cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Камышозек (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Магнитогорск суу тармагынан Ириклинск суу тармагына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Премчанд
Премчанддын «Кечилдин сүйүүсү» (1922), «Майдан» (1925), «Кармаш талаасы» (1932), «Ажалы жеткен уй» (1936) романдарында, «Жети лотос» (1917), «Баатырдык сапар» (1932) жыйнактарында инди элинин турмушу, бийлик бажындагылардын зомбулугу реалдуу сүрөттөлөт.
Чоң Нерцета
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двинск-Печорск бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Уса дарыясы. Дарыянын айрыгы — Уса, дарыя бассейни — Печора.
Абай (кейипкер)
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Бахонадо
Бахонадо (лат. Calamus bajonado) — Америка жээктеринде жашоочу балыктардын бир түрү.
Чырмачылыктын көркөм көчөттөрү
Чырмакчылыкта деле негизинен эзелтен берки элдик мүнөзгө эгердер, төтөн, килемчиликке, өрмөкчүлүккө такай колдонулуп келинген көркөм оюм-көчөттөр сакталган. Бирок, мында бир бөтөнчөлүк көркөм көчөттөр чийге сындырылып түшөт. Тегерек тартып жумуруланбай, бурч чыгарылып берилет. Андайларга: «кош мүйүз көчөтү», «кочкор мүйүз көчөтү», «туура мүйүз көчөтү», «сыңар мүйүз көчөтү» мындай мал чарбачылыкка байланыштуу көчөт-буюмдарды илгерки чырмакчылар арбын колдонушкан. «Каркыра көчөтү», «куш канат көчөтү», «карга тырмак көчөтү», «жагалмай канат көчөтү» сыяктуу канаттууларды элестеткен түрлөрү да болот. «Ит таман», «ит куйрук», «тогуз төбө», «кырк шак», «табак оюм», «чөмүч баш», «бадам» өңдүү көчөттөр да чий чырмакчылыкта таасын колдонула берет. Андай көркөмдүктөр, айрыкча Түштүк Кыргызстанда жашаган чырмакчыларда арбын учурайт. Ошондой эле «кереге көз көчөт», «ала мойнок көчөтү», «комуз тили көчөтү», «килем көчөтү», «сайма көчөтү» жана башкалар бар. Мындай килемге таандык көркөмдүктөр чий чырмакчылыкта жүздөп саналат.
Көчөттөр бири-бирине өтөт. Оюм-көчөттөр бирин-бири алмаштырат. Оюмдан көчөт, көчөттөн оюм жаралат. Бирок, бардык эле көчөттөр оюмдук милдетти аткара албайт. Деген менен көркөм кол өнөрчүлүктүн бүткүл түрүнө бирдей катыш жасайт. Ошондуктан, оюм биринчи, көчөт экинчи планда турат да, көркөмдүктүн ээси уздун бир аты оймочу деп аталат. Мына ушундай оюм жана көчөттөрдү көркөм каражаты кылып чеберлер салттуу үлгүлөргө узанышат жана узданышат.
Христос
Б.з. II к. аягында жалпы жолунан калыптанып калган христиан окуусу боюнча Иисус Христос адамдарды күнөөдөн «арылтуучу», кудай уул, жаңы динди үгүттөөчү.
Көзкөрүнөө жалган билдирүү
Көзкөрүнөө жалган билдирүү – КР кылмыш-жаза мыйзамдарында каралган сот акыйкаттуулугуна каршы жасалган бул кылмыштын түпжайы белгилүү бир кылмышка катыштыгы бар белгилүү бир адам жөнүндө жалган маалымат берген адамга барып байланышат. Адамды оор же өтө оор кылмыш жасады же жалган күнөлөө далилдерин жасады деп айыптоо анын жиктештирүү белгиси болуп саналат.
Догматизм
Догматизм терминин байыркы грек скептиктер Пиррон жана Зенон киргизген. Кийин Догматизм өз маанисин бир аз өзгөрткөн. Гегель боюнча Догматизм – бул метафизикалык, эч кандай диалектикасы жок, маңызсыз. Диндин түрлөрүндө Догматизм жогорку өзгөртүлгүс чындык катары чыгат. Ошондуктан Догматизм авторитетке (диний, саясий) сокур ишенген фанатизмге чейин алып келген.
Эсенаман кызы Наркулбүбү
Эсенаман кызы Наркулбүбү (19-кылымдын 2-жарымы, Талас району, Кара-Кол деген жер — 20-кылымдын башы, Манас району, Май-Дөбө айылы) — ырчы. Эсенаман төкмөнүн кызы. Жаш көзинен ырдай башгаган, бирок ошол мөзгилдеги шартка жараша ачыкка чыгып ырдай алган эмес. Ошондой болсо да, ал ырчы катары элге кеңири белгилүү болгон, Азыркы Кара-Буура районунун Бакайыр деген жеринде айтылуу Жеңижок менен айтышып, Жеңижок аял затын кемсинтип, намысына тийип баратканда, Эсенаман кызы анын ата-тегинин кемчилигин козгоп, ары курч, ары мурч сөздөр менен жеңип чыккандыгы жөнүндө эл ичинде кеңири айтылат. Кийин атасы Эсенаман ырдаганына тыюу салып койгон.
Joomla
Joomla контент башкаруу тутуму
Азыркы учурда 1.5 версиясы актуалдуу. 1.6 версиясы иштелип чыгууда. 1.0 версиясы бүгүнкү күндө эскирген болуп эсептелет, жана 2009-жылдын 1-июлундан тартып жаңыланбайт. Joomla девелоперлер тобунун айтымынакараганда, 2.0 версиясы толугу менен PHP5 үчүн адаптацияланып чыгат. 2008-жылдын жай айларында күнүмдүк көчүрүп алуу саны боюнча Joomla башка тутумдарды бир топ ашып, Wordpress-тен кийин экинчи орунга чыкты.
Потсдам декларациясы (1945)
Потсдам декларациясы (1945) - Улуу Британия, АКШ жана Кытай өкмөттөрүнүн атынан 26-июнда Потсдамда жарыяланган. Анда экинчи дүйнөлүк согушта немисттик блоктун бир катышуучусу - Япониянын кынк этпей багынышын талап кылынган.
Шакек
Илгери ар түрдүү асыл таш, айнек, пластмасса, чайыр өңдүү чөгөрүлгөн шакектерди зергерлер көп кыла турган. Беш манжанын муунагы сайын күмүш шакектер жаркылдап, буюм зергерден-зергердин көз таразасынан өткөн.
Мамбеталы Ашымбай уулу
Кыскача өмүр таржымакалы
Мамбеталы Ашымбай уулу 1897-жылы Көлдөгү азыркы Ак-Суу районуна караштуу Кайырма-Арык айылында туулган. Кыргыздын бугу уруусунан.
