cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байбиче
Адабият
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү”  Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3
Жакырчылык деңгээли
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Анткор бүтүм
Анткор бүтүм – тийиштүү укуктук натыйжага жетүү максаты жок, тим гана түр көрсөтүү үчүн түзүлгөн бүтүм. Анткор бүтүм эч нерсеге арзыбайт, б. а. сотто ал ошондой таанылганына карабастан, түзүлгөн учурунан тартып жараксыз болуп саналат.
Жуд Лоу
Ж. Лоу ошондой эле театр сахнасында дагы жигердүү эмгектенип, үч жолу Лоуренс Оливье атындагы сыйлыкка жана эки жолу "Тони" сыйлыгына талапкер болгон. "West End" жана "Broadway" театрларынын сахнасындагы пьесаларда ойногон.
Баланы бешикке бөлөө каадасы
Булак: kloop.kg
Тюрюшля (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Тюрюшля — Башкыртстандын Стерлитамак районундагы айыл, Тюрюшлин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 1066 киши. Почта индекси — 453144, ОКАТО коду — 80249888001.
Чапчыма, ашуу
Чапчыма, ашуу — Чаткал кырка тоосунун борбордук бөлүгүндө. Бийиктиги 2841 м. Касан-Cайга караган бети тигирээк. Талаа - шалбаа өсүмдүгү басымдуу. Каркалың түшкөн жылдары ашууну  күрткү  басып, жол катнаш начарлайт. Ашууда жол эксплуатациялоочу участкасы (ДЭУ), түн. бетин де Ангрен метеостанциясы бар. Ашуудан Касан-Cай жана Чаткал өрөөндөрүн байланыштыруучу автожолу өтөт.
Жалаак
Жалаак, лизуха, аллотриофагия (лат. lambitus) – малдын даам сезиминин бузулушу. Уй, кой, эчки, чочко, тоок, чанда жылкы жана башка айбанаттар ылаңдайт. Жалаак денеде минерал зат, анын ичинде натрийдин жегич туздары, микроэлемент, витамин, амин кислотасы жетишпегенде пайда болот. Остеомаляция, итий, өнөкөт гастрит, гастроэнтерит, боор ылаңдарында, кутурмада байкалат. Жалаак менен мал көбүнчө жазында ылаңдайт. Айрым жерлерде жалаак топуракта минерал заттардын жетишсиздигинен болот. Ылаң создугуп өтөт, мал көрүнгөн нерсени жалап, чайнайт, жейт, жем жебейт. Арыктап, териси кургайт, кунардуулугу төмөндөйт, ылаң ашынып кетсе өлөт.
Али Мухаммед
Али Мухаммед, өзүнүн чыныгы аты-жөнү Кассиус Клей (17.1.1942-ж.туулган, Кентукки штаты, Луисвилл) - америкалык спортчу, дүйнөлүк спорттун тарыхындагы эң мыкты боксчу, жарымоор салмактагы олимпиялык чемпион (1960). 1959-ж. «Алтын мээлей» мелдешин утуп, АКШ спорт союзунун бокс сүйүүчүлөрүнүн чемпиону, 1960-жылдан профессионалдык бокска өтүп, 1964-ж. дүйнөнүн абсолюттук чемпиону болгон. «Кара мусульмандар» уюмуна кирип, аты-жөнүн өзгөрткөн. Армияга жана Вьетнам согушуна барбагандыгы үчүн чемпиондуктан ажырап, 5 жылга камакка алынып жана 10 миң доллар айып тарткан. 1971-ж. рингге кайтып келип, Д. Фрезер менен мелдеште упай боюнча утулуп калган. 1974-ж. Фрезерди жана Дж. Форманды жеңип, кайрадан чемпион болгон. Профессионалдык бокста (1961-81) 61 жолу мушташып, 56 жеңишке ээ, 5 жеңилүүгө дуушар болгон. «Величайший. История моей жизни» китебинин автору (1975). «Величайший» фильмине тартылган (1977).
Амеки
Амеки — түштүк кыргыздар жашаган айрым райондордогу кошуна элдерден (тажик-фарси) өткөн туугандык аталыш термини. Бир атанын балдары (бир туугандардан башкалары) бири-бирин «амеки» же «амекилербиз» деп аташат. Термин «бир атанын бал- дары» деген сөздүн синоними.
Эжигей
Эжигей - кой-эчкинин сүтүнөн даярдалчу тамак. Козунун таза жуулган жумуруна койдун уузу жылуу кезинде куюлуп, эки-үч күн көлөкөдө кургатылып, натыйжада эжигейдин уюткусу даярдалат. Уютку жылуу сүткө аралаштырылып, сүт уюган соң, ал кашыкка жукпай калганча кайнатылат. Кайнап жатканда эжигей түбүнө тартылып, күйүп кетпес үчүн казандын түбүнө чий же чыбык салынат.
Рио Коммюнитис Норс (Нү-Мексико)
Рио Коммюнитис Норс (Нү-Мексико) (Rio Communities North) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Линифиялар
Линифиялар (лат. Linyphiidae) — майда жөргөмүштөрдүн бир тукуму.
Алет, урук
Тарых
“Цзю-Таншу” 638-ж. Батыш Түрк каганы Торок ханга (Ду-лу кэхан) баш ийдирилген басмыл, киргут (кыргыз), тухсикундарда да “ала аттуу уруулардын” болгондугун кабарлайт.
Тюбингенисттик мектеп
Тюбингенисттик мектеп – немецтик, протестанттык теологиянын багыты. Тюбинген университетинде өнүккөн.мектептин тарыхтагы биринчи этабы 1777–97-жылдарга туура келет. Х. Г. Штордун ишмердүүлүгү менен байланышкан. Тюбинген университетинде Гегель, Шеллинг, Гельдерминдер окушкан. 1830-ж. Гегелдер тарабынан жаңы мектеп негизделген. Мектептин өкүлдөрү Библияга, мифологиялык мектептерге карата сындарды жазышкан.
Өзгөн акиташ кени
Өзгөн акиташ кени Ош облусунун Өзгөн районунда, Куршаб суусунун оң жээгинде, Куршаб кыштагынан 7  км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 850–970 м бийиктикте. 1956-ж. "Средазгеолнеруд" трести тарабынан чалгындалган. Кен аймагын палеоген мезгилинде пайда болгон, бири биринен чопо жана мергель катмарчалары менен бөлүнүп турган үч акиташ кабаты түзөт. Пайдалуу акиташ тектеринин жалпы калыңдыгы 60,5 мге чейин өзгөрөт. Акиташ кабаттарын бөлүп турган чопо жана мергелдердин калыңдыгы 1,5 мден 9 мге чейин. Сапаты боюнча акиташтардан аз магнезиялуу, тез бышчу I сорттогу аки алууга болот. Акиташтын запасы А категориясы боюнча 218 миң т, В – 197 миң т, С1 – 340 миң т, А+В+С1 – 755 миң т.
Америкалык маданияттын миссиясы
Америкалык маданияттын миссиясы - бүт дүйнөдө «америкалык демократия» менен гуманизмдин принциптерин бекемдөө, техникалык прогрессти жана ага ылайык коомдук кайра курууларды ишке ашыруу.
Шөберлайн, Жон
Кыскача өмүр таржымакалы
Жон Шөберлайн мырза доктордук диссертациясын 1994-жылы АКШдагы Гарвард университетинде коомдук антропология тармагынан жактаган.
Ушул тапта ал “Евразиянын чордонундагы исламдын ролу” деген тема боюнча иликтөөнү алып барууда.
Бала-бакырасы
Махру (Mahru - парсыча “Ай”) деген кызы бар.
Ракета (саат)
Тарыхы
2009-жылы, француз модельери Жак фон Полье бул заводду, жабылуудан, сактап калды десек болот. Албетте биргеликте орус инвесторлору менен. Акыркы куну Россия калкынын арсында өтө таанымал болуп барат. Петродворец, жергесинде 2009-жылы, 3 швейцариялык саат адистери иштеп жатышат. 2010-жылы завод биргеликте Санкт-Петербург Техникалдуу Университет биргелешип, саат адистерин окутуп чыгарышмакчы. Дүйнөнүн сулуусу Наталья Водянова Ракета менен биргеликте, жаңы кол саатын чыгармакчы.
