cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
"Эл адабияты" сериясы
22-том – “Арман ырлары”, “Ак Мөөр” (2003). Арман ырлары бай поэтикалык багытка ээ, өзгөчө жанрдык касиет-сапаты бар жанр. “Ак Мөөр” поэмасы элдик поэмалардын классикалык үлгүсү болуп калды. Поэманын жети варианты жарык көргөн. 23-том – “Байтик баатыр”, “Жаманкара баатыр” (2003). А. Смайыл уулунун айтуусундагы бул дастандар тарыхый инсандардын өмүр жолу, ишмердиги туурасында баяндаган. 24-том – “Санат, насыят жана эмгек ырлары” (2003). Жыйнакка оозеки казынабыздагы санат, насыят жана эмгек ырларынын элге кеңири белгилүү үлгүлөрү кирген. 25-том – “Гүлгаакы”, “Кыз Сайкал” (2003) дастандарында кыргыздын баатыр, каныша кыздарынын өз элинин биримдиги, эркиндиги, көз карансыздыгы үчүн болгон күрөшү баяндалат. О. Урманбетовдун варианттары. 26-том – “Болот”, “Асан менен Жамал” (2003). Бул дастандарда кыргыз эли башынан кечирген турмуш, коомдук-социалдык абал чагылдырылган. “Болот” – Т. Ошбаевдин айтуусунда “Асан менен Жамал” – А. Тыныбековдуку.
Камышановка
Калкы
Калкы - 1 834 киши.
Самдерма
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Өскөналиев, Эркалы
Эркалы Өскөналиев (09.8.1958 туулган)  - кыргыздын заманбап акындарынын жана журналисттеринин бири.
Адабий чыгармачылыгы
Эркалынын ырлары 1980-жылдардан баштап республикалык гезит-журналдарга жарыялана баштаган.
Кыргыздын көрүнүктүү куудулу жана акылгөйү Куйручук тууралуу изилдөө жүргүзүп, китеп жазган.
Өлкөсүндө өгөйлөнөт өз тили, Өйдөсүнөт, өпкөлөнөт чет тили. Эгемен эл болгондугуң ушубу, Эне тилиң кемсинтилди, өксүдү.
Үй-бүлөсү
Жубайы - Чынаркүл Урсейитова (1979-жылы баш кошушкан).
Олуят чал
Олуя чал — кейипкер. Саякбай Карала уулунун айтуусу боюнча «Кененде» жер кезип жүргөн Акжолтойго жолугуп, О. ч. Сейтек менен Акжолтойго эгиз сур ат — Кулансур менен Кулунсурду атайылап арнап алып келип берет. Акберметтин дайынын айтып анын көөхар шакегин Сейтекке Акжолтойдон берип жиберет.
Колит
Дарылоо
Азыркы мезгилде колитти дарылоонун натыйжалуу методдору иштелип чыкты. Ич өткөктү басуу максатында ар кандай антибиотиктерди өз алдынча колдонуу өтө оор кабылдоолорго алып келет. Оору кабылдап турганда догдур сунуш кылган диета менен тамактануу режимин так аткаруу зарыл. Оору бир аз басаңдаганда тамак рациону кеңейтилет. Оору күчөп турганда өтө чарчабай, чыр-чатактан оолак болуу керек.
Николь (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Петрухин Геннадий Васильевич
ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Элегия (адабият)
Кайсыл чектен жолугары билинбей.
Атаганат, токуп минип аргымак,
Жалган буттар
Жалган буттар - эң жөнөкөйлөрдүн денесинин өсүндүлөрү (мисалы, амеба), башкача атйканда жылып жүрүүгө жардам берүүчү органдары.
Онгон
Үзөнгүсүн үзө чиреген,
Кат-Кюэль-Кы дарыясы
Кат-Кюэль-Кы — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Эй-Кюэль-Кы дарыясынын оң жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Исмаилова Сайра
Исмаилова Сайра Саймачы. 1938-ж. Тоң районундагы Ак-Өлөн, айылында төрөлгөн. Орто билимдүү. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ысык-Көл шаарыядагы филиалын уюштурууга жандуу катышкан. Анын жигит калпагы, балдардын калпагы, туштук боюнча өзүнчө жараткан үлгүлөрү көркөм кеңештерден өтүп көп нускаланган. Кыргыз ССР Жергиликтүү өнөр жай министрлиги «II сынактагы чебер сүрөтчү» деген наам берген. Уз жердикти өзү жасайт да, көбүнчө эки табакчаны алат. Ар бир табакчанын ичинен төрт «кочкор мүйүз оюмунун» төбөсүнөн шарттуу «карга тырмак оюмун» чыгарат. Ал төрт жүрөкчөнү элестетет. Ал табакчанын төрт жеринен төрт «карга тырмак» оюму чыгырыкташып орун алган оюм элементтерине шайкештелет. Табакчанын ичинен пайда болгон жүрөкчө оюмдары жарыш жээктелет. Бир бүтүмдү түзгөн эки табакчанын алдынан беш жеринен топ чачык (чок, папик) төгүлүп турат. Табакчалардын сыртынан «жагалмай канат оюмунан» кыялданта алкак (жээк оюм) берет. Негизи кара жердикке ачык (сары, ток сары) түстөгү жипти илме сайма (шибеге сайма) аркылуу төп, так берүүсү уздун өтө кылдаттыгын билдирет. Чакан туштуктарынын этек кулакчындары сөзсүз төкмө чачыланат. Сайрабүбү кийизден жердик жасап, ага көркөм көчөттөрдү ийне сайма менен «илме сайма» ыкмасында «куш оюмунун» алдынан «карга тырмак оюмун», «кочкор мүйүз оюмдарын» берет. Башка саймачылардай шырдак оюмдары менен көркөм көчөттөрдү бири бирине айкаштыруу арасында кооздуктарды жаратпай, жалац оюмду кооздуктун каражатына пайдаланат. Ал «Жайлоодо» аттуу туштугунан көрүнөт. Жердиги кийизден жасалган бул эмгекте кыргыздын жашоо-тиричилиги элестейт. Анда түстөрдүн касиети менен толукшуп, нөөмөтүнө келип турган кадимки жай ыракаты көз алдыга тартылат. Аны керектелүүчү гана буюм эмес, утилитардуу (жасалга-колдонмо), уникалдуу (чанда жолугуучу) чыгарма катары да кароого болот. Катышкан көргөзмөлөрү, кароо-сынактары жана алган сыйлыктары 1987 ж. Улуу Октябрь Социалисттик революциясынын 70 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Сайма буюмдары үчүн «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин Ардак грамотасы; 1988 ж. «Кыял» элдик көркөм кол өнөрчүлүк Бирикмесинин 20 жылдыгына карата «Элдик чеберлердин республикалык кароо-сынагы». Баш кийими, сайма буюмдары үчүн «Кыял» Бирикмесинин Ардак грамотасы.
Кикабидзе, Вахтанг Константинович
Кыскача өмүр таржымакалы
Вахтанг Константинович Кикабидзе 1938-жылы 19-июлда Грузиянын борбору Тбилиси шаарында жарык дүйнөгө келген.
Үй-бүлөсү
Неберелери — Маринанын уулу Георгий Арешидзе (1978; жээн небереси), жана Константиндин уулдары : Вахтанг (1986) менен Иван (1995).
