cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Калкан (топоним)
Калкан (топоним) —топоним. Эпостун сүрөттөөсү боюнча, мисалы, Манас төрөлгөндөгү жентек тойдо байгеге чабылган күлүктөр К-дан коё берилет (Сагымбай Орозбаков, 1. 81). Чоң казатка аттанган Манастын колу Бээжинге бараткан учурда К-ды басып өтүшөт (Сагымбай Орозбаков, 4. 63). Географиялык реалияда Иле өзүнүнүн оң жээгиндеги (Талды-Коргон облусунун, аймагы) чакан, жапыс тоо.
Бейль, Пьер
Бейлдин таасири француз агартуучуларына, Мисалы: Вольтер жана кийинчерээк Фейербахка тийген.
Галилео Галилей
Эмгеги
Окумуштуу ойлоп табуучунун чыгармачылыгы 1592-1610-жылдары өтө күчтүү өнүккөн. Ушул жылдар да ал нерсенин эркин, жантык, тегиздик боюнча түшүшү, горизонтко бурчу боюнча ыргытылган нерсенин кыймылы, маятниктин изохрондуу термелиши жөнүндөгү эмгектерин жараткан. Илимпоз өзүнүн илимий окууларын туура жүргүзүү менен Н. Коперниктин теориясынын тууралыгын ырастаган.
Өмүрүнүн акыры
Ал 1642-жылы Арчетриде дүйнөдөн кайткан.
Колдонулган адабияттар
ГАЛИЛЕЙ Галилео // Бул ким. Ал эмне. Кыргыз Совет Энциклопедиясы Т. 1. - Б., 1992. - Б. 258-259; ГАЛИЛЕЙ Галилео // Кыргыз Совет Энциклопедиясы Т. 2. - 1977. - Б. 107.
Казакстан Республикасынын президенти
Казакстан Республикасынын Президентине — Казакстаннын мамлекет башчысы, башкы командачысы, ээси жогорку кызматы. Бийлик бул орнотуу баяндалган атайын бөлүмүндө Конституция РК.
Bенa ийрими
Bенa ийрими - 20-кылымдагы философиянын негизги агымдарынын бирин неопозитивизмди, башкача айтканда логикалык позитивизмдин негиздерин иштеп чыккан философиялык ийрим. Bенa ийрими 1922-ж. Вена университетинин алдындагы философия кафедрасында австриялык физик Мориц Шлик тарабынан уюштурулган семинардын негизинде пайда болгон. В. и. «илимий философияны» өнүктүрүүнү көздөгөн бир кыйла жаш илимпоздорду бириктирген. Ийримдин ири өкүлдөрү Р. Карнап, X. Хан, О. Нейрат, Ф. Франк жана X. Рейхенбах баш болгон окумуштуулар «Дүйнөнү илимий түшүнүү. Вена ийрими» аттуу манифести жарыкка чыгарышкан. Борбордук идеясы философиялык проблемалуулукту верификация принциби менен бирдикте илим тилин логикалык талдоого алып келүү. Bенa ийрими түзүп чыккан окууну өз тарапкерлери унификацияланган илим деп аташкан. 30-жылдарда Австрияны фашисттик Германия басып алгандан кийин ишмердигин токтоткон.
Метафора
Мында Октябрь революциясы бороонго, өткөн турмуш туманга окшотулуп, метафора түзүлүп жатат. Метафора речтин эмоционалдуулугун күчөтүп, тилди экспрессивдүү кылат.
Технологиянын жаңы процесстери химиялык
Технологиянын жаңы процесстери химиялык технол. акыркы жылдары лабораториялык шартта ачылган жаңы кубулуштар, процесстер өндүрүшкө киргизүү менен өнүгө баштады. Ал процесстер төмөнкүлөр: Жогорку темп-ранын таасиринде иондошкон газ менен бош электронго айланган абалындагы заттар реакцияланышы (плазмохим. процесс). Плазмохим. процесс абдан ылдам 0,01-0,0001 сек. аралыгында ишке ашат. Ошол себептүү бул процессти ишке ашыруу үчүн чыгымы аз, кичине көлөмдөгү реакторлор талап кылынат. Мис; метанды плазмохим. шартта ажыратуу менен жылына 25000 т ацетиленди өндүрүүчү реакторлор узундугу 65 см, диаметри 15 см эле болот. Өтө жогорку басым таасирин физ.-хим. процессте колдонуу менен кадимки шартта мүмкүн болбоочу кубулуштарды ишке ашырууга болот. Мисалы, ө. жайда алмазды синтездөө. Дары заттарын, орг. эмес материалдар алууда табигый ферменттердин (биохим. процесс) колдонулушу. Ар түрдүү минералдар ферменттер пайдалануу менен металлды өндүрүү. Мех. таасирге негизделген ультразвук процессин өндүрүшкө колдонуу. Радиоактивдүү нурларды, мисалы, a нурунун таасирин полиэтиленди, резинаны, бромдуу этилди өндүрүүдө колдонуу реакциялар жүрүшүн гана ылдамдатпастан алынган материалдар структурасын, касиетин өзгөртүү аркылуу алардын сапатын жакшыртат. Ушуга окшогон таасирлерди көзгө көрүнүүчү, көзгө көрүнбөөчү жана лазер нурларынан күтүүгө болот. Химиялык реакцияларга таасир кылуучу физ., мех. жана химиялык жаңы факторлор, процесстер колдонуу химиялык ө. ж-нын келечектеги багыты болуп эсептелет.
Дон көмүр бассейни
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Гендерик саясат
Гендерик саясат – ар башка жыныстагы адамдардын ортосундагы өз ара мамилелерде теңчиликти орнотууга багытталган мамлекеттик, коомдук иш.
Иссук дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кеңештер Бирлиги
ССРС Экинчи Дүйнөлүк Согушта (1941—1945)
Ошол эле убакта Беларусь ССРинин Белосток областы, Гродненск жана Брест областарынын бөлүктөрү, ошондой эле УССРдин курамындагы Львов жана Дрогобыч областарынын бөлүктөрү Польшанын курамына кирет.
Согуштан кийинки убак (1945-1953)
После победы в войне была осуществлена демилитаризация экономики СССР, её восстановление в районах, пострадавших от оккупации. К 1950 промышленное производство увеличилось на 73 % по сравнению с довоенным. Сельское хозяйство восстанавливалось более медленными темпами, с огромными трудностями, ошибками и просчётами. Тем не менее, уже в 1947 ситуация с продовольствием стабилизировалась, были отменены карточки на продукты питания и промышленные товары, проведена Денежная реформа, позволившая стабилизировать финансовое положение.
Куралдуу күчтөрү
1980-жылдын орто чендеринде ССРС КУралдуу Күчтөрү саны боюнча дүйнөдөгү ирилердин бири болгон.
Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлери
Абадан кол салууга каршы коргонуу аскерлеринин Жогорку Башкы Командачылары:
Согуштук-деңиз флоту
Согуштук-аба күчтөрүнүң башкы штабы - Москва шаары.
Административдик-аймактык бөлүнүшү
Жогоруда айтылган административдик-аймактык бирдиктер областтык, крайдык жана республикалык баш ийүүдөгү райондорго жана шаарларга бөлүнгөн.