Золотоношка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Ала качуу
Зордуктоо
Ала качуулар кээде кызды зордуктоо кылмышы менен коштолот. 2016-жылы Кыргызстанда өткөрүлгөн “Коомдун гендердик маселелерди кабыл алуусу” иликтөөсүндө, аялдардын 58 пайызы, эркектердин 53 пайызы кызды ала качууда сексуалдык зордук көрсөтүлгөн болсо кыз кетип калышы керек жана укук коргоо органдарына кайрылыш керек деп эсептегенине карабастан, аялдардын 39, эркектердин 26 гана пайызы алардын кызын, карындашын же сиңдисин ала качып кетсе үйүнө алып кетише турганын жана милицияга кайрылып арыз беришерин айтышкан. Кыргызстандын Кылмыш-жаза кодексине ылайык, жашы жете элек кызды зордуктагандар 15 жылдан 20 жылга чейин эркинен ажыратылат. Бул – жашы жете элек кызды ала качып, зордуктагандар 25-30 жылга чейин соттолушу мүмкүн дегенди билдирет. Кылмыштын бул түрүнүн эскирүү мөөнөтү жок. Зордуктоо боюнча соттолгондор мунапыска илинбейт жана шарттуу түрдө мөөнөтүнөн мурун эркиндикке чыгарылбайт. Деген менен ала качууга байланыштуу иштердин көбү сотко жетпей калат. БУУнун Өнүктүрүү программасынын изилдөөлөрү боюнча 2020-жылдын 9 айында Кыргызстанда “зордуктоо” беренеси боюнча 269 кылмыш иши ачылган. Анын 200ү сотко жетип, сотто 17 гана иш каралган. Көпчүлүк учурда жаштардын туугандары бири-бири менен өз ара келишип алып, арыздар түшсө дагы сот өндүрүш процессине жетпей калат. Кыздарды мажбурлап ала качуулар көбүнчө сексуалдык зордук менен коштолот, бирок ушундай болгондо да жапа чеккендердин өздөрү жана ата-энелери ала качкан адамды айыптоодон баш тарткан учурлар аз эмес.
Корей Эл-Демократиялык Республикасы
Театры жана бий өнөрү
1947-ж. Пхеньянда Мамлекеттик ыкчам (кийинчерээк Мамлекеттик драма театр) жана анын алдында окуу жайы, 1948-ж. Пхеньян шаардык театры, Мамлекеттик куурчак театры, 1949-ж. Жаштар театры, Жумушчу театры ж. б. түзүлгөн. Театр коллективдери башка провинцияларда да пайда боло баштаган. 1950—53-жылдары Корея согушунун убагында аскер бөлүктөрүнө бригадалар оюн көрсөтүшкөн. Согуштан кийин Пхеньянда «Моранбон» театры курулган, 1960-ж. Чоң театр ачылган. 1946-ж. Пхеньянда бий студиясы, 1952-ж. Цой Сын Хинин жетекчилиги менен Мамлекеттик балет студиясы түзүлгөн. 1949-ж. тарыхый темадагы Чхве Ок Саманын «Паняволь чебинин баяны» балети жаралган. 1948-ж. Пхеньянда Мамлекеттик көркөм театр уюшулуп, анда корей композиторлорунун балеттери коюлган (Хван Хак Кын, Ким Ен Гю, Им Гын Мён). Провинцияларда улуттук жана европалык салттарды бириктирген туруктуу музыкалык-хореографиялык коллективдер түзүлгөн. Пхеньянда музыкалык жана драма театрлары иштейт: «Мансудэ» көркөм театры, Чыгыш-пхеньян Чоң театры, «Чхолима» мамлекеттик драма театры, «Понхва» мамлекеттик көркөм театры ж. б. Театр жана бий искусствосуна Ким Ван У, Ю Ын Ген, Ван Сен Хва, Цой Ен Ай, Тен Дек Вон, Ким Дях Ын, У Голь Сон ж. б. зор салым кошушкан.
Жөнөкөй эфирлер
Ж. э. мол-сында бош жуп электрондору бар кычкылтек атомунун болушу алардын негиздик касиеттерин аныктайт:
Эволюционизм
Эволюционизм - этнология илим катары калыптанган мезгилдеги (19-к. орто чендери) алгачкы илимий теория. 19-к. табият таануу илимдеринде объективдүү дүйнөдөгү өзгөрүүлөр ички мүмкүнчүлүктүн натыйжасында жүрөт деп ырастаган өнүгүү принциби түптөлүп жаткан. Өнүгүү принцибин кеңири колдонуудан натыйжасында эволюция идеясы пайда болгон жана ал табият таануу илиминде үстөмдүк абалды ээлей баштаган. Белгилүү боло баштаган бул идея калыптанып жаткан этнология илимине да өз таасирин берген. Эволюциялык багыттагы алгачкы окумуштуулар башкы милдет катары маданияттын өнүгүшүнүн жалпы мыйзам ченемдүүлүктөрүн ачып берүүнү милдет катары коюшкан. Эволюционизмдин жактоочулары: Англияда - Г. Спенсер, Э. Тайлор,Дж. Фрэзер, Германияда - А. Бастиан, Т. Вайнц, Г. Шурц, Францияда - Ш. Летурно, АКШда - Л.Г. Морган сыяктуу изилдөөчүлөр болушкан. Эволюциялык багыттын пайда болушу менен этнологиянын илим катары калыптанышы аяктаган. Эволюциялык.мектел коомдун алга карай өнүгүү идеясын жетекчиликке алып, адамдын, анын маданиятынын өнүгүшүнүн алгачкы концепсиясын түзгөн. Эволюдионизмдин негизги идеялары төмөнкүлөр: Эволюционисттердин ою боюнча бардык элдер бир жол менен өнүгөт жана алардын жетер жери европалык маданият менен цивилизация. Мындан европалыктардын колониялаштыруусу дүйнө элдерин европалыктардын маданиятына жеткирет деген актоочу ой жаралган. XIX к. аягына карата жыйналган жаңы этнографиялык материалдар аларды түшүндүрүүдө эволюционисттик теориянын алсыз экендигин көрсөттү. Аларды түшүндүрүү үчүн изденүүлөр этнология илиминде жаңы багыттардын, мектептердин пайда болушуна алып келди. Алар антиэволюционисттик багытка ээ болушту.
Бензинг, Ханс
Кыскача өмүр таржымакалы
Бензинг Франциядагы немис элчилигинде иштеп жүргөндө (1949-жылы) Азамат Алтай менен Мария Чокай аркылуу таанышкан.
Түркстанды, түрк элдеринин тилдерин мыкты билген бул полиглот аалымга Азамат Алтай кыргыз тилин үйрөнүүгө да көмөкчү болгон. Кийин ал Германиянын Түркиядагы баш консулу болуп иштеди (1956—59).
Кривой Ускат
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Самын
Майлуу самындар
Мындай самындарга «Косметическое», «Лесная сказка», «Элегия», «Зодиак», «Консул», жана башкалар кирет. «Детское», «Малышам», «Ну, погоди!» жана «Чебурашка» самындарына ланолинден башка терини дүүлүгүүдөн сактоочу бор кислотасы кошулат.
Мальбранш, Никола
Кудай тууралуу
Ушундан келип Мальбранштын башкы гносеологиялык корутундусу чыгат: нерселерди таанып-билүү — бул бар болгону «алардын Кудайдагы чагылышын көргөнүбүз». Ошол эле убакта Мальбранш негизги таяныч жоболорун сактайт: ачыктыкты рационалисттик талап кылуу чындыктын критерийи катарында каралат. Сезимдик элестер нерселердин жашап турушун ырастайт, бирок нерселердин касиеттерин идеялардын жардамы аркылуу таанып-билебиз. Нерселерди биз ачык жана так кабылдайбыз, бирок бул нерселерде чагылышып турган теңирлик идеялардын акыйкаттыгын гана далилдейт. Мальбранш негизинен пантеизмди коргогон, ушундан улам анын китептери католик чиркөөсү тарабынан «Тыюу салынган китептердин индексине» үч жолу киргизилет.
