cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүт ичмей
Сүт ичмей – кыргыз эл оюну. Оюн мектептин спорт аянтчасында, залында, тегиз жерде ойнолот. Оюнга 6-17 жаштагы 25-30 оюнчу жашына жараша топтолушуп катышат. Көз таңуу үчүн эки жоолук, сүт же суу куюлган аяк, кашык даярдалат. Калыс оюнчуларды эки жаатка бөлөт. Жаат башчыларын дайындайт. Оюнчулар катарга тизилип турушат. Жаат башчылары таяк кармашып, бири оюнду баштоо укугуна ээ болот. Сүт ичирүү мөөнөтү белгиленет. Калыс эки жааттан бирден оюнчуну чакырып, экоонүн тең көзүн жоолук менен таңат. Оюнду баштоо укугун алган жаат оюнчусуна сүт менен кашыкты берет. Ал өнөгүнө сүттү ичирүүгү аракеттенет. Белгиленген убакытта оюнчу сүттү өнөгүнө 4-5 жолу ууртатууга тийиш. Эгер оюнчу өнөгүнө сүттү толук ичире алса 1 упай берилет, толук ичире албаса же бир да ууртата албаса упай берилбейт.Ошентип, оюн кезек менен улантыла берет. Оюндун акырында кайсы жааттын упайы көп болсо ошол жаат утат. Пайдаланган адабият:Токторбаев С. Өспүрүмдөр оюндары.
Тарыхый жана логикалык
Мисалы, кең мааниде каалагандай илим тарыхый жана логикалыктын суммардык биримдиги болуп саналат. Мында тарыхый нерсе катары гипотезалуу, проблемалуу же нормативдүү, конкреттүү илимди, ал эми логикалык катары жалпы илимдерден абстракциялоо жолу менен алынган жана таануунун прогрессинин жүрүшүндө калыптанган чындыктын элементи аркылуу детерминирленген илимдин бекем ядросун (өзөгүн) түшүнүүгө болот.
Кара-Таш ("Манас" эпосу)
Кашага, Кара-Ташына
Тарыхый жана логикалык
Тарых жана Логиканын аналогу катары генезис менен структураны, жалпы менен жекени, бүтүн менен бөлүктү, форма менен мазмунду жана башка атоого болот.
Кара-Таш ("Манас" эпосу)
Географиялык реалияда Чүйдүн Чөмүч өрөөнүндөгү микротопоним.
Көк-Суу, Алай району
Көк-Суу — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Сары-Таш кыштагынын составына кирет.
Кызас дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара тейит
Кара тейит —этноним."Манас" эпосунда кыргыздын белгилүү урууларынын бири: "Катарлаш болуп Кошойго, Кара тейит Найманга Кабардаш болуп ошого" (Сагымбай Орозбаков, 2. 230). К. т. бир катар каармандардын уруусу катары да сүрөттөлөт: "Казактан бар Жоорунчу, Кара тейит журтунан Кайгыл, Бөгөл, Тоорулчу" (Курама варианты, 2. 178). Кыргыздардын санжырасы боюнча К. т-тер тейит уруусунун курамына кирет.
Кандалеп (Ангурепа куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Клавир
2) клавираусцуг — музыкалык сахна чыгармаларын (опера, оратория, кантата ж. б.) фортепьяно менен ырдоого которуу. Клавир музыка жаратуунун негизги элементтерин: обонду, гармонияны, ыргакты камтыйт. Бул учурда оркестрдин үндөрү гана которулат. Клавир вокалдык партияларды аткаруучу жана хор жаттоо үчүн репетиция процессинде ж. б. колдонулат. Балет музыкасын скрипкада ойноого которуу менен мурда колдонулуп жүргөн «репетиторду» алмаштырды.
Үзүк боо
Бул — боз үйдүн боочуларынын бири. Үйдүн үзүгүнөн (эки үзүккө төрт боо) уукту арта айлантып, керегенин билегине байлана турган боо. «Үзүк боо», «кереге чалгыч», «жабык баш боо» — булардын эни бирдей келет. Эриш жиптери өрмөккө бирдей түшөт. Мунун да «терме», «кажары» жана «беш кеште» кылып түшүрүү ыкмалары болот. Аны кара таар, сызма таар кылып, жөнөкөй эле согууга мүмкүн. Буларды терме кылып согууда өрмөкчүлөр «бадам көчөтүн» берүүдө мурун алты кызыл жипти алышат. Экинчисинде, көк жиптен ошончону илет. Үчүнчүсүндө, кайра кызыл жиптен үчөө илинет да, кайра кызыл жиптен бирөө «секиртме» болуп түшөт. Себеби, «мүйүз көчөтү» үзүлүп калбоосу үчүн так ошондой «секиртме» берилет. (Секиртме — көчөт ортолорун кынаптоо). Анан көк жиптен экөө, кызыл жиптен үчөө, кайра түрдүү жип түшүрүлөт. Эгер тал жиптер кызыл менен көк болсо адегенде анын кызыл жибинен төрттү, кийин көгүнөн төрттү терет, анан кызыл жиптен төртөө дагы терилгенден кийин көгүнөн экөөнү эле алат. Эми кызыл жиптен экөө эле терилгенден кийин «чагырмактын сыңары» пайда болот.
Таар бетине «беш кеште» көчөтүн берүү узчулукту көрсөтөт. Мында сайма көчөттөрдүн негизинде үч бурчтук формасын түзгөн бир нече элементтерден айкалышкан көркөмдүктөр кездешет. Ал эми «кайчы көчөтү» төрт көздөн турат. Адатта, «ат жабуу» өңдүү терме таарга сайма түшүрүү аркылуу бүткөрүлгөн асыл буюмдардын жээгине өзүнчө кара аттын кашкасындай ажайып берген жазылыгы эки элидей (3—4 см) «карга канат», же «багжагай» көчөтү ак-кызыл өңдө берилет. Бул көчөттү көчүрүү Лейлек, Баткен, Кадамжай, Ноокат, Алай райондорунда учурунда укмуштай өнүккөндүгү кароо-конкурстарга, көргөзмөлөргө, тарых, этнографиялык жана сүрөт музейлерине түшкөн экспонаттардан ачык көрүнөт.
Орто-Азия, Сузак району
Кыскача таржымакалы
Ушул өрөөндөн Чыйбыл бий, Жээнбек бий, Сатыбалды баатыр сыяктуу инсандар чыккан.
Совет доорунда, 1930-жылдары айылда "Орто Азия" колхозу уюштурулган.
