cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дүйнөтааным
Дүйнө тааным – курчап турган дүйнөнүн маани – маңызы, турум-турпаты жана адам баласынын ошол дүйнөдөгү орду, аны менен карым-катышы туурасындагы ой – түшүнүктөрдүн, идеялардын, көз караштардын тутуму, системасы. Ал адамдын иш-аракетин, ой-санаасын, максат-ниетин багыттап, жөнгө салып, аныктап турат. Буга диний (мусулманчылык же христианчылык), коммунисттик, фашисттик ж.б. дүйнө караштарды мисал кылсак болот. Ал эми философия ар кандай дүйнө караштын негизделишинде, калыптанышында, өсүп-өзгөрүшүндө өзгөчө орун ээлейт. Философиянын дүйнө караш жаатындагы функцияларынын чордонунда адамдын өзүн өзү таанып-билиш (самопознание) вазийпасы турат. Илгери эле Сократ «Өзүңдү өзүң аңдап бил» («Познай самого себя») деп ураан көтөргөн. Ар дайым философия адам баласына бул дүйнөгө эмнеге жаралганын, эмне кылышы керектигин, өзүнүн күн көрүшүнүн, жашоо-тиричилигинин маани-маңызы кандай экендигин талдап-түшүнүшкө, таразалап-баалашка жардам этет. Ушул жагынан ал искусствого, көркөм адабиятка жакын турат. Адам өз жашоо-турмушун маанилеп түшүнмөйүн, аныктап билмейин, анын тиричилиги баш аламан (хаос), иретсиз, максатсыз болот, дайрада калкыган чамындыдай ага берет. Ал ой калчап, акыл тегеретип, өз жашоосунун өйдө-ылдыйын, ак-карасын териштирип, маани-маңызын сүрүштүрө баштаган соң көргөн-билгени кеңейип, горизонт, перспективасы ачылып, иш-окуялар белгилүү бир иретке келип, максат-ниети нукка түшө баштайт. Адам өзүн өзү тапкандай болот. Буга философия көмөк көргөзөт. Бирок, бул – сөзсүз философиялык трактаттарды окуп, философтордун лекциясын угуш зарыл, ансыз адам өзүн аңдап биле албайт, турмушту түшүнбңйт деген кеп эмес. Тамга тааныбаса да, сабаты төмөн болсо да, көптү көргөн, көптү түшүнгөн, ою кенен, акылы терең карыяларды көбүбүз эле угуп жүрөбүз, билебиз. Демек, адам баласы атайлап окуп-үйрөнбөсө деле өз бетинче «философчулук» кылууга (философствовать), турмуш-тиргиликтин тереңдеги, түпкү маани – маңызы туурасында ой жүгүртүүгө аргасыз. Деген менен, мындай «менчик философия» чектелүү, бир жактуу, фрагмент түрүндө болот. Ошондуктан билимдүү, окууал кишилер атактуу философтордун эмгектерине кайрылат, айтылуу акылмандардын айткан-дегенин талдап-түшүнүшкө аракет кылышат. Натыйжада, өз турмушун дааналап, кенен алкакта, терең мааниде карашка – баалашка мүмкүнчүлүк алат. Анткени, өзүн таанып-билиш – бул өзүнүн аты-жөнүн, кулк-мүнөзүн же кабак-кашын билиш эле эмес. Бул – биринчи кезекте өзүнүн адамдык касиет-сапатын, нарк-насилин аныктап түшүнүш. Муну – философиянын гуманисттик функциясы деп атасак болот.
Чоюке Өмүр уулу
Бугунун Арыкмырза уруусундагы Байым уругунан чыккан белгилүү манасчы Чоюке өмүр уулу 1863-жылы Ысык-Көлдүн Түргөн болуштугуна караштуу Кара-Бөлтөк айылында дүйнөгө келген. Ал кадимки Саякбай Карала уулунун устаты болгон. “Чоюке – чынар, мен – чырпык. Чоюке – бүркүт, мен – чымчык” деп, кезегинде анын талантына Саякбай Карала уулу баа берген. Калың эл өз кезегинде Чоюкедей эч ким айта албайт дешкен. Чоюкенин түшүнө баатырлар көп жолу аян берген экен. Анын бири төмөнкүдөй: “ Кызыл-Кыянын белинде келе жаткан Чоюке өзүнөн өзү талыкшып уктап кетет. Ойгонсо, бир аксакал киши жанына келип калган болот. Ал: “Сен Чоюкесиңби? “Чоң казатты айтасыңбы?” – дейт. Чоюке ага чейин эле Чоң казатты олуп-чолуп, ар кайсы жеринен айта коюп жүрчү экен. Андыктан, айтам деп жооп берет. Андан соң аксакал кыбыла жакты көргөзүп: “Тиги, кара жал аксур ат минип, кара калпак, боз чепкен кийип, алдыда кырк чорону ээрчитип келаткан Манас баатыр. Анын соңундагы кызыл буурул ат минген, кызыл чийкил жаш бала Семетей. Андан ары Кең-Колду көздөй көч баштап, алтымыш төөгө пул артып келаткан Кайыптын кызы Каныкей, анын