Чыгармачылыгы. Магасчылык өнөрү
Тие турган мен эмес
Чубактын тарынып кетиши, Манастын Чубак менен Каныкей көңүлү жакын деп күнөм санашы Саякбай Карала уулу менен Багыш Сазан уулунун варианттарына жакын берилет. Бирок М-нын вариантында бир аз айырма бар. Анын айтуусу боюнча Чубак Коңурбайга кат жазат. Манас ооруп, төшөктө жатат, Алмамбет улак тартышып жүрүп колун кокустатып алды деген каттагы маалыматтан улам, Коңурбай көп кол менен Манаска каршы аттанып келип Таласты камайт. Баскынчы Коңурбай Манастан Аккула, Аколпок жана Каныкейди тартууга берүүнү талап кылат Кыргыздар амалдуу акыл ойлошуп: «Урушту жети күнгө токтото туралы, кеңешели, эл макул болсо сенин тартууңду берели» — деген жообун берет. Согушту токтотууга Коңурбай макул болот. Бакай Каныкейди Чубакка жиберет. Эпосто Чубакты ээрчип Манастын куту, башкача айтканда колдоочулары кошо кеткендей сүрөттөлөт. Бирок Каныкей бараары менен Манастын колдоочулары ээсинин курчоодо калганын сезип, «Манас бир өлмөктөн үч өлсүн деп кекээрдеп турган Чубакты таштап жөнөшөт:
Семетей элине келгенден кийин ынтымагы ыдырап, урууларга бөлүнгөн элдин башын кошуп, тынч турмушту калыбына келтирет да, атасы Манастын ала албай кеткен өчүн, кегин кууп алуу жөнүндө кыялданат. Бакай менен кеңешип, Коңурбайга каршы аттанат. Жоо жерине бараткандагы жүрүш, жол, чалгын, кароолчу жандыктар жана уруш көрүнүштөрү эпостун биринчи бөлүгүнө бир топ окшоштугуна карабастан, өзүнчө стиль, ык менен кызык сүрөттөлөт. Бул урушта Семетей жарадар болот, денесине токтоп калган окту Айчүрөк аял затынан артыкча сапаты, касиеттүүлүгү аркылуу түшүрүп, айыктырат. Коңурбай келгендерден ок жаңылган Семетейди бирде өлдү деген кеп укса, бирде жок өлө элек деген ушак-айың кеп угуп, аны чаап алмакчы болуп тымызын келип Таласты камайт. Согушта колго түшкөн Коңурбай кутулбасын билип, Семетейди алдап достошуп бир жолу ажалдан аман калат Ага алдатканына Семетей өзү да, Бакай, Күлчоро да абдан кейийт. Бирок кийинки жолку бүт эл катышкан урушта эзелки каардуу жоо Коңурбай Күлчоро тарабынан башы кыя чабылып, ажал табат.
Белу-Оризонти
Белу-Оризонти (Belo Horizonte) Бразилиянын түштүк-чыгышындагы шаар, Минас-Жерайс штатынын админстративдик борбору (1897). Калкы 2,4 млн (2005). Серра-ду-Эспиньясу тоосунун этегинде жайгашкан. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Аэропорту бар. 1895-ж. негизделген, 20-кылымдын 2-жарымында бир нече асман тиреген үйлөр курулган. Собор, ун-ттер (католпк, пск-во ж. б.), штаттын фплологпя академпясы, калк китепканасы, пск-во сарайлары (кинотеатрлар, китепканалар, сүрөт галереясы, театрлар ж. б.), тарых музейи бар. Ботанический бак уюшулуп, зоопарк иштейт. Өлкөнүн тоокен өнөр жайынын (темир, марганец кенташтары, алтын, асыл таштар) борбору. Кара металлургия, электр-тех., текстиль, тамак-аш, хим., фармацевтика, полигр., булгаары-буткийим өнөржай ишканалары, шаардын айланасында «Фпат» автомобиль заводу иштейт. Белу-0ризонтиге жакын спорттук жана туристтик шаарча Пампулья жайгашкан. Анда Сан-Франспску чиркөөсү, казино, яхта-клуб, дансинг бар.
Христиан дини
Христиан дини же чырымчылык - ислам жана буддизм сыяктуу дүйнөлүк диндердин бири, б.з. I к. башында пайда болуп, IV к. Рим империясынын мамлекеттик динине айланган.
Чаңгет-Сай
Чаңгет-Сай — Кыргызстандын Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы айыл. Барпы айыл аймагына кирет.
Курманов Зайнидин
Кыскача өмүр таржымакалы
Зайнидин Карпекович Курманов Бишкекте орус тилиндеги № 6 орто мектепте таалим алган.
1972-жылы Кыргыз Улуттук университетинин тарых факультетине тапшырып, 1975-жылдын июлуна чейин бир нече жыл Бишкекте окуган.
2010-жылдын сентябрынан тартып Бишкектеги Кыргыз-Орус Славян университетинин Укук факультетинин профессору болуп иштеп келет.
Билим өркүндөтүү
2001-жылы Германиядагы Бавария жергесинде Гармиш-Партенкирхен шаарчасында АКШнын Жорж Маршалл атн. Борб. Аскер коллежин бүтүргөн.
Катаган
Катаган – сарттар, чекир саяк, катаган тобу – сарттар урууларынын курамдарындагы уруктар катары таанылган. Катаган жөнүндө маалыматтар алгач Рашид ад-Диндин «Жами ат-Таварихинде» («Тарыхтар жыйнагы». 14-к.) айтылат. Автор катакин, хатакин уруусун моңгол-жерундардын курамына кошот. Н.А. Аристов Катаганды Орто Азияга Чыңгыз хандын жеңип алууларынын учурунда көчүп келишкендигин жазат. Кыргыз дастандарында, санжыра-уламыштарында да Катаган байыркы кыргыз урууларынын бири экендиги айтылат.
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
Селенга дайрасынын башына чегинип барган, Каратал деген өрөөндө жашаган  кушчулар “Каратал”  деп ураан чакырышчу экен. Ал эми кушчулардын курамына кирген Чалике  уруусу -  “Чаулуту”, Чаакөл  деген жерде жашап турушкан. “Каратал” деп ураан чакырган журттан – кайрадан  түзүлүп,  өрүш алган  “Жан Кушчу”, андан тараган Чалике уруусу  болуп кайра түзүлгөн  экен.
Кардыдан: Такежан, андан Карабараш, андан Бөлөкбай андан Артык, Нурбай, Нуралы, Байтик. Артыктан Боосун, Дөөлөталы, Керимкул, Жумабек. Жумабектен Шергазы, Алгазы. Шергазыдан Мирбек, Айбек, Байбек, Кубанычбек, Рамазан. Алгазыдан Илиаз, Нияз. Нурбайдан Арзыбай, Ниязаалы. Арзыбайдан Абдымомуш, Жумабай. Абдымомуштан Ырысбай, Базарбай. Ниязаалыдан Токтогул, андан Эсенбек, Тойчубек, Бактыбек. Бул тукумдан тарагандар  Манас районунун Кара Арча деген жеринде турушат. Ошондой эле Кардыдан тарагандар Түркмөнстандын Мургаб деген жеринде  да бар  экендигин  угуп  жүрөбүз.
ЖАНКУШЧУДАН ТАРАГАН -ЧАЛИКЕ УРУУСУНУН САНЖЫРАСЫ
630-жылдарынан баштап, Кытай тарыхы Нушиби деп койгон  Чу-Талас-Тяньшан тарап өзүнчө бөлүнүп, борбору Талас болгон. Буларды “Он Ок” тукуму деп койгон. Он уруудан туруп, ар бир уруу бирикмесинин башчысы – кагаанга чогулушка келгенде колуна, өзүнө баш ийген канча уруу болсо –ошончо жаанын огун ала жүрчү экен. Ошондон Он Ок аты келип чыккан. Он Ок деген сөздү кытай тилине которгондо Шеху болот. Б.з. 555 - жылы Таластын Миңбулагын жердеп, журт башкарган Шегуй кагаанды эске алганда, ал түзгөн өлкө, он уруудан турганы  көрүнүп турат.
