cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Базыр
Базыр — Орусиядагы дарыя. Краснояр крайы, Хакасия Республикасы, Кемеров облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Берешь дарыясынын сол жээгинен 20 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 74 км.
Ендренкин, Иван Иванович
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тарыхы энциклопедия. Бишкек - 2003ж.
Кожомкулов Асан
Кожомкулов Асан (23. 8. 1932, Чүй областтык, Кемин району, Жаңы-Алыш кыштагы — 9.10.2001, Бишкек) — мамлекеттик ишмер. СССР жана Кыргыз ССР мамлекеттик сыйлыгына лауреаты (экөө тең 1982), Кыргыз ССРинин Эмгек сиңирген ирригатору (1981). 1955-ж. Скрябин атындагы КАЧИнин бүткөн. 1955-63-ж. Тянь-Шань областтык, 1963-67-ж. Баткен областтык, 1967-72-ж. Ош областтык суу чарба мекемелеринин башчысы, 1972-79-ж. Кыргыз ССРинин суу чарба министри, 1979-90-ж. СССР суу чарба министрлигине караштуу «Кыргыз суу чарба курулуштун» башкы башкармасынын башчысы болуп иштеген. Анын жетекчилиги менен Киров, Төрт-Күл, Ала-Арча суу сактагычтары, Чоң Чүй, Чоң Талас, Сокулук, Панфилов, Кемин, Кочкор, Баткен, Токтогул каналдары, Он-Арча, Ак-Жар, Куланак, Ит-Агар, Жылтыр, Жерге-Тал насостук станциялары курулуп, ишке киргизилгенетикалык Кыргыз ССР Жогорку Советинин беш жолку депутаты. Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери менен сыйланган. Баткен облусундагы Төрт-Күл суу сактагычына, Бишкек шаарындагы жана Кемин шаарчасындагы бирден көчөгө ысмы ыйгарылган.
Бешташ шаар чалдыбары
Бешташ шаар чалдыбары – 10–12-кылымга таандык шаардын калдыгы. Талас районундагы, Бешташ капчыгайында жайгашкан. Археологиялык табылгалары боюнча Бешташ шаар чалдыбары 3кө бөлүнөт: 1-шаар чалдыбары Козучак айылынан 0,7 км түштүктө жайгашып, 120х165 м аянтты ээлейт. Дубалдын бийиктиги 3 м. Дубалдары мунара менен бекемделген. Түштүк-чыгыш жана түндүк-чыгыш жагында эки дарбаза курулган. Чыгыш бурчунда 36х50 м аянтта цитадель жайгашкан. Карапа сыныктары табылган. 2-шаар чалдыбары 2 бөлүктөн турат. Курчалган бөлүгү тик бурчтуу планда. Дарбазасы чыгыш бөлү-гүндө. Түштүк-чыгыш бөлүгүндө 10х12 м келген курулуштун изи билинет. Түндүк-батыш жагында тереңдиги 1,5 мге жеткен атайын казылган чуңкурлар бар. Алардын эмнеге кызмат кылганы белгисиз. Дубалдын түндүк жана түштүк сыртында аң казылган. Дубалдын түндүк жагында 60 мге созулган атайын жасалган тектирче жайгашкан. Андан карапалардын сыныктары табылган. Алар 1-шаар чалдыбарынан табылган материалдарга окшош. 3-шаар чалдыбары 2-шаар чалдыбарынан 12 км алыстыкта жайгашып, чарчы формадагы 2 бөлүктөн турат. Сырткы бөлүгү 45х45 м. Ички бөлүгү 25x25 м. Сырткы бөлүгүндөгү маданий катмар 0,4 м, ички бөлүгүндөгү 0,6 м. Дарбазанын ордун билүү мүмкүн эмес. Карапа сыныктары табылган.
Аптисептикалык каражаттар
Антисептикалык каражаттар — оору козгогуч микроорганизмдерди өлтүрүүчү же алардын өсүшүн жана көбөйүүсүн токтотуучу химиялык бирикмелер. Жарааттарды, тытылган жана күйгөн жерди тазалоо үчүн, ошондой эле теринин ириңдүү ооруларын дарылоодо; турак жайды, ич кийимдерди, шейшепти, оорулууга тиешелүү буюмдарды дезинфекциялоодо, ошондой эле хирургия практикасында (Антисептика, асептика) колдонулат. Медицинада хлордун (хлорамин, пантоцид жана башка), йоддун (йоддун спирттеги эритмеси, Люголдун эритмеси, йодоформ жана башка) бирикмелери, суутек өтө кычкылы, калий перманганаты, кээ бир органикалык кислоталар (бор, салицил, карбол кислоталары) жана негиздер (нашатырь спирти, ичилүүчү сода), сымаптын (кеперез, сымап майлары жана башка), күмүштүн (албарс, протаргол жана башка), коргошун, алюминийдин (Буров суюктугу жана башка) бирикмелери, спирт жана формалин, кара май, кээ бир боёктор (метилен көгү, бриллиант жашылы жана башка) колдонулат.
Эгембердиев, Раимжан
Кыскача өмүр таржымакалы
Аскердик милдетин өтөп келгенден кийин студент кезинде курсташы Бегайым Макибаева менен үй-бүлө курат.
2003-жылдан Хусейин Карасаев атындагы Бишкек гуманитардык (азыркы Хусейин Карасаев атындагы Бишкек мамлекеттик) университетинде кафедра башчысы жана кийинчерээк – профессор болуп (өмүрүнүн соңуна чейин) иштеген.
2021-жылы 30-январда жүрөгүнөн кармап каза болду (коронавирсука эч тиешеси жок).
Нюдя-Япта-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Тромбофлебит
Тромбофлебит — уюган кан (тромб) менен веналардын бүтөлүп калышы жана анын сезгениши.
Дарылоо
Тромбофлебитти дарылоо оорулуунун абалына жараша ооруканада же поликлиникада комплекстүү жүргүзүлөт. Катуу кармаган тромбофлебитте бутту бир аз бийигирээк жөлөп жатуу керек. Өз алдынча дарыланууга болбойт, ал коркунучтуу кабылдоолорго алып келет. Бардык учурда врачка кайрылган оң. Массаж жасоого жана дары май сыйпоого тыюу салынат, себеби уюган кан бөлүнүп, микробдор менен бирге ички органдарга келиши мүмкүн. Терең веналардын катуу кармаган тромбофлебити менен ооругандар оорукананын хирургия бөлүмүнө жиберилет. Кээде, айрыкча тромбофлебит ириңдеп кеткенде хирургиялык операция жасалат. Терең веналардын өнөкөт тромбофлебитде атайын эластик байпак кийип же бинт менен таңып жүрүү, айыктыруучу гимнастика, физиотерапиялык дарылоо сунуш кылынат.
Колдонулган адабият
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кыргызбайбулуң аска бетиндеги сүрөттөр
Кыргызбайбулуң аска бетиндеги сүрөттөр – коло, эрте темир доору жана орто кылымдарга тиешелүү археологиялык эстелик. Кочкор өрөөнүнүн Каракүңгөй айылынын чыгыш тарабында жайгашкан. Ритуалдык ырымдарды, жаа менен тоо текелерге, аркарларга аңчылыкка чыккан мергенчилердин, жылкы, илбирс, карышкыр, кыргыз оюуларынын сүрөттөрү тартылган. 2003-жылы Борбордук Азиядагы Америка университетинин археологиялык экспедициясы тарабынан табылган.
Пейзаждык лирика
Колдонулган адабияттар
Кыргыз адабияты: энциклопедиялык окуу куралы. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, - Б.: 2004
Кичи Тумуяс дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Эдил
Эдил, Жайык жери бар,
5-март
1974 – Йом Киппур согушу: израилдик күчтөр Суэц каналынын батыш жээгинен кете башташты.
