cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Москва мамлекеттик университети
ММУ жана Кыргызстан
Алардын арасында - мурдагы президент, академик Аскар Акаев.
Дүйнөлүк рейтинг
"Критерий бир жактуу каралган. Бул жерде да “саясат жыттанып” тургансыйт. Себеби былтыр 33-орунда турган Москва мамлекеттик университети быйыл 100 эң мыктынын тизмесине кирбей калуусу мүмкүн эмес. Бир жыл ичинде Ломоносов атындагы университетте илимий изилдөө төмөндөп кетти, же билим берүүнүн сапаты төмөндөп кетти дегендин өзү - абсурд".
Академик Бөрүбаевдин пикирине кыргыз парламентинин мүчөсү Равшан Жээнбеков кошулбайт:
Лихиялар
Лихиялар (лат. Lichia) — ставрида балыктарынын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: кадимки лихия (лат. L. amia), таргыл лихия (L. vadigo).
Кыргай
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалпы географиялык карталар
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Дальверзин эстелиги
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Санкина (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тура дарыясы Тагил дарыясынын куюлушунан Тагил дарыясы, Ница дарыясы жана Пышма дарыясы дарыяларын кошпогондо аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Лиценхелдер
Лиценхелдер (лат. Lycenchelys) — белдюга балыктарынын бир уруусу.
Борколдой тоо кыркасы
Борколдой тоо кыркасы - Борбордук жана Ички Теңир-Тоонун аймагында. Түндүгүнөн Каракол, Чакыр-Корум, Үзөңгү-Кууш-Туюк, Борколдой, түштүгүнөн Чоң Үзөңгү-Кууш, Кичи Үзөңгү-Кууш, Боз-Жалпак сууларынын өрөөндөрү менен чектешет. Көбүргөнтү ашуусунан (3907 м бийиктикте) Боз-Жалпак суусунун башталышына чейин 90 км  аралыкта кеңдик багытында созулуп жатат. Бийик чокусу Жагалмай мөңгүсүнүн төрүндө 5170 м, орточо бийиктиги 4500 м, туурасы 34 км. Ашуулары: Борколдой ашуусуу (3640 м), Тепши (4121 м). Кырка тоо үстүнкү силурдун жана астыңкы карбондун акиташ теги, мрамор, метаморфизмделген сланец, мраморлошкон акиташ теги, базальт, порфир, диабаз, карбондун кызыл түстүү тектеринен, кумдук, акиташ теги, метаморфизмделген сланец тектеринен түзүлгөн.
Санитариялык тазалоо
Санитариялык тазалоо — кишинин денесин, алардын кийип жүргөн ич кийимдерин жугуштуу оорулардын козгогучтарынан жана аны таратуучулардан (мисалы, бит) арылтуу (дезинфекция) максатында жүргүзүлгөн чаралар.
Ошондой эле ар түрдүү оорулардын алдын алуу максатында (ар кандай эпидемиянын алдын алуу үчүн) бардык кийим-кечектер, үй, үй эмеректерин, төшөнчүлөрдү, санитариялык транспортторду да дезинфекциялайт, өзгөчө баш келте таралып кетүү коркунучу туулган учурда аталган чаралар өтө тыкандык менен тез арада жүргүзүлүүгө тийиш.
Арыкбагыш, урук
Этнонимдин мааниси, чечмелениши жөнүндө караңыз: арык тукуму (бугу). Параллелдери сарыбагыш, карабагыш, акбагыш (тынымсейит), куу багыш, Чоңбагыш, кызылбагыш формаларында кездешет.
Чачыла
Чачыла - келин келгенде ж.б. той учурунда чачыла турган боорсок, конфет, өрүк, мейиз ж.б. келинди тегеректеп тургандар терип алышат. Бул келген келиндин сылык, сыйкор ж.б. жакшы сапаттарга ээ болушун тилеп жасалат.
Эски медвед (Илишев району, Башкыртстан)
Эски медвед — Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Жаңы медведев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8 киши. Почта индекси — 452274, ОКАТО коду — 80230856006.
Нооруз
Нооруз токчулуктун, мол түшүмдүн, ырыскынын, жаз майрамы катары белгиленген.
2009 - жылы Нооруз UNESCO (ЮНЕСКО) тарабынан адамзаттын материалдык эмес маданий мурастардын тизмесине киргизилген.
Жалпы экология
Жалпы экология – ар түрдүү экологиялык билимдерди бирдей негизде бириктирген илимий багыт. Анын өзөгүн теориялык экология (экология тармактарынын жалпы мыйзам ченемин аныктайт) түзөт. Табигый экологиялык процесстердин көбү түрдүү себептерге байланыштуу өтө жай өтөт. Аны изилдөөдө жалаң байкоо жүргүзүү жетишсиз, ага сынак да талап кылынат. Бирок сынак мүмкүнчүлүгү экологияда чектелүү гана. Ал үчүн моделдештирүү (айрыкча математикалык моделдештирүү) кеңири колдонулат. Ал маалыматтарды иштеп чыгуу жана материалдарды терең талдоо иши теориялык экология жана математикалык экология карайт.
Эпидемиология
= Шилтемелер =
Асказан, урук
Асказан уругу - саяк уруусундагы шыкмааматтын курамындагы урук.
Летоваж
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Сынган кылыч
“Сынган кылыч” романы аркылуу Т. Касымбеков кыргыз адабиятында образ жаратуунун сапаттык жаңы аралдарын ачты. Романдагы каармандар менен кейипкерлердин саны 180 ден ашат. Жазуучу жараткан образдар системасын өзүнчө классификациялоого болот:
Каармандар
Абдылдабек — Алымбек менен Курманжан датканын тун уулу, бек. Падышачылык Россиянын колониялык саясатына кескин каршы чыгып, орус бийлигине карата согушууга бел байлаган аракети оңунан чыкпай, чет жерге кетүүгө мажбур болгон; ошол жактан каза болгондо "жүрөгүмдү Ата Журтума алып кеткиле" деген керээзи эл ичинде легендага айланып, сакталып калган
Ажыбай датка – Кокон хандыгына жашынан аралашкан, Таластагы эл башылардын бири, Шералинин атасы Алим хан тарабынан бийлик кызгануу себебинен өлтүрүлгөндө, карындашын балдары менен Ордодон алып чыгып кеткен. Шералины тарбиялап, өстүргөн бир тууган таякеси. Шералинин Алтынбешиктин урпагы экенин санжыра аркылуу далилдеген карыя-даанышман. Шералини хан шайлоо Ажыбай датканын өргөөсүндө чечилет.
