Португалия
Адабияты
Португалия адабиятынын алгачкы үлгүлөрү – А. Жиралдиштин (14-кылым) испан-португал аскерлеринин арабдарды жеңгендиги жөнүндөгү баатырдык поэмасы жана элдик лирикалык ырлар: косант, романс ж. б. 16-кылымдын ортосунда экономикадагы жана саясаттагы кризистен улам Португалия адабиятынын кедери кетип, адабиятта мистикалык маанай өкүм сүргөн. 18-кылымдын ортосунда португал адабиятына кире баштаган агартуу идеялары Лиссабон Аркадиясы, Жаңы Аркадия ж. б. адабий ийрим мүчөлөрүнүн чыгармаларында чагылдырылган. Португалия адабиятында 19-кылымдын 20-жылдарында романтизм гүлдөгөн. Ага «Камоэнс» (1852), «Дона Бранка» (1826) патриоттук поэмаларынын, «Ауту Жила Висенте» (1838) тарыхый драмасынын автору Ж. Б. Алмейда-Гаррет негиз салган. 19-кылымдын ортосунда Португалия адабиятында жаңы багытка кызыгуу күч алган. Романтизмди жактагандарга каршы чыгып, реалисттик метод үчүн күрөшкөн Ж. Диниш, С. Верди, Ж. М. Эса ди Кейруш өңдүү жазуучулар чыккан. 20-кылымда адабиятта декадентчил багыт (Ф. Песоа, М. ди Са-Карнейру), 20-кылымдын ортосунан модернисттерге каршы күрөштө неореалист жазуучулар тобу пайда болгон (Ж. Редол, С. Перейра Гомиш, Ф. Намор ж. б.). Палеолит доорунан Кантабрия (Испания) жана Аквитаниянын (Франция) байыркы искусствосуна окшош аска беттериндеги жазуулар, неолит доорунан дольмендер, карапа идиштер, антропоморфтук фигуралар сакталган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта лузитан уруулары тегереги бекемделген коргондорду курушкан. 12-кылымда ал коргондор шаарга айланган. Көп сандаган басып алуучулар Португалия архитектурасынын жергиликтүү таш зодчийлигине өз үлүшүн кошушкан. Мисалы, римдиктерден Эворадагы Диана храмы (биздин заманга чейинки 2–3-кылым) ж. б. имараттар, вестготтордон базиликалар, арабдардан үстү жалпак сокмо тамдар калган. 12–14-кылымда архитектурада роман, готика стилиндеги монастрлар, соборлор, храмдар курулган. Кийин ал улуттук «мануэлино» (король Мануэл 1нин тушунда, 1495–1521) стили менен алмашылган. 17–18-кылымда шаар куруу иши жанданып, үйлөр пландуу түрдө салынган. Накта шаар куруу 2-дүйнөлүк согуштан кийин башталган. Бүгүнкү Португалияда дүйнөдөгү эң белгилүү Escolo do Porto («Порту мектеби») деген архитектура мектеби бар. Сүрөт искусствосунда 17–18-кылымда барокколук тенденциядагы монументтик жыгач жана таш скульптура (Ж. Машаду ди Каштру, А. Феррейра) өнүккөн. 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Португалиянын сүрөт искусствосунда реалисттик багыт (А. Саариж душ Рейштин скульптурасы, A. К. да Сильва Порту менен Ж. М. да Силва Оливейранын пейзаждары жана жанрдык композициялары) пайда болгон. Музыкасы испан музыкасына окшош, башаты бир болгондуктан, байыртан салттуу байлыгы жана ар түрдүүлүгү менен айырмаланат. Аспаптык жанрга караганда, ыр-бий кеңири өнүккөн. Ырдын өтө белгилүү формасы – фаду (гитара менен коштолгон жеке ыр), кеңири таралган бийи – вира. Эл аспаптары: гитара, виола, кавакинью (кылдуу), гойта, волынка (үйлөмө), забумба, тамборил (урма), пандейру, адуфи (сыбызгы). 20-кылымдагы белгилүү композиторлору: Ж. Виана да Мота, О. да Сильва, Л. Ли Фрейташ Бранку, К. Карнейру, Ф. Лопиш Граса ж. б. музыкалык турмуштун борбору – Лиссабон. Анда «Сан-Карлуш» опера театры (1793-жылы негизделген), Улуттук консерватория (1835), музыкалык академия, бир нече симфониялык оркестр, музыкалык коомдор бар. Улуттук театрдын негиздөөчүсү – драматург, актёр, композитор Ж. Висенте болгон. 19-кылымдын 20–30-жылдарында улуттук театрдын жогорулашы Ж. Б. Алмейда-Гарреттин пьесаларынын коюлушу, романтикалык багыттын орношу менен байланыштуу. Анын демилгеси боюнча Лиссабондо драма искусство консерваториясы уюшулган, королева Мария Пнин Улуттук театры ачылган (1846). 20-кылымдын биринчи жарымында театр ар кандай модернисттик агымдардын таасиринде болгон. Жаңы муундун драматургдары В. С. Монтейру, Б. Сантарену, Л. Ф. Ребелу, К. Феррейра А. Редола ж. б. авторлордун пьесаларынан ошол таасир байкалган. 1896-жылдан кино тартыла баштаган. «Португалия-фильм» фирмасы түзүлгөндөн кийин (1909) кино өндүрүшү өрүш алган.