Тромбоз
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Флотация
Флотация – ар кандай катуу заттар майда бөлүкчөлөрүн алардын ар кандай нымдалышына негиздеп бөлүп алуу ыкмасы. Ф. пайдалуу кендерди байытууда кеңири колдонулат. Ф. минералдык эмес аралашмаларды бөлүүдө жана суюктукта калкып жүрүүчү катуу бөлүкчөлөрдү чыгарып алууда да колдонулат. Пайдалуу кендерди байытуу үчүн Ф., майда талкаланган руданын суудагы суюк аралашмасына жыйноочу реагентти кошкондо, ал пайдалуу руданын бөлүкчөлөрүнүн бетине адсорбцияланып, алардын суулануу жөндөмдүүлүгүн азайтат. Мындай бөлүкчөлөр суюк аралашма аркылуу жиберилген аба көбүкчөлөрүнө жабышат да, аралашманын жогору жагына чыгат (флотацияланат). Көбүктөнүүчү реагенттер катышуусунда, суюк аралашманын үстүндө пайдалуу минерал көбүктөнгөн туруктуу катмары (концентрат) пайда болот. Башка минералдар бөлүкчөлөрү аба көбүкчөлөрүнө жабышып концентратка өтүп кетишин токтотуу үчүн, алардын сууланышын көбөйтүүчү депрессор – реагентти кошушат. Аралашма үстүнө калкып чыккан көбүкчөлөрдү калпып алуу менен тоо-кендери пайдалуу компонентин бөлүп алууга жетишет. Кээ бир учурда суюк аралашмага активатор деп аталуучу реагентти кошуу менен жыйноочу реагенттер сорбцияланышын жогорулатып алардын гидрофобдук таасирин күчөтөт. Жыйноочу реагенттер катары анионактивдүү, катионактивдүү жана ионогендүү эки беттик активдүү заттар колдонулат. Жыйноочу реагенттер суу менен минерал чегарасына сорбцияланат да, уюлдуу топтору минералга, ал эмес уюлсузу сууга багыттылат. Натыйжада пайдалуу минерал бөлүкчөлөр бети суу менен нымдалбаган абалга айланат. Цинк, коргошун, никель, алтын, темир сулфиддеринен турган минералдар үчүн жыйноочу реагент катары тиолдук (-SH) тиондук (=S) же дисульфиддик (-S-S-) топтор түрүндөгү эки валенттүү күкүрттүү алып жүрүүчү заттар эсептелет. Мындай бирикмелер кендин пайдалуу компоненттерине күчтүү сорбцияланып, пайдасыз компоненттерге начар сорбцияланат. Үюлсуз беттүү минералдар үчүн (көмүр, графит, күкүрт, молибденит) жыйноочулар болуп алифаттык углеводороду бар ар кандай майлар эсептелет. Активатор жана депрессор катары колдонулуучу реагенттер ар түрдүү. Алардын таасири руданын минералдык курамына гана көз каранды болбостон, колдонулуучу жыйноочу реагентке да көз каранды. Алсак, кальций иону кварцты самын менен флотациялоодо активатор боло алат, бирок аны катиондук жыйноочулар менен флотациялаганда депрессор милдетин аткарат. Күкүртүү жыйноочулар менен флотациялоодо цинк обманкасы үчүн активатор катары жез, ал эми жез менен коргошун оксиддик минералдары үчүн активатор болуп натрий сульфиди эсептелет. Депрессорлор катары уюлдуу топту кармаган ар кандай ири мол. массалуу заттар (крахмал, декстрин, таннин жана өңдөгүч заттар экстракты) колдонулат. Көбүктөнүүчү реагенттер катары суу менен абанын чегарасына сорбцияланууга жөндөмдүү жана көбүктү орточо стабилдештирүүчү заттар колдонулат. Бул максатта кызыл карагай майы, көмүртек 6-8 атому бар бир атомдуу алифаттык спирт, крезол, ксиленол жана башкалар колдонулат. Суу аралашманын щелочтуулугун жөнгө салуу үчүн акиташ, сода жана күкүрт к-тасын колдонот. Флотациялоону реагенттерди тандоо, аларды чыгымдоо жана аралашманын чөйрөсүң көзөмөлдөө менен жөнгө салат.
Жалындуу фотометрия
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Сарыбагыш
Уруктар
Элчибек: Таздар (Тастар), Атамат, Эшмурат, Аалыбек, Карабөкө, Моюнчу.
Каракчылык
Каракчылык – пайда көрүү максатындаж жеке менчик, коомдук мүлктөргө кол салуу, зордоп ээлеп алуу. Каракчылык негизинен өмүр, саламаттыкка коркунуч келтире турган зомбулук көрсөтүү же зомбулук көрсөтөм деп коркутуу аркылуу аныкталат. Каракчылыктын объектиси болуп жабырлануучунун менчиги; кошумча объектиси болсо анын саламаттыгы; ал эми кылмыш предмети катары бирөөнүн мүлкү эсептелинет. Каракчылык атайылап, тике ниетте жасалышы менен мүнөздөлөт. Мындай кылмышты квалификациялоодо айыпталуучунун күнөөсү гана эмес, кылмыштын жүйөсү да такталышы зарыл. 14 жашка толгон акыл-эси соо адам гана каракчылыктын субъектиси болуп эсептелинет. Алдын-ала бүтүм кылынбай же бүтүм боюнча да бир нече жолу турак жай, имарат жана башка сактоочу жайга кирүү, курал же курал катарында пайдаланылган нерселерди колдонуу, мурда уурулук жасоо, опузалоо жана бандиттик үчүн соттолуп, ири өлчөмдө мүлккө ээ болуу максатында жабырлануучунун ден соолугуна оор залал келтирүү м-н уюмдашкан топ жасаган кылмыш К-тын оордотуучу жана өтө оордотуучу белгилери болуп саналат.
Бишкек баатыр
Бишкек баатыр (Эр Көбөк уулу Бута) – (1700 – 1755-57-жж.) – XVIII кылымда жунгар (ойрот) баскынчыларына каршы согушта кыргыз армиясынын кол башчысы, Эл башы болгон. Ал Бердике баатыр, Эр Садыр баатыр, Итим баатыр, Сатыке баатыр, Жайыл баатыр, Түктүү баатыр, Атаке баатыр, Эр Солтоной сыяктуу кыргыз баатырларынын башын бириктирип, үлкөн армия түзүп, жунгар (калмак) аскерлерин кыргыз жеринен сүрүп чыгарууда зор салым кошкон. Бүгүнкү күндө, Кыргыз Республикасынын борбор шаары Бишкек баатырдын наамын алып, Бишкек шаары аталып келет.
Ойрот бийлигинин орношу (1399-1635)
Бул монгол тилдүү эл, 1399-жылдары Монгол империясы жоюлуп, күчү кеткен соң, батыш монголдордон турган төрт ойрот уруусу биригип (дербет, чорос, хошут, торгут), Дербен-Ойрот мамлекетин түзүп алышкан.
Бишкек баатырдын бабасы – Кыркуул баатыр
Бутакты Бута деп эркелетишет. Качак баатырдын мойнунда эми жүк көп, жоопкерчилик чоң. Бир тууганынын неберелери, өзүнүн балдары-неберелеринен сырткары кыргыз элинин тагдыры турат табышмак болуп.
Жумгалга (Суусамырга) барганда аксакалдар чогулушуп, аскерлерди жана аскер башчыларды командага бөлүшүп, миңден ашык аскерлери менен келген Бута баатырга жүз гана аскер берип, жүз башы кылып дайындашат. Бута баатыр мындай адилетсиз чечилген чечимге таарынбай “чындыкты иш жүзүндө далилдөөгө” аракеттенет. Бута баатыр буга чейин Кокон хандыгынын наадандык чабуулдарына, жунгарларга, Кавказдагы орус, кахолдордун казак запороженецтерине жана фарстардын баскынчыларына каршы согушуп, алардын баарында жеңишке ээ болуу менен зор эрдиктерди көрсөткөн. “Бута – туу чыгаар баатыр” атка конгону, жунгар-кыргыз согушуна чейин эле белгилүү болчу.
Нура
Нура (Нура) — Кыргыз Республикасынын Ош облусун Алай районундагы айыл. Сары-Таш кыштагынын составына кирет.