Акимбай — Кашкардан тоо жамынып Курманжан даткадан жардам сурап келген Жакыпбекке кошун менен кошуп берген колбашчы. Ошондон кийин Жакыпбек алты шаарга башчы болуп, "Бадөөлөт" аталып кеткен
Алим хан — Кокондун биринчи ханы. Нарбото бийдин баласы, 1801-жылы ак кийизге салынып хан көтөрүлгөн, Кокон ордосун саясий бийлик катары негиздеген адам. Алим хандын тушунда "Кокон жел тийген өрттөй күч алган"
Ветгенштейн — барон, "Экспедициянын" мүчөсү; "Алай жүрүшүнө" активдүү катышкан орус аскер башчыларынын бири
Домбу — хан тукумуна тага аталып, Аксыда жүргөн. Кол алдында дайыма ууру кармаган. Ал Сарыбай Жаманкулдун ашына таптаган тору кашка күлүктү уурдатып, кайнак аркан ороп чаар ат кылган. Кийин адам тагдырларын талкалаган окуяларды жараткан, романдын сюжетинде окуянын чиеленишин пайда кылган каарман, Абил бийдин жашырын тукуруусу менен мүнүшкөрдүн иниси Мадылдын колунан окко учат
Калыйма — Мадылдын аялы
Камбар саркер — катай уругунан, Исхак менен согушта бирге жүргөн аскер башчылардын бири болумуш болуп, Эр Эшимди Науман паңсатка байлап берген. Биринчи көтөрүлүш чегингенде "камчысын сүйрөп" колду таштап чыгып кеткен чыккынчы
Касым — миңбашы, кыпчактарга кыргын уюштурган ордонун паңсаты. "Буудай" деп аталган, кыпчактарды өлтүрүү окуясында мыкаачылыгы, кекчилдиги ачыкка чыгат. Мууздалган кыпчактардын канын Мусулманкулдун бутуна чачыратып көрөт
Курманжан датка — Алымбек датканыны жубайы, чыгыш аялдарынан чыккан кыраакы саясатчы. "Датка" наамын алган, падышачылык Россиянын колониялык саясатына каяша айтып, алардын каарду генералдарын эл менен эсептешүүгө мажбурлаган. "Алай ханышасы" аталган
Куропаткин — генерал, Россиянын согуш министри
Мадали хан — Өмөрхандын уулу. Атадан калган бийликти кармай албаган акылсыз уул. Атасынын көзү өткөндөн соң анын кийинки жаш аялы менен көңүлдөш болгон деп айыптап, Насурулла Мадали энесин (өгөй энеси) алды, шарияттан чыккан мындай адам мусулман тагында олтура албайт деп, ордонун босогосуна мууздатып, анын ордун алган
Мадыл — Сарыбай мүнүшкөрдүн иниси, Абил бийдин тымызын саясий кутумунун курмандыгы болгон момун адам. Тору кашканы тааныганы үчүн актыгын далилдей албай Домбудан кордук көргөн. Домбуну Абил бийдин тукуруусу менен атып салган. Мадылды Абил астына ат мингизимиш болуп тындым кылат да куулугунан аны жерге берерде айыпсыздыгын элге угуза Тултемирди чындыкты айтууга мажбурлайт
Мурад бек — Алим хандын экинчи уулу, Ибрагим бек тындым болгондон кийин Насрулла дал ушул Мурад бекти тукурган. Кокондо так талашкандардын бири, хан катары он бир күн бийликте отурган
Теңияр — Алтынбешиктин баласы. Теңиряр эр жеткенде туугандары бий көтөрүп, Бухарадан бөлүнгөн Ферганага бий болгон.
Үрүстөм бек — кыргыз кыпчактын сол канатына кирген курама уругунун кол башчыларынин бири
Шахрук бек — Алим хандын тун уулу. Так талашат деген ой менен аны Алимхандан кийин таажы кийген Өмөр хан тындым кылган
Шер датка — Багыш уруусунун кутлук сейит уругунан. Ал Абдымомун бек менен бирге Ташкенде Асан Молдонун баласы Исхакты Полот хан деп атап, ордого каршы чыгууга макул кылдырат. Түз сөздүү, калыс, намыскөй, "кылым түйшүгүн башына көтөргөн" кашкөй эл адамы. Шер датка баштаган кырк увакил (өкүл, элчи) Коконго барганда, салты бузуп Кудаяр хан баарын кырдырып салат
Көк-Дөбө (Манас району)
Калкы
Калкы ― 1212 киши (2009-жылы).
Кыл курттар
Кыл курттар (Gordiacea) — алгачкы көңдөйлүү курттар классы. Денеси кылдай, жумуру, ичке, узун, бир нече смден 1,5 мге жетет, жоондугу 0,5-2 мм. Курт-кумурскалардын, рак сымалдардын митеси. Даяр азыктарды бүткүл денеси менен соруп азыктанат, себеби алардын ичегиси өөрчүгөн эмес. Бөлүп чыгаруу органы да жок. Нерв системасы кулкундун айланасындагы нерв шакекчесинен башталган нерв түркүктөрүнөн турат. Айрым жыныстуу. Дүйнөдө 5 түркүмү, 300 түрү белгилүү. Жетилген Кыл курттар деңизде, тузсуз сууда жашайт. Алар миллиондогон жумурткасын ак жиптей кылып, бири бирине чаптап таштайт. Андан чыккан личинкасы аралык ээсинин (ийнеликтер, ызылдак чиркейлер жана күнүмдүктөрдүн личинкалары) денесине кыймылдуу тумшугунун жардамы менен тешип кирип, катуу кабык менен капталып, цистага айланат. Жырткыч, ири курткумурскалар (акыркы ээси) аралык ээси менен азыктанганда, циста ээсинин организминде мителик кылып өөрчүйт, жетилгенде анын денесин тешип сыртка чыгат (демейде ээси өлөт). Өөрчүшү 1 жылга созулат. Тузсуз көлмөдө узундугу 1 мге жеткен кадимки Кыл курттар көп таралган, бирок кишиге зыяны жок.
Изотоптук бөлүү
Изотоптук бөлүү – электромагниттик же фото хим. ыкма менен изотопторду бөлүү. Электромагниттик метод масса спектрдик бөлүү ыкмасына окшош келет. 50 жакын элементтер изотопторун бөлүүгө болот. Фото хим. ыкмада бөлүнө турган элементтер изотоптору ар кандай толкун узундугундагы нурлар менен дүүлүккөн абалга келтирилет. И. б. төмөнкү методдор колдонулат: карама-каршы багыттагы дистилляция ; изотоптук алмашуу; центрифугалык айландыруу; газ диффузиясы; массалык, жылуулук диффузиясы; электролиз; иондун электрдик таасир менен жылышы.
Эпидемиологиялык текшерүү
Эпидемиологиялык текшерүүнү көбүнчө врач-эпидемиологдун өзү, кээде эпидемиологдун жардамчысы жүргүзөт. Эпидемиологиялык текшерүү ооруган кишиден же анын тегерегиндеги жакындарынан (ата-энеси, үй-бүлөсүнүн мүчөлөрү, бирге иштегендер, бирге жашагандар жана башкалар) оорунун кандайча пайда болгондугун, башталышынын алгачкы белгилерин сурап, эпидемиологиялык очоктогу оорунун пайда болушунда жана анын таралышына шарт түзгөн факторлордун болушун (мурун ушул оорунун кезигишин, оорунун булагы болгон жаныбарлардын болушу, очоктун тазалыгын, жашагандардын жана чогуу болгондордун маданий деңгээлин, кесиптерин, таза суу менен камсыздыгын, жугуштуу ооруларга каршы эмделгендигин жана башкалар) тактайт Эпидемиологиялык текшерүү маалыматтары толугу менен эпидемиологиялык картага ар бир жугуштуу оорунун очогу өзүнчө толтурулат. Бул документтеги маалыматтарды эпидемиолог анализдеп, жугуштуу ооруну тезинен жоготуу жана элдин арасында таралып кетпесин үчүн чаралардын планын түзүп, аны ишке ашырууга аракеттенет.
Асан, урук
Асан уругу - жетиген уруусунун курамындагы урук, топ. Антропо-этноним.