артынан Темиркан кызы Чачыкей келет” – деп, андан ары кытайдын Коңурбайын да кырк кечили менен тааныштырып, ушулардын баарын айта жүр деп табыштайт. Бакай болсо, быйыл Кең-Колго барып, Баатырга зыярат кылуусун буйрук этет. Ошону менен Таласка келип, күмбөзгө зыярат кылып, Чоюке алты жылдай ушул чөлкөмдө жүрүп калат. Андан Чүйгө өтүп, ал жакта да үч-төрт жылдай жүрөт. Андан айылына барып, анда да көп турбай, Кытай жакка өтүп, ал жактагы Жусупакун деген манасчыны байырлап, аны менен бирге “Манас” айтып жүрөт. Чоюкенин дагы бир шакирти Мамбетаалы Ашымбай уулунун эскерүүсүнө караганда, Чоюке мал-жанына да, бала-чакасына да карабай, “Манас” дегенде баарын таштап кете берген киши болгон. Аны ким чакырса токтолбой аттанып кеткен. өзү айтылуу Акылбек менен Тыныбектерден үлгү алган. Бирок эл Чоюке өз устаттарынан да мыкты айтат дечү экен. Айрыкча Каныкейдин Тайторуну чапкан жерин айтканда, ыйлабаган киши калчу эмес экен. Айтылуу Саякбай Карала уулу да ушул бөлүктү аябай ийине жеткире мыкты аткарганына караганда, өз устаты Чоюкеден ушул бөлүктү жазбай өздөштүргөн деп болжолдосо болот. Эл оозунда уламага айланган белгилүү манасчы 1925-жылы өз айылында дүйнө салган.
Жолойдун эт уурдаганы, Коңурбайдынкүч менен Мааникерди сураганы
Саякбай Каралаевдин вариантында Манас келгенде чатак басылып, эл жарашып, аштын тамашалары башталат. Балбан күрөшкө чыккан Жолойго каршы барууга киши жок, Манастын өтүнүчү боюнча Кошой чыгат. Каныкей атайы Кошойго арнап жасаган кандагайды кийип, Кошойдон эркек балалуу бол деген бата алат. Кошой бата бергенде мусулмандарга кошулуп ырымы ушундай экен деп капырлар да бата берет. Күрөштө Жолойду жыгып, Кошой намыс алат. Экинчи жолку күрөштө кытайлардын түктүү таман Түкүбайын чыканактай эр Агыш жыгат. Манас менен Акункан бел куда болушат. Төө чечмейге Ороңгу чыгат. Жар чакырылып чабыла турган аттар айдалат. Эр сайышта Манас менен Коңурбай беттешип, Манас жеңет.
Калмак-кытайлардын байгеге зордук кылганы — бөлүмдөгү жыйынтык окуя.
Байгеге зордук, ага байланыштуу согуш Радлов жазып алган вариантта да бар. Бирок, окуялар системалуу берилбеген, сюжетте карама-каршылыктар да учурайт.
Валиханов жазып алган эпизод боюнча Жолой Аккулага тиешелүү баш байгени, Бокмурундун агар алтын, ак күмүшүн талап алып, Манасты тоготпой кетип калат. Манас, Кошой, Төштүк, Көкчөдөн жана башкалар жардам сураса алар жооткотуп болбой коюшат. Манас таарынып жер ортосу Боз-Дөбөгө чыгып жатып алат. Жыйырма чоросун Каныкейге азык алып келүүгө, төкөр уста Дарканга ак болот жасап берсин деп жиберип, жаз болгондо жортом деп камданат.
Узюков Николай Анисимович
РКП(б)нын Витебск губерниялык к-тинин төрагасы (1920), жооптуу секретары (1920-21), Царицын губерниялык аткомунун төрагасынын орун басары (1921-22), РКП(б) БКнын жооптуу инструкторунун жардамчысы (1922), Кострома губерниялык жумушчу-дыйкандар инспекциясынын төрагасы (1922-23), Түркстан КЩб) БКнын жооптуу инструктору (1924), Самарканд обкомунда уюштуруу бөлүмүнүн башчысы (1924-25), РКП(б) - ВКП(б) Kapa Кыргыз (14. 10. 1924-25. 5. 1925), Кыргыз автономиялуу облустарынын (25. 5.1925-1. 2. 1926) 1-секретары (17. 8. 1925-1. 2.1926), ВКП(б) Кыргыз обкомунун 1-секретары (1. 2. 1926-27. 6. 1927). ВКП(б) БКнын бөлүмүндө сектор башчы (1927-жылдан), ВКП(б)нын Свердловек обкомунун пропаганда бөлүмүнүн башчысы. РКП(б)нын 9(март, 1920), ВКП(б)нын 14(декабрь, 1925), 17(январь-февраль, 1934) съезддеринин делегаты. Кызыл Жылдыз ордени менен сыйланган (1921). Кронштадт козголоңун басууга катышкан (1921).
Егиналиев Санжы (Керимбеков С.)
Райкан Шүкүрбеков: Монография. – Ф.: Мектеп, 1971. – 181 б.
Мектеп окуучулары үчүн толеранттуулукту тарбиялоого арналган китептер. «Толеранттуулук үчүн» эл аралык фондусу. 1997–2003-жж. – Б.