Ал эми экинчи тарап Туулга тукуму атка конгон. Ошол туулга деген сөздү, айрым элдер дулуга деп айткандыктан, ал сөз кийин Дулу болуп  өзгөрүп, тарыхка түшкөн экен. Дулуну Тукюйе дейт. Н.Я. Бичурин 3-китеп 176-бет. Санжырада Миңдуулат болуп айтылып калган. Кийин Миң тукуму - Хазар деген атка көчкөн. Жайыл менен Миңтуулга тайпасынын ортосунда болуп өткөн 20 жылдык граждандык согуштан кийин,  Миндуулаттан бөлүнүп кеткендер да болгон. Алар мамлекетин Хазар б.а. “Миң” деп атап алышкан экен. Данапар дайрасынын куймасына жакын жерде, байыркы Киев шаарын кура башташкан. Баштапкы чагында ал калаанын төрт тарабында эшиги болуптур. Эл аны “Өгүзкана” деп коюшчу экен. Шаарды курганга, хан тукумунан болгон үч адам ынтымак куруп, иш баштаган. Аларга, Кий - Чоң Ала Тоодон болгон Ки- хэу, падыша тукумунун өкүлү экен. Шеху - Он Ок падыша тукумунун өкүлү- Шегуйдун тукуму болуптур. Н.Я. Бичурин 2-том 68-бет.
О. Сыдыковдун айтуусуна караганда, Кылыч кандын Болот кан деген уулунан Көкө, Тахир деген уулдары Ак Дөбөдөн келгенин баян этет. Бул окуя 1636-жылдары болгон.
Бизге жеткен уламыш кептерге таянсак, Кубат бийден Абайылда, Берик, Агышайбек, Жунушаалы, Кулмурза, Карды, деген уулдары болгон. Кубат бийдин балдарынан тараган урпактардын санжырасы, ушул күнгө чейин так изилденбегендиктен улам, эч кандай тиешеси жок адамдар, кирме уруулар, Кубат бийди өзүлөрүнө ыйгарып, жазып алууга аракет кылып жатышат. Кубат бийдин урпактары – кайдасыңар! Кабарыңарды тезирээк билдиргиле -  0770 48 44 78  ушул телефонго чалгыла.
Кубат бийдин уулу Бериктен - Урустам, Назар деген эки уул болгон деп, Ноокендик кутчулардын - Кагазды  уруусунун адамдары  менен жолугушканда уккан элек. Алардын айтуусунда, Урустамдын атасы Берик, анын атасы Кубат бий болуп калат экен. Кагазды уруусунун башталышы 1598-жылы Эшим кан Көнөк уулунун кагазчысы болгон - Айдардан башталаарын, аны убагында кагасчы - деп атап жүрүшүп, урпактары “кагазды” атына көчүп кеткенин эл билет. Кагазды атына чейин алар кайсы уруктан болгону белгисиз. Айдар кайсы уруудан болгону белгисиз. Айдардан Кубат бийге чейин өткөн Кагазды уруусунун көптөгөн атасын эсепке албай, түз эле Берикке текти жасалма кошуп коюга болгон аракеттер, мурдакы муундун өкүлдөрү тарабынан  болгондугу  билинди. Экинчиден кагазчы атыгып жүргөн Айдардын өзү, кушчунун кайсы уруусунан экени унуткарылып кеткени албетте өкүнүчтүү, мүмкүн чалике уруусунан болсо, баары оордуна келмек.
Кызыл Ой тарапта жашаган кыргыздардын арасында, өздөрүн Чалике уруусунан экенин билгендер да бар экен. Алар боюнча, Кубат бий Чалаке тукумунан, биз боюнча Чалике тукумунан. Кубат бийдин көзү өткөндөн кийин, Кызыл Ойдо орун-очок алып калган эли, тирүү калган жоокерлеринин өз мекенине  кайтпай калгандары, Кубат бийди өз ата теги катары тутунуп калышканы ачык көрүнүп турат. Ушул күндө Кызыл Ойдун өзүндө - өздөрүн Чалике уруусунан экенин билгендер бар. Кытайдан Таласка келген делегациянын курамында, Чалике уруусунан болгон адамдар менен сүйлөшкөнүн М. Мамбеталиев бизге айтып берди.
Айтбайдын уулу Таабалды, андан Оторбай андан тараган тукумдан Турсунбай уулу Садырбек, обончу, ырчы Кадырбек Оторбаев өңдүү эл кадырлап, тутунган инсандар, эл сыйына татыктуу болушкан. Садырбек айткан сөзүн так аткара билген, элге калыс караган, бир мүнөздүү адам болду. Кадырбектин ондогон - уккулуктуу өзү чыгарган  обондору,  элдин терең катмарына  жетип, өз оордун алууда. Кадырбектин таланты  күч алып  барат. Элдик медицинаны өздөштүрүү багытында аракети мактоого татырлык. Ыйман - ызаатты элге жеткирүү  багытында талбай эмгектенүүдө. Чоң тойлорду алып баруу өнөрүн, буюруса-Кадырбек  жакшы өздөштүрүүдө.
Кара-Унгур (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Урал бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Урал дарыясы Орск шаарынан Сакмара дарыясынын куюлушуна чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Урал (бассейнинин Орусиядагы бөлүгү).
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Дудет дарыясы
Тышкы шилтемелер
]
Потёмкин, Григорий Александрович
Орус-түрк согушунун (1768-74) катышуучусу жана 1787-91-жылдардаты орус-түрк согушунда орус аскеринин башкы кол башчысы, Потёмкиндин иш аракети крепостнойлук мамлекетти жана Россиянын эл аралык абалын бекемдөөгө жардам берген.
Колчедандар
Колчедандар, (грекче Chalkedon – Кичи Азиядагы байыркы грек колониясынын атынан), колчедан кен таштары – негизинен күкүрттүү минералдардан (сульфиддерден) турган кен таштын жалпы аты. Курамында пирит, пирротин, марказит, айрым учурда халькопирит, борнит, сфалерит, галенит, барит минералдары кезедешет. Спилит-кератофир, диабаз-альбитофир сыяктуу жанар тоо чөкмөлөрүнөн орун алат. Каралжын сланец формациялары менен тыгыз байланышкан. Бир өңчөй массадан же чачыранды бүртүкчөлөрдөн турат. Тарамдашкан, линза, шток, кабат түрүндө жолугат. Жез менен күкүрт кислотасы өндүрүлөт. Кээде алтын, күмүш, коргошун, цинк, кадмий, висмут, селен, теллур, барий, күкүрт алынат. Жездин дүйнөлүк запасынын 10%ин Колчедандар берет. Ири кендери Карелия, Бурятия, Казакстан, Кавказ, Урал, Курил аралдары, Кыргызстан ж. б. жерлерде кездешет. Кыргызстандагы Ачык-Таш күкүрт колчедан кени (Кыргыз Ала-Тоосу) ж. б. буга мисал болот. Дүйнө жүзүндөгү эң ири кени болуп Испаниядагы Рио Тино кени эсептелет. Андан 3 миң жыл ичинде 200 млн т кен казып алынган, 5 млн т жез өндүрүлгөн.
Фукусима Дайичи, өзөктүк кубат ишканасы
Фукусима Дайичи, өзөктүк кубат ишканасы.
Пост
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Сюрь дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Габдулхай Ахатов
Профессор Г.Х. Ахатов түрк тилдеринин классификасиясын иштеп чыккан (1965).