Изотоптук индикаторлор
Бул метод ар кандай татаал ситемада, организмде жүргөн процесстер жүрүү жолдорун байкоого, аныктоого мүмкүндүк бергендиктен илимде, теү. кеңири колдонулат.
Моголдор
16-кылымдын 2-жарымында моголдордун чоң бөлүгү моңолдор деген ат менен кыргыздардын оң канатынын курамына кирген. Кыргыздар Моголстандагы элдерди, урууларды (баарын, бостон, каңды, коңурат, кушчу, кыпчак, найман, нойгут, черик, чоро ж.б.) өзүнө сиңирип алуунун эсебинен өскөн жана саясий түзүлүшүн бекемдеген.
Эски кукт (Илишев району, Башкыртстан)
— Башкыртстандын Илишев районундагы айыл, Эски кукт айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 708 киши. Почта индекси — 452285, ОКАТО коду — 80230864001.
Атоочтук сөз айкаштары
Атоочтук сөз айкаштары - багындыруучу (негизги) түгөйү (компоненти) көбүнчө зат атоочтордон, аз да болсо сын атооч, сан атооч, ат атооч, тактоочтордон болгон сөз айкаштары (мисалы, алтын шакек, жүзүмдүн ширеси, элге жакшы, окуучулардан бешөө, түшүмгө мол, келгендердин кимиси). Атоочтук сөз айкаштарынын багыныңкы түгөйүнүн кызматында сын атооч, сан атооч, зат атооч, ат атооч, тактоочтор, тууранды сөздөр, атоочтуктар болуп, багындыруучу түгөйдүн ар түрдүү белгилерин көрсөтөт (мисалы, жашыл талаа, жыйырма бала, жыгач күрөк жана башка). Атоочтук сөз айкаштарынын түгөйлөрү өзара ыкташуу, таандык байланыш жана башкаруу жолу менен байланышат. Тоолор, олкобуз, онор жай,эгемендуу,
Балбай баатыр Эшкожо уулу
Кыскача өмүр таржымакалы
Бугу уруусунун башкы манабы Боромбай Меңмурат уулу каза болгондон кийин (1858), орус өкмөтү тарабынан киргизилген «ага манаптык» бийлик үчүн талашта башында Качыбек Шераалы уулу турган Шапак, меңмурат уулдары бир тарап, аларга каршы башында Мурааталы Бирназар уулу, Тилекмат Жылкыайдар уулу турган бирназар уулдары экинчи тарапты түзүп, белек уругунун манаптарынын арасында күрөш курч мүнөздө өткөн. Балбай шапак, меңмурат уулдарын колдоп, Бирназар тукумдарынын таламын талашкан салмаке, шыкмамат жана саяк уруктарына каршы куралдуу күч колдонгонго чейин барган. Бул чабышта саяктардан бир киши өлүп, үчөө колго түшөт. Чабыштын аягы орус бийликтери тарабынан текшерилип, токтотулат. Балбайды «ага манап» болуп шайланган (1860) Качыбек Шераалы уулунун кийлигишүүсү менен орус администрациясы жазадан куткарат.
Моголдор дөөлөтү
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Летово
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Логгерхед
Логгерхед (лат. Caretta caretta) — деңиз ташпакаларынын бир түрү.
Молдо кыргыз медресеси
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Аморализм
Аморализм (гр.а – тануу жана лат. moralis – нравалуу) – ар кандай моралды тануу, нравалуулуктун мыйзамдарынан баш тартуу, «жамандык» менен «жакшылыктын» (Ницше), эгоизмдин, адамкерчиликсиздин, уят-сыйытка болгон жек көрүнүүчүлүктүн ары жагында болууга аракет кылуу.
Сарык
Гемолиздик сарык
Гемолиздик сарык кандагы эритроциттер көп ажырап, андагы билирубиндин бөлүнүшүнөн болот. Ал көбүнчө тубаса же кийин пайда болгон гемолиздик аз кандуулукта байкалат. Мында заң агарбайт, заара сыяктуу эле кочкул түстө болот. Саргаруу адегенде көздүн агында, жумшак таңдайда, тилдин алдында, андан кийин териде байкалат. Сарык байкалар замат врачка кайрылуу зарыл. Себеби сарык вирустуу гепатиттин кесепетинен болсо айланадагыларга жугат. Эгер өт жолдорун таш бүтөп калуудан сарык болсо операция жасоого туура келет.
Машыгуу
Дене тарбия көнүгүүлөрү менен үзгүлтүксүз машыгууда организмде бир катар морфологиялык жана физиологиялык өзгөрүүлөр жүрөт.
Дидактикалык принциптер
Окутуунун илимий принциби
Биринчиден, окуучуларга билимдер белгилүү системада (ар бир кийинки илимий түшүнүк, өзүнөн мурунку түшүнүктөн келип чыгып, анын андан аркы табигый уландысы болгудай тизмектештикте) берилгенде гана, экинчиден, өздөштүрүлүүчү билимдер окуучулар тарабынан практикада, айлана-чөйрөдөгү кубулуштарды жана процесстерди түшүндүрүүдө колдонулганда гана камсыз боло алат. Башкача айтканда, билимдердин системасы алардын колдонулушунун эң негизги шарты, ал эми теориянын турмуш жана практика менен байланыштуулугу болсо, билимдердин системасын терең өздөштүрүп билүүнүн эң негизги фактору болуп эсептелет. Булардын бирөө экинчисиз анча натыйжа бербейт. Окутуу процессинде теория менен практиканын байланышы дайыма эле бир орунда эмес, кээде жаңы материалды түшүндүрүүнү аяктоодо ишке ашырылат. Окутууда теорияны практика менен байланыштыруунун формалары да ар түрдүү:
Көрсөтмөлүк принциби-1
Көрсөтмөлүүлүккө негизинен төмөндөгүдөй талаптар коюлат: Окуучулардын билим-билгичтерин бекемдеп өнүктүрүү принциби. Билимдерди өздөштүрүү жана окуучулардын таанып-билүү мүмкүнчүлүктөрүн өстүрүү бир эле процесстин бири-бирине байланыштуу эки жагы болуп эсептелет. Илимий билимдерди өздөш-түрүп, таанып билүү мүнөзүндөгү белгилүү тапшырмаларды аткаруу менен окуучулар ошол эле убакта өздөрүнүн акыл-аракеттерин өнүктүрүшөт. Билимдерди өздөштүрүүнүн өзү аларды тынымсыз тереңдетүү, тактоо жана бекемдөө процессинен турат. Ошондуктан билимдерди өздөштүрүүнүн бекемдөө жана окуучулардын таанып билүү жөндөмдүүлүгүн ар тараптан өнүктүрүү принцибинин мазмуну төмөнкү компонент-терден турат деп айтууга болот:
Билимдердин бекемдиги:
1. Окутууну кыйынчылыктын жогорку деңгээлинде уюштуруп өткөрүү. Окуучулар кыйынчылыкты жеңүүдө гана өсүп-өнүгө алышат. Кыйынчылыктын чеги программаларда жана окуу китептеринде конкреттештирилет.
3. Башталгыч окутууда теориялык билимдердин басымдуулугун (негизги ролун) камсыз кылуу принциби. Албетте, бул принцип практикалык билгичтик жана көндүмдөрдүн маанисин басаңдатпайт. Практикалык билгичтиктерди жана көндүмдөрдү (ыкмаларды) калыптандыруу бул принципке ылайык окуучулардын жалпы өнүгүшүнүн негизинде камсыз кылынат.
