und gut, wan nuhr die leute, so sie profesieren, Ehrlige leute seindt, und wenn Türken und Heiden kämen und wollten das Land pöplieren, so wollten wir sie Mosqueen und Kirchen bauen."
Zesumme mat Éisträich a Russland huet de Friedrich d'Zerstéckelung vu Pole bedriwwen. Bei der éischter Deelung vu Polen 1772 gounge Polnesch-Preisen, den Netzedistrikt an d'Fürstbistum Ermland un de Friedrich II., soudatt hie sech elo Kinnek vu Preise konnt nennen.
D'Politik vis-à-vis vu Pole gouf vum Friedrich Wilhelm II. (1786–1797) weidergefouert. Bei der 2. an 3. Deelung vu Polen (1793 a 1795) huet sech Preise weider polnesch Gebidder bis op Warschau geséchert.
Néierlag géint den Napoleon, Reformen a Fräiheetskricher
Ënner dem Friedrich Wilhelm II. (1786–1797) huet sech Preisen als éischt un de Koalitiounskricher géint dat revolutionäert Frankräich bedeelegt, mä ass nom Fridde vu Basel 1795 fir méi wéi ee Joerzéngt aus der antifranséischer Allianz ausgetrueden. Eréischt wéi 1806 Verhandlunge mat Frankräich iwwer d'Opdeelung vun de Muechtsphären an Däitschland gescheitert waren, koum et nees zum Krich. An der Schluecht vu Jena huet Preisen eng batter Néierlag géint d'Truppe vum Napoleon missen erliewen; de Kinnek Friedrich Wilhelm III. (1797–1840) a seng Famill hu missen als Iwwergangsléisung op Memel flüchten. Der Staat huet 1807 am Fridde vun Tilsit ongeféier d'Hallschent vu sengem Gebitt verluer, besonnesch Territoiren aus der zweeter an drëtter polnescher Deelung, déi elo un d'Groussherzogtum Warschau goungen. Ausserdeem huet hie missen eng Allianz mat Frankräich agoen.
D'Néierlag vu Preisen hat eng Erneierung vum Staat onëmgänglech gemaach. Mat de Stein-Hardenberg Reformen ënner der Leedung vum Freiherr vom Stein, dem Scharnhorst an dem Hardenberg gouf d'Bildungswiese reforméiert, 1807 gouf d'Leifeegeschaft vun de Baueren opgehuewen an 1808 d'Selbstverwaltung vun de Stied agefouert. 1810 gouf d'Gewerbefräiheet agefouert. D'Reform vun der Arméi gouf 1813 mat der Aféierung vun der allgemenger Wehrpflicht ofgeschloss.
No der Néierlag vum Napoleon géint Russland huet Preisen d'Allianz mat Frankräich gekënnegt an huet sech, vun 1813 un, un de sougenannte Fräiheetskricher an der anti-franséischer Koalitioun bedeelegt. Preisesch Truppen ënner dem Marschall Blücher hu bei der Schluecht vu Waterloo 1815 zu der definitiver Victoire iwwer den Napoleon e groussen Deel bäigedroen.
D'Verspriechen, wat de Friedrich Wilhelm III. dem Vollek wärend de Fräiheetskricher ginn hat, nämlech datt d'Land eng Constitutioun géif kréien, huet en awer ni ageléist. Hien huet mam Zar vu Russland a mam Keeser vun Éisträich d'Helleg Allianz an d'Liewe geruff, déi et op d'Ënnerdréckung vun allen Demokratiebestrieweungen an Europa ofgesinn hat.
Beim Wiener Kongress 1815 krut Preise säin aalt Staatsgebitt nees zeréck, ausserdeem och nach de Rescht vu Vorpommern, den nërdlechen Deel vum Kinnekräich Sachsen, Westfalen an d'Rhäinprovënz. Et huet zwar déi fréier polnesch Provënz Posen behalen, mä huet dës Gebidder an der zweeter an drëtter polnescher Deelung u Russland verluer. Preisen huet elo aus zwee grousse, mä raimlech getrennte Lännerbléck an Ost- a Westdäitschland bestanen. Et gouf Member vum Däitsche Bond, dem labbere Verband vun den däitsche Staaten ënner éisträichescher Féierung, dee vun 1815 bis 1866 existéiert huet.
Mäerzrevolutioun an Industrialiséierung
Fir Preise louch wéinst der Tatsaach, datt säi Staatsgebitt an zwee gedeelt war, d'wirtschaftlech Eenegung vun Däitschland no 1815 am eegenen Interessi. D'Kinnekräich huet zu den dreiwende Kraafte vum Däitschen Zollveräin gezielt, deem et 1834 bäigetrueden ass. Doropshi koum et och am Land selwer zu ëmmer méi Zoustëmme fir eng däitsch Eenegung, besonnesch bei de Protestanten, déi Hoffnungen haten, datt Preisen Éisträich un der Spëtzt vum Däitsche Bond ofléise géif. Et gouf riets vu „Preußens deutscher Sendung“, an datt d'Land ëmmer méi an Däitschland eran- an Éisträich aus Däitschland erauswuesse géif.
