Лалым_кушчу
Бир учурда,  тиги батыш жактагы, Жер Ортолук  денизден агып кирген суунун  жолу,  бүтөлүп, деңиздин деңгээли акырындап төмөндөп, кыш болбогон жер аймактары ачыла баштаган. Жалпысынан Өгүз атанган журттун көпчүлүгү, ал жактарга көчүп барышкан экен. Барган журттун 15 уруусу  олтурукташкан жашоого өтүп, дүйнө мүлкүн үйө турган үй куруп жашаган. Алар акырындап  үйкурдан Уйгур атына көчүп кеткен экен. Калган журт ,көчмөн турмушун уланта бериптир. Дениздин денгээли улам төмөндөгөн сайын, көптөгөн ой жерлер ачыла баштаган экен. Ортодон мин ой чөлкөмү ачылган экен. Ал сөздү бүгүнкү күндө, Минойская цивилизация деп атап жүрүшөт. Бирок миң ой жери деп түндүк муз  океаны тарапты көрсөтүп жатышат.Ошол мезгилде 10 ойду башкарган адам Ной аты менен белгилүү  болгон. Мындайча айтканда он ойду башкарган адам, бийлик  даража күтө алган. Андан тышкаары дагы Кара Ногой деген тайпа болгон. Кара дегени көп деген маанини берген. Сары Ногой деген тайпа,  алгачкы жер ачыла баштаган мезгилде, Миңойго барган тайпалардан  болгон. Алардын өңү – түсү көбүрөөк  өзгөрүүгө учурган экен. Көчмөн турмушун уланткандар Өгүз атын сактап калыптыр. Эчен кылымдар бою, алар  Миңойду мекендеп турушкан экен. Ошол учурда мин ой чөлкөмүнө көчүп барган журт, Өгүз атынан Бөрү атына көчүп кеткен, себеби орус тектүү элдер Өгүздү- Вол деп атайт. Ортолорунда болуп өткөн көптөгөн  согуштардын айынан, Вол эмес эле - волк дешип, жаңы эл аты пайда болгон. Күтүүсүздөн  болгон топон суудан качкан элдин ичинде 7 уруу бүлө – деген эл, Эфрат менен Тигр дайраларынын ортосуна көчүп келгени тарыхта жазылып калган. Бүлө дегени  Бөрү деген сөз экен. Бир мезгилде ал дайралар да ташкындап кирген учурлар болгон, ошол себептенби ал 7 уруу эл Текес деген бийик тоолорго көчүп келишкен. Ошол учурда Ысыккөл жок экен. Анын оордунда кең өзөн болуп, ортосунан Жандайра - деген  агын суу агып жатчу экен. . Жанагы  7 уруу элдин айрымдары ал дайраны бойлоп  конуш алган. Ортодон бир топ убакыт өткөндө,  Жандайранын агымы бүтөлүп, суунун деңгээли көтөрүлө баштаган. Суу ташкынынан  эки жолу  запкы көргөн журт, дагы бир жолу мекенин тыштап  көчүп кетүүгө мажбур болгон. Алар жүрүп олтуруп, чоң агын сууга туш болушкан. Ошол жерди мекендеп, ал суудун атын Жандайранын атынан -  Жансуу деп атап алышкан экен. Кудайдын буйругубу, ушул Жандайранын атынан көптөгөн элдердин аты келип чыккан. Жадегенде Инди жериндеги Ганга дайрасынын аты, Гансу чөлкөмүнүн аты  да ушул Жандайранын атынан келип чыккан. Жандайранын атын өзүнө мурастап калган  элдердин бири - Жанкушчулар болгон. Кийин ал суудун аты өзгөрүп Янцзы болуп калды. Кушчулар башында болгон көчмөн уруулар бирикмеси ,  Тибет тоолорундагы жылуу жактарда көчүп-конуп жүрүшчү  экен. Жансуу чөлкөмүн байырлаган  кушчулардын бир  бөлүгү, кийин Жанкушчу  атыгып кетишкен. Өгүз журту, замандардын  өтүшү менен: Кара ногой, Сары ногой, Кушчу, Бөрү, Чаа, Каңгы, Кангит, Аз, Сак, Скиф, Шумер  (Суу мар) ж.