Люскус
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жаманбаев Муратаалы Жүзүмалиевич
Жаманбаев Муратаалы Жүзүмалиевич - (23.2. 1952, Чүй облусу, Аламүдүн району, Кара-Жыгач айылы) – физика-математика илимдеринин доктору (1999), профессор (2002). КМУну (1974), КР УИАнын Автоматика институтунун аспирантурасын (1980) бүтүргөн. 1976–86-ж. КР УИАнын Автоматика институтунда инженер, илимий кызматкер, 1986–2000-ж. КАЧИде мугалим, КАУда кафедра башчысы, 2000–01-ж. КРдин Билим берүү, илим жана маданият министрлигинде Илим боюнча башкармалыктын башчысы, 2001-–06-ж. КРдин Өкмөтүнүн алдындагы Илим жана интеллектуалдык менчик боюнча Мамлекеттик агенттикте башкармалыктын башчысы, КТМИде профессор болуп иштеген. 2006-–10-ж. И. Раззаков атындагы КМТУнун ректору, 2010-жылдан профессор Суюктук, газ жана плазма механикасы тармагы боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.
Ибрагим (Илишев району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Изоцианаттар
Көпчүлүк И. суюктуктар же балкып эриген катуу заттар. И. өтө уулуу заттар. Хим. жактан И. начар негиздер. Көбүнчө аларга нуклеофилдик кошулуу мүнөздүү. Ароматтык И. алифаттык И. караганда реакцияга жөндөмдүү. Электрон-акцептордук орун алмашуучулар анын реакцияга жөндөмдүүлүгүн көбөйтөт, ал эми электрон-донор орун алмашуучулар аны азайтат. Спирттер менен И. уретандарды пайда кылат:
RN=C=O + R¢OH ® RNHCOOR¢
Аммиак, гидроксиламин, гидразин, амиддер, уретандар, цианамид, мочевина, гуанидин, нитрамин, сульфонамид да ушундай эле реакцияга киришет. И. суу менен аракеттенишүүсүнөн тиешелүү карбамин к-тасы алынып, ал СО2 жана аминге ажырайт:
RN=C=O + H2O ® RNHCOOH ® RNH2 + CO2 ;
Ө. ж-да И. аминдер ашыкча фосген менен реакцияга киришинен алынат:
Сокорро (Нү-Мексико)
Калкы - 9051 киши. Болжолдуу аянты - 37.4 км². FIPS коду — 35-73540.
Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү
Аналитикалык жана Синтездик ой жүгүртүү.
Аналитикалык ой жүгүртүү чындык таза логикалык анализ жолу менен ишке ашат (терминдер, баяндоолор).
Дендрологиялык сейилбак жана ботаникалык бакча
Дендрологиялык сейилбак жана ботаникалык бакча (гр. dendron  – бак,  logos  – сөз, түшүнүк, окуу) – артүркүн өсүмдүк ресурстарын илимий, маданий, чарбачылык багытта натыйжалуу колдонуу үчүн, аны сактоо, изилдөө, аргандай жасалма шартта байытуу максатында КР мызамдарында белгиленген тартипте түзүлгөн өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактары.
Стрежная дарыясы (Каралька куймасы)
Стрежная — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Каралька дарыясынын сол жээгинен 165 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Асылбаш, урук
С.М. Абрамзон солтодогу Асылбаш уругу адигине уруулук тобунан келип киргендигин белгилейт. Бул пикирди баргы уруусундагы (Адигине уруулук тобу) Асыл баш этнониминин параллели да ырастайт. Адигине бийден Баргы бий, андан Сансыз, андан Ардай, Ардайдан Асылбаш, андан Асан, Сарай, Тантабар, Койсары.Асандан Райымбек, Саты.Тантабардан Доскулу андан Токто.Токтодон Кудайменде, Кенже баатыр, Дорбобаш баатыр, Менсейит, Кочок.Кудаймендеден Нышаа баатыр, Элтузор, Калча.Кенже баатырдан Чортон, Чиркей, Темиржан, Каракуш, Кубат.Менсейиттен Тулоке баатыр, Шамаке, Ото, Ниязкул.Кочоктон Толон, Туломот.Токтонун Дорбобашы кыргыз-калмак согушунда далай эрдиктерди корсоткон баатыр киши болгон экен.Дорбобаш баатыр жонундо Бала Айылчы, Белек Солтоноев, Сапарбек Закиров сыяктуу тарыхчы,санжырачылар жазышкан.Койсарыдан Койлон андан Сасман, Сартек.Сасмандан Карача.Сартектен Тагайча.Асылбаштын небереси Нышаа баатыр калмак-кыргыз согушунда чон эрдиктерди корсоткон экен. 1758-жылы Нышаа баатыр баштаган кыргыз элчилери Кытай императоруна элчилик сапар менен барып келген.Асылбаштын дагы бир баатыры Кенже баатыр калмактар менен болгон согуштун жигердуу катышуучусу.Кенже баатыр солтонун бийи Кошой менен куда соок болгон Кенженин кызы Жакшылык Кошойдун уулу Жамансарт бийдин байбичеси болуп,ал экоонон торолгон балдар Эсенаман, Тулоберди, Борубай. Нышаанын небереси Байзак оз заманынын мыкты баатырларынын бири болгон.Байзак баатыр солтонун бийи Чолпонкулдун куйоо баласы болгон. Асылбаш - Сокулук районундагы айыл аталышы катары маалым.
Бадряш (Янаул району, Башкыртстан)
Бадряш — Башкыртстандын Янаул районундагы айыл, Кисак-Кайын айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 72 киши. Почта индекси — 452820, ОКАТО коду — 80259850004.
Талас (айыл)
Талас ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кыргызстан айыл аймагына кирет. Кызыл-Адыр тоосунун этегинде, деңиз деңгээлинен 642 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Покровка кыштагынан 23 км батыш тарапта. Жамбыл темир жол станциясынан (Казакстан) 18 км. Кыштак 1930-жылы орношкон. Орто мектеп, китепкана, бала бакча, ФАП бар. Соода жайлары иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Лягушья
Лягушья — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Томь дарыясынын сол жээгинен 465 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Манас (аба майдан)
2007-жылы аба майдандан 625,500 жүргүнчүлөр өткөн. Былтыркы жылга салыштырмалуу, 21%га жогору.Ошол эле жылы 23,172 тонна жүк ташылып келген.
Тарыхы
2004-жылы, жүрунчүлөр терминалынын астында жаңы автотурук курулуп, транспорттук учактарга кененирээк жер  түзүлгөн.
Калкансөрөйлөр
Калкансөрөйлөр (лат. Lecaniidae, syn. Coccidae) – калкансымак каскак жандыктардын бир тукуму, булардын кыйла өкүлү бар: алтыгана калкансөрөйү (лат. Eulecanium corni), кара орук калкансөрөйү (Е. prunastri), пела калкансөрөйү (Ericerus pela), алма калкансөрөйү (Eulecanium bituberculatum) жана ушундай сыяктуулар.
Дөдөмөл, Тоо
Дөдөмөл тоосу – Молдо тоонун түштүк тармагы. Чамынды жана Кайыңды Нарын сууларынын (Нарындын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышка 20 кмге созулуп жатат. Ак-Талаа районун аймагында. Туурасы 5 кмдей. Орточо бийиктиги 1700– 2100 м, эң бийик жери 2767 м  (Караларча чокусу). Жону тайпак, Нарын капчыгайына караган түштүк- чыгыш капталы кыска жана тик (60–80°), ал эми түндүк-батыш капталы узун.