Ак-Терек (Базар-Коргон району)
Калкы
Калкы ― 1777 киши.
Турусбек Мадылбай
1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Азелкан
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Жакишев Өмүркул
Өмүркул Жакишев 1909-жылы Кант районунун Үч-Эмчек айылында туулган. 1921–1925-жж. Ө.Жакишев Пишпектеги интернатта окуп, андан кийин педагогикалык техникумга кирет. Техникумдун акыркы курсунан Орто Азиядагы мамлекеттик университетке окууга жиберилет. 1931–1934-жж. чейин ал Москвадагы редакциялык басма институтунда окуусун улантат. 1934–1937-жж. Кыргызстан мамлекеттик басмасында көркөм адабият боюнча редактор, андан кийин Кыргызстан Жазуучулар союзунун жооптуу катчысы болуп иштейт. 1940–1949-жж. ал Кыргыз ССР Министрлер Советинин алдындагы искусство иштери боюнча башкарманын на-чальниги, 1952-жылга чейин Кыргызстан Жазуучулар союзунун жооптуу катчысы болот. 1958–1965-жж. Кыргыз ССР Илимдер академиясынын тил жана адабият институтундагы «Манас» секторунда иштеген. Ал адабий-сын ишмердүүлүгүн 30-жылдардын башында баштап, Кыргыз адабиятынын маселелери боюнча макалаларды республикалык гезит-журналдарга жарыялаган. Ө.Жакишев «Ардак белгиси» ордени жана «Эмгектеги каармандыгы үчүн», «1941–1945-жылдардагы Улуу Ата Мекендик согуштагы каарман эмгеги үчүн» медалдары, Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Ардак грамоталары менен сыйланган. 1935-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин II чакырылышына депутат болуп шайланган.
Жолбаев, Рүстөм
Рүстөм (Рустам) Жолбаев - Социалисттик эмгектин баатыры.
Эмгек кызматы жана сыйлыгы
Рүстөм Жолбаев көмүр казууда эмгекти мыкты уюштуруп, эмгек өндүрүмдүлүгүн жогорулатуу бойунча жаны методдорду өндүрүшкө киргизген. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери, “Эмгектеги кармандыгы  үчүн” медал менен сыйланган. 1955-жылы Сүлүктү анын кенчилери Кыргыз ССР Жогорку Советине депутатка шайлашкан. Көмүр өндүрүүдөгү көп жылдык эмгек жетишкендиктерин эске алып Социалисттик Эмгектин Баатыры –деген ардактуу наам ыйгарылат. Азыркы убакта Сүлүктү шаарынды баатыр атабыздын уул-кыздары жашоодо. Булардан тышкары да түпкүлүгү лейлектик болуп, Тажикстандын Жигдали кыштагында жашап калган бир топ аталарыбыз жана агаларыбыз Сациалисттик  Эмгектин Баатыры болушкан. Алар: Акмат Саматов Жигдалида “1-Май” колхозунда көп жылдар бою раис (төрага) болуп иштеп, чарбага мыкты жетекчи болуп пахта өндүрүшүнүн планын ашыгы менен аткаргандыгы үчүн Социалисттик  Эмгектин Баатыры  наамына татыктуу болгон. Ал жетекчилик кылган колхоздогу пахта бригадирлери Гадай Алыбаев жана Баба Базарбаевдер да Социалисттик  Эмгектин Баатыры болгон.
Өмүр баян
Өмүр баян жеке адамдын социологиялык маалыматтын булагы болуп саналат жана анын кандай адам экенин, улутун, психологиясын тастыктай алат. Адабият таанууда жазуучунун өмүр жолу өтүлөт. Бул же тигил акын же жазуучунун чыгармачылыгын изилдөө ишинде, аны үйрөнүүдө өмүр баяндык далилдерин, турмуштук окуялардын мааниси чоң. Азыр бизде «Өрнөктүү адамдардын өмүрү» деген адабияттардын тизмеси чыгып жатат. Алардын ичинде акын жазуучулар да бар. Кийинки жылдары бизде Алыкул Осмоновдун, Жусуп Турусбековдун чыгармачылык өмүр жолуна арналган К. Жусуповдун «Ыр сабындагы өмүр», С. Бөлөкбаевдин «Биздин Жусуп» деген биографиялык мүнөздөгү чыгармалары жарык көрдү. Кыргыз жазуучулары өмүр таржымалдуу мүнөздөгү чыгармаларды жазууга активдүү кирише баштады.