Ахатов эмгектерин XIII эл аралык лингвистердин конгрессинде (Токио, 1982), 1977 – 1981 жылдар аралыгында дүйнөлүк лингвистикада эн алдынкы илимий эмгектер катары белгилешген ошондой эле ардактуу диплом жана грамоталар менен сыйлашган.
Хижра
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Каррак
22-партсъезд атн. к-здун аймагында. Райондун борб. Араван кыш-нан 4 км чыгыш тарапта, Ош т. ж. станңиясынан 31 км. Калкы 330 (1985) ; негизинен пахта өстүрүүдө эмгек-тенишет.
Басым (кыйыр мааниде)
Басым – экономикалык структураларга, саясий, социалдык институттарга, өкмөт органдарына таасир кылуу үчүн жасалган түз, кыйыр аракеттер. Басымдын субъектилери – топтор, басым көрсөткөн топтору, формалдуу топтор, кыймылдар. Структурасы: адегенде өз каалоосу менен чогулат, (кандайдыр бир кызыкчылыкты коргоо үчүн) акырындап, иерархиялуу орган, уюм ж. б. айланат. Басым топтору саясий процесстерде элита, партия, лидер, коомдук ишмер менен бирдей эле маанилүү орунда турат.
Куяшкино (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Куяшкино — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Сахаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 74 киши. Почта индекси — 453019, ОКАТО коду — 80235875004.
Аба ырайы
Маданият
Элдеги эзелтен бери кеңири орун алган уламыш, санжыра түрүндөгү жана башкалар фольклордук материалдар дал ушуну ырастайт. Кыргыз эли дээрлик мал чарбачылык менен оокат кылгандыктан жакшы жайыт издеп, көбүнчө тоодон тоого көчүп жүрүп, кара нөшөр жамгырга, мөндүргө, кар аралаш бороон-чапкындарга далай дуушар болушкандыгы «Манас» эпосунда : Асмандан булут айланып, Ачып көздү жумганча, Айдын көзү байланып, Жылдыздын баары жабылды, Жылгадан туман табылды. Тоодой булут толгонуп, Бөксөдөн булут бөлүнүп, Кыбыладан күркүрөп, Кызыл мунар көрүнүп, Көнөктөгөн немедей, Көктөн көк кашка мөндүр төгүлүп, Арыктын баары жыгындап, Аңдын баары тыгындап, Асмандан алты сай мөндүр шыбыргак, Борошосу бургулап, Адамдын башын көтөртпөй, Аркы-терки ургулап (Сагымбай Орозбаков, 4. 261), — деп ачык жана кеңири сүрөттөлөт. Айрыкча эрте жазда капысынан боло калчу кара тоңголокто малдын көп кырылышына, ылаң оорулардын таралышына алып келген. Борошолоп, бургулап, Караганга өлчөөсүз Каршы-терши ургулап, Тоолорго толук кыш болду, Жакага жалтыр муз болду. Адам, малдын баарысын Оору, сыркоо каптады Арык-торук малдарды Аяз менен өлтүрдү (Сагымбай Орозбаков, 4. 158).
Карабутак (Елек куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Байрон (Оклахома)
Байрон (Оклахома) (Byron) — Оклахома штатынын Alfalfa округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 45 киши. Болжолдуу аянты - 0.6 км². FIPS коду — 40-10650.
Эски акташ (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Эски акташ — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Сахаев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 385 киши. Почта индекси — 453019, ОКАТО коду — 80235875006.
Портсмут тынчтык келишими(1905)
Портсмут тынчтык келишими боюнча Россия Жапонияга Ляодун жарым аралын, Түштүк Манжур темир жолун, Сахалиндин түштүк бөлүгүн арендалоо укугун берген.
Карабутак (Суундука куймасы)
Карабутак — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Суундук дарыясынын оң жээгинен 128 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Паю-Тапе
Паю-Тапе — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - 1-Ярро-То көлү орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Шалча
Дубалга тартылуучу, көчкөндө эмерек таңылуучу, жерге төшөлүүчү эндүү жасалган таар буюму.
Шалчаны терип согууда өрмөктүн эни 32 см ге дейре жетет. Анын четине «такта» берилсе, ал түр болуп саналат да, жөнөкөй эле согулат. Андан соң «кайкалак көчөтүн» түшүрүү ылайыктуу болот. Ал тогуз мм ден эки четине келет. Анан «жарым кайкалак көчөтүн» түшүрүү керек. Ал көчөт толук түшсө «кырк шак» деп аталат. Анан кайра жети жарым см «такта» берилет. Ал көк менен кызыл өңдөн турат. Эми беш жарым см ден кайрадан «кайкалак көчөтүн», «такта көчөтүн» же «чычкан изин» түшүрсөк, буюм көркөм көрүнөт. (Ошондо шалча 34 см эндүүлүктө болсо «такта», эки см, «чычкан изине» — жарым см, «седепчи көчөтүнө» эки см, кайра «чычкан изине» жарым см «такта» жети см, «тул кеште көчөтүнө» жети жарым см, дагы «чычкан изи» менен «такта» жети см, «кайкалак көчөтүнө» алты см, кайра «тактага» үч жарым см берүү зарыл.
Уздардын чеберчилиги ал көчөттүн аталышында эмес, ошол көркөмдүктүн өрмөктө түшүшүндө жана буюмдун ойдогудай жасалышында анын «аты эмес заты» аркылуу бааланат.
Талзак дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Команда (спорттук)
Команда (спорттук) – мелдешке катышуучу өлкөнүн, шаардын ж. б. бирдиктүү клуб, коом спортчуларынын тобу. Команданын саны спорттун түрү жана мелдеш жөнүндөгү жобо боюнча аныкталат. Ар бир Командада жетекчи болот. Ал Команданын тартибине жооп берет, чүчү кулак кармаганга, калыстар коллегиясынын жыйынына катышат. Машыктыргыч түздөн түз Команданын мелдешке даярдыгына жоопкер болот. Курама Командада бир нече машыктыргыч (бири негизги) болушу мүмкүн.
Символ
Символдор турмушта жана адабиятта өтө узак мезгилдерден бери эле колдонулуп келе жатат. Мисалы: көгүчкөн — тынчтыктын, орок жана балка — жумушчу-дыйкан табынын биримдигинин символу Символдорду туура пайдалануу, аны көркөм деталдан чоң образ деңгээлине көтөрүп чыгуу жазуучудан көп чеберчиликти талап кылат. Мисалы: Ч. Айтматовдун «Ак кеме» повестинде көлдө сүзүп жүргөн кеме — баланын романтикасы үчүн актыктын, тазалыктын символу. Ал эми дүрбүнүн да символдук мааниси бар. Эгер ал Орозкулдун, Момундун же Сейдакматтын колунда болсо, жөн гана алысты жакындатып же жакынды алыстатып көрсөтүүчү буюм катары кызмат кылмак, а бала үчүн ал буюмдун (дүрбүлүк) функциясынан өйдө көтөрүлүп, предмет — символ деңгээлине жетет, б. а. турмушту, адамдарды, алардагы кара өзгөйлүк менен адилеттүүлүктү даана көрүүгө жардам берет. Повесттеги баланын образы өзү да белгилүү даражада символдук образ.