Коронавирус
Адамдардагы жеңил-желпи ооруларга кадимки суук тийген учурлар кирет (негизинен риновирустар), ал эми өлүмгө алып келген түрлөрү SARS, MERS жана COVID-19 ооруларын козгойт. Алар уйлар менен чочколордо диареяны, чычкандарда гепатит жана энцефаломиелитти пайда кылат. Азырынча адамдын коронавирусунан келип чыккан инфекциялардын алдын алуу же дарылоо үчүн вакцина же вируска каршы дары жок.
Адамдагы коронавирустун ачылышы
2012-жыл. Эрасмус (Erasmus) медициналык борборунун изилдөөчүлөрү менен кесиптештери Сауд Аравиясында пневмония жана бөйрөк жетишсиздиги менен ооруган адамдан (кийинчирээк MERS-CoV деп аталган) жаңы коронавирусту аныкташкан.
Аук-Буляк (Татышлин району, Башкыртстан)
Аук-Буляк — Башкыртстандын Татышлин районундагы айыл, Бадряшев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 124 киши. Почта индекси — 452833, ОКАТО коду — 80250815002.
Халидов, Анас Бакиевич
Халидов, Анас Бакиевич (25.02.1929 – 01.12.2001) – орусиялык көрүнүктүү чыгыш таануучу, арабист. Теги татар. Филология илимдеринин доктору, профессор. "Куранды" заманбап татар тилине которгон. Махмуд Кашгари Барскани жазган "Дивандын" кириш бөлүмүн орус тилине мыкты которгон.
Өмүр жолу
Атасы Кызыл Армияга чакырылганда бир канча убакыт Анас эптеп тирилик кылат. Ташкент обсерваториясынын аймагында жашап, ленинграддык окумуштуулардын далай көмөгүн көрөт.
Эмгек жолу
1985-жылы ал «Араб колжазмалары жана араб колжазма салты» («Арабские рукописи и арабская рукописная традиция» (М., 1985) деген даңазалуу монографиясын жарыкка чыгарат. Бул эмгек анын филология илимдеринин доктору даражасын алуу үчүн жазган диссертациясына өзөк болгон.
Белгилүү чыгыш таануучу О.Г.Большаков Анас Халидовдун дүйнөдөн узашы менен Петербургда «араб таануунун бүтүндөй бир доору соңуна чыкты» деп кайгырып жазды.
Бертло Пьер Эжен Марселей
1881-ж. экзо- жана эндотермиялык реакциялар жөнүндө түшүнүктү киргизген. С, Н, N ж. б. элементтердин өсүмдүктөр үчүн чоң мааниси бар экендигин түшүндүргөн. Бертло кээ бир көз караштарынан жаңылыштык кетирип, атом-молеукулярдык, хим. түзүлүш, электролиттик диссоциация теорияларына жана мезгилдик законго каршы турган. Бирок кийин өзүнүн туура эмес ойлорунан баш тарткан.
Атоочтук
Атоочтуктардын келер чактык терс маанилери :
-бас мүчөсү.
Келер чактык атоочтуктар :
~ -а (-е, -й) + элек болуп уюшулган атоочтуктар - татаал атоочтуктар, өзгөрген учурда булардын акыркы тутуму, жардамчы этиш элек гана өзгөрө берет: иштей электер да бар.
Аткарылышы ыктымал болгон атоочтуктар:
-гыдай мүчөсү.
Доол
Колдонулган адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Пилкоңузсөрөйлөр
Пилкоңузсөрөйлөр (лат. Anthribidae) — коңуздардын бир тукуму, буларга жалпак тумшук пилкоңузсорой (лат. Platyrrhinus resinosus) да кирет.
Моңголдор
Дини буддизм-ламаизм. Моңгол — этноним. Эпосто мангул деп аталып, душман уруу катары берилет. «Мангулга тийип койдук деп, Бет алып кайда качабыз» (Сагымбай Орозбаков, 2.14), «Кайнаган маңгул, калмактар Кайраттуусу калбаптыр» (Сагымбай Орозбаков, 2.144). М. этноними 12-кылымдын аягында 13-кылымдын башталышында белгилүү болуп Чыңгызкан убагында жалпы аталыш катарында М. бирикмесине кирген урууларга таандык болуп калат. М. эски жана жаңы Тан (618—908-ж.) сулалеси убагында шивэй урууларынын арасында «мэнгу», «мэньу» же «мэнва» деген аталышта белгилүү болгон. Окумуштуу Доржи Банзаровдун пикири боюнча «мэнва» бул дарыянын аталышы болсо керек жана ал ат кийин дарыянын жээгинде жашаган урууларга ыйгарылып калган. Кытай жазма дарегинде «мэнва» уруусу Цзюйлунь (Хулунь — Нор азыркы Кытай Элдик Республикасынын түндүгүндө жайгашкан) дарыясынын түштүгүндө жайгашкандыгы маалымдалат. Ошентип, «мэнгу», «мэньу» же «мэнва» аталган байыркы М. окумуштууларынын далилдөөлөрү боюнча Амур дарыясынын ортоңку агымынын түштүгүндө Кичи Хинган менен Сунгаринин төмөнкү агымында жашашкан.
Кир II Улуунун Чакыруусу
Кир II Улуунун цилиндири — чоподон жасалган цилиндр, Кир II Улуунун буйругу менен шынаа түрүндө чопого жеңиштерин жана ырайымдуу иштерин, ошондой эле өзүнүн ата-бабаларынын аттарын жаздырып калтырган тарыхый мурас. Артефакт 1879 - жылы Вавилондогу археологиялык казуу учурунда табылып, Британ музеин толуктаган. Цилиндр дүйнөгө 1960 - жылы Ирандын акыркы Шахы Мухаммед Реза Пехлеви тарабынан таанымал болгон. Ал айттуусу боюнча, цилиндр дүйнөдөгү биринчи жазылган адам укугунун декларациясы. Себеби, ал цилиндрде кулчулукту жойу, дин тутуу эркиндиги тууралу кеп козгогон. Кошумчалап, Шах өз мамлекетинде, мамлекетти негиздеген адамдын сөзүн саясий тамыры катары баалап, мамлекетти курууда ушул жоболорду пайдаланарын айткан.
Доорон
Доорон – жаны чыккан адамдын сөөгүн коё электе (тажиялануудан мурда) маркумду күнөөлөрүнөн арылтуу максатында өткөрүлчү диний ырым. Кыргыздардын салттуу турмушунда доорон үчүн молдого мал, кездеме, акча, эгин ж. б. берилген.
Чарли Чаплин
Аткарган ролдору
1952-жылы автобиографиялык мүнөздөгү «Рампа оттору» фильмин коюп, акырында куугунтукталган Чаплин Голливудду таштап Швейцариянын Веве деген шаарына барып жашайт. 1957-жылы «Нью-Йорктогу король» деген фильмин тарткан.