б. элдерди жараткан. Бул аталган элдер  байыркы Рим, Грек тарыхында орун алган элдерден алда канча мурда болгон элдердин катарына кирет. Ошол Өгүз журтунун кырк урууга өсүп чыккан учурунан баштап, “Кырк Өгүз” журту атанып, анын  атын түздөн – түз мурастап калган  тукум -  Кыргыз  элиине 4200 жылдан ашуун убакыт өттү. Албетте Бөрү  кагааны 40 урууду бөлөөрдөн  мурда эле, аталган 40 уруу жашап келген. Жансуу  дарыясынын орто агымынан нары, дайранын аты, Жан суусу - Чанцзсы аталып, өзгөрүп кеткен. Жан деген соз  Чан болуп өзгөргөн экен. Азыркы кездеги аталышы  Янцзы. Жан дайрасынын атынан  келип бутактап, бир топ элдер пайда болгон. Алсак- Чаа, Чаян - Цян, Гянгунн, Хян, Гян, Ган,  Кян  ж.б. деген эл аттарын алып жургон  элдер  жаралган. Кийин чон бийлик Ча тайпасынын колуна өткөн. Бул  элдер  өтө өнүккөндүктөн,  айрымдары батыш жакка барышканда,  аларды кудайдын тукуму, теңирден келген, “үч сүрөө” кудай үйүнөн келген келгиндер катары кабыл  алышкан экен. Булардын “Чагаан күн”- деген майрамы болуптур. Мексикага ооп барган эштектер (ацтеки) бул майрамды  “чанкин “ майрамы деп коюшчу экен. Жазгы актын майрамы б.а. азыркы  Нооруз  майрамы экен. Бул айтылган ойлор азырынча менин жеке пикирим болуп эсептелет. Бир учурда Жансуу дарыясы аккан нугун өзгөртүп, чоң суу алааматы болгон. Ошондо Кушчу падышасынын  ордосунда кызмат өтөп жүргөн Ги деген кызматкер хан,  ошол суу каптоодо бузулган жерлерди оңдогон элди бөлүп,  Көкөноордун түндүк жагындагы ак карлуу тоолору бар, көк майсаңга элди  көчүрүп барган. Ал жердеги дайранын башкы башаты, Тибеттин жогорку тоо баштарынан башталып, Жансуу дайрасынын башкы башатына катарлаш, өз жолун чыгышка карай улачу экен. Ошол Жансуу деген сөздөн келип чыккан сөз - Ганьсу. Ал эми  ошол чөлкөмдөн  өз жолун батышка карай улаган дайра  байыркы Талас суусу болгон. Ал дайра бир аз жол басып, анан  нугун  түндүккө буруп , Сол тооду аралап өтүп  Талас (Чаян) өрөөнүнө чыккан. Ал байыркы Талас суусу болгон. Азыркы күндө  ал жер алыста калды. Т.Сыдыкбековдун “Көк  Асаба” романында, кыргызда - Чаа уруулар бирикмеси  болгондугу жазылган. Убакыттын өтүшү менен Чаа элинин аты Чаянга өзгөргөн. Аны бөлөк элдер Цян деп - буруп айтышкан. Эл дүркүрөп өсүп, өзүнчө падышалык куруп, эл башында Чаа Тагай Гунн болгон. (Тхай-гунн ван, шань, цянь) Ци үйүнүн б.а. Чаа үйүнүн негиздөөчүсү  1 том 23-бет. Тхай Гао Цзудан(Тагай Кара- хандан)  башталган түпкү ата-бабаларыбыз бийлик кылган. Н.Я. Бичурин 3-китеп 33-34 бет. Ошол Чет Бейжиндин батыш тарабында дөңчө бар, Тагайдын көрстөнү  деп аталат экен. Кара хан өзүнүн ордосун Лоян шаарынан Чан Аньга көчүрүп келген экен. Ал шаарды кыргыздар Чет Бейжин деп коюшчу экен. Чаа Тагай  Гунн, Чаян уруусунун түп атасы, “Чаян” үйүнүн негиздөөчүсү болгон. Тагай деген сөз ал убакта “тынчтык”- деген  маанини берген. Ошол тукумдан кийин  болунуп чыккан бутактан - Богорстон (Бөгү арстан) кагаандын бийлиги астында турган  Эштек, Чаян, Кыян, Кыпчак, Дуулат, Хазар, Калча  ж.б. тайпалары болгон. Богу кагаан оз бийлигин  Таластан жүргүзгөн экен. Андан  кагаандык бийлик Шегуй кагаанга өткөн. Шегуй дегени  Он Ок  бийлиги болгон. Шегуйдун бийлиги кулагандан кийин, Или дайрасы тарапта жашаган түргөштөр Чүй, Таласка көчүп келишкен. Түрк аттуу  каганатты түптөшкөн. Ошол учурда Инди  жеринде Чалуке династиясы өсүп  чыккан. Ал династия  үч падышалыктан туруп, 600 жылдай убакыт ичинде  74 падыша  өткөн. 5 – 11 кылымдар аралыгында ортонку Инди  жеринде  өздөрүнүн өлкөсүн курушкан. Инди жеринен келген чаликелерди –инди чалике деп коюшкан.