cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Булчуң системасы
Сырткы көрүнүшү жана аткарган милдеттери
Кол-буттун булчуңдары басып жүрүүдө жана ар кыл. кара жумуш аткарууда башкы роль ойнойт. Айрыкча киши үчүн эмгек органы болуп калган колдун кыймылы көп түрдүү. Ийин муунундагы кыймылды бир учу ийин курчоосунун сөөктөрүнө, ал эми экинчи учу карууга бекиген булчуңдар аткарат. Кишинин манжаларынын абдан чебер кыймылы билекке, кырк муунга жана алакан сөөктөрүнө жайгашкан көп булчуңдардын жыйрылуусу жана жазылуусу менен болот. Ал булчуңдар манжа сөөктөрү менен узун тарамыш аркылуу байланышкан. Кишинин буттарынын булчуңдары кабелтең, демек булар колдун булчуңдарынан күчтүү болот. Бут басып жүрүү функциясын аткарат жана дененин бүт салмагын көтөрөт. Кишинин жото жилигинин арткы бетинде жаткан балтыр булчуңу өтө күчтүү өөрчүгөн. Бул булчуң жыйрылып бутту тизеде бүгөт, согончокту өйдө көтөрөт жана буттун кетменин сыртка бурат. Мындай кыймыл басуу жана жүгүрүүдө маанилүү. Кишиде соору булчуңдары да жакшы өөрчүгөн. Булар жамбаш сөөккө жана кашка жиликке бекийт. Соору булчуңдары чыйралышып жамбаш муунду былк эттирбейт. Бул биздин денебиздин тик туруу абалын сактоодо чоң роль ойнойт. Омуртка булчуңдары бут булчуңдары менен кошулуп, кишинин денесин тик абалда кармап турууга катышат жана башка кыйла функцияларды аткарат. Желке булчуңдары бир учу менен баш сөөккө, ал эми экинчиси менен тулку сөөктөрүнө бекийт. Булар жыйрылып башты шылкыйтпай түз кармайт.
Гендер
Түшүнүктүн тарыхы
"Гендер" түшүнүгүнүн кеңири таралышы феминисттик кыймылдын жана феминисттик теориянын өнүгүшүнүн аркасында 1970-жылдардын башында гана башталган. Феминисттик теоретиктер жыныстык айырмачылыктарды коомдо «эркек» же «аял» деп эсептелген жүрүм-турум жана сапаттардан бөлүү үчүн аналитикалык категория катары «гендер» түшүнүгүн колдонушкан.
Гендердик иденттүүлүк
Гендердик иденттүүлүк айрым учурда биологиялык жыныс менен дал келбейт. Тагыраагы, биологиялык жынысы гендердик иденттүүлүгү менен дал келген адамдар – цисгендер, ал эми дал келбегендер – трансгендер деп аталат.
Биологиялык жынысы менен гендердик иденттүүлүгү дал келбеген адамдарга карата гендердик иденттүүлүгүн өзгөртүүгө жана гендердик шайкештикке жетишүүгө багытталган репаративдик же конверсиялык терапия колдонулуп келген, кээде дагы эле колдонулуп келет. Мындай ыкмалардын эффективдүүлүгү илимий жактан тастыкталган эмес, бул башка нерселер менен катар алардын жактоочулары тарабынан да таанылган. Ошол эле учурда мындай терапия зыяндуу болушу мүмкүн деген далилдер бар, бул атиптик гендердик тажрыйбанын басылышына, уялуу сезиминин күчөшүнө, жакындары менен болгон мамиленин бузулушуна жана суицид аракеттерине алып келет.
Гендердик изилдөөлөр
Гендердик изилдөөлөр төмөнкү багыттарга бөлүнөт:
Боз-Булуң
Боз-Булуң ― Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы айыл. Кара-Жал айыл аймагына кирет.
Абдыраманов Шабданбай
АБДЫРАМАНОВ Шабданбай (1930 – 1998) – кыргыздын белгилүү жазуучусу, романчы, драматург, акын, журналист, котормочу, педагог.
Чыгармалары
Киргизские рассказы. - М.: Худ. литература, 1970.
Жейн Остин
Жейн Остиндин иронияны, ошондой эле чындыкты жана коомчулукка билдирген ойлору ага улуу жана тарыхый атактуулукту алып келген.
Семетейдин төрөлүшү
Семетейдин төрөлүшү — «Кичи чабуулда» («Кичи казатта») кириш бөлүмдүн милдетин аткарган окуя.
Терек-Сай
Чаткал тоосунун түштүк капталында жайгащкан. Үч-Коргон темир жол станциясынан 85 км. 1940-жылы негизделген. Калкы 2500 (1986). Тоо-кен байытуу ф-касы эки орто мектеп, китепкана, клуб, оорукана бала бакча бар.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз жергеси энциклопедиясы(Жер-суу аттары).
Ивангород (Давлекан району, Башкыртстан)
Ивангород — Башкыртстандын Давлекан районундагы айыл, Шестаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 381 киши. Почта индекси — 453413, ОКАТО коду — 80222849002.
Ай-Чурек
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Мурзаев Абдумажит
Мурзаев Абдумажит – жазуучу. Көк-Жаңгак шаарында 1952-жылы 16-январда туулган. 1967-жылы Сузак районунун Ф.Э.Дзержинский атындагы сегиз жылдык мек-тепти, 1969-жылы У.Абдукаимов атындагы орто мектепти бүтүргөн.
1977-жылы Кыргыз мамлекеттик медицина институтунун дарылоо факультетин бүтүргөндөн кийин Фрунзедеги №3 төрөт үйүндө, 1978-жылдан Кыргыз илим-изилдөө, онкология жана радиология институтунда анестезиолог-хирург болуп эмгектенет.
«Советтик Кыргызстан», «Советская Киргизия» жана Забайкалье аскер округунун «На боевом посту» гезиттеринин штаттан тышкаркы кабарчысы болгон.
Публицистикалык макалалары, очерктери «Советтик Кыргызстан», «Советская Киргизия», «Комсомолец Киргизия», «Ленинчил жаш» гезиттеринде, «Кыргызстан аялдары», «Ден соолук», «Жаш ленинчи» журналдарында, «Молодежь Якутии», «На боевом посту» ж.б. мезгилдүү басылмаларда жарык көргөн.
Кыргыз тилинде
Онкологиялык ооруканаларда орусча-кыргызча сүйлөшмө сөздүгү. – Б., 1992. – 56 б.
Түркстан козополянскиясы
Чектөөчү факторлор
Балким бышып-жетилген уруктары жаандын суусу менен жуулуп жагымсыз шарттарга – ысык тоо этектери жана өрөөндөргө түшөт.
Булчуң тканы
Булчуң тканы (лат. textus muscularis) — жаныбар жана киши организминдеги жыйрылууга жөндөмдүү ткандар. Булчуң тканы  жылмакай жана туура ала булчуң болуп бөлүнөт. Ал эми туура ала булчуң скелет жана жүрөк булчуң тканына айырмаланат.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Мурзатаева Зулайка
1998-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Нянь-Вож
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сабаксыз буплеурум
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Талас (Талас суусунун башкы нугу, Ортокошой суусунун өрөөнү), Кыргыз тоо кыркасынын түштүк беттери, Чуңкур жана Баркөл сууларынын бассейни, Чокор суусунун башкы нугу.
Саны
Популяциялары өтө аз.
Чектөөчү факторлор
Себептери белгисиз.