Жамгыр
Жамгыр – суу тамчысы түрүндө жер бетине түшүүчү жаан. Жамгыр адатта муздак тамчылар менен муз кристаллдарын 0ᵒтан төмөнкү температурада кармап турган аралаш булуттардан пайда болот. Булуттагы муз кристаллдары каныгуудан бара-бара чоңоюп, салмагы оордоп, булуттан бөлүнөт. Атмененын төмөнкү катмарында алар эрип, тамчыга айланат. Майда тамчылардын кошулушу да жамгырдын пайда болушуна көмөкчү. Ал кыска убакытка жана узакка созулуп, тынымсыз же мезгил-мезгили менен жаап, кара жамгыр (чоң-чоң тамчылуу, кыска мөөнөткө созулган жамгыр), ак жаан (майда тамчылуу, узакка созулган жамгыр), нөшөр (тамчы тез ылдамдык менен түшүп, катуу жааган жамгыр), өткүн (бат эле жаап өткөн жамгыр) болуп бөлүнөт. Орто Азиянын түздүктөрүндө жана тоо этектеринде жамгыр жылдын бардык мезгилинде жаашы мүмкүн; жамгырлуу күндөр кар жааган күндөрдөн 2–3 эсе көптүк кылат.
Синдея (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Кыргыз тилинин грамматикасы
Зат атооч
16. Астрономиялык аттар баш тамга менен жазылат: Марс, Чолпон, Күн, Жер, Ай ж.б.
Хакас-Минусин ойдуңундагы «кыргыз» жер-суу аттары
Жогорудагы фактыларга 19-к. белгилүү хакас окумуштуусу, профессор Н.Ф.Катановдун: «Менин бабаларым чыккан сагай уруусу кара кыргыз аттуу түрк элинин урпактары болот» - деп жазганын мисал катары келтирүүгө болот.Төмөндө Минусин (Мөңгү-Суг) ойдуңундагы кыргыздарга таандык жер-суу аттары боюнча маалыматтар берилет:
-  Хыргыс-Суг (Кыргыз-Cyy): * 1. Кичи Абакан дарыясынын куймасы. Бул суу Она дарыясынан агып чыгат. Бул жерде аң уулаган хакастарды алтайлыктар азыр да кыргыздар деп аташат. * 2. Енисейдин сол куймасы Кыргыс суг деп аталат. * 3. Хол дарыясынын оң куймасы;
Бессемер процесси
Бессемер процесси -эриген чоюнду атмосфера же кычкылтекке байытылган жогорку басымдагы аба менен үйлөтүп, составындагы көмүртекти азайтуу менен болот алуу жолу. Баштапкы материалы - эритилген чоюн; өндүрүлүүчү материалы - болот куймасы; колдонулуучу аппараты - конвертер меши. Эриген чоюнду конвертерге куюп, анай түбүнөн кысылган аба менен үйлөткөндө, чоюндун кошундулары (кремний, марганец, көмүртек) кычкылданып, бир кыйла жылуулук бөлүнүп чыгат да, калыпка куюла турган болот алынат. Болоттун куй-маларын өндүрүүгө арналган бул процесси 1856-ж. англ. ойлоп чыгаруучу Генри Бессемер (1813-98) сунуш кылган.
Денсоолук чыңдоого арналган жер
Денсоолук чыңдоого арналган жер – КР жер укугу боюнча, ага табигый дарылык касиети бар (минералдык булактар, дарылоо баткактары, таза аба ж. б. шарттары жетиштүү жайлар), дарылоого же ооруну алдыналууга ыңгайлуу жерлер жатат. Д. ч. а. ж. өзгөчө корголуучу жаратылыш аймактарынын жерлеринин категориясына кирет.
Сезгенүү
Бөлүнүшү
Алар этиологиялык жана патогенездик таасир берүүчү болуп бөлүнөт. Биринчи тобуна антибиотиктер, сульфаниламид дарылары жана башкалар химия терапиялык каражаттар кирет. Булар негизинен белгилүү бир микроорганизмдердин өсүп-өөрчүшүн токтотуп, сезгенүүгө каршы өзгөчө таасир берет. Экинчи тобуна бөйрөк үстүндөгү бездердин гормон препараттары (негизинен глюкокортикоиддер) кирет. Глюкокортикоиддерден кортизон, гидрокортизон, преднизолон жана башкалар белгилүү. Алар сезгенген жердин кан тамырларынын өткөргүчтүгүн азайтат жана сезгенүүнү пайда кылган агентке каршы туташтырма ткандын реакциясын басаңдатат.
Эпидемия
Эпидемияга даярдык
Ошентсе да, эң эле тыкыр даярдык чараларына карабастан, тез жайылып жаткан эпидемия саламаттыкты сактоо ресурстарынан ашып түшүп, аларды оңой эле бүлүндүрүшү мүмкүн. Демек, «эпидемиянын ийри сызыгын тегиздөө» деп аталган кесепеттерди азайтуу боюнча эрте жана чечкиндүү чараларды көрүү абзел.
Кыргыз Автономиялуу Социалисттик Советтик Республикасы
Борбору ― Фрунзе (1926-жылдын 12 майына чейин Пишпек).
Эпидермофития
Алдын алуу
Оорунун алдын алуу үчүн бөтөн кишинин байпагын, бут кийимин, ич кийимин кийүүгө, мочалка, сүлгү, жалаягын жана башкалар буюмдарын пайдаланууга болбойт. Мончого же бассейнге түшкөндө резинадан же пластмассадан жасалган бут кийим кийүү сунуш кылынат. Терчил адамдар денесин таза кармап, ич кийимин, байпагын тез которуп, тердебөө чарасын көрүү талапка ылайык. Мончо, бассейн, душтарды жана андагы буюмдарды, ошондой эле тырмак тазалоочу аспаптарды таза жууп, дезинфекциялоо керек.
Иод
I2 + 10HNO3 = 2HIO3 + 10NO2 + 4H2O
Кичи Камышная
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бетатрон
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Антисфен
Ал элдердин теңдигине каршы чыккан жана коомдук жашоодо акылман жалпы кабыл алынган мыйзамдар менен эмес, даанышмандардын мыйзамы менен башкарылат деген.
Аминьевская (метро бекети)
Аминьевская (Аминьевская) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгындагы бекет. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Измайлов, Азиз Эминович
Азиз Эминович Измайлов (1913–2004, Крым обл., Евпатория ш.) – көрүнүктүү педагог-окумуштуу, педагогика илимдеринин доктору (1959).
Шерлокиана
Бул макалада сэр Артур Конан Дойль жараткан персонажды колдонуп башка авторлор жараткан чыгармалардын тизмеси берилген.
The Science-Fictional Sherlock Holmes
Сөзмө сөз которгондо: Илимий ойдон чыгарылган Шерлок Холмс. Редактор түзүүчү- Роберт Питерсон (1960-жыл)
Сегиз дудук күбөлөр
Юрий Барский (1991 ).