Булак: http://kyrgyzinfo.ru
Хантингтон Самуэл
Институттардын начарлашы жана кулашы, алардын пайда болушу, өнүгүшү жана жетилиши — Хантингтондун изилдөөсүндөгү негизги проблемалардын бири. «Өзгөрүлүүчү коомдордогу саясий тартип» китебинде (1968) ал бир жагынан болуп жаткан модернизациялоо процесстеринин, экинчи жагынан - адаттагы, өткөөл же бүгүнкү күндөгү саясий структуралардын күчү, стабилдүүлүгү же алсыздыгынын ортосундагы «эквиваленттик өз ара аракеттерге көңүлүн бурган. Хантингтонго ылайык саясий уюмдарды жана процесстерди «институтташтыруу» — саясий өнүгүүнүн критерийи болуп саналат. Жакшы институтташтырылган мамлекеттик түзүлүшкө ылайыкташуунун, автономиянын жана келишүүчүлүктүн жогорку деңгээли таандык. Жалгыз гана ушундай түзүлүш дайыма өзгөрүп туруучу социалдык максаттарга ылайыкташууну камсыз кылат.
Эски шаре (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Кийлигишпөө принциби
Кийлигишпөө принциби – ага ылайык мамлекеттерге (эларалык уюмдарга) башка мамлекеттердин жана элдердин ички иштерине кандай гана таризде болбосун: куралдуу, экономикалык, дипломаттык жолдор менен, тыңчыларды, диверсанттарды жиберүү аркылуу, ачык же кыйыр кийлигишүүгө тыюу салган эларалык укуктун негизги принциптеринин бири. К. п. көптөгөн эларалык эки тараптуу жана көп тараптуу келишимдерде, баарыдан мурда БУУнун Уставында бекитилген.
Понт падышалыгы
Митридаттын Римге каршы кийинки согушу (б.з.ч. 77-64) да ийгиликсиз аяктаган соң Понт падышалыгы Рим мамлекетинин курамына кошулган.
Андронов маданияты
Ачылыш тарыхы
Учурда андронов маданиятынын курамында аз өлчөм боюнча 4 тууган маданияттар берилет:
Енисейдин андронов маданияты мына ушул зор аймактагы бирдиктүү маданий комплекстин эң четки чыгыш варианты болупсаналат. Енисейдин түштүгүрөөк жана чыгышыраак тарабында бул маданияттын издери али күнгө чейин табылганжок. Андронов маданияты тараган бардык аймактарда жергиликтүү айырмачылыктар бар экени байкалат, алсак, Алтай жана Минусин крайынын маданияты бири-бирине жакын, ал эми коло маданиятынын казакстандык варианты булардан айырмаланып турат. Хорезмдин таза багьян маданиятынын да өзүнчө жергиликтүү белгилери бар. Коло маданиятынын Кыргызстандагы эстелик-тери кокустан табылган эстеликтерден жана бир кенчтен турат, ошондой болсо да, түндүк Кыргызстан колосунун өзүнө таандык өзгөчөлүктөрү бар экендигин айтууга болот. А түгүл ушул айтылган аймактын чектеринде да биркыйла алыскы жерлерден, атап айтканда, Чыгыш Европада жаралган эстеликтердин бар экенин байкайбыз. Буларга сеймин тибиндеги деп аталган келттер (тешкичтер) (Ока); кооздук жасалгалардын айрым түрлөрү жана д.у.с. таандык.
БИЙ (кызматкер)
БИЙ – көчмөн жана жарым көчмөн түрк элдеринде уруу башчысынын мансап наамы же даражасы; дубанды, аймакты бийлеген. XIX к. аягы ХХ к. башында кыргызда Бий – уруу (урук) башчысы болуу менен бирге саясий, акимдик, чарбалык жана соттук милдеттерди да аткарган; Бийдин даражасы мурас катары атадан балага өткөн. ХIХ к. биринчи жарымында Бий мансабы орто жана майда манаптарга, каада-салтты жакшы билген барктуу феодал, төбөлдөргө өтө баштаган. 1856–60-ж. Россия падышачылыгы Түркстандагы башкаруунун тартиби жөнүндө чыгарган Жоболорго ылайык, казылар соту менен бирге үч баскычтуу Бийлердин соту уюштурулган. Бийлердин соту үч жылдык мөөнүткө шайланган. Айылдык Бий, болуштук Бий болуп бөлүнгөн. Мезгил-мезгили менен Бийлердин жыйындары өткөрүлүп турган. Совет бийлигинин орношу менен Бий жана бийлерге байланыштуу башкаруу институттары толугу менен жоюлган. Жүздөгөн жылдар бою кыргыз коомуна, элдин каада-салтына кирип калган жана элдин талабын бир кыйла канааттандырган Бий институту бүгүнкү күндө аксакалдар соту формасында кайрадан жандандырылууда.
Командор аралдары
Командор аралдары – Тынч океан менен Беринг деңизинин чегинде. Камчатка крайында. Аянты 1,8 миң км2. Бийиктиги 755 мге чейин. Төрт аралдан турат: Беринг, Медный, Топорков жана Арий Камень аскасы. Кристаллдык тоо тектерден түзүлгөн. Рельефине жапыз кырка тоолор жана массивдер мүнөздүү; алардын капталдары тик келип, дарыя, агын суулардын капчыгайлары менен өтө тилмеленген. Жер титирөө болуп турат. Климаты субарктикалык океандык. Кышы жылуу, нымдуу, кар арбын түшөт, жайы салкын, бүркөк, катуу шамал болот. Августтун орточо температурасы 10°С, февралдыкы –4°С. Жылдык жаан-чачыны 1500 ммдей. Океан шалбаасы жана тоо тундрасы басымдуу; айрым өрөөндөрүндө жапалак тал, четин, таш кайың өсөт. Тыбыттуу ит балыктын, ышкырыктуу суу жолборстун жатагы; жээктери канаттуулардын түнөгү. Деңиз промысели, аңчылык чарбасы бар. Калктуу пункту – Никольский (Беринг аралында). 1741-ж. Командор аралында алгачкы жолу болгон капитан-командор В. Берингдин экспедициясынын урматына аталган.
Азия
Жаныбарлары
Талаа зонасында кемирүүчүлөр көп: тыйынчычкан, момолой, коёнчычкан, талаа (байбак) жана монгол (тарбаган) суурлары, кадимки коён, кошаяктар. Ири туяктуулардан Казакстандын талааларында сайгак, монгол талааларында дзерен, эки өркөчтүү төө кездешет. Жырткычтардан ачкүсөн, корсак бар. Тоолорду аркар, илбирс (азыр коргоого алынган), Тибет тайпактоосун топоз, антилопа мекендейт. Чөл зонасында кемирүүчүлөр (кошаяктар, тыйынчычкандар ж.б.) жана сойлоктор (жыландардан - калкантумшуктар, гюрза, кобра, муунткуч жылан ж. б.) өтө көп. Чаяндар, бөйүлөр, каракурттар ж. б. жөргөмүш сымалдуулар кездешет. Субтропик климаттуу алкактын Жерортолук деңиздик секторуна туяктуулар (каман, чоң сакал теке, муфлон), жырткычтардан - суусар сымалдар тукумунун өкүлдөрү (анын ичинде мадыл), карышкыр, чөө, куштардан мукур сымалдардын жана думбулдардын өкүлдөрү мүнөздүү. Кытайдын чыгышындагы тоолордун субтропиктик токойлорунда дүйнөдө чанда кездешкен бамбук аюусу (чоң панда), жалтырак маймылдар жашайт. Тропиктик, субэкватордук жана экватордук алкактардын сезондук-нымдуу токойлорунда инди-малайя фаунасы үстөмдүк кылат. Ири туяктуулардан индия пили, кериктин 3 түрү мүнөздүү. Бодолордон бантенг жана гаур, ачык жерлерде антилопалар, токойлордо бугулар (аксис, замбар, мунтжак), жырткычтардан жолборс, кабылан, чөө кездешет. Азия арстаны дээрлик жок кылынган (анын 200гө жакын Индиядагы Гир токой коругунда жашайт). Токойлорун маймылдар (лангурлар, гиббондор, орангутандар) мекендейт. Кемирүүчүлөрдөн чүткөр, индия бандикоталары, вивер сымалдуулар (циветтер, мангусттар ж.б.) жашайт. Муссон токойлорунда жапайы тоок, кадимки павлин, асыл тотулар, жамгырлуу токойлордо шимикчи чымчыктар кездешет; даракчыл жыландар көп. Уулуу жыландардан эң кооптуулары индия жана падыша жыландары. А-нын жаныбарларынын көп түрү жок кылынган, омурткалуулардын 1450гө жакын түрү жоголуу чегинде турат; көп түрү табиятты жана табигый ресурстарды коргоо б-ча эларалык союздун Кызыл китебине киргизилген.