1975 – Хоумбрю компьютер ийриминин биринчи жолугушуусу.
1563 – Жон Коук, англис саясий ишмер (1644–ж. к.ж.).
1703 – Василий Кириллович Третьяковский, орус акын (1768–ж. к.ж.).
1794 – Роберт Купер Грир, америкалык укукчу АКШнын Жогорку Сотунун соту (1870–ж. к.ж.).
1870 – Франк Норрис, америкалык жазуучу (1902–ж. к.ж.).
1871 – Роза Люксембург, социалисттик революционер (1919–ж. к.ж.).
1921 – Элмер Вало, америкалык бейсбол оюнчусу (1998–ж. к.ж.).
1930 – Дел Кренделл, америкалык бейсбол оюнчусу.
1933 – Костас Линоксилакис, грек футболист.
1936 – Канаан Банана, Зимбабвенин 1–президенти (2003–ж. к.ж.).
1938 – Фред Уильямсон, америкалык футбол оюнчусу жана актер.
1943 – Билли Бекус, америкалык бокс күрөшчүсү.
1944 – Рой Гутмен, америкалык журналист, Пулитцер сыйлыгынын жеңүучүсү.
1946 – Лова Мур, француз ырчы жана балерина.
1950 – Том Рассел, америкалык ырчы/акын.
1951 – Гиоргос Ниниос, грек актер.
1955 – Жульен Дрей, француз саясий ишмер.
1969 – Дэнни Кинг, британиялык жазуучу.
1973 – Яннис Анастасиоу, грек футболист.
1974 – Йенс Йеремиес, немис футболист.
1975 – Жолен Блэлок, америкалык актриса.
1975 – Ники Тейлор, америкалык модель.
1976 – Тим Силвиа, америкалык сүрөтчү.
1977 – Брайен Берард, америкалык шайба менен хоккей оюнчусу.
1978 – Майк Гессмен, америкалык бейсбол оюнчусу.
1986 – Кимберли Грин, австралиялык нетбол оюнчусу.
1988 – Бйарни Витарссон, исландиялык футболист.
1534 – Антонио да Коррежжио, италиялык сүрөтчү (1489–ж. т.).
1947 – Алфредо Каселла, италиялык композитор (1883–ж. т.).
1974 – Билли де Вулф, америкалык актер (1907–ж. т.).
1982 – Жон Белуши, америкалык актер (1949–ж. т.).
1984 – Пьер Кочириау, француз органист жана композитор (1924–ж. т.).
1984 – Тито Гобби, италиялык баритон (1915–ж. т.).
1988 – Алберто Олмедо, аргентиналык куудул (1933–ж. т.).
Жарды-Кайыңды, суусу
Жарды-Кайыңды - Москва районунун аймагы аркылуу аккан суу. Чүй дарыясынын алабына кирет. Узундугу 31 км, алабынын аянты 191 км2. Кыргыз Ала-Тоосунун ортоңку бөлүгүнүн түндүк беттериндеги мөңгүлөрдөн башталып, Орто-Арык кыштагынан 3км түштүктөн агымы үзүлөт. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 3000м. Жалпы узундугу 72 км келген 28 куймасы бар. Алабынын жалпы аянты 4 км2 дей майда мөңгүлөр, 0,14 км2 болгон 6 көл орун алган. Май-сентябрда ташкындап, октябрь-апрелде тартылып агат. Көп жылдык орточо чыгымы 1,64 м3/сек. Июль айында суусу мол болот, орточо чыгымы 4,30 м3/сек. Айрым жылдары кыш айларында соолуп калат. Сугатка пайдаланылат. Жардыкайыңдыдан 10м3/секга жакын суу өткөрүүчү Каптал, Кумарык, Сай каналдары башталат. Өрөөнүндө Каптал-Арык, Орто-Арык, Күрпүлдөк Жана башка кыштактар жайгашкан.
Тракторний завод
Тракторний завод — Харьков метросунун Холодногорско-Заводская сызыксындагы станция. 1978-жылы 11-августда ачылган.
Татарстан
Татарстан - Орусиянын курамындагы. Борбор калаасы - Казан шаары.
Татарстан Республикасы, Татария – Россиянын курамындагы субъект (Волга бою федерация округу). 1920-жылы 27-майда түзүлгөн. 1992-жылдын 7-февралынан азыркыдай аталат. Чыгыш Европа түздүгүнүн чыгышында жайгашкан. Аянты 67,8 мин км2. Калкы 4,0 млн (2011). Административдик борбору – Казан шаары. Административдик-аймактык жактан 43 регионго, 22 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. Волга дарыясынын өрөөнү Татарстандын аймагын оң жана сол жээкке бөлөт. Оң жээги Волга бою дөңсөөсүнүн түндүк бөлүгү, сол жээгин Кама дарыясынын өрөөнү кесип өткөн Волга бою (Заволжье) түздүгү ээлейт. Түштүк-чыгышында Бугульма-Белебей дөңсөөсү (бийиктиги 364 м) жатат. Нефть, курулуш материалдары, чым көн ж. б. казылып алынат. Январдын орточо температурасы –13... –18°С, июлдуку 19–20°С. Жылдык жаан-чачыны 500 мм. Негизги дарыялары – Волга, Кама. Жеринин кыртышын чым көңдүү күл, боз-токой, кара, алювий топурактары түзөт. Аймагынын 16%ин токой ээлейт. Төмөнкү Кама, Волга-Кама коруктары уюштурулган. Калкынын негизин татарлар (52,9%), орустар (39,5%) түзөт. Ошондой эле чуваш, удмурт, мордова, марийлер, башкырлар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Шаар калкы 74,9%. Ири шаарлары: Казан, Набережные Челны, Альметьевск.
Калкан жанындагы бездер
Зоб жана калкан безинин аймактык богоктун дарылоо дененин иш жүгүн азайтууга багытталган керек. Бул алардын кошумча мүмкүнчүлүктөрдү тартуу эмес, аны адаттагыдай эле иштөөгө мүмкүндүк берет.