9. Жогорку даражадагы мактоо сыйлыктары (алган күнү,жылы)
Университет
Эски убакыт
Билим берүү Индиянын Бихар шаарындагы Наланда университетинде биздин заманга чейинки 5-кылымда болуп, анын бүтүрүүчүлөрү университет даражасына ээ болушкан. Жакында бузулган үчүнчү университет Ориссадагы Ратнажири университети. Аль-Азхар университети X кылымда Египеттин Каир шаарында ачылган. Байыркы Индиянын Тексашайла Наланда, Виграмасилла жана Канчипура шаарлары байыркы Азиядагы студенттер катышкан Чыгышта абдан популярдуу билим берүү борборлору болгон. Айрыкча, белгилүү Буддисттер университетинин борбору болгон Наландага Кытайдан, Чыгыш Азиядан, Борбордук Азиядан жана Түштүк-Чыгыш Азиядан миңдеген буддист ойчулдар жана студенттер, ошондой эле көптөгөн ирандык жана ортоңку чыгыш студенттери тартылган. Университеттик даражаны берүү ал кезде кеңири тараган эмес, бирок Кытайда (академиялар), Грецияда (академиялар) жана Иранда илгерки жогорку окуу жайлары болгон.
Биринчи доордун заманбап университеттери
Университеттердин өсүшү сөзсүз түрдө бирдей болгон эмес жана 17-кылымда университеттердин көбөйүшүнө терс таасирин тийгизген окуялар көп болгон. Ар кандай согуштар, айрыкча Отуз жылдык согуш Европанын ар кайсы мезгилдеринде университеттин атмосферасын бузду. Согуш, чума, ачарчылык, диктатура, диний бийлик жана структуранын өзгөрүшү көбүнчө университетке колдоо көрсөткөн коомдорго терс таасирин тийгизген.
Заманбап университеттер
18-кылымда университеттер академиялык журналдарды чыгарышса, 19-кылымдан баштап Германия жана Франциядагы университеттер үлгү катары колдонула баштаган. Германиялык модель же Гумбольдт моделин университеттердеги эркиндик, семинарлар жана лабораториялар жөнүндө кам көргөн Вильгельм фон Гумбольдт баштаган. Университеттин француз модели катуу тартипке салынып, университеттин бардык тарабын көзөмөлдөп турган.
Окуу акысын алуу менен студенттерди кабыл алуу
Акчалай студенттер, атайын класстар, университеттерде байлыгына байланыштуу шарттар түзүлгөн. Бул студенттер мыкты профессорлордун көзөмөлү астында окуп жатышат. Университеттин кызматкерлери муну жөн гана акча табуу максатында жасашат.
Алмамбеттин колго кан шайланышы
Манас кырк чоро менен арттан жете келгенде кол Чөмүчтүн кара сеңирине жетип, өргүп аттарды коё берип, бири чапан-көйнөгүн көлөкө кылып алып уктап жатса, бири сууга түшүп ойноп, кээси ууга кетип, ар ким өз билгенин кылып, ээн жаткан болот. Элдин мындай түрүн көргөн Алмамбет: «Бээжин алыс жол, кытай коркунучтуу душман, кошунуңдун кебетеси ушул болсо убара болбой кайта кеткен оң. Минтип жүрсөк жоого качан жетин, кантип уруш салабыз?!«— деп Манаска нааразылыгын билдирет. Алмамбеттин жүйөөлүү сөзүн туура көргөн Манас колду ээн койгон абасы Бакайга нааразы болуп, кандыгын Алмамбетке берсин деп сурап келүүгө Ажыбай менен Серекти жиберди. Алмамбет кошунга кан болушун Бакай да кубанып кубаттады. Жар чакырылып, бийлик Алмамбетке өткөнү элге кабарланды. Алмамбет колду чогултуп, тактап эсебин алып, онго, жүзгө, миңге, түмөнгө бөлүп, он кишиге бирден кишини улук кылып он башы, жүз башы, миң башы, түмөн башы бек шайлап, ар бир он башыга карамагындагы он киши үчүн жооп берерин, кийин эл эсептен өткөндө он адамдын эсебин туура бере албаса башы алынарын эскертти. Жар чакыртып, мындан нары кандын уруксатысыз токтоо, эс алуу болбой турганын билдирип, өзү колду баштап Алмамбет жөнөйт.
Колдун аттанганы, Каныкейдин сарамжалы
Баатырдын жакын жардамчысы болгон аялы иштүү жана сарамжалдуу болуп, күйөөсүнүн жоо кийимдерин белендеп бериши белгилүү эпостордун көбүндө бар даяр сюжеттердин бири. Баатырдын жарынын сарамжалдуулук касиетине көчмөн турмушта жашаган түрк элдеринин эпосторунда өзгөчө маани берилет.
Компьютер Тармагынын Жабдуулары
Компьютердик тармак жабдуулары кабел, тармак кардтар, коннекторлор, концентраторлор, жолтапкычтар, коммутаторлор жана башка ушундай сыяктуу түзүлүштөрдү камтыйт. Реалдык тармак иштеш үчүн ар компьютер үчүн тармак такталары талап кылынат. Тармак кардтары компьютерди системдик тактасынын бош коңул орундарына орнотулат. Тармак кардтына атайын бириктиргич аркылуу кабел туташтырылат. Тармак кардтан башка концентраторлор, коммутаторлор жана башка түзүлүштөр колдонулат. Концентраторлор компьютерлерди жылдызча тармак түрүндө уюштурууга мүмкүндүк берет. Ар компьютер концентратор менен узундугу 200 метрге чейин кабел аркылуу туташтырылат. Эгерде 200 метрден узун болуп калса анда кошумча концентраторду пайдалануу керек. Коммутатор бул жайылган чоң компьютер тармактарын түзүүдө концентраторлорду туташтыруучу түзүлүш. Коммутатордун жардамы менен бир нече жылдызча тармактан турган тармакты түзүүгө болот.