Лалым кушчу
Posted 16 December 2009 - 08:50
Байыркы Өгүз журту атанган, болочок Кыргыз элинин айрым уруулары, анын ичинде кушчулар, ушул эле Ысыккөл аймагынын таманында  агып жаткан,  Жандария-деген чоң агын суудун жээгин  мекендешиптир. Ошол элден тараган  Жансуулук  кушчулар - Жан кушчулар, андан тараган  байыркы Чаа журту, андан Сол Чаа, андан Чаян журтунан келген каныша - Канчаайым апа – Малике, апабыз түптөгөн Чалуяр б.а. Чалихи - Чалике хандыгы болгон. Андан кийин чыккан  Сокку уруучу бий - Цилихи (Чалике) – Ортонку Индиянын падишахы, андан кийин  Жайыл тайпасынын курамында болуп, андан Миңдуулат бөлүнүп чыкканда - анын курамында болгон. Андан кийин  чыккан  Чабол Чалике падыша, андан  кийин   Алп Солдон – “Чалике” үйүнүн “Башкы кол башчысы” чыккан. Андан кийинки замандарда  Чалике үйүнөн Сокку уруучу бий даражасы менен кол баштаган  Тагай, Индия өлкөсүнө падишах болгон учур болгон. Андан көп өтпөй ,Инди жеринде  Чалуке аттуу үч падышалык пайда болгон экен. Алар түзгөн империянын аты Чалукя  экен. Ошол учурдагы жер картасы, ушул күнгө чейин сакталып калган. Канчаайым (Сигюн) каныша түптөгөн Чалихи падышалыгынан  башталган бир бутактан, Нойгуттардын султандарынын бийлиги уланган. Курманбек эпосундагы  Аккан достун бийлиги да ошол эле бутактан уланган. Санжырада   Акуул деп айтылат. Ак уулдан  тараган Могол, Моголдон чыккан Султан  Бабыр, Индияга падишах болгон. Чалике падышалыгын түптөөгө катышкан Рюриктер, ал падышалык кулаганда, экиге бөлүнүп кеткен. Падышалыкка  батыштан келип кошулган  Рюриктер тайпасы, батышка Булгаары элинин жерине  барышкан  болчу. Андан кийин алар  Новгородду карай кетишти. Барган жердеги элге-биз Чалияндан келдик- деп, мурдагы Чалике падышалыгынын атын аташкан. Батыштагы элдер, ошондой эле Кытай жазма тарыхы  Ча хандардын  тарыхын, Си хандардын тарыхы - деп берет. Себеби мезгилдин өтүшү менен чаа сөзү чаян болуп  өзгөрүптүр, андан соң- ал сөз да өзгөрүүгө учурап, чин деп айтылган учур болуптур. Ошол чин сөзү цин болуп айтылган экен. Андан кийин ци сөзүнөн си сөзүнө  өткөн экен. Ошондон улам,  Ча сөзү Си деп айтылып келет. Чалияне деген сөздү, орус тектуу элдер Силияне деп айтышкан экен. Андан көп өтпөй, ал сөз -  Славян болуп өзгөргөн. Ошентип  Чалике деген сөздөн Славян деген сөз жаралган экен. Ал эми  чыгыштан келип кошулган Динлин, Мохе, Жети Суудан келгендер ж.б  тайпалар түштүккө карай жылып, байыркы Киевди курууга киришкен. Баштапкы чагында ал курулуштун аты Өгүзкана болгон.
Чалике уруусунун бизге белгилүү  болгон  түпкү атасы Томон. Томондон Токтоболот, андан Дорбо - Күмүш чокмор, Түлөөберди. Дорбодон Эгемберди - сокку уруучу бий. Түлөөбердиден Ырысбай - андан тарагандарды билбедик. Эгембердиден Калча бий, Назарбек. Калча бийден Кубат бий, андан Абайылда, Берик, Агышайбек, Жунушаалы, Кулмурза, Карды. Назарбек- Кубат бийдин туу башысы болгон. Назарбектен Беки – өтө бай адам болгон. Тумак-хан, Шакар. Тумак- Чаткалдын аягындагы, Ангрен деген жерде  хан болгон дешет. Андан  тараган Куржун, Тагаймат, Жоош. Куржундан Чулдук - Бото, андан Жыргалбай, Жангил, Малдыбай. Мындан уланган тукум Ысык - Көлдүн Бөкөнбаев айылында турушат. Аксакалы Бексултан Жакиев. Беки андан Кучкач, Кулдугуч, Түпкүч. Кучкачтан тараган отуз түтүн Жалал Абад облусунун Кызыл Үңкүр деген жеринде турушат. Ошондой эле  Кучкачтан Аргын, Айдараалы, Ормош. Аргындан Кожоназар, андан Аалы, Токтор, Ыстам.Токтордон Итибай, Жээналы. Итибайдан Баймырза, Бекмырза. Баймырзадан  Акылбек, Турсунбек болуп уланат, Чаткалда турушат. Аалыдан Эргеш, Муса, Ахмад. Эргештен Эркин, Бектур, Адалат-кыз. Мусадан Токтомамбет, Канымбет, Кыпчакбай, Пазыл - андан 3 кыз бар. Токтомамбеттен Өмүр-Сөлпү. Сөлпүдөн Токтогул, Токтосун, Жакыпбек, Топчубек. Канымбеттен жок. Кыпчакбайдан Мырзабай, Мырзатай, Кенжетай. Ахмаддан Жолдош.
Акылбектен: Итике,  Кенжебек,  Иманаалы, Нусубаалы,  Абыке,  Шамке, Жанаалы,  Муратаалы,  Кедейбай. Итикеден: Жуматай, Маматбек. Иманаалыдан: Абдылда,  Нусубалыдан  Кынат, Жанаалыдан  Саадак, Саадабай. Жуматайдан: Расылкан, Мүзүркан, Мунаркан. Маматбектен: Жаныбек, Калыбек,  Каныбек, Асан, Асанбек,  Бактыбек. Абдылдадан:  Базарбек, Назарбек, Дүйшөнбек, Жолдошбек, Догдурбек, Жардамбек, Шабданбек, Нурбек, Жолборсбек. Кынаттан: Атай, Афтандил,  Аблай. Атайдан Меңдикул,  Алымкул. Алымкулдан  Бейшенбек.
Чалике уруусунун орун алышын карап көргөнүбүздө: Чаткалда -100 түтүн, Кызыл Үңкүрдө -  30 түтүн. Ноокендеги Алиевдер – 30 түтүн. Ноокендеги шалкелер, чаликелер - 30 түтүн. Воронцовкада - 60 түтүн. Кара Арчада 100 түтүн. Талас шаарында – 40 түтүн. Бишкек шаарында – 100  түтүн. Ысык Көлдө  – 400 түтүн. Талас  районунда - 250 түтүн. Токтогулда - 10 түтүн. Мургабда –  түтүн. Жизакта ? Пахта-Абадда-? Ангренде- ? Кызылойдо - ? Каражүлдө? Акмоло обл-? Алайдын  Күлчөсүндө- ?
Учурунда Чаян элинен канышаны ээрчип келип кошулуп, бийлик башында болгон  Чалике тукуму, Миндуулаттын башкаруучу төбөлдөрүнөн болушканы   белгилүү болот. Түпкү журту Жан Суулук  Кушчу экендигин башта айткан элек.