Халиф
Халиф - Алла-Тааланын элчиси Мухаммеддин мурасчысы делет. Чындыгында Халифдер дүйнөдөгү мусулмандардын башчысы катары каралган. Суннизмдр Халиф наамы имам же башкаруучулар менен бирдей, ал эми шиизмде Халиф наамы колдонулбай, имам же имамат колдонулат.
Комаров мөңгүсү
Комаров мөңгүсү, Кызыл Үңөт мөңгүсү – Какшаал кырка тоосунун түндүк капталындагы өрөөн тибиндеги ири мөңгү. Узундугу 10,7 км, аянты 29,3 км2. Какшаал дарыясынын сол түзүүчүсү – Мүдүрүмдүн алабынан орун алган. Мөңгүнүн башы 5210 м, этеги 3900 м бийикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4050 м. Абляциясынын аянты 9,9 км2. Үч зор мөңгүнүн кошулушунан түзүлөт. Үч мөңгү бириккенден кийинки «тилинин» узундугу 2,5 км, туурасы 3 кмге жетет. Ал жазы келип, өрөөндүн таманына тик түшөт. Этегине жакын чакан жаңы этек моренасынын жатышы – мөңгү жакынкы мезгилде эле 30–40 мге чегингендигин айгинелейт. Кар сызыгынан жогору жыл бою кар жатат. Мөңгүдөн Кызыл-Үңөт суусу башталып, Мүдүрүмгө куят.
Төлөйкөн (Араван району, Мангыт айыл аймагы)
Төлөйкөн (Төлөйкөн) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Араван районундагы айыл. Мангыт айыл округу составына кирет.
Ооганстан
Акимий-аянттык бөлүнүшү
Административдик-аймактык жактан 32 вилаятка (административдик-аймактык бирдик) бөлүнөт. Ооганстан БУУнун (1946), Эл аралык валюта фондунун (1955) мүчөсү.
Электр-химиялык кинетика
Электр-химиялык кинетика — электроддук процесстер ылдамдыгы закон ченемдүүлүктөрүн изилдөөчү химиялык илиминин багыты. Электрод электролит чеги аркылуу өткөн электр тогу, электроддук процесстер жүрүшү жана электрдик кош катмар пайда болушу менен байланышкан. Стационардык шартта электрод аркылуу өткөн ток электроддук процесс ылдамдыгы менен аныкталат. Ошондуктан ток тыгыздыгы электр-хим. реакция ылдамдыгынын өлчөмү болот. Электроддук потенциал i = 0 болгондо, теңдештик потенциалга (Ет.с) барабар. Электрод аркылуу сырттан ток жибергенде анын потенциалы Етс DЕ айырмаланат. DЕ = Е - Етс, мын-да Еi — 1 тогу өткөндөгү электроддук потенциалы. DЕ i ге болгон көз карандылыгы электрод уюлдануусун (поляризацияланышын) көрсөтөт. Э.-х. кинетиканын негизги милдети электроддук процесстин ылдамдыгын жөнгө салуу максатында электроддук уюлдануунун жалпы закон ченемдүүлүктөрүн изилдөө. Ал практикада чоң мааниге ээ, анткени металлды коррозиядан коргоонун электр-хим. теориялык негизи болуп саналат. Электроддук процесстер бир катар стадиялардан турат, ошондуктан жал-пы уюлдануу DЕ ар бир стадияга туура келген уюлдануунун DЕ, суммасы катарында каралат. DЕге эн чоң салым кошкон стадия - лимиттик стадия деп аталат. Электроддук процесс ылдамдыгын башкаруу үчүн лимиттик стадия баш ийген закон ченемдүүлүктөр жана механизмдер аныктоо зарыл. Аларды аныктоо үчүн төмөнкү методдор; 1) ар түрдүү шартта i нин DЕге болгон көз карандылыгын; 2) DЕ нин белгилүү шартта i ге болгон көз карандылыгын; 3) электролиз аралык же акыркы продуктуларынын пайда болуусун жана алардын убакыт ичинде өзгөрүүсүн аныктоого мүмкүндүк берген аналитикалык методдор жыйындысы колдонулат. Электроддук процесстер стадиялары ичинен разряддык же ионизациялык стадия электр-хим. болот. Анын кинетикалык закон ченемдүүлүгү акырындатылган разряд теориясында каралат. | DЕ |>> RТ/F болсо, электр-хим. процесстер өтө чыңалуусу (уюлдануусу) (h) Тафель теңдемеси менен аныкталат: h = a + b .lgi, мында а =-(RТ/anF)1ni, b = 2,3 RТ/anF, F - Фарадей саны: R. - газ туруктуулугу; Т — абсолюттук темп-ра.
Абдылда Дөөлөт уулу
Тоодой гулат кимдики.
"Сейтек" эпосу
1927 — 28-ж. семетейчи Сарык уулу Жакшылыктан 27 миң ыр сап көлөмүндө «Сейтектин» толук делген варианттарынын бири жазылып алынган. «Сейтектин» ар башка мезгилдерде он үч варианты кагазга түшүрүлгөн (В. Радлов жазып калтырган версиясын кошо эсептегенде), 1936—38-ж. Тоголок Молдо өзү жазып берген «Сейтек» эпосунун көлөмү 2230 сап ырдан турса, Мусулманкул уулу Молдобасандан К. Кыдырбаева 1945-ж. жазып алган материал 4800 сап ыр. Ал эми Шапак Рысменде уулунан 1936-ж. жазылган вариант булардыкынан көлөмдүүрөөк (14718 сап), өзү 1948-ж. жазып тапшырган материал 7840 сап ырды түзөт. Булардан башка Багыш Сазан уулунан 1938— 41-ж. 5580 сап ыр, Мамбет Чокмор уулунан 1972-ж. 23340 сап ыр жазылган.