De Regierungsuntrëtt vum Friedrich Wilhelms IV. (1840–1861) hat am Ufank d'Hoffnunge vun de Liberalen an den Unhänger vun der däitscher Eenegung waakreg gemaach. Mä dës Hoffnunge goufe séier enttäuscht, nodeem de Kinnek sech laang Zäit geweigert huet, och nëmme fir den eegenen Territoire e gemeinsame Landtag an eng eenheetlech Constitutioun anzeféieren. Mä wärend der Mäerzrevolution vun 1848 huet et awer geschéngt, wéi wann de Kinnek d'Fuerderunge vun de Revolutionäre géif akzeptéieren. Fir d'éischt Kéier gouf e Vereenegte Landtag fir ganz Preisen zu Berlin aberuff. Gläichzäiteg koum et zu Wale fir dat éischt däitscht Parlament, d'Frankfurter Nationalversammlung.
Am Laf vun der Industrialiséierung goufen eng grouss Zuel vu Land- a Waasserweeër, a Kanäl gebaut, déi queesch duerch d'Däitschland de Weste mam Oste verbonnen hunn. Am Uewerland vu West- an Ostpreisen ass den Uewerländesche Kanal entstanen, deen d'Ostséi an Elbing am Norde mat Masuren am Süde verbonnen huet. An den 1860er Jore gouf mam Bau vun der Ostbunn ugefaangen, déi vu Berlin iwwer Thorn a Königsberg bis zu der Ostgrenz gefouert huet, a bis zum Zweete Weltkrich eng vun den Haaptverkéiersachse vu Preise war.
Quellen:
Constitutiounskonflikt ronderëm d'Reform vun der Arméi
De Wilhelm I., dee schonn 1858 d'Regentschaft fir säi Brudder Friedrich Wilhelm IV. iwwerholl hat, nodeem dee schonn e puer Häerzinfarkter hanner sech hat, an net méi fäeg war ze regéieren, ass 1861 op de preiseschen Troun geklommen. Mam Krichsminister Roon hat hie wëlles, d'Arméi ze reforméieren, den Déngscht sollt méi laang daueren an d'Arméi sollt opgerüst ginn. D'liberal Majoritéit vum Preisesche Landtag, den den Droit vum Budget hat, wollt awer d'Suen heifir net erausréckelen. Et koum zu engem Constitutiounskonflikt, wou de Kinnek souguer dru geduecht huet ofzedanken. Als leschten Auswee huet hien 1862 beschloss, den Otto von Bismarck als Ministerpresident ze beruffen. Dëse war e vehemente Partisan vum kinneklechen Usproch op Elengherrschaft an huet jorelaang géint d'Constitutioun an d'Parlament ouni gesetzlechen Haushalt regéiert.
De Bismarck an d'Eenegungskricher
Aus der Erkenntnes eraus, datt d'preisesch Kroun nëmmen da vum Vollek de Réck gestäerkt géif kréien, wa si sech un d'Spëtzt vun der däitscher Eeenegungsbeweegung setzt, huet de Bismarck dräi Kricher gefouert, déi dem Kinnek Wilhelm déi däitsch Keeserkroun abruecht hunn:
Däitsch-Dänesche Krich 1864: De Kinnek vun Dänemark war a Personalunioun mam Herzog vu Schleswig-Holstein, wat zanter 1460 eng Eenheet gebilt huet. Nëmmen d'Deelherzogtum Holstein huet awer zum Däitsche Bond gehéiert. De Versuch vun der Kopenhagener Regierung, Schleswig ënner dem Ausschloss vun Holstein an den dänesche staat anzeglidderen, huet 1864 ënner der Féierung vu Preisen an Éisträich zum Krich vun Däitsche Bond géint d'nërdlecht Nopeschland gefouert. No hirer Victoire huet déi dänesch Kroun missen op Schleswig an op Holstein verzichten. Déi zwee Deelherzogtümer goufen elo vu Preisen an Éisträich zesummen administréiert.
Den Däitsche Bond, dee faktesch schonn duerch de Krich zerfall war, gouf 1866 am Fridde vu Prag formell opgeléist. Scho fënnef Deeg virdrun hat Preisen zesumme mat de Länner nërdlech vun der Main-Linn den Norddäitsche Bond gegrënnt. Um Ufank e Militärbündnis, hunn d'Vertragsparteien 1867 eng Constitutioun ausgeschafft, déi Preisen zum dominante Bundesstaat gemaach huet. Déi Constitutioun, déi de Bismarck entworf hat, huet an de wesentleche Punkten déi vum Däitsche Räich iwwerholl. De Kinnek vu Preise war President an de preisesche Ministerpresident war Bundeskanzler vum Norddäitsche Bond. D'souverän Staaten hu missen e sougenannt Schutz- und Trutzbündnis mat Preisen agoen.
Franséisch-Preisesche Krich 1870/71: De Bismarck huet de Sträit mat Frankräich ëm déi spuenesch Trounkandidatur vun engem kathouleschen Hohenzollernprënz bewosst zougespëtzt (kuckt och Emser Depesch), fir d'Regierung vum Napoleon III. zu enger Krichserkläerung ze provozéieren. Dëst stellt fir d'süddäitsch Staate Bayern, Bayern, Württemberg a Baden de Bündnisfall duer. No der séierer Victoire ware si gezwongen, dem Norddäitsche Bond bäizetrieden. Domat war d'Däitscht Räich an der klengdäitscher Versioun gegrënnt ginn, wat schonn Theema bei der Nationalversammlung vun 1848/49 war. An der Galerie des Glaces zu Versailles gouf de Wilhelm I. den 18. Januar 1871 - um 170. Joresdag vun der Kinnekskréinung vum Friedrich I. - zum Däitsche Keeser proklaméiert.