Гнатонемдер
Гнатонемдер (лат. Gnathonemus) — пилтумшук балыктардын бир уруусу.
Асанов, Темиркул Ишекеевич
Темиркул Асановдун өз устаты Өмүркул Караевди эскергени
1990-жылдары Өмүркул агай соңку орто кылымдардагы Кыргызстандын тарыхы жана кыргыз элинин этногенези маселесинин айланасында ой жүгүртүп, жаңы илимий эмгектерди жана издилдөөлөрдү жараткан. Ошол жылдары тарых илими саясаттан четтеп, бир аз өз алдынчалыкка ээ болуу менен кыргыз тарыхынын айрым маселелерин жаңыча изилдөөгө кадам жасалган. Ушуга байланыштуу Өмүркул Караев жетектеген илимпоздордун тобу кыргыз элинин этногенези жөнүндө "Вопросы этнической истории кыргызского народа" аттуу жаңы илимий жыйнакты даярдашып, Теңир тоо жана Енисей кыргыздарынын өз ара байланыштарын чагылдырган маалыматтарды киргизишкен. Бул жыйнакка кирген макалаларында Өмүркул агай "История Киргизской ССР" деген эмгектин 1984-жылдагы басылышынын 1-томундагы этногенез боюнча жазган авторлордун пикирлерин сынга алып, аталган кыргыздардын түпкү теги бир эл экендигин жана енисейлик кыргыздар азыркы кыргыздардын уюткусун түзүүгө түздөн-түз катышкандыгын далилдеп берген. Бул эмгек кыргыз элинин теги тууралуу соңку мезгилдерде жазылган көрүнүктүү изилдөөлөрдөн болуп калды.
Үй-бүлөсү
Темиркулдун агаларынын бири - белгилүү кыргыз окумуштуусу, педагог Назаркул Ишекеев.
Фоб баасы
Фоб баасы – товардын экспорттоочунун өлкөсү-нүн чегине жеткирүү боюнча баардык чыгымдарын жана анын өздүк наркын ичине камтыган баасы, алынган салык жеңилдиктерин алып салгандан кийинки экспорттук жыйымдар.
Мусаев Кожош
«Теңири ордо» фондусунун Бакай кеңешинин чечими менен «Эл Куту – даанышман» деген ардактуу наам ыйгарылган. «Бүткүл Союздук жаштар фестивалынын лауреаты», «Техникалык билим берүүнүн отличниги», «Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги» болгон. «Манас – 1000», «Ганновер Экспо – 2000» медалдарынын ээси.
Орус тилинде
История великой кыргызской империи. – Б.: Кыргызстан,1999. – 184 с.
История великой кыргыз – кыпчакской империи. – Б.: Бийиктик, 2002. – 580 с.
Орто бойлуу гиалолена
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түр өскөн жерлерин корукка алуу.
Жирков Александр Васильевич
'''Художественный опыт М. Горького и развитие региональных взаимосвязей литератур.''' – Ф.: Кыргызстан, 1989.
История литературной критики.– Ф.: КРСУ, 1991.
Жапаров, Амантур Забирдинович
Кыскача өмүр таржымакалы
Амантур Забирдинович Жапаров Кыргызстандын Ысык-Көл облусуна караштуу Тоң районундагы Кара-Коо айылында (мурдагы Карл Маркс атындагы колхоздун айылдарынын биринде) туулган.
Айчүрөк
Айчүрөктүн образындагы мифтик айрым мотивдер элдик оозеки чыгармачылыктын эволюциялык өнүгүшүнүн узак жолунда алгачкы булактарынан кескин айырмачылыкка ээ болуп, мифтик башатынан алыстап фольклордук каарманга айланган. Анын образы түз сызыктуу эволюциялык өнүгүүгө ээ болбостон, өз жолунда башка элдердин мифологиялык-жомоктук түшүнүктөрүндө жаралган, өзүнө жакындыгы бар типтеш образдар менен да контаминациялана баштаганы байкалат. Айчүрөктүн образындагы өзгөчөлүк кадимки турмуштук шарттар менен кошо кыялдан бүткөн сапаттардын адам ишенээрлик деңгээлде жуурулуша келишинде. Манастын өмүрүндө Каныкей кандай мааниге ээ болсо, Семетейдин турмушунда Айчүрөк да ошондой. Каныкейге баатырдык, уздук, сарамжалдуулук мүнөздүү болсо, Айчүрөктө ашкан сулуулук, сыйкырчылык, аялдык назиктик жана кирсиз таза сүйүүнү жогору баалоочулук басымдуулук кылат. Анын жеке керт башына таандык жандан башкача сырдуулук, сыйкырдуулук керемети кадимки эле жакшы аялга мүнөздүү акылмандык, кыраакылык, уздук, сарамжалдуулук сыяктуу мыкты сапаттар менен толукталган. Айчүрөк өзүнүн сулуулугу, кирсиз таза аруулугу менен гана Семетейге жуп келбестен, айрым учурда анын ажалына аралжы болуп, керек учурда ордун басып ишин уланткандыгы менен «Сейтек» эпосунда да өз аброю менен болот. Айчүрөктүн Семетей өлгөндөн кийин Кыяска баш кошууга моюн сунуп көнүшү, баатырдан калган туякты жетилтип өз элине кошушу өңдүү мотив менен байланышкан. Айчүрөк «Сейтекте» болочок баатырдын өмүрү үчүн кам көргөн мээрман эненин гана милдетин аткарбастан, кордукта калган элинин тагдырына кабыргасы кайышкан патриот да. Жоо бетинде дайынсыз жоголгон Семетейди издеп табууга зор күч жумшаган туруктуу жар да. Сейтекти чоңойтуп, кыргыз жерине алып кетүүдөн мурун Күлчорону дарылоодо, Кыястан өч алууда, Желмогуз уулу Сарыбайдын баскынчылыгынан кутулуш үчүн жардамга Куялы аттуу балбан кызды таап, чакырып келүүдө да Айчүрөктүн кызматы зор.
Политотдел (Давлекан району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Жумабаев Үсөнкул
Өчпөс жылдыздар.– Ф.: Кыргызстан, 1973. – 116 6.
Онегиндик сап
Селт эткизе кыял урду эле	а
Озуйпалуу сүйүү жыты бар. е
“Карагул ботом”( дастан)
“Карагул ботом” – дастан. Турмушта болуп өткөн окуя.
“Текесин аттың кооз деп, Телкисин аттың бооз деп. Улагын аттың эгиз деп, Кысырын аттың семиз деп. Ушулардын каргышы, Уулуңду аттың эми издеп” – деп эң жеткиликтүү таасын берген. “Карагул ботомдогу” мыкты варианттардын бири Сарыкунандыкы. Ал Калыктын эң жакын шакирти болгондуктан, экөөнүн варианттары бири-бирине абдан окшош. Бирок, Сарыкунандыкына сюжеттик өзөгү далма-дал келген менен чыгарманын ар учур мерчемдерин баяндоого келгенде өз алдынча чечмелеген табылгалары арбын.
Манастын Мекеге барышы
Окуя Радлов жазып алган вариантта, Саякбай Каралаевдин  вариантында, ошондой эле башка белгилүү манасчылардын варианттарында да кездешпейт.
