Нарынбаева,_Нуржан_Осмон_кызы
Уламыш таануу жаатындагы саамалыктары
Н.О.Нарынбаева «Миф. Оозеки кара сөздүн көөнө уӊгулары» аталган илимий эмгегинде кыргыз эл оозеки чыгармачылыгында уламыш, аӊыз, санжыра түрүндө сакталган кара сөз чыгармаларынын мифтик тегин аныктоо максатын койгон. Буга чейин адабиятчы К.Байжигитов жалпы обзор берип өткөн «Кыргыз мифтери, уламыштары жана легендалары» (Ф., 1985) аттуу китебинен кийинки эле көөнө ынанымдардан турган кыргыздын оозеки прозасын талдоого арналган көлөмдүү илимий изилдөөнүн бири. Эгерде Байжигитов кыргыз оозеки адабиятында кездешкен уламыш, аӊыздардан мол мисалдар келтирип, алардын сюжетин талдоого көп көӊүл бурса, Нарынбаева аталган эмгегинде мифтин теориялык генезисине басым жасоо менен, анын таза түрдөгү функциясын алдыӊкы планга койот. Изилдөөчүнүн пикири боюнча миф – бул ааламды аӊдап-билүүдөгү абалкы дүйнөтаанымдын башаты. Автор ушу жүйөнүн нугу менен жеке көз карашын билдирүүдө мифтин таза түрдөгү абалын чыгарма эмес, чыгарманын мотивине булак болуп берген негизги идея деп эсептейт. Бул өӊүттө изилдөөчү О.Фрейденбергдин, А.Лосевдин теориялык усулдарынан чыкпаганы менен, көбүнчө антропологдордун, алсак, Ж.Фрэзер менен Л.Я.Штербергдин, Э.Тэйлор менен Л.Брюлдун, Э.Кассирер менен К.Г.Юнгдун идеяларына көбүрөөк ыктаганы байкалат. Ал эми мифтик мазмундагы оозеки чыгармаларды жанрдык өӊүттөн талдап-жиктөө ишинде фольклор теоретиги В.Я.Пропптун жана фолькордогу проза жанрларынын практиктери Ст.Томпсон менен А.Аарненин тажрыйбаларынан сабак алган. Аталган аалымдардын өрнөктүү усулдарына таянып, ал кыргыздын элдик прозасын “жөө жомок” (сказочная проза) жана “жөө жомоктон сырткаркы оозеки проза” (несказочная проза) деп улуттук фольклористикада биринчи ирет жанрдык айырмалоо ишин жүргүзгөн. Н.Нарынбаева элдик тажрыйбага таянып, “жөө жомоктон сырткаркы оозеки проза” (несказочная проза) деген терминди “кара сөз” жанры деп атоону сунуштайт. Кара сөз жанрына “мифтен азыктанган, мазмунунда чындык окуяны сүрөттөгөн кыргыздын уламыш, аӊыз, санжыра багытындагы уламыштарды” киргизет. Булардын бардыгынын мазмуну мифтик ынанымдан, мифтен башат алган байыркы көз караштардан калыптанган деп эсептейт автор. Китептин үчүнчү бөлүгү кыргыз оозеки чыгармачылыгында мол кездешкен кара сөз чыгармаларынын мифтик тегин айкындап чыгууга арналган. Ошону менен бирге аталган оозеки чыгармаларды мифтин фольклор теориясындагы классификациянын үлгүсүнө салып аныктап-жиктөө иштерин жүзөгө ашырган. Филология илимдеринин доктору илимий даражасын алууга талаптанып жазылган «Мифотворчество в эпической поэзии кыргызов» («Кыргыздын эпикалык поэзиясындагы миф чыгармачылыгы») диссертациялык эмгек –– Н.