Preisen am Däitsche Räich
Preisen ass vun 1871 u genee sou an Däitschland opgaangen, wéi Däitschland e preisesche Charakter krut. De Kinnek vu Preise war och Däitsche Keeser an de preisesche Ministerpresident bal ëmmer och Räichskanzler. De Ministerpresident an de Kanzler hunn awer net unbedingt misse preisesch sinn, wéi am Fall vum Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst.
Bis zum Enn vun der Monarchie
Tëscht 1871 an 1887 huet de Bismarck de sougenannte Kulturkampf géint déi kathoulesch Bevëlkerungsdeeler gefouert, besonnesch géint d'polnesch Bevëlkerung, déi de Bismarck versicht huet, ze germaniséieren. D'Germaniséierungspolitik gouf nom Ofdanke vum Bismarck 1894 vum Däitschen Ostmarkveräin, deen zu Pose gegrënnt gi war, weidergefouert.
De schwéier kranke Friedrich III. ass am Mäerz 1888 als Nofollger vum Wilhelm I. op den Troun komm, mä schonn no enger Regierungszäit vun nëmme 99 Deeg gestuerwen. Am Juni vum Dräi-Keeser-Joer koum de Wilhelm II. op den Troun. Bis zu der Ofdankung vum Keeser am Verlaf vun der Novemberrevolutioun vun 1918 waren d'preisesch an d'Räichspolitik enk matenee verbonnen.
Fräistaat Preisen (Weimarer Republik)
Als Folleg vun der Néierlag am Éischte Weltkrich an der Novemberrevolutioun vun 1918/19 huet de Wilhelm II. als Däitsche Keeser a Kinnek vu Preisen ofgedankt. Domat goung d'Realunioun vu Preise mam Däitsche Räich op en Enn, wéi si zanter dem Bismarck bestanen hat. D'Land gouf als eegestännege Fräistaat am Räichsverband proklaméiert, a krut 1920 eng demokratesch Constitutioun.
De Verloscht vun Territoiren, deen am Traité vu Versailles festgehale gi war, huet - bis op d'Reichsland Elsass-Loutrengen - ausschliisslech preisesch Gebidder betraff: Eupen-Malmedy goung un d'Belsch, Nordschleswig un Dänemark, d'Memelland u Litauen, d'Hultschiner Ländchen un d'Tschechoslowakei. Grouss Deeler vun de Gebidder, déi Preisen am Kader vun de polneschen Deelunge kritt hat, souwéi Ost-Uewerschlesien sinn u Pole gaangen. Danzeg gouf Fräi Stad ënner der Administratioun vum Vëlkerbond. Wéi scho virun de polneschen Deelungen hat Ostpreise keng Landverbindung mam Rescht vum Däitsche Räich a konnt nëmme per Schëff (Séidéngscht Ostpreisen) oder per Eisebunn duerch de Polnesche Korridor erreecht ginn. Och d'Saargebitt gouf gréisstendeels aus preiseschen Territoire gebilt.
Vun 1919 bis 1932 hunn a Preisen Regierunge vun der Weimarer Koalitioun regéiert (SPD, Zentrum an DDP), 1921 bis 1925 ëm déi DVP erweidert. Anescht wéi a verschiddenen anere Länner vum Räich war d'Majoritéit vun den demokratesche Parteien a Preisen ni a Gefor. Den Ostpreis Otto Braun, dee vun 1920 bis 1932 quasi ouni Ënnerbriechung un der Spëtzt war, a bis haut als ee vun de fäegste sozialdemokratesche Politiker vun der Weimarer Republik gëllt, huet zesumme mam Inneminister Carl Severing eng Partie Reforme verwierklecht, déi spéider e Beispill fir d'Bundesrepublik Däitschland waren. Dozou gehéiert zum Beispill dat Konstruktiivt Mësstrauensvotum, wat et méiglech mécht, de Ministerpresident ofzewielen, wa gläichzäiteg en neie Ministerpresident gewielt gëtt. Op dës Aart a Weis konnt d'Preisesch Landtagsregierung soulaang am Amt bleiwen, wéi sech am Landtag keng Positiv Majoritéit gebilt huet, also eng Majoritéit vun den Oppositiounsparteien, déi och wierklech zesummeschaffe wollten.
Als Stäip vun der Weimarer Demokratie gouf Preisen net duerch d'Wieler, mä eréischt duerch de Preiseschlag vum Räichskanzler Franz von Papen aus dem Wee geraumt. A dësem Staatsstreech huet sech d'Räichsregierung den 20. Juli 1932 per Veruerdnung duerch d'preisesch Landesregierung ënner dem Virwand ofgesat, si hätt d'Kontroll iwwer d'ëffentlech Uerdnung a Preise verluer (kuckt och: Altonaer Bluttsonnden). Vum Groussdeel vum Staatsapparat begréisst, huet de von Papen als Räichskommissar selwer d'Muecht iwwer de Fräistaat Preisen iwwerholl. Am Däitsche Räich war domat déi wichtegst demokratesch Landesregierung aus dem Wee. De Preiseschlag huet nëmmen en halleft Joer méi spéit d'Muechtergräifung vum Hitler immens erliichert, well him vun Ufank un d'Muechtmëttel vun der preisescher Regierung - virun allem de Policeapparat - zur Verfügung stoungen.
Nationalsozialismus an d'Enn vu Preisen
No der Ernennung vum Hitler zum Räichskanzler gouf den Hermann Göring Reichskommissar für das preußische Innenministerium. Domat stoung den Nationalsozialisten bei hirer Muechtergräifung vun Ufank un d'Exekutivgewalt vun der preisescher Landesregierung zur Verfügung, virun allem d'Police.