Туберкулёз
Туберкулёз өнөкөт түрүндө өтөт. Кишинин Туберкулёзун фтизиатрия изилдейт. Бул оорунун жугуштуу экенин 1882-ж. немис окумуштуусу Р. Кох таякчага окшош, козгогучун тапкан. Ал Туберкулёз микробактериясы (ТМ) деп аталат. ТМ оорулуу чүчкүргөндө, жөтөлгөндө, күлгөндө чачыраган какырык жана шилекей, ошондой эле тамак-аш аркылуу жугат. Какырыктагы ТМ сырткы чөйрөгө туруктуу болгондуктан, кийимде жана буюмдарда көп убакыт сакталат. Кишинин оорушуна турмуштун оорчулугу, нерв системасынын чарчашы, ичкилик ичүү, кээ бир оорулар (диабет, бронхит ж. б.) жетишсиз тамактануу ж. б. себеп болот.
Гиподинамия
Активдүү кыймыл кескин азайганда булчуң эт жукарып (көлөмү жана жыйрылуу күчү төмөндөйт), сөөктүн түзүлүшү да өзгөрөт. Булчуңдун атрофиясында зат алмашуу бузулуп, май ткандары көбөйөт, борбордук нерв системасынын абалы өзгөрүлөт, тез чарчайт, эмоциясы туруксуз болуп, бат таарынчаак, урушчаак боло баштайт.
Бурсит
Бусит — муундардын былжырлуу баштыкчасынын сезгениши. Көбүнчө чыканак, ийин, тизе, кызыл ашык, жамбаш муундары жабыркайт.
Катанов, Николай Федорович
Катанов Николай Федорович (1862-1922)-белгилүү чыгыш таануучу, хакас элинин окумуштуусу.
Оромо уйкаш
Анда тагдыр келет сага жаш ала, б
Мыйзам чыгаруу жыйын
Анда Жогорку Кеңеш төмөнкүдөй эки палатадан турат: туруктуу иштөөчү жана республиканын бүткүл калкынын таламдарын билдирүүнүн негизинде шайлануучу 35 депутаттын составындагы Мыйзам чыгаруу жыйын; сессиялык жол менен иштөөчү жана аймактык таламдарды билдирүүнүн негизинде шайлануучу 70 депутаттын составын-дагы Эл өкүлдөр жыйыны (54-статья). 58-статьяда көрсөтүлгөндөй Мыйзам чыгаруу жыйындын бийлик-укугуна төмөнкүлөр кирет: мыйзамдарды кабыл алуу; өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүү, ошондой эле алардын аткарылышына көзөмөлдүк кылуу; мыйзамдарга официалдуу түшүнүк берүү; эл аралык келишимдерди ратификациялоо жана денонсациялоо; аскер наамдарын, дипломаттык, даражаларды, класстык чиндерди башка атайын наамдарды белгилөө; мунапыс жарыялоо; шайлоо жана референдумдарды өткөрүү боюнча
Борбордук шайлоо комиссиясынын төрагасын жана мүчөлөрүнүн үчтөн бирин шайлоо; контролдук-эсептөө палатасынын төрагасын, орун басарын жана анын аудиторлорунун составынын жарымын кызматка дайындоо жана кызматтан бошотуу; Кыргыз Республикасынын Президентин кызматтан четтетүү үчүн ага каршы айып коюу ж. б. 63-статьяга ылайык, Мыйзам чыгаруу жыйын Кыргыз Республикасынын Президенти тарабынан таркатылышы мүмкүн. 1995-жылы 5-февралдагы Жогорку Кеңештин депутаттарын шайлоо жогоруда көрсөтүлгөн конституциялык кеңешменин иштеп чыккан сунуштарына ылайык жүргүзүлгөн.
Күздүк өсүмдүктөр
Күздүк өсүмдүктөр — күзүндө себилип, кийинки жылы түшүм берүүчү өсүмдүктөр. Аларга: күздүк кара буудай, күздүк буудай, күздүк арпа, рапс, жер буурчак жана башка кирет. Күздүк өсүмдүктөр жаздык өсүмдүктөргө караганда 7-10 күн эрте бышып, түшүмү да жогору болот. Алардын өсүп өрчүү, түптөнүү фазасы 30-35 күндө -2+10°С температурада өтөт. Жаз, жай айларында өсүүсүн улантып, баш алып, дан байлайт. Эгер күздүк эгиндерди жазында сепсе, алар өсүп чыгат, түптөнөт, сабак алат, бирок баш албайт. Ошондуктан күздүк эгиндерди кышкы сууктан 35-60 күн мурда сепсе, катуу суук башталганга чейин түптөнүп, тегиз бутактап, жаздаштыруу (яровизация) стадиясын өтүп, кышта үшүп кетпегенге өзүн-өзү даярдоого үлгүрөт. Өз убагында себилип, кышка даярдалган күздүк буудай -20°С (адайсг, күздүк арпа -15°С, ал эми тритикале 25-30°С суукту көтөрө алат. Г. Ф. Эшимкулова.
Уйкудагылар
Кабыл алынганы
Джон Уиллямс "Оскар" сыйлыгынын "Мыкты үн коштоо" номинациясында ат салышкан. Минни Драйверге Лондон Кино Сынчыларынын биримдиги (London Film Critics Circle) "Эң мыкты экинчи пландагы актриса" сыйлыгы ыйгарылган.
Жуманазаров Кудайберген
Китептери
Кыргыз тилинде
Кара-Көл оттору.– Ф.: Кыргызстан, 1969. – 112 б.
Брем Стокер
Абрахам "Брем" Стокерр (англ. Abraham Bram Stoker; 1847-жылы 8-ноябрь - 1912-жылы 20-апрель) - Ирландиялык жазуучу, "Дракула" аттуу готикалык чыгарма менен атактуулукка жеткен. Тирүү кезинде Лондондогу Лицей Театрдын жетекчиси актер Хенри Ирвиндин жеке жардамчысы жана бизнес менеждер кызматындагы позициясы менен көбүн эсе элге ьаанымал болгон.
Уяды (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Уяды — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Ангасяк айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 4 киши. Почта индекси — 452303, ОКАТО коду — 80224804003.
Коңурбайдын кыргыздарга кол салышы
Манас жарадар болгондон кийин кытайлар каптап кирип, катуу согуш болушу, кыргыз колу жерине бет алып, артынан келген душман менен урушуп жүрүп отурушу көпчүлүк белгилүү манасчылардын варианттарында бар. Айрым өзгөчөлүктөрү менен окуя Саякбай Каралаевдин  вариантына жакын айтылат.
Лехтман Михаил Наумович
Лехтман Михаил Наумович (1896, Украина, Виница шаары – 1985, Фрунзе) – медицина илимдеринин доктору (1944), профессор (1945). Киев медициналык институтун бүтүргөн (1920). Киевдеги дарыгерлердин билимин өркүндөтүү институтунда, Петропавлов медициналык институтунда, КММИде кафедра башчысы болуп иштеген. Акушерлик жана гинекология боюнча адис. 200дөн ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 2 монография, 2 окуу китептин автору. Эмгектери: Шеечная беременность. Ф., 1954; Клиника морфологической особенности шеечной и шеечноперешеечной беременности. Ф., 1970.
Убсу-Нур
Убсу-Нур, Убса, Увс-Нуур - Монголия менен Тыва Республикасындагы туздуу туюк көл. Деңиз деңг. 753 м бийиктиктеги тектон. ойдуңда жайгашкан.
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Бартольд, Василий Владимирович
Кыскача өмүр таржымакалы
Василий Владимирович Бартольд 1869-ж. 3(15)-ноябрда падышалык Орусиянын ордо шаары Санкт-Петербургда орусташкан немистин үй-бүлөсүндө төрөлгөн; чоң аталары Балтика боюнан чыккан, чоң таятасы - лютеран пастору - Орусияга Гамбургдан көчүп келген.