Кайра камсыздандыруу келишими
Кайра камсыздандыруу келишими – камсыздандыруу келишими боюнча камсыздандыруучу өзүнө алган камсыздандыруу акысын төлөп берүү тобокели соңку жак түзгөн К. к. к. боюнча башка камсыздандыруучудан (камсыздандыруучулардан) толугу менен же жарым-жартылай камсыздандырылышы мүмкүн болгон тараптардын макулдашуусу. Мыйзамда каралган учурларда камсыздандыруучу камсыздандыруу келишими боюнча өзү кабыл алган тобокелди кайра камсыздандырууга милдеттүү. К. к. к-не камсыздандыруунун ээлик кылуу тобокелине тийешелүү эрежелери колдонулат. Мында камсыздандыруу келишими (негизги келишим) боюнча К. к. к. түзгөн камсыздандыруучу бул соңку келишимде камсыздануучу болуп эсептелет. Кайра камсыздандырууда, негизги келишими боюнча камсыздандырылуучунун алдында камсыздандыруу акысын төлөп берүү үчүн жоопкер катары ушул келишим боюнча камсыздандыруучу чыгат. Эки же бирнече К. к. к-дери боюнча ошол эле тобокелди ырааттуу түрдө кайра камсыздандырууга жол берилет.
Далмация
1420-1797-ж. Дубровникадан башкасы Венециянын бийлигине өтөт. 16-кылымда Далмациянын ички областын түрктөр басып алган. Кампоформий тынчтык келишими (1797) боюнча Далмация Австрияга берилген.
Коммунисттик кыймыл
80-ж. аягы 90-ж. башында КПССте жана СССРде болуп өткөн процесстердин, ошондой эле Чыгыш Европада социализмдин жеңилүүсүнүн таасири астында Коммунисттик кыймылдын ичиндеги кризистик процесстер күчөгөн. КПСС тарабынан көптөгөн чет өлкөлүк компартиялардын каржыланышы тууралуу көптөгөн фактылардын Орусияда ачыкка чыгуусу алардын авторитетин түшүрүп, саясий таасирин начарлатты. Көптөгөн партияларда алардын ортодоксалдык агымы жана эл аралык социал-демократията ориентация жасаган демократтык күчтөрдүн ортосундагы бөлүнүү күчөп жатат.
Кабырза дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дорбо
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Базарбай (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Мело-Яха
Мело-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сэвк-Яха дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Хатто Артур Томас
Кыскача өмүр таржымакалы
"Көз камандар" жөнүндөгү макаласы — эки бөлүмдөн турган көлөмдүү макала. Анда окумуштуу элдин социалдык абалы, каармандардын образы, ошол мезгилдеги тарыхый кырдаалдын чагылышы бир бүтүндүккө биригип, кандайдыр бир композицияны түзүп тургандыгын айтат. Бул макаланын экинчи бөлүгү "Борбордук Азия" журналынын 6-сериясынын 1972-жылындагы № 4 санында жарык көргөн.
Василий Целиковский
Целиковский, Василий Васильевич (1900, Царицын, Пироговка айылы —1958, Москва) — дирижёр. Кыргыз ССРинин (1944), РСФСРдин эл артисти (1955). 1924—30-ж. Москва консерваториясында окуган. 1930—34-ж. Кызыл Армиянын Борбордук үйүнүн симфониялык оркестрин жетектеген. 1937-жылдан Фрунзе шаарындагы музыкалуу драма театрынын башкы дирижёру, 1939—48-ж. Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрынын башкы дирижёру, көркөм жетекчиси болуп иштеген. Ц. кыргыз театр репертуарын байытууда, музыка адистерин даярдоодо көп эмгектенген. "Айчүрөк" операсын сахнага коюуга катышып, анын башкы режиссёру болгон.
Мааматкул Бий
Маматкул бий Коңур-Өгүзгө жайгашып, жардамчылыры – Майтык (кушчу уруусу), Каработо бий (кытай), Акбай бий (саруу), Кошой бийлер (солто) болушкан. Өрөөнгө отурукташып болгондон кийин жардамчылары м-н «калмактын малына кызыгып, тоо арасында калып калып жүрбөйлү? Өсүп-өнмөй бар, өз конушубузду өзүбүз бошотуп албасак, ким бошотот? Казак ээлеп, алып калса кантебиз? Койгула, көрүнөө аттаналы, Иледен нары өтпөйлү. Аягы Бетегелүү Кой-Таш (Фергана өрөөнү), башы Кызыл-Кыя, Санташ (Ысык-Көл) – ушу жердеги калмакты кууп чыгалы. Чүй, Талас, аягы Байгара, Жамбыл (Казакстан) – өз конушубузду алалы» деп кеңешип, кыргыздардын Кетмен-Төбөдөн Ат-Башы, Ысык-Көл, Чүйгө көчүшүнө демилге көтөргөн.
Тиоэфирлер
Тиоэфирлер – (диалкил же диарилсульфиддер), RSR¢ – жөнөкөй эфирлер күкүрттүү аналогу. Т.түссүз эфир, жыттуу суюктук, сууда эрибейт, орг. эриткичтерде эрийт. Симметриялык алифаттык Т. кээде күкүрттүү алкилдер деп аталат. Аларды алкилгалогенид же алкилсульфатка Na2S жана башка сульфидди таасир этүүдөн алынат:
Т. жаратылышта кеңири таралган: мисалы, кээ бир нефтилер курамында (4-5%), ошондой эле маанилүү жаратылыш заттары: метионин, биотин, лантионин сульфиддик күкүрттү кармап жүрөт. Т. химиялык касиеттери күкүрт атомунун жуп электронуна негизделген. Т. оор металлдар (Pt, Pb,Hg) туздары менен кошулуп кристаллдык заттар пайда кылат. Т. менен алкил галогенид жана алкилсульфаттар оңой кошулуп, туздарды берет. Жумшак шартта Br2 же I2 менен кошулуп, кристаллдык зат алынат, бул реакция Т. сандык аныктоодо колдонулат:
Тиш
Андан тышкары кишинин тиши сүйлөөгө да катышат. Кишинин алдыңкы жана үстүңкү жаагында 16дан тиш (4 кашка, 2 кылкыйма, 4 азуу, 6 акыл азуу) жайгашкан.
Тиштин өөрчүшү
Тиштин өөрчүшү түйүлдүктүн баштапкы өөрчүү стадиясында башталып, 18—20 жашка чейин созулат. Сүт тиштер түйүлдүк 6—8 жумалык болгондо калыптанат. Ал эми туруктуу тиштер түйүлдүктүн 5-айынан, туруктуу чоң азуулар бала 6 ай чамасында, акыл азуу 3—4 жашында өөрчүй баштайт. Бул түйүлдүктүн жаагында орун жетишпегендиги менен түшүндүрүлөт. Баланын тишинин калыптанышына кош бойлуу аялдын жана баланын туура тамактануусу чоң мааниге ээ. Кош бойлуулардын, эмчектеги баланын туура эмес тамактануусу, ооруп начарлашы, витаминдин, айрыкча кальций жана фосфор туздарынын жетишсиздиги тиштин катуу тканынын калыптанышына терс таасир берип, тиш ооруларына бат чалдыгат.
Дактило
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Кыргыз Мамлекеттик Тарых музейи
Кыргыз Мамлекеттик Тарых музейи 1926-ж. Кыргызстандын Борбордук музейи катары М. В. Фрунзенин ата-энесинин мурдагы үйүндө (Бишкек, мурдагы Фрунзе шаарында) негизделген.
Поганка дарыясы (Кемчуга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Метафоралык эпитет
Заводумдун дулдул канат кулуну.