E puer Woche méi spéit, den 21. Mäerz 1933, koum et zum sougenannten Dag vu Potsdam. Dobäi gouf den neie Räichstag, deen de 5. Mäerz nei gewielt gi war, a Presenz vum Räichspresident Paul von Hindenburg an der Potsdamer Garnisounskierch, dem Graf vun de preisesche Kinneken, opgemaach. D'propagandistescht Evenement, an deem den Hitler an d'NSDAP „die Vermählung des alten Preußen mit dem jungen Deutschland“ gefeiert hunn, sollt preisesch-monarchistesch an däitschnational Kreesser fir den nationalsozialistesche Staat gewannen, an d'Konservativ am Räichstag zu der Zoustëmmung zum Ermächtigungsgesetz beweegen.
Am nationalsozialisteschen Eenheetsstaat gouf zanter 1933 Preise wéi all aner däitsch Länner gläichgeschalt. D ' „Gesetz über den Neuaufbau des Reiches“ vum 30. Januar 1934 an d ' „Reichsstatthaltergesetz“ vum 30. Januar 1935 hunn d'Länner zwar net formell opgeléist, mä hunn hinnen awer hir Eegestännegkeet geholl. D'Landesregierunge goufe vu Reichsstatthaltere kontrolléiert, déi vum Reichskanzler ernannt goufen. Parallel dozou krut d'Andeelung a (Partei-)Gauen ëmmer méi Bedeitung, d'Gauleiter goufe vum "Führer und Reichskanzler" ernannt, deen zugläich Parteichef vun der NSDAP war. A Preise goung dës anti-föderalistesch Politik nach méi wäit: Zanter 1934 goufe quasi all seng Landesministère mat den entspriechende Räichsministèren zesummegeluegt. Nëmmen de preisesche Finanzministère, d'Archivadministratioun a verschidden aner Landesadministratioune si bis 1945 eegestänneg bliwwen. Reichsstatthalter fir Preise gouf formell den Hitler selwer. Seng Funktioune goufen allerdéngs vum Hermann Göring als preisesche Ministerpresident erfëllt.
Am Verlaf vum Grouss-Hamburg-Gesetz koum et zu weideren territoriale Verännerungen. Preise gouf den 1. Abrëll 1937 ë. a. ëm déi bis dohi fräi Hansestad Lübeck erweidert.
Déi am Zweete Weltkrich annektéiert polnesch (a fréier preisesch Gebidder) goufe gréisstendeels net mat Preise verbonnen, mä sougenannte Reichsgauen zougedeelt.
Mam Enn vun der nationalsozialistescher Herrschaft, der Opdeelung vun Däitschland a Besatzungszonen an dem Oftriede vun alle Gebidder ëstlech vun Oder an Neisse huet Preisen 1945 de facto opgehale mat existéieren. Verschidde Gebidder goufen aus dem Land Preisen erausgeléist, fir nei Länner ze bilden. Mam Kontrollratsgesetz Nr. 46 vum 25. Februar 1947 huet den Alliéierte Kontrollrot och formell d'Opléisung vum preisesche Staat beschloss, well hien en „Hort des deutschen Militarismus“ wir, an domat verantwortlech fir den Éischten an Zweete Weltkrich. D'Begrënnung vum Kontrollrot huet d'rechtsstaatlech Traditioune vum Land, genee sou wéi d'Tatsaach datt Preisen an der Weimarer Republik bis zum „Preiseschlag“ eng Bastioun vun der Demokratie war, verkannt.
Administrativ Ënnerdeelung vu Preisen
D'Gebidder vun den Hohenzollern, fir déi sech no 1701 lues awer sécher den Numm Kinnekräich Preisen agebiergert huet, hunn am Ufank vum 18. Joerhonnert aus de Landesdeeler Brandenburg, Pommern, Preisen, Geldern, Kleve, Moers, Krefeld, Tecklenburg, Lingen, Minden, Mark, Ravensberg, Lippstadt, Magdeburg, Halberstadt, Neuenburg a Valangin bestanen. 1713 goufen d'Landesdeeler a follgend Provënzen opgedeelt: Mëttel-, Ucker- und Altmark, Neumark-Pommern-Kassuben, Preisen, Geldern-Kleve, Minden-Mark-Ravensberg, Magdeburg-Halberstadt, Neuenburg a Valangin. 1740 goufen d'Provënzen a Krichs- an Domänekammern iwwerfouert, oder nei opgedeelt. Och hir Gestalt huet sech am Laf vum follgende Joerzéngt e puermol geännert, wéi weider Gebidder zu Preisen dobäi koumen.