1887-ж. В. В. Бартольд Орусиянын ордо шаарында 8-Санкт-Петербург гимназиясын алтын медаль менен бүтүрөт.
В. В. Бартольд Орто жана Чыгыш Азияны үйрөнүү үчүн 1903-ж. түзүлгөн орус комитетинин эки катчысынын бири болгон. Комитет иштеген бүткүл мезгил ичинде анын бардык протоколдорун, В. В. Бартольддун айтканына караганда, жалгыз өзү түзгөн.
В. В. Бартольд «Ислам энциклопедиясына» 246 макала киргизип, анын өнүмдүү кызматкеринен болгон.
Жунусов Камчы
Путь человека не кончается: Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1980. – 156 с.
Башка элдердин тилдеринде
Лещенко Лев Валерианович
Лещенко Лев Валерианович (1. 2. 1942-ж. туулган, Москва) – орус совет эстрада ырчысы (бас-баритон), РСФСР эл артисти (1983). 1969-ж. ГИТИСти бүткөн. 1970-жылдан СССР мамлекеттик телерадиодо солист. Бүткүл союздук эстрада артисттеринин лауреаты (1970), Сопоттогу эл аралык ыр фестивалынын 1-сыйлыгын алган (Польша, 1972). Д. Ф. Тухмановдун (сөзү В. Г. Харитоновдуку) Жеңиш күнүнүн эмблемасы болуп калган. «Жеңиш күнү» (1975) ырын биринчи аткарган. 1980– 89-ж. «Росконцерттин» солисти. 1987–90-ж. Гнесиндер атындагы мамлекеттик музыкалык-педагогика институтунда вокал бөлүмүндө сабак берген. Репертуарында элдик жана эстрада ырлары, романстар бар. Лещенконyн аткаруусундагы В. Г. Добрыниндин «Жер жүзүндө сүйүү жашайт» (сөзү Л. П. Дербенёвдуку), Ю. С. Саульскийдин «Татьянанын күнү» (сөзү Н. М. Олевдики), В. Я. Шаинскийдин «Ыйлаба селки» (сөзү В. Г. Харитоновдуку), Д. Ф. Тухмановдун «Булбулдуу токой» (сөзү А. Г. Поперечныйдыкы) жана башка ырлар элге кеңири белгилүү. 1990-ж. мамлекеттик эстрада театрын уюштурган.
Холоповка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Бараң
Албетте, буга өтө таптуу чычырканактын жана арчанын көмүрү гана жарайт. Мунун ичин эки жаак тепме өгөөнү темир сүмбөнүн (мылтыктын темир түтүгүнүн сайын тазалай жана майлай турган курал) башына ороп алып, ичин түздөө үчүн, ушинтип тартат. Ичин биротоло жыпжылма кылышка кум сүргү тартылат. Оттук ташты, май ташты, чарык ташты, кайрак ташты таап алып, аларды аралаштыра майдалап, ага аз-аз айнек кошуп, торко электен өткөрөт. Муну колдон жасалган сары желим менен кездемеге «ичирет», ширетет.
Бараңдын кундагы, шыйрагы ыргай менен чыргайдан (ал көк жашыл келип, ыргайдан айырмаланат) жасалат. Мылтыктын башына оолан толгойт. Башы бурама келип, бир башын бурама аркылуу кундакка чебер бекитет. Ооландын жалына чүрпө салынат. Мунун түтүкчө тешигинин башына мистөөн бекийт. Ага туташ келип, жаак жатат да, бириктирген бараңдын балкасы орун алат. Алдында илгич болуп, аны шыкаалап тартканда балка мистөөндү чабат. Мистөөн от алып, дарыны күйгүзүп, ал окту айдап чыгат. Анан усталар чарык жип менен тактайга кадимки танап тарткандай түп-түз кароол жасайт.
Майда мөмөлүү дорема
Өсүү шарттары
Ачылган гипстүү жана чополуу жерлер, шагыл-таштуу жана таштуу беттер, конгломераттар, агын суулардын кургак, тик ылдый беттери, шифердей сланецтердеги эмефоиддүү жана ар түрдүү чөптүү, гипсти сүйүүчү өсүмдүктөрдүн жана ксерофит бадалдардын арасында деңиз деңгээлинен 700-1800 м бийиктиктерде өсөт.
Ак албарс
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жыга
Жыгалуу бөрк
Булагы: [http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/html/manas/manas_so1/section14.html С. Орозбаков. "Манас" эпосу. 1-чи китеп. 1978 ж. Айрым сөздөрдүн түшүндүрмөсү.]
Ак (эпитет)
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
«Күлгаакы»
«Күлгаакы» — кыргыз эл дастаны. Негизги темасы — ата журтту коргоо, идеясы — калк достугун бекемдөө. Дастандагы окуялар кыргыз эли менен калмактардын ортосунда 16—18-кылымда болгон кагылышты чагылдырат. «Кнын» качан пайда болгону жөнүндө так маалымат жок. Дастандын жаралышына Күлгаакы жөнүндөгү уламыш, санжыралар негиз болгон. Дастандын баш каарманы Күлгаакы — калмак ханынын кыргыз аялдан төрөлгөн кызы. Ал 14 жашында эле калкка кайрымдуу, адилет эл башкаруучу болгон. Күлгаакы кыргыз жигит Гүлжигитке турмушка чыгып, калмак менен кыргызды достоштурган. Дастандагы Догон, Долухан, Таргын — терс кейипкерлер. Алар кол курап келип, Күлгаакы менен Гүлжигитти өлтүрөт. Бирок дастанда адилеттүүлүк, акыйкат жеңип, окуя калмактардын кыргыз жергесинен куулушу менен аяктайт. Дастан Орозбай Урманбетовдун варианты боюнча басмадан чыгып (1969), окурмандарга тартууланган.
Оюн ырлары
Кыл аркандуу селкинчек,
Кыздар тебет эркинчек,
Бекем тептик эркинчек
Асан Ормушев
Кыскача өмүр таржымакалы
Асан – бир үйдүн жалгыз баласы болгондуктан ата-энеси бүт мээримин төгүп чоңойтушкан. Бирок, жалгыз балабыз деп, обу жок эркелетпестен айылдагы бардык балдардай эле нукура кыргыз үй-бүлөсүнүн тарбия-таалимин беришкен.
Саясий ишмердиги
1999-жылы Ататүрк атындагы илимий – изилдөө борборунун илимий кеңешинин мүчөлүгүнө шайланган (Түркия), Кыргыз Республикасынын Достук коомунун астындагы Кыргыз-Кувейт коомунун президенти. "Билим жана тарбия" журналынын редколлегиясынын мучосу. Эл аралык Кувейт университетинин окуумуштуулар кеңешинин мучосу.
Наамдары. Сыйлыктары
Кыргыз Республикасынын билим беруунун отличниги, Төш белгиси менен сыйланган (2001).
Жунушев Каныбек
Жунушев Каныбек - акын.
