Клапрот_Генрих_Юлий
Клапрот Генрих Юлий (1783-1835), чыгыш таануучу, академик, лингвист катары таанымал болгон окумуштуу. Чыгыш элдери болгон кытайлар, перстер, түрктөр, Кавказ элдери ж.б. кызыгып изилдеген. Г.Ю.Клапроттун атасы таанымал химик окумуштуу болгон жана уулун өзүндөй химик катары көргүсү келген. Бирок, ал тил илимине, чыгыш ьтилдерине кызыкканын койгон эмес. Атасы аны табият таануу илимдерин зордоп окутууга аракет жасаган. Ошол табият таануу илиммдери чыгыштаануучунун кийинки илимий изилдөөлөрүнө, жашоосуна пайдасы тийген. Берлиндеги королдук китепканада кытай китептеринин саны бир кыйла боло турган. Ошол учурдагы билим алуунун мүмкүнчүл®төрүнүн тардыгына карабастан Г.Ю.Клапрот кытай тилин оз алдынча үйрөнө берген. Болочок окумштуу илим чөйрөсүнө тааныла баштаган. Атасы уулун синологиядан алыстатуу максатында 1801-ж. Галледеги университетке тил үйрөнүү үчүн жиберген экен. Юлий Клапрот бул окууну бат эле аяктап, 1802-ж. Дрезденге келет да кытай тилин окууну улантат. Ошол эле жылы Веймар щаарында “Азия магазини” (Asiatisches Magazin. Weimar, 1802) аттуу журналды чыгарган. Мындан кабардар болгон орустар аны Илимдер Академиясына адьюкт кызматына чакырышкан. Чакырууну кабыл алып, Санкт-Петербургдан чыгыш элдери боюнча зор маалыматтарды табууга болоруна ишенген. Бат эле Юлий Клапротту Кытайга бра турган элчиликтин курамына кошушат. Элчи болгон граф Головкинди коштогондор 1805-ж. Казан, Пермь, Екатеринбург, Тобольск, Томск, Красноярск аркылуу Иркутскиге келишкен. Юлий Клапрот тунгус тилдүү элдерди, якуттарды, башкыр жана кыргыздардын (болжолу, енисей кыргыздары же казактар) тилдерин изилдеп, сөздүктөрдү жазган, эмгектерин “Asia polyglotta” жыйнагына жарыялаган. 1805-ж. Кяхтага келгенде элчилик тобу кабар күтүп бир кыйла туруп калышканда Юлий Клапрот бош убактысын текке кетирбестен, монгол жана маньжур тилдери боюнча лингвистикалык маалыматтарды жыйнаган. Россия Илимдер академиясы Ю.Клапротко Кытайга барбасын, ошол аймактардагы монголдордун тарыхын, тилин, динин, Тибет боюнча маалыматтарды жыйнасын деген көрсөтмө берген эле. 1807-ж. экспедициядан кайтып келген Юлий Клапротту академик даражасына, ал эми император Александр 1 экспедиция үчүн казынадан 300 рублдик пенсия менен сыйлаган. Ошол эле жылы Россия империясына каратылган Кавказдын элдеринин тарыхын, каада-салт, үрп-адаттарын, тилдерин изиолдөө максатында Юлий Клапроттуаталган аймакка жиберишет. Тифлистен Бакуга, андан Персияга баруу пландаштырылган эле. Бирок согуштук-саясий кырдаал буга мүмкүнчүлүк берген эмес. 1808-ж. кайрадан чакыртылып алынган Юлий Клапрот осетиндердин тилине кызыга баштаган. Бул маалыматтарды немис жана француз тилдеринде жарыялап, "Archiv für die asiatische Litteratur, Geschichte und Sprachkunde" (Petersbourg, 1810. Bd. I) аттуу жыйнакты негиздеген. Санкт-Петербургдагы китепканадагы бай кытай китептерин каттоого тапшырма берилген. 1811-ж. Россия Илимдер академиясы Юлий Клапроттуу немис жазуу шрифтерин алып келүү үчүн Берлинге жиберет. Бул кырдаалды пайдаланган окумуштуу Пруссияда калып калат. Ишин улантуу максатында Парижге көчүп кететю Бирок Юлий Клапроттун илимдеги салымын баалаган Пруссия королу профессор наамы менен биргеликте 24 000 франкты китеп басып чыгаруу үчүн берген экен. Ага Парижде калып, булактар боюнча иштөөсүнө уруксат берилет. Синолог Иакинф Бичурин менен илимий талашты жүргүзгөн Юлий Клапрот бардык тилдерди (кытай, маньжур, монгол, перс ж.б.) үйрөнүүгө өзүнүн тырышчаактыгы, эмгекке чындап берилгендиги менен жетишкен. Чындыгында, Юлий Клапрот өз учурунун эң мыкты ориенталисти, лингвисти болгондугу анык.