Nom Wiener Kongress 1815 gouf de Staat Preise mat der „Verordnung wegen verbesserter Einrichtung der Provinzialbehörden“ vum 30. Abrëll 1815 an zéng Provënzen agedeelt (a Klameren d'Haaptstad), déi mat der Ausnam vun Ostpreisen, Westpreisen a Posen dem Däitsche Bond bäigetruede sinn:
Zanter 1822 hunn d'Provënze „Jülich-Kleve-Berg“ a „Groussherzogtum Nidderrhäin“ d'Rhäinprovënz mat der Haaptstad Koblenz gebilt. 1829 goufen Ost- a Westpreisen zu der Provënz Preise mat der Haaptstad Königsberg vereenegt. Domat huet sech d'Zuel vun de Provënzen op 8 verklengert. 1849 hunn d'Fürste vun Hechingen a Sigmaringen op hir Herrschaft verzicht, wouduerch dës beid Fürstentümer u Preise gefall sinn. Si goufen am Regierungsbezierk Sigmaringen zesumme gefaasst, dee spéider och als „Hohenzollernsche Lande“ bezeechent ginn ass. 1853 huet Preise vun Oldenburg e Landstreech op der Jade kaaft, op deem en Hafen ugeluecht gouf. 1869 krut dat Gebitt zesumme mat der Uertschaft den Numm Wilhelmshaven an ass 1867 un déi nei Provënz Hannover gaangen. Nom Däitsche Krich vun 1866 huet Preisen d'Kinnekräich Hannover annektéiert, d'Kurfürstentum Hessen, d'Herzogtum Nassau, d'Fürstentümer Schleswig an Holstein souwéi déi Fräi Stad Frankfurt um Main. Aus deene Gebidder goufen dräi Provënze gemaach:
Preisen hat domat 11 Provënzen. D'Zuel goung duerno op 12 erop, wéi aus der Provënz Preisen zwou eenzel Provënze gemaach goufen: Ostpreisen a Westpreisen.
Nom Éischte Weltkrich huet Preise verschidde Gebidder verluer, a gouf zum Fräistaat. D'Provënz Pose gouf quasi ganz u Polen ofgetrueden. D'Provënz Westpreise goung zu engem groussen Deel och u Polen an un d'fräi Stad Danzeg. Nëmmen den ëstlechen Deel vu Westpreisen ass bei Preise bliwwen, a gouf an d'Provënz Ostpreise gesat. De Rescht vun de Gebidder vu Posen a Westpreisen, déi preisesch bliwwe sinn, goufen 1922 zu enger neier (an zweedeeleger) Provënz, déi den Numm „Provënz Grenzmark Posen-Westpreußen“ krut. An der Tëschenzäit war 1919 d'Provënz Schlesien an zwou Provënzen opgedeelt ginn, „Nidderschlesien“ an „Uewerschlesien“. E Joer méi spéit ass Berlin aus dem Provinzialverband Brandenburg ausgetrueden, a gouf eng eege Provënz.
Zanter 1922 huet de Fräistaat Preisen domat aus follgenden 12 Provënze bestanen (a Klameren d'Gebittskierperschaften, deenen d'Gebidder vun de jeeweilege Provënzen haut entspriechen): dobäi als Deel vun der Rhäinprovënz déi sougenanntn
Net berücksichegt sinn dobäi d'Deelunge vun de Provënzen Hessen-Nassau, Sachsen a Schlesien a jeeweils zwou Provënze wärend dem Zweete Weltkrich.
Fréier preisesch Gebidder no 1945
No 1945 gouf Preisen nom [http://deposit.ddb.de/cgi-bin/rqframe.pl?bild=0&navigation=0&info=0&wahl=0&zeitung=offigazc&jahrgang=1947&ausgabe=14&seite=03510262&ansicht=6 Artikel I vum Gesetz Nr. 46] vum Alliéierte Kontrollrot opgeléist an ënner der Sowjetunioun, Polen an den neien däitsche Länner an der Sowjet- an den dräi Westzonen opgedeelt.
D'Gebidder ëstlech vun der Oder an der Lausitzer Neiße souwéi Swinemünde a Stettin goungen 1945 u Polen an un d'Sowjetunioun. Den nërdlechen Deel vun Ostpreise koum ënner sowjetesch, d'Ermland, Masuren an déi aner preisesch Gebidder bis zu der Oder-Neiße-Linn ënner polnesch Administratioun. De gréissten Deel vun der däitscher Bevëlkerung déi do gelieft huet, si geflücht oder goufe verdriwwen. An dëse Gebidder goufen no 1945 virun allem polnesch Verdriwwener aus de fréiere polneschen Ostgebidder ugesidelt.
Haiteg Staaten op preiseschem Gebitt
D'Gebidder vun de preisesche Provënzen, wéi si vun 1867 bis 1914 bestanen hunn, verdeelen sech haut follgendermoossen op d'Länner vun der Bundesrepublik Däitschland an op sechs weider europäesch Staaten.
Provënz Ostpreisen
Provënz Westpreisen
Provënz Brandenburg
Provënz Posen
Provënz Pommern
Provënz Sachsen
Provënz Schlesien
Provënz Schleswig-Holstein
Provënz Hannover
Provënz Hessen-Nassau
Provënz Westfalen
Rhäinprovënz
Quasi all däitsch Länner mat der Ausnam vu Bayern hu fréiere preiseschen Territoire iwwerholl. Si hate sech allerdéngs schonn zu der Zäit vum Napoleon Deeler vu Preise geholl. Dobäi kommen néng polnesch Woiwodschaften souwéi fënnef weider Staaten:
Dänemark: Amt Sønderjylland, an Zukunft Westdeel vun der Regioun Sønderdanmark (Nordschleswig)
Litauen: Nordwestdeel vu Litauen (Memelland)
Russland: Oblast Kaliningrad (Nord-Ostpreisen)
Tschechien: Deel vun der Tschechescher Republik (Hultschiner Ländchen)
Polnesch Woiwodschaft Ermland-Masuren
Polnesch Woiwodschaft Pommern Polnesch Woiwodschaft Lebus
Polnesch Woiwodschaft Grousspolen
Haaptdeel vun der polnescher Woiwodschaft Kujawien-Pommern
Polnesch Woiwodschaft Oppeln (West-Uewerschlesien)
Polnesch Woiwodschaft Nidderschlesien
Land Brandenburg
Land Berlin
Deeler vu Mecklenburg-Vorpommern
Haaptdeel vum Land Sachsen-Anhalt
Deeler vum Fräistaat Sachsen
Deeler vum Land Hamburg
Haaptdeel vum Land Niddersachsen
Deeler vum Land Bremen
Haaptdeel vum Land Hessen
Deeler vum Land Rheinland-Pfalz
Haaptdeel vum Saarland
Haaptdeel vum Land Nordrhein-Westfalen
Deeler vum Land Baden-Württemberg
Kinneke vu Preisen
''Kuckt wgl. d'Lëscht vun de Kinneke vu Preisen.''