Маречек, Рудолф Павлович
Кыскача өмүр жолу
1970-жылы дүйнөдөн кайткан.
Лиопельма
Лиопельма (лат. Leiopelma) — жылма буттуу бакалардын бир уруусу.
Ал-Каида
Ал-Каиданын өзөгүн 1979—89-ж. СССРге каршы күрөшкөн Афганстандагы араб ыктыярдуулары (моджахеддер) түзгөн. Алардын аракеттери Бен Ладен тарабынан каржыланып турган жана көпчүлүгү Сомали, Тоолуу Карабак (армян-азербайжан чатагы), Босния, Косово, Тажикстан, Чеченстандагы (Хаттаб жетектеген можахеттер) ж. б. согуштук окуяларга катышышкан. 1990-ж. А.-К. уюму «Афган Жихадынын Энциклопедиясын» басып чыгарып, анда террордук аракеттерди жүргүзүү тактикасы, жардыруучу куралдарды жасоо жана пайдалануу ыкмалары камтылган. 1997-ж. АКШнын Борбордук Чалгындоо Кызматы Бен Ладенди «№ 1 террорчу» деп жарыялаган. Бен Ладен Афганстандагы талибдер көзөмөлдөгөн аймактарда жашырынып жүргөн жана «Талибан» кыймылы аны Америкага берүүдөн баш тарткандан кийин, АКШ Афганстандагы антитеррордук компаниясын баштаган. Анын жүрүшүндө Ал-Каиданын жетекчилеринин көпчүлүгү жок кылынган, бирок Бен Ладен кармалган эмес. 1998-ж. Ал-Каида уюму Найробидеги (Кения), Дар-Эс-Саламдагы (Танзания) АКШнын элчиликтериндеги жардырууларды (300гө жакын киши өлүп, 5 миңге жакыны жарадар болгон) уюштургандыгын билдирди. Тунисте, Йеменде, Кувейтте, Индонезияда, Кенияда, Сауд Аравиясында, Испанияда, Түркияда ж. б. өлкөлөрдө Ал-Каиданын мүчөлөрү уюштурган террордук актылардан жүздөгөн адамдар курман болду. 1998-ж. Ал-Каида «Иудейлерге жана кресттүүлөргө каршы бүткүлдүйнөлүк ислам фронтунун» түзүлгөндүгүн жарыялады. 11. 9. 2001-ж. террорчулардын Нью-Йорктогу Дүйнөлүк соода борборуна жана Вашингтондогу Пентагондун имараттарына жасаган авиачабуулунан 3 миң киши курман болуп, бир нече миң адам жарадар болду.
Манасчы
Манасчылар
Абдыкерим Беки уулу, Абылгазы Жумабай уулу, Акмат Рысменде уулу, Акмат Токтогул уулу, Актан Тыныбек уулу, Акун Таш уулу, Акын Шадыканов, Алазбек Тойчубеков, Алимжан Сырдыбаев, Анаргүл Тажибаева, Асанкан Жуманалиев, Багыш Сазанов, Бейшерик Албанов, Бөрүбай Султанов, Дөөлөталы Касымбай уулу, Дүйшөнаалы Жанаев, Дункана Кочукеев, Жакшылык Сарыков, Жаныбай Кожеков, Жаркынбаев Б, Жетиген Бакиров, Жолборсалы Турдалиев, Жоробек Мамаев, Жумабаев Ч, Жусуп Мамай уулу, Имангазы Исагулов, Каба Атабеков, Калбү Сүйүнбаева, Калыбек Жумагулов, Касымаалы Алымбеков, Кубанычбек Маликов, Кудайберген Өмүрзаков, Лапаз Көккөзов,Малдыбай Борзу уулу, Маматкул Мураталиев, Мамбет Чокморов, Мамбеталы Ашымбай уулу, Мамыт Алдаяров, Мамыт Алдозов, Матисак Акбаев, Маша Кадыров, Медер Суранчиев, Молдобасан Мусулманкулов, Момуш Шапаков, Мурат Калбаев, Өмүрша Кененбаев, Насыр Искендеров, Ныяз Мамырбаев, Саалы Жолдошев, Сагымбай Орозбак уулу, Сапарбек Касмамбетов, Саринжи Кожомбердиев, Саякбай Каралаев, Сейдана, Өсөр Жолдошев, Төрө Мамытов, Тагай Бекмуратов, Таш Сейитбаев, Тоголок Молдо, Токон Мамытбекова, Токтосун Байбураев, Төрөкул Раззаков, Түгөлбай Сыдыкбеков, Турдубай Мадиев, Турдумамбет Акматалиев, Тыныбек Жапы уулу, Уркаш Мамбеталиев, Урмамбетов О, Чал Садыков (Садыров), Чокан Валиханов, Шаабай Азизов, Шапак Рысмендеев, Ыбрай Абдыракман уулу, Ыса Жумабеков, Эргеш Ташимбетов, Эргеш Ташматов - дан жаздырылып алынган «Манас» дастанынын варианттары Кыргызстандын Илимдер Улуттук Академиясынын Тил, адабият, искусство институтунун алдындагы кол жазмалар фондунда сакталууда.
Өзгөрүш оникс кени
Өзгөрүш оникс кени Талас облусунун Бакай-Ата районунда, Өзгөрүш кыштагынан 4–5  км түндүк тарапта, Нылды суусунун чатынан 3 км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 2100–2200 м бийиктикте. 1980-ж. изилденген. Кен аймагын протерозой жана палеозой тектери жана алардын үстүн жаап жаткан палеоген-неогендин терриген-карбонат чөкмөлөрү түзөт. Мрамор оникси палеоген-неогендин акиташ теги менен кумдук катмарларынын чегинде линза сымал жатат. Мындагы мрамор оникси эң кооздугу менен айырмаланат. Өңү кызгылтым күрөң, кочкул күрөң болуп, жарыш кеткен ачык түстөгү катчалар кайталанат. Майда бүртүкчөлүү, жука темгилдүү. Жакшы сайкалданат. Болжол ресурсу 63,9 т.
Рио Ранчо (Нү-Мексико)
Калкы - 88901 киши. Болжолдуу аянты - 190.4 км². FIPS коду — 35-63460.
Похманка (дарыя)
Похманка — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Чоң Пелым дарыясынын сол жээгинен 109 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Сипаль-Кы дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кукша (Том куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Сао Пауло метросу
Сао Пауло метросу — Сао Пауло шаарынын метросу. Метросу 14-сентябрь 1974-жылы ачылат.
Козголуу
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Сөз тыңдоо, сөзгө конок берүү
Адабият
Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. “Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү”  Бишкек – 2000 “Шам” басмасы. ISBN 9767-10-030-3
Атмосфера фронту
Атмосфера фронту, тропосфера фронту - атмосферадагы (тропосферадагы) физикалык касиеттери ар түрдүү болгон аба массаларын бөлүп турган өтмө зона. Алардын туурасы 20-60 км, уз. 4-5 миң кмге жетет. Мында муздак агымдын жылуу агымга кошулган жеринде аба ырайы (температурасы, шамал жана анын багыты, абанын нымдуулугу) өзгөрө баштайт да, ал жерде аба массаларынын кыймылы жүрөт. Тыгызыраак келген муздак аба жер бетине жантыгынан (шынаа сыяктуу) жайгашып, жылуу аба анын үстүндө жатат. Атмосфера фронттогу дайыма муздак аба жагына кыйшайган абалда болот. Анын бурчу өтө кичине, орто эсеп менен 1: 100гө барабар.
Алтыке, урук
Этникалык аталыш “алты урук, топ”, «алты уруктун бирикмеси» маанисин туюнтушу мүмкүн.