Андан көп өтпөй Сокку ур  бий Таластагы кушчулардын  уруусуна тиешелүү Калба жайлоосундагы Итагар суусунун боюндагы, чоң атасынын конушуна келген. Ушул мезгилге чейин окумуштууларга, илимпоздорго, санжырачыларга белгисиз болгон бир нерсени айта кетейин: Ал “Сокур бийдин” аты тууралуу. Ушул күнгө чейин белгилүү болгондой Сокур бий десе, көзү сокур болгон адамды элестетебиз. Чындыгында андай болбогон. Кушчу уруусунда Сокку ур бий деген наамдын пайда болуу тарыхы, алыскы тереңге кетет. Илгерки заманда, Манастын көзү өткөндөн кийин, Ала Тоолук Кыргыз эли, анын ичинде кушчулар, элди бириктирүүчү деңгээлге өсүп жеткен. Кушчулардын башында, Канишке деген  падыша  турганы тарыхка жазылган. Канишке деген сөз, менин чечмелөөм боюнча, Кылыч падыша болгон. Илгерки заманда курал болгон  кылычты – “каничме” деп  атагандар болгон экен. Үчтурпандагы Нойгут уруусунан  чыккан  Кылыч падыша Чадолунун б.а. Миңдуулат бөлүнгөндөгү беш чаа биригип түзгүн Чалике  падышалыгынын биринен  уланган Чадолу б.а. Ча Туулга падышасы башында болгон  Бугу, Жанкушчу, Каракушчу, Жоош, Мунгуш, Басыз,  Мундуз, Саруу, үч уруу Карлык, Нойгут, Саяк,Тейит, Кесек, Найман ж.б. урууларынан турган аскери каңгыларды чаап, Оогон жерине жеткенде,  өзү ал жерде калып,  кол башчысы Тагайга  (Тарыхта Цилихи иначе Чалике, “Сокку уруучу бий” наамын берип, Индияны чабууга жөнөткөн. Н. Я. Бичурин 2-том 228 бет.  Ал ашуулардан ашып өтүп, ортоңку Индияны каратып, калган төрт Индияны өзүнө кошуп, бирдиктүү мамлекет куруп, өзү ошол элге падишах болгон. Ортоңку  Индиянын  ээсин Цилихи б.а. Чалихи (Чалике) деп аташкан. Ордо курган жери  Ча-Абанын – Калаасы деп аталчу. Тагай түстүү айнектен жасалган тактыда олтурчу экен. Үчтурпандагы  Сокку уруучу бийлердин  санжырадан орун алуусу ушул себептүү болот. Кийин  Үчтурпан аймагында  сокку уруучу бийлерден тараган  бир урпак  өздөрүнүн тегин  Сокку-улуктан таратып алышкан экен.  Бул тууралуу  Осмонаалы Сыдык уулунун  Уфа шаарында чыккан китебиндеги санжырадан кездештирүүгө болот.  “Сокку  урчу бий” наамы, ошол учурдан баштап, Үчтурпандагы  кушчунун Чалике уруусунан  чыккан бийлерге берилип келген. Уруунун өзүнө гана тиешелүү, уруулук даража болгону, илимге эми белгилүү болот. Кубат бийдин ата тегиндеги Сокку ур бийлер  ушул тектен келип чыгат.
Илгээри Чалике уруусунун мыктылары   Балачычкан, Калба жайлоосунун баш жагындагы Итагар суусунун боюнда, жайлачу  экен. Ал жайлоодон  түштүккө кетүү үчүн  бир  төтө жол болуптур. Эки атчан катар жүрө алчу эмес  дешет. Ошол төтө жолго жакын  Төбөй Төр деген жерде, Төбөй уруусунун  байлары кыштоочу  экен. Ал жол менен  Калба жайлоосунан Бешташка өтүп, андан ары  көлдөн ашууду ашып, түштүккө кетүүгө мүмкүн болгон. Ошол тушта,  калмактарга каршы согушту баштоо максатында, Калча  атабызды Таластын, Чүйдүн  бийлери биригип хан көтөрүүгө  аракеттенишет. Абалдын оор экендигин  түшүнгөн Калча,  элди сактап калуу максатында,  түштүккө кетүү керектигин айткан экен. Калмактарды жактаган  бийлер  Калба жайлоосун  тартып алган соң,  Аксы тарапка эли менен көчүп  кетээр алдында, Калча  элине кайрылып: “Бириң да калба, бириң да калба, бириң да калба”- деп үч жолу айткан дешет. Ошондон  баштап ал жайлоо, Калба атыгып кеткен. Калбанын этек жагындагы  түзөңдө, ал мезгилде жаңы өсүп келе жаткан кайың, тал  теректер богон экен. Бир жолку калмактар менен болгон салгылашта, эр өлүгү тал - дарактын арасында калып, ошол  жер токой болгончо эч ким басып барбаптыр. Калча чоң атабыз элин көчүрүп Анжиан, Алайга кеткен экен. Алайдын Кичи Арча деген жеринде, Кубатбек төрөлгөнү санжырада айтылып калган. Убагында ал Фергана өрөөнүндөгү Кушчу, Мундуз, Муңкуш  урууларынын башчысы болгон. Атасы  Калча кайтыш болгон 1743-жылы Кубатты, Сол урууларынын курултайында бий шайлашат. Анжиан  кыргыздарынын башчысы болуп калат. Сүйлөгөн сөзү орундуу, кайраты күч, чечкиндүү Кубат бий, Кокон ордосу, Букар эмири менен теңтайлашып, тең ата болуп, бардык маселелердин калыс чечилишине жетишкен. Чүй, Талас, Нарын, Ыссык-Көлдөн ооп барган эл, Кубат бийдин сүйөнөөр тоосу болгон. Кубат бийдин өмүр баяны тууралуу маалыматтар элге кеңири  белгилүү болгондуктан, санжырага киргизилген жок.
Мукрин - Чынгызкандын чыккан теги. 751 - жылдагы болуп өткөн чоң согуштан кийин, Мукриндердин  9  уруусу Синцянга  ооп кеткен болчу. Убагында  “тогуз өгүз” атанган журт ушулар болгон. Уйгурлар ушул баргандардын атын өздөрүнө алып, “тогуз өгүз” журту атанып жүрүшөт. Ошондон улам - Өгүз канды өздөрүнө ыйгарышып, андай болгондо түрк элдеринен чыккан падыша, кагаандар, хандар – уйгур болуп калат экен. Албетте бул жаңылыштык. Таласта калып калган  мукриндер кийин “сары уруу”атанып кетишкен. Перс, Араб тарыхчылары,Түргөш каганаты  Туулга тукумунан бөлүнүп кеткенден кийин,  Суябды борбор кылып турган мезгил убагында жазылган тарыхтан кабар берет. Түргөштөр  эки тайпадан  турган: Авар жана Мукрин. Мукрин дегени  Таластагы Саруу уруусу болгон.
Ал эми  Япон элинин тарыхында  Чынгызкандын ата-теги Хаято уруусунан деп жазылган. Чынгыз кандын теги бүгүнкү күндөгү илимдин көз карашы боюнча – Кият уруусунан экени көпчүлүккө маалым. Чынгыз хандын ата теги көкө теңирден \с поднебесныйдан\ Борт Чино б.а. Бөртө Чаян  болгон. Чаяндардын тегин ары тереңге сүргөндө, Кушчу падышалыгына чыгат. Хаят менен Кият деген аталыштар  окшош. Ошол эле Хаят уруусунун  бир аты Кумохи экендиги тарыхка түшкөн. Ал эми Кумохи деген  уруу Синь-Таншу тарыхынын 219-главасынын 7а-10а беттеринде орун алган. Анда Кумохи аталган Хистердин,  Хунндардан  жеңилип, Алтай  тоолоруна көчүп келгени баян этилет. Хистердин жолбашчысы Түтүктү  өлтүрүп койгондон кийин, алар Кушчу падышалыгы атына көчүп алганы жазылган. 622-жылдары алар кушчу атын жоюп,  кайрадан  хистер б.а Ки- Кыргыздар атына көчкөн экен. 1-том 370-бетте жазылат. Кият деген сөз ушул сөздөн  келип чыгат. Ошондон улам  Чынгызкандын теги, Кушчу падышалыгына караштуу Түргөш хандыгынан  болгон деп тыянак чыгарууга болот. Теги  кыргыз.
Биз  санжыранын башында сөз кылганда, Балибай туулга падыша өлгөндө, анын аялы  такка анын инисин олтургузбастан, 622-жылы баласын олтургузганы үчүн  согуш чыгып, 630 - 650 жылдар аралыгында граждандык согуш болгонун айттык эле. Ошол согуш алдында, Жайыл тайпасы (Чу - Талас –Тяншань) Кушчу атынан Кыргыз атына көчкөн. Дуулат тукуму  бөлүнүп Енисей, Селенга жакка кеткен экен. Бул жерде тактай кетүүчү бир жагдай бар -  ал Чыңгызкандын тегинин  Мукрин жана Кият   болуп эки бөлөк аталышы. Кият  демеги  Кушчу падышалыгынын курамында турган кездеги жазылган тарыхта б.а. 622-жылга чейинки тарыхтагы -  тек. Бул Чыңгызкандын түпкү теги, ал эми Кушчу падышалыгынан бөлүнүп чыккан Түргөштөрдүн  Чүй, Таласка көчүп келгенден кийинки  жазылган тарыхтан араб, Перс тарыхчылары  алган  тек - Мукрин болуп калган. 700-жылдары  кушчулардын падышалыгынан ооп келген  Түргөш, андан кийин 766-жылы Чүй бооруна көчүп келген Карлык элдери менен кошо Чынгыз кандын теги да  ооп келгендигинен кабар берет. Эки учур тең Чыңгызкандын теги, кыргыз экендигин көрсөтүп турат. Азырынча менин жеке оюм ушундай. 2015-жылы китеп чыгардым  эле,  анда Чынгыз кандын  теги мукрин деп жазган элем.