Тиш оорулары
Себептери:
Тиштин өөрчүшүндөгү бузулуулар кош бойлуулардын туура эмес тамактануусуна, сүт тиштери бузулганда аны эрте жулуп салуу жана башкалар байланыштуу болот. Кээде тиштердин арасы өтө ачык болот, айрым учурда орун жетпей, тиш катарынан сыртына же ичине чыгат.
Балдарда тиш эрте же көбүнчө өтө кеч чыгат. Бала оорукчан болуп, организм начарлаганда тиши кеч чыгат. Тиштери начар чыккан балдарды врач - стоматологго көрсөтүү керек.
Камбар Ата
Камбар Ата — жылкынын пири, колдоочусу. Жалпы эле түрк элдеринде, ошону менен катар кыргыздарда да төрт түлүк малдын ар биринин колдоочусу, ээси болот деген ишеним болгон. Эпосто К. а. Саякбай Каралаевдин варианты нда төмөнкүчө айтылат:
Камбар ата айгырды
Жыпар Жекше
Чыгармачылыгы. Публицистикалык эмгектери
Жыпар Жекше Кыргызстандын "Кайра куруулар" доорунан берки коомдук-саясий турмушуна, “Ашар” менен КДКнын тарыхына байланыштуу кыргыз жана орус тилдеринде 3 китеп, 100дөн ашуун ар кыл публицисттик макалалар жарыялаган.
Түс күзөт
Сыйлыктары жана охранником
Тышкары, тапшырылган курал-жарак жана сабель британиялык Шериктештиктин жана түстөгү охранники керек спускать өзүнүн туулар жерге толук көлөмдө жана үзгүлтүксүз салюты нарын аземдерге жана парадах. Мирные нарын таяна мындай мезгилдерде жана кыргызстандык жоокерлер керек приветствовать алардын качан болбогон катарда. Түсү охранников, аскердик академиялардын Франциянын, эреже катары, кийишет кылычтар; ошол ичинен коммерциялык эмес уюмдар, мугалимдер, башка билим берүү мекемелеринин жана утурумдук бөлүктөрүн эмес, алып жүрүүгө винтовок.
Дорийликтер
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Алмалык (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Титан куймалары
Титан куймалары – негизги материалы Тi болгон металлдар куймалары. Өнөр жайда Al, Mo, Cr, Sn, Zr, Nb, Fe, Si, жана Cu менен куймалары алынат (0,1-0,2%) Pt жана Pd бар. Т. к. коррозияга туруктуу болот. Т.к. альфа (гексагоналдуу торчо) жана бета (кубдук) болуп бөлүнөт. Т.к. жогорку температурага туруктуу, ширетүү касиети жогорку жана темп-ранын таасири менен тыгызд. жогорулай турган куймалар болуп бөлүнөт.
Кинофильмди кураштыруу
Кинофильмди кураштыруу — фильмди түзүүдөгү чыгармачылык жана техникалык процесс. Мында тартылган киноматериалдардан же кураштырма кадрдан тандоо, ылайыкташтыруу жана туура келтирүү аркылуу кураштырып кинофильм түзүлөт. Бул процесс фильмдин драматургиялык жана тема түзүлүшүнө байланыштуу болуп, анын сценарийи же киного тартуу планы менен белгиленет. Кинофильмди кураштыруу фильмдин сценарийине толук туура келип, кадрдын масштабы, эпизоддун жүрүшү, декорациянын көрүнүшү жана үндүн угулушу бири-бирине шайкеш келгендей талапта аткарылат. Кинофильмди кураштыруу төмөнкү ырааттуулукта иштелет: позитив болуп тартылган кинотасма жана фонограммалуу магнит тасмасы көрүүгө даярдалат; кинотасма бөлүк-бөлүк жабыштырылып, белги коюлат, сүрөт менен үн бири-бирине дал келтирилет. Эпизоддордун тандалып алынган дублдарынан сцена жана сюжет түзүлөт. Андан кийин кураштырылган эпизоддор фильмдин бүткүл сюжети боюнча ырааттуулук менен каралып чыгат да, керектүү жазуулары жазылат. Мурда 3—5 ммлик магнит тасмасына жазылган үн фонограммасы бир тасмага көчүрүлүп, кинофильмдин эки тасмага (бирине сүрөт түшүрүлгөн, экинчисине үн) жазылган жумушчу нускасы түзүлөт. Ал кинотасма иштетүүчү цехке берилип, ошол боюнча негатив жасалып, андан сүрөт жана фонограмма бир тасмага түшүрүлгөн позитив алынат. Бул иштер киностудиянын кураштыруучу жана үн цехтеринде аткарылат. Телефильмдер да ушундай даярдалат.
Андалузит
Андалузит (Испаниядагы Андалузия провинциясынын атынан) - минерал, силикаттар классына кирет. Химиялык формуласы Al2Si2O5. Ромб сингониясында кристаллданат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча 6,5-7,5, тыгыздыгы 31303160 кг/м3. С салмагы 3,16-3,21. Өңү боз, кызгылт боз, кызгылтым, кээде түссүз. Айнек сымал жалтырак, отко чыдамдуу. Андалузит метаморфизмделген сланецтер менен гнейстерде жолугат. Отко чыдамдуу керамикалык жука буюмдарды жасоодо пайдаланылат. Андан жогорку сапаттагы алюминий металын да алууга болот.
Казас дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Канчайым
Уйук-Туран (Тува) суусунун жанынан табылган, тархан Үчүн Күлүк Тирикке багышталган кыргыз жазуу эстелигинде: «...Өргөөдөгү канышама (кунчуйум), уулума бөкбөдүм (жетпедим?), алтын кемер тагындым, теңир жараткан элиме тойбодум..., ...өлкөмдүн тагдырына туура келдим...» - деп жазьшат. Кызыктуусу, эстеликтердин бир катарында текст «канчайымдан айрылдым» деп башталат. Мис., кыргыз аскер башчысы (сангуну) Ток Бөгүгө арналган эстелик: «Өргөөдөгү канышам (кунчуйум, аттигиниң, өз уулум сиздерден айрылдым. ...Каныма (каганыма), элиме - тойбодум (кызмат отой албадым). ...Калың журтум кайраттангын, эл (өлкө) заңын (мыйзамын) бузбагыла...» - деген мазмунда жазылган (Орхон-Енисей тексттери, 1982, 154). Ча-Холдогу (Тува) эстелик да ушундай мазмунда жазылган.
Поганка дарыясы (Тайменка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Николай Римский-Корсаков
Роман жана опералары
Анын романстары жөнөкөйлүгү жана поэтикалык назиктиги менен айырмаланат.Орус фольклорунун түрдүү жанрларын: жомокту, былинаны (баатырлар жөнүндө ыр менен айтылган жомок), тарыхый лакаптарды, элдик элестерди жана ырым-жырымдарды кеңири пайдаланып, «Орустун элдик 100 ыры» жыйнагын < Падыша Салтан жөнүндө жомок», Аяз кызы» жана башка операларын жазган. Ошентип ал 15 опера түзүп, үч симфония, 80 ге жакын романс, үч кантата, «Шахрезада» сюитасын, музыкалык «Садко» картинасын мындан башка дагы музыкалык көптөгөн чыгармаларды жараткан. Ал жалаң гана музыка жазбастан мыкты педагог, гармония жана оркестровка боюнча баалуу китептердин, илимий макалалардын автору болгон.200 дөн ашык композиторлорду, дирижерлорду тарбиялап чыгарган. Алардын ичинде А. Глазунов, С. Прокофьев, Н. Мясковский, М. Баланчивадзе сыяктуу көрүнүктүү композиторлор бар.