Үшкү
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Аксак (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Аргентина
Табияты
Аргентинанын чыгыш бөлүгү түзөң; батышын Анд тоолору (Аконкагуа чокусу, бийиктиги 6960 м, Түштүк Американын эң бийик жери), түш.батышын Патагония бөксө тоолору, түндүгүн Гран-Чако түздүгү, Парана, Уругвай дарыясынын аралыгы (Экисуу арасы), борбордук бөлүгүн Лаплата ойдуңу ээлейт. Өлкөнүн негизги бөлүгүн түзгөн түздүктүү аймагы байыркы Түштүк Америка жана Патагония платформаларында жайгашкан. Ал эми Анд тоолору мезозой-кайнозой бүктөлүү структураларына кирет. Маанилүү кен байлыктары: нефть (Комодоро-Ривадавия, Барранкас), газ (Лома, Ла-Плата, Сан-Хорхе жана башка), бериллий, уран, темир, жез, алтын жана башка. Тропиктик, субтропиктик жана мелүүн климаттык алкактарда жатат. Түндүгүндө январдын (жай айы) орточо температурасы Гран-Чакодо 28°Сден (абсолюттук максимуму 46°С), Оттуу Жер аралында 10°Сге чейин, июлда (кыш айы) түндүгүндө 18°С, түштүгүндө 1°С. Патагония бөксө тоолорунда -33°Сге чейин суук болушу мүмкүн (абсолюттук минимуму - Чубут дарыясынын өрөөнү, Түштүк Американын эң суук жери). Түштүктөн соккон памперос шамалы өлкөнүн түндүгүнө да үшүк алып келиши ыктымал. Жылдык жаан-чачыны Экисуу арасында 1600 ммге чейин, Гран-Чакодо 400-1400 мм, Пампанын чыгышында 600-1000 мм, батышында 400600 мм, Патагонияда 100-300 мм, Пунада 100 ммден аз, Анд тоолорунун капталдарында 100-5000 мм. Патагония Анд тоолорунда Түштүк Америкадагы ири мөңгүлөрдүн бири - Унсала жайгашкан. Ири дарыялары: Парана, Уругвай, Парагвай (кеме жүрөт), Чубут, Рио-Негро, РиоКолорадошондой Анд тоолорунда мөңгүнүн аракетинен пайда болгон көлдөр бар. Тропиктик алкакта жайгашкан Экисуу арасынын түндүк-чыгышын, Анд тоолорунун чыгыш капталдарын нымдуу тропик токою (анын астында кызыл-сары ферралит топурактары өөрчүйт), кызыл-күрөң топурактуу Гран-Чакону кургакчыл сейрек токой (кебрачо, альгарробо жана башка), Пунаны бийик тоонун тропиктик чөлү, Пилькомайо, Рио-Бермехо, Парагвай, Парана дарыяларын бойлой, Экисуу арасынын борбордук бөлүгүн саз, токой жана чөп өсүмдүктөрү ээлейт. Субтропик алкагында – Экисуу арасынын түштүгүнө саванна, Пампанын чыгышына прерий сымал нымдуу шалбаалуу талаа пампас (кара топурактуу; азыр дээрлик айдалган же жайыт), батышына кургакчыл бадалдуу талаа, андан ары, ошондой эле Анд тоолорунун капталдарына бадалдуу жарым чөл мелүүн алкакта - Патагонияга дан өсүмдүктүү бадалдуу жарым чөл, Анд өндүрүндөгү ойдуңдарга талаа өсүмдүктөрү мүнөздүү. Анд тоолорунун чыгыш капталдарын 37° түштүк кеңдиктен түштүктү карай нымдуу дайыма жашыл, 41°тан түштүктө аралаш, ошондойэле жалбырагы күбүлмө субантарктикалык токойлор каптаган. Аргентинада жалпы аянты 9112 миң гага жеткен 145 коргоого алынган аймак бар; анын ичинен белгилүү улуттук парктары: Игуасу, Лос-Гласьярес (булар Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине катталган), Лос-Алерсес, Ланин, Науэль-Уапи жана башкалар.
Экономикасы
Аргентина - экономикалык өнүгүү деңгээли боюнча Латын Америкасында Бразилия жана Мексикадан кийинки 3-орунда турат. Бирок, айыл чарба продуктыларын өндүрүүчү жана экспорттоочу дүйнөдөгү негизги өлкөлөрдүн бири, ошону менен катар өнөр жайы салыштырмалуу өнүккөн өлкө. 1990-жылы Аргентина өкмөтү тарабынан өлкөнүн экономикасын оңдоо боюнча олуттуу иштер жүргүзүлгөн: мамлекеттик секторлордогу ишканалар менчиктештирилген, бюджет катуу көзөмөлгө алынган, ички рынокко чет өлкөлүк компаниялар конкурент катары катышууга укук алган. Экономикасынын маанилүү тармактары нефть, газ, автомобиль өнөр жайы бүт, электр, суу жана газ менен камсыздоонун басымдуу бөлүгү чет өлкөлүк (АКШ, Германия, Япония, Франция, Италия) капиталдын көзөмөлүнө өткөн. Ички дүң продукциясы 129,7 млрд долларды (АКШ, 2003) түзүп, киши башына бөлүштүргөндө 3380 доллардан туура келет. Бул көрсөткүч борбордо бир кыйла жогору (25 миң доллар). Ички дүң продукциясында тейлөө чөйрөсүяүн үлүшү 53,5% ти, өнөржайыныкы 35,9%ти, айыл, токой жана балык чарбаларыныкы 10,6%ти түзөт (2004). Экономикалык активдүү калкынын ½undefinedтейлөө чөйрөсүндө эмгектенет. Структурасында финансы жана бизнес кызматы (30%), коммерция (28%), транспорт жана байланыш (10%) үстөмдүк кылат. Ири банктары: Улуттук, инвестиция, сырткы соода жана Улуттук ипотека. Байланыш кызматы, тоолыжа, деңиз курорттору, тарыхый маданий борборлор (Буэнос-Айрес, Мендос жана башка), ландшафтынын кооздугу (Игуасу шаркыратмасы, Патагония мөңгүсү) туризмдин өнүгүшүнө түрткү болууда. 2000-жылы 3 млнго жакын турист келген (андан түшкөн киреше 2,8 млрд долларды түзгөн). Ички дүң продукциясында казып алуу өнөр жайынын үлүшү 2,1%ти, иштетүүчү өнөр жайыныкы 16,1%ды түзөт (2002).Нефть жана газ өлкөнүн ички керектөөсүн толугу менен камсыз кылат. Нефть казып алуу боюнча Латын Америкасында (Мексика, Бразилия, Венесуэладан кийин) 4-орунду ээлеп, 40%тен ашыгын экспорттойт. Нефть өлкөнүн батышында (Мендос, Неукен, Чубут провинцияларында) жана түштүк-чыгышында (Сан-Хорхе булуңунун аймагы), жаратылыш газы Неукен жана Түнтүк-батыш Аргентинада казылып алынат. Ошондой эле көмүр (негизинен күрөң көмүр), жез, темир, коргошун, цинк, вольфрам, уран, марганец, калай казылып алынат.