Өмүр уулу Мамбетаалы
Колдонулган адабияттар
Акматалиев A. Кыргыздын уз-усталары: Антология/Башкы ред. А. Карыпкулов; сүрөтчүлөрү Д. Чочунбаева, Г. В. Половникова. — Б.: КЭнин Башкы редакциясы, 1997, — 240 б. ISBN 5-89750-080-0
Гетероцентроттор
Гетероцентроттор (лат. Heterocentrotus) —  деңиз кирпилеринин бир уруусу.
Волюнтаризм
Бул идеалисттик көз карашты немис философтору А. Шопенгауэр, Ф. Ницше ж. б. үгүттөгөн. Психологияда Волюнтаризм 19-кылымдын аягында өнүгө баштаган. Волюнтаризмдин жактоочулары эркти адамдын аракеттеринин булагы жана психикалык турмушунун негизи деп эсептешип, аң сезимди эрктин туундусу катарында карашкан. Психологиядагы Волюнтаризмдин өкүлдөрү-немис социологу Ф. Теннис (ал Волюнтаризм терминин киргизген), немис психологу В. Лундт, орус психологу Н. Лосский, австриялык психолог З. Фрейд жана башкалар.
Артур Шопенгауэр
Колдонулган адабияттар
[http://www.bizdin.kg/elib/kitepter/pdf/philosophy_blinnikov.pdf Л. В. Блинников.Философтордун кыскача сөздүгү. - Б.: 1997, ISBN 5-900162-16-8]
“Каныбек” (роман)
Мурдагы редакция боюнча романдын экспозициялык бөлүгүндө Каныбек турмуштун аркы-беркисин ойлоно элек, тузагына түшкөн кекилик-чөөгө кубанып, “кулун жалды” созолонтуп ырдап, коюн жайып жүргөн бала эле. Ал эми азыркы редакциясында романдын башталышында эле Каныбек турмуш жөнүндө ойлоно баштаган, болгондо да социалдык адилетсиздик кайдан чыгып жатканын түшүнүүгө аракеттенген. “Каныбек” романынын азыркы редакциясынын көркөмдүк доминантасы – адам мүнөзүн сүрөттөөдөгү бир пландуулук – өзүнүн генезиси боюнча фольклордук поэтика менен байланышкан. Адамды сүрөттөөдөгү бир пландуулук дегенибиз – анын жеке санаттарын алдын-ала аныктап, белгилеп коюу. Бала Каныбектин (он үч жаштагы) ары акылдуу, баатыр, күрөшчүл, жайы келсе, өнөрпоз адам болору күн мурунтан эле билинип турат. “Каныбек” романынын көтөргөн тарыхый-адабияттык жүгү бар. Ал жазуучунун көркөм ой-жүгүртүүсүнүн тарыхый деңгээли менен шартталган. Бул романдын күчү фольклордук эстетикага таянганында. Китептин биринчи басылышы өз учурунда эл арасына кеңири таралышы да бекеринен эмес. Мындай деп айтууда “Каныбекти” жомоктун ирегесине биротоло байлап коюучулук жок. Ал дал ошол поэтикалык мааниси менен улуттук сөз искусствосунун дүйнөсүн байытып, социалисттик реализмдин дүйнөсүнө кирген. Бул баарынан мурда көп түйшүктүү Каныбектин образына байланыштуу. Анын көргөн күнүн, тарткан азабын, мындай акын караганда, бир адамдын биографиясы сыйдырар беле да ушунчалык кайчы келген тоскоолдуктардын баарын жеңип чыгууга бир күчү жетет беле деп ойлойсуң. Ушунун баары жазуучунун учкул ой жорутуусунан жаралып, ушунун баары бир гана максатка багытталган: социалдык адилетсиздикке каршы кулдун стихиялык протестинен баштап, аң-сезимдүү күрөшчүлдүк деңгээлине чейинки жолду көрсөткөн.
Макенбаев, Мелис
Мелис Макенбаев (15.10.1954 - 21.04.2002) – Кыргызстандын заманбап жазуучусу. Балыкчы шаарында 1954-жылы 15-октябрда туулган. 1977-жылы СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз тили жана адабияты бөлүмүн аяктаган. Кыргыз адабиятында абактагы турмушту чагылдыруу жаатында көөнөргүс из салып кеткен. Кыргызстан Ленин Комсомолунун сыйлыгынын лауреаты.
Тагдырындагы окуялары. Бейнеси
Ал катасын моюнга ала беилген өзгөчө жароокер, кайрымдуу, илбериңки инсан болгондугун, жаш чагындагы айрым оройлугу үчүн кыйла өкүнгөндүгүн айтышат.
Жарык көрбөй калган акыркы ыры
Булак: Мира Сыдыкбаева, филология илимдеринин кандидаты, КМЮАнын доценти. - “Кыргыз Туусу” гезити, 23.10.2012-ж.