Ыктыярдуулук
Ал ортомчулук ыктыярдуу болуп санала тургандыгын, тараптардын кимиси болсо да ортомчулуктун каалаган этабында баш тартууга укуктуу экенин эскертет. Ал ошондой эле эч бир тарапты жактабастыгын, тараптардын бир пикирге келишине гана жардамдашаарын жана ортомчулук мезгилиндеги сөздөрдүн баары купуя сакталаарын айтат. 2-этап – Тараптардын сөз сүйлөшү. Ар бир тарап болгон окуяны айтат. Кимиси даттанса, ошол биринчи сөз баштайт. Анын сөзүн бөлүүгө уруксат берилбейт. Анан экинчи тарап чатактын себептерин өзүнчө түшүндүрөт. Катышуучулардын кимиси болсо да, ортомчу өзү да бул сөздөрдү жазып турууга укуктуу. Ортомчулук аяктагандан кийин купуялыкты сактоо үчүн ортомчу жазып алган жазуулар жок кылынат. 3-этап – Тараптардын кызыкчылыктарын айкындоо. Ортомчу фактыларды жана маселелерди аныктоого аракеттенет. Ал эки тараптын тең айткандарын угат, ар бир тараптын көз карашын жалпылайт жана алардын маселени канчалык түшүнгөндүгүн айкындайт. 4-этап – Сунуш киргизүү. Ар ким көйгөйдү чечүүнүн мүмкүн болгон варианттарын ойлонуштурат. Ортомчу сунушталган чечимдердин тизмесин түзүп, чечимдин ар бир варианты боюнча тараптардын пикирин сурай 5-этап – Чечим тандоо. Тараптардын айткан пикирлерине таянып, ортомчу талашты чечүүнүн мүмкүн болгон жолдорун караштырат жана кайсынысы эки тарапты тең канааттандырарын аныктоого аракеттенет. Чечим ойдогудай жакшы болушу үчүн реалдуу болууга, эки тарапты бирдей канааттандырууга тийиш. 6-этап – Макулдашууга жетишүү. Ортомчу тараптардын өз ара алгылыктуу келишүүсүнө жардамдашат. Чечим жазуу жүзүндө таризделиши керек. Мындай макулдашуу «ортомчулук келишим» деп аталат. Тараптар ошондой эле, эгерде алардын бири бул макулдашууну бузса, эмне болорун талкуулоого тийиш. Афоризмдин автору Константин Семёнович Мелихан (1952-жылдын 27-сентябры, Ленинград) – орус жазуучусу, юмористтик китептердин автору, өз чыгармаларын эстрадалык аткаруучу
Тахира Менаждинова
Өмүр жолу
Ал айтылуу кыргыз солисти Болот Миңжылкиев менен чогуу иштешкен.
Берилл
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор А. Табалдиев. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1976. Том 1. А - Бюулук -608 б.
Марвази, Шараф аз-Заман Тахир
Чыгармачылыгы
“Марвази” деген ысмына (ныспасына) караганда Мерв шаарында (азыркы Түркмөнстандагы Мары шаарында) туулса керек деп жоромолдонот.
Марвази жана кыргыздар
Кыргыздардын мусулмандарга коңшу жашап калышы жана ата салтындагы өзгөрүүлөрдүн жүрүшү - илим үчүн эң маанилүү даректер. Анткени кыргыздардын Эне-Сай, Алтай, Түндүк-Батыш Монголиядан (Кыргыз-Нордон) Теңир-Тоонун чыгышына – тарыхый Чыгыш Түркстанга жер которушу, алардын этностук курамынын эле эмес, жалпы чөлкөмдүн этностук курамынын өзгөрүшүнө себеп болду.
Ысык-Көл
Ысык-Көл — Кыргызстандагы эң чоң тоолуу туздуу көл. Көлдөгү суунун көлөмү -1738 чарчы км, суу бетинин аянты - 6236 чарчы км. Жээктеринин жалпы узундугу - 688 км. Көлдүн орточо тереңдиги 278 м, эң терең жери 668 м. Ысык-Көл түндүктөн түштүккө 58 кмге, ал эми батыштан чыгышка 182 кмге созулат. Кыргыздар бул көлдү "Кыргызстандын бермети" деп аташат.
Зайцев эрежеси
Зайцев эрежеси, экинчилик жана үчүнчүлүк спиртти күчтүү к-талар катышуусунда дегидратациялаганда жана экинчилик, үчүнчүлүк галогеналкилди негиздин таасири менен дегидрогалогендөөдө суутек атому суутекке жарды көмүртек атомунан бөлүнүп чыгат:
Х -НХ Х=ОH же НаL Эрежени 1875-ж. А. М. Зайцев сунуш кылган.
Энергия
"Энергия" термини грекче ἐνέργεια сөзүнөн келип чыккан, ал биринчи жолу Аристотелдин чыгармаларында пайда болгон жана иш-аракетти же чындыкты билдирет (башкача айтканда, анын мүмкүнчүлүгүнө карама-каршы иш-аракеттерди иш жүзүндө жүзөгө ашыруу). Бул сөз, өз кезегинде, грекче ἔργον ("ergon") - "жумуш" деген сөздөн келип чыккан.
Араван-Сай, өзөн
Башталышында Гезарт, ортоңку агымында Чили-Сай, Кыргыз-Ата аталат. Шаарихан-Сай каналына куят.
Лебеда (Лехта куймасы)
Лебеда — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лехта дарыясынын оң жээгинен 146 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 29 км.
Дары-дармек каражаттарын жүгүртүү
Дары-дармек каражаттарын жүгүртүү – дары-дармек каражаттарын иштеп чыгуу, колдонууга чейинки жана клиникалык изилдөө, өндүрүү, даярдоо, сактоо, таңгактоо, КР аймагына ташып кирүү, КР аймагынан ташып чыгуу, ташуу, мамлекеттик каттоодон өткөрүү, калыпташтыруу жана сапатын көзөмөлдөө, сатуу, маркалоо, жарнамалоо, колдонуу, жараксыз болгон же жарам мөөнөтү өтүп кеткен дары-дармек каражаттарын жок кылуу сындуу иш-аракеттерди өзүнө камтуучу жалпыланган түшүнүк.
Жалган сан
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Кошожаш
«Кожожаш» дастаны өзүнүн сюжеттик композициялык куруму менен алгачкы коомдо жашоо тиричилигин өткөргөн бир урук элдин турмушуна арналган. Ошол уруунун жашоо тиричилигин сүрөттөөдө мифтик атрибуттардан болгон, адам баласынын көз карашында негизги орунду ээлеген ошол доордогу тотемдик жана анимисттик түшүнүктөр кеңири орун алган.
«Кожожаштын» Алымкул Үсөнбаев,Сулайман Конокбаев жана Төлөмүш Жээнтаев айткан варианттары бар. Албетте, акындык чеберчиликтин эң бийик чокусуна жеткен Алымкул Үсөнбаевдин айтуусундагы «Кожожаш» сюжет куруму, мотивдердин берилиши, композициялык түзүлүшү жана мазмуну боюнча алганда толук кандуу көлөмдүү эпос.
Коомдогу маалыматтык маданият
Колдонулган адабияттар
Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Кыргыз педагогикасы (энциклопедиялык окуу куралы). - Б.: 2004
Skype
Тез катташуу системалары
Skype башка тез катташуу тармактар (eng: Instant Messaging Networks) жана колдонмолор менен атаандашат. Көптөгөн тез катташуу колдонмолор жана башка VoIP телефония программалары кошумча функция катары видеоконференция мүмкүнчүлүгүн камтыйт.
№4 периниталдык борбору
Төрөт үйүнүн максаттарынын бири эл арасына эне сүтү балага керектүү табигый азык экенин жайылтып пропагандалоо. Сын алгы, үн алгы аркылуу болочок энелерге эне сүтү жана эмчек эмизүүнүн пайдасы тууралу мааламат беришет. Эмчек эмизүү саясатын колдоо катары жыл сайын периниталдык борбордо жумалык өткөрүлөт. 2010-жылы сентябрь айында эне сүтүн эмизүү жумалыгы өттү. Ал мезгилде бөлүмдөрдө жаш энелерге, кош бойлуу аялдарга жана борбордун кызматкерлерине чакан лекциялар окулуп, китепчелер таркатылып маалыматтар берилди. Ошондой эле кош бойлуу аялдар жана башка үй бүлөө мүчөлөрү бөлмөлөрдө илинген кооз, көркөмдүү көрсөтмө куралдар аркылуу маалыматтарды ала алышат.