Никола Тесла
Никола Тесла (серб. Никола Тесла; 1856 Теке 10, Смилян, Австрия империясы, азыркы Хорватия — 1943 Үчтүн айы 7, Нью-Йорк, АКШ) — Электротехникалар жана радиотехникалар чөйрөсүнүн физик, инженер, ойлоп табуучу. Австро-Венгрияда төрөлгөн жана өскөн, кийинки жылдары негизинен Францияда жана АКШ да иштеген. 1891 жылы АКШ жарандыгын алган. .
Заманбап-биографтар Тесланы «XX кылымды ойлоп тапкан адам» деп эсептешет жана заманбап электрдин «ыйык жактоосу». Радио жана Токтор согушун жеңгенин демонстрациялагандан кийин залкар инженер-электротехник жана ойлоп табуучу аталган. Тесланын башкы иштери заманбап электротехникага жол салып берди, анын ошондогу ачылыштары иннновациялык маани болгон. АКШ да Тесла атактыгы боюнча мен деген алдыңкы ойлоп табуучу же тарых илимпозу болбосун баардыгы менен тең тайлаша алчу.
Башкы жылдары
Ал болгону бир гана семестр окуган, ошентип кайра иш издегенге туура келген.
Эдисондогу жумуш
Эдисон Тесланын жаңы ойлорун муздак кабыл алчу жана улам улам ойлоп табуучунун жеке иштерин жактыр берчү эмес. 1885 жылдын жазында Эдисон, Теслага 50 миң. доллар берээрин убада кылат (ошол убакта ал сумма, азыркы заманбап 1 млн долларга барабар эле ), эгер Эдисон ойлоп тапкан электрикалык машиналарды конструктивдүү мыктылап кайра жасай алса.
Абсолюттук угум
Абсолюттук угум-Кайсы гана үн болбосун, аны башка үндөргө салыштырбай эле,анын бийиктигин аныктап билүү жана аны так кайталап берүү жөндөмдүүлүгү
Черемушка (Суразовка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ефремкино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Тиричилик
Диссимиляция
Диссимиляцияда татаал органикалык бирикмелер жөнөкөй заттарга айланат. Диссимиляция процесстеринин (дем алуу, ачуу, гликолиз жана башкалар) натыйжасында татаал органикалык бирикмелердин молекулаларындагы энергия чыгат. Бардык организмдерде диссимиляңиянын акыркы продуктулары — суу, көмүр кычкыл газы жана аммиак. Жаныбарларда бул продуктулар чогулган сайын сыртка чыгат. Өсүмдүктөрдө алар ассимиляцияга керектелет. Ассимиляция жана диссимиляция өз ара тыгыз байланышта болуп, организмдин ткандарынын үзгүлтүксүз жаңырып туруусун камсыз кылат. Организм ачык система, башкача айтканда ал айлана-чөйрө менен дайыма зат, энергия жана информация алмашып турат (к. Зат жана энергия алмашуу). Тиричилик аракетинде зат алмашуунун натыйжасында чыккан заттардын жана энергиянын бөлүгү организмдин структурасынын үзгүлтүксүз жаңыланып турушуна сарп кылынат. Өзүн өзү жаңыртуунун натыйжасында бүлгүнгө учураган структуралар кайра түзүлөт, ал тирүү объектилерде түрдүн эволюциялык өөрчүшүндө пайда болгон белгилүү информация менен байланыштуу. Кайра жаралууга зарыл болгон тукум куума касиеттерди сактоочу информация ДНКда жайгашкан.
АДФ
АДФ жана орг. эмес фосфаттан (Фн) АТФ тынымсыз кайталанып жаралып турат. Макроэнергетикалык кошулмалардан пайда болгон кубат биополимерлерди (нуклеин кислоталарын, белокторду, полисахариддерди) синтездейт. Клетканын ичинде гидролиздик абалда АТФ (АТФ+Н2О <--> АДФ+Фн) өзгөрүп жылуулукту, нурду, элетрдик, механикалык кыймылды башкача айтканда, тирүү организмдердин денесин жылытат, жарыкты электрдик кубатты бөлүп чыгарат, жана денени механикалык кыймылга келтирет. Хим. кошулмалардан белокту, нуклеин кислотасын, углеводдор, май жана башка синтезделет. Тирилчилик жашоосунда АТФ клетка деңгээлиндеги кубаттын жалгыз булагы.
Тиричилик биоценоз деңгээлинде
Биоценоз тарыхый туруктуу микроорганизмдер, өсүмдүктөр жана жаныбардан куралат. Биоценоздогу организмдер өзүнүн чөйрөсүндө бири бири менен тыгыз байланышта болуп, зат, кубат жана маалымат менен алмашып турат. Биоценоздордун жалпы жыйындысынан экосостема же биогеоценоз түзүлгөн, ал эми жалпы тирилчилик жашоо чөйрөсү-биосфера.
Биосфералык деңгээл
Биосфера ар түрдүү биогеоценоздун же экосистеманын жалпы жыйындысы же организмдердин жалпы тирилчилик жашоодогу жогорку деңгээли. Бул деңгээлдеги зат алмашуулар, тирилчилик жашоодогу кыймыл аракеттерин көрсөтөт. Тирилчилик кыймылы биосфера деңгээлинде бири бири менен тыгыз байланыштуу, ошондуктан жалпы тиричилик биз жашаган планетадагы  бузулгус бирдиктүү бир бүтүн нерсе.
Ара төрөлгөн бала
Ара төрөөнүн алдын алууну аялдар кош бойлуу боло электе эле баштоо керек. Аялдар өз убагында ар кандай өнөкөт оорулардан дарыланып, өздүк жана жыныстык гигиенаны сактоолору тийиш, ошондой эле аборт жасатпастан, бойго болтурбоого аракеттенүү оң.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Метонимия
«Жазуу келечегим жөнүндө көп ойлойм.
Карагандан айбыгам,
Кайта чакыртып алуу
Алгач мыйзамда көрсөтүлгөн көлөмдөгү кол чогултуш керек, андан кийин изилденип жаткан шайлоолорду кайта чакыртып алуу процедурасын тастыктоого добуш берүү жүргүзүлөт. Бул процедура АКШ-нын 15 штатында жана көптөгөн шаарларында таркаган, ошондой эле өзгөчөлөнбөгөн чечим чыгарган сотторду жана коррупция боюнча жоопкерчиликке тартылган мэрлерди кайта чакыртып алуу көп учурда байкалган. Негизинен кайта чакыртып алуу аракеттери жергиликтүү башкаруу деңгээлинде эффективдүү, бирок, жалпы улуттук кызматка ээ болгон адамдарга карата бул процесс процедуралардын татаалдыгына байланыштуу оорчулукту туудурат (мис., АКШда 1921-ж. бир гана ирет губернаторду кайта чакырып алышкан). Ошону менен бирге бул процесстин потенциалдуулугу бийликти кыянатгык менен колдонгондорго, өзгөчө компетенттүү эмес же эффективдүүлүгү жок башкарууну токтотууга карата ишенбөөчүлүк билгизүү практикасы жок саясий системаларда көрүнөт.
Искра (Лейлек району)
Калкы
Калкы - 2 177 киши.