Абдылда Дөөлөт уулу
Кокустан чуркап бергенде
"Сейтек" эпосу
Саякбай Каралаевдин вариантындагы кайып болгон Семетейдин элге кошулушу тууралуу эпизоддо Семетейдин кандайча кайып болуп кеткени эле эмес, ал кандай машакат менен мурунку калыбына келип, элге кошулганы терип-тепчилип, өзгөчө ынтаа менен сүрөттөлөт. Мифтик-жомоктук мүнөзүнө карабастан бул эпизод угуучулар тарабынан кадимки эле турмуштук окуянын жаңырыгындай кубатталат да эпикалык чыгармаларда түрдүү доорлорго таандык көз караш, мамилелердин, жомок менен чындыктын бир идеяга кызмат этип, эриш-аркак жашоо мүмкүнчүлүгүнүн кеңирилиги дагы бир ирет далилденет. Манас согушкан дөө-перилерге караганда «Сейтектеги» фантастикалык кейипкер адамдай эле жол-жосунга ээ. Башка манасчыларда сакталбаган мындай жаңы окуялар бир караганда үчилтиктин идеялык-мазмунунда анча зарыл эмес сыяктанат. «Сейтек» эпосу корутунду бөлүм катары «Манас» менен «Семетейдеги» сюжеттерди улантуу менен алардагы башкы ойду жыйынтыктоого тийиш эле. Бирок, Сейтек да өз алдынча эл күтүп, алардын сүйгүнчүгүнө алынган чыныгы эпикалык баатыр катары анын да өзүнчө согуштары кеңири көркөм полотнодо көрсөтүлүүгө муктаж. Себеби «Сейтек» эпосу корутунду бөлүмү эле болбостон элдин эстетикалык табитин канааттандыра алган өз алдынча толук кандуу чыгарма дагы. Бул планда алып караганда Сарыбай дөө менен Сейтектин согушу, андагы баатырлардын ролунун реалдуу талапка ылайык берилиши өтө орундуу. Саякбай бул өңдөнгөн жаңы согуштук эпизоддорду күчтөп-кыстап абстракттуу мүнөздө киргизбестен, мурдагы салттык эпикалык баатырлардын мамилеси, иш-аракети аркалаган идеялык жүгүнө баш ийдирет. Өтө каардуу душман Сарыбайды жеңе турган бирден бир баатыр катары Куялынын образы киргизилет. Ал эми Шапак Рысменде уулу менен Багыш Сазан уулунун варианттарында Коңурбайдын уулу Куялы Таласка чабуулдап келип, Сейтектен жеңилет. Куялы деген ысым Кызыл-Суу аймагындагы манасчылардын варианттарында алп кыз катары айтылып, Сейтектин ага үйлөнгөнү баяндалат. «Куялы» деген ысым бир кезде салттык каарман катары айтылып, бирок эпостун өнүгүү процессинде образдын калыптанышы бир калыпта жүзөгө ашпаган өңдөнөт. Саякбай Карала уулунун вариантындагы Айчүрөктүн Куялыны Сейтекке баш кошууга үгүттөшү, Сейтектин Куялыга үйлөнгөнү баяндалган сюжеттин ортосунда кандайдыр бир генетикалык байланыш болушу мүмкүн. Саякбай Каралаевдин вариантындагы өзгөчөлүк — ошол кыз Куялынын образын эпикалык монументтүүлүккө жеткире сүрөттөп, Семетей, Сейтек, Күлчоролорду майыштырган коркунучтуу душмандын каршысына чыныгы эр жүрөк алп катары алып чыккандыгында жана ушундан улам чыгармага баштан-аяк катышпаганы менен баатыр кыз Куялынын образы эпостун идеялык негизги мазмунуна чоң таасир тийгизген образдардын бири болуп калган.
Абдылда Дөөлөт уулу
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Сапарбек Касмамбетов
Кыскача өмүр таржымакалы
Ал эми 1982-жылы Бүбүсара Бейшеналиева атындагы Көркөм өнөр институтунун фольклор бөлүмүн сырттан окуп бүтүргөн.
Семетейди жаздыруу
Атадан жаш калган Семетей Букардагы таятасынын колунда чоңоюп, жери Талас, атасы Манас экендигин энеси Каныкейден угуп, эл-жерине учурашып келүү үчүн Каракандын Актулпарын минип, Таласка аттанат. Семетейдин Таласка келе жатканын уккан кырк чоронун башчысы Кадыржан:
С. Касмамбетов тууралуу баалар, пикирлер
“Сапарбек агайдын “Гүлчоронун Үргөнч суусун кечиши” деген окуяны майын чыгарып, каймагын калпып айтып бергени өзгөчө таасир калтырат. Мен ошол эле окуяны Амантур деген манасчыдан, кийин Шаабай Азизовдон, Каба Атабековдон уккам, өзүм да айтып жүрөм. Бирок Сапарбек Касмамбетов бул окуяны айтканда, анын ажайып дүйнөсүн өзгөчө кылып баяндап берет. Ошондуктан “Гүлчоронун Үргөнч суусун кечиши” деген окуяны жумурай журт “Сапарбек манасчынын окуясы” деп баалап жүрүшөт. Бул ошого тете десем жаңылышпайм”.
Индира Жолдубаева
Билими жана кесиптик ишмердиги
2008-жылы Жолдубаева “Ак үйгө” мамлекеттик кызматка чакырылып[1], президенттик администрациянын укук бөлүмүндө сот органдарынын секторунда эксперт болуп иштеген. 2009-жылдын февраль айынан ноябрь айына чейин И.Жолдубаева Кыргыз Республикасынын Президенти Курманбек Бакиевдин Аппаратынын укуктук саясат бөлүмүнүн укуктук талдоо жана экспертиза секторунун башчысы болуп иштеген.
Шилтемелер
Ашыркул Оморов. Жолдубаева Индира Ырысбаевна — өмүр баяны.//https://sputnik.kg/20170927/zholdubaeva-indira-yrysbaevna-omur-bayany-1035425286.html
Эскертмелер
007
Карагайлы (Худолаза куймасы)
Карагайлы — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Худолаз дарыясынын оң жээгинен 27 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 28 км.
Геморрагиялык диатездер
Витамин жетишсиздигинен болгон кан агуунун алдын алуу үчүн аскорбин кычкылдыгы менен рутинге бай азык заттар менен тамактануу, аларды туура даярдоо керек. Аскорбин кычкылдыгы картошкада, алмада, кара карагатта, ит мурунда, көк пиязда, козу кулакта, салатта көп болот. Рутин кара күрүч акшагында, цитрус өсүмдүктөрүндө болот.
Чоң Роговая
Чоң Роговая (Жогорку Роговая, Роговая) — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 252 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 311 км.
Чалбар
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Полярон
Полярон - квази, б. а. электрон жана аны менен байланышкан фонондун суммасы; Полярон поляризацияланбаган чөйрөдөгү бош электронго Караганда аз энергияга ээ.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1980. Том 5. Пирс - Токкана. -656 б.
Электр-химиялык эквивалент
Э.-х. э = Dm ———— ;
Акчасыз эсептешүү
Акчасыз эсептешүү - төлөмдөрдү накта акчасыз ишке ашыруу жана карыздакордун эсебинен кредит мекемелериндеги кредит берүүчүнүн эсебине өз ара талаптарды эсепке алуу же каражат которуу жолу менен бүткөрүү. Акчасыз эсептешүү накта акча жүгүртүүнү алмаштыруу менен ага муктаждыкты азайтат, каражаттардын айлануусун тездетет, жүгүртүү чыгымын кыскартат. Бардык акчасыз эсептешүү кредиттик мекемелер аркылуу же алардын контролдугу астында жүргүзүлөт. Акчасыз эсептешүү каражаттарына жүгүртүү акча төлөм каражаттары: векселдер, чектер, которуулар ж. б. кирет. Банк эсебине каражаттарды которуу аларда сакталып турган төлөмөрдүн салымдарынын (банк депозиттеринин) эсебинен же банк ссудасынын эсебинен жүргүзүлөт.