Йемен
Администрациялык-аймактык бирдиги (2007):
Калкы
Калкынын басымдуу бөлүгү арабдар; калгандарын индиялыктар, пакистандыктар, эфиопиялыктар, сомалиликтер жана еврейлер түзөт. Өлкөнүн чыгышын жана түндүк-чыгышын 100 миңге жакын көчмөн бедуиндер мекендейт. Йемендиктердин 750 миңге жакыны Араб жарым аралындагы башка өлкөлөрдө жашайт. Калкынын табигый өсүүсү 3,1%. Калкынын орточо жыштыгы: 41,4 адам/км2, эң жыш отурукташкан аймак Хадрамаут мухафазасы 1113,3 миң), шаар провинцияларынын ичинен Аден шаары жана анын айланасы (калкы 650,7 миң), эң сейрек жайгашканы өлкөнүн чыгышындагы Махра (98 миң). Шаар калкы 26% (2005). Мамлекеттик дини ислам. Конфессиялык белгилери боюнча калкы негизги эки топко бөлүнөт: зейдиттер сектасындагы шииттерге (түндүк батышындагы тоолуу аймактарда) жана шафиит багытындагы сунниттерге. Исмаилиттер бар. Ири шаарлары (2008): Сана (калкы 1876,7 миң), Аден (649,9 миң), Таиз (522,6 миң), Ходейда (448,0 миң), Эль-Мукалла (198,7 миң).
Арал (Манас району)
Арал ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кайыңды айыл аймагына кирет.
Анжиян Уезди
1876-1924-ж. Туркстан генерал-губернаторлугуна караштуу Фергана облусундагы акимдик-аймактык бирдик.
Си (программалоо тили)
Си программалоо тили (Programming language C- Язык программирования Си). 1970-жылдын башында Деннис Ритчл тарабынан иштелип чыккан, алгач ал системдик програмдык жабдыктарды жазууга багытталган. Бүгүнкү күнү Си тили иштетүү системдерин жана колдонмо програмдык жабдыктар менен кошо кеңири таралган програмдык жабдыктарды иштеп чыгууда колдонулат. Си профессионал програмчылар пайдаланган програм тили, ал ишкердик жана илимий колдонууларда да эффективдүү иштейт. Си ар кандай компьютерлерде аткарылат, бирок көп учурда UNIX, LINUX иштетүү системдери чөйрөсүндө колдонулат.
Мосбург-ан-дер-Изар
Мосбург-ан-дер-Изар - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Фрайзинг (район)|Фрайзинг районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 17 554 (2010-ж.). Аянты – 43.86 км2.
Сабырдуулук
Сабырдуулуктун ар кайсы тилдердеги мааниси бирдей эмес. Мисалы, англис тилинде «инсанды жана нерсени каршы болбой кабылдоо даярдыгы жана кудурети» дегенди билдирет. Французча – «башка адамдын эркиндигин, ойлонуу ыгын, жүрүм-турумун, адептик жана диний көз карашын урматтоо». Кытай тилинде сабырдуулук «башкаларга жол берүү, оң кароо, айкөлдүк кылууну» билдирет. Араб тилинде сабырдуулук – «башкаларга кечиримдүүлүк, сылык-сыпаалык, боорукердик, түшүнүүчүлүк, кол сунуучулук». Фарси тилинде: «сабырдуулук, чыдамдуулук, элдешүүгө даярдык». Орус тилинде толеранттык термини негизинен медицинада колдонулуп, «сезгичтиктин начарлашына байланыштуу кандайдыр бир жагымсыз таасирге жооп кайтаруунун жоктугун же начарлашын» билдирчү. Ал эми «сабырдуулук» (башка адамдардын пикирин чыдап угуу, аны менен келишүү, башкалардын жүрүм-турумуна кечиримдүү мамиле жасоо жөндөмү) терминине соңку беш-алты жылга чейин толеранттыктын маанилери толук камтылбай келген.
Ишеним – буга адамдын бир катар сезимдери камтылат: коопсуздук (ишеничтүүлүк, көңүл тынчтыгы, коргоодо болуу, сырдын сакталышы); шайкеш келүү (достук мамиле, түшүнүү, баарлашуу, кадыр-барк, сылыктык, урмат-сый, сабырдуулук); чын ыкластык (чынчылдык, ачык-айрымдык). Ишенимдүү мамиле тараптардын эч кайсынысы алдабай, жалган белги бербей (күйпөлөктөбөй, калп айтпай) жүргөндө гана түзүлүшү мүмкүн.
Жалбырак түргүчтөр
Жалбырак түргүчтөр (лат. Tortricidae) – жетим көпөлөктөрдүн бир тукуму, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: жүзүм жалбырак түргүчү (лат. Tortrix ampelli), эки учуруучу жалбырак түргүч, эмин жалбырак түргүчү (Т. viridana), зыгыр жалбырак түргүчү (Т. lini).
Любовка (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Мары шаары
Кыскача тарыхы
Мары шаары Борбордук Азиядагы Кара-Кум чөлүндө жайгашкан оазис жерде орун алган. Шаар Мургап (Мургаб) дарыясында жайгашкан.
Маданияты
Мары шаарында аймактык ири музей жайгашкан.
Марыда туулган же байырлаган тарыхый инсандар
Бул шаарда дарыгер жана тарыхчы Шараф аз-Заман Тахир Марвази туулгандыгы жоромол кылынат.
Нылды
Нылды ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кайыңды айыл аймагына кирет.
Жалил Муса Мустафович
Жалил Муса Мустафович - (Жалилов, Залилов) (2. 2. 1906, Татарстан, Мустафин кыштагы – 5. 8. 1944, Берлин) – татар акыны, Советтик Союзунун Баатыры (1956, өлгөндөн кийин). ММУнун адабият факультетин бүтүргөн (1931). ВЛКСМ БКнын татар балдар журналынын редактору (1931–41). Чыгармачылыгы 1919-жылдан башталган. 1925-ж. алгачкы «Биз баратабыз» деген ырлар жана поэмалар жыйнагы чыккан. «Өткөн жолдор» (1924–28), «Эпкиндүү партизан» (1930), «Кат ташыгыч» (1940) жана башка ырларында ошол кездеги жаштардын эпкиндүү эмгегин даңазалаган. «Алтын чач» (1941; СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1948) жана «Ильдар» (1941) операларына либретто жазган. «Маобит дептери» ырлар цикли (1957, Лениндик сыйлыгы) – адамдардын каармандыгынын жана туруктуулугунун гимни. 1968-ж. ал жөнүндө «Маобит дептери» аттуу фильм тартылган. 1942-ж. жарадар болуп туткунга түшкөн. Фашисттик түрмөдө өлтүрүлгөн.
Дарылоо-эмгек профилакторийлери
Дарылоо-эмгек профилакторийлери – мурдагы СССРдеги өнөкөт аракечтерди жана баңгилерди мажбурлоо жолу менен дарылоочу атайын медициналык мекемелер.
Рио Коммюнитис (Нү-Мексико)
Рио Коммюнитис (Нү-Мексико) (Rio Communities) — Нү-Мексико штатынын Valencia округуна караган АКШ шаары.
Эндокрин системасы
Эпифиз
Эпифиз мээ жарым шарларынын алдындагы без, чоңдугу буурчактан кичирээк, таламустун (көрүү дөңчөсүнүн) үстүндө жайгашкан. Формасы карагайдын тобурчагына окшош. Ички секреция бези катарында мелатонин гормонун бөлүп чыгарып, теридеги пигмент клеткаларынын аракетин күчөтөт. Андан тышкары эпифиз организмдеги суткалык жана сезондук өзгөрүүлөргө ыңгайланууну, биологиялык, ошондой эле организмдин бир катар системаларын анын ичинде жыныс циклдерин жөнгө салуусу болжолдонот.