Кубат бийдин ата-тегин карап көргөндө, Калча бийдин атасы Эгемберди (Сокку ур бий), анын атасы Дорбо (Күмүш чокмор), анын атасы Токтоболот (айрым санжырачылар Токтоболду деп жазып коюшкан), анын атасы Томон, анын ата-теги Чалике. Чалике  Жан  Кушчудан болот. Ошентип, Кубат бийдин теги - Жан Кушчунун Чалике  уругунан экендиги тастыкталат.
Жалал Абад облусунун казысысы Таласка келип үйүбүздө конок болгондо айткан эле, Мургаб-деген жердеги үч айылдын биринде кушчунун Кубат бийинен  тараган, Карды уруусу бар экендигин айткан болчу. Кара Арчалык туугандарга айтаарым, Мургабдык туугандарды табуу керек. Алардын теги чалике  уруусуна чыгаарын   аларга билгизип койгула. Мүмкүн билишээр.
Ошондой эле, кино искусство жагында талбай эмгектенип жаткан Нурбек Оторбаев. Ал бүгүнкү күндө 5  кино тасманы тартууга үлгүрүп, Чалике уруусунун биримдикке келүүсүн,  Ыссык Көлдүк, Чаткалдык, Кара Арчалык, Ноокендик, Таластык чалике туугандардын алгачкы жолу туугандашуусун, туугандардын баш кошуп биригишин тасмага тартып, атайын кинолорду жаратууда. Урпактар үчүн көөнөрбөс казна түптөө  аракетин көруүүдө.
Жолчоро Тоңдогу Кыдыктардын ичинде, Каракөйнөк дегендин  тукумун сактап калган. Себеби, кыргыздар калмактарды чапканда, Каракөйнөк  деген адам
Кичи Ик (Ишим куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — РФ менен Казакстан Республикасы чек арасынын аягына чейин Чоң Уват көлүн кошпогондо Чоң Уват Суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Ишим (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү), дарыя бассейни — Иртыш.
Ишенбай Абдуразаков
Кыскача өмүр таржымакалы
1970 ж. - СССР Тышкы иштер министрлигине караштуу дипломатиялык жогорку мектепти (азыркы Орусия Федерациясынын Тышкы иштер министрлигине караштуу Дипломатиялык академия) бүтүргөн.
1996-1999 жж. - Кыргыз Республикасынын мамлекеттик катчысы.
Алиса Фрейндлих
Алиса Фрейдлих катышкан тасмалар Орусия киноматографынын "алтын фондуна" кирет. Төмөнкү тасмалар менен таанымал: "Саман шляпа" (орус. Соломенная шляпка, 1974), "Жан талашы" (орус. Агония, 1974), "Кызматтагы махабат" (орус. Служебный роман, 1977), "Д'артаньян жана үч мушкетер" (орус. Д'Артаньян и три мушкетера, 1978), "Сталкер" (орус. Сталкер, 1979), "Таш боор романс" (орус. Жестокий романс, 1984) жана "Аялдын логикасы" (орус. Женская логика) тасмалар жыйындысы, "Бир жарым бөлмө же мекенге болгон сезимтал саякат" (Полторы комнаты, или Сентиментальное путешествие на родину, 2009) тасмасы.
Электробайланыш түйүнү
Электробайланыш түйүнү – үнү, добушу, көрсөтүүсү, маалыматтарды берүү жана көрсөтүү, ошондой эле баардык мындай билдирүү бөлүкчөлөрү менен бирге, коммутация менен электробайланышты багыттоо үчүн тартылган радио-, оптикалык же электромагниттик тутум.
Четырбаш (Миякин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Спафарий Милеску
СПАФАРИЙ МИЛЕСКУ Николай Гаврилович (1636–1708) – элчи жана илимпоз. Румынияда туулган. 1653–71-ж. молдаван жана валах төбөлдөрүнүн элчиси катары милдет аткарган. 1671-ж. диний миссия менен Москвага жиберилип, элчилик мекемеде иштеген. 1675–78-ж. Пекинге жиберилген орус элчилигин жетектеген. 1671–75-ж. тарыхый жана динияттык бир катар эмгектер жазган. Азияга арналган эмгегинде Енисейдеги кыргыздар жөнүндө да маалыматтар бар.
Винсент Ван Гог
Өмүр баяны
1886-1888-жылдары Парижге келип, импрессионисттик живопись менен япон гравюрасын үйрөнгөн, франсуз художниктеринен таалим алган. Бу жерден көптөгөн пейзаж, портрет, натюрмортторду жараткан.
Электрон биржасы
Электрон биржасы – компьютер тармагы аркылуу соода жүргүзүүчү биржа. Э. б. 1984-жылы Бермуд аралдарында уюштурулган. Андагы биржа алкагын (же кампасын) ар кыл өлкөлөрдөгү терминалдык түзүлүштөр, далдалчылар менен байланышкан кубаттуу ЭЭМ алмаштырган. 1990-жылы АКШнын айрым ири биржаларында түнкү убакыт киргизилген.
Сибрук Фармс (Нү-Жерси)
Сибрук Фармс (Нү-Жерси) (Seabrook Farms) — Нү-Жерси штатынын Камберленд округуна караган АКШ шаары.
Пустынников Николай Алексеевич
Двое из трудного времени: Повесть.  Ф.: ”Литературный Киргизстан”, 1989.
Кольпит
Этиопатогенез
Өздүк гигиенаны (сүлгү, жуунгуч, ич кийимди аралаш колдонуу) жана жыныс гигиенасын (туш келди жыныстык байланыш) жакшы сактабаганда, жатын кынына түрдүү оору козгоочу микроорганизмдер (стрептококк, стафилококк, гонококк, трихомонада) жана мите козу карындар түшкөндө, кынга бөтөн нерсе киргенде, аборттон жана төрөттөн кын жабыркаганда, энтеробиоздо болот. Ошондой эле жатын кынын көп жуу, бойго болтурбоо үчүн химиялык заттарды көпкө колдонуу, жатындый түшүшүндө жатын шакекчесин көпкө тагынуу жана башка түрткү болушу мүмкү кольпиттин пайда болушуна климактерий мезгилинде энелик бездин функциясынын начарлашы таасир этет. Антибиотиктерди узак убакыт баш аламан ичүүдөн козу карын кольпити өөрчүшү мүмкүн. Ошондой эле кептөөр, скарлатина, ангинанын кабылдоосу катары, бул оорулардын козгогучу кан менен жатын кынына келгенде да болушу ыктымал.
Ибраев Бообек
Өмүр баяны
Ал кыргыз студиясында Бообек Ибраев кыргыздын болочоктогу атактуу артисттери Капар Медетбеков (СССРдин эл артисти), Бакирдин Алиев (Кыргыз ССРинин эл артисти) окушкан.
Аза кийими
Басыз, кутчу, мундуз урууларында жоолук менен чекесин байлап, төбөсүн ачык калтырган. Маркумдун туугандары да аза кийимин кийишет. Көк көйнөктү кыркына чейин кийишет.
Ибраев Бообек
Чыгармачылыгынын жетилген курагында
Ошол эле жылдын ичинде Ош облусунун С. М. Киров атындагы өзбек музыкалык драма театрына башкы режиссерлукка жиберилет.