Нарынбаеванын кыргыз оозеки чыгармаларынын мифтик тегин аныктоо багытындагы жогоруда сөз болгон изилдөөсүнүн теориялык уландысы. Эгерде кандидаттык ишинин негизги мазмунун түзгөн «Миф. Оозеки кара сөздүн көөнө уӊгулары» китебинде миф элементтерин элдик оозеки прозадан издесе, кийинки изилдөөдө ал ошол уӊгуларды кыргыздын эпикалык поэзиясынан издейт. Албетте, буга чейин деле бир катар абройлуу манас изилдөөчүлөрүнөн тартып, орто муундагы окумуштуулар тарабынан дагы эпостордогу архаикалык мотивдердин орду талданып келген. Бирок Нуржан Нарынбаеванын изилдөө стили кыргыз фольклор илиминде мурда жазылган изилдөөлөрдөн айырмаланып, жогоруда белгилеп кеткенибиздей, тексттердин поэтикасын анализге алып, идеялык мазмунун талдабастан, оозеки чыгармалардагы мифтик өзөктү антропологиялык көз караштан аныктап чыгууну көздөйт. Дегенибиз, фольклорчулардын көпчүлүгү оозеки туундуларды тек көркөм адабияттын теориялык алкагында иликтеп-жиктөө салтында иш жүргүзүп келишет. Ошол эле жол менен эпос изилдөөчүлөрдүн басымдуу көпчүлүгү эпикалык чыгарманын идеялык-көркөмдүк мазмуну, сюжети, образдар системасы, каармандар портрети, ырдык түзүлүш жана стил маселелери менен алектенип келген. Ал эми Н.Нарынбаева кыргыздын эпикалык поэзиясындагы мифтик булактарды аныктоодо дагы деле антрополог, этнологдордун эмгектериндеги аргументтерге ыктап, адамзат эволюциясынын тарыхындагы турмуштук этнографиялык фактыларды кыргыздын улуттук кыртышындагы көөнө элементтерге салыштыруу аркылуу эпикалык поэзиянын мифтик поэтикасын эмес, миф элементтерин камтыган мотивдердин архетиптик маӊызына артыкчылык берет. Маселен, эпикалык поэзиядагы жылкы жаныбар көөнө катмардагы көрүнүктүү образдын бири. Анын көркөм образын поэтикалык сыпаттоо тууралуу эмгектер жазылган. Арийне эпикалык тулпардын тотемдик функциясы кыргыз эпосторунда сакталып калган эмес. Ал изилдөөсүндө башкыр, хакас, алтай жана монгол эпосторундагы жылкынын энелик функцияда сүрөттөлгөн мисалдарын алдыга тартуу менен, анын көөнө башаттарын ачыктайт. Ушул сыяктуу эле бөрү, бугу, аккуу жана Кумайык иттин көөнө тотемдик образы боюнча, алардын астралдык мифтерден башат алган архетиптик образдарын талдоого алат. Н.Нарынбаеванын мифология боюнча изилдөөлөрүндөгү негизги багыт: 1) миф – бул дүйнөтаанымдын абалкы модели; 2) мифологиядагы эӊ башкы универсал идея – бул өлбөстүк – дүйнөдөгү барлык көрүнүш, кубулуш, жан-жаныбар аалам айлампасында кайрылып кайталанып келе берүү мыйзамында өмүр сүрөт; 3) ушундай анимистик теориядан үрөн алган тотемдик культ жана ага байланыштуу жайылган ынаным-жөрөлгөнүн барлыгы калк турмушундагы каада-салтка сиӊип, оозеки чыгармачылыгында көркөм проекция болгон деген идеяны алдыга чыгарат. Изилдөөнү байытып турган дагы бир жагы – тарыхый тагдыры бирге боло келген тектеш түрк жана монгол калктарынын эпикалык мурастарынан арбын мисал алып, салыштырма-тарыхый талдоо жүргүзгөн. Бул мисалдарга кайрылуунун башкы себеби – ислам дининен оолак калган Сибир кыйырындагы эпикалык тексттерде баштапкы мифтик көз караштагы таза түрүндө сакталып калган мотивдер, аларда айкын чагылган архаика кыргыздын эпикалык мурастарында рудиментке айланып, поэтикалык символ-ишараттарга өтүп кеткен башаттарын тактоого көмөктөшөт деп эсептейт Н.Нарынбаева. Аталган изилдөөнүн өзөктүү мазмуну Н.Нарынбаеванын 2012––2018-жылдар аралыгында жарыяланган отуздан ашуун илимий макалаларында чагылдырылган.