Кыргыз спорту, тарыхы
I Бөлүм
Жалпы жоболор 1-берене. Спорттун улуттук түрлөрү жөнүндө мыйзамдар Спорттун улуттук түрлөрү жөнүндө мыйзамдар ушул Мыйзамдан жана ага ылайык кабыл алынган Кыргыз Республикасынын ченемдик укуктук актыларынан турат. 2-берене. Кыргыз Республикасынын спорттун улуттук түрлөрү жөнүндөгү мыйзамдарынын максаттары жана милдеттери Кыргыз Республикасынын спорттун улуттук түрлөрү жөнүндөгү мыйзамдарынын негизги максаттары жана милдеттери болуп төмөнкүлөр саналат: спорттун улуттук түрлөрүн кайрадан жандандыруу жана андан ары өнүктүрүү үчүн зарыл шарттарды түзүү; мамлекеттик жана жергиликтүү башкаруу органдарынын, спорттук, окуу, илимий жана башка дене тарбия жана спорт уюмдарынын спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү боюнча иш-милдеттерин аныктоо; спорттун улуттук түрлөрү жаатында эмгектенген жарандар үчүн социалдык кепилдиктерди камсыз кылуу. 3-берене. Спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү боюнча мамлекеттик саясаттын негизги принциптери Спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү боюнча мамлекеттик саясаттын негизги принциптери болуп: гумандуулук, демократиялуулук, жарандарды рухий жактан тарбиялоодогу үзгүлтүксүздүк жана жолун жолдоочулук саналат. 4-берене. Спорттун улуттук түрлөрү Спорттун тогуз коргоол, кулатуу, упай жана башка дене тарбия жана спортту башкаруу боюнча республикалык мамлекеттик орган тарабынан бекитилген Кыргыз Республикасынын Бирдиктүү спорттук классификациясына улуттук түрлөрүнө: көк бөрү, оодарыш, кыз куумай, тыйын эңмей, ат чабыш, жорго салыш, күрөш, ордо, кирген улуттук спорттун башка түрлөрү кирет. 5-берене. Спорттун улуттук түрлөрү боюнча спорт уюмдары Кыргыз Республикасында спорттун улуттук түрлөрү боюнча бирикмелер, федерациялар, спорт сүйүүчүлөр жана профессионалдык клубдар, секциялар түрүндө спорт уюмдары түзүлөт, алар дене тарбия жана спорт боюнча республикалык мамлекеттик башкаруу органы тарабынан бекитилген жоболордун негизинде иш жүргүзөт. Спорттун улуттук түрлөрү боюнча спорттук уюмдар чемпионаттарды, спартакиадаларды, биринчиликтерди, кубок үчүн таймашууларды жана башка спорттук мелдештерди, ошондой эле дене тарбия жана спорт боюнча республикалык мамлекеттик башкаруу органы менен бирдикте спорттун улуттук түрлөрү боюнча эл аралык спорт мелдештерине даярдануу боюнча көнүгүү-машыгуу жыйындарын өткөрөт. Спорттун улуттук түрлөрү боюнча республикалык мелдештер жыл сайын, ал эми спартакиадалар кеминде төрт жылда бир жолудан өткөрүлөт. Спорттук уюмдардын эмблемасы жана жекече символикасы алардын менчиги болуп саналат жана алардын макулдугу менен гана пайдаланылышы мүмкүн. (КР 2008-жылдын 14-апрелиндеги N 57 Мыйзамынын редакциясына ылайык) 6-статья. Спорттун улуттук түрлөрү жаатындагы жарандардын укуктары Кыргыз Республикасынын жарандары, ошондой эле Кыргыз Республикасында жашаган чет өлкөлүк жарандар жана жарандыгы жок адамдар: - спорттун улуттук түрлөрү менен машыгуу; - ыктыярдуу негизде спорттун улуттук түрлөрү боюнча спорттук уюмдарды түзүү укугуна ээ.
II Бөлүм
Спорттун улуттук түрлөрүн башкаруу 7-берене. Мамлекеттик башкаруу органдары Спорттун улуттук түрлөрү жаатындагы мамлекеттик башкарууну Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жүзөгө ашырат. Кыргыз Республикасынын Өкмөтү максаттуу мамлекеттик программаларды иштеп чыгат жана ишке ашырат, спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүүнү финансылык жактан камсыздоону жүзөгө ашырат. Дене тарбия жана спорт боюнча мамлекеттик башкаруу органы спорттун улуттук түрлөрү жаатында мамлекеттик саясатты жүргүзүү боюнча Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ыйгарым укуктуу органы болуп саналат. Жер-жерлердеги мамлекеттик бийлик органдары: - спорттун улуттук түрлөрүн өнүктүрүү боюнча иш алпарган спорттук уюмдардын иш-аракеттерин жергиликтүү бюджеттен каржылайт; - спорттун улуттук түрлөрү боюнча балдардын жана өспүрүмдөрдүн мамлекеттик спорттук мектептерин жана окутуу-спорттук базаларын түзөт жана каржылайт; - имарат-жайларды, ошондой эле спорттук курулуштарды алардын ведомстволук таандыктыгына карабастан спорттун улуттук түрлөрү боюнча уюмдарга бөлүп берүүгө көмөк көрсөтөт.
Бажы биримдиги жана Орусия, Беларусь жана Казакстан Бирдиктүү экономикалык мейкиндиги
2012-ж. 1-январынан тартып «үчилтик» интеграциянын тереңирээк деңгээлине өтүшкөн - товардын, тейлөө кызматтарынын, капиталдын жана жумушчу күчтөрдүн эркин жүгүртүлүшүн, укуктук ченемдердин шайкештигин, макулдашылган салык, акча-насыялык, валюта-каржылык, соода жана бажы саясатын жүргүзүү каралган Бирдиктүү экономикалык мейкиндик (БЭМ) ачылган. Ошол эле мезгилде Евразия экономикалык комиссиясы (ЕАЭК) иштей баштаган, буга Бажы биримдигинин жоюлуп кеткен Комиссиясынын кызматы өткөн. ЕАЭК улуттар аралык орган болуп саналат жана анын чечимдери «үчилтик» үчүн милдеттүү мүнөзгө ээ.
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Прозалык ыр
(Н. Каримов)
Иккырашан (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Эки-Чат
Өзү баштап мол жүрүп,
Текеев, Иманбек
1918-ж. Ферганада (Анжиян уездинде) котормочу болуп иштеген, басмачыларга каршы салгылашка катышкан. 1923—24-ж. Караколдо жер бөлүмүнүн башчысы, жер курулуштарынын төрагасы. 1924— 25-ж. Каракол уезддик-шаардык ревкомдун катчысы, андан кийин Кыргыз АОнун Жалал-Абад, Каракол округдары, Фрунзе кантону боюнча прокурордун жардамчысы, Кыргыз АОнун Башкы сотунун төрагасынын орун басары, 1927-ж. мартта Кыргыз АССРинин кайрадан уюшулган Башкы сотунун төрагасы болуп шайланган. 1928—29-ж. Москвадагы Жогорку укук курсунда окуган. 1929—33-ж. Кыргыз АССР жер иштетүү эл комиссарлыгында сектор башчы, эл комиссарынын орун басары, 1933—34-ж. облустук мал чарба трестинин директорунун орун басары, 1934— 36-ж. партиянын Мургаб райкомунун катчысы, Тажик АССРиндеги Көк-Таш райаткомунун төрагасынын орун басары болуп иштеген. 1937-ж. репрессияланып, 1946-ж. түрмөдө өлгөн. 1979-ж. толук акталган.
Нюнято-Се
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Казы Дыйкамбаев
Айрым шилтемелер
КАЗЫ ДЫЙКАНБАЕВ 95 ЖАШКА ТОЛУУДА
Химиялык теңдештик
Х.т. пайда болот жана шарт өзгөргөнгө чейин сакталат. жана – түз жана тескери жүргөн реакциялар салыштырма ылдамдыктары, – теңдештик туруктуулугу. Газдар катышуусу менен газдык чөйрөдө жүргөн реакцияларда жогорку теңдемедеги активдүүлүк ордуна газдар парциалдык басымдары колдонулат. Гетерогендик реакцияларда Х.т. көпчүлүк катуу заттар концентрациясына көз карандысыз болот. Катализ Х.т тез пайда болушун камсыз кылат, бирок анын абалына таасирин тийгизбейт. Темп-ра, басым, реакцияга кирген заттар концентрацияларын өзгөртүү менен Х.т. керектүү зат пайда болуу жагына жылдырууга болот. - жардамы менен термодинамикалык параметрлер аныкталат. Х.т- реакциялык системанын энергиясы эн төмөнкү чегине жетет. Мисалы Гиббс эркин энергиясы Х.т-төмөнкү мааниге жетип, анын өзгөрүшү нөлгө барабар болот.
Каттоо мамлекети
Каттоо мамлекети – ырасмий реестрине (каттоосуна) аба, деңиз жана өзөн суу кемелери, космостук объекттер киргизилген мамлекет. Каттоонун натыйжасында алар улутка таандык болуп калышат. К. м. алардын үстүнөн өз юрисдикциясын жүргүзөт (кара:Мамлекеттин юрисдикциясы). М.: КР мыйзамы боюнча КР жарандык аба кемелери КР жарандык аба кемелеринин мамлекеттик реестринде катталууга тийиш.