Айыл чарбасы
Аргентина эт (негизинен уй этин) даярдоо (жылына 3 млн одан) жана экспорттоо боюнча дүйнөдөгү бирден бир өлкө. Ички аймактарында колөнөрчүлүк (жип ийрүү жана токуу) өнүккөн. Аргентина өзүн айыл чарба продуктылары менен толук камсыз кылат. Латифундизмдин үстөмдүк кылышы экстенсивдүү чарбаны - жайыт мал чарбасын жана күрдүү топуракта дан эгиндерин өндүрүүгө түрткү берди. Айыл чарбага жарактуу жери 162 млн га (2002), анын ичинен шалбаа жана жайыт 51,8%, токой 18,6%, иштетилүүчү аянты 9,9%. Башкы айыл чарба району - Пампа. Мал чарбасы, анын ичинен бодо мал, ошондой эле кой чарбасы өнүккөн. Жүн кыркуу жана экспорттоо боюнча дүйнөдө Австралия, Жаңы Зеландиядан кийинки 3-орунда. Малы Пампа менен Патагониянын жайыттарында багылат. Эзелтен экспорттук маанидеги дан эгиндери жана май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Айдоо аянты 33 700 миң га, сугат жери 1 561 миңга. Дан эгиндерин жыйноо боюнча Латын Америкасында 1орунда (негизги аймагы Пампа); күнкарама (1-орун), соя (2-), жүгөрү (3-), пахта (2-; Чако, Формос), акжүгөрү, шалы, арпа, сулу, кендир (1-), балкамыш, чай,арахис,зайтун, тунг дарактар өстүрүлөт. Цитрус өсүмдүктөрү негизинен өлкөнүн түндүк-чыгышында (негизинен лимон), тропик жемпштери (банан, манго, ананас) түндүк-батышында, мелүүн алкактын мөмө-жемиштери (алма, алмурут, кайнаалы) Мендос провинцияларында өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк өнүккөн (жылына 2,4 млн д жүзүм шарабы). Балык (Парана, Уругвай дарыясынан; 2002-жылы 645,9 млн д) кармалат. Темир жолунун узундугу 35,8 миң км, автомобиль жолунуку 233 миң км (анын ичинен 30% асфальтталган; 11 миң кмге жакынына акы төлөнөт). Негизги порттору: Буэнос-Айрес, Ла-Плата, Баия-Бланка. Деңиз соода флотунун тоннажы 820 миң рег. бр.-д. Нефть куурунун узундугу 6 миң км, газдыкы 14 миң км. Өлкөдө 10 эларалык аэропорт, «Аустраль» жана «Аэролинеас архентпнас» авпакомпаниялары иштейт. Ички дүң продукциясында экспорттун үлүшү 11%ке жакын. Негизги соода шериктери: Бразилия, АКШ, Чили, Кытай, КМШ өлкөлөрү (анын ичинен Россия, Украина, Грузия).
Жалпак тоолор
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1977. Том 2. В - Иридий. -672 б.
Алмашкан ашыктар
Ошентип, күндөр өтө берет. Андрей аялына тамак жасап берет, Марина болсо футбол ойноп жүрөт. Бирок, баары эле ойлогондой жеңил эмес да! Жумуш деген бар, достор деген бар.
Тартуучу топтун сырлары
ГОША КУЦЕНКО: “Бул ролду өмүр бою унутпайм! Мен аткарып жатканда гомосексуалга окшоп калбайын деп аракет кылдым. Татынакай, эч кимден көз карандысыз, акылдуу айымдын образын жаратуу мен үчүн оңойго турган жок. Кристина мага чоң жардам көрсөттү. Мен анын сүйлөгөнүн, баскан-турганын туурап жатып чыныгы аялдай эле болуп калдым. Кээде Кристинанын телефону менен сүйлөшүп да койчумун. Ал тургай бир жолу Алла Борисовна мени Кристина экен деп ойлоп калган. ЕКАТЕРИНА СТРИЖЕНОВА: “Алгач сценарийин окуганымда тасма мага анча жага бербеди. Балким, режиссёр менин жолдошум болбогондо, тартылууга макулдук бербейт элем. Акыры өзүмдүн каарманымдын образына ушунча кирип кетиптирмин, жадакалса өз кыздарым да мени тааныбай калышыптыр”.
Коптелка
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Батыш Австралия агымы
Батыш Австралия агымы - Инди океанындагы муздак агым, Австралиянын батыш жээгин бойлой агат. Батыш Шамалдар агымынын түндүк тармагы. Түштүктөн түндүктү карай агат. Суунун температурасы кышында 15-19°С ден, жайында 21-26°С ге чейин. Ылдамдыгы жайында 25-50 см/сек, кышында басаңдайт. Түштүк жарымшардын тропик зонасында Түштүк Пассат агымына өтөт.
Елховка (Орлянка куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Четь (Кия куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Карача
Элди байкап чала жүр,
Фосфин
Фосфин. фосфор гидриди, РН3— суутек менен фосфор бирикмеси; жагымсыз жыттуу түссүз газ, кайноо t -87,8°С; эрүү t - 133,8°С, тыгызд. 1.55 ''г/л. ''Сууда, С52, бензол, эфир, циклогексанолдо эрийт. Күчтүү калыбына келтиргич. Ысытуудан ажырайт. 100°С жогорку темп-рада Р2Н4-дифосфин бир аз аралашмасында абада өзүнөн өзү күйөт. Уулуу зат. Химиялык касиети аммиакка окшош. Кычкылтек менен аралашмасы жарылат. РН3 кальций фосфидин Са3Р2 суу менен кошуудан, ак фосфорду щелочь эритмеси менен ысытуудан жана башка ыкмалар менен алынат.
Манчини Ханна
Биографиясы
АКШнын (Түндүк Калифорния), кийин ата-энеси менен Колорадого, анан Лос-Анжелеске көчкөн. Бир нече жылдан соң Словениянын жараны Грегориге күйөөгө чыккан. Көп өтпөй жубайлар Словенияга көчүшөт. Ханна эми Европада жана АКШда ырдоону чечкен. Мурда ал көп дүйнөлүк сахналарда ырдап турчу (аны менен бирге АКШда дагы). Sylvain жана Mike Vale аттуу диджейлер менен чогу Словениянын Еврокөрүнүү 2011 ыр сынагынын улуттук тандоосуна катышкан. «Ti si tisti» («Сен гана») деген ырды аткарып сынактын финалына жетпей калган, бирок словен радиостанцияларында популярдуу болуп калган. Бир нече жылдан бери Xecutifz тобунун солисти болуп жүрөт.
Бальнеология
Бальнеология (лат. balneum киринүү жана логия) - медицинанын минералдуу суулардын пайда болушун, физика-химиялык касиетин, ооруну дарылоо жана алдыналуу максатында аларды колдонуу ыкмаларын изилдөөчү бөлүгү. Бальнелогиянын бальнеотехника, бальнеотерапия ж. б. тармактары бар. Минералдуу сууларда түрдүү туздар, газдар, радиоактивдүү ж. б. заттар болгондуктан, алардын дарылык таасири ар түрдүү, анткени алардын дарылык касиети химия, температуралык жана механикалык факторлоруна байланыштуу болот. Минералдуу суулар ваннага, душ, бассейнге түшүү, ичүү, кээ бир органдарды «сугаруу», ооз, тишти чайкоо, ингаляция ж. б. түрүндө колдонулат. Минералдуу суулар жүрөк-кан тамыр, нерв, боор, ичеги-карын, аялдын жыныс ооруларында, тери оорусунда кеңири пайдаланылат. Анткени, минералдуу суунун таасиринен кан менен лимфанын кыймылы тездейт, зат алмашуу күчөйт, ички бездердин иштеши, маңыз чыгаруусу жакшырат. Минералдуу сууну колдонуу врачтын көзөмөлүндө болушу зарыл.
Курортор
Кыргызстан Грузия
Жал (тамак)
Жал (тамак) - кыргыздын чүйгүн тамактарынын бири.
Карго
Тирүү жүктөргө жаныбарлар, Канаттуулар, өсүмдүктөр, бактериялар жана башка тирүү организмдер кирет; аларды ташууга өзгөчө талаптар коюлат.
Мисалы, бир контейнер же бир нече жүк ташуучу авто уналар аркылуу жүк чогултулуусу мүмкүн.