Вилюйка (Косца куймасы)
Вилюйка — Орусиядагы дарыя. Томск облусу, Краснояр крайы, Ханты-Мансий АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косец дарыясынын сол жээгинен 206 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Черемоховец (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жугуштуу оорулар
Айыгуу мезгили түрдүү жугуштуу ооруларда түрдүүчө (оорунун түрүнө, агымына, организмдин өзгөчөлүгүнө жана дарылоонун натыйжалуулугуна жараша) өтөт. Айрым дартта (келте, сарык) бул мезгил бир нече жумага, ал эми кээ биринде 2—3 күн эле созулат. Айыгуу мезгилинде оорулуу адам алсыз болгону менен тамакка табити ачылып өзүн жакшы сезет. Бирок клиникалык жактан айыккандай көрүнгөнү менен организмдеги өзгөрүштөр ордуна келиш үчүн дагы бир топко созулат. Кээ бир учурда ошондой кабылдап кетиши мүмкүн. Адам ооруп айыккандан кийин туруктуу иммунитет (ооруну кабыл албоочулук) пайда болот. Жана ошондой инфекциянын таралуу жолуна, козгогучтун организмде жайгашкан ордуна жараша ичеги-карын, дем алуу жолунун, кан жана тери аркылуу таралуучу оорулар болуп бөлүнөт. Ичегикарын Жугуштуу ооруларында (дизентерия, ич келте, холера, ботулизм жана башка) оору козгогуч оорулуу жана бактерия алып жүрүүчүдөн алардын заңы, кусундусу, заарасы менен сыртка чыгып, булганган тамакаш, суу аркылуу соо адамдын ичеги карынына түшөт. Анда көбөйүп, уу бөлүп чыгарып, тийиштүү ооруга чалдыктырат. Жайында ооруну көбүнчө чымындар таратат.
Контраст
Акын бул ырында ачуусу келип, кайрадан бат эле жазылып кеткен, кара нөшөр болуп жаап, кайрадан бир заматта туптунук асмандай болуп ачылып кеткен аялдын образын Конрастык салыштыруулардын негизинде жаратып жатат. Ошентип, контрасттык сүрөттөө кыргыз поэзиясындагы эң күчтүү өнүккөн стилистикалык фигуралардан болуп эсептелет.
Асян (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Асян — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Асян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1661 киши. Почта индекси — 452315, ОКАТО коду — 80224807001.
Кудалашуу
Кудалашуу – никелешүү алдында ата-энелердин нике тууралуу макулдашуусу, убадалашуусу. Кудалашуу төмөндөгүдөй түрлөрдө жүргүзүлгөн – бел куда, бешик куда, кайчы куда. Бел куда – төрөлө элек балдарды (боюнда бар кезинде) келечекте баш коштуруу үчүн убадалашуу; бешик куда – кичинекей, бешиктеги мезгилинде Кудалашуу; кайчы куда – кыз алышып, кыз беришүү. Кудалашуу демилгеси жигиттин ата-энеси же алар жиберген жуучу кыздын ата-энесине же жакын тууган-туушкандарына баруудан башталган. Кудалашуу учурунда кыздын же жигиттин эрки, каалоосу эсепке алынган эмес. Айрым учурда мамилелери өтө жакын, ымалалаш, санаалаш, дос-тамыр, алыш-бериши бар алакалаш же сөөк жаңыртууну каалаган адамдар араны алыстатпоо, элдерди жакындаштыруу үчүн бел куда болгон учурлар да кездешет. Бел куда болуу - бул балдар төрөлө электе эле кудалашуу салты. Эгерде төрөлгөн балдардын экөө тең уул же кыз болуп калса, анда достоштурат. Ошондой болсо да илим бүгүнкү күндө гана ДНК хромосому 7 ата өткөндөн кийин гана тазаланаарын билсе, кыргыздар байыртадан эле билип, 7 ата өтмөйүн кудалашкан эмес. Кээде өспүрүм уулу бар адамдар жакын санаалаштары кыздуу болгон учурда ак боз бээнин көкүлүнө кебез байлап келип, кулдук уруп, кудалашып, жаңы төрөлгөн наристеге сөйкө салып кетишкен. Ошону менен ал кыздын башы байланып, сөйкөлүү кыз аталган. Ага башка эч ким көз арта алган эмес. Бул бешик куда болуу деп аталат. Бул учурларда албетте балдардын макулдугу суралбайт. Мурунку кудалардын ортону алыстатпаш үчүн кайрадан куда болуусу сөөк жаңыртуу, кайчы куда деп аталган. Кудалашуунун мындай түрлөрү социалдык бир катмардагы адамдар ортосунда болуп, турмуш муктаждыгынан жана ата-энелердин болочок үй-бүлөнүн бекем болушу үчүн кам көрүүсүнөн келип чыккан. Күйөөсү өлгөн аялды кайнисине же кайнагасына (сорорат), аялы каза болгон эркекке балдызын (левират) алып берүү салты да кеңири жайылган, бул жетим калган балдардын кор болбой, туугандарынан ажырабай жакшы тарбия алышына шарт түзгөн, анын үстүнө балдарды жетимсиретпей тарбиялоо алардын милдети болгон. Тууган-уруктук мамиле да үзүлгөн эмес. Ал эми жеңелердин кызды, жигитти үй-бүлөлүк турмушка даярдоодо, өз теңин таап берүүдө орду чоң болгон. Эгерде кыздын башы бош болсо (мурда эч ким бел куда болбосо, сөйкө салбаса), ал бойго жеткенде жактырып калган жигит, кыйлага акмалап, сынына толтургандан кийин гана ата-энесине айткан. Ошондон кийин баланын атасы, же анын оозунда кеби бар, элге кадыр-барктуу туугандарынын бири кыздын атасына жуучулукка келип, кудалашуу башталган. Жуучу: Кулдугум бар! - деп эки колун бооруна алып, жүгүнгөнсүп таазим кылган,
Мөңгү пастинакопсиси
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Жалпы жана өлкөдө таралышы. Орто Азия, Батыш Кытай (Синдзяц). Түндүк Тянңшанң, Заилийск Алатоосу жана Кыргыз Алатоосу (Шамшы жана Чоңкурчак капчыгайлары).