Дүң баа
Дүң баа – товарларды ири партия менен ишканаларга‚ фирмаларга‚ сатуучу жана ортомчу уюмдарга‚ дүң соода жана сатуучу компанияларга сатуудагы баанын бир түрү. Дүң баа боюнча продукцияларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү ишканалар өз ара жана жабдуу-сатуу органдары аркылуу сатышат. Өнөр жай дүң баасы ишкананын дүң баасынан тышкары өзүнө жабдуу-сатуунун кошумчаланган баасын‚ керектөө товарлары боюнча бюджетке алынуучу жүгүртүү салыгын да камтыйт. Чет өлкөлүк тажрыйбада дүң баа товар даярдоочулар менен дүң соода фирмаларынын ортосунда‚ ошондой эле дүң жана чекене соодагерлердин ортосундагы жүгүртүүдө пайдаланылат. Эл аралык соодада адатта ички дүң баанын деңгээлинен төмөнүрөөк деңгээлдеги экспорттук (импорттук) дүң баа боюнча ишке ашырылуучу дүң операциялар үстөмдүк кылат.
Атуулдук баш ийбөөчүлүк
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Орусиянын маданият министрлери
ССРС ЭКСинин алдындагы маданият иштери боюнча комитети
1936-жылы 17-январьда түзүлгөн. 1946-жылы 15-мартта ССРС МСинин алдындагы маданият боюнча комитети болуп кайра түзүлгөн.
Нябыянг-Яха
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кара деңизи бассейнинин дарыялары Чоң Ою дарыя бассейнинин батыш чек арасынан Скуратов тумшугуна чейин. Дарыянын айрыгы — айрыгы жок, дарыя бассейни — Печора менен Обь дарыялары аралыктарындагы Кара деңизи бассейнинин дарыялары.
Баладык дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Хонгорай-Орусия согушу
Тарыхы
1701–02-жылдары орус аскерлери кыргыздарга каршы бир нече ирет жортуул жасашкан. Түзүлгөн кырдаалды көзөмөлдөө үчүн Цеван Рабдан 1701-ж.ылы өзүнүн аталаш иниси Абазайсанды орус кызмат адамдарын кыргыздар менен жараштырууга жөнөткөндө, ал бул буйрукту аткара алган эмес. Бул аракеттер кийинчерээк да улантылган. Орустар «Кыргыз өлкөсүнүн» чегине кирип, чыңдоолорду кура баштаган. Кыргыздар Абакан, Уйбат жан башка жерлерде курулган чыңдоолорго чабуул жасап, сепилдерди өрттөп, коргоочуларын туткундап турушкан. Бирок, Россиянын аскердик күчүнө салыштырмалуу аз сандуу кыргыздар туруштук бере алган эмес.
Лагыл
Лагыл, Лаал (арабча лаьл) — асыл таштын түрү. Мусулман элдеринин поэзиясында Л. түз жана каймана мааниде кеңири колдонулат. «Манас» эпосунда жакут, көөхар, зумурут таштары менен бирге Л. өзүнүн түпкү маанисинде көп учурайт: «Зумурут, көөхар, лагыл таш, Эки миң төөгө артылып» (Сагымбай Орозбаков, 4. 349—350).
Рапсод
Рапсод (гр.— ыр токуймун) — байыркы Грецияда эл чогулган жайларда эпикалык чыгармаларды аткаруучу кишилер. Рапсоддордон көптөгөн миф, легендалар, эпикалык ири чыгармалар, алардын ичинде Гомердип «Иллиада» менен «Одиссеянын» тексттери жазылып алынган. Алар бул жагынан кыргыздын ак таңдай ырчыларына, манасчыларга окшоп кетет.
Баңгилик
Баңгилик (грек. νάρκη /narkē/ — селейүү, уйку, жана μᾰνία /mania/ — жиндилик, өтө кумардануу, кызыгуу.) — наркотиктерди жана наркотиктик таасири бар заттарды чегип же ичип көнүүдөн пайда болуучу өнөкөт дарт.
Аскердик күч
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Баңгилик
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Кой
Кой (Ovis aries) — ача туяктуулар түркүмүнүн көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы кепшөөчү мал. 8 миң жылдай илгери колго үйрөтүлгөн жапайы тоо коюнан (муфлон менен аркардан) чыккан. Чоң койдун 32 тиши (үстүнкү жана астыңкы жаагында 12ден азуу тиштери, астыңкы жаагында дагы 8 майда тиши) бар. Койдун бийиктиги 55-100, узундугу 60-110 см. Кочкорунун тирүүлөй салмагы 60-180, соолугунуку 30-100 кг. Койдун көпчүлүгүнүн кочкору чагарак мүйүздүү, соолугу токол же кыска мүйүздүү, өңү кара, кызыл, боз, көпчүлүгү ак болот. Уяң жана чала уяң жүндүү койлор көбүнчө ак болот. Кой 14-15 жыл жашап, соолугу 14-18 айлыгында жетилип, 145-155 күн көтөрүп, көбүнчө жалкы, кээси эгиз (3 эм туугандары да болот), ал эми роман кою 5ке чейин козу тууйт. Ар жүз тубар соолуктан 100-120 (роман коюнан 200-250) козу алынат. Жаңы туулган козунун салмагы 3-5 кг. 4 жашка чейин чоңоёт. Уяң жүндүү койдун жүнүнүн узундугу 5-9 см, чала уяң жүндүүнүкү 40 смге чейин, кылчык жүндүүсүнүкү 10-15 см. Уяң жүндүү койдон жылына 8-10 кг (эң көбү 31,7 кгга жеткен), чала уяң жүндүүсүнөн 3-6 кг, кылчык жүндүүсүнөн 1-4 кг жүн кыркылып алынат (к. Жүн). 5-7 айлык козунун союлгандагы салмагы 18-22 кг. Соолугу байыганга чейин 50-200 кг, кээ бир породаларыныкы 1000 кгга чейин [мисалы, остфрисланд породасынын соолугу (Нидерланд)] сүт берет. Койдун негизги тоюту: табигый жана эгилме жайыт чөбү, саман, силос, жем жана башкалар кой эрте жаздан кеч күзгө чейин, ал эми кар аз түшкөн жылуу аймакта жыл бою жайытта багылат. Ар кандай шартка (ысык, суук, бийиктик жана башкалар) байымдуу. Кой бардык өлкөлөрдө багылат.
Боли (Оклахома)
Калкы - 1126 киши. Болжолдуу аянты - 4.3 км². FIPS коду — 40-07500.
Ар-Намыс (партия)
Колдонулган адабияттар
Адам укуктары, демократия, бийлик. Энциклопедиялык сөздүк. – Б.: 2015. -496 б. ISBN 978-9967-27-790-8
Жыйын
Жыйын – кыргыздардын салттуу коомунда маанилүү маселелерди кеңешип чечүүчү башкаруунун түрү. Жыйын уруу аксакалдарынын, бийлердин, кадырлуу баатырлардын демилгелери менен белгилүү бир мөөнөткө, алдын ала макулдашылган жерге чакырылган. Жыйындын бир нече түрү болгон. Чоң жыйында бир нече ири уруулардын өкүлдөрү катышып, бийлик, жайыт, жер, согуш, келишүү (жарашуу) ж.б. маселелерди караган. Урук, бир атанын балдары өткөргөн жыйында күнүмдүк турмуш-тиричилик, конок алуу, узатуу, айыл ичиндеги чыр-чатак, талаш-тартыш ж.б. маселелерди чечишкен жана алардын аткарылышына көзөмөл кылышкан.