Үй-бүлө
Үй – бүлө күтүүнүн чеберчилиги Аялзаты үй - бүлөлүк бакытты, тынчтыкты үйүндө орното алат? Кандай кылганда жолдошу менен ынтымакта өмүр сүрүп, чыныгы сүйүүгө ээ болот? Мына ушул жана башка суроолорго төмөндө бир нече жооптор жана мисалдар келтирилген.
Жакындатылган эсептөөлөр
Ченөөдөн же өлчөөдөн белгилүү бир каталык менен алынган сандар Жакындатылган эсептөөлөрдөн алынган болот. Сандар так маанилери менен алынса да эсептөөчү формула жакындатылган формула болушу ыктымал.
Глобалистика
1-этап – 60-ж. өндүрүштүн масштабы жаратылыштын антропогендик таасирлерди толуктоо мүмкүнчүлүгүнө коркунуч туудурган деңгээлге жеткенде, ушул этапта адамзатты жок кыла ала турган каражаттар түзүлөт. 1972-ж. Рим клубу «Өсүүнүн чеги» аттуу китебин чыгарат, анда өлкөлөр, эгер табиятка мамилесин өзгөртпөсө, боло турган кырсыктар жөнүндө эскертилет.
Кара-Шаар
Кара-Шаарды айланып
Чавадан
Чаваданды соккондо эки четине «тумарча» үчүн 14тал (7 + 7) жип сарпталат. Анын ичине «ала мончок» келтирилет. Анан «кош кайкалак көчөтү» менен «жылдызча көчөтү» түшүрүлөт. Ортосуна «чоң тумарча көчөтү» келсе, негизинен анда «үч жылдызча», «алты коргончосу» болот. Бул токулганда узуну 90 см ге барабар. Ага да кызыл, ак, көк, сары, күрөң өңдөр ич ара жупташат.
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Кардар
Кардар ― жактоочунун, банктын, нотариустун ж.б. кызматынан пайдалануучу жак. Унаа жалдоо, акча талабына жол берүүнү каржылоо ж.б. боюнча келишимдердин бир тарабынын аталышы.
Еранагас (дарыя)
Еранагас — Орусиядагы дарыя. Челябинск облусу, Оренбург облусу, Башкыртстан Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Таналык дарыясынын оң жээгинен 112 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 20 км.
Чанактуулар
Чанактуулар (Fabaceae, Leguminosae) — эки үлуштүү өсүмдуктѳрдүн тукуму. Жан жалбырактуу татаал жалбырагы кезектешип жайгашкан. Гүлү чачы, машак же башка топ гүл гө чогулган. Чөйчөкчө жалбыракчалары биригип өскөн. Желекчеси 5, үстуңүкусү ири (желеги же парусу), 2 кичирээк каптал желекчеси калакчаны же канатты, андан кичирээк экѳѳ кайыкчаны түзөт. Аталыктары (10, кээде 9—5) биригип өсөт, энелиги 1. Мөмөс ү чанак. Чанактуулардын 500 урууга кирген 12000 түрү бардык жерде таралган. Алар бир жана кѳп жылдык чѳп, жарым бадал, бадал, лиана жана чанда дарак. Кыргызстанда 54 уруунун 370тей түрү бар. Алардын тамырында атмра азотун топтоочу түймѳкчө бактериялары болот. Көбу (уй беде, беде, шалбаа буурчагы ж. б.) баалуу тоют. Чанактуулардын уругунда белок көп болгондуктан андан тамак-аш продуктула (буурчак. төө буурчак, соя, жер жаңгак ж. б.), май (жер жаңгак, соя), баалуу жыгач боёочу зат ж. б. алынат. Кээси дары-дармек (мис., Кызыл мыя), кооздук үчүн өстурүлөт (ак акация ж. б.). Чанактуулардын отоо чөп жана уулуу түрлөрү да бар.
Батыш Европалык Союз (1955)
Батыш Европалык Союз (1955) - согуштук-саясий уюм; Париж макулдашууларына ылайык Батыш союзуна (1948, курамына Бельгия, Улуу Британия, Люксембург, Нидерланд жана Франция кирген) Италия жана Германия Федеративдүү Республикасынын кошулуусунун натыйжасында батыш европалык союз болуп кайра түзүлгөн. Союзга кирген мамлекеттер эгерде алардын бирине Европада кол салуу коркунучу туулган учурда өз ара жардамдашуу максатын көздөйт. Батыш европалык союздун жетекчи органы өнөктөш өлкөлөрдүн тышкы иштер министрлеринен турган Совет жана ошол өлкөлөрдүн парламентарийлеринен турган Ассамблея. Совет менен Ассамблеянын чечими сунуш катарында гана болот. Союздун ишмердүүлүгү Түндүк Атлантикалык келишим уюму менен тыгыз байланыштуу.
Чиндат дарыясы (Чет куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чулым Ачинск шаарынан Зырянское айылындагы суу өлчөгөн постко чейин. Дарыянын айрыгы — Томдон Чулымга чейинки (Жогорку) Обь куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Бүйүр кызытуу
Бүйүр кызытуу термини соңку мезгилдеги кыргыз коомчулугунда аракеттерди так жана даана билдирүү максатында журналисттер тарабынан көп колдонулууда. Мис., Бийлик тарабынан 2013-ж. оор кылмышкер А.Батукаевдин бир күн ичинде түрмөдөн чыгарылып, атайын уюштурулган учакка салынып өлкөдөн чыгарышып кетиши коомчулуктун Бүйүр кызытуу кан окуялардан болду, же «Улак тартуу» оюну 2014-ж. 9-14-сентябрда Чолпон-Ата ш. болуп өткөн көчмөндөрдүн бүткүл дүйнөлүк 1-оюнуна келген коноктордун Бүйүр кызытуу ж.б.
Коминтерн, Ош облусу
Коминтерн — Ош обл-нын Жаңы-Жол р-нундагы Караван айыл советине караштуу кыштак.
Жайылма толкун лампасы
Жайылма толкун лампасы - өтө жогорку жыштыктуу электромагнит термелүүлөрүн күчөтүү үчүн электромагниттик жайылма толкун менен бир багытты көздөй кетүүчү электрон агымынын өз ара аракеттенүүлөрү пайдаланылган электр ваакуумдуу прибор.
Кара-Көл, Сузак району
Кара-Көл (Кара-Көл) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Кызыл-Туу айыл округу составына кирет.
Каржы вексели
Каржы вексели – негизги багыты акча каражаттарын жайгаштыруу болуп саналган, товардык жабылуусу жок вексель. К. в-нин түрлөрүнө: банктык, казыначылык, юридикалык жактардын мөөнөттөрү өткөн векселдери боюнча (ымала, коло) векселдер кирет.
Шер
Кабылан болуп бакырып,
Манаска жолдош болуптур (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 571-инв., 238-б.).