Азоо-бел
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гиббон сымалдуулар
Гиббон сымалдуулар (лат. Hylobatidae) — киши сымалдуу маймылдардын бир тукуму, буларга кадимки гиббондор (уруу) (лат. Hylobates), кош бармак гиббондор (уруу) (Symphalangus) жана төмөнкү түрлөр: шамдагай гиббон (H. lar), клосс гиббону (H. klossii), буурул гиббон (H. moloch), гиббонхулок (H. hoolock), кара гиббон (H. concolornomascus) кирет.
Гиббулалар
Гиббулалар (лат. Gibbula) — деңиз үлүлдөрүнүн бир уруусу.
Жуманалиев, Акылбек
Кыскача өмүр таржымакалы
Ушул тапта Кыргыз УИАсынын Тарых институтунун Тарых жана маданият бөлүмүн башкарат.
Wikipedia Zero
Wikipedia Zero – Wikimedia фондунун долбоору. Долбоордун башкы максаты – мобилдик түзүлүштөрдөн, айрыкча өнүгүп келе жаткан мамлекеттерде Уикипедияга акысыз кирүүнү камсыздоо. Программа 2012-жылы иштелип чыккан. 2013-жылдын март айында Wikipedia Zero «Жигердүүлүк» номинациясында SXSW (South by Southwest) сыйлыкка ээ болгон. Программанын башкы максаты – акысыз билим алууга болгон тоскоолдуктарды жоюу. Интернетке туташуунун баасы, акысыз билимге жетүүдөгү эң негизги тоскоолдуктардын бири болуп эсептелет.
Тарыхы
Wikipedia Zero эң алгач 2012-жылдын май айында Малайзияда ишке киргизилген. Ал эми 2012-жылдын октябрь айында Wikipedia Zero долбоору Таиландда GSM форматында иштеген dtac жана Saudi Telecom Company телекоммуникациялык компаниясы менен биргелешип Сауд Арабияда ишке ашырылган. 2013-жылы май айында долбоор Пакистанда Mobilink менен биргеликте иштей баштаган. 2013-жылдын июнь айында Wikipedia Zero Dialog Axiata телекоммуникациялык тейлөө провайдери менен биргеликте Шри-Ланкада иш жүзүнө ашкан. Уикипедияга кирүү Aircel мобилдик желе оператору аркылуу Индияда да акысыз камсыз кылынат. 2013-жылдын октябрь айынан тартып Umniah менен биргеликте Иорданияда иштеп баштаган. Ошондой эле Уикимедиа фондунун долбоору 2014-жылдын май айында Ncell аркылуу Непалда да ишке кирген. 2014-ж. май айында Непалда Ncell м-н биргеликте ишке ашырылган. '''2014-ж. 16-майынан тартып Wikipedia Zero долбоору Кыргызстанда Beeline''' мобилдик оператору тарабынан, 2014-ж. 3-декабрынан тарта MegaCom мобилдик оператору тарабынан ишке ашырылган. Дүйнөлүк ири түйүндөрдүн бири Фейсбук Facebook Zero деп аталган демилге менен Wikipedia Zero долбоорун колдоорун билдирген.
Жол азабы
Коркунучтуу жоого каршы аттанган баатырдын татаал жолду басып, көп кыйынчылыктар тартышы фольклордогу кеңири тараган белгилүү сюжеттерден.
Саякбай Каралаевдин вариантында кырк күн, кырк түн жол жүрүп, кол Алтайдын тоосун таянат. Колдун жүдөп шайы кеткенин көргөн Бакай Алмамбетке кошунду токтотуп, тыныктырууну сунуш кылат. Алмамбет колго тыныгууга уруксат берет. Саякбай Каралаевдин вариантында Сагымбай Орозбаковдун вариантындагыдай атайын окуя түрүндө кенен берилбестен, кыскача гана маалымдалган.
Гигантопитек
Гигантопитек (лат. Gigantopithecus) —  байыры өлгөн, кишисымак маймылдардын бир уруусу.
Жакыпбеков Ашым
Цвейг Стефан. Новеллалар. – Ф.: Кыргызстан, 1965. – 215 б.
Персия алма-четини
Чектөөчү факторлор
Элдик кол өнөрчүлүккө массалык түрдө кыюу. Начар калыбына келүүсү.
Уркундан кечип өтүү, колдун эсебин алуу
Белгилүү манасчылардын дээрлик бардыгында бул эпизод негизинен бири-бирине жакын планда айтылат.
Мамаева Өктөм
1981-1992-жж. «Мурас» элдик көркөм кол өнөрчүлөр ишканасында кадрлар бөлүмүнүн башчысы жана профсоюз уюмунун төрайымы болуп эмгектенген.
Кыргыз тилинде
Дил кумары: Ырлар. - Б.: Жазуучулар союзунун көркөм адабият басмаканасы, 1994.
Максүтов Бактыбек
1969–1990-жж. Кочкор районундагы          "зд», «Тендик», «Октябрдын 60 жылдыгы атындагы» колхоз-совхоздордо бухгалтер, башкы бухгалтер, башкы экономист, профкомдун төрагасы, Кум-Дөбө айылдык кеңешинин төрагасы бо-луп иштеген.