Аза кийими
Жесир аял кооздук буюмдарын тагынбайт. Аза кийимин жесир аялдын төркүнү алып келип кийгизген. Аза күтүү мезгили бүткөндө актыгын да (ак кийити) төркүнү алып келген. Бул балким эндогамдык никенин калдыгы болушу мүмкүн.
Ибраев Бообек
Чыгармачылыгынын жетилген курагында
1986-жылы Б.Ибраев кайрадан бордогу драмалык сахнага кайтып келет.
Качель-Поготыль-Кыке дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Кадимки бeзбeлдeк
Статусу
VI категория, Near Threatened, NT. Монотиптүү түр. Кыргызстанда 30-40 жылдан бери уялабайт.Орто Азияда сейрек безбелдек уруусунун түрчөсүнөн бирөө.
Гагаузия
Болгариянын түндүк-чыгышында, Добружада, Украинада, Молдовада, (Бессарабия(Басар-апа)) жана Болгариянын тоолук аймактарында жашаган гагауздардын саны болжол менен 200.000 жетет.
Молдовада: 167,500 киши
Украинада: 32,000
Болгарияда: 3,000
Аз калдыктуу технология
Аз калдыктуу технология – белгилүү бир өнүмдү алуунун салттуу ыкмаларына салыштырмалуу, өнүм бирдигин чыгарууда кыйла аз калдык чыгара турган өндүрүш жүрүмү. == Колдонулган адабияттар ==
Ооган
Ооган — топоним, эпосто кыргыздарга жакын жайгашкан мамлекет, өлкө жана андагы жашаган эл катары кеңири учурайт. Мисалы, Сагымбай Орозбаковдун вариантында Бокмурун атасы Көкөтөй өлгөн учурда жанында болбой О-да жүргөн болот. Муну Бокмурун Манаска салган кеңешинде айтат:
Эпикалуулук (адабият)
Эпикалуулук – турмушту өтө кеңири масштабда, жайбаракат, бүтүндөй чоң алкакта, көп кырдуу жана бүкүлү сүрөттөөнүн ыгы. Ал лирикага да, драмага да, эпикага да таандык болушу мүмкүн. Мисалы, өткөн кылымдын 20–30-жылдарындагы окуялар Т. Сыдыкбековдун “Тоо арасында” романында эпикалуу көрсөтүлсө, 1916-жылдагы улуттук-боштондук кыймылы жана анын натыйжаларынын жеке адамдарга тийгизген таасири А. Токомбаевдин ыр менен жазылган “Таң алдында” романында ушундай эле кеңири жана ар тараптуу көрсө-түлөт.
Бишкек шаары жана анын райондору
Шаар курулушунун кеңири кулач жайышына байланыштуу алардын көптөгөн салаалары эки гана нукка бириктирилген. Суу агымын жөнгө салуу үчүн Бишкектин түш. тарабындагы тоо этектеринде курулган суу сактагычтар жана көптөгөн сугат каналдары аркылуу шаар айланасындагы чарбалардын жерлерин жана шаар аймагын сугарууга пайдаланылат.
Бишкек чеби аталган (бул аталышты колониячылар Пишпек деп бурмалап, өзгөртүп айтышкан). Бул чеп Аламүдүн суусунун батыш жагында азыркы «Темир усталар чебинин» ордунда 6 га жерди ээлеген. Борб. Азияны ээлеп алууга умтулган Орусия аскерлери 1860-ж. 4-сентябрда Бишкек чебин убактылуу басып алган. Бирок алар кетээри менен мында кокондуктардын бийлиги кайра орногон. 1862-ж. сентябрда падыша аскерлери Байтик башында турган кыргыздардын жардамы менен чепти 2-ирээт ээлеп, аны биротоло талкалаган. 1864-ж. анын урандысынын жанында казак-орустардын бекети, ага удаа чакан базар, 1887-ж. ат-почта бекети курулган. 1868—70-ж. шаардын азыркы чегинде орус келгиндери Аламүдүн жана Бишкек айылдарын негиздешкен. 1865-жылга чейин чүйлүк кыргыздар адм. Жактан Ала-Тоо округунун (борб.— Верный шаары) начальнигине баш ийген, 1865–67-ж. Түркстан облусуна, кийин Токмок уездинин курамында Жетисуу облусуна кирген. 1878-ж. 29-апрелде уездин борбору Токмоктон Бишкекке көчүрүлүп, ага шаар статусу берилген. Шаар калкынын саны 1913-ж. 18468 жеткен.Бишкекте кустардык-өнөр жайлык мүнөздөгү алгачкы ишканалар, а. и. тегирмендер 19-к-дын 2-жарымында пайда болгон. 1883-ж. булгаары заводу, 1885-ж. сыр-быштак жасоо ишканасы иштей баштаган. Ошондой болсо да шаарда ө. ж-га караганда базардык-стационардык типтеги соода тезирээк өнүккөн. 1878-ж. алгачкы чакан оорукана менен дарыкана ачылган. 1879-ж. приходдук бир класстуу окуу жай, кийин башка окуу жайлар ачылган. 1916-ж. жайында Бишкек уездинин көп бөлүгүн улуттук-боштондук көтөрүлүш каптаган.
Тогуз-Булак (Түп району)
Тогуз-Булак — Кыргызстандын Ысык-Көл облусунун Түп районундагы айыл. Тогуз-Булак айыл аймагына кирет.
Асылбаш, Сокулук району
Калкы
Калкы - 2 182 киши.
Алгоритм
Алгоритм (арап тилинде эмгектер жазган борбордук азиялык окумуштуу ал-Хорезминин ысымынан) – тийешелүү математикалык жана башка тапшырмаларды толук чечүү үчүн тапшырма аткаруучунун аракеттеринин тартибин (ыраатын жана жолун) сыпаттаган эрежелердин (көрсөтмөлөрдүн) так жыйындысы.
"Алгоритм" сөзүнүн теги
Бул окумуштуунун өзүнүн ныспасынан улам «алгоритм» сөзү келип чыкканын илимде кийинчерэээк гана аныкташты.
20-июнь
Майрамдар
2001 - «Бүткүл дүйнөлүк качкындар күнү»
Айдалып кеткен кишилер
Айдалып кеткен кишилер – аргандай оор жумуштарга пайдалануу үчүн Экинчи дүйнөлүк согуш маалында гитлерчилер жана анын колбалдары тарабынан басылып алынган аймактардан күч менен алынып кеткен адамдар. Согуш бүткөндөн кийин СССР бир катар мамлекеттер менен советтик жарандарды репатриациялоо жөнүндөгү келишимдерди түзгөн. Качкындардын статусу жөнүндөгү 1961-жылкы Конвенцияда «А. к. к.» деген аталгы кездешпейт. Ошого карабастан, акыркы жылдары Качкындар иши боюнча БУУнун Жогорку комиссар башкармалыгы туруктуу жашаган жеринен мажбурлап көчүрүлгөн же таштап кетүүгө аргасыз болгон, бирок ошол эле мамлекеттин аймагында калып, маңызы боюнча ички качкынга айланган адамдарды белгилөө максатында өз иш-тажырыйбасында колдоно баштады. == Колдонулган адабияттар ==
Дап
Дап-эки бети тең тери менен капталган тегерек алкагына майда темир шакекчелер тагылган,уруп ойноочу музыкалык аспап.Ал уйгурлардын дапы,өзбектердин,тажиктердин дойрасы,түркмөндөрдүн дайрасы менен тектеш.Дап негизинен какма,үйлөмө,урма аспаптар менен ансамблдешип аткарылат.
Масаси Кисимото
Кичинекей кезинен баштап мангаларга кызыккан Кисимото өзүнүн мангасын жараткысы келчү, Кисимото тасирленген жазуучулары катары Акира Торияма менен Кацухиро Отомону белгилеген. Натыйжада, Кисимото Weekly Shōnen Jump сүйүктүү журналына манга жазам деп бир канча жыл короткон.