Убактылуу өкмөт
1. Орусиядагы 1917-жылдагы Февраль бурж.-демокр. революциясынан кийин түзүлгөн мамлекеттик бийликтин борбордук органы. Мамлекеттик думанын Убактылуу к-ти менен жумушчу жана солдат депутаттарынын Петроград Совети аткаруу к-тинин эсер-меныневик лидерлеринин макулдугу боюнча түзүлүп, 1917-жылдын 2(15)-мартынан 25-октябрына (7-ноябрына) чейин бийлик жүргүзгөн. Анын курамына бурж.помещик өкүлдөр кирген. Бирок Убактылуу өкмөт менен катар Жумушчу жана солдат депутаттарынын советтери да болгондуктан, өлкөдө кош бийлик орногон. У. ө. бийликти колуна алгандан кийин революция күн тартибине койгон маанилүү маселелердин бирин да чечкен эмес. Ал элге каршы импер. саясат жүргүзүп, согушту «жеңиштүү аяктаганга» чейин улантууну көздөгөн. Бүлгүнгө, ачарчылыкка каршы күрөштө, улуттук, агрардык маселелерди чечпеген. Большевиктер партиясы анын элге каршы саясатынын манызын ашкерелеп, Убактылуу өкмөткө каршы массалык чыгууларды уюштурган (к. Июль кундөру (1917), Июнь демонстрациясы (1917), Июнь кризиси (1917 )). Эсер-меныневиктердин катышуусу менен 1917-ж. 5	майда биринчи, 24-июлда экинчи, 25-сентябрда үчүнчү коалициялык Убактылуу өкмөт түзүлгөн. Июль кризисинин натыйжасында кош бийлик жоюлуп, контрреволюциячыл буржуазиянын диктатурасы орногон; болыневиктерди куугунтуктоо башталган. Реакциячыл буржуазия Советтерди талкалоо максатында козголоң да чыгарган (к. Корнилов козголоңу). Бул козголоңду болыпевиктердин жетекчилиги менен жумушчулар басып таштаган соң, өкмөттүк кризис кайрадан башталган. Убактылуу өкмөт андан кутулуу максатында директория, предпарламент сыяктуу өкмөттүк органдарды түзсө да, революциянын өсүшүн токтото алган эмес. Болыыевиктер партиясы куралдуу көтөрүлүштү даярдоого багытталган (к. РСДРП(б)нин 6  съезди). 1917-ж. күзүндө өлкөдө революциячыл кризис жетилип, Ленин жетектеген большевиктер партиясы жумушчуларды революцияга баштап чыккан. 26-октябрга караган түнү Убактылуу өкмөт кышкы сарайда камакка алынган (Убактылуу өкмөттүн башчысы Керенский качып кеткен). 25-октябрда (7-ноябрда) ачылган Жумушчу жана солдат депутаттар советтеринин бүткүл россиялык 2-съезди бүткүл бийлик советтерге өткөнүн жарыялап, В. И. Ленин башында турган биринчи Совет өкмөтүн түзгөн (к. Улуу Октябрь социалисттик революциясы);
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Лиакат али хан Навабзада
Лиакат али хан Навабзада (1. 10. 1895, Карнал – 16. 10. 1951, Равалпинди) – Пакистандын мамлекеттик ишмери, Британдык Индиядагы мусулмандар кыймылынын лидерлеринин бири. Алигхар мусулман университетинин юридикалык факультетин (1918), Оксфорд университетин (1921) бүтүргөн. 1923-ж. Индияга кайтып келип, Мусулман лигасына кирген. 1936–47-ж. анын генералдык секретары. 1923- жылдан Бириккен провинциялардын, 1940- жылдан жалпы индиялык мыйзам чыгаруу жыйынынын, 1946-жылдан Индия вице-королуна караштуу аткаруу кеңешинин мүчөсү. 1946-ж. октябрда Ж. Неру жетектеген Индиянын убактылуу өкмөтүндө финансы министри, 1948-ж. М. А. Жинн өлгөндөн кийин мамлекетти жетектеген. 1947-ж. Пакистандын премьер-министри жана коргоо министри. 1950–51-ж. Пакистан Мусулман лигасынын президенти. 1951-ж. Равалпиндиде өлтүрүлгөн. Пакистан республикасын түзүүгө чоң салым кошкон.
Циклотрон резонансы
Циклотрон резонансы — Турактуу магнит талаасына жайгаштырылган өткөргүчтөрдүн, алардагы зарядды ташуучулардын циклотрон жыштыгына барабар же эселенгендей жыштыктагы, электр-магниттик толкундарды жутуусу же чагылтуусу.
Худяковка (Мишкин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Черный Лух (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сарчабаев Халдар
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхынын энциклопедиясы Б,2003
Тянь-шань бийик тоо илимий борбору
Тянь-шань бийик тоо илимий борбору, Тянь-Шань физика-географиялык станциясы - Ысык-Көл өрөөнү менен Борбордук Теңир-Тоонун табиятын, физ.геогр. процесстерин комплекстүү изилдөөчү илимий мекеме.
Божоноев, Абазбек Ниязалы уулу
Кыскача өмүр таржымакалы
1973-жылы Тоголок Молдонун доору жана өмүрү меен байланыштуу кандидаттык диссертациясын коргогон.
Ири чөйчөкчөлүү примула
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) катталган.
Коргоо үчүн зарыл аракеттер
Түрдүн популяциясынын абалын аныктап, ботаникалык заказник уюштуруп, декоративдүү жана дары-дармек чөп катары КР УИАнын Ботаника багына интродукциялоо керек.
Капар Кыдыралиев
Капар Кыдыралиев - агартуу ишин уюштуруучу.
Жакшы адамдын аты өчпөйт
Ата Мекендик согуш башталганда ал 12 жашта эле. Ал кездеги бүткүл элдик жакырчылык, бүткүл элдик оор кайгы, ошол кездеги элдин баатырлык эмгектери боолочок агайдын мүнөзүн, эркин ого бетер курчутат.
Арадан бир нече жылдар агылып өтүп, ал ошол мезгилдеги мугалимдер институтун ийгиликтүү аяктайт. Эмгек жолун туулуп өскон айлына келип, мектеп директору болуп иштөөдөн баштайт, кийин Кум-Дөбө айлында да директор болуп, кызматта элдин ишеничин актап, жакшы иштеп, көп узабай Чолпон анан Кочкор райондук билим берүү бөлүмүнүн башчылыгына которулат.
Өзгөчө окуучуларды адистикке жана кесипке даярдоо – оңой-олтон иш эмес эле. Бул багытта райондордо окуу-өндурүштүк комбинаттар ачылып, аларда мектеп окуучулары шофердук, трактористик, куруучулук, ашпозчулук, секретарь-машинисткалык адистерди үйрөнө башташты.
Капар агай малчылардын балдары, жетим балдар жөнүндө такай кам көрүүчү. Мектеп интернатындагы балдардын курсагы токпу, жатаканада тиешелүү шарттар түзүлгөнбү, мына ушулар тууралуу такай кызыга турган.
Акырында айта кете турган сөз, эл батасында айтылып жүргөндөй, агайдын “төрөгөн энесине, жол көрсөткөн атасына, арбагын көтөргөн эли-журтуна алкыш!” дегибиз келет.
Воспоминания о Капаре Кыдыралиеве
Позвонила Анара – младшая дочь Капара Кыдыралиева, сообщила, что намечаются мероприятия посвященные 70-летию отца, в том числе выпуск брошюры по воспоминаниям близко знавших его людей. Это сообщение взолновало меня. Нахлынули мысли роем, которые сходу трудно ясно и четко выразить.
Он жил жизнью каждого работника аппарата, руководителя Роно, директора школы, учителя, как своей собственной, видел в каждом деле из нас человека и верил в каждого. Умел каждому дать цену определить по достоинству его качества.
За год до его болезни я купила себе хорошее элегантное кожаное пальто. Он меня похвалил, сказав: «Мы не настолько богаты, чтобы покупать дешевые вещи,» а потом добавил, «что молодость нас сама по себе украшала, а теперь не лишние какие-то украшения.»
Мукаш Абазганов агайдын(1927 - 2014) эскерүүсү
Капар эрте өчтү. Бейишин берсин. Анын атуулдук санжырасын тактап, таберик сөзүн таразалап алар журту турат. Капардын бирөөгө акаарат келтиргенин билбеймин, көрсө анда таза адеп, улууга урмат көрсөтүп, кичүүгө ызаат жасачу табигый боорукерлик, бир мүнөздүүлүк жеринде эле бар экен, ал канчалык кызмат даражасы жогорулаган менен баягы адамдык улуу сапаттарынан ажыраган жок.