«Чоң казат» ж.б. 10 драма жазган. 1996, 2003-жж. «Казыбек казалчы» аттуу пьесасы М.Рыскулов атындагы Нарын облустук музыкалуу драма театрында эки жолу, «Тозокко тете күн» пьесасы 1997-ж. Кочкор элдик театрында коюлган.
1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Калыгул Бай уулу, Кыдыр аке баяны. – Б.: Турар, 2006. – 36 б.
Кыргыздын белгилүү агартуучулары. – Б.: Мурас, 2008. – 46 б.
Сейтек баатыр. 2001-ж.
Тагдыр (Алтын балык). 2002-ж.
Узатуу ырлары
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Гумплович, Людвиг
Анын концепциясына социалдык дарвинизмдин жалпы кемчиликтери мүнөздүү болгон.
Асанканов, Абылабек
Абылабек Асанканов (27/12/1954) – этнограф тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (1993), профессор (1996), КРнын УИАнын корреспондент мүчѳсү (2000), КРнын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2002). Учурда ал Кыргызстандын УИАсынын Бегимаалы Жамгырчинов атындагы Тарых, археология жана этнография институтунун директору кызматын (2017-жылдан) аркалап келет.
Колдонулган адабият
5-89750-100-9.
Мамажанов Шайдулла
Ал 1999-жылы «Хадистер» аттуу китепти түзүп басмадан чыгарган.
Кыргыз Республикасынын жазуучулар союзунун, Жалал-Абад облустук мамадминистрациясынын Ардак грамоталары, эл аралык «Түгөлбай Ата» коомунун адабий сыйлыгы менен сыйланган.
Узаков Орозалы Жээнбаевич
Колдонулган адабияттар
«Кыргызстан». Улуттук энциклопедия: 7-том / Башкы ред. Ү. А. Асанов. К 97. Б.: «Кыргыз энциклопедиясы» башкы редакциясы, 2015. - 832 б., илл. ISBN 978-9967-14-125-4
Жакыпов Мамат
Жакыпов, Мамат – драматург, режиссер.
Гурвич, Георгий Давидович
Негизги эмгектери – «Азыркы социологиянын милдети» (1950), «Социалдык детерминизм жана адам эркиндиги» (1955). Социологияда диалектикалык гиперэмпиризмди негиздөөчүсү, бул социалдык көрүнүштөрдү ар тараптуу изилдөөгө аракеттенген агым. Гурвичтин концепциясы чектен чыккан формалдуулугу жана идеализми менен айырмаланган. Гурвич социологиядан социологиялык мыйзамдарды, коом жана прогресс түшүнүктөрүн чыгарып таштаган.
Жакшылыков Асан
Асан Жакшылыков — акын, драматург, жазуучу, котормочу жана коомдук ишмер. 1949-жылы 6-октябрда Нарын районундагы Миң-Булак айылында туулган. Кыргыз тили жана орус тилдеринде жазган, Кыргыз маданиятынын эмгек сиңирген иш­ме­ри. Кыргыз эл жазуучусу. Кыргыз элинин тарыхый баалуулуктарын калыбына келтирүүнү уюштурууга чоң салым кошкондугу үчүн Ормон-хан юбилейлик медалы менен сыйланган.
Мамат Болот
Кыргыз тилинде
Адам – Аалам. – Б.: Элпек, 2002. – 200 б.
Галлюцинация
Галлюцинация (лат. hallucinatio – жөөлүү, кош көрүүнү, элес) –эсте тутулуп калган элес, субъекттин ички рухий процесси реалдуулук катары кабыл алынган далилдегенге татаал сезимдердин жаңылышы. Жалган түшүнүктөрдү өзүнө камтыгандыгы боюнча галлюцинациялар иллюзияларга окшош, бирок иллюзия галлюцинациядан айырмаланып, реалдуу объект тарабынан чакырылат.
Чоң-Дөбө
Чоң-Дөбө — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Чоң-Дөбө айыл аймагына кирет.
Айдар
Колдонулган адабияттар
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Гидроиддер
Гидроиддер (лат. Hydroida) — Гидра сымалдуулар бир классчасы.
Мамбеталиев Жээнбай
1963–1969-жылы республиканын дарылоо мекемелеринде врач, 1969-жылдан «Ден соолук» журналынын жооптуу катчысы болуп иштеген.
Чыгармачылыгы 1962-жылы башталып, анын «Кышкы убак» аттуу алгачкы ыры «Жаш ленинчи» журналына басылган. Анын алгачкы «Менин сүйгөн сулуу булутум» китеби 1968-жылы басылып чыккан.