Уйку бези глюкагон
Уйку бези глюкагон, инсулин гормондорун канга бөлүп чыгарат. Бөйрөк үстүндөгү бездер эки түрдүү ички секреция ткандарынан турат. Ички катмары — адреналин жана норадреналин гормондорун, сырткы катмары — кыртышы стероид гормондорун бөлүп чыгарат.
Акро ыр
Акро ыр (грек- четки ыр) – сабынын башындагы тамгаларды жогортон төмөн каратып окуганда, көбүнчө ырдын кимге арналгандыгын же ким тарабынан жазылгандыгын билдирген, болбосо дагы бир кандайдыр сөз келип чыккан тартипте түзүлгөн ыр. Дүйнөлүк адабияттын тарыхында акро ыр байыркы доордо эле пайда болуп, азыркы мезгилге чейин колдонулуп келген форма. Акро ыр кыргыз поэзиясында да кезигет. А.Токомбаев “Жашасын жаз”, Ж. Мамытов “Акро ыр” деген ырларын жазган. Мис.,
Санаторий
Санаторий (латын тилинен sano «дарылап атам, айыктыруу») — дарылоо үчүн негизинен жаратылыштын (табигый) факторлорун (аба, минералдуу суулар, баткак жана башкалар) пайдаланган дарылоо-алдын алуучу мекеме.
Жапон киноакадемиясынын сыйлыгы
Сыйлык номинациялары
"Чет тилдеги мыкты тасма" номинацияларында Стивен Спилбергдин, Роман Поланскинин, Жеймс Кэмерондун, Клинт Иствуддун, Сержио Леоненин, Бернардо Бертолуччинин, Том Хупердин жана башкалар тасмалары сыйлыкка ээ болгон.
Шаман дини
Шаман дини - Сибирь элдеринде кеңири тараган, тамыры жайылган байыркы дин, диний ишенимдердин өзгөчө системасы. Бул термин тунгус-манжур тилдеринде «саман» деп аталып, шаман дининин өзгөчө кызматкеринин диний-иерархиялык аталышынан улам келип чыккан. «Шаман» термини 19-к. Европа окумуштуулары тарабынан илимге киргизилген. Сибирь элдеринде бул дин ар кандай аттар (ак дин, буркан дини ж.б.) менен аталган. Бул диндин айрым элементтери Саян-Алтай элдеринде (хакастар, тувалар, шорлор, алтайлыктар), айрым тунгус тилдүү элдерде сакталып калган. Соңку мезгилдерде бул динди кайрадан калыбына келтирүү иш-аракеттери жүрүп жатат. Байыркы кыргыздардын диний ишенимдери боюнча кытай жана мусулман булактары, руна сымал кыргыз жазуулары кабар берет. Кыргыздар диний ритуалдарды жетектегендерди «кам» деп аташары баяндалат. Бул маалыматтарда кыргыздардагы камдар жараткан менен байланыш милдеттерин аткарары, бул жөнөкөй эмес адамдар аркылуу кийинки жылы малдын башынын амандыгы, түшүмдүн молдугу, оору сыркоонун болбостугун ошол «көзү ачыктардан» сурап билишкен. Камдар өз учурунун кадыресе билимдүүлөрү, коомдогу таасири бар өзгөчө социалдык катмарлардан болушкан. Туваларда, хакастарда «хам» формасында сакталып келет. Кыргыздар ислам динин кабыл алышкандан соң, диний жөрөлгөлөрдү алып баруучулар «кшы» деп атала баштаган (караңыз: бакшы темасы). Камдар же бакшылар «өз жардамчыларынын» жардамы менен Көк Теңирге учуп чыгып, духтар аркылуу баарлашкан. Эл менен Кудайдын ортосундагы байланыштыруучу звено болушкан. Демонологиялык күчтөр, кыялый кубулуштар менен күрөшүүчүлөр шамандар болушкан. Шамандар башкалардан айырмаланган кийим-кече, сыйкыр-керемет күчү бар деп таанылган курал-жарактарын, аспаптарды алып жүрүшкөн. Шамандык ишмердүүлүк кандайдыр бир ырым-жырымдар, бийлөө, музыкалык аспапта ойноо менен коштолгон. Шаман дини жана анын айрым негиздери Сибирь элдеринин чарбалык укладдары менен байланышкан. Бул диндин айрым элементтери бүгүнкү кыргыздардын ишенимдеринде сакталып калган. Мисалы, тоо-ташка, булактарга сыйынуу, түлөө өткөрүү, мазарларга же ыйык деп эсептелген жерлерге чүпүрөк байлоо ж.б.
Услыбаш (Стерлитамак району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Сога-Яха дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Беринг деңизи
Жээктери бийик, аскалуу келип, өтө тилмеленген. Эң чоң булуңдары: Анадырь, Олютор, Нортон жана Бристоль; ири аралдары: Ыйык Лаврентий, Ка-рагинск, Нунивак ж. б.
Чуңкурчак Өрөөнү
Чуңкурчак өрөөнү-чандалаш кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталын да. Чаткалдын оң куймасы Чуңкурчак суусунун өрөөнү. Деңиз деңгээлинен бийиктиги 1770мден 2350мге чейин. Рельефи адыр-будур, уңкулчуң кулдуу. Өрөөндүн айланасы, дөбөлөр менен курчалган. Алардын арасындагы көптөгөн чуңкурчактардын айрымдарын чакан көлдөр ээлейт. Тоонун түбүндөгү эки кенен чуңкурчак (Бакмал, Жаныш-Көл) соолгон көлдөрдүн орду, алардан ылдый (2170м бийиктикте) Ак-Көл, Сүйрү-Көл, Камышты-Көл, Коголу-Көл, Кечик-Көл, Казандуу-Көл сыяктуу топ көлдөр тизилип жатат. Булардын узундугу 50–60мден 350мге чейин. Жээктеринде түрдүү өсүмдүктөр өсөт: бакдарак (терек, кайың, тал, итмурун жана башка), камыш, жекен, өлөң чөп, өйдөрөөк жерлерде аюучачы, буйрашашыр, чайыр, арча жана башка.
Сары-Булак (Манас району)
Сары-Булак ― Кыргызстандын Талас облусунун Манас районундагы айыл. Кайыңды айыл аймагына кирет.
Калкы
Калкы ― 194 киши (2009-жылы).
Арамза, өзөн
Суусамыр кырка тоосунун түндүк-чыгыш капталындагы чакан мөңгүлөрдөн башталып, кууш өрөөн аркылуу шар агып, андан чыккандан кийин Суусамырга куят.
Рой (Елва куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Риштан озекерит кени
Риштан озекерит кени Баткен облусунун Кадамжай районунда, Риштан шаарчасынан 15  км түштүктө. 1947- жана 1953-жылдары "Ферганозокерит" жана "Ферганнефтеразведка" тресттери издөө иштерин жүргүзгөн. Кен Түндүк Риштан антиклиналынын эки канатындагы палеогендин риштан жана түркстан ярустарынын кумдуктары менен байланышкан. Продуктулуу кабаттар озокерит менен сиңирилген чопо жана акиташ цементи толгон кумдуктар болуп эсептелет. Кендин жалпы аянты 16 км2. Пайдалуу кен кабаттары 120 м тереңдикке чейин чалгындалган. Кабаттардын калыңдыгы 1,6 мден 19,8 мге чейин, битумдун өлчөмү 8,93%ке чейин. Озокериттин запасы С1 жана С2 категориясы боюнча 202,8 миң т.