Шерлок Холмстун жаңы укмуштуу окуялары тууралуу чоң китеп
(The Mammoth Book of New Sherlock Holmes Adventures)
Бейкер-стритттеги көлөкө
(Shadows Over Baker Street)
Шерлок Холмстун баш сөөгү
Редактор-түзүүчү: Мария Галина (2006)
Жетим кырка тоосу
Айрым жерлеринде палеозойдун башталышы менен ортосунда пайда болгон чөкмө тоо тектердин катмарлары, түндүк капталында палеогеннеогендин, өрөөндөрдө төртүнчүлүк мезгилдин борпоң чөкмөлөрү орун алган. Жетим кырка тоосунун аймагында темир (Жетимтоо кени), марганец (Арчалы кени, Жакболот кени), ванадий, молибден, вольфрам жана курулуш материалдарынын кендери бар. Нарын жак күнгөй бети тик, кээде аскалуу, чыгыш бөлүгүндө мөңгүлөр бар (жалпы аянты 120 км2, тоо ээлеген аймактын 11%). Алар негизинен түндүк (тескей) бетте, каптал өрөөндөрүнүн башында, айрымдарынын Узундугу 5–6 км. Ж. к. т-нун ландшафттары ар түрдүү. Терең, кооз капчыгайларда (Жакболот, Атжайлоо, Талдысуу, Молдобашы, Күрмөнтү жана башкалар) карагай, түркүн чөптүү шалбаа өсөт. Карагайлуу чер токой, айрыкча Чоң Нарынга караган бетинде Кеңсаз, Жакболот капчыгайларынын бир кыйла жерин ээлейт. Күнөстүү беттерге бетеге, дүйүм чөптүү шалбаалуу талаа ландшафты мүнөздүү. Тоонун тескей капталдарында өлөң чөптүү, төө куйрук аралаш өскөн субальп шалбаасы, жогору жагында альп шалбаасы, 3800–3900 мден жогору гляциалдык-нивалдык алкак жатат. Жайыт.
Оорукана
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Бетонду түзүүчү заттар
Бетонду түзүүчү заттар - бөтөндүн негизги бөлүгү болгон табигый жана жасалма таш материалдары. Булар майда (кум) жана ири (шагыл таш) болуп бөлүнөт да, бетондун көлөмүнүн 85%ин түзөт. Бетон эритмелеринин пайдаланылышына (кыш кыноо, шыбактоо, жасалгалоо) жараша ага кошулуучу кумдун бөлүктөрүнүн өлчөмү да ар түрдүүчө болот. Табигый таш материалдар бетон жана темир-бетон конструкцияларын жасоодо, жасалма жеңил материалдар- аглопорит, вермикулит, керамзит, перлит, шлак жана башкалар ири блокторду жана панелдерди даярдоодо колдонулат.
Фратрия
Адегенде алар бир уруктун ичинен бөлүнүп чыгышып, кийинчерээк өз алдынча уруктар катары калыптанышкан. Айрым учурларда теги ар башка уруктардын биригүүсүнүн натыйжасында пайда болгон бир нече уруктун тобу катары да калыптанат. Эң алгачкы формасы - теги бир уруулардын эки фратрияга биригиши: дуалдык уюм.
Жетисандал, тоо
Жетисандал, Тоо – Чандалаш тоосунун орто бөлүгүндөгү тармагы. Кайың жана Сарыкол (Чаткал суусунун оң куймалары) сууларынын алабында жайгашкан. Чаткал р-нун аймагында. Узундугу 25–27 км, туурасы 4–5 км. Орточо бийиктиги 3300–3600 м, эң бийик жери 3969 м.
Тоонун түштүк-чыгыш капталы Чаткал өрөөнүн көздөй тик түшүп, кокту-колоттуу. Кыры аскалуу, мөңгүлөрү жок. Карбондун акиташ, конгломерат, доломиттүү акиташ тектеринен турат. Ландшафтына талаа жа шалбаалуу талаа (2500–2600 мге чейин), шалбаа бадалдуу токой (2500–2900 м), субальп, альп шалбаасы жана шалбаа талаа (2900– 3500 м), андан жогору зоокалар мүнөздүү. Жайыт.
Жогорку окуу жайы
Жогорку окуу жайлар – орто билимдин жана атайын орто билимдин негизинде терең пайдубалдуу билимге ээ жогорку квалификациялуу атайын адистерди даярдоочу окуу-тарбия мекемелери.
Жанартоо аралдары
Жанартоо аралдары – деңиз түбүндөгү жанартоо атылууларынан пайда болгон аралдар (мисалы, Гавайи, Стромболи).
Новаторская (метро бекети)
Новаторская (, жумушчу аталышы — Улица Новаторов) — Москва метросунун Чоң айлампа сызыгысындагы станция. 2021-жылдын 7-декабрьда ачылган.
Фёлькеркунде
Фёлькеркунде (volkerunde) - немис этнологиясындагы немис эмес элдерди изилдөө багыты. Өз алдынча илимий багыт катары 1870-ж. калыптанган. Ал кезде бул багыт Европадан сырткары жашаган, негизинен жазуусу жок элдерди изилдеген. Ал немис тилинде сүйлөгөн элдерди изилдөөгө артыкчылык берген фолькс-кунде багытына каршы турат. Бир катар изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча, алардын эки ажырымдуулугу изилдөө ыкмаларынын айырмачылыгы менен шартталган.
B&W залдары
B&W залдары (B&W Hallerne) — Даниянын Копенгаген шаарындагы Рефшалехоен аралында жайгашкан мурунку өнөр жай комплекси. Комплекс 1960-жылдардын башында Burmeister & Wain (Карл Кристиан Бурмейстер жана Уильям Уэйндин ысымдары менен аталган) тарабынан Даниянын кеме верфи катары курулган, жалпы аянты 15000 м² болгон эки чоң залдан (залдан) турат, алар 1996-жылга чейин кемелерди курууга колдонулган. Учурда бардык шаймандар маданий жана эс алуучу иш-чараларга жумшалууда.
Иодоформ
CHI3 + 2H2O ® H-COOH + 3HI;
Сугульда-Чор дарыясы (Пюль-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Таз дарыясы. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Таз.
Авантюралык роман
Авантюралык роман (фр.- жорук -жосун) – каармандардын күтүлбөгөндөй ,таң калаарлык жорук-жосундарын, алар башынан кечирген укмуштуу окуяларды, курч кырдаардарды баяндаган чыгарма. Көбүнчө ойдон чыгарылган сюжеттер, кыялдан токулган сюжеттер, уламыштык мотивдер кенири пайдаланылат. Орто кылымдагы рыцарлардын жоруктары, соодагерлердин ар кыл эл-жерлерге саякаттары сыяктуу окуялар сүрөттөлгөн авантюралык романдар дүйнөлүк адабиятта көп кылымдар бою кызыгуу менен кабыл алынып келатат.
Суутек
Изотоптор
Водороддо 3 табиятта бар изотопу бар. Алар 1H, 2H жана 3H. Башка, абдан туруксуз ядро (4H to 7H) лабораторияда жасалган. 1Н 99,98% ашык табылган водород изотопу. Бул изотоптун ядросунда бир эле протон бар үчүн, аны протий деп аташат, бирок бул ат анда-санда колдонулат. 2Н водороддун башка туруктуу изотопу, дейтерий деп аталган жана бир протону жана нейтрону бар ядросу менен. Бүт ааламдагы дейтерий Чоң Жарылыштан кийин пайда болгон деп эсептешет. Дейтерий радиоктивдүү эмес жана көпте эле уулуу зыян келтирбейт. Дейтерий көп сууну катуу суу деп аташат. Дейтерий жана анын кошундулары химиялык эксперименттерде радиактивсиз белги болуп жана 1Н ЯМР спектроскопияга эритүүчүлөрдүн ичинде колдонулат. Катуу суу нейтрондорду басаңдаганга жана атомдук реакторларда муздатканга колдонулат. Дагы дейтерий ядролук синтезге болушу мүмкүн отун. 3Н (тритий) ядросунда бир протон жана эки нейтрон бар. Ал радиоактивдүү, бета-бөлүнүүден кийин водород-3 айланат. Ал ушунчалык радиоактивдүү булл себептен люминесцент боёкто колдонсо болот. Айнек кичине да радиацияны чыгарбайт. Биртке тритий табията, ааламдын нурлары атмосфералык газдар менен аракеттешкен үчүн, болот. Дагы тритий ядордук куралды тест кылганда чыгат. Ал ядордук синтезте, изотоп геохимияда изоиндикатор болуп жана батарейкасыз жарык кылган приборлордо колдонулат. Тритийди дагы химиялык жана биологиялык маркировка экспериментерлеринде колдонулат. Водород жалгыз элемент аркандай изотоп аттары менен. D жана T символдор 2Н жана 3Н ордуна колдонулат.