Үсөнбек Асаналиев
Үсөнбек Асаналиев (1932–жылы 14-августта Жети-Өгүз районунун Дархан айылында туулган) - түрколог, котормочу, акын, комузчу, филология илимдеринин доктору (2004), Эл агартуунун отличниги (1985), Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер (1999).
1993-2001 - Каракол шаарындагы Ысык-Көл мамлекеттик университеттин доценти, кафедра башчысы болуп эмгектенген.
Анын «Кашка-Суу», «Кен Каркыра», «Карамолдону эскерүү», «Өмүр», «Сагыныч» аттуу күүлөрү бар.
1959-жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Президиумунун Грамотасы менен сыйланган.
Кумтөр
Кен аймагы жаракалар менен биринин үстүнө бири жылмышкан рифейде пайда болгон аркоздук кумдук жана венддеги тиллоид, филлит, көмүрлүү сланец, алевролит, кумдук, кембрий-ордовиктеги акиташ, лидит, карбондогу кумдук, алевролит, гравелит сыяктуу тектердин катмарларынан түзүлгөн. Карбондогу флишти венддин жашыл сланецтеринен бөлүп турган тектоникалык жарака кумтөр жаракасы деп аталат. Кен ушул жараканын жогорку капталы менен анын аябай талкаланган аймагында жайгашкан.
Полярограф
Полярограф реактивдердеги, куймалардагы, кендердеги металл кошундуларын (жез, цинк, кадмий, коргошун ж. б.) аныктоодо колдонулат.
Электр-эрозиялык технология
Электр-эрозиялык технология — ток өткөрүүчү заттар (металлдар, куймалар жана башкалар) электр тогунун таасиринде талкалануу(эрозия)касиетин технол. колдонуу. Э.-э. т. эки багытта: 1. 1930-ж. Б.Р.Лазаренко тарабынан сунуш кылынган «Электрискралык өлчөмдүү иштетүү» техникасында катуу затты түрдүү формаларга келтирип кесүү, иштетүү; 2. Химиялык синтездер (карбид, сульфит, фосфит жана башка бирикмелер) ишке ашырууда; дисперстүүлүгү жогору болгон күкүм түрүндөгү заттар: комплекстүү катализаторлор алууда жана башкалар колдонулат. 2-багыт 1970-ж КРУИА окумуштуулары тарабынан изилденип башталган жана Э.- з.т. плазмохим. процесстерге (стационардык эмес) таандык экендиги далилденген. Э.-э. т. бир катар ыкмалары практикада колдонууга сунуш кылынып, автордук күбөлүктөр менен корголуп, багыттын илимий негизин чагылдырган монографиялар жарыкка чыкты.
Верден (Оклахома)
Верден (Оклахома) (Verden) — Оклахома штатынын Grady округуна караган АКШ шаары.
Калкы - 659 киши. Болжолдуу аянты - 0.8 км². FIPS коду — 40-77000.
Евразиялык экономикалык биримдик
Экономика
Постсоветтик өлкөлөрүнүн биригүүсүнөн болгон жалпы макроэкономикалык таасири бир нече пунктка бөлүнөт:
Комбинаторика топологиясы
Комбинаторика топологиясы – топологиянын геометриялык фигуралардын топологиялык касиеттерин элементардык фигураларга (мисалы симплекстерге) бөлүү жолу менен изилдөөчү бир бөлүгү. Комбинаторка топологиясында Беттин группасы, Беттин саны, Пуанкаре мүнөздөмөсү ж. б. топологиялык мүнөздөмөлөр каралат. Комбинаторка топологиясынын методдору аркылуу көптөгөн топологиялык теоремалар далилденген.
Чоң Саръюга
Чоң Саръюга — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Косью дарыясынын сол жээгинен 80 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 77 км.
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Вето
Вето (лат. veto – тыюу салам) – 1. кең мааниде – атайын укуктары бар органдардын же адамдын кандайдыр бир чечимге оозеки же кат жүзүндө тыюу салышы. 2. – мамлекеттик бийликтин кандайдыр бир бутагы чыгарган токтомго башка бир бийлик бутагынын сөзсүз (абсолюттук) же шарттуу – чектелген түрдө тыюу салышы. Абсолюттук Вето орто кылымдарда кеңири колдонулуп, парламентаризмдин өнүгүшү менен маанисин жоготкон. Азыркы демократтык мамлекеттерде Вето укугуна, адатта мамлекет башчысы – Президент ээ. Айрым мамлекеттерде парламенттин жогорку палатасына анын төмөнкү палатасы кабыл алган актыларга В. коюу укугу берилген. Мисалы, Улуу Британияда лорддор палатасы община палатасынын финансы актыларынан башка бардык актыларына тыюу салууга укуктуу. Республикалык түзүлүштүгө мамлекеттердин конституциялары президентке кийинкиге калтыруучу (башкача айтканда суспензия – тунуп калуу) Вето укугун берет. Бул Вето парламент маселени экинчи ирээт карап жана квалификациялуу көпчүлүккө таянып, токтом кабыл алуу жолу менен жое алат. Кийинкиге калтыруучу Вето укугуна, мисалы АКШнын Президенти ээ. Бул укук Президентти 10 күндүн ичинде мыйзам долбоорунун тагдырын чечүүгө милдеттендирген конституциялык жобого негизделген. 1993-ж. 5-майында кабыл алынган Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 46-статьясына ылайык, Президент Жогорку Кеңеш кабыл алган мыйзамдарга эки жумалык мөөнөттө кол коет же болбосо өзүнүн кайчы пикирин көрсөтүп, аларды кайрадан кароо үчүн Жогорку Кеңешке кайтарып берет. Эгерде Жогорку Кеңештеги депутаттардын жалпы санынын үчтөн эки добушу өзү мурда кабыл алган чечимин ырастаса, анда Президент мыйзамга кол коёт. 3. Коопсуздук Кеңешинин мүчөлөрү БУУнун Уставына ылайык Вето укугунан пайдаланат. Эгер Коопсуздук Кеңешинин бир эле мүчөсү талкууланып жаткан чечимдин кабыл алынышына макул болбосо, башкача айтканда ага карата Вето пайдаланса, анда чечим кабыл алынбаган катары эсептелет.
Манас (топоним)
Манас, Манса, Маниса, Манас — топоним. Орто Азияда ошондой кылымдарда жайгашкан бийик тоолу өлкөнүн ысмы. . Фарс тилинде жазылган «Худад ал Аламда» жолугат (10-к.). Анонимдик автордун бул эмгеги боюнча Манса эбегейсиз зор, көп тармактуу залкар тоо системасы. Манса түштүктө Тибеттен башталып, түндүктө «Тараз менен Шелжинин» (азыркы Талас өрөөнүнүн орто бөлүгү) чегине, батышта Туран ойдуңунан, чыгышта Кытайга чейин созулат. Тоо системасынын чыгыш жагы Тафкан, борбордук бөлүгү Игражарт, түштүк тарабы Буттем деп аталган. Мансанын айрым тармактары кыргыздардын өлкөсүн көздөй да бет алган.
Манас — топоним. Талас облусунун Манас районунундагы Май айыл советине караштуу кыштак. «Манас» совхозунун аймагында, Кызыл-Адыр тоосунун этегинде жайгашкан. Райондун борбору Покровка кыштагынан 23 км батыш тарапта. 1925-ж. негизделген. Калкы 601 (1986), негизинен тамеки өстүрүүдө эмгектенишет. Башталгыч мектеп, китепкана бар.
Еловый дарыясы (Базыра куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым башатынан Ачинск шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.