Хамид Зияевич Зияев
Кыскача өмүр таржымакалы
Өзбекстандагы белдүү тарыхчылардын бири Хамид Зияев 1923-жылы 15-июнда Ташкент шаарында туулган. Улуу Ата мекендик согушта оор жарадар болгон. Аны Кыргызстандагы даңазалуу аскер дарыгери Рафа Айдарбекова (мамлекеттик ишмер Иманаалы Айдарбековдун кызы) кан майдандагы талаа ооруканасында дарылаган. Уруш аяктаган соң, 1946-жылы Ташкент педагогика институтунун тарых факультетин аяктаган. Өзбекстан ИАсынын Тарых жана археология институтунун илимий кызматкери (1950––1963) болуп иштеген. 1964––65-жылдары аталган институттун Жаңы тарых бөлүмүн жетектеген. 1965––85-жылдары аталган институттун директорунун илимий иштер боюнча орун басары болуп иштеген. 1996-жылдан –– Өзбекстан ИАсынын Тарых институтунун жетекчи илимий кызматкери болуп иштеген. Ардагерликке чыккан. 2015-жылы 13-июлда Ташкент шаарында дүйнөдөн кайткан.
Илимий ишмердиги
Хамид Зияев Борбордук Азия менен падышалык Орусиянын соода-экономикалык алакалары, Борбордук Азиянын падышалык оторчулук доорундагы тарыхы, Орусия менен Чыгыш Түркстандын алакаларынын тарыхы, XIV––XX кылымдардагы Өзбекстан тарыхы, Түркстандагы эгемендик үчүн күрөш тарыхы сыяктуу илимий көйгөйлөрдү архивдик жана башка тарыхый даректердин негизинде изилдеген, көптөгөн илимий эмгектер жарыялаган ири окумуштуу.
Шериктери жана шакирттери
Профессор Хамид Зияевдин үзөңгүлөштөрү Борбордук Азияда жана Орусияда көп болгон. Алардын арасында -- чыгыш таануучу, академик Бөрү Ахмедов, тарыхчы Кушбек Үсөнбаев ж.б. бар эле. Хамид Зияевдин жүздөй шакирти бар. Анын Кыргызстандагы шакирти –– тарыхчы Кыяс Сатар уулу Молдокасымов.
Үй-бүлөсү
Жубайы -- Саодат Худайбердиева (1938-жылы туулган). Ал 19 жашында Х.Зияев менен баш кошкон. 57 жыл чогуу жашап, төрт кыз, бир уулдуу болушкан. 2020-ж. башында 19 небере, 30 чөбөрөлүү болушту. Уулу Азамат Зияев (Зиёев) менен кызы Дана (Доно) Зияева –– тарых илимдеринин докторлору, профессорлор. Учурда уулу Азамат Зияев Өзбекстан ИАсынын Тарых институтунун директору болуп иштейт. Ал Өзбекстан Жогорку Кеңешинин депутаты да болгон.
Алма
Кыргызстанда 18 миң гадан ашык жапайы алма токойлору бар. Анда Кыргыз, Сиверен, Нездведский, Юзепчук жапайы түрлөрү өсөт. Анын бийиктиги 14 мге жетет. Сөңгөгү кабык менен капталган. Шагы жайылып өсөт, жалбырагы учтуу, узундугу 5-10 см. Гүлү чоң, ак же кызгылт. Мөмөсү ширелүү, таттуу, өлчөмү, өңү, формасы сортуна жараша ар түрдүү. Жайылган жоон жыш тамыры жерге терең кирип өсөт. Көп жыл (100, жапайы түрү 300 ж-га чейин) жашайт. Сортуна жараша 4-12 жылда мөмө байлай баштап, 40-50 жыл түшүм берет. Апрель-майда гүлдөп, кайчылаш чаңдашат. Суукка чыдамдуу, ар кандай топуракта өсөт. Алма - маанилүү мөмө жана баалуу өсүмдүк. Мөмөсүндө суу, кант, алма кислотасы, лимон кислотасы, пектин, боёк заттар, А, С витамини бар. Мөмөсүнөн кыям, компот, шире, повидло, мармелад, как ж. б. жасалат.
Эрнст Мах
Эйнштейн Мах тууралуу
Эйнштейндин пикири боюнча, Мах механицизмге болгон догматикалык ишенимди солкулдатып таштаган. Махтын мейкиндиктин абсолюттуулугун танганы дүйнөнү бир кыйла үнөмдүү элестетүүгө алып келет, анткени мындай учурда мейкиндик менен материя өз өзүнчө бөлөк жашабастан, мейкиндик жагынан ыраатка келтирилген материя бар болуп жашап турат. Махтын «ойломду үнөмдөө принцибинде» чоң рационалдуу данек камтылып турат, анткени анда теориялардын мазмун жагынан жөнөкөй болушуна жана алардын биримдигине карата талаптар айтылган. Бирок Махтын ырастоолорунда бул принциптин апыртылып жиберилиши көрүнүп, теориялар менен фактылардын шайкештик талабына зыян келтирилген. Ал ойломду үнөмдөө принцибинде «нукура сүрөттөп жазуунун» («чистого описания») маанисин баса белгилеп, мындан жаңы билимдердин булагын көргөн. Ал, дээрлик ар кандай билим туюмдардан пайда болот деп эсептеп, муну менен логикалык ойломдун ролун төмөндөткөн. Мах үчүн негизги нерсе — байкоо. С. Франк мындай деп жазат: «Махтын жана анын түздөн түз жолун жолдоочулардын пикири боюнча, физиканын фундаменталдык мыйзамдары төмөнкүчө формулировкаланууга тийиш: ал мыйзамдар түздөн түз байкоолор аркылуу аныкталуучу түшүнүктөрдү гана камтып турушу керек, же эң болбоду дегенде, түздөн түз байкоолор менен кыйла ой түйүндөрү аркылуу байланышып тургандай болушу керек».
Чөгүндү
Чөгүндү — азыркы чөкмө пайда болу зоналарында жаралып, камдаша элек, суу түбүндө топтолгон катуу материалдар (тунма, сапропель). Чөгүндүгө ошондой эле эле шамалдын, мөңгүнүн аракеттеринен, үбөлөнүү процессинен пайда болуп, бирок көп өзгөрүүлөргө дуушарланбаган заттар да кирет.
Дебет меморандуму
Дебет меморандуму – 1) сатып алуучунун тийиштүү алына турган эсеби дебеттелгендиги тууралуу ошол сатып алуучуга билдирүү үчүн сатуучу колдоно турган документ; 2) белгилүү бир себептерден улам каражат салуучунун банк эсеби кыскаргандыгы тууралуу банк тарабынан каражат салуучуга бериле турган документ (м.: банктын тейлөө акысы үчүн төлөмдүн натыйжасында).
Коллеж
Коллеж (англ. college, лат. collegium) – окуу жайы. XIII кылымдын башында коллеждер биринчи Улуу Британияда жаралган, АКШда кийин XVII кылымда пайда болду.
Эдди Редмэйн
Өмүр баяны
Эдди актёрлук чеберчилик сабактарына бала кезинен катышып баштаган. Актёрлук кесипке сегиз жашынан кызыгуу арткан.
2009-жылы Эдди Жон Логандын «Кызыл» деген жаңы пьесасында ойноп, ошол ролу үчүн Лоренс Оливье сыйлыгында «Экинчи пландагы мыкты актёр» наамына ээ болгон. Ошол эле ролун «Бродвей» театрында жаратып, «Тони» сыйлыгынын ээси болгон.
Он-Арча, кыштак (Нарын)
Кыштакта орто мектеп, эки кабат клуб бар.
Атоочтор
Атоочтор - лексика-семантикалык мааниси боюнча заттардын атын, сын-сыпатын, санын билгизүүчү, маани берүүчү сөз түркүмдөрүнүн тобу. Атоочторго зат, сан, сын, ат атоочтор кирет. Бирок булар өз ара лексика-семантикалык, грамматикалык белгилери боюнча айырмаланса да, атоо мааниси жана айрым грамматикалык категориялар (жөндөмөлөр, көптүк, таандык мүчөлөр) негизинен алардын бардыгына орток.