Ачылышы жана пайдалананышы
Анын оңой адомдук структурасы үчүн, бир протон жана электрондон турган, водороддун атому, чыккан жана кирген жарыктын спектры менен кошо, атомдук структурасын теориясынын түзүлүшүн башкысы болгон. Анын үстүнө, водород молекуласынын жана Н2+ катиондун оңойдугу химиялык байланыштын жаратылышын толук түшүнүүсүнө жардам берди.
Акимушкин, Олег Федорович
Акимушкин, Олег Федорович (1929-2010) - орусиялык көрүнүктүү чыгыш таануучу, иранист. Филология илимдеринин кандидаты, Кыргыз улуттук университетинин ардактуу профессору.
О.Ф.Акимушкиндин эмгектери
2002
2001
2000
1997
1990
Суутек
Анаэробдук коррозия
Жакшы кристаллданган магнетит (Fe3O4) темир гидрооксидине (Fe(OH)2) караганда термодинамикалык туруктуу. Бул процесс темир менен болоттун кислород жок жердин астындагы сууларда жана суудагы жердин ичинде анаэробдук коррозия кезинде болот.
Чаадаев, Петр Яковлевич
Философиялык жана диний көз караштары
1837-жылы жазылып, ал өлгөндөн кийин, 1862-жылы Парижде князь Гагарин тарабынан жарыяланган «Жиндинин апологиясы» деген башка бир чыгармасында Чаадаев Россияга тескери мамиле жасабай, анын тарыхына көбүрөөк акыл-эстүүлүк менен караган. Россиянын өткөндөгү тарыхый өнүгүшүнүн жемишсиздиги, деп жазат ал, кандайдыр бир мааниде алганда оңдой берсин болгон экен, анткени орус эли турмуштун катып калган формалары менен тушалган эмес, ошондуктан ал өзүнүн алдында турган келечектеги улуу милдетин аткаруу үчүн эркин духка ээ болуп отурат. Муну менен бирге эле православиеге чоң маани берген, анын пикири боюнча, православие католик чиркөөсүнө жан киргизүүгө жөндөмдүү. Ал, келечекте Россия, эгерде ага Кудай тапшырган миссияны ишке ашырып, Европадагы баардык эң баалуу нерселерди өзүнө сиңирип ала турган болсо, Европанын интеллектуалдык турмушунун борборуна айланат деп үмүттөнгөн. Анын ойлору славянофилдердин идеялары менен үндөшүп турган.
Чарвака
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Философия (энциклопедиялык окуу куралы).-Б.: 2004,ISBN 9967-14-020-8
Покровка (Манас району)
Талас дарыясынын боюнда, Капка плотинасынан 5км түндүк тарапта жайгашкан. Жамбыл (Олуяата) темир жол бектинен (Казакстан) 30км. 1874-жылы негизделген. Калкы 6,9миң (1999). Түрт орто негизги, 2 башталгыч мектептер, 5 китепкана, “Шер” кооперативинин универсал дүкөнү, соода комплекси, 7 азык-түлүк жана кеңири керектелүүчү товарлар дүкөнү, 2 кафе, бейтапкана, дарыкана, 3 фельдшер-акушердик пункт, байланыш бөлүмү, наабайкана, кичи ишканалар, маданият үйү, автоколонна, автобекет, райондук борборлоштурулган оорукана, ремонттоо-техника ишканасы, агрожабдуу, райондук электр тармагы, райондук коммуналык чарба, 2 бала бакча бар. Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
Балага ат коюу
Балага ат коюу - бала төрөлгөндөн кийин аткарыла турган жооптуу иш-чаралардын бири. Балдарга ысымды аксакал киши же өз атасы койгон. 20-к. башына тиешелүү мындай тарыхый бир маалымат жазылып калган. Союш союлуп, үйгө коноктор чакырылат. Коноктор тамак жеп бүткөндөн кийин, атайын калтырылган жото жиликти жана баланы төрдө отурган аксакалга алып келишет. Аксакал жиликтин этин туурап, отургандарга ооз тийгизет жана балага ат коёт. Кыргыздар балдардын атын жакшы тилек менен байланыштырууга аракет кылышкан. Балага коюлган ат анын келечектеги турмушуна таасир берерине ишенишкен. Балдары токтобогон үй-бүлөлөрдө айбанаттардын, канаттуулардын аттары же Токтобай, Турат, Бекбол сыяктуу ысымдарды коюшкан. Жалаң кыздар төрөлө берген үй-бүлөдө кийинкиси уул болот деген ишенимде кыздарга Жаңыл, Бурул деген сыяктуу аттар коюлат. Көп балалуу үй-бүлөлөрдө балага коюлган ат аркылуу төрөтүүнү токтотууга болот деген ишеничте Кенже, Болдукан сыяктуу аттарды беришкен ж.б.
Ачы, урук
Ачы уругу - багыш уруусунун курамындагы урук.
Балалык
Балалык — өмүр циклинин стадияларынын бири. Балалык мезгилде алгачкы социалдашуу жана инкультурация жүрөт. Бул мезгил өз алдынча жашоого даярдык мезгили болуп саналат.
Кичи Осипова
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бойро
Адабият
О. Каратаев; С. Эралиев. Кыргыз этнографиясы боюнча сөздүк. Б.,"Бийиктик" - 2005-жыл.
Секреция
Секреция — без клеткаларынын организмдин тиричилик аракети үчүн зарыл продуктулар — секретти пайда кылуусу жана аны бөлүп чыгаруу процесси. Бөлүнгөн секрет теринин, былжыр челдин сыртына же ичеги-карын жолуна чыкса аны тышкы (экзосекреция), ал эми секрет кан же лимфага бөлүнүп чыкса — ички Секреция (инкреция) деп аталат. Секрециянын эсебинен организмде бир канча өтө маанилүү функциялар жүрөт: сүт, шилекей, карын, уйку безинин зилин, өт, тер, жаш жана гормондорду пайда кылуу жана бөлүп чыгаруу.
Соипья (дарыя)
Соипья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Черная дарыясынын оң жээгинен 89 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 23 км.
Сугульда-Чор дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Бешуля Спиридон Ерофеевич
Ленин ордени, башка 2 орден жана медалдар менен сыйланган.
Кербен (шаар)
Географиясы
Аймактык рельефи тоолуу, климаты чукул континенталдуу ,жер ачык, күрөң коңур. Жалпы аянты – 16746 га, айыл чарба багытында – 10379 га, бардык айдоо жер – 3275, суулу – 1832, кайракы – 1443, үлүшкө берилген жерлер – 2658 га, суулуу – 1123 га, кайракы – 1535 га
Эхинококкоз
Эхинококкоз (лат. Echinococcosis) — боордо, өпкөдө жана башкалар органда мителик кылуучу эхинококк личинкасы пайда кылган оору.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8