Казакбаева Букеш эжейдин эскерүүсү
- Кыргыз ССР-нын эмгек сиңирген мугалими,
- Эмгек Кызыл Туу, Ардак белгиси ордендердин ээси,
Менин Капар агай менен болгон жолугуушум
Агай кирип келип, - “кызым шкафтарды көрсөтчү” деди. Мен шкафты ачып жиберсем, кудай өзү көрсөтпөсүн чаң баскан эски плакаттар бетиме чейин чачырап баары чаң болуп калды. Мен актанып жакында эле кабинетти бергенин айттым. Агай директорду бир карады, ал байкуш жерге кирип кете жаздады. Мени карап 2 ай мөөнөт берди. “Кызым сени ошондо көрүп баалайм” - деди, “жаш экенсин ишиңди көрсөт” -  деди. Мен ошондо эсиме келдим. Кабинетти бүт жаңыртып жазап чыктым. Агайдын сүрдүү өңү, таасирдүүлүгү элестеп турду. Мен келбейт го дедим. Чоңдор коркута берет деп ойлодум. Бирок агай келип мурунку кемчиликтерибизди карап чыгышты. Агай мага түз эле озү кирди. Биринчи жолу корктум, текшерүү эмне эенин сездим. Кабинетти чындыгында эле укмуш жасагам. Баары таза, жаңы пардоодон өйдө жаңырткам. Кирип баарын карап, ыраазы болгонун өңунөн эле байкадым. “Кызым тың экенсин ошондо эле байкагам ,сенден жакшы мугалим чыгат” – деп чыгып кетти. Ошондогу сүюнгөнүм, толкунданганым өмүр бою эсимден чыкпайт. Бул унутулгус нерсе.
Шайлоо Жаманкулова,
Чоң апа (Апасы)
Чоң ата, апабыздын туруктуу өз үйү болбой, ар кайсы жерлерде бир топ жыл жашап жүрүшүптүр. Чоң атабыз көзүн жумгандан кийин өз үйсүз жашаган болбойт деп Чоң апа балдары менен кеңешип, Кыдыралы атамдын, инилеринин, Токуш атамдын (ал убакта кызматкер болуп иштеп калыптыр) жардамы менен үй салышыптыр. Ошондон бери Чоң апам, балдарынын Фрунзеге же Кочкорго тур деген суранычтарына болбой өзүнүн эски эки бѳлмѳ үйүндө Жумабек атамдын(атамдын улуу агасы) үй-бүлөсү менен жашап өттү, кандай кана болбосун – өз үйуңө жетпейт деген ушу го.
ЧОҢ АПА (версия на русском языке)
Судя по словам Каличи-эже (младшая сестра отца), Чоң апа была мастерицей по рукоделию и всю жизнь занималась изготовлением войлочных ковров – шырдаков и ала-кийизов, кёлдёлёнов – подстилок из овечьих шкур. Поэтому благодаря ее хозяйственности и неутомимому характеру семья жила в достатке. Однако она была не только мастерицей в этом деле, но и отличным организатором – она собирала женщин и молодух, когда требовалась помощь, и они вместе занимались рукоделием. Поскольку она пользовалась их уважением и доверием, то зачастую к ней обращались и за советами. И не только женщины, все в округе приходили советоваться к ней по различным вопросам. Оказывается, и даже самый уважаемый и почитаемый человек в той местности, председатель аилсовета, ее младший брат, мой дед Кыдыралы обращался к ней по важным вопросам, чтобы получить совет. В свою очередь она никогда не принимала решений по вопросам, затрагивающим или связанным с Кыдыралы ата, и просила дождаться его, чтобы решить их вместе с ним.
Согуштагы каатчылык
Эртең менен кетели деп атсак эле радиодон “Немецтик-фашистилик баскынчылар келишимди бузуп, СССРге кол салды, согуш башталды” - деп атат дешти. Эсибиз чыгып, ыйлап-сыктап айылга жөнөдүк. Ыр, комуз менен шайдоот келген жаныбыз жүрөктүн үшүн алган суук кабардан шаабайыбыз сууп, жолго бир конуп үйгө араң жеттик. Эр-бүлөөнү согушка ала баштады. Күнүгө ый, ызы-чуу, араба менен алып кетет. Капар ошондо 12 жаштагы бала мен 15 жаштагы кыз элем.
Мындай эле эл тартиптүү болуп иштеп калганы жетекчиден болот  турбайбы. Мантышта Капардын атасы Кыдыралы деген аксакал элди баккан экенда, малдууу оокаттуу акылдуу киши экенда. Жаш кезинде Айтууда(ошол аймактын байы) малай болуп жүрүп далайды көрүп элди бүт кыймылдатбай иштеткен ошол киши экен. Бир дагы киши тилин албай койчу эмес. Учка боз үй тиктирип тамак жасаткан. Ошол жерге жаткырып иштеткен. Үч-Эмчекке боз үй тиктирип, ошол жерге кондуруп иштетип чөп чаптырган. Бүткөндө үйүнө жиберген. Кампаны кайтартып койгон, тукумдан артканын улам үйлөрдү кыдырып уну талканы калбай калганда ченеп берип турган.
Капарга кошулган кошок
Төртөө бир учту жылдыздын
Алтоо бир учту жылдыздын
Аргымак минген кашкадан
Толукшуп жайнап гүл чыккан
Алты уруу тууган эл калды
Алты кат жердин түбүндө
Ар сапаттар табылат
(1990-ж.,12февраль)
Жогорку каргино (Дюртюлин району, Башкыртстан)
Жогорку каргино — Башкыртстандын Дюртюлин районундагы айыл, Асян айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 41 киши. Почта индекси — 452315, ОКАТО коду — 80224807002.
Одри Ниффенеггер
Жазуу
Ниффенеггердин алгачкы чыгармасы болуп, 2003-жылы чыккан "Убакыт саякатчысынын аялы" романы болпу эсептелинет. Романдын негизинде 2009-жылы тасма жарык көргөн.
Кордоо айтышы
Кордоо айтышы – акындардын бири-бирин кордоп, мазактап, мыскылдап ырдашы. Мында бири-биринин жеке сапаттарын шылдыңдашкан, жерин, элин кемсинтишкен, уруу-уруктарын сындап, айтыш уюштурушкан. Арзымат менен жаш Токтогулдун, Барпы менен Бала ырчынын (Сыдык Алайчы уулу), Назарбай менен Барпынын айтышы кордоо максатында ырдалган. Назарбай Барпынын инсандыгын кордоп, минтип айтат:
Няревейтывис
Няревейтывис — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Виссервис дарыясынын оң жээгинен 8 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 11 км.
Кызыл-Дөбө
Кызыл-Дөбө — Кыргызстандын Нарын облусунун Кочкор районундагы айыл. Кара-Суу айыл аймагына кирет.
Шабдан баатыр
1860-жылдын акырында Кокон хандыгынын колбашчысы Канат шаага кошулуп, Ташкенге барган. Узун-Агачтын жанындагы орус аскерлерине каршы урушка катышкан. Ташкен шаарын коргоодо көрсөткөн каармандыгы үчүн Кудаяр хан аны Түркстан шаарынын беги кылып дайындаган. Бирок анда иштебей, атасынын таасири менен орустарга өтүп, өмүрүнүн аягына чейин ак падышага кызмат өтегөн. Ал Токмоктогу уезддин начальниги жана Жети-Су аскер губернатору менен тыгыз байланышта болгон.
Абдалиева, Гүлзада Кошоевна
Гүлзада Кошоевна Абдалиева (Гульзада Абдалиева; Gulzada Abdalieva; 22.04.1969; Казыбек айылы, Ат-Башы району, Нарын облусу, Кыргызстан) - кыргыздын заманбап этнограф жана педагог айымдарынан. Тарых илимдеринин кандидаты (2008).