Элдик музыкалык аспаптар
"Манас" эпосунда урма аспаптардын ичинен барабан да бар. Ал да башка аспаптардай эле жоокерчиликтин ар кандай көрүнүштөрүндө кагылган. Мисалы, Орго кан чабуулга аттанарда:
Элдик музыкабыздагы байыркы аспаптын бири сурнай. Абалтан эле ал дагы аш, тойлордо, жортуулдарда тартылган. Сурнай жеке, башка аспаптардын коштоосунда ансамблдешип, өзүнө чакан оркестрди түзгөн. Көпчүлүк учурда сурнай, керней менен бирдикте аткарылып: "Керней, сурнай тарттырып Жарчыга кабар айттырып" (Сагымбай Орозбаков, 2. 60). Кабар айттыруучу, жоокерлерди, калкты чогултуучу аспап катарында тартылган. Какма музыкалык аспаптардын түркүмүндөгү "чилмарданды кагып шакылдап, көпчүлүктүн баарын көчкөн кытай калкылдап" сан колдуу жоокерлер, калайык калың калктын баары чогултулган. "Манас" эпосунда жезнай, сыбызгы аспаптары дагы сүрөттөлөт. Алар да ар кандай шарттарда тартылган. Мисалы, элдик салтанатта жезнай менен сыбызгынын добушу "Жезнай үнү ызылдап, Сыбызгы үнү тызылдап" (Сагымбай Орозбаков, 2. 391), — деп айтылат. Башка аспаптардай жезнай да чоң согуштарда, жортуулдарда, чабыштарда кол салууда тартылган.
Орозбүбү Сатиш кызы
Кыскача өмүр таржымакалы
Атасы – Сатиш Туратов (1912-1991) кыргыздын басыз уруусунан кирген тилеке уругунан. Энеси Бегимбү Акмат кызы Турат келини (1934-2006) кыргыздын басыз уруусундагы кашка уругунан. Алар үч кыздуу болгон, Орозбүбү – ортончусу. Эжеси – Гүлгаакы (1952), сиңдиси – Мунаргүл (1970).
Сыйлыктары. Наамдары
КРнын “Манас эл” коомдук бирикмесинин “Манас” төш белгисинин ээси (2013).
Калан
Калан (Enhydra lutris, L. 1753) — деңиз кундузу - сүт эмүүчүлөрдүн суусарлар тукумундагы жырткыч. Сууда жашайт, жакшы сүзөт. Денесинин уз. 1,5 м, салм. 40 кг га жетет. Башы тоголок, муруту узун, буту кыска, арткы буту сүзгүч калакка окшош. Куйругу жалпак, уз. 35 см ге жакын. Териси кара күрөр же кара, баалуу. Тынч океандын түндүгүндө жана Американын Аляскадан тартып Калифорнияга чейинки жээктеринде кеңири таралган. Курил жана Командор аралдарында кездешет, арчылыктан азайып кеткендиктен Каланды уулоого тыюу салынган. Суу жаныбарлары менен азыктанат. Жылына бирди, кээде экини тууйт.
Баган (Уса куймасы)
Баган — Орусиядагы дарыя. Коми Республикасы, Ненец АО жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Уса дарыясынын оң жээгинен 69 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 54 км.
Кой жалбырак
Кой жалбырак (Ligularria) — өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы уруу. Бийиктиги 50-150 смге жеткен көп жылдык чөп. Сабагы жоон, тик өйдө өсөт, түктүү же түксүз. Жалбырагы кезектешип жайгашкан, саптуу, жээги тегиз, кээде тишчедей майда тилкелүү; формасы бөйрөктөй же сүйрү, узундугу 10-50 см, туурасы 1,5-25 см. Себетчелери майда же ири (диаметри 10-30 мм). Алар сабактын учунда бирден же бир нечеси биригип калемчедей, шыпыргыдай топ гүлдү түзөт. Желекчелери сары түстө. Себетчедеги тегерек гүлдөрү тилчедей, бир же эки жыныстуу. Гүл ороочтору эки катар. Аталыгы 5, энелиги 1. Мөмөсү — данча, ал ак, киргилт сары, күрөң же кызгылт, үкүчөлүү. Жер жүзүндө 150 түрү белгилүү, алар Чыгыш жана Борбордук Азиянын мелүүн аймактарында, Европада таралган. Кыргнда бөксө тоодон тартып, бийик тоого чейинки шалбаа, токой, бадал арасында, суу, булак, көл жээгинде, саздак жерде өсөт. Силос катары маанилүү.
Булякай (Кармаскалин району, Башкыртстан)
Булякай — Башкыртстандын Кармаскалин районундагы айыл, Подлуб айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 112 киши. Почта индекси — 453002, ОКАТО коду — 80235850002.
Босвелл (Оклахома)
Босвелл (Оклахома) (Boswell) — Оклахома штатынын Choctaw округуна караган АКШ шаары.
Дыйкандар реформасы (1861)
Дыйкандар реформасы (1861) – Россияда крепостнойлук укукту жойгон реформа. Дыйкандар реформасын жүргүзүү боюнча 1857-ж. Жашырын комитет (кийин Башкы комитет) жана губерниялык комитеттер түзүлгөн. 1861-ж. 19-февралда Александр II «Крепостнойлук укукту жоюу жөнүндөгү» манифестке жана «Крепостнойлук көз карандылыктан кутулган дыйкандар жөнүндө» жобого кол койгон (5-мартта жарыяланган). Анда дыйкандардын жеке керт башынын эркиндиги, жер үлүшү менен камсыз кылуу жана кутулуу акысы тууралуу маселелер каралган. Жер үлүшүнүн акысын төлөө үчүн дыйкандарга 49 жылдык мөөнөт менен насыя берилген. Помещиктердин ээлеген жерлери жеке менчикке калтырылган. Дыйкандар реформасынын натыйжасында 22,5 млн дыйкан крепостнойлук укуктан бошонгон.
Баяндооч
Баяндооч - грамматикалык жактан сүйлөмдүн ээсине баш ийип, анын кыймыл-аракетин, абалын, сыпатын, мүнөзүн, санын, ким, эмне экендигин билдирүүчү баш мүчө. Баяндооч ээге баш ийип, аны жак, сан боюнча ээрчип айтылат, предикативдик катышты түзөт. Тутумуна карай жөнөкөй, тутумдаш баяндооч болуп бөлүнөт. Баяндоочтун милдетин, негизинен, этиш жана атооч сөз түркүмдөрү аткарат.
Каламиттер
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясы. Башкы редактор Б. О. Орузбаева. -Фрунзе: Кыргыз Совет Энциклопедиясынын башкы редакциясы, 1978. Том 3. Ирик - Лактар. -640 б.
Антивитаминдер
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Ремарка
Ремарка (фр.—түшүндүрүү) — драмалык чыгармаларда сүрөттөлүп жаткан жерлердин көрүнүшү, каармандардын жашы, тышкы кебете-кешпири, психологиялык абалы, сөзүндөгү интонациялары жөнүндө автордун түшүндүрмөсү. Ремарка каармандын речи катарында жазылбастан, ал артисттерге, окурмандарга, режиссёрго пьесаны тушүнүүгө жардам берүү үчүн жазылат.
Няда-Яха (Байдарата-Яха куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Арап жазы
Арап жазы деп аталып калышы 1848-1849-жж. Европадагы революциялардын мезгилин атаган - «Элдин Жазы» айтылышы менен айкалышкан.
Мисирдин президенти Хосни Мубарак 2011-ж. 11-февралда 18 күндүк массалык протесттерден кийин өзүнүн 30 жылга созулган президенттик кызматынан кетүү арызын жазган.42 жыл бийликте турган Ливиянын диктатору Муаммар Каддафи 2011-ж. 23-августта кулатылып, 20-октябрда өзү туулган шаар Сиртте көтөрүлүшчүлөр тарабынан өлтүрүлгөн. Йемендин президенти Али Абдалла Салех 2012-ж. 27-февралда кызматтан кетүүгө мажбур болуп, бийликти жаңы президентке аргасыздан өткөрүп берген. Кыргызстандагы 2005-жана 2010-жж. революциялар жана алардын жүрүшүндө диктаторлук бийликке умтулушкан коррупционер президенттердин өз өлкөсүнөн качышы Арап жазына түздөн-түз таасирин тийгизген деген пикир дүйнөлүк коомчулукта байма-бай айтылып келүүдө.