Жогорку чыңалууну өлчөө
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Түндүк
Кээ бир түндүкчүлөр буга турпан талды пайдаланат. Аны кыркып келип, жара чаап узундугу 3 метр, кыкка көөмп койсо, жыгач эки күндө былкылдап жибийт. Аны тезге коет. Ага эки-үч адамдын колу керек. Тезден чыккан түндүктү жер казыкка кагып, ошого жатак алдырат. Андан кийин тегиздеп чаап, бурама аркылуу карматып көзөйт. Муну ычытып көзөөчү курал «чулгуур» деп аталат. Уук-кереге жана түндүк кармоо үчүн усталардын дүкөнү болот. Түндүк кармаган адам боз үй жасай алат. Абалы цемент куюп, жаа кылып, чебер аны 180 ошого айлантып коет. Түндүктүк жыгач жарым айда кургатылат. Түндүктүн жарым үлгүсү үч метр болушу керек. Түндүктүн талдын ичке башы сегиз-он см ге барабар. Аны 5—6—8-см кылып, төрт бурчтуу чаап сүрүп, анан «кызытуу» дүкөнүнө салат. Ошондо он алты талды бир салып, эки саат кайнатабыз да, четинен тезге коёбуз.
Түндүктүн жоондугу 28—30 см болушу керек. Чамгарагы үч жарым см, тегереги (диаметри) 11 — 13 см ге барабар келет. Мында алты чамгарак үч-үчтөн кайчыланат. Мунун ар биринин аралыктары 10—13 см болушу тийиш. Ушул түндүк 55—65—75 баш үйлөргө шартташат. Түндүктө эки жарым үлүш жаа бар. Мунун ар бир жаасы үч метрден ченелет. Андагы эки жаанын биригишинде бир метрдей жыгачтын учу эки жаанын катталышы үчүн пайдаланылат. Ошондо эки биригиштин ортосу он см болот. Мында баарын эсептегенде 30 см ичинен биригип турат. Түндүк көздөрүнүн тактыгы жана төптүгү болот. Ар бир көзөнөктүн сырты эки чарчы см, ичи болсо эки жарым чарчы метр, көзөнөктөрдүн арасы, мисалы, 75 баштуу үйдө жети см, 65 баштуусунда сегиз см, 55 баштуусунда 9 см болуп өлчөнүп алынат.
Миргонж-Яха
Миргонж-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Морды-Яха дарыясынын сол жээгинен 203 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Искусство философиясы
Искуство философиясы (Искусства философия) – маданияттын ичиндеги искусствонун маани-маңызын, функцияларын, мазмунун жана баалуулуктардын бардык чөйрөлөрүн искусство, адабият, музыка тууралуу илимдерге таянуу менен изилдеген философия.
Титриметрия
Титриметрия – сандык анализде аныкталуучу зат менен реакциялануучу реагент санын өлчөөгө негизделген методу. Реагентти белгилүү концентрациядагы эритме катары колдонуп, анын реакцияга сарпталган көлөмүн ченейт. Ушуга байланыштуу аны көлөмдүк анализ деп да атайт. Реагенттер белгилүү концентрациядагы эритмеси стандарттык эритме же титрант деп аталат. Титрантты анализденүүчү эритмеге тамчылатып, кошуу процессин титрлөө дейт. Титрлөөнүн акыркы чекитин индикаторлор же инструменттик методдор жардамы менен аныктайт. Т. к-талык – негиздик, окистенүү-калыбына келүү, чөкмө чөктүрүү жана комплекстик бирикмени пайда кылуучу реакциялар колдонулат. Мында колдонулуучу реакциялар белгилүү талаптарды канаатандырышы керек, атап айтканда реакция тез жана стехиометриялык катышта жүрүп, эквиваленттик чекитти аныктоо мүмкүндүгү болуу керек.
Тиштин жабылышы
Тиштин жабылышы — үстүңкү жана астыңкы тиш катарларын тийиштиргенде алардын жайгашуусу.
Типтери
Тиштин туура жабылышы жаактын түзүлүшүнө жана тиштин жантыгына жараша төмөнкү типтерге бөлүнөт: бир тибинде үстүңкү кашка тиштер астыңкы кашка тишти бир аз жаап турат (ортогнатия); экинчи түрүндө астыңкы жаактын маңдай тиштери үстүңкү тиштерди бир аз жабат (ортогения); үчүнчү тибинде астыңкы жана үстүңкү маңдай тиштердин учтары аттиштей болуп тийишет.
Черемушка (Чемурда куймасы)
Черемушка — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу, Краснояр крайы, Томск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 13 дарыясынын оң жээгинен км алыстыкта Чемурда орун алган. Дарыянын узундугу - 10 км.
Георгий Львович Френкель
Өмүрү таржымалы
Г. Л. Френкель 1899-жылы 9-майда Ленинграддагы Санкт-Петербург шаарында туулган. Ал 1969-жылы 25-октябрда дүйнадөн кайткан.
Колдонулган адабияттар
ФРЕНКЕЛЬ Л. Г. Электр тогуна урунуп жарадар болуудан кандайча сактануу керек жана электр тогуна урунуп жарадар болгондорго кандай жардам көрсөтүүгө болот. - Ф., 1958. - 26 б.; ФРЕНКЕЛЬ Георгий Львович // Кыргыз Совет Эициклопедиясы. - Ф., 1980. Т.6. - Б. 284.
Титрлөө
Титрлөө – аныкталуучу зат эритмесинин белгилүү көлөмүнө, концентрациясы так белгилүү болгон бирикме (титрант) эритмесин кошуп эквиваленттик санда толук өз ара аракеттенишине кеткен көлөм өлчөнүп алынат. Эквиваленттик чекитти индикаторлор жардамы менен билүүгө болот. Сарп кылынган титрант көлөмү боюнча аныкталуучу зат саны табылат.
Ангола
Табияты
Өлкөнүн көп бөлүгүн бийиктиги 1000 м ден ашкан бөксө тоолор ээлейт. Алардын батышы көтөрүңкү келип, деңиз жээгине тик түшөт. Бөксө тоолордун батыш жагы бийигирээк (деңиз деңгээлинен бийиктиги 1000-1500 м), эң бийик жери Бий массивиндеги Моко чокусу (бийиктиги 2620 м), ал акырындап түндүктү (Конго ойдуңуна), чыгышты (Замбези дарыясынын өрөөнүн көздөй), түштүк-чыгышты (Калахариге) карай жапыздайт. Ангола Африка платформасынын аймагын ээлейт. Анголанын ички бөлүгүндө жайы жаан-чачындуу, кышы кургак экватордук муссондук; деңиз жээктерине - кургак тропиктик пассаттык климат мүнөздүү. Эң жылуу мезгилинин орточо температурасы (деңиз жээктеринде март, апрель, өлкөнүн ички аймактарында сентябрь же октябрь) 17°дан 28°Сге чейин, салкын мезгилиники (июль, август) 13°-23°С. Жылдык жаан-чачыны 1000-1500 мм, эң четки түштүгүндө 600-800 мм. Деңиз жээктериндеги ойдуңдарга Бенгал муздак агымынын таасири тийип, июлдуку 16-20°С (эң салкын мезгил), мартта 24-26°С (эң жылуу мезгил), жаан-чачын түштүгүндө 50-100 мм, түндүгүндө 250-500 мм. Кышында түнкү туман касимбо мүнөздүү. Өлкөнүн түндүк-чыгышындагы суулары Конго дарыясынын алабына кирет. Башкы дарыялары: Касан, Кванго, батышындагылары Атлантика океанына (Кванза, Кунене) куят. Чыгыштан түндүк-чыгышты карай Замбези (Квандо куймасы менен), Кубанго дарыясы (Квито менен) агат. Дарыялары босоголуу келип, кургакчылыкта соолуп, жаанчыл мезгилде ташкындайт. Гидроэнергетикалык запастарга бай, кеме жүрүүгө ыңгайсыз. Ири көлдөрү жокко эсе. Анголанын аймагынын 40%ин токой жана сейрек токой ээлеп, түндүк-чыгышында баалуу дарактары негизинен дарыя өрөөндөрүндө (эбен, тоддалия, ланцет) өсөт. Бөксө тоолордун ички бөлүктөрүндө ферралиттүү (күрөң-кызыл) топуракта жалбарыгы күбүлмө сейрек токой, түндүгүндө жана борбордук бөлүгүнүн деңиз жээктериндеги ойдуңдарында (кызыл-бозомук) баобаб, папирус, пальма, бадалдуу саванна өсөт. Батыш жана Түштүк-Батыш Африкадагы суусуз таштуу чөлгө өзгөчөлөнгөн кидик дарагы - вельвичий мүнөздүү. Улуттук парктары: Порту-Алешандри, Камея, Кисама, Мупа жана башка.