Сомсымактар
Сомсымактар (лат. Salvelinus) —  сом сымалдуу балыктардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: Америка сомсымагы (лат. S. fontinalis), Арктика сомсымагы (S. alpinus); Дрягин сомсымагы (S. drjagini).
Тянь-шань кою
Кочкорунун тирүүлөй салм. 105-110 кг, соолугунуку 60-65 кг, 4 айлык козусунуку (энесинен бөлүнгөндө) 30-33 кг, 7 айлыгыныкы 40-43 кг. Ар 100 тубар койдон 110-115 козу алынат. Көпчүлүгү токол. Жүнү ак, жибек сымал жылтырак, тегиз, узун, бышык. Кочкорунан 8-9 кг, соолугунан 3,6-4,2 кг жүн кыркылат. Тянь-шань кою Нарын облусунун, Нарын, Ак-Талаа, Ат-Башы р-ндорунда асыралат.
Акас мерген
Сизге ылайык ат болот деп бүтүм чыгарышат. Манас баатыр кула тайды соодагерден отуз бээ, отуз кулун, отуз субайга сатып алып, атын «Аккула» коёт. А. м-дин Кула бээси кийинки жылы да керкашка кулун тууйт. Бул маалда тай болуп калган агыш куйрук сур тайды Ат-Башынын базарына алып барып сатайын деп кеңеш курат. Ат-Башынын базарында: Арткы аягы майышчаак Алыска арбын жарабас, Жакыныраак чапканда Кула тайдан калышпас (Кол жазмалар фондусу, 291-инв., 120-б.).
Тубаса нак минералдар
Австралиядан табылган «Холтермандын тактасы» деп аталган тубаса нак алтындын салмагы кварц менен бирге 285 кгга жетсе, Канадада салм. 500 кг тубаса нак күмүш (Кобальт кени), Россияда 8,4 кг уюган нак платина (Урал) казылып алынган. Айдагы тоо тектердин жана метеориттин курамында жер кыртышында еейрек кездешүүчү кошундусуз таза темир (мис., салмагы 60 гдай келген Гоба метеорити - Жер шарында табылган эң ири табигый тубаса нак темир), никель ж. б. бар. Тубаса нак минералдар магматизм, метаморфизм, гидротерм жана гиперген процесстеринен пайда болот. Көбүнчө минералдардын чачынды кендеринде кездешет.
Айрансуу минералдуу суусу
Айрансуу минералдуу суусу - дарыланууга жана ичүүгө жарамдуу минералдуу суу булактары. Москва районунда, Ак-Суу кыштагынан 30 км түштүктө, Ак-Суу (Жарташ) минералдуу суусунан 3 км түштүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2500 м бийиктикте. Суу жергиликтүү элге илгертен белгилүү. Алгачкы геологиялык маалымат 1956-ж. берилген. Суу аймагын ордовик мезгилинде пайда болгон кумдук, акиташ теги, сланец түзөт. Минералдуу суу булактары түндүк-чыгышка карай созулуп жаткан тектоникаклык жаракадан булак түрүндө агып чыгат. Суу муздак (7°-10°С), тунук, жытсыз, кычкыл даамдуу, көмүр кычкыл газдуу (С02500 мг/л). Аз минералдашкан (0,4-0,6 г/л), курамы гидрокарбонат-сульфат-кальций-магнийлүү. Булактын чыгымы 1 л/сек. Микрокомпоненттерден Ак-Суу минералдуу суусуна караганда молибден эки эсе көп (0,011 мг/л), фтор 0,35 мг/л. Суусундук катары ичсе болот.
Ливингстон шаары
Ливингстон шаары – Замбиянын түштүгүндөгү шаар. Түштүк провинциясынын административдик борбору. Замбези дарыясынын боюнда, Виктория шаркыратмасынан 11 км аралыкта жайгашкан. Калкы 133,8 миң (2010). Ири жол тоому. Эл аралык аэропорту бар. 1905-ж. негизделген. Шаардын тарыхый бөлүгүндө колониялык мезгилдин курулуштары (20-кылымдын 1-жарымы) сакталган. Машина куруу (автомобиль, трактор жана башка техникаларды кураштыруу), жыгаччылык, жеңил, тамак-аш, тамеки өнөр жай ишканалары иштейт. Ливингстондун аймагына (Замбези дарыясына) ГЭС курулган. Педагогикалык коллеж, улуттук музей (1934; археологиялык, этнографиялык, тарых, африкалык искусство, Д. Ливингстондун өздүк буюмдары), Марамба маданий борбору (ачык асман алдындагы этногр. музей) бар. Ливингстон – туризмдин борбору. Шаарга жакын жерде Моси-оа-Тунья улуттук паркы жана Виктория шаркыратмасынын (туристтик комплекс уюштурулган) бир бөлүгү Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине киргизилген. Шаар саякатчы Д. Ливингстондун урматына аталган.
Мырзаев Абдыкерим
Кыргыз тилинде
Түпкүрдө: Очерк. - Ф.: Кыргызстан, 1966. - 100 б.
Турул
Турул - мажар жана түрк элдеринин уламыштарында айтылган куш.
Теңдик (айыл)
Калкы
Калкы ― 4087 киши.
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу башкаруу академиясы
Колдонулган адабият
“Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия” Бишкек 2003. “Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору” “И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик Педагогикалык университети” “Башкы ред. Ү.А.Асанов, жооптуу ред. А.А. Асанканов”. “Ред кеңеш: Ө.Ж.Осмонов (төрага) Т.Н Өмүрбеков”
Мырзакулов Саадатбек
Кыргыз тилинде
Кара пояс, же жоголгон казына баяны. 1-2-3-китеп. – Б.: Бийиктик, 2003. - 250 б.
Адашкан дипломат: Детектив. – Кант райондук басмаканасы, 2009. - 300 б.
Шилеговица (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мыкан
Мыкан (Мыкан) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Ленин айыл округу составына кирет.
Норс Хэйлдон (Нү-Жерси)
Норс Хэйлдон (Нү-Жерси) (North Haledon) — Нү-Жерси штатынын Пассеик округуна караган АКШ шаары.
Жутуу
Жутуу — азыкты ооз көңдөйүнөн кызыл өңгөч аркылуу карынга жылдыруучу татаал рефлекс. Адам күнүнө 600 жолу жутат.Анын ичинде 200 жолу тамак жеген учурда, уктап жаткан учурда 50 жолу, 350 жолу калган убакта. Көпчүлүк жутуулар бизге байкалбай өтөт. Ал тил, таңдай, алкым, кызыл өңгөч жана кекиртек булчуңдарынын катышуусу менен ишке ашырылат. Тамак азыктары ооздун ичинде майда чайналып шилекейленет; андан кийин тилдин жардамы менен кулкунга жылат. Ушул учурдагы кулкун булчуңдарынын жыйрылышынан коко жапкыч менен колко жабылат да, тамак кулкунга өтүп, андан кызыл өңгөч булчуңдарынын жыйрылуусунун натыйжасында карынга түшөт. Суюк тамак уурталгандан кийин, тилдин жана анын түбүндөгү булчуңдардын, жумшак таңдайдын жыйрылышынан ооздун ичиндеги басым көбөйүп, суюктук кызыл өңгөчкө, андан карынга куюлат. Жутуу рефлексинин борбору сүйрү мээде жайгашкан. Сүйрү мээдеги жутуу жана дем алуу рефлекстеринин борборлору кезектешип козголот, башкача айтканда Жутуу рефлекси учурунда дем алуу рефлекси токтойт.