Wat bleift vu Preisen ?
Ob et sech beim vergaangene Preisentum ëm eng däitsch Ierfschaft oder däitsch Ierflaascht handelt, ass ëmstridden. Follgend Punkte sinn awer ze notéieren, an deenen d'dominant Plaz vu Preisen och nach haut ze gesinn ass
Bond
Länner
Kierchen
Kultur
Nimm
"d'Preisen" An der Festung Lëtzebuerg war vun 1815 bis 1867 eng preisesch Garnisoun stationéiert. Dësen Ëmstand, an och d'Tatsaach, datt d'Territoiren ëstlech vu Lëtzebuerg vun 1815 bis nom Zweete Weltkrich zu Preisen gehéiert hunn, erkläert, firwat zu Lëtzebuerg zum Deel bis haut "d'Preisen" pars pro toto fir "déi Däitsch" gebraucht gëtt. No den Erfarungen am Zweete Weltkrich ass et net verwonnerlech, datt den Ausdrock dacks eng pejorativ Konnotatioun kritt huet. Dofir gëllt et hautgesdaags als net méi politesch korrekt, en an deem Kontext ze gebrauchen.
Minnie the Moocher
Minnie the Moocher ass en Jazzlidd vum Cab Calloway dat hien 1930 fir e Cartoon mat der Betty Boop an dem Bimbo vun de Fleischer Studios mat sengem Orchester agespillt huet.
Et ass verwonnerlech, datt e Lidd, dat sech haaptsächlech ëm Drogen dréint 1930 an engem Carton opdaucht.
Bridge-Fotoapparat
De Bridge-Fotoapparat stäipt sech op e Konstruktiounsprinzip, bei deem de Produzent probéiert, eng "Bréck" ze schloen tëscht dem Spigelreflex-Fotoapparat an dem Kompakt-Fotoapparat. De Begrëff gouf 1988 fir d'éischt gebraucht fir de Modell Samurai vun der Firma Yashica. De Prinzip gouf vum Klengbildfilm op den Digitale Fotoapparat mat eriwwergeholl.
Well beim Bridge-Fotoapparat d'Objektiv fest um Boîtier ass, an dowéinst net ka gewiesselt ginn, kucken d'Produzenten de Zoomfacteur ëmmer méi grouss ze bauen.
Plëss d'Arem
D'Plëss d'Arem, dacks och nëmme Plëss genannt, offiziell Place d'Armes, ass eng Plaz an der Alstad vun der Stad Lëtzebuerg. Do stoung fréier eng Kasär. Zanter dem Joer 1671 gouf d'Plaz als Paradeplaz benotzt, nodeem franséisch Truppen ënner dem Gouverneur Jean Charles de Landas d'Plaz mat Lanne beplanzt haten.
4. Februar
De '''4. Februar''' ass de 35. Dag vum Joer am Gregorianesche Kalenner.
Plëss d'Arem
D'Plaz vun den Zaldoten
„Eng Plaz war e Sonnestral, e Strapp frësch Loft‚ eng gréng Illusioun!… d'Stad hat dräi Plazen: déi kleng Plaz vum Fëschmaart, d'Wëllemsplaz oder de Knuedler an d'PLËSS.
Dës war net grouss, mä si huet eng wichteg Roll an der Stad gespillt. Si war e rechtwénkelege Véiereck, mat enger doucer Pente, an der Mëtt louch Pawee, ënnen an uewe war eng Allee, déi am Schied louch vun enger duebeler Rei vu Käschtebeem. Des Beem waren d'Gléck vun de Bouwen. Am Fréijoer hu si Kiewerleke geliwwert an am Hierscht Käschten.
Albert Eischen
Den Albert Eischen war e lëtzebuergesche Vëlossportler an ass de 26. Dezember 1899 zu Paräis 18e gebuer. Hien ass den 3. November 1941 zu Champcueil gestuerwen Am Joer 1925 huet hien um Tour de France deelgeholl, awer an der zweeter Etapp opginn.
Plëss d'Arem
D'Plaz vun den Zaldoten
Dräi Stroosse si ronderëm d'Plëss verlaf. Déi véiert Säit gouf vun der Haaptwuecht begrenzt; et war en eestäckegt Gebai dat 1827 gebaut gouf. Virdru waren Arkade an eng Terrass, déi mat Placke beluecht war a vu massive stenge Borne bewaacht gouf déi mat décke Kette verbonne waren.
Et war verbueden dohin ze goen, mä d'Plaz huet keng Verdeedegung gebraucht. De Wuechtzaldot deen déi ganzen Zäit op- an ofgaangen ass, d'Zaldoten déi virun den Arkade souzen, virun deenen donkele Kummeren – wann de Wiechter Heraus! geruff huet, hu sech op d'Bëndele mat de Gewierer gestierzt an d'Waffe presentéiert – dat alles huet doﬁr gesuergt datt keen ze no gaangen ass, souguer d'Frechdachsen net. Op der aner Säit vun der Plaz, déi vis-a-vis vun der Garde war, stoung d'Haus vum Militärgouverneur. Do sinn och een oder zwéin Zaldoten op- an ofgaange fir der Häerschaft nach méi Prestige ze ginn an dofir ze suergen datt se hir Rou huet ”.
„D'Geschicht vun der Plaz geet bis an d'17. Joerhonnert zeréck. Virun der Gefor vun de Fransousen hunn d'Befestegungsanlage misse verbessert ginn. De Generalgouverneur aus Holland, de Comte de Monterey, an de Militäringenieur Louvigny hunn dofir 95 Haiser an der Ënnerstad ofrappe gelooss an hir Awunner an d'Uewerstad ëmquartéiert, do wou soss d'Gäert vun de Franziskaner an de Jesuitte waren. D'Plëss an déi néi Stroosse goufen den 10. August 1671 feierlech ageweit.
Bis an d'19. Joerhonnert huet d'Plaz hire Militärcharakter behalen. An der Woch stounge just e puer Zaldote Wuecht ënnen an uewen op der Plëss. Samschdes haten eng zwanzeg Zaldoten aus der Garnisoun Waassercorvee an hu missen, sou wéi Hamsteren, dat grousst Rad am Pëtz undreiwen. Den Uewerbau vum Pëtz ass 1867 ofgerappt ginn, déi nei Waasserleitung huet de Buer iwwerflësseg gemaach, dat déift Lach bis an de Péitrussdall ass nach ëmmer do. Sonndes war grouss Parad, da sinn d'Infanteriebataillounen amarschéiert, un der Spëtzt d'Militärmusek. No dem Londoner Kongress sinn d'preisesch Truppen ofgezunn an de Lëtzebuerger Jeeërbatailloun huet d'Haaptwuecht ageholl bis 1881. Vun do un hu sech d'Police an d'Pompjeeën do etabléiert.
1902 ass d'Garde ofgerappt ginn, ﬁr dem neie Cercle Plaz ze maachen. De Joseph Heintz-Michaelis huet d'Gebai ofkaaft an a sengem Park zu Hollerech erëm opbaue gelooss‚ wou et haut nach steet ”.
D'Plaz vun der Bourgeoisie
„Am 20. Joerhonnert, huet d'Bourgeoisie d'Plaz vun de Zaldoten ageholl, a just Concerte vun der Militärmusek hunn nach un déi militäresch Vergaangenheet erënnert. Den éischte Kiosk ass 1875 um ale Parvis vun der Haaptwuecht opgeriicht ginn, eng aachteckeg metalle Konstruktioun. D'Garnisounsmusek, d'Stater Fanfaren an d'Betribsorchestere vun der Schampeskellerei Mercier a vu Paul Wurth hunn hei eng Traditioun ugefaangen, déi bei de Lëtzebuerger séier beléift war. 1936 hat den ale Kiosk ausgedéngt, hie gouf ofgerappt an zu Hesper virun der Kierch erëm opgeriicht. D'Plëss krut en neie Kiosk, méi grouss a prestigiéis, op der anerer Säit vun der Plaz.
Et schéngt esou, datt déi jonk Leit vun de Sonndes- an Donneschdesconcerte profitéiert hu ﬁr mat dem anere Geschlecht Bekanntschaft ze maachen. D'Jonge si ronderëm de Kiosk getrëppelt, am Sënn vun den Zäre vun enger Auer, an d'Meedercher deen anere Wee, esou si si sech méi dacks begéint.
Op der anerer Säit vun der Plëss steet dee fréieren Hotel de Gerden. An der zweeter Hallschent vum 17. Joerhonnert gebaut, war et noenee Wunneng, Residenz vum Festungskommandant, Privathaus, Verwaltungsgebai, Rechekummer a Cour des Comptes.
Am ale Gaart vun dësem Härschaftshaus ass 1903 e Monument opgeriicht gi ﬁr d'Lëtzebuerger Nationaldichter Dicks a Michel Lentz ”.
Plaz vun de Butteker an der Restauratioun
„D'Butteker vun der Plëss a vun den Nopeschgaasse waren dacks Traditiounshaiser déi méi Generatioune bekannt waren. De Jacques Lamort huet 1818 op der Nr. 3 vun der Plaz eng Dréckerei opgemaach. 1852 huet de Buchhändler Victor Buck d'Dréckerei iwwerholl ﬁr e puer Joer méi spéit an d'Paschtoueschgaass ze plënneren. 1889 installéiert sech d'Dréckerei Beffort op Nr. 3. D'Traditioun gouf gebrach wéi d'Gebai an e Fënnefstärenhotel, den Hôtel Le Place d'Armes, deen 2012 opgaangen ass, ëmgebaut gouf. Aner Haiser waren Institutiounen an der Stad, d ' Epicerie Glod-Volz, d ' Pharmacie de la Licorne, À la Renommée vun de Gesëschter Heinck oder d'Miwwelhaus Capus bis datt do 1958 de Kino Cité gebaut gouf.
Matt der Ausnam vum Cafe Jentgen, deen 1920 verschwonnen ass, wéi d ' Miwwelhaus Bonn gebaut gouf, waren och d'Caféen an d'Restaurante vun der Plëss Traditiounshaiser. D'Famill Schmit-Hildgen huet 1894 de Grand Café opgemaach, den éischten zweestäckege Café, vum jonken Architekt Charles Müllendorf entworf. An den 1980er Joren ass aus dem Grand Café d ' Brasserie L'Académie ginn a bei den Ëmbauaarbechten ass déi schéi Fassade mat Konschtkeramiken ewechkomm. Den Hotel Niedler war noeneen de Wimpy, d'Kofferpan, de Pub on the top, an duerno - bis Enn September 2019 - den Chi-Chi's. Den éischte Stack vum Café du Commerce war laang den Treffpunkt vum Chat noir (no 1914 La Mansard), eng Plattform vum Paräisser Cabaret inspiréiert, wou sech de Putty Stein, Fritz Fischer, Batty Fischer, Batty Weber, Jos Palgen, Edmond Faber an anerer getraff hu ﬁr ze poteren, Kriticken ze schreiwen a satiresch an humoristesch Lidder ze komponéieren ”.
D'Plëss haut
Plaz fir z'entspanen „Am 20. Joerhonnert hu lues a lues d'Autoen op der Plëss d'Iwwerhand kritt, d'Plaz ass zum Parking degradéiert ginn. Iwwer Jore war d'Bild ëmmer dat selwecht, nëmmen datt d'Modelle gewiesselt hunn, bis datt 1969 d'ganz Plaz ﬁr d'CircuIatioun gespaart ginn ass an datt d'Chimaysgässel an d'Paschtoueschgaass eng Foussgängerzon gi sinn. 1991 ass d'Montereysavenue derbäikomm.
Joerhonnertelaang huet d'Plëss d'Arem vill gesinn‚ Belagerungen a Feiere vu Victoiren‚ grouss Hongersnéit a grausam ëffentlech Hiriichtungen‚ Staatsvisitten a Volleksfester‚ pompös Militärparaden a sprëtzeg Freedefeier. D'franséisch Revolutioun huet hei den éischte Fräiheetsbam opgeriicht an d'Nazibesatzer hir Truppe paradéiere gelooss. Hautdesdaags geet et manner streidereg zou, d'Plëss ass d'Bün fir Concerten a Stroossentheater‚ hei ass samschdes de Floumaart, am Hierscht de Bichermaart an Enn des Joers de Chrëschtmaart, hei fannen Demonstratiounen a Manifestatioune statt an et ass do wou ee sech Rendez-vous gëtt oder sech zoufälleg trëfft ”.
De Pëtz op der Plëss
De Pëtz op der Plëss d'Arem gouf 1741 gegruewe fir d'Awunner vun der Festung mat Drénkwaasser ze versuergen. De Pëtz, dee 65 m. déif ass, geet duerch de Lëtzebuerger Sandsteen erof bis op d'Grondwaasser dat iwwer der waasseronduerchlässeger Schicht ënner dem Sandstee steet. De Pëtz ass mat enger Plack ofgedeckt, déi op de Pëtz opmierksam mécht. Den Tunnel ënner der Stad Lëtzebuerg, dee vun 1961 bis 1963 gegruewe gouf, ass duerch e Säitegank vun e puer Meter Längt mam Pëtz verbonnen.
Dicks-Lentz-Monument
Westlech nieft der Plëss, um Square Jan Palach, steet d'Monument Dicks-Lentz. „D'Monument ass entworf gi vum Georges Traus. De Sculpteur Pierre Federspiel huet d'Figure vum Aarbechter an dem Baueremeedche realiséiert esou ewéi d'Stele mat de Medaillone vun deenen zwee Dichter. Op der Stele ass de Refrain vum Feierwon agemeesselt an de Lëtzebuerger Léif trount uewendrop. D'Plaz heescht haut Square Jan Palach, als Erënnerung un den tschechesche Student, dee sech 1969 selwer verbrannt huet als Protest géint d'sowjetescht Nidderschloe vum Prager Fréijoer ”.
Essen
Essen ass eng Uertschaft an der Gemeng Miersch.
Geographie
Essen läit op enger Héicht vun 210 m (NG-L) an ass domat deen déifste Punkt an der Gemeng Miersch.
E Gemengewee leeft laanscht d'Uelzecht an d'Eisebunn op Pëtten, en aneren mécht d'Verbindung mam CR115 tëscht Biissen a Kruuchten.
Geschicht
Essen war nach ëmmer enk mat Pëtten verbonnen. Ausser e puer Haiser an e puer Häff stoung fréier zu Essen tëscht der Uelzecht an der Eisebunn eng kleng Millen, déi nom Zweete Weltkrich an eng Kraftstroumzentral ëmgebaut gouf, an haut nach funktionéiert, a vum Rescht vun der Uertschaft, zwéi Bauerenhäff, vun der Eisebunn gedeelt ass, iwwer déi eng Barrière an e getrennte Foussgängerpassage féiert.
Fréier stoung op der anerer Säit vun der Uelzecht vis-à-vis vun Essen d'Uertschaft Hilbach mam Hilbacherhaff, Plazen, déi nom Éischte Weltkrich verschwonne sinn.
Ulrike Folkerts
D'Ulrike Folkerts, gebuer de 14. Mee 1961 zu Kassel, ass eng däitsch Schauspillerin.
Si gouf duerch d'Roll vun der Hauptkommissarin Lena Odenthal vu Ludwigshafen an der ARD-Krimiserie Tatort bekannt.
2005 war d'Ulrike Folkerts déi éischt Fra déi bei de Salzburger Festspiele am Theaterstéck Jedermann d'Roll vum Doud gespillt huet.
De Peck-Villchen
De Peck-Villchen war eng lëtzebuergesch satiresch Zeitung, déi tëscht 1945 an 1956 erauskomm ass.