Мишень-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Балдардын церебралдык шалы
Оорудун башталышынын негиздери
Балдардын Литл оорусу көбүнчө төрөт мезгилинде мээнин жабыркашынан болот. Мында баланын колу-буту начар кыймылдайт. Ал белгилер бала төрөлгөндө эле байкалат.
Оорунун диагнозун дарыгер коюп дарылайт. Дарылоо узакка созулгандыктан массаж, дене тарбия көнүгүүлөрүн баланын энеси үйрөнүп алганы оң.
Кипр деңизи
Кипр деңизи — Жер ортолук деңиздин чыгыш бөлүгү айрым учурда ушундай аталат.
Кайрымдуулук уюму
Кайрымдуулук уюму – коммерциялык эмес, жалпы коомчулуктун же жактардын айрым катмарларынын кызыкчылыктарына кайрымдуулук иштерин жүргүзүү жолу менен мыйзамда каралган максаттарды ишке ашыруу үчүн түзүлгөн уюм. К. у. коомдук уюмдар (бирикмелер), фонддор жана башка мыйзамда каралган тариздерде түзүлөт. К. у. эгер анын уюштуруучусу кайрымдуулук уюму болсо, мекеме түрүндө түзүлүшү мүмкүн. К. у. эгер ал өз ишин филиалдары, өкүлчүлүктөрү же мекемелери аркылуу 2 же андан көп мамлекеттерде жүргүзсө, эларалык болуп саналат.
Автомобиль
Автомобиль (сөз грекче αὐτός – өзү жана латынча mobilis — кыймылдоочу деп которулат) — өз кыймылдаткычы менен рельссиз жолдо жүрүүчү машина.
Спорттук автомобиль
Спорттук автомобиль мелдештерге, ылдамдык рекорддорун коюуга арналат. Транспорттук автомобиль жеңил, жүк ташуучу автомобиль жана автобус болуп бөлүнөт.
Автомобиль кыймылдаткычы
Автомобилдер үчүн жылуулук жана электр кыймылдаткычтары колдонулат. Автомобиль кыймылдаткычынын көпчүлүгү ичинен күймө поршендүү кыймылдаткыч болот да, жумуш процесси төрт жана эки тактылуу болуп, күйүүчү майды от алдыруунун жолу боюнча карбюратордуу жана дизелдик болуп бөлүнөт. Автомобиль кыймылдаткычы цилиндрлеринин саны жана жайланышы (катарлаш, V түрүндө жана башкалар), клапандарынын орун алышы (жогору же төмөн), цилиндрлеринин жумуш аткарылуучу көлөмү (литражы), муздатылышынын түрү (суу же аба менен), аткарган кызматы жана ушундай сыяктуу боюнча айырмаланат. Азыркы кездеги төрт тактылуу автомобиль кыймылдаткычы (1, 2-сүрөт) цилиндрлердин блогунан (картери менен) жана бөркүнөн, поршендерден, шатундардан, муунактуу валдан, күүлөндүрүүчү дөңгөлөктөн, бөлүштүргүч валдан жана башкалар турат. Кыймылдаткычтар радиатор, желдеткич, аба жана май чыпкалары, стартёр жана башкалар менен жабдылат. Жеңил жана аз көлөмдүү аккумуляторлорду түзүү шаар ичинде жүргөн автомобилдердеги ичинен күймө кыймылдаткычтарды электр кыймылдаткычтары менен алмаштырууга мүмкүндүк берет.
Алмата
Белгилүү адамдар
Димаш Адилет-бизнесмен, блогер, телеберүүнүн катышуучусу
Адык, урук
Адык — тынымсейит уруусунун курамындагы урук. Этноним сөздүн байыркы формасын сактап калган. Энчилүү атты байыркы замандардан белгилүү жана кенен таралган тотемдерден болгон "аюу" менен байланыштырууга болот. С.М. Абрамзондун далилдөөсүндө "адыг" — мааниси "аюу" дегенди аныктаган тотемдик этноним. Аюу — байыркы түрк тилдеринде сүйлөгөн урууларда, элдерде “адыг”, “азыг” формаларында кездешет. Тувалардын тилинде аюу — “адыг”, хакас диалектилеринде “азыг”, “адыг” деп айтылат. Түштүк Сибирдин түрк элдерннде аюуга тотем-жаныбар катары сыйынуу өтө кенен таралганы маалым.
Ханс Кристиан Андерсен
Андерсен Ханс Кристиан (2. 4. 1805, Оденсе 4. 8. 1875, Копенгаген) - дания жазуучусу. Өтүкчүнүн үй-бүлөсүндө туулган. Копенгаген университетинде окуган. «Өлүм алдындагы бала» ыры (1826-27), «Амагердеги сейилдикке чыгуу» романтикалык фантазиялуу очерки (1929) менен таанылган. «Мулат» драмасында (1839), «Эки баронесса» романында (1849) феодалдык доор сынга алынган. Ошондой эле «Импровизатор» (1835) жана «Жөнөкөй скрипач» (1937) романдарында искусствонун коомдогу ролу, акын менен айлана-чөйрөнүн ортосундагы конфликт көрсөтүлөт. Андерсендин 1930-40-жылдардагы элдик оозеки чыгармалардын мотивинде жазылган жомокторунда адамдар ортосундагы мамилелер менен жаратылыштын сулуулугу сүрөттөлөт, адилеттүүлүк даңазаланат. 160тан ашуун жомок жазып, алар дүйнө элине тараган. Анын «Булбул», «Көлөкө» жана башка жомоктору кыргыз тилине которулуп (1938-39), кийин өзүнчө жыйнак болуп чыккан (1959).
Тишти пломбалоо
Тишти пломбалоо — тиштин чириши, пульпит жана башкалар тиш кемтиктерин атайын пломбалоочу материал менен толтуруп дарылоо.
Жирондисттер
Жирондисттер көбүнчө республиканын соода өнөр жай буржуазиясы менен агрардык буржуазиянын мүдөөсүн көздөгөн.