Кыргызстан маданияты (гезит)
Колдонулган адабият
Кыргыз Адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Манастаануу жана көркөм маданияттын улуттук борбору. Бишкек – 2004
Дунган музыкасы
Дунган музыкасы – дунган калкынын музыкасы. Дунган музыкасы бир үндүүлүгү, шаттуулугу, обондуулугу, ыргагынын жана өлчөмүнүн эркиндиги менен айырмаланат. Элдик музыкалык аспаптары: михузы, эрхузы, сыхузы (кыл аспап), «ди», «щё» (үйлөмө аспап), санщянцзы, пиба, ёнчин, кучянзы (чертме аспап), вазы (урма аспап). Ырчылар музыкалык аспаптын коштоосу менен аткарат. Дунгандар ырды эне тилинин фонетикалык өзгөчөлүгүнө байланыштуу басыңкы үн менен ырдайт. «Нанчо данфи», «Мынчжано» сыяктуу эски ырлары бүгүнкү күнгө чейин ырдалат. Октябрь революциясынан мурун Пишпек уездинде Щинин Гасыр, Ля Ягэзы, Янсуй, Исмаз, Чжупи Давуз сыяктуу аспаптык музыканы мыкты аткаруучулар болгон. Чжан Сумаз бир нече аспапта ойногон. Анын баласы Чжан Гашим Кыргыз мамлекеттик филармониясындагы дунган ансамблине жетекчилик кылган. 1930-ж. Алматыда музыкалык аспаптын чебер аткаруучусу Машанло Сыдзюзынын ысмы белгилүү. Кыргызстан (Кыргыз ССР эл артисти Х. Мухтаров) менен Казакстанда (СССР комп. союзунун мүчөсү, Алматы консерваториясынын доценти Б. Баякунов жана башка) музыкалык жогорку билими бар бир катар профессионал музыканттар иштешкен. Респ-дагы дунган калкынын туңгуч компо зитору, КРдин эл арт. Есен Исмаилов «Чунтян», «Есен-Д» эстрадалык топторун жетектеп, ырларын тартуулап келүүдө.
Вирустуу гепатит
Оорунун узактыгы
Гепатит В бир нече жумага созулган жеңил оорудан олуттуу, өмүр бою (өнөкөт) коштогон абалга өтүшү ыктымал. Оору жуктурган иммундаштырылбаган ымыркайлардын 90 пайыздан ашууну өнөкөт инфекцияга дуушар болушат, бирок оору жуктурган өспүрүм курактагы балдар жана чоңдордо өнөкөт В гепатити пайда болот.
А гепатити
HAV-инфекцияны 10 жылга чейин алдын алуучу вакцина бар. Гепатит А жеке байланышта, чийки деңиз азыктарын же булганган сууну колдонуудан жайылышы мүмкүн. Бул негизинен үчүнчү дүйнөнүн өлкөлөрүндө болуп өтөт.
Инфекция менен оорунун башталышынын ортосу орточо 28 күндү (15 күндөн 50 күнгө чейин) түзөт   жана алардын көпчүлүгү 2 айдын аралыгында толугу менен айыгышат, арийне, болжол менен оорулуулардын 15%ы тынымсыз же кайталанган жышаандарды алгачкы диагноз   коюлгандан тартып алты айдан бир жылга чейин сезишет.
Фосфор
Са3(РО4)2+3SiO2+5C = 2P+5CO+3CaSiO3
Орзубек Назаров
Интернеттеги шилтемелер
http://.mail.ru http://.who.ca-news.org
Прерия
Прерия - Түндүк Америкадагы ксерофиттик өсүмдүктөргө бай талаа. П-нын аянты абдан чоң. Ал Түндүк Американын борборунан Мексика тайпак тоолоруна чейин созулуп жатат. П-да түндүктөн түштүккө карай жаан чачындын азайышы менен абанын темп-расы алмашып турат. Ошондуктан П-нын түндүгүндө чөп өсүмдүктөрүнүн түрдүк курамы ар түрдүү, Түндүк Америка П-нын Европанын чыгышындагы талаалардан айырмасы Мексика аркылуу Борбордук Американын субтропик райондору менен байланышкандыктан чөп өсүмдүктөрүнүн курамдык бөлүгүн тропиктик уруулардын өкүлдөрү түзөт. П-нын чегинде алардын областтарын чыгыштан батышка карай, чыныгы бийик чөптүү бийик жана жапыс өсүүчү чөп өсүмдүктүү П.; жапыс өсүүчү чөп өсүмдүктүү П. деп үч зонага бөлүүгө болот. Биринчи зона ар кандай чөп өсүмдүктөрүнүн түрлөрү бай, ал эми калган зоналарда чөп өсүмдүктөрүнүн түрү азайат.
Глобалдык көйгөйлөр
1. Жаратылыш биздин эн жакын досубуз. Ал биздин жашоо тиричилигибизге керектуу коп нерселерди берет. Ошол себептен адамдар жаратылышты коргошот, анын байлыктарын аткаруу максатында коп эмгектенишет. Баарыбыздан эле оскон жерибиз бар. Менин оскон жерим Кыргызстан жаратылышы ушунчалык кооз, не суусу таза, абасы таза коргон козду суктандырат.
Гангрена
Ткань өтө нымдуу болгон учурда ириңдүү инфекция пайда болот. Мында ткань киргилтжашыл же бозомтук кара түстөгү сасык жыттуу жумшак массага айланат (нымдуу гангрена). Бул учурда организм ткандардын ажыроосунан пайда болгон продуктулардан ууланып, дене ысыйт, организмдин жалпы абалы начарлайт.
Мисалы: тромбдо, кан тамыр жабыркаганда, атеросклероздо, кан тамыр тарыганда), ошондой эле ар кандай мех. (кан токтоткуч буугуч жана шакшак менен көпкө таңганда), химиялык (кычкылдык, жегич жана башка таасир эткенде) жана физикалык (50°тан жогору жана —20°тан төмөн температура, альфа же бета нурларына чалдыгуу жана башка) фактордун таасиринен пайда болот. Жүрөк кан тамыр тутумун начарлашы, авитаминоз, зат алмашуунун бузулушу, алкоголь жана никотин менен өнөкөт уулануу жана башка гангренанын өөрчүшүнө түрткү берет. Ошондуктан гангренага алып келүүчү ооруларды өз убагында дарылоо зарыл.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бернс Флат (Оклахома)
Бернс Флат (Оклахома) (Burns Flat) — Оклахома штатынын Washita округуна караган АКШ шаары.
Шибээн
Киндигин кескен камыштан.
Тейяр Де Шарден Пьер
Тейяр Де Шарден, Пьер (Pierre Teilhard de Chardin, 1881–1955) – француз окумуштуусу, палеонтолог, философ, теолог, синантропту биринчи ачкандардын бири. Иезуиттер орденинин мүчөсү (1899-жылдан), священник-поп (1911-жылдан), 1920–1923-жылдыры. Париждеги Католиктик институтта геология жана палеонтология профессору, 1923–1946-жылдары Кытайда, 1951-жылдан тартып Нью-Йоркто жашаган.
"Шокан жане "Манас""
"Манас" эпосунун чыгышы жөнүндөгү маселеге токтолуп, М. Ауэзов менен А. Н. Бернштамдын конепциясын (9—10-кылым) туура деп эсептеп, кыргыздар уйгур кандыгын жеңип, Бейжинди (Бээжин) алышы негиз болгон деп карайт. Бир катар тарыхый фактыларды келтирип, бул концепцияны бекемдөө үчүн өзүнүн далилдерин кошумчалайт.
Каржы отчету (уюмдун)
Каржы отчету (уюмдун) – чарба жүргүзүүчү субъекттер түзүүчү (мыйзам талаптарына ылайык) отчеттуулуктун милдеттүү таризи; уюмдун өткөн каржы жылындагы иштери жөнүндө ачык-айкын сандар менен көрсөтүлгөн отчету.
Египет эскпедициясы
Египеттеги абалынын бекем эместигинен жана Францияда ички саясий кырдаалдын начарланышынан улам Бонапарт армиясын таштап, 1799-ж. Францияга кетүүгө аргасыз болот. Анын ордуна келген генерал Ж. Б. Клебер согуш аракетин улантып, 1800-ж. мартта Турциянын армиясын талкалап, аны Египеттен кууп чыгат.