Химиялык эквивалент
Химиялык эквивалент — суутек бир масс. бөлүгү же кычкылтек 8 масс. бөлүгү менен калдыксыз толук реакциялашкан же бирикмедеги суутек бир масс. бөлүгүн же кычкылтек 8 масс бөлүгүн алмаштыра алган элемент массасы. Ошондуктан эквивалент законуна ылайык элементтер дайыма белгилүү X. э. жооп берген массалык үлүштөрү менен гана өз ара аракеттенишет. Ат. м., эквивалент жана валенттүүлүк байланышы төмөнкү катышка жооп берет: Э=А/В же А=Э-В же В=А/Э. Мында, Э — элемент эквиваленти; А — ат. салм.; В — валент-түүлүгү (окистенүү даражасы). Демек, бирикмелер эквивалентин табуу үчүн анын мол-лык массасын бирикме пайда кылган металл валенттүүлүгүнө, к-та эквивалентин металл менен орун алмашууга жөндөмдүү суутек атомунун санына (к-та негиздүүлүгү санына); ал эми негиздер эквивалентин гидроксил тобунун санына (негиздерд к-талуулугу санына) бөлүү аркылуу табышат. X. э. эритмелер концентрациясын туюндурууда, химиялык формулалар жана реакциялар боюнча стихиметриялык эсептөөлөрдө кеңири колдонулат.
Витамин C
С витамининин колдонулушу
С витамини аскорбин кислотасы деген да аталышка ээ. Ал организмдин көптөгөн функциялары үчүн маанилүү каражат болуп саналат. Мисалы, адамдын денесиндеги ткандардын өсүшүнө жана калыбына келишине жардам берет. С витамини – суук тийүүдө колдонулуучу кеңири белгилүү каражаттардын бири, бирок ооруну алдын алууга жардам береби же жокпу, бул багытта изилдөөлөрдүн жыйынтыгы бирдей эмес.
С витамини жана рак оорусунун терапиясы
С витамини ракты дарылоого жардам берет. Ал антиоксидант катары организмди кычкылдануу стрессинен коргойт жана башка молекулалардын кычкылдануусун алдын алат. С витамининин жогорку өлчөмү рак ткандарынын айрым түрлөрүнүн өсүү ылдамдыгын төмөндөтөрү аныкталган. Изилдөөчүлөр С витаминин дарылоо мүмкүнчүлүктөрү чектелүү деп эсептелген рак оорусуна чалдыккандарга колдонууну дагы сунушташууда.
С витамининин булактары
С витамининин эң жакшы булагы болуп жаңы мөмө-жемиштер эсептелет. Сууга ысытуу жана бышыруу С витамининин бир бөлүгүн жок кылышы мүмкүн, андыктан чийки азыктарды пайдаланган оӊ.
‌‌‌‌Аскорбин кычкылы
Аскорбин кычкылы – С витамининин эң көп колдонулган жана эң арзан түрү, бирок анын бир аз кычкыл компоненти айрым адамдардын, айрыкча ашказан кычкылы менен жабыркагандардын тамак сиңирүүсүн кыйындатат. Көптөгөн изилдөөлөрдө С витамининин ушул курамы колдонулат. Аскорбин кычкылы синтетикалык жол менен өндүрүлсө дагы, табыгий С витамини менен курамы бирдей. Аскорбин кычкылы таблетка, капсула же күкүм түрүндө чыгарылат.
Калай рудалары
Алардан айрыкча С. С. Смирнов 1937-ж., кийин О. Д. Левицкий жана Е. А. Редкевич тарабынан такталган жиктелиштин мааниси чоң. Азыркы учурда В. И. Смирнов (1955) жана М. П. Материковдун (1974) көпчүлүктүн колдоосуна алынган жиктелиши боюнча минералогия-геохимиялык составына карай Калай рудаларынын кендери силикат-кварц, силикат-карбонат жана силикат-сульфид кендери болуп 3 топко, ошондой эле башка касиеттерине жараша бир нече генетикалык типтер менен жакшы эрип, гидролизденет. Эритме руда формацияларына бөлүнөт
Эл массасы жана инсан
Эл массасы жана инсандын ролу жөнүндө маселени чыныгы илимий чечүү тарыхты материалисттик түшүнүү позициясынан берилген. Материалдык өндүрүш сферасын адамдардын калган турмуш ишмердигинин формаларын аныктоочу деп эсептөө эмгекчил таптарды же калктын көпчүлүгүн коомдун башкы өндүргүч күчү деп мүнөздөөсүнө алып келген.
Эл массасынын тарыхтагы ролун көрсөтүп, тарыхый чыгармачылыкка катышуусу өсүү менен бирге массанын аң-сезими да өсөөрү В. И. Ленин тарабынан белгиленген. Тарыхый иш-аракетти канчалык кеңири жайылтса да ага катышуучу адамдардын саны ошончо артат, өзгөртүп түзүү канчалык терең болсо ага карата аң-сезимдүү мамиле жасоо, кызыкчылыкты көтөрүү керек, ага миллиондогон көпчүлүктү тартуу зарыл. Бул мыйзам социалдык революция учурунда, жашоонун жаңы формасын түзүүдө пайда болуп, жаңы шартта эл массасынын кеңири аң-сезимдүүлүгүнө, чыгармачылыгы менен активдүүлүгүнө жол ачылат.
Олимпиада оюндары
Олимпиада оюндары
Назас дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Кондома дарыясын кошпогондо, Томдун башатынан Новокузнецк шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Рецензия
Рецензия (лат.— караштыруу) — көркөм чыгарманын, спектакльдердин, кинофильмдердин, илимий эмгектердин идеялык-көркөмдүк салмагын талдоого алган адабий сын мүнөзүндөгү макалалар. Адатта рецензия адабий сындын оперативдүү формасы болуп, көркөм чыгарма жарыялангандан көп узабай жарык көрөт. Өзүнүн объектиси кылып көбүнчө бир чыгарманы алат.
Афродита сымалдуулар
Афродита сымалдуулар (лат. Aphroditidae) — түктүү муунак курттардын бир тукуму.
Дыйканчылык системасы
Колдонулган адабияттар
“Кыргызстан”. Улуттук энциклопедия: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14— 046—1
Нядей-Шор
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Исаклинка (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Төмөнкү Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Сок дарыясы башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Саласы болмайды, дарыя бассейни — Куйбышев суу куймасынан баш жагынан Каспий куюлушуна чейинки Волга.
Иммун глобулиндери
Кийин пайда болгон Иммунитет пассивдүү түрүндө антителолор эненин организминен түйүлдүккө анын тону аркылуу берилет. Мунун натыйжасында жаңы төрөлгөн бала алгачкы 3—6 айларында балдардын кызылча, кептөөр, көк жөтөл, полиомиелит жана башка жугуштуу ооруларынын козгогучтарын кабыл алышпайт жана алар менен оорушпайт. Пассивдүү деп аталышынын себеби, антитело баланын денесинен иштелип чыкпастан, аны энеден даяр түрдө алат. Пассивдүү Иммунитет ооруп айыккандардын, эмделгендердин канынан даярдалган атайын айрым оорулардын козгогучтарына каршы антителолору бар глобулиндерди же кан сары суусун организмге киргизип, жасалма пайда кылса да болот.