Жетекчилери - Ж. П. Бриссо, П. В. Верньо ж. б-лар. Революциянын 1-этабында якобичилер клубуна кошулуп, абсолютизмге каршы күрөшкөн.
Половинка дарыясы (Тяжин куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Манак, урук
Колдонулган адабияттар
Кыргыз этнонимдер сөздүгү. Олжобай Каратаев. -Б.2003.
Кайталап күрөөгө коюу
Кайталап күрөөгө коюу – мурда күрөөгө коюлган мүлктү башка бир милдеттенмени камсыз кылуу үчүн кайрадан күрөөгө коюу. КР жарандык мыйзамдары боюнча кийинки күрөө кармоочунун талаптары ушул мүлктүн наркынан, бирок мурункусунун талаптарынан кийин гана канааттандырылат. Күрөө жөнүндө мурунку келишимде К. к. к-га тыюу салынбаса, К. к. к-га жол берилет. Күрөөгө коюучу арбир кийинки күрөө кармоочуга ушул мүлктүн мурда күрөөгө коюлганы жөнүндөгү баардык маалыматтарды билдирүүгө милдеттүү жана бул милдетти аткарбагандыктан улам келтирилген зыян үчүн жоопкерчилик тартат.
Жетим сериясы
Жетим сериясы - Ортоңку Тянь-Шандагы байыркы тоо тек катмарлары.
В. Г. Королёв (1957) өзүнчө геологиялык серия катары бөлүп, Жетим кырка тоосунун аты менен атаган. Жетим сериясынын астыңкы бөлүгү жетим тоо, ортосу жакболот, эң үстү байконур геологиялык свиталарынан турат.
Канаттуу ат
Кара ат менен чаргытып,
Токсикодермия
Дарылоо
Дарылоодо ар кандай дары-дармектерди кабыл алууну токтотуу жана ууландыруучу заттарды четтетүү керек. Врачтын көзөмөлүндө заара айдама жана ич алдырма каражаттар, суюктук көп берилет, гистаминге каршы каражаттар жана башкалар сунуш кылынат, ошондой эле сыртынан сүйкөө үчүн ар кандай дарылар пайдаланылат.
Гендердик теңчилик
Тарыхы
Жаңы Зеландиянын суфражисттери 1891-жылы парламентке аялдардын шайлоо укугун талап кылган петицияны тапшырган, анда 30 000ге жакын кол топтолгон – бул Жаңы Зеландиянын парламентине тапшырылгын эң чоң документ жана аялдарга улуттук добуш берүү укугун берген биринчи эгемендүү башкаруучу өлкө болуп калышына алып келген маанилүү кадам.
Экономика жана мамлекеттик саясат
Кыргыз мамлекетинде 2005-жылы март окуясынан кийин Жогорку Кеңеште бир да аял депутат болгон эмес. Ошол убакта аялдардын эл аралык жыйындарына чакыруу келгенде эркек депутат барып келчү. Ошондуктан кийинки жылдары партиялык тизме менен шайлоону киргизип жатканда атайын ар бир үчүнчү позицияда аялдар болсун деп шайлоо мыйзамына киргизилген. Бириккен Улуттар Уюмунун сунушу менен Кыргызстандын мыйзамдарына «башкаруу органдарында гендердик тең салмактуулук сакталып, жалаң бир жыныстуу эмес, 30% аялдар же эркектер иштеши керек» деген норма кирген. Бирок бул талап дээрлик эч кайсы органдарда аткарылбайт. 2019-жылы Жогорку Кеңеш, айылдык кеңештердеги мандаттардын 30%ын аялдар үчүн резервге коюу боюнча мыйзам долбоору сунушталып, колдоо тапкан.
Кыздарга билим берүүдөгү гендердик теңчилик
Билим берүүдөгү жыныстык айырмачылыктар билим берүү системасында эркектерге да, аялдарга да билим алуу учурунда жана андан кийин таасир этүүчү жыныстык дискриминациянын бир түрү болуп саналат. Эркектер менен аялдар билим алуу максаттарына жетүү үчүн гендердик айырмачылыктарга ээ болушат. Эркектер менен аялдардын билим деңгээли бирдей болсо да, аялдар үчүн жогорку башкаруучулук жумушка ээ болуу кыйыныраак жана келечектеги жумуш жана каржылык түйшүктөр күчөшү мүмкүн.
“Гендердик режим” концепциясы Рейвин Коннелл тарабынан сунушталган. Ал түзүмдүк-конструктивисттик ыкманы пайдалануу менен гендер маселесин түзүмдөр менен институттардын деңгээлинде изилдеген. “Гендердик режим” түшүнүгү “гендердик мамилелердин ар бир институттагы абалы” дегенди түшүндүрөт. “Мектеп (ошондой эле мамлекеттик жана чиркөөлүк мекемелер же армия) “көндүмдөрдү” калыптандырат”.
“Дүйнөдөгү сабатсыз чоңдордун үчтөн экисине жакынын аялдар түзүшөт. Билимдин жоктугу аялдын маалыматка жана мүмкүнчүлүктөргө жетүүсүн кескин чектейт. Тескерисинче, аялдардын жана кыздардын билим деңгээлин жогорулатуу өзүнө гана эмес жеке адамдарга да, келечек муундарга да пайдалуу. Аялдардын билиминин жогорку деңгээли ымыркайлардын өлүмүнүн жана төрөттүн төмөндөшү, ошондой эле алардын балдарынын жакшы натыйжалары менен тыгыз байланышта.
Чамбыл-Бел
Букарай шарып ары жагы,
Бузулган Чамбыл бери жагы,
Оодарып бенде жеңбеген,
Кандагай (шым)
Мисалы, Көкөтөйдүн ашында Кошой кийип балбанга түшкөн К-дын тарыхына өзгөчө көңүл бурулат. Аны тигиш үчүнКаныкей Анжыяндын ары жагы, Айым-Мүнсөк бери жагы Даңдуң - Баштын тоо текесинин териси калың болот деп угуп, Абыке баш болгон алтымыш мергенди атайы жөнөтүп, териге залал кылдырбай жалаң көзгө аттырып алат. Аны күндүн көзүн көрсөтпөй кургатып, жез челекке алты ай алманын кабыгынан жасалган малмага салып ашаттырат. Кайыптын кызы Арууке баш болгон токсон узга тиктирет. Ичине буулум ичтеп, тышы бышык болсун деп болот эгер ширетет. Мусулман кандарынын кийген шымдарынын ичинен жалгыз ушул К. балбанга түшчү Кошойго бап келип, ыраазы болгон ал аны жасаган Каныкейге батасын берет. Ошол батаданСеметей бойго бүтөт. Эпосто К-га мындай олутуу көңүл бурулушу, анын түпкүлүгүндө тотемдик жаныбар менен байланыштуулугунда. Адепки учурда ал магиялык күчкө ээ шым катары эсептелген. Муну анын К. аталышы ырастайт. Алтай тилдеринин чоң тобунда багыш — кандага (эвенкиче), кандахан (манжурча), хандагай (моңголчо) деп айтылат. Якуттардын мифтик ишениминде Алып хандагай токойдун ээси, аңчылыкты колдоочу. Байыркы Сибирь элдернде Хандагай (багыш) кудай жаныбар — тотем болгон. Ошондуктан кыргыздардын көп учурлары ушул тотем жаныбардын атын алып жүргөн (сары багыш, кара багыш, чоң багыш, багыш). Тотемдик жаныбардын терисин кийген адам анын колдоосу менен жеңилбес күчкө ээ болот деген ишеним болгон. Ошондуктан арстан кебин кийген Рүстөм, Геракл сыяктуу эле Кошой да багыш терисинен шым кийгенде кебелгис күчкө ээ болуп, эч кимден жыгылбаган Жолойду жеңет.