Уртатау (Давлекан району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Айдаркан
Айдаркан — "Манас" эпосундагы каарман, казак каны Көкчөнүн атасы. А-дын башкаруучулук, баатырдык иш-аракети Сагымбай Орозбаковдун вариантында башка варианттарга салыштырганда кенен чагылдырылган. Эпостун алгачкы окуяларында ал жекеме-жеке сайышка түшкөн баатыр гана эмес, кеп-кеңеш берген карылардын катарында да сүрөттөлөт. Манастын төрөлүшүндөгү тойдо кытайдын Күнөс балбаны менен беттешүүсүнүн (Сагымбай Орозбаков, 1. 86, 98) тыянагы белгисиз калган, ал эми Нескара менен болгон урушта Даң-Даңды жеңет. Бирок, андан кийин жекеге чыккан баатыр Күдөңгө каршы баралбай качып берет (Сагымбай Орозбаков, 1. 204). Ал эми карылар кеңешинде ал тайманбас баатыр, кайраттуу акылман абышканын кебин салат: Текес кан менен болгон согушта кол башчы (кан) да болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 39). Саякбай Каралаевдин варианты боюнча Кошойдун Билерик менен Жарманасты бошотуу үчүн Бээжинге жасаган жортуулуна катышып, кайра келаткан жолдо Манас менен Кутубийге жардамга келишип, кытайлар менен согушка да катышканы айтылат (Саякбай Каралаев, 1. 147, 150, 159, 161).
Уурдоо
Уурдоо – КР кылмыш-жаза мыйзамында каралган менчикке каршы кылмыштын бир түрү; башка бирөөнүн мүлкүн жашыруун У. У-ну квалификациялоо белгилери: адамдар тобу тарабынан жасалган, алдынала макулдашуу аркылуу адамдар тобу тарабынан жасалган, кайталанып жасалган, ири өлчөмдө жасалган, чөнтөк У. Анын өзгөчө квалификациялануучу түрлөрүнө: уюшулган топ тарабынан жасалган, өтө ири өлчөмдө, уурдагандыгы же опузалап алгандыгы үчүн мурда 2 же андан көп жолу соттолгон адам тарабынан жасалган, туракжайга же башка сактоо жайларына мыйзамсыз кирүү аркылуу жасалган У-лор кирет.
Боз кемпир
Биологиялык өзгөчөлүктөрү
Май айында гүлдөп, июлң-августта уруктайт. Уругу аркылуу көбөйөт.
Жалпы жана өлкөдө таралышы
Негизги экземплярлары Разансай капчыгайында, Нарын суусунун боюнда ( Батыш Тянңшанң) өсөт. Эчкилүү тоонун батыш беттеринде, Карасуу суусунун төмөнкү нугунда, Чаактоо капчыгайында, ошондой эле Нарын суусунун оң жээгинен тартып Күрпсай капчыгайына чейинки жерлерде бирин серин жолугат. Бул түрдүн табигый таралган жерлеринин эң түндүк чеги болуп эсептелет.
Бучудардын түйүлүшү
Колдонулган адабияттар
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Аманалиев Жусупбек
1992 ж. педагог, педагогика илимдеринин доктору,
Алмамбет менен Сыргактын Бээжинге киргени
Саякбай Каралаевдин вариантында Алмамбеттин туулуп-өскөн жерине жетип, өзү тиккен чынар теректин куурап калганын көргөн Алмамбет Бээжинден соо кетпеймин деп чочулайт. Кетип баратып бу кытайдан кетердеги согушта Алмамбет түшүрүп жиберген канжаны таап алышат. Алмамбет Эсенкан кызы Бурулчанын күтүп жүргөнүн айтып, учураша кетмек болушат. Алмамбет атасынын жарым кандык чен тонун кийип, Сыргакка да кытайча кийим кийгизип, Күрпүлдөктүн суусунан кечип өтөт. Нескара, Жолойдун көп колуна кезигип, аларды алдап алыс Суук-Төргө жөнөтүп жиберип, Бурулчага барып учурашышат. Бурулчанын Манаска белегин алып, аны менен коштошот да, жылкы тиймек болуп жөнөп кетишет.
Ужунгпанданг
Ужунгпанданг (1970-ж. чейин жана 1999 жылдан Макасар) Индонезиядагы шаар, Түштүк Сулавеси провиндиясынын адм. борбору.
Мексика
Мексика, расмий ― Мексика Кошмо Штаттары – Түндүк Американын түштүк-батышындагы мамлекет. Түндүгүнөн АКШ, түштүк-чыгышынан Гватемала жана Белиз менен чектешет. Батышы менен түштүгүн Тынч, чыгышын Атлантика океандары чулгайт.
Байбиче чекей
Өстүрүү
КР УИАнын Ботаникалык багында бир нече жолу атайлап өстүрүлгөн; уругу күзүндө себилгенде өсүндүсү апрелде пайда болуп, начар өскөн. Кышка өсүмдүктөрү жыгачтанбастан, жазында соолуп калат. Дүңгөлүү топуракта өспөйт.
Үчүнчү жак
Үчүнчү жак – жарандык сот жүрүмүндө башка жактардын (тараптардын) доо арызы боюнча козголгон жарандык иштеги мыйзам тарабынан корголуучу кызыкчылыктары менен укуктарын коргогон жак. Ү. ж-тын 2 түрү жолугат: талашып жаткан нерсеге өзалдынча талабын билдирген жана мындай талапты билдирбеген. Биринчиси эки тарапка тең же алардын бирине жалпы негизде доо коюу менен башталып калган сот жүрүмүнө катышат. Ү. ж-тын бул түрү баардык укуктарга ээ жана доогердин баардык милдетин көтөрөт. Эгер тараптарга катыштыгы боюнча иш чечими алардын укугