cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Supplementa Petroniana
Iosephus Antonius Gonsali de Salas, 1629
Iosephus Antonius Gonsali de Salas (1588-1654) editionem Satyricon anno 1629 prodidit annoque 1643 reimpressit. Inter fragmentis veris operis editor novas res inseruit, quas in editione anteriori Lutetiana se repperisse finxit. Haec supplementa Anglice habes in versione Anglica a W. C. Firebaugh confecta.
Franciscus Nodot, 1693
Franciscus Nodot mense Octobri anni 1690 academiis Francicis textum antiquum nuper repertum nuntiavit: militem quemdam Francicum, nomine Du Pin, Belgrado anno 1688 obsesso, librum manu scriptum in quo fragmenta nova Satyricon continebantur repperisse et amico Nodot misisse. Qui ab initio multos suadebat; supplementa ut genuina accepta sunt annoque 1693 divulgata, sed mox suspecta. Falsa esse monstrantur a Petro Burmanno in editione sua Satyricon, anno 1709 edita.
Iosephus Marchena, 1800
Iosephus Marchena Ruiz de Cueto Hispanus, Basileae degens iuxta ducem exercituum Ioannem Moreau, commenta scripsit de re veneria antiqua et fragmentum pseudo-Petronianum construxit ut studia sua illustraret. Quod fragmentum Francogallice vertit, annoque 1800 divulgavit sub titulo Fragmentum Petronii (Basileae, 1800), textu Petronio adscripto, versione et commento subiectis et quodam nomine "Lallemand", theogiae doctore, falso attributis. Librum exercitu Rhenano Napoleonico dicavit, et in praefatione praetendit se fragmentum repperisse palimpsestum inter paginas libri manu scripti Sancti Gennadii de sacerdotum officiis.
De supplemento a Marchena conscripto Stephanus Gaselee philologus Petronianus iudicavit: "in every line it has exactly the Petronian turn of phrase." Textum Latinum, aliter rarissimum, reperis una cum versione Anglica in libro a Gualterio Kelly anno 1854 edito.
H. C. Schnur, 1968
Versione sua Theodisca operis Petroniani H. C. Schnur anno 1968 supplementum a se scriptum addidit.
Namtok (civitas)
Namtok fuit civitas inter eas quas Britanni, Birmania anno 1886 debellata, in provincia Civitatum Shan includerunt. Haec civitas superficiem habuit 14 milium passuum quadratorum. Anno 1931 territorium in civitatem Loilong inclusum est.
Supplementa Petroniana
Ellery David Nest, 2003
Ellery David Nest nova episodia Anglice scripta textu Petroniano praefixit. Praetendit librum manuscriptum Morazlae a Reinhardt Struch universitatis Oberhausen repertum et primo Latine editum a David S. Johnson, The New Satyricon: The Recovered Books (Monticello Park Press); seipsumque Professorem esse Emeritum apud Carlboro State University in oppido East Manchester; quod omne fictum esse satis constat.
Andreas Dalby, 2005
Andreas Dalby epilogon librorum Satyricon nuper conscripsit ubi convivium ab Encolpio Massiliae datum ab Agamemnone narratur.
Kyong (civitas)
Kyone fuit civitas inter eas quas Britanni, Birmania anno 1886 debellata, in provincia Civitatum Shan includerunt. Haec civitas superficiem habuit 24 milium passuum quadratorum. Anno 1947 territorium in singulam Civitatem Shan Birmaniae independentis inclusum est.
Ioannes Khama
Ioannes Khama (iuxta Chertsey Surregiae natus die 27 Februarii 1953), primi praesidis Seretse Khama filius, aviator et Academiae Militaris iuxta Sandhurst alumnus, fuit, vestigiis ingressus patris, a die 13 Iulii 1998 praeses vicarius Botswanae et a die 1 Aprilis 2008 praeses. Mense Aprili 2022, Ian Khama iustitia patriae vocatus est. Prior status civitatis accusatur, inter cetera, de illegali firearm possessione. Casus remittit ad 2016.
Alexander Prochorov
Anno 1964 Nobelianum Physicae Praemium una cum Carolo H. Townes et Nicolao Basov abstulit, ratione studii instrumenti laserici et mesar ex unda micrometrica.
Robertus Hofstadter
Robertus Hofstadter (Urbe Novo Eboraco natus die 5 Februarii 1915; mortuus in Stafford, California die 17 Novembris 1990) fuit physicus Americanus studii nuclei atomi et raditationis ionizantis peritus. Almar mater sua Universitas Princetoniensis fuit et professor Universitatis Stadfordiensis. Anno 1961 Nobelianum Physicae Praemium una cum Rudolfo Mössbauer abstulit.
Inger (praefectura Franciae)
Inger, Francogallice Indre, est praefectura regionis Francicae Centri et Vallis Ligeris. Caput praefecturae est urbs Castrum Radulphi.
BL Cotton Vitellius A.xv
Liber manu scriptus Cotton Vitellius A.xv e Bibliotheca Britannica, olim in Bibliotheca Cottoniana inclusus, et e nomine possessoris anterioris Laurentio Nowell interdum Codex Nowell nuncupatus, opera varia Anglosaxonica comprehendit, quorum praecipuum est carmen epicum Beowulfus. Liber anno 1731 in incendio bibliothecae Cottonianae graviter afflictus est.
Barnabas Barnes
Barnabas Barnes (natus Eboraci circa annum 1569; mortuus anno 1609), filius Dunelmi episcopi, fuit miles mercenarius et poeta Anglicus.
Castrum Radulphi
Castrum Radulphi sive Castrum Rufum (Francogallice Châteauroux) est urbs Francica et praefecturae Andrae caput regione Centri et Vallis Ligeris.
Ab excessu Divi Marci
Ab excessu Divi Marci est titulus Latine cognitus operis Herodiani de indole et rebus gestis imperatorum Romanorum a Marco Aurelio mortuo usque ad Gordianum III accessum. Tituli Graeci in libris manuscriptis reperti sunt Ἱστoρία, Βασιλεία et iunctim Βασιλεία ἱστoρία, scilicet "Res imperiales". Hoc opus in octo libros divisum vitas imperatorum et res gestas imperii ab anno 180 usque ad 238 enarrat.
Anno 1493 hic liber in Latinum ab Angelo Politiano conversus est.
Fontes
Herodianus de aevo suo scribit, sed scriptoribus anterioribus interdum usus est. De proelio apud Lugdunum, ut asseverat, "aliqui eius temporis auctores" aciem Clodii Albini ab initio fortiorem esse, Laetumque ducem equitum usque ad eventum moravisse et in fine Septimio Severo adiuvisse praetendebant; sic re vera Dio Cassius in Historiis narraverat. De Britannis autem qui "nudi et cum animalium imaginibus picti" pugnaverunt res e scriptoribus antiquis extrahit.
Nicolaus Basov
Nicolaus Gennadii filius Basov (Russice Николай Геннадиевич Басов, Nikolaj Gennadievič Basov; natus in urbe Usman'  tunc gubernii Tamboviensis, nunc regionis Aquitilietanae Russiae die 14 Decembris 1922, Moscuae mortuus die 1 Iulii 2001) fuit physicus Russicus Sovieticus. Anno 1964 Nobelianum Physicae Praemium una cum Carolo H. Townes et Alexandro Prochorov abstulit ratione studii de instrumento laserico atque meser ex unda micrometrica. Titulo Herois Laboris Socialistici bis (annis 1969 et 1982) ornatus est.
Xylema
Xylema (Graece ξύλον 'lignum') est unum ex duobus generibus texturae transportationis in plantis vascularibus, quorum aliud est phloema. Textura xylemosa optime nota est lignum, sed omnes per texturas plantarum invenitur. Suum officium principale est aquam transportare, sed etiam nonnulla nutrimenta per plantam transportat.
Murra (discretiva)
Murra, seu myrrha, seu murrha, significare potest:
Caulis
Caulis seu cōlis est organum biologicum, unus e binis axibus plantae vascularis, quorum alius est radix. Caulis usitate in nodos et internodia dividitur. Inter folia et radices, vasa lymphae in cortice et ligno fluunt.
Bawlake (civitas)
Bawlakè fuit civitas inter eas quas Britanni, Birmania anno 1886 debellata, in grege Civitatum Karenni includerunt. Haec civitas superficiem habuit vel 630 milium passuum quadratorum et tres civitates tributarias inclusit, scilicet Kyebogyi, Nammekon, Naungpale. Tributariis exclusis superficiem habuit vel 300 m.p. quadratorum, incolas anno 1892 circiter 6 000. Caput civitatis fuit oppidum Bawlake; praepositus eo tempore erat Paban qui ab anno fere 1872 regnaverat. Anno 1947 territorium in singulam Civitatem Karenni Birmaniae independentis inclusum est.
Iacobus a Ponte
Iacobus a Ponte Bassanensis, vulgo Jacopo da Ponte seu Jacopo Bassano (natus anno 1510 in Bassano del Grappa – ibidem mortuus die 13 Februarii 1592) fuit pictor Italicus Renascentiae. Etiam filii eius, inter quos Franciscus (1551–1592) et Leander (1558–1623) praecipue noti sunt, clari pictores fuerunt.
Festus Mogae
Festus Mogae (natus in Serowe die 21 Augusti 1939), alumnus Collegii Universitatis Oxoniensis et universitatis Sussexiensis in Anglia, est argentarius et politicus Botswanae. Fuit ab anno 1992 praeses vicarius Botswanae et ab anno 1998 usque in 2008 praeses.
Cantagallus
Cantagallus (vel Castrum Cantagalli) (Italiane: Cantagallo) est oppidum Italiae et municipium, circiter 3 160 incolarum, in Regione Tuscia et in Provincia Pratensi situm. Incolae Cantagallenses appellantur.
Sententia
Sententia municipii est: Somnolentos increpat.
Fractiones
Carmignanello, Fossato, Gavigno, Gricigliana, Il Fabbro, L'Acqua, Luicciana, Migliana, La Rocca di Cerbaia, Usella.
Inger et Liger
Inger et Liger, Francogallice Indre-et-Loire, est praefectura regionis Francicae Centri et Vallis Ligeris. Caput praefecturae est urbs Turonum.
Avaricum Biturigum
Avaricum Biturigum sive simplicius Avaricum (Francogallice Bourges) est urbs Francica et praefecturae Cari caput in regione Media. Aevo Romano urbs capitalis fuit civitatis Biturigum Cuborum provinciaeque post-Diocletianae Aquitanicae primae.
Geographia
Ad Avaricum, ubi enumerantur ubique aquae, quinque sunt flumina praecipua, rivulorum duo, alter vulgo Voiselle qui paludem Avarae et Voiselle notam interfluit, alter Avara Minor vulgo Aurette qui olim arte sulcata est forsitan regnante Carolo Magno et hodie subterraneus urbis per sinum est, fluvii tres ex quo Utrio vel Avaro vulgo auron qui aquis Avarae Minoris augentur, Molo vulgo Moulon et Avara (Maior) vulgo Yèvre qui eminet inter omnes.
Ecclesia Catholica Romana
Avaricum Biturigum est sedes archiepiscopalis Ecclesiae Catholicae Romanae, et praesens archiepiscopus est Armandus Maillard.
Cultura
Cultura (a colendo ) est notio difficillima definitu. Generatim, cultura est modus vivendi, at in quotidianis fortunae vicissitudinibus culturae multiplices sunt effectus. Declaravit UNESCO :
Hae definitiones praecipue ab homine profectae quotidiano et populari intellectui culturae respondere videntur. Quem intellectum humanisticum aequiperat (vel potius iam superavit) intellectus culturae plerumque ab anthropologis et sociologis partus. Quae cum ita sint, duo ferme sunt modi, quibus cultura vulgo intellegi solet:
Anno 1952, Alfredus L. Kroeber et Clyde Kluckhohn, anthropologi Americani, indicem centum sexaginta quattuor Anglici nominis culture definitionum in variis scriptis editarum composuerunt, in quo huius vocis sensus in sex classes definitivas sunt divisi—definitiones dicimus res descriptionis, historiae, normarum, geneticae, structurarum, psychologicae (Kroeber & Kluckhohn (1952:77–273).
Hodie autem notionem culturae videmus multiplici exstitisse significationum varietate, quae ab animi quasi ad creativitatem liberatrice usque ad animi quasi coërcitricem extenditur. Praesertim apud recentiores eruditos, auctu technologiae motos, convenit de cultura coërcitrice disserere. Unus ex celeberrimis, Clifford Geertz, diserte de cultura coërcitrice dicit: culturam non ex moribus constare, sed potius ex coërcendi rationibus—consiliis, praescriptis, regulis, praeceptis ab ingeniariis computatralibus programmata appellatis—ad mores regendos designatis.
Origo
Cultura est ab colendo vocata, nempe a verbo Indoeuropaeo, quod apud Romanos antiquos ad habitationem (ut incolere, incola), ad curam terrae (ut agrum colere, agricola) aliarumque rerum et corporearum (ut fructum, oleam colere; vinicola, viticola) et incorporearum (ut artes, leges, litteras, officia colere), nec non ad venerationem (ut deicola, plebicola, sacricola) pertinet.
Intellectus culturae quomodo in Latinitate variaverit
Vocabulum culturae apud antiquos idem valebat ac agri cultura, qua de causa hac vi saepissime dicebatur sine genetivo attributo. Cum autem alia quadam de re aut corporea aut incorporea agebatur, opus erat attributo genetivo (sicut cultura arborum, vitium, gallinarum, cochlearum, animi, ingenii, cett.). Inde ab Tertulliano cultura etiam sensum venerationis adquisivit. Hactenus fere de usu vernaculo loqui possumus.
Inde ab saeculo fere septimo decimo ex aliis linguis (praesertim Theodisca, Francica, Anglica) quasi advecticii usus sunt orti, qui novas pepererunt significandi facultates. Itaque hodierna Latinitate, si de agri cultura loquimur, non licet omittere agri, nam cultura, absolute (id est: sine attributo genetivo) dicta, non iam agri culturam significat, sed potius animi culturam.
Quae notio culturae ab homine profecta complures annos anthropologorum studiis admodum bene servivit, quamquam rerum culturalium enumeratione constat omnia enumeranda numquam exhaustum iri. Inde ab anno fere 1920 definitiones culturae paene abundare coeperunt, donec Kroeber et Kluckhohn supra laudati anno 1952 temporariam quandam sensuum culturae rationem reddiderunt. Hodie autem iam animalia quoque a nonnullis eruditis putantur suam habere culturam.
Saeculo vicesimo, cultura facta est media anthropologiae pars (Miller 2008). Cultura anthropologice intellecta omnes res complectitur quae non ab genetica humana sunt ortae. Anthropologi, praesertim Americani, voce culturae duas fere res significaverunt: (1) indoles humana experientias symbolis in genera describendi atque inventiones excogitandi; (2) modi proprii quibus homines varias orbis terrarum regiones habitantes experientias suas descripserunt suaque inventione sunt usi. Post secundum bellum mundanum, vox culturae apud sociologos, rerum culturalium studiosos, psychologos, aliarumque doctrinarum peritos increbruit.
Cultura formatrix hominis et populi
Immanuel Kant (1724–1804), philosophus Germanicus, individualisticam definitionem "illuminationis" excogitavit haud alienam ab formatione (Bildung): "Illuminatio est exitus hominis ab immaturitate, quam sua culpa commeruit." Hanc immaturitatem non ex defectu intelligentiae emanare, immo voluntatis et audaciae libere cogitandi. Contra hanc ignaviam hortatus Sapere aude! inquit.
Kant credidit naturam esse systema quoddam teleologicum, cuius finis in homine animique cultura constat. Itaque hominis est animi culturam consummare et repraesentare moraliter vivendo secundum imperativum categoricum (Kant 1785). Nisi animi culturam menti insitam habemus, comitas nostra nihil nisi artificium est. Quod artificium Kant civilizationem nuncupavit et primus culturae opposuit. Est enim utilis se gerendi ratio, si quisque hominum benigno in alios animo esse consuevit, ac si controversiae familiarium aliarumque rerum convenienter cum legibus inter cives pacabiliter componuntur. Tametsi haec magni sunt momenti civilia, nondum satis sunt ad veram habendam animi culturam, quae ea tantum condicione valet, ut quisque exemplar moralitatis menti insitum (hoc est: imperativum categoricum) secutus eo, quidquid fecerit, consilia per se bona repraesentare studeat.
Quae nuper de Kantio narrata sunt ad eius pertinent cogitata, quae mente penitus mutata primoque "criticarum" volumine edito tenebat, sed viginti fere annis antea—nempe annis millesimis septingentesimis sexagesimis—de philosophia et anthropologia culturali aliter cogitaverat. Iisdem annis Ioannes Gottfried Herder (1744–1803) erat discipulus Kantii eiusdemque amicus, qui illius aetatis praeceptis magistri sui nutriebatur. Itaque Herder, cum Kant sua commutaret praecepta, iisdem in praeceptis perseveravit. Quo factum est, ut vehemens oriretur aemulatio inter Herderum, "exemplar anni 1765 Kantianum," et Kantium ipsum "postcriticum."
Herder hominem cogitabat natura esse defectum (Mängelwesen), cui recens nato desunt facultates ad vivendum necessariae. Cum de animi impetu nesciat texere ut aranea nec nidum construere ut avis, hominis est ratione (Besonnenheit) uti. Quod quidem fieri non potest nisi in communione gregalium, nam "homo ea est indole, ut in grege formetur, in communitate et societate." Itaque animus in societate humana formandus est. Haec notio formationis (Bildung) in naturalismo Kantiano annorum 1760 remanet, quo relicto, ut supra dictum est, Kant ad idealismum moralem progressus est; Herder autem cogitavit populum (Volk) quasi substramen esse formationis humanae (Welter 2003:120–130). Hominem esse medium quendam (Zwitterwesen), inter immaturitatem (Existentialsein) et perfectionem (Idealsein) interiectum (Welter 2003:22), qui quandoque natus continuo formetur populo suo. Apud Herderum scilicet de populo Germano agebatur. Itaque vere singulares non sunt homines sed populi, quorum quisque sui caeli suique soli natura nec non suorum gestorum effectu distincti suis moribus suos format homines. Cogitandi modi in animo singularis hominis informati ex cultura populi oriuntur.
Herder unus ex primis animadvertisse videtur cogitationem lingua determinari, etenim nisi per linguam fieri non posse: linguam, fontem cognitionis, ex cogitationibus signis notatis constare (Häfner 1995:91). Lingua rectrix cogitationis—hanc notionem suam fecit etiam Gulielmus von Humboldt (1767–1835), glottologus et philosophus Germanicus. Hac notione affecti postea Eduardus Sapir et Beniaminus Whorf de relativitate linguistica disseruerunt.
Cultura = cultura sublimis
Complures humanistae saeculi undevicesimi, sicut Matthaeus Arnold (1822–1888) poeta et criticus Anglicus, vocem culturae adhibuerunt ad specimen urbanitatis et elegantiae humanae et "optimarum rerum quae cogitatae et dictae in orbe terrarum sunt" denotandum (Arnold 1869). Haec notio culturae est similis formationis (Bildung) Kantianae. Quae cum ita sint, cultura re vera optimatum sive electissimorum exemplaria denotabat, quae cum artibus bellis, coquinaria elegantia (haute cuisine), Europaea musica classica, vestitu aliisque rebus consociabantur.
De cetero, Romanticismi erat etiam studium doctrinae popularis (folklore), quod eruditis culturam aliquam in vulgo quoque exstitisse persuasit. Hoc discrimine cultura sublimis, res dominantis classis socialis, distingui solet ab cultura humili, re inferiorum classium socialium. Haec culturae notio, quae in Europa augescebat saeculo duodevicensimo ineunteque saeculo undevicensimo, inaequalitatem in civitatibus Europaeis praevalentem ostendit (Bakhtin 1981:4).
Cultura = civilizatio
Arnold culturam opposuit anarchiae, cum alii Europaei, Hobbesium et Russavium philosophos secuti, culturam cum statu naturali contenderent. Dixerunt enim Hobbesius et Russavius indigenas Americarum, quos Europaei ab saeculo sexto decimo expugnabant, in statu naturali vivere. Cultura statui naturali opposita aliter dicebatur civilizatio, et populus in statu naturali habitans ("Naturvolk") non(dum) civilizatus existimabatur.
Hac dissimilitudine affecti Herbertus Spencer doctrinam Darwinismi socialis, et Ludovicus Henricus Morgan theoriam evolutionis culturalis in medium attulerunt. Perinde ut nonnulli critici dixerunt culturae sublimis et culturae humilis distantia re vera demonstrari electorum hominum Europaeorum et non electorum inter se classium conflictio, ita alii dixerunt critici "civilizatorum" et "non civilizatorum" populorum inter se distinctione demonstrari colonialistarum Europaeorum eorumque imperio subiectorum inter se conflictio.
Alii critici, Russavium secuti, hanc culturae sublimis et humilis differentiam approbaverunt, sed culturam sublimem urbanitate et elegantia animos corrumpere et depravare, denique propriam naturam humanam obscurare et detorquere arbitrati putabant musicam popularem, natam puta a classe operaria, naturalem vivendi modum candide exprimere, musicam autem classicam leve et dissolutum vitae genus exponere. Porro, hoc iudicium saepe indigenas depinxit feros nobiles, quibus fuerunt "authenticae" intaminataeque vitae, culturae occidentalis systematis capitalisticis quam maxime stratificatis neque adfectae neque corruptae.
Ad hodiernas quaestiones
Interest culturae studiosorum de origine scientiae vel cognitionis disserere: res culturales utrum ex observationibus mundi extranei an ex ideis mentibus innatis oriantur. Exeunte saeculo undevicesimo orta est dissensio inter eos, qui culturalium inventorum ubique repetitiones et argumentorum memoriae traditorum variis in locis similitudines pari progressu factas esse vellent, et eos, qui has similitudines per gentes diffusas esse contenderent.
Anno 1860, Adolfus Bastian (1826–1905) librum Der Mensch in der Geschichte: Zur Begründung einer Psychologischen Weltanschauung ('Genus humanum historice expositum: Institutio cosmotheoriae psychologicae') inscriptum edidit, quo "psychicam hominum unitatem" proposuit. Putavit enim scientifica omnium humanarum societatum conlatione demonstrari posse distinctas cosmotheorias sive mundi visiones in eisdem principalibus elementis consistere. Dixit etiam omnes societates humanae certas notiones primas (Elementargedanken) inter se consociare; distinctas culturas vel notiones populares (Völkergedanken) esse proprias notionum primarum variationes.
Anno 1870, E. B. Tylor (1832–1917) cultura sublimi ab humili distincta docuit religiones a forma polytheistica magis magisque ad formam monotheisticam evolvi (McClenon 1998:528–529). Quae cum ita sint, Tylor definitione reformata dixit culturam in diversis moribus consistere qui cuiusque societatis humanae proprii sint; qua definitione apparet, qua vi cultura hodie intellegatur.
Quett Masire
Ketumile Joni Masire, vulgo brevius Quett Masire (natus in oppido Kanye die 23 Iulii 1925; mortuus die 22 Iunii 2017 Gaborone in urbe), alumnus Instituti Tiger Kloof iuxta Vryburg Africae Australis, olim magister ludorum, fuit politicus Botswanae. Fuit ab anno 1966 praeses vicarius patriae et ab anno 1980 usque ad 1998 praeses.
Cultura
Disputationes de cultura saeculo vicesimo
Quamquam anthropologi Tylorensem culturae definitionem ubique colunt, saeculo vicensimo cultura emersit gravissima unificansque anthropologiae Civitatum Foederatarum notio, qua plerumque dicit universam hominum capacitatem in genera describere experientiasque symbolis enumerare, et tunc symbolis experientias enumeratas hominibus communicare.
Anthropologia biologica: evolutio culturae
Disputationes de cultura inter anthropologos biologicos duas quaestiones tractant. Primum: est cultura unice humana? vel partitur ab aliis speciebus, maxime aliis primatibus? Gravis est haec quaestio, quia evolutionis theoria dicit homines de primatibus non humanis, nunc exstinctis, descenderunt. Item: quo modo inter homines evolvit cultura?
Geraldus Weiss, anthropologus Americanus, observavit (1973) multos anthropologos, quamquam Tylorensis culturae definitio solum hominibus adhibita est, hanc sumere, et ergo ex posterioribus definitionibus haec singula gravia delere, ut culturam quibusvis moribus doctis tantum aequent. Hic lapsus est impedimentum, quoniam per formativos primatologiae hodiernae annos, nonnulli primatologi, in anthropologia eruditi, comprehenderunt notionem culturae doctos inter humanos mores dicere; alii autem, sic non eruditi, hanc opinionem negaverunt. Itaque Robertus Yerkes, Jane Goodall, et alii non anthropologi notabiles dixerunt, quia panibus sunt mores docti, eis esse culturam quoque (Goodall 1963:308; Yerkes 1943:51–52, 189, 193). Hodie, primatologi anthropologici de hac re inter se dissidunt: nonnulli primatibus non humanis esse culturam adfirmant; alii ex contrario (Andrew 1963:301; Bryan 1963:297; Keleman 1963:304).
Cultura: res elaborata
Haec disceptatio scientifica abs curis sollicitudinibusque ethicae impedita est. Subiecta primatologiae sunt primates non humani, et mores humani quamcunque culturam quae primatibus sint minitantur. Investigationibus de cultura primatum inspectis, W. C. McGrew conclusit: "disciplina subiecta poscit, et plurimae primatum non humanorum species ab eorum patruelibus humanis in periculum adducuntur. Ad extremum, quidquid sit meritum, primatologia culturalis superesse obliganda est" (McGrew 1998:323); hoc est, culturae primatum superandae sunt.
McGrew culturae posuit (1998:323) definitionem quam esse utilem pro cultura primatum investigata speravit. Hominibus non esse aditum ad cognitionem scientiamve primatum non humanorum novit; ergo, si cultura verbis doctrinae definitur, anthropologos qui culturae primatum studere conantur rigide circumscribi. In loco definitionis "culturae" ut generis doctrinae, McGrew anthropologos habere culturam esse elaborationem subiecit, cuius gradus enumeravit sex:
Quod observatio morum primatum indomitorum est difficilis, McGrew omnes sex gradus esse strictos concessit, sed necessitatem extremae "inclusivitatis" postulavit, necessitatem culturae ut "rete latissime iaciat" definitae:
Si cultura ad "mores doctos" reditur, omnibus animalibus est cultura (Voegelin 1951:370). Certe constat inter eruditos omnibus primatum speciebus communiter esse sollertiae cognitivae: doctrina stabilitatis rerum, doctrina tabulationis cognitivae, facultas rerum in genera descriptarum, facultas quaestionum explicatarum (Tomasello 1999:511). Praeterea, omnes primatum species sollertias sociales communiter ostendunt: participes eorum catervae socialis agnoscunt; coniunctiones rectas secundum gradus familiae ordinisque efficiunt; coniunctiones sociales inter alios participes agnoscunt; mores futuros praedicunt; et una agunt ut quaestiones explicent (Tomasello 1999:511).
Nihilominus, vox culturae ad animalia non humana adhibetur solum si culturam definiamus 'quoslibet omnesve mores doctos'. Eruditi in primo anthropologiae physicalis flumine sunt propensi ad definitionem quae in maius coercit. Hi investigatores monstrare volunt quomodo homines ut aliis speciebus differant evolverunt. Subtilior culturae definitio, quae mores sociales non humanos excludit, anthropologos physicales sinat cognoscere modos quibus homines unicam "culturae" capacitatem evolverunt.
Simiae (Panes troglodytes et Panes panisci) sunt viventes hominum (Hominum sapientium) propinquissimi; nam ambo genera descendunt de commune generis auctore qui abhinc annorum circa quinquaginta sexagintave centum milia—idem spatium temporis quo equi zebraeque, leones tigridesque, et ratti muresque, de eorum communibus generis auctoribus propriis decesserunt (King & Wilson 1975). Prae eis, evolutio hominum praesentium rapide incidit: australopitheci facti sunt distincti abhinc annorum quadraginta centum milia, et homines moderni abhinc annorum nonnullorum centum milia (Stringer & McKiew 1996). Interea, humanitas tres proprietates distinctas evolvit: (1) initium et usus symbolorum receptorum, amplectens symbola linguistica et res quae de eis deducuntur, sicut linguam scriptam et symbola mathematica et notationes; (2) initium et usus multiplicum instrumentorum et aliarum instrumentorum technologiarum; et (3) initium et societas in multiplicibus formis socialibus et institutionibus (Tomasello 1999:510).
Parvae differentiae magnas differentias faciunt
Secundum Michael Tomasello, psychologum auctus, "fons multiplicum speciei facultatum et sollertiarum cognitivarum quae sub eis iacent" sunt principales anthropologiae questiones. Quod homines et panes inter se differunt hodie plus quam equi zebraeque, vel ratti muresque, et quod evolutio huius magnae differentiae tali brevi tempore incidit, "debemus exquirere aliquam parvam differentiam quae magnam differentiam fecit—aliquam adaptationem, vel parvam seriem adaptationum, quae elaborationem cognitivae primatum evolutionis penitus mutavit." Responsum huius quaestionis debet esse fundamentum definitionis scientificae "culturae humanae" (Tomasello 1999:510).
Tomasello, de maioribus investigationibus usus instrumentorum, cummunicationis, et consiliorum discendi ab hominibus et aliis primatibus facti iudicium exprimens, dixit gravissimos progressus humanos contra alios primates—linguam, multiplices technologias, multiplices formas sociales—evenisse quia homines eorum facultates cognitivas convocaverant. Hoc est quod dicunt effectum scalare (Anglice: ratchet effect): novatas res diffundentes abs caterva partiuntur, et cum iuvenes eas tollerent, eae possunt "manere in eorum nova emendataque forma intus in caterva donec aliquid melius exsistat" (Tomasello 1999:512). Res magni momenti est quod filii nati proprium genus discendi socialis gerere possunt; hoc commoda constituit circumiecta quae sociales excitant novas res, ipsae novis rebus singularibus probabiliores sustentari et ad novas generationes tradi. Humana eruditio socialis—genus eruditionis quod homines ab aliis primatibus secernit partesque constituentes in evolutione humana egit—itaque duobus elementis innititur: primum, quod Tomasello appellat "eruditionem imitativam" (contra "eruditionem aemulativam," proprietatem aliorum primatum); iterum, quod homines earum experentias symbolis exprimunt (potius iconis, sicunt faciunt alii primates). Communiter, haec elementa hominibus inventionis facultatem faciunt, et facultatem inventionum utilium conservatorum. Haec permixtio effectum scalare profert.
Eruditio aemulativa, genus eruditionis inter alios primates inventum, "tractat de eventibus in circumiecto praesenti—exitibus vel status mutationibus in locis circumstantibus quae alius protulit—potius de actionibus quae hos exitus protulit" (Tomasello 1990, 1996, 1999:520). Tomasello vehementius dixit eruditionem aemulativam esse commodissimam panibus rationem; nam effectus actionis petit. Per investigationes in laboratorio, duae rationes adhibere instrumentem rastello simile obtinere rem praeter captum ad paninus monstratae sunt. Ambae rationes fuerunt habiles, sed alia aliá habiliore, panes rationem habiliorem constanter aemulati sunt (Nagell, Olguin, & Tomasello 1993).
Bene describitur aemulativa inter primates eruditio, cuius exempla notabilissima fortasse sunt lavatio cibi inter macacas Iaponiae, usus instrumentorum inter panes, et communicatio gestibus inter panes. Anno 1953, macaca feminea duodeviginti menses nata harenosa ipomoearum fragmenta (macacis ab observatoribus data) ad flumen et deinde ad mare tulit, ut caenum abluat. Post menses tres, eius mater et duae amicae quoque frusta lavabant; mox etiam amicarum matres. Post annos duos, septem aliae macacae frusta lavabant. Post annum tertium, 40 centesimae totius gregis ad morem accessebant (Kawai 1965; Kawamura 1959).
Cum hic casus ad vulgum oblata sit directum eruditionis quasi hominum exemplum, argumentum hoc negat. Multae macacae secundum naturam caenum de cibo excutiunt; hic mos in grege macacarum observatus erat ante primam lavationem observatam. Praeterea, lavatio ipomoearum in quattuor aliis catervis separatis observata est; ergo, saltem quattuor aliae macacae singulae frusta lavare solum didicerunt (Kawai 1965). Aliae primatum species in captivitate cibum lavare cito discunt (Visalberghi & Fragaszy 1990). Denique, hic mos per gregem sensim percrebruit, et celeritas qua novi gregis socii morem didicerunt auctu gregis tardior fuit. Si quidem forma eruditionis fuisset imitatio, celeritas eruditionis esset exponentialis. Lavatio igitur probabilius deducta est de moribus communibus caeni excussi, propterea quia macacae quae ad aquam commorantur lavare libere didicerunt, potius excutere. Singuli qui primo lavatore usi sunt, et prope aquam diutissime commorati sunt, cibum lavare comperierunt. Haec explicatio tarditatem celeritatis qua hi mores percrebruerunt exponit (Tomasello 1999:519).
Feri utuntur panes propriis instrumentis multis modis: pro isopteris formicisque piscantur, nuces frangunt, foliaque oblinunt. Panes in Reservatione Gombe pro isopteris parvis tenuibusque bacillis piscantur, sed simiae in Africa Occidentali magnis baculis utuntur ut in tumulis cava faciant et isoptera manibus conligeant. Aliquid huius variationis sit eventa "conformationis circumiecti naturalis." Nihilominus, panes manifeste aemulatione discunt. Filii panium ligna evertere ut insecta comedant libere sciunt. Matrum eversione lignorum et patefactione insectorum visis, filii eandem facere cito discunt. Sic, haec eruditionis forma scientiam super consuetudines exstruit quas filii iam sciunt (Tomasello 1990, 1996).
Filiorum humanorum est imitatione discere—quod "significat actionem instrumentalem de industria intellectam denuo generare" (Tomasello 1999:512). Infantes humani evidentiam huius formae eruditionis monstrare incipiunt inter aetates mensium novem et duodecim, cum ei non solum rei, sed conspectui adulti inserviunt—quod eis licet adultis uti ut argumenta et sic "se gerere ad res versus sicut adulti ad ipsos versus se gerunt" (Tomasello 1999:513). Bene descripta est haec actio, quae "negotium commune" vel "officium commune" rite appellatur (Bakerman & Adamson 1984; Moore & Dunham 1995).
Propria huius elaborationis pars est auctus infantis facultas sciendi actores actiones in animo habere: homines "cui est facultas moderari eorum actiones voluntarias" et "qui fines habent et gnaviter deligunt inter rationes actionis ut hos fines adsequantur" (Tomasello 1995). Evolutio sollertiarum officii communis ante finem primi anni vitae filii est basis evolutionis eruditionis imitativae secundo anno. In una investigatione, filii quattuordecim menses habentes adulti lucernam accendi praeter necessitatem modum imitaverunt, cum motum faciliorem naturalioremque in eandem sententiam facere posserunt (W. C. Meltzoff 1988). In alia investigatione, filii sedecim menses habentes interegerunt cum adultis qui inter multiplicem seriem motuum qui ad intentionem pertinentes visi sunt et comparabilem seriem motuum qui visi sunt fortuiti alternaverunt; solum motus qui ad intentionem pertinentes visi sunt imitaverunt (Carpenter, Akhtar, & Tomasello 1998). Investigatio filiorum duodeviginti menses habentium monstravit filios imitare actiones quas adulti in animo habent, sed quadamtenus non perfunguntur (A. Meltzoff 1995).
Tomasello vehementius dixit hoc genus eruditionis imitativae niti "penitus filiorum inclinatione ut se eundem esse quam adultos putent et eorum facultate distinguendi in aliorum actionibus finem celatum et varios modos qui posse adhiberi ut id attingant" (Tomasello 1999:514). Appellat hoc genus eruditionis imitativae "eruditionem culturalem quia filius non solum res ab aliis personis discit: ea etiam discit res per eos; hoc est, ea debet scire aliquid conspectús adulti circumiectorum ut discat usum eiusdem actus ad intentionem pertinentem" (Tomasello 1999:515; Tomasello, Kruger, & Ratner 1993). Tomasello conclusit gravissimam eruditionis culturalis proprietatem esse quod incidit solum cum homo "comprehendit alios esse actores sua sponte sicut se, et eos mundi habent conspectum quem possunt insequitur, dirigere, et partiri” (Tomasello 1999:516).
Eruditio aemulativa et eruditio imitativa sunt adaptationes quae possunt aestimari solum in earum maioribus circumiecti evolutionisque "contextibus."
Investigationum quae inter discendi rationes primatum humanorum et non humanorum distinxerunt inspectio a Tomasello facta anno 1999 adfirmat argumentum a Radulpho Holloway, anthropologo biologico, qui dixit disertum genus "socialitatis" ad symbolicam cognitionem adnexam fuisse "claves" evolutionis humanae, et naturam culturae constituere. Secundum Holloway, gravissima quaestio evolutionis Hominis sapientis—"clavis" vere comprehensionis culturae—est "quomodo homo suam experientiam formet." Cultura enim est "impositio formae arbitrariae super circumiectum." Hoc factum, inquit, distinctionem humanarum eruditionis rationum, usus instrumentorum, et linguae praecipue explicat. Humana lingua et instrumentorum fabrica, "elaborationes cognitivas quae sunt similes et fortasse eosdem" exprimentes, grave argumentum modi quo humanitas evolveret praebent (Holloway 1969).
Cognitio evolutionem humanam explicat
Quoniam McGrew anthropologos debere animum attendere ad mores sicut communicatio et usus instrumentorum quia non habent accessum ad mentem adfirmavit, arguit tamen Holloway linguam humanam ususque instrumentorum, primis instrumentis lapideis inter fossilia ascriptis, permagni significare diversitates inter humanos et non humanos, et tales diversitates cognitivas evolutionem humanam vicissim explicare.
Rogat Holloway non an alii primates communicent, discant, vel instrumenta faciant, sed quomodo ei has res faciant. "Patatas in mare lavare, folia a ramis ad isoptera capienda avehere," et alia usus instrumentorum eruditionisque exempla "sunt iconica, et abs circumiectis ad animal non est responsum (Anglice: feedback)" (Holloway 1969:400). Humana autem instrumenta ab forma naturali libertatem exprimunt quae in promptu cogitationem symbolicam ponit: "In praeparatione bacilli ad isoptera edenda, coniunctio inter opus et materiem est iconica; facere instrumentum lapideum, ex contrario, nullam coniunctionem necessariam inter formam ultimi operis et primae materiei significat" (Holloway 1969:401).
Secundum Holloway, nostri parentes non humanis, sicut parentes hodiernarum simiarum et aliorum primatum, peritias motoricas sensilesque, noscendi studium, memoriam, et intellegentiam, fortasse cum variationes communiter habent. "Cum hae res cum unica arbitrariae productionis natura (hoc est, symbolizationis) et impositione integrantur, homo qua homo culturalis apparet" (Holloway 1969:399).
Hoc est aspectu "scalationis" (ratcheting) similis, sicut subiectum est a Tomasello et aliis, qui licuit evolutioni humanae accelerare licuit. Holloway concludit primum cogitationis symbolicae exemplum inter homines repentinum praebere exordium ut cerebrum, multiplicitas instrumentorum, structura socialis, et lingua per constantem certi responsi (feedback) elaborationem evolvant. "Haec interactio inter propensitas libere ad circumiecta formanda et responsum abs circumiectis ad organismum est 'processus emergens,' alius genere processus atque quaelibet minima res quae eum anteiit" (Holloway 1969:399).
Evolutio Baldwiniana
Terentius Deacon, anthropologus biologicus, in coniunctione plus quam viginti annorum dum evolutio humana, neurologia humana, et primatologia investigatae sunt hunc effectum scalarium describit formam "evolutionis Baldwinianae." Pro Iacobo Baldwin psychologo nominatum, hic vocabulum rerum statum describit qui mores animalis consecutiones evolutionarias adficit cum, circumiecta naturalia mutantes, mutent vires seligentes quae animal agunt (Deacon 1997:322).
Origo "humanitatis" definitur tempus in nostra evolutione ubi instrumenta facta sunt princeps selectionis in nostris corporibus cerebrisque fons. Id est "diagnosticum" Hominis symbolici (Deacon 1997:344).
Secundum Deacon, hoc abhinc annos inter 20 et 25 centum milia incidit, tempore primi argumenti fossilis usús instrumentorum lapideorum et initii proclivitatis auctús magnitudinis cerebri, sed evolutio linguae symbolicae est ipsa causa—et non effectus—harum proclivitatum (Deacon 1997:340). Disertius, Deacon subiecit australopitheci, sicut simiis hodiernis, instrumenta usi esse; fortasse per millionas annorum historiae australopithecorum, multae catervae evoluisse symbolica communicationis systemata. Sola res necessaria fuit unam ex his catervis tam eius circumiecta mutare quam "introduceret selectionem pro varissimis facultatibus eruditionis quam priores species adfectae" (Deacon 1997:347). Haec caterva vel gens elaborationem Balwinianam repentine coepit—effectus scalare, qui eorum evolutionem ad genus Hominis instigavit.
Rogat Deacon quae mutationes morum circumiectorumque potuisse facere evolutionem cogitationis symbolicae "adaptivam." Is vehementius dixit pondus distinctionis humanorum ab omnibus aliis speciebus, non ut intellegentiae humanae det ius, sed ut eam "problematizet" (Anglice problematize). Quod evolutio Hominum sapientium coepit cum maioribus quibus non iam fuit cultura, quid eos deduxit de consiliis cognitionis, eruditionis, communicationis, et manufacturae instrumentorum quae pro plurimis aliis primatibus fuerunt manseruntque adaptiva (et, subiecerunt nonnulli, pro plerisque aliis animalium speciebus)? Discere systemata symbolorum tempus consumit plus quam aliae communicationis formae; ergo, cogitatio symbolica effecit ut sit alium communicationis consilium, sed non efficacius quam aliorum primatum consilium. Nihilominus, evolvisse aliquid selectionis commodum Homini sapienti obtulisse debuit. Deacon primum duxit duas in historia evolutionis causas (determinants): mores pabulationis, et coniunctiones sexuales. Competitionem pro accessu sexuale circumscribere copia operum socialium in multis speciebus observavit, sed tria constantia reproductionis humanae exemplaria distingui ab exemplaribus aliarum specierum: Unam insuper proprietatem communiter habent omnes notae (Anglice: traits) societates humanae pabulantesque (omnes homines abhinc annos 10 000 ad 15 000), qui sic ab aliis primatibus differunt, usum carnis: "Adventus primorum instrumentorum lapideorum abhinc annos prope 2.5 millionae haud dubie correlationem cum mutatione insita morum pabulationis habuit ut homines aditum ad carnem lucrentur" (Deacon 1997:386). Deacon cogitationem symbolorum non fuisse necessariam pro venatione et instrumentis manu factis putavit, quamquam manufactura instrumentorum potest esse utilis cogitationis symbolorum index; necessarius autem fuit pro prospera propriarum coniunctionum socialum re.
Summa fastigia rerum sunt hoc: dum mares et feminae aeque efficienter pabulantur, matres quae filios inopes portant non efficienter venantur; ergo, feminis ex venatoribus maribus pendendum est. Hic rerum status systemati favet in quo maribus est exclusivus ad feminas accessus, et feminae vicissim earum consortem sexualem praebere cibum eis et earum progeniebus praedicere possunt. In plurimis mammalium speciebus, consequentia est systema gradús vel contentionis sexualis quod in polygynia, vel vinculo per vitam inter singulos qui aliquatenus seorsum ab aliis eorum speciei adultis vivunt evenit; ambobus in casibus, impetus mas causam gravem sustinendi sexualem ad coniugem vel coniuges accessum agit. Quid ergo hominum est unicum?
Quid societatum humanarum unice est proprium est quod cognitionem symbolicam poposcit, quae itaque ad evolutionem culturae ducit: "cooperativae amborum sexuum catervae sociales, cuius mares significanter progenies curant ciboque instruunt, et cui sunt stabiliora exclusionis reproductivae exemplaria." Haec permixtio est in aliis speciebus rara quia "capacissima disintegrationis" est; lingua culturaque omnes ad unum glutinant (Deacon 1997:388).
Gulielmus Wenders
Gulielmus Ernestus Wenders, dictus Wim Wenders (Dusseldorpii die 14 Augusti 1945 natus) est photographus, moderator cinematographicus et pellicularum factor Germanicus, qui nunc praecipue in America operam dat. Inter claras pelliculas ab eo ductas est: Paris, Texas ('Lutetia Texiae').
Cultura
Evolutio Baldwiniana
Panes quoque venantur; mares autem usitate carnem statim consumunt, quem aliquando partiuntur inter feminas quae casu prope sunt. Inter panes, venatio amplificat cum alii cibi fiunt rari, sed his in circumiectis partiri decrescit. Primae cogitationis symbolicae formae instrumenta lapidea fieri efficerunt, quod venationem effecit fieri causam cibi pro nostris maioribus non humanis certioris, dum etiam sivit formas communicationis socialis quae partitionem exornant—inter mares feminasque, sed etiam inter mares—contentione sexuali deminuta.
Nam symbola et cogitatio symbolis utens sunt quae sinunt media relationum socialium proprietas in omne populatione humana: mutuum. Homines doctrinae evolutionariae periti theoriam evolverunt ut altruismum mutuum inter singulos arte cognatos explicent. Cogitatio symbolis mutuum inter singulos remote cognatos efficit (Deacon 1997:397–401).
Linguistica
Carolus Hockett (1916-2000) et Robertus Ascher glottologi tredecim linguae proprietates dederunt, quarum aliae ab aliis communicationis animalium formis partiuntur. Una proprietas qua lingua humana distinguitur est ingens productivitas; hoc est, qui potentes loquuntur possunt infinitum novorum dictorum numerum producere. Haec productivitas ut videtur a paucis proprietatibus elegantibus efficitur quae in lingua humana sunt unicae. Una est "dualitas exemplaris," quod significat linguam humanam in articulatione nonnullarum elaborationum distinctarum consistere, quorum cuique est propria regularum series: phonemata coniungere ut morphemata producantur, morphemata coniungere ut verba producantur, et verba coniungere ut sententiae producantur. Hoc significat hominem perdiscere posse aliquatenus angustum signorum serierumque regularum numerum, ut coniunctiones infinitas generet.
Aliud grave elementum est quod lingua humana est symbolica: sonus verborum (vel scriptorum eorum forma) nullam rationem ad quod effingunt fert (Hockett & Ascher 1964). Brevi, eorum significatio est fortuita. Quod verbis est significatio est res usu recepta. Quia significatio verborum est fortuita quodlibet verbum significationes complures habere potest, et quaelibet res varietate verborum perstringi potest; verbum vere adhibitum ut res separata describatur positum est in contextu, consilio cuius dicat, et facultate ea apte iudicandi cuius audiat. Inquit Tomasello:
Propterea quod cognitio symbolica et communicatio et eruditio imitativa inter se consociantur (Tomasello 1999:517).
Holloway lapidea cum genere Homine consociata instrumenta eadem linguae humanae lineamenta habere arguit: "Quaevis unitas actionis in se est sine significatione sensu usús instrumenti; eae est significatio solum in contextu omnis seriei perfectae actionum quae fastigium in ultimum opere habent. Hoc subtiliter linguam aequat" (Holloway 1969:402).
Sicut Tomasello demonstravit, cogitatio symbolica potest operare solum in proprio contextu sociali:
Anthropologia culturalis: universale contra particulare, 1899–1946
Anthropologica culturae mens huius aetatis saeculo undevicensimo orta est cum Adolfus Bastian anthropologus Germanus theoriam "psychicae hominum unitatis" posuit, quae, ab Herder et von Humboldt impulsa, notionem nihil differre inter "culturam" et modum vivendi Europaeorum optimorum, conatumque Tylor anthropologi Britannici culturam quam latissime quam posse definire negavit. Tylor anno 1874 culturam sic descripserat: "Cultura vel civilizatio, sensu lato ethnographicoque, est multiplex summa quae scientiam, fidem, artem, mores, legem, consuetudinem, et quaslibet alias facultates ususque qui ab homine socio societatis adquisiti sunt."