Иммунология
Иммунология - (иммунитет жана ...логия) организмдин функциялык жана структуралык бүтүндүгүн, биологиялык өз алдынчалыгын сактоого багытталган коргонуу реакциясы жөнүндөгү илим. Иммунитеттин жалпы биологиялык негиздерин, анын пайда болушун жана эволюциясын, түр ичиндеги ар түрдүүлүктү, ткань антигендеринин тукум куугучтук касиетин, антигендердин химиялык түзүлүшүн касиетин жана алардын өз ара аракеттенүү закон ченемин үйрөтөт. Эпидемия учурунда ошол оорудан айыккан киши оорулуу адамды баккан учурда өзү оорубай тургандыгы байкалган. 1876-ж. англиялык врач Э. Женнер уй чечегин адамга жугузуу менен, чечекке каршы жасалма эмдөөнүн жолун тапкан. Иммунологиянын башталышына И. И. Мечников, А. А. Безредка ж. б. илимпоздордун салымы зор. Иммунологиялык реакцияларды клиникалык иммунология кээ бир ооруларды аныктоо, дарылоо жана алдын алуу үчүн пайдаланат. Ал медицина жана ветеринария, микробиология, ошондой эле эпидемиология, физиология, биохимия, эндокринология ж. б. илимдер менен тыгыз байланыштуу. Иммунологиянын кан сары суусундагы антителолор менен антигендик реакциясын изилдөөчү бөлүгү серология деп аталат. Клиникалык иммунологиянын аллергология, микробиология боюнча маселелери эл аралык конгресстерде талкууланат.
Кайталанбас процесстер
Кайталанбас процесстер - белгилүү багытка гана карай өзүнөн өзү жүрүүчү физ. процесстер. Кайталанбас процесстерде система баштапкы абалына өзгөрүүсүз кайрылып келиши мүмкүн эмес. Аларга төмөнкүлөр кирет: диффузия, жылуулук өткөргүчтүк, жылуулук диффузиясы, илээшкек агым, газдын боштукта кеңейиши ж. б. Бардык Кайталанбас процесстер тең салмаксыз процесс болуп эсептелет. Кайталанбас процесстер тең салмаксыз процесстердин термодинамикасы жана тең салмаксыз процесстердин теориясынын жардамы менен изилденет. Кайталанбас процесстердин термодинамикасы ар түрдүү. Кайталанбас процесстер үчүн тең салмаксыз абалдын параметрлерине көз каранды системада энтропиянын болушун аныктоого мүмкүн, ошондой эле параметрдин өзгөрүшүн көрсөтүүчү теңдемелерди (мисалы, диффузиянын, жылуулук өткөргүчтүктүн теңдемелерин) алууга болот. Кайталанбас процесстердин статикалык теориясы мол. турактуу чоңдуктар аркылуу кинетикалык коэффициенттердин туюнтмасын алууга мүмкүндүк берет. Бардык реалдуу физикалык процесстер кайталанбайт жана алар туюк системада жүргөндө энтропия көбөйөт.
Беде
Беде - (Меdicago, L.) чанактуулар тукумундагы көп же бир жылдык чөп өсүмдүк. 100дөн ашык түрү белгилүү. Айыл чарбасы үчүн көк, сары, көгүлтүр, гибрид беделердин мааниси чоң. Ал көп сабактуу, бийиктиги 70-90 см, айрымдары 150 см ден ашык. Жалбырагы сүйрү, үч ача, кезектешип жайгашат. Гүлү көгүш, кочкулкөк, сары. Мөмөсү көп уруктуу чанак. Себилген урук 8-10°С жылуулукта 7-8 күндөн кийин өнүп чыгат. Тамыры өзөктөп тамырлап, 5-10 м ден терең кетет. Орто Азияда жана Кавказда ар түрдүү айдама жана жапайы беде көп кезигет. Миң жыл мурдатан эле эгилип, малга тоют катары колдонулган. Беде топурак катмарын органикалык заттар, азот ж. б. элементтер менен байытып, топурактын структурасын жакшыртат, пахтанын вилт илдетин козгогучтардан арылтат, топурактын шорлуулугун азайтат. Баалуу биологиялык касиетине, чарбалык маанисине жараша бардык жерде кеңири таралган. Тоют үчүн жазында арпа менен кошо себилип, фосфор, калий семирткичтери менен азыктандырылат. 3-5 жолу чабылып, жашыл чыктуу жана кесек тоют катары пайдаланылат. Ал 2-3, ал эми которуштуруп айдаганда 5 жылга чейин өстүрүлөт. Беде уругун алууга Кант машина сыноо станциясы, Кыргыз кант кызылчасы боюнча тажрыйба чарбасы ж. б. көптөгөн дыйкан чарбалары адистештирилген. Чүйдө жергиликтүү Береке, Манас, «Токмок», Ошто жергиликтүү Өзгөн, көк беде сорттору райондоштурулган. Зыянкечтери: беде кенеси, беде шиштумшугу ж. б. Илдеттери: чаңгыл кебер, аскохитоз ж. б. Аларга каршы күрөш чарасы: фунгицид чачуу, агротехниканы туура жүргүзүү. Бедеге сары чырмоок чоң зыян келтирет.
Эмил
Эмил — "Манас" эпосунун эпизоддук кейипкери. Эжибайдын атасы экендиги гана айтылат (Курама вариант, "Сейтек", 38).
Ацералар
Ацералар, тоголок үлүлдөр (лат. Асега ?) — суу үлүлдөрүнүн бир уруусу, буга тоголок үлүл (лат. А. вullata) кирет.
Брэй (Оклахома)
Брэй (Оклахома) (Bray) — Оклахома штатынын Stephens округуна караган АКШ шаары.
Махмуд Ботбаев
Ботбаев Махмуд (1898, Кетмен-Төбө өрөөнү, Ак-Чий Кара-Суу айылы – 1981, Токтогул шаарчасы) – Совет бийлигин орнотууга жигердүү катышуучу, алгачкы агартуучулардан. Жергиликтүү орус-тузем мектебин, Ташкенттеги мугалимдерди даярдоо курсун (1920), Ташкендеги политехникалык техникумду (1930) бүтүргөн. 1919–24-жылдары Токтогул районундагы Муз-Төр болуштугунун аткомунун катчысы болуп иштеген жана жергиликтүү элден кошуун түзүп, басмачыларды талкалоого катышкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө мугалим, Фергана облусунын эл агартуу бөлүмүндө инспектор, Наманган уездинде мугалимдерди даярдоо курсунда окутуучу, партиянын Кетмен-Төбө райкомунун секретары жана райондук эл агартуу бөлүмүнүн башчысы, 1924-ж. Кара Кыргыз Автономиялуу облусунын убактылуу уюштуруу бюросунун жана Кара Кыргыз автономиялуу облусунын ревкомунун мүчөсү болгон. 1924–27-ж. Жалал-Абад кантонунун үгүт бөлүмүнүн башчысы, 1927–28-ж. кантондук аткаруу комитетинин төрагасы, жер-суу реформасын жүргүзүү боюнча комиссиянын төрагасынын орунбасары (төрагасы Т. Айтжатов), 1928–37-ж. «Кошчу» союзунда жооптуу катчы, Кетмен-Төбө райондук аткаруу комитетинин орунбасары жана башка жооптуу кызматтарда иштеген. 1937–40-ж. репрессияланып, 1940-ж. акталган. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган, ысмы Токтогул шаарчасынын бир көчөсүнө берилген.
Кара-Чолок
Кара-Чолок (Кара-Чолок) — Кыргыз Республикасынын Жалалабат облусун Сузак районундагы айыл. Курманбек айыл округу составына кирет.
Калкы
Калкы - 2 075 киши.