Бийликтин субъектилери
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Каркыра (топоним)
Аты угулат Каркыра,
Жилик чагар ташы жок,
Каргыш
Төшү түктүү жер урсун,
Азаптуу дүйнө оңбо, — деп
Азиза Абдирасулова
Кылым шамы
Азиза Абдирасулова - “Кылым шамынын” директору жана негиздөөчүсү.
Сыйлыктары жана кесиптик таанылуусу:
АКШнын Мамлекеттик катчысынын “Эркиндиктин коргоочулары” сыйлыгынын лауреаты
Каркыранын сазы
Каркыранын сазы —топоним. Калмак тардын жылкысы жайлаган жайлоо."Манас" эпосунда кыргыздардын К. С-ндагы калмактардын "каймап жаткан жылкысынан" тийип алышы жоокерчилик доордун шарт, талабына ылайык келген согушуу ыгынын бир түрү болуп эсептелет жана кыргыздын жерин басып алган калмактарга каршы жүргүзүлгөн адилеттүү күрөштүн көрүнүшү катары сүрөттөлөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 72).
Урнас
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Чумыш. Дарыянын айрыгы — (Жогорку) Обь куймасынын Томго кошулган куймасына чейинки бассейндери, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Египет кризистери
Биринчи Египет кризиси 1831-ж. күзүндө султан Махмуд II ге карты Мухаммед Али баштаган согуштун натыйжасында чыккан. Ибрахим-паша комаидалык кылган египет аскери Палестина, Сирия, Киликияны басып алып, Коньядагы түрк армиясын талкалап (И. 12. 1832), анан Стамбулга бет алган. Махмуд II Батыш европ. державалардан жардам ала албай, Россияга кайрылган.
Санжыра
Санжыра – уруу, уруктардын, элдин келип чыгышы, таралышы, бөлүнүшү, тарыхы жөнүндө маалымат берген оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Кээде бул жазуу түрүндө да учурайт. Кыргыз санжырасында мифтик, уламыштык багыты күчтүү болуп, ыр формасында (мис., Балык акын айткан вариант ), кара сөз түрүндө ( Чодо, Мусакожо ) айтылган. Б.Солтоноев, Осмонаалы Сыдык уулу, Бала ырчы, Тоголок Молдо, Талип Молдо, Актан Тыныбеков санжыраларын жазып калтырышкан. Ар элдин, уруу – уруктун, ар бир адамдын, санжырасы айтылган, өзгөчө тарыхтагы белгилүү адамдарга карата ата-тек сүрүштүрүлгөн. Санжыра тарыхка жакын, бирок аны чыныгы реалдуу нерсе – тарыхый чындык деп түшүнүүгө болбойт. Анын көркөм структурасы уламыш, легенда, кошок, арман ж.б.-ды да камтыйт. Бул жанр дээрлик дүйнөнүн көпчүлүк элдеринде айтылса да, кыргыздарда өзгөчө кеңири тараган жана өркүндөгөн. Сайф-ад-Дин Аксыкентинин 16-кылымдагы “Мажму ат-таварих” деген кол жазмасында кыргыздардын Ак уулдан тартып Аналхакка чейинки 20-23 атасынын тизмеси берилген. 19-кылымда В.Радлов, Н. Аристов, Н. Городсков, Ч. Валиханов тарабынан санжыралар жазылган. 1913 – 14-жылы Осмонаалы Сыдык уулу топтогон санжыра Уфада басылып чыккан.
Топу бекитмей
Топу бекитмей- кыргыздын байыркы оюндарынын бири. Оюн тегиз жерде, мектептин спорт залында ойнолот. Оюнга 5 жаштан жогорку 15-30 оюнчу жашына жараша топтолушуп катышат. Оюнга түйүлгөн жагоо же ушул сыяктуу буюм пайдаланылат. Ал топу деп аталат. Калыс оюнчуларды тегерете тургузуп, өзү каалаган оюнчуну оюнчуларга далысын салып тургузат. Тике катар турушкан оюнчулардын бирине топуну берет. Топу алган оюнчу топуну өзү каалаган жерине: жеңине чөнтөгүнө ж.б. катат. Андан кийин калыс тескери карап турган оюнчуну оң каратып, жашырган топуну табууну сунуш кылат. Эгер ал топуну тапса топу бекиткен оюнчу, таба албаса ошол издеген оюнчу өзү оюнчуларга ырдап, бийлеп же жомок, аңгеме,куудул сөз, дастандардан, <<Манастан>> үзүндү айтып берүүгө тийиш. Ушул аталган тапшырмалардын бирин да аткара албаса калыс табакка туз, кебек алып келип ага тосот, ал болсо табакты жыттап, уйча мөөрөгө тийиш. Андан кийин оюн кайрадан улантылат.
Кичи Киня дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Төмөнкү Санди-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жусуп Мамай
Өмүр таржымакалы тууралуу толугураак маалымат
Жусуп ал көрсөткөн жакты караса, эки боз атчан киши жанаша турган экен, экөө тең кутпа жакты карап, ак чапанчан болуп турган, алардын артында дагы жанаша эки атчан киши турган экен.
Ал эми 1966-жылы Кытайда «Маданий революция» саясаты башталгандыктан, 1966-жылдан 1978-жылдын ноябрь айына чейин Жусуп Мамай саясый куугунтукка туш болот.
1978-жылы декабрь айында Жусуп Мамай Бээжин шаарына чакыртылып, ушуну менен үчүнчү сапар манасчынын вариантын кагазга түшүрүү иши колго алынат.
Ал эми 1964-жылы жазылып алынган материалдардын ичинен Жусуп Мамайдын «Семетей» гана бөлүгүнүн кол жазмасы калып, калганы дайынсыз табылбай калат.
Анын сөөгү 2014-жылдын 2-июнунда Ак-Чийде жерге берилди.
ТаласМУдагы эл аралык жыйын
Жыйынды ТаласМУнун ректору, техника илимдеринин доктору, профессор А. И. Жылкичиев расмий ачты. Андан соң Кыргыз Республикасынын Гимни ойнотулуп, Жусуп Мамай тууралуу даректүү тасма көрсөтүлдү. Куттуктоо сөздөрү менен төмөнкүлөр чыгып сүйлөдү:
Жалпы жонунан алганда илимий жыйында 45 илимий баян окулду. Секциялык отурумдар аягына чыккандан кийин, илимий жыйындын жыйынтыктоочу бөлүмү өткөрүлүп, секциялардын жетекчилери иш жыйынтыгы тууралуу баяндашты. Ж.Мамайдын чыгармачылыгын андан ары тереңдеп изилдөө зарылдыгы, жалпы манасчылык өнөрү, басма иш, мындан ары мындай жыйындарды өткөрүү ж.б. көйгөйлүү маселелер жөнүндө кеп козголду.
Манасчылардын концерттери жана башка маданий чаралары
2014-жылы КЭРде маркуум Жусуп Мамайдын элесине багышталган бир нече иш-чара өттү. Анын арасында 2014-жылдын аяк оона (сентябрь) айынын 24-29дарында Үрүмчү шаарында өткөрүлгөн манасчылардын жарышы жана сынагы (конкурсу) болду. Ага Кыргызстандын жана КЭРдеги Кызыл-Суу Кыргыз автоном облусунун манасчылары катышты. Алардын арасында Рыспай сыяктуу кыргызстандык дасыккан манасчылардан тышкары, таанымал кытайлык кыргыз манасчылары, ошондой эле, жаңыдан телчигип, жаттама болсо да "Манас" айта баштаган өнөрпоздор да болушту.