Кетмен
Түзүлүшү жана жасалышы
Уңгусуна 5-7 см келген жоон түтүкчө ширетилет же кадалат да, ага 1,5 метрлик түзүлүшү жумуру жыгач сапталат, Бети жылмаланып, мизи курчутулуп, уңгусу жанынан эки чети ичин көздөй бир аз кайрылат.
Каада-салт
Карып барам өзүм деле илгерки, Нарк сактаган карыларга окшобой... Улам жакшы турмуш үчүн умтулуп, Жашоо алга жылат тура токтобой.
Эпизотук тег (адабият)
Эпикалык тег, эпостук  тек – көркөм адабияттагы үч тектин бири. Адамдын ички сезимин билдирүүчү лирикалык тектен жана сахнада адамдардын өз ара сүйлөшүүлөрүнөн куралган драмалык тектен айырмалап, окуяларды жана алардын өнүгүшүн, каармандардын ар кандай иш-аракеттерин, адамдардын бири-бири менен болгон мамилелерин баяндоо түрүндө жазган ар кандай жанрдагы чыгармаларды жалпысынан эпикалык (эпостук) текке киргизебиз. Эпикалык чыгармаларда түзүлгөн образдарда кандайдыр бир, башталышы жана бүтүүсү бар белгилүү мезгилдеги адамдын мүнөзү ачылат. Эпикалык тектин чакан формаларында ( аңгеме, новелла, очерк, тамсил, легенда, миф) аз гана учурдагы кыска эпизод сүрөттөлсө, орточо формасында – (повесть, эпикалык поэмалар) бир кыйла кеңири жана татаал турмуштук кырдаалдагы окуялар баяндалат. Эпикалык тектин чоң формасында – (эпос, роман) бир нече окуялардын системасы, мүнөзү ачылган бир канча каармандардын өз ара мамилелери баяндалат. Эпикалык текте окуянын жүрүшү автор тарабынан шарттуу түрдө алынган баяндоочу тарабынан, же болбосо каармандар тарабынан баяндалат.
Манаска байланыштуу топонимдер
Каканчын канны жиберген жигиттердин бири Ы-дын бер жагы Коңгу деген жерден болот. Кошойдун Кырмусшааны багынтышы, Айгандын
ЫСАР, Гиссар, Хасар, Хисар – топоним. Түрк, араб, иран, Орто Азия өлкөлөрүндө түздүктөрдөгү чеп, сепил; шаарды айланта курулган чеп сымал коргон деген маанини билдирет. Алтайдан көчүп келген кыргыздардын бир тобу Алайдан өтүп Ы. тоосун таянып туруп калышат.
Кичи Кама (дарыя)
Кичи Кама — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кама дарыясынын оң жээгинен 59 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Айкалышма кредит
Айкалышма кредит – аргандай өлкөлөрдүн коммерциялык фирмалары бири-бирине өз улуттук валютасына барабар суммада бере турган кредит. Мындай чара өнүгүп келаткан өлкөлөрдөгү каражат тобокелинен коргоо үчүн колдонулат.
Илимий жамаат
Илимий жамаат, илимий коомчулук – дүйнөнүн тигил же бул кубулуштары жөнүндө объективдүү билим тармактарын иштеп чыгуу, теориялык системалаштыруу ишмердиги менен алектенгендердин өз ара биримдиги, байланышы. Дүйнөнүн илимий картинасын түзүп турган билимдердин комплекси.
Жылкычы чулдук
Жылкычы чулдук (Burhinus oedicnemus), (Linnaeus, 1758):
Манаска байланыштуу топонимдер
Ысык-Көл – топоним.Манас Эпосунда кыргыздардын байыртадан мекендеген жерлеринин бири катары көп эскерилет. Манасата журтун баскынчы жоодон
Контрактура
Оорудун алдын алуу
Кийин пайда болгон контрактураны алдын алууда күйүктө, сыныкта, жарадар болгондо же башка кырсыкка учуроодо, ооруларда, айрыкча муун сезгенүүлөрүндө тезинен медициналык жардамга кайрылуунун мааниси чоң. Оор травманы жана ооруну өз убагында дарыласа контрактура болбойт. Айыктыруучу гимнастика — кыймылсыздан болуучу контрактураны алдын алат. Догдур дайындаган гимнастика көнүгүүлөрүн оорулуу адегенде методисттин көзөмөлүндө, андан кийин өз алдынча эринбей чыдамкайлык менен жүргүзүшү зарыл.
Опол, опол-тоо
Кара-Шаарга жеткенче
Санатын алган Сары-Колду,
Оржемил
Аккан каны басылып,
Каары бойдон чачылып... (Сагымбай Орозбаков, 2. 60).
Каббала
Каббаланын өзөгүн түзгөн окуу болуп «Энсоф» (чексиздик) саналат. Каббалага ылайык «Энсоф» эч кандай аныктамага ээ эмес, анткени, каалагандай аныктама чектүү мааниге ээ. Энсофко сөз да, акыл да, эрк да мүнөздүү эмес. «Энсоф» дүйнөдөн сырткары жашабайт: ал дүйнөнүн субстанциясы, имманенттүү (ички) себеби, активдүү жана пассивдүү башаты болуп саналат. Дүйнөдөгү жеке нерселер менен кубулуштар «Энсофтун» болмушунун айрым көрүнүштөрү болуп саналат.
Кызыл көпөлөк
Кызыл көпөлөк (лат. Euchloe cardamines, syn. Anthocharis cardamines) —  зыяндуу күндүзгү көпөлөктөрдүн бир түрү.
Жылкычы чулдук
Чектөөчү факторлор
Талааларды жана жарым чөлдөрдү айдоо.
Образцы народной литературы северных тюркских племен
Жакыптын узак убак бала көрбөй, тилек тилеп жүрүп перзенттүү болушу да кеңири белгилүү варианттардан орун алган салттык мотив. Жаңы туулган баланын «аппак эти чүчтөдөй, устукан сөөгү мистедей». Акбоз бээ сойдуруп, Жакып баласына 4 пайгамбар, кожого ат койдурат. Балага Манас деген ат берилет. 4 пайгамбар, жеркенден келген жети элчи, кытайдан келген 40 элчи, ногойдон келген он элчи жентек жеп, Манасты сынап, туулган баланын келечекте мыкты чыгарын айтып кетишет. Капыр менен мусулманга Манастын кабары катуу угулат. Күлүшө баштаганда эле бешикте жаткан Манас: «Аксакал атаке Жакып кан Бусурман жолун ачамын, Капырдын малын чачамын...» (В. В. Радлов жазып алган вариант, 5. 32) — деп сүйлөйт. Муну уккан Жакып «алабаш жорго чаар атты алып келип токутуп, жакасы алтын, жеңи жез, ак күрөөкө торгой көз, алтындын зээрин жаптырган, күмүштүн дээрин төктүргөн» (В. В. Радлов жазып алган вариант, 5. 33) бадананы кийгизип, Байдын уулу Бакай канды чакырып: Манас аттанып, жортом, «алыска сапар барам, Мединаны сыдырып, Чоң Букарды кыдырып, Ит-Кечүүдөн кечем дейт, Бээжиндеги Коңурбай барып уруш салам дейт...» (86—93-саптар), көрбөгөнүн көргөзүп, билбегенин билгизип жанына жолдош бол — деп суранат. Бакай макул болот. Манас он жашында ок атып, он төрткө чыкканда ордо чайкап кан болот. Кашкардагы кытайды Турпанга айдап чыгарат, Турпандагы кытайды Аксыга айдап түшүрөт.
Михайловка (Түп району)
Калкы
Калкы - 3 841 киши.