Эмгек темасы "Манаста"
Эмгектин бөлүнүшү боюнча да байыркы учурларда эле болгондугун "Манас" эпосу да ырастайт. Маселен, койчу башчысы Ошпур, жылкычысы Ыйман, төөчүсү Сарбан, уйчусу Байбол, төлгөчү Кара Төлөгү, Агыдай далы көрүүчү, Ырамандын ырчысы, кабарчысы Жаш Айдар менен эр Шууту, кароолчусу Сереги менен Жоорунчу, тилмечи алтымыш буруу тил билген Ажыбай, кара тилин кайраган чечен, элчиси Үрбү, балбаны алп Кошой, Акаяр, чыканактай эр Агыш, жоокерчиликтеги чалгынчысы Алмамбет, Сыргак, алдыда болуучу жакшылык менен жамандыкты жаңылбай билген акылман — көз ачыгы Бакай, Каныкей, чайчысы Тазбаймат, дарыгери Каныкей, Момунжан болуп берилишинен эле "Манас" үчилтигинде эмгекти бөлүнүшүнүн бардык түрүн, башкача айтканда акыл эмгеги менен күч эмгегинин жиктелишин көрүүгө болот. Ал эми "Капка кармап турчусу, Он эки күзөт бир малай" (Сагымбай Орозбаков, Кол жазмалар фондусу, 584-инв., 27-б.), — деп үй кызматына жараша бөлүштүрүү да ачык байкалат.
Темир узануучулар эл-жерди коргогон баатырлар менен эр азаматтарды "шиберге койсо өрт, шилтегени мүрт кеткен кылычтар, сайганын тешип өткөн сыр найзалар, чапса кылыч кеспеген, ок жаңылып кетпеген соот, чопкуттар, ат жабдуулар менен камсыз кылып турушкан.
Эпос ак ниети, адал эмгеги менен жасаган иш эч качан өлбөйт, унутулбайт деген идеяны даңазалайт.
Мадыкан
Керилип саят Манас кан,
Оозунан өрт чыгып,
Риторикалык суроо
Эпикалык чыгармачылыкта
Риторикалык суроо (грекче phetop — оратор, чечен) — эпикалык чыгармачылыкта көбүнчө каармандын жеке кайрылуусунда, эмоциялуу суроо жана кекетүү түрүндөгү кайрылуу аркылуу түзүлгөн поэтикалык стилистикалык фигуралардын бири. Бул учурда аныктама суроо түрүндө айтылат да, ага жооп берүү талап кылынбайт. Мисалы, Алмамбеттин жол талашкан Чубакка айткан сөзүндө: Р. с. көбүнесе риторикалык кайрылууга жакын турат да, жогорку эмоциялык пафосто айтылат. Р. с. көлөмү жагынан эки-үч түрмөктөн тартып, кээде 80—90 сапка чейин жетет. Мисалы, Чоң казатка жөнөрдө Манастын элге кайрылуусу (Сагымбай Орозбак уулу, 4. 62). Р. с. эпикалык баяндоодогу монологдук жана диалогдук речтерде колдонулуп, баяндоонун экспрессиялуулугун күчөтөт. К. Баяндоо, Монолог, Диалог.
Гарри Поттер жана Сырлар бөлмөсү (тасма)
Сюжет
Окуу куралдарын сатып алып жатканда Гарри Уизли үй-бүлөсү менен Рубеус Хагрид жана Гермиона Грейнжерге жолугуп калат. Бардыгы белгилүү сыйкырчы Гилдерой Локхарттан автограф алуу үчүн китеп дүкөнүнө барышат. Дүкөндө Локхарт Гаррини таанып калып, китептерин ага белек кылып, Хогвартстын жаңы Караңгы сыйкырлардан коргонуу боюнча жаңы мугалим болуп дайындалганын жарыялайт. Драко Малфой менен айтышып кетип, Гарри анын атасы Люциус Малфойго кездешет. Лүциус Жинни Уизлинин баштыгына акырындан бир китепче салып коёт. Гарри жана Рон 9¾ платформасынан өтө албай, машине менен Хогвартска учуп барып, Күркүрөк мажүрүмдү сүзүп алышат. Рондун сыйкыр таякчасы сынып калат, ал эмесе машине балдарды салондон сыртка ыргыта таштап, өзүн-өзү айдап кетет. Эки дос араң эле мектептен куулбай калат, бирок анын ордуна профессор МакГонагалл аларга жаза берет.
Гарри жылан менен сүйлөшө алганын көргөндөн кийин мектеп окуучулары аны Мураскөр деп эсептешет. Рождество күнү Гарри жана Рон эритменин жардамы менен келбетин өзгөртүп, Малфойдон Мураскөр жөнүндө сурашат. Малфой ал ким экендигин билбегенин, элүү жыл мурун Сырлар бөлмөсү ачылып, бир кыз каза болгонун айтып берет. Гарри Том Марволо Риддл деген окуучуга таандык болгон эски сыйкырдуу күндөлүктү таап алат. Күндөлүк Гарриге 50 жыл мурун болгон окуянын элесин көрсөтүп берет - ал окуяда Риддл ошол маалда Хогвартста окуп жаткан Хагридди Сырлар бөлмөсүн ачты деп айыптайт. Күндөлүк уурдалып, Гермиона шал болу калгандан соң Гарри менен Рон Хагриддин үйүнө барып, аны суракка алышат. Профессор Дамблдор, Корнелиус Фадж жана Лүциус Малфой дал ошол маалда Хагридди Азкабан сыйкырчылар түрмөсүнө жеткирүү үчүн келишет. Хагрид бекинип алган балдарга "жөргөмүштөрдүн аркасынан баргыла" деген кеңеш берип кетет. Гарри Рон экөө жөргөмуштөрдү аңдып, Тыюу салынган Токойго барганда Хагрид багып жүргөн Арагог аттуу килейген жөргөмүшкө жолугушат да, Арагог аларга Хагрид күнөөсүз экендигин ырастап, Сырлар бөлмөсүндө жашаган макулук жөнүндө бираз айтып берет. Андан соң Арагог балдарды башка Акромантула жөргөмүштөрүнө талатып жиберем дегенде, баягы эски учуучу машине келип, Рон жана Гаррини куткарат.
Гарри базилис тиши менен күндөлүктү сайып жиберип, Риддлди жеңет да, Жиннини эсине келтирет. Фоукстун көз жаштары Гаррини айыктырып, Гарри мектепке достору жана эс-тутумун жоготкон Локхарт менен бирге кайтат. Дамблдаор аларды мактап, Хагридди түрмөдөн чыгарууга буйрук берет. Дамблдор Гарриге Бөлүштүрүүчу калпак берген кылыч Годрик Гриффиндордун кылычы болгонун жана Гарри Волдеморттон өз тандоолору менен айырмаланганын айтат - анткени Гарри өзү Слизерин факультетин эмес, Гриффиндор факультетин тандаган. Гарри Лүциус Малфой күндөлүктү Жинниге берген деп айыптап, Малфойду үй элфи Доббини кулчулуктан бошотууга мажбурлайт. Базилис курмандары айыгышат, Гермиона карайдан Гарри менен Ронго кошулат жана Хагридин мектепке кайтат.
Тартуулар
Сценарий боюнча тасма аягында Лүциус Малфой Дамблдордун кабинетинде Гарри менен айтышып кеткени кыскараак жазылган, бирок тартууларда импровизацияланган учур тасманын акыркы вариантына кошулган. Джейсон Айзекс өзүнүн каарманы шылдың болгондон кийин жөн эле басып кетпестен сөзсүз чучукка тийдирген сөз менен коштошуп кетет эле деген оюн Коламбус менен бөлүшкөн да, Крис аны ошол эпизодду Айзекс өзү туура көргөндөй аткарууга үндөгөн. Актердун айтымында, ал сценарийде жазылган көрүнүштүн аягына: "Эми Мистер Поттер бизди куткарууга ар дайым даяр болгонуна үмүт кылалы", - деген фразаны кошкон. Дэниел Рэдклифф да улуу кесиптешинен артта калбай, аны абдан таң калтырган - ал эпизоддо Рэдклифф да өзү ойлоп тапкан: "Тынчсызданбай эле коюңуз. Мен даяр болом", - деген сөзүн кошуп кеткен.