Макелек Өмүрбай Жусуп Мамайдын вариантындагы "Манас" дастанынын өзгөчөлүгүн чечмелейт
Эми Жусуп Мамайдын өзүнүн айткан Манасы анын көлөмү жагынан же болбосо 223 миң сап көлөмдө сегиз урпакты айтып берген өзгөчөлүгү бар. Андан бөлөк Манас эпосунун ичинде кыргыздын акылы, ою, салт-санаасы, каадасы, жалпы эле адамзат кантип киши болуу, ушул кишилик сапатты кандай көтөрүү боюнча өтө чоң билимдер Жусуп Мамайдын айтымында түйүнчөк катары түйүлүп келе жаткан экен.
Кыргызстан театрлары
Улуу Ата мекендик согушка чейинки жылдар
Октябрь революциясына чейин кыргыздарда профессионалдык театр болгон эмес, бирок таланттуу манасчылар, комузчулар, акындар жана куудулдардын болушу театрдын түзүлүшүнө түрткү болгон.
Андан ары бул труппа Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театрын түзүү үчүн негиз болуп калды. Бабур атындагы Ош Мамлекеттик академик өзбек музыкалуу драма театры Борбордук Азияда Ташкент шаарындагы Хамза атындагы өзбек улуттук академиялык драма театрынан (1913-27 февраль 1914-жылдары негизделген) кийинки экинчи байыркы профессионал театры болуп эсептелет.
1926-жылы, музыкалуу-драмалык студия катары негизделген. Алгачкы жетекчиси - Николай Еленин. Октябрь революциясынан кийин 1926-жылы кыргыз музыкалык драмалык студия болуп ачылып анда М. Токобаевдин «Кайгылуу Какей», К. Жантөшевдин «Алым менен Мария», «Карачач» спектаклдери коюлган. 1930-жылы ал мамлекеттик театр болуп түзүлгөн да, 1936-жылы Кыргыз музыкалык драма театры жана филармония болуп бөлүнгөн.
Кыргыз жергесиндеги cоветтик агитациялык театрдын пайда болуш тарыхынан
Великая Октябрьская социалистическая революция создала благоприятные условия для зарождения развития киргизского национального театра. Создовая свой театр, киргизский народ, как и некоторые другие народы Советского Союза, не имевшие прежде театра, использовал богатейший опыт сценического искусства более развитых национальных культур и прежде всего самого передового в мире русского театра”. (Н. Львов. Киргизский театр. Москва, “Искусство”, 1953, 12-13-беттер). Алынган теманын контекстинен чыкпай туруп, Н. Львовдун жогорудагы нары калпыс, нары стереотиптүү, одоно айтканда бир беткей, үстүртөн айтылган аныктамасына учкай бир баа бере кетүүгө туура келет. Эмне дегенде, бул китеп кыргыздын тарыхына карата советтик псевдочындыкты көз көрүнөө жайылткан эмгектердин эң көрүнүктүүлөрүнөн. Бул эмгек кийинки мезгилде да советтик доордогу улуттук маданияттын жетишкендигин даңазалоодогу, ошол эле учурда элибиздин кылымдап өкүм сүргөн көркөм чыгармачылыгын басмыролоодогу өтө көп цитата келтирилүүчү негизги илимий көз караштардын бири катары кызмат өтөгөн жана азыр да ошол маанисин жоготкон жок. Башкасын коюп, театр иликтөөчүнүн эки тезисине токтололу. Биринчиси, “враждебность мусульманской религии ко всяким проявлениям художественного творчества”  деп турат. Эгерде москвалык урматтуу илимпоздун оюна кошула турган болсок, анда океандай “Манас” эпосу баш болгон кыргыздын бүтүндөй көркөм чыгармачылыгын жокко чыгарууга туура келет эле. Анткени, 19-кылымдын ичинде 20-кылымдын башында кыргыздын оозеки көркөм маданияты болуп көрбөгөндөй бийиктикке жеткенин, башкача айтканда “алтын кылымды” башынан өткөргөнүн билебиз. Улуу манасчылар Келдибек, Тыныбек, Балыкооз, Найманбай, Чоюке, Сагымбайлардын доору дал ошол театр иликтөөчү мүнөздөгөн “враждебный мусулманчылыктын” учуруна туш келип жатат. Экинчиден, “отсутствие... литературы” деп мүнөздөмө берип жатат Н. Львов. Бул тезиси менен, окумуштуу кыргыздын бүтүндөй эпикалык көркөм маданиятын – “Манас” баш болгон ондогон кенже эпосторду, аны менен бирге кыргызда кылымдап өкүм сүрүп келген оозеки чыгармчылыгынын баардык түрлөрүн жокко чыгарып жатат. Баса, дал ушундай, буруу - терүүсүз коендой окшош ойду, Н. Львов казак маданиятынын тарыхына карата да минтип айткан: “Театрального искусства в старом казахском быту не существовало ни в профессиональной, ни в самодеятельной форме. Кочевой образ жизни и соответствующий ему бытовой уклад, запреты религии, отсутствие письменности препятствовали возникновению национального театра”. (Н. И. Львов. Казахский академический театр драмы. Алма-Ата. Издательство Академии наук Казахской ССР, 1957, 6-бет). Орусча айтканда, “комментарии излишны”.
Аттарынан эле көрүнүп тургандай бир жактуу, тенденциялуу, жеке басар бир гана партиянын үстөмдүгүнө, бир тараптуу тар концепциясына баш ийдирилген жогорудагы драмалардын максаты, тарых чындыгын чагылдыруу эмес, биринчи кезекте, Кыргызстанда совет бийлигин чыңдоого кызмат өтөө, көчмөн кыргыздардын “мээсин түзөө” (“промывание мозгов”) болгон.
Кат-сабаты жоюла элек кыргыз элинин аң-сезимине эзүүчү менен эзилүүчү тап деген түшүнүктү терең сиңирүүгө, саясий-идеологиялык сабаттуулугун арттырууга багытталган бул пьесанын конфликти, калкыбыздын жашоо образынан, каада-салтынан алда канча алыс тургандыгы, карандай маркстик-лениндик философиянын концепциясынын негизинде курулганы бадырайып көрүнүп турбайбы. Кыргыздын аялзаты кудалашуу жолу менен турмушка чыкканы чындык. (Баса, бул жол, совет доору, андан кийин азыркы эгемендүүлүк заманында күчөп аткан, кыздарды койчо көтөрүп ала качкан, адамкерчиликке да, мыйзамга да, адам укугуна да сыйбаган жапайы көрүнүштөн бир кыйла цивилдүү эмеспи). Бирок, кыргыз аялзаты элибиздин көчмөндүгүнө жараша, жоокерчилик заманды башынан көп кечиргендигине байланыштуу, паранжы жамынтып, социалдык теңсиздиктин баардык запкысын тарттырган элдердин ургаачыларына караганда, алда канча эркин экенин, жүзү ачык, шайдоот гана жүргөнүн мындай коелу, жубайы менен тең жарышып, колуна курал алып, душман менен салгылашкан учурларын, керек болсо байыркы амазонкалар сыяктуу жалаң кыздардан жоокер топтоп (Жаңыл Мырза сыяктуу), нечен кандуу кармашка катышкандарын каякка алып барабыз? Кыргыздын улуттук оозеки-көркөм чыгармачылыгында Каныкей, Кыз Сайкал, Айганыш, Жаңыл Мырза, Бурулча, Акыл Карачач, Гүлгаакылардын образдары бекеринен жаралган  бекен? Ушул улуу ургаачылардын сабындагы, Орто Азия элинен чыккан кеменгер эл бийлеген аял – Курманжандын турпатын дегеле кайсы саясий-идеологиялык алкакка баш ийдире алабыз?