Нойбойерн
Нойбойерн - Германиянын Бавария Жериндеги] шаар. [[Розенхайм (район)|Розенхайм районуна карайт. Жогорку Бавария административдик округуна тиешелүү. Калкы – 4249 (2010-ж.). Аянты – 15.32 км2.
Кызлыгай Ускат
Кызлыгай Ускат — Орусиядагы дарыя. Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - КАР/ОБЬ/2677/546/43/18 орун алган. Дарыянын узундугу - 16 км.
Берке
Берке (1209-1266) - Алтын Ордонун ханы (1255-66). Жучинин үчүнчү уулу. Батыйдын бир тууганы. Беркенин тушунда Алтын Ордо Монгол империясына баш ийбей, өз алдынча болуп калган. Берке Актөбөгө Берке-Сарайын курат. Ал 14-кылымдын 1-жарымында Алтын Ордого борбор болот. Берке сурап турган чакта алым салуу үчүн Руста эл каттоо жүргүзүлүп (1257), аны жыйнай турган баскактар уюму түзүлөт. Баскактардын зомбулугу нечен жолу көтөрүлүш (Новгороддо 1259, Суздалда 1262) чыгышына себеп болгон. Берке 13-кылымдын 50-жылдарынын аягында Литвага жортуул уюштурган. Беркенин тушунда Алтын Ордонун элине ислам дини тарай баштаган.
Аргын, урук
Этноним тууралуу
“Аргын” этнониминин чечмелениши жөнүндө бүгүнкү күндөгү илим чөйрөлөрүндө бирдей пикирлер жок. Түрколог Г.Г. Мусабаев этнонимди монгол тилиндеги “аргуй”-“мал багуучу”, “мал баккандар” маанисинде чечмелейт. Таанымал иликтөөчү Н.А. Аристов өз кезегинде этникалык аталыштын келип чыгышын Алтайдагы “Аргун” дарыясынын аты менен байланыштырат. Казак энциклопедиясында бул этникалык аталышка “аруг” (арык) - “таза”, ”тунук”, ал эми “гун” - “байыркы уруу” деген мааниде түшүндүрмө беришкендиги маалым. Казак ономасты Т.Жанузаков А.Н. Кононовдун “арга-гун” термининде байыркы “агда”-“жамаат”, “көпчүлүк”, “топ”, “абдан көп” деген сөзүнүн негизи жатат деген пикирин колдойт.
Чырак
Чырак, электр жарык, электр лампа, чырагдан, шам чырак — бөлмөнү, имаратты, ачык жайды, атайын аянттарды, айрым нерселерди жарык кылуучу буюм. Адам баласы адегенде, палеолит доорунда чыракдан май куюлуучу, тулкусунун ичи чуңкур таштардан, ал эми энеолит доорунда чоподон жасалган. Кийин ичи көңдөй идиш сымал жана жогору жагында (май куя турган жана билик өткөрүүгө ылайыкталган) 2 тешиги бар. Чырак пайда болгон Байыркы Греция менен Римде зайтун майы куюлган чопо жана коло чырак урунулган. Кыргыздар мурда сөөк, чопо, кийин калдыркан темир, колодон жасалган чырактарды колдонушкан. Керосин пайда болгонго чейин анын ордуна сызгырылган май колдонулган. Бара-бара чырак жөнөкөй май чырактан азыркы электр чыракка чейин өзгөрдү. Азыркы чырак жарык кылуу арматурасынан турат. Жарык техникасы, техникалык, экономикалык, эстетикалык жана монтаждоо эксплуатациялык талаптарга жооп берет. Коопсуз жана ишенимдүү абалда иштейт. Ал жалпы жана айрым жерлерди жарык кылуучу болуп айырмаланат. Асма, шыпка, дубалга орнотулма, столго, полго коюлма ж.б болуп бөлүнөт. Чаңдан жана нымдан корголушу боюнча ачык тосмолуу, чаң жана суу өтпөс, жылчыксыз ж.б. болуп айырмаланат. Көркөмдүк жагынан баалуу өзгөчө чырактар сувенир катары да даярдалат.
Далдалчы
Далдалчы, ширенканачы – базарда, көбүнчө мал соодада сатарман менен кардардын ортосунда калыстык кылуучу соода адамы. Базарда соодалашып жаткан эки кишинин ортосуна өзү эле аралашып, экөөнү эпке келиштирип, калыстыкта соодалап жиберет. Базар салтында сатарман да, аларман да далдалчыга аздан акча-тыйын (ширенкана) беришкен. Алар ар күнү эртеден базар тараганга чейин жүргөндүктөн кесип катары эсептелген. Соодага шыгы жок болгондуктан, кыргыз далдалчылар сейрек кездешкен. Кыргыздардын соодасын өзбек, татар далдалчылары бүтүрүп беришкен. Совет бийлигинин жылдарында далдалчылар өзүнөн өзү азайган. Азыркы учурда далдалчылар кайрадан көбөйүүдө. Буга базар экономикасы түрткү болууда.
Чолпонбек Базарбаев
Таржымалы
1993-96-жылдары Кыргыз Республикасынын маданият министри
Арачы кызматтар
Арачы кызматтар – эл-аралык талаштарды тынчтык жолу менен чечүү каражаттарынын бири; чатакташкандардын ортосундагы байланышты калыбына келтирүүгө багытталган 3-тараптын (мамлекеттин, эл аралык уюмдун, белгилүү коомдук же саясий ишмердин) аракеттери. Арачы кызматтар чатакташкандардын биринин же эки тарабынын тең ошондой өтүнүчтөрүнө жооп иретинде, ошондой эле өздүк демилге менен көрсөтүлүшү мүмкүн. Арачы кызматтарын көрсөтүүчү чатакты жайгаруу боюнча сүйлөшүүлөрдүн өзүнө катышпайт.
Адепсиз жарнама
Адепсиз жарнама – жарандардын дарегине акаарат келтирилген сөздөрдү, салыштырууларды келтирүү менен, алардын расасына, улутуна, кесибине, социалдык катмарына, курагына, жынысына, тилине, динине, философиялык, саясий жана башка ишенимдерине шек келтирүү менен, жалпы кабыл алынган адеп-актык ченемдерин бузуу аркылуу жазуу, көрүү, угуу маалыматтарын камтыган жарнамалар. Ошондой эле буларга: а) дүйнөлүк жана улуттук кенчке кирген көркөм өнөр объекттилерди; б) мамлекеттик символдорду (Туу, Герб, Гимн), КР улуттук валютасын; в) кандайдыр бир жеке жана юридикалык жактарды; г) кандайдыр бир ишмердүүлүктү, кесипти, товарды.
Сокый-Кикя дарыясы
Сокый-Кикя — Орусиядагы дарыя. Ямало-Ненецк АО, Краснояр крайы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ратта дарыясынын оң жээгинен 58 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 15 км.
Мамытов, Абакир
Коомдук ишмердиги
Мыйзам чыгаруу, укуктук-нормативдик документтерди даярдоо маселелерине үзгүлтүксүз катышат. Кыргыз Республикасынын “Билим берүү” мыйзамын иштеп чыккан жана Парламентте коргогон адис (1992-ж), 2003-жылы кабыл алынган “Билим берүү” мыйзамын иштеп чыгууда чон салым кошкон. Учурда Билим берүү кодексин иштеп чыгуу жумушчу тобун жетектейт. Физкультура жана спорт жөнүндөгү мыйзамдын (2000-жыл) автору. Ведомстволор аралык жогорку билим берүү стандартын экспертиза өткөрүүчү комиссияны жетектеп (2003-2006-жж) экинчи муундагы мамлекеттин стандарттардын кабыл алынышына чоң салым кошкон. Кыргыз билим берүү академиясынын кабарлары журналынын башкы редактору катары илимий методикалык эмгектердин коомго тарашына салым кошот. Мамлекеттик маанилүү маселерди талдоого активдүү катышат. Учурда Кыргыз билим берүү академисында жетекчилик кызматта үзүрлүү эмгектенүүдө.
Лекваж (Ай куймасы)
Лекваж — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Айвож дарыясынын оң жээгинен 17 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 18 км.
Изонитрилдер
CuCl