Оптикалык локация
Оптикалык локация – ультракызгылт-көк толкундардан инфракызгылтка чейинки оптикалык диапазонго туура келүүчү электр-магниттик толкундардын жардамы менен алыскы объектилердин координаталарын жана формаларын аныктоо ыкмасы. Оптикалык нурду объектиден чагылтып алуу жолу менен объектиге чейинки аралыкты аныктоо ыкмасы – Оптикалык локациянын негизи. Ал жөнүндө 1934-жылы А.А.Лебедев айткан жана аны 1936-жылы иш жүзүнө ашырган. Бирок жогорку тактыктагы жана алыс аралыкка иштөөчү оптикалык локация оптикалык нурланыштын жогорку кубаттуу жана когеренттүү булактары – лазерлер пайда болгондон кийин гана түзүлдү. Оптикалык локацияда координаталарды аныктоонун радиолокациялык принциптери колдонулат. Объектиден чагылган лазер нуру күзгү менен фокусталып кабыл алынгандан кийин бурчтук координатасын жана алыстыгын аныктоо үчүн фотокабылдагычтын матрицасына, фотоэлектр көбөйткүчкө берилет. Жарык андан ары оптикалык локация башкаруучу системага өтөт. Оптикалык локация Жердин, Айдын беттеринин карталарын түзүүдө, самолёттордун, космос кемелеринин, суунун астындагы объектилердин координаталарын аныктоодо пайдаланылат.
Сирия
Сүрия (سوريا), расмий аты — Сурия Ара́б Респу́бликасы (САР) (الجمهورية العربية السورية, аль-Джумхури́йя аль-Араби́йя ас-Сури́йя) — Жакынкы Чыгыштагы мамлекет, түштүк-батышта Ливан жана Израил, түштүгүндө Үрдүн, чыгышта Ирак жана түндүгүндө Түркия менен чектешет. Батышынан Ак деңизи менен жуулат.
Янгстаун (Огайо)
Янгстаун (Огайо) (Youngstown) — Огайо штатынын Mahoning округуна караган АКШ шаары.
Чампаң
Чампаң — кытайча тили түшүнүксүз эл деген маанидеги сөз. Алооке кан кыргыздарды чаап алып Каракандын балдарын туш-тушка сүргөндө, Жакыпты караан кылып келген Акбалтанын сөзүндө: "Чалгынды бирге чалсам деп, Чампаңдан жылкы алсам деп" (Саякбай Каралаев, 1. 28) айтылат.
Канжа
Эпостогу сүрөттөөлөр боюнча К. колодон, алтындан жасалат: "Алтын найлуу чоң канжа, Жаткан экен дат басып, Найын жарып ат басып" (Сагымбай Орозбаков, 4. 276—277). Мындай К-нын баасы кымбат экени төмөнкү эпостун саптарынан көрүнүп турат: "Алиги алтын канжанын, Аз болгондо капырай, Он жети байтал баасы бар" (Сагымбай Орозбаков, 4.277). К-ны кыргыздар да колдонгондугу белгилүү. К. кыргыз тилине кытай тилинен кирген. Бул болсо кытай эли менен кыргыз элдеринде революцияга чейин маданий карым-катнаштардын болгондугун айгинелеп турат.
Амейвалар
Амейвалар (лат. Ameiva) — кескелдириктердин бир уруусу, мунун бир түрү: Суринам амейвасы (лат. A. surinamensis) белгилүү.
Топурак стерилизаторлору
Топурак стерилизаторлору топурак флорасына зыян келтирбестен, топуракты зыянсыздандыруучу химиялык заттар. Алар отоо чөптөр уруктарын, ооруу жугузуучу бактерияларды, топурактагы зыянкечтерди (саратан личинкалары) жок кылат. Т.с. катарында хлорпикрин, карбатион, ДД препараты жана башкалар колдонулат. Жер кыртышы себүүгө чейин Т.с. менен иштетилет.
Безымянка (Суундука куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жер семирткичтер
Жер семирткичтер негизинен эки топко бөлүнөт: органикалык, минералдык.
Вируска каршы дарылар
Классификациясы
КИВ-инфекциясын дарылоочу дары-дармектер (антиретровирустук каражаттар):
Эне-Сай кыргыз кагандыгы
Кыргыздар Кытайдын букаралыгына өткөнү менен иш жүзүндө Таң ордосу кыргыз өлкөсүндө реалдуу бийликке ээ болгон эмес. Кыргыздар андан кийинки жылдардын аралыгында Кытайга бир нече жолу элчилерин жиберип, жылкы айдап барып, аларды ар түрдүү товарларга, негизинен шайы, жибек кездемелерине айырбаштап кетип турушкан. Ошентип, кыргыз башкаруучулары империянын колдоосун көчмөндөрдун арасында өз абалдарын күчөтүү учүн пайдаланышкан. Ошол эле учурда аскер күчтөрүн түзүү башталат. Бардык аймак алты округга (бага) бөлүнүп, аларды башкаруу системасы жакшырып, мамлекет социалдык-экономикалык жактан акырындап күч ала баштаган.
Кара-Булак (Лейлек району)
Көрүнүктүү инсандар
Айылда Социалисттик Эмгектин Баатыры Р. Жолбаев туулган.
Торий
Th + H2 = ThH2 ; 2Th + 3H 2 =2ThH3
Моголстан
Тарыхы
1346-жылы Казан-хан өлтүрүлгөндөн кийин Чагатай улусу ыдырай баштаган, башкача айтканда мурунку калыбынан ажырап, бир топ өзгөрүүлөргө туш келген. Мавераннахрда түрк-моңгол эмирлеринин бир нече майда ээликтери түзүлсө, Мухаммед Айдардын эмгегинде (к. Тарих-и Рашиди) анын чыгыш бөлүгү (Маңдай Сүбө) Уртубу-нойондун энчисине тийгени айтылат. Анда Чыңгыз-хан басып алган жерлерин төрт уулуна бөлүп бергени, анын бири Моголстан болгону, кийинчерээк ал дагы экиге бөлүнүп, чагатайлар моголдорду «жете» («каракчы»), ал эми моголдор чагатайларды «караунас» (түз мааниде «аргын») деп кемсинтип атаганы, 16-кылымдын башында Бабурдун тукумунан башка чагатайлар калбай, кыргыз менен өзбек-казактар Моголстанды ээлеп алганы, моголдордон болгону Турпан, Кашкар жакта 30 миңдей калып, алар динчил мусулман болуп кеткени тууралуу маалыматтар бар.
Жер кыртышынын механикасы
Жер кыртышынын механикасы кыртыштардын механикалык касиеттеринин ал кыртыштын түзүлүшүнө, составына, физикалык абалына байланышын, жалпы эле кысылууну жана жердин структуралык-фазалык өзгөрүүлөрүн жана жылышууга көрсөткөн каршылыктарын изилдейт.
Мэлово-Яха (Сядор-Яха куймасы)
Мэлово-Яха — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Сядор-Яха дарыясынын оң жээгинен 122 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 21 км.
Камзас дарыясы (Балыксу куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Репная дарыясы (Кемчуга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.