Образцы народной литературы северных тюркских племен
Көгала сакал Меңдибайдын бузукулугу менен Манасты жалгыз ээн талаага таштап, кырк чорону бөлүп кетип коноктошот. Күн ысыганда талаада жалгыз калган Манас суусап кыйналып, жалгыздыгына, күйөр адамынын жоктугуна арман кылат. Кырк чоронун ичиндеги Манастын досу Каратоко сыртка чыгып, Манастын жалгыз калганын көрүп, чоролорго кабар кылат. Алар шашылыш аттанып, Манаска келип кечирим сурашат. Манас кечирет. Алтымыш танап ак чатырды тигип, жатып калышат. Күндүз коркуп келе албаган балдыздар менен жеңелер кечинде келишет. Манастын тапшыруусу боюнча Ажыбай аларга ак падыша атайын берген көп пулду жеңкетайга берет. Эки жакын жеңеси Манасты ал түндө кел, Каныкейдин койнуна жаткызабыз деп, кетишет. Манас барат. Каныкей сен кимсиң? — десе, көп калың берип сени ала турган Манасмын — дейт. Төөчү, уйчу, жылкычы кулдарымдын аты бүт Манас, сени билбейм, кет десе Манас болбойт. Каныкей канжар менен саят, бычактын учу билегин чийип кетет. Манас чыр чыгарып, кырк жигитин жиберип Темиркан кан менен Жакыптын жылкысын айдатып келип, колуна кол салат. Аны көргөн Каныкей жанына кырк кыз ээрчитип, кырк үй тиктирип, жыгылыштуу болуп алдына келет. Манас аны атка учкаштырып алып, өйдө-төмөн чапкылайт. Каныкей «Көгүчкөн учса жүнүн кес, Кара бет көп сүйлөсө тилин кес» — деп жалынат. Манас кечирип чоролор даяр үйлөргө түшүшөт. Алмамбет түшкөн үйдө кейпи суук кара кыз олтуруптур. Каныкей Алтынайга барып сенин атаң Айыпкан менен менин атам Темиркан бир тууган, кубулбай өз өңүңө кел, Алмамбет Манасты бийлеген, андан кем эмес баатыр — десе, Алтынай экөөбүз тең атанын кыздарыбыз, эгер мен Алмамбетке тийсем сен мени бээ саадырып, элге кымыз сундуруп жумшап аласың — дейт. Сени кем тутсам төбөсү ачык көк урсун, төшү түктүү жер урсун деп Каныкей касам ичет. Алтынай чыныгы кебетесине келет. Айыпкан менен Темиркан атаандашып, кыздарын көп дүнүйө берип узатышат.
Оркой
Айланып баарын баспасам,
Образцы народной литературы северных тюркских племен
Удаа келген, бири-бирине байланыштуу окуялар катары бир темага бириктирилип берилгени менен бул бөлүм мазмуну, окуяларынын курулушу, чыгарманын жалпы структурасындагы орду боюнча чынында үч, ар бири өзүнчө турган жана кийинки манасчылардын варианттарында өз-өзүнчө айтылуучу окуялардан турат. Эмне себептен бул үч окуя ушул тартипте бирге бириктирилип берилип калганы белгисиз, окумуштуу ага айтуучу ушул түрдө айтып бергенин, же өзү жалпы нуктун ыңгайына карап атайын бир топко чогултуп койгонун эч жерде эскербейт. Кириш сөздө окумуштуу буларды бир эпизод деп ишенимдүү айтканына (13 б.), ошондой эле Манас менен Көкчө эмне үчүн согушканына бүдөмүктөнүп, кыясы Алмамбеттин Манаска өткөнүнө байланыштуу болсо керек дегенине, же Манас белгисиз себептер менен мерт табарын айтканына (ошол эле бет) караганда изилдөөчүгө бул окуяларды бир адам чогуу айтып берген. Бул ойду үч окуянын башынан аягына чейин көп жерлеринде Манас менен Ак падышанын эң жакын мамилеси улам-улам атайын басым жасалып, ыгы болсо да, болбосо да айтылуусу да бекемдейт. Мындай ой эпостун китепке киргизилген башка бөлүмдөрүндө орун алган эмес. Үч окуя бир адам тарабынан айтылганына үч бөлүктө тең Манасты тууган энеси катары Бакдөөлөт эскерилгени (бул бөлүмдөн мурда келген Алмамбеттин окуясында Манастын тууган энеси Чыйырды — Шакан делет) да күбө.
Манас жылкыбызды тийип алыптыр деп жаман түш көрүп чочулаган Жолойдун зайыбы Аңгичал кызы Аксайкал Жолойго айтса, ал менин жылкымды ким алат? — деп кенебей коёт. Сайкал Манастын артынан кубалабагыла — деп балдарын жумшайт. Төрөбек менен Өкүмболот Жолойго келип Ачбууданды бер, Манастын артынан кууп баралы дешсе, атасы намыстанып өзү аттанмак болуп, мыктыларын чогултуп камданат. Таргыл таз дегени далы көрүп, жолуң туюк, жыл өткөрүп, эч курбаса ай жаңыртып аттан десе көнбөй, Жолой аттанып кетет.
Каныкей түш көрүп, анын түшүн Алтынай кырк чоро менен Манас келет экен, боюңа бүтүптүр, эркек баатыр балалуу болот экенсиң, ал балаң атасынан да ашкан баатыр болот экен деп жоруйт.
Бул бөлүм да эки окуяны — «Көзкамандар окуясын» жана «Айган кан» аталган эпизодду камтыйт. Биринчи окуя дээрлик бардык варианттарда кезиккен туруктуу салттык окуялардын бири. В. В. Радлов жазып алган варианттагы тексттер бул окуянын көпчүлүккө маалым нугуна жакын. Экинчи окуя «Айган кан» деген аты менен кийинки манасчылардын айрымдары айткан варианттарда кездешет (к. «Манастын сюжети»), тексттер негизинен окшош.
Фойхтванген
Фойхтванген - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Ансбах (район)| Ансбах районуна карайт. Орто Франкония административдик округуна тиешелүү. Калкы – 12 176 киши (2010-ж.). Аянты – 137.40 км2.
Ажайып жайлар
==Тышкы шилтемелер==
Алооке кан
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Грунин Варгол (дарыя)
Грунин Варгол — Орусиядагы дарыя. Орлов облусу, Липецк облусу, Курск облусу, Воронеж облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Варгол дарыясынын сол жээгинен 40 чакырым алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 27 чакырымды түзөт.
Жайнаков, Аманбек Жайнакович
Кыргызстандагы ЭЭМ жана А. Жайнаков
Алгачкы Эсептөө борбору – кийинки Информатика жана маалыматтык технологиялар институтунун жетекчилик кызматында каарманыбыз ашык-кеми жок 26 жыл иштеди.
Эсептөө борборунда тез эле аралыкта “Абитуриент”, “Студенттер контингенти”, “Жогорку окуу жайларынын кадрлары”, “Сессия”, “Жогорку окуу жайларынын паспорту” ж.б. базалык программалар түзүлүп, башта канча бир убакыт, адам күчүн талап кылган кара жумуштар автоматташтырылып, алардын ичинде кирүү экзамендеринин жыйынтыктары, мугалимдердин айлык акылары, студенттердин стипендия­лары так кепилдик менен бир заматта эсептелип, андай отчеттор окуу жайлардын өздөрүнө жана Элге билим берүү министрлигине жиберилип турган экен.
Искендерова, Шарапат Абыловна
Кыскача өмүр таржымакалы
Шарапат Абыловна Искендерова 1973-жылы 9-июнда Кыргызстандагы азыркы Нарын облусуна караштуу Ат-Башы районунда туулган. Улуту кыргыз.
Капитализм
19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Батыштын өнүккөн өлкөлөрүндө ири өнөр жай жана банк корпорациялары пайда болот, финансылык капитал үстөмдүк кыла баштайт, базардык атаандаштык экономиканы мамлекет тарабынан жөнгө салуу механизмдери менен толукталат. Ири менчик ээлери жана жалданма жумушчулар менен катар эле коомдун жашоосу үчүн маанилүү орунду ээлеген менчик ээлеринин ортоңку табы болгон туруктуу социалдык структура калыптанат.
Казуистика
Казуистика (лат. casus [conscien-tiae] – белгилүү окуялар) – мораль тууралуу илимдин белгилүү бир шарт-тарда жана окуялардын учурунда жүрүм-турумдун мүнөзүн аныктаган бөлүгү.
Казуистика стоиктер, талмудисттер, схоласттар жана иезуиттер тарабынан иштелип чыккан. Юриспруденцияда казуистика деп айрым окуяларды анын спецификасы менен байланыштырып кароого мүмкүндүк берген мыйзамды издеп табуу аталат.
Айлана-чөйрөнүн мониторинги
Айлана-чөйрөнүн мониторинги – айлана-чөйрөнүн параметрлерине байкоо жүргүзүү, анын абалын баалоо жана күтүлүүчү өзгөрүүлөрдү болжолдоо.
27-июнь
27-июнь — Григорий календары боюнча 178-күнү (толук жылда 179), жылдын аягына чейин 187 күн бар.
Оркун
Толгон аскер алыптыр (Сагымбай Орозбаков, 2. 74).
Кичи Кизак (дарыя)
Кичи Кизак — Орусиядагы дарыя. Курган облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Кизак дарыясынын оң жээгинен 50 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 17 км.
Алп
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бит (маалымат)
Бит (Bit-Бит) деп ар бир off же on абалдарынын сандык маанилери 0 же 1 экилик разряддын бири аталат жана компьютерде иштетилүүчү берилиштерди өлчөөнүн эң кичине бирдиги болуп эсептелет. Электрондук схемдерде жеңил көрсөтүлгөндүктөн маалыматтарды компьютерде иштетүүдө 0 жана 1 сандары колдонулат. 0 саны электрден ажыратылган (off) абалды, ал эми 1 саны туташтырылган (on) абалды көрсөтүү үчүн колдонулат.
Густав Андреас Тамманн
Сыйлыктары
2000-жылы Тамманн "көрүнүктүү илимий ачылыштары, эмгектери жана Альберт Эйнштейндин аты менен байланышкан макалалары" үчүн Альберт Эйнштейн медалына татыган жана ааламдын кеңейүү ылдамдыгын өлчөгөнгө аракет кылганы үчүн жана өзгөчө кадимки момдой жаңы жылдызды колдонуу боюнча новатордук эмгеги үчүн Томалла сыйлыгына ээ болгон. 2005-жылы окумуштуу Карл Шварцшильд медалына ыйгарылган.
Ормомбек
Ормомбек, Ормонбек — «Манас» эпосунун “Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Саякбай Каралаевдин вариантында бирде кырк чоронун бири, бирде кан делип айтылат. Манас[[ Көзкамандар|]] Көзкамандарды]] тосуп келүүгө үч канды (О., Жамгырчы, Шыгай) жиберет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 191). Чубак Манаска тарынып кетип калгандагы Коңурбайдын Таласка кол салышында, О. кандын башына бийөнгө тийип өлгөнү айтылат. Ал эми Көзкамандар уу бергенде: Манас чоролорунун катарында О-ти да атайт: «Ормонбек, Бозуул түгөйлөш, Теңизим карап турсачы» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 199). Жакып Каныкейди Бакай Текеченин О-ке бермек болуптур деп, Абыке, Көбөштү тукурат.
Грязная (Кшена куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара канаттуу ачачулдук
Статусу
VIII категория. Data Deficient, DD. Кыргыз Республикасынын фаунасында уруунун эки түрүнүн бири. Монотиптүү түр.
Аймактык (жергиликтүү) товар базары
Аймактык (жергиликтүү) товар базары – КРде товарлардын негизинен республиканын облустарынын чектериндеги айлануу чөйрөсү.
Моноциклдүүлөр
Моноциклдүүлөр - өмүр бою бир жолу гана көбөйүшү, омурткалуулардын кээ бир чоң особтору уругун чачкандан кийин (мисалы, миногалар, кээ бир лосось балыктар) өлүмгө дуушар болушат.
Орозду
Орозду — «Манас» эпосунун “Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. Сагымбай Орозбаковдун варианты боюнча Ногойдун Орозду, Үсөн, Бай, Жакып деген төрт уулу болгон. Кытай мамлекети буларды туш-тушка сүргөндө О. иниси Бай менен Ополду жердешет (Сагымбай Орозбаков, 1. 33, 93). О-нун он уулу ээнбаш, ынтымаксыз болуп О-ну гана беймаза кылышпастан, Байдын балдары Бакай менен Тайлакты убарага салып, малын тартып алышат. Биринин башын бири жарып кан алдына барышат да, Байдын балдарынын малын айдап берип чууну басышат (Сагымбай Орозбаков, 1. 91). О. балдарынын убайымын тартып:
Бек эле бейпай болгону,
Орозду жүрөт ой-бай деп,
Ошондо өлүп койбой деп (Сагымбай Орозбаков, 1.206) жүргөнүн Бай өз баянында агасы Жакыпка айтып берет (Сагымбай Орозбаков,  1. 190—193).
Орозон
Орозон — «Манас» эпосунун эпизоддук кейипкери. . Саякбай Каралаевдин вариантында Манастын жакын туугандарынын бири. Каракан өлүп Алооке кыргыздарды чаап алганда колго түшүп кетип, ошол боюнча дили, дини калмак болуп калган жана кийин Манастын көзүн тазаламакка келишкен Көзкамандардын бири — О. Манасты ууландырып өлдү деп ойлоп, качып баратышканда аркасынан кууп жеткен Бакай баштаган Манастын кырк чоросунун колунан өлөт (Саякбай Каралаев,  «Семетей», 1. 189, 210.).
Кыргызстан
Орусия империясы
XVIII кылымдын аягында жана XIX кылымдын башында түндүк кыргыз уруулары Орусия менен өз алдынча мамиле түзө баштаган. 1785-жылы сарыбагыш бийи Атаке баатыр биринчи өкүлдөрүн Орусияга жөнөткөн. 1855-жылы бугу уруусу Орусиянын букаралыгын алган. Бул Кыргызстандын Россияга кошулуу процессинин башталышы эле. 1868-жылы кыргыздардын түндүк уруулары Орусияга биротоло кошулган, ал эми түштүгү Кокон хандыгына каршы көтөрүлүштү баскандан кийин 1876-жылы жеңип алынган.
1867-жылы Кыргызстанда Орусиянын административдик-аймактык башкаруусу иштей баштаган. Падышалыктын журт котортуучулук жана салык саясаты улуттук жана экономикалык эзүүнү күчөтүп жиберген. Орто Азия элдеринин биринчи антиколониялык козголоңу Фергана өрөөнүндө 1898-жылы Анжиян шаарында болгон.
Үркүн
Бирок падышалыктын колониялык саясаты 1916-жылкы көтөрүлүшкө алып келгендиги, ал болсо Үркүн менен аяктагандыгы белгилүү.
Совет бийлигинин орношу
1918-жылдын январь айында жаңы Орусиянын мамлекеттик түзүлүшүн аныктоо үчүн Уюштуруучу жыйыны (1917-жылдын ноябрында шайланган) чакырылган. Ал жыйындагы көпчүлүктү түзгөн большевиктерге каршы депутаттар большевиктер сунуштаган Эмгектенген жана эксплуатацияланган элдин укуктарынын декларациясын кароодон баш тартышкан. Анда большевиктердин тарабынан жыйын таркатылып, 1918-жылдын 18-январында III Бүткүл орусиялык Советтердин съездинде жогоруда айтылган Декларациясы ― Орусиянын жаңы мамлекеттик түзүлүшүнүн негиздерин мыйзамдуу түрдө бекиткен, Октябрь социалисттик революциясынын жетишкендиктерин бекемдеген жана совет бийлигинин милдеттерин аныктаган конституциялык акт бекитилген. Декларацияда Советтик Орусия Республикасы эркин улуттардын эркин биримдигинин негизинде, советтик улуттук республикалардын федерациясы катары түзүлүп, ар бир улуттун жумушчулары менен дыйкандарына өз советтик съездинде өз алдынча чечим кабыл алууга: алар федералдык өкмөткө катышууну каалашатбы жана кандай негизинде федералдык өкмөттө жана калган федералдык советтик мекемелерине катышканга даяр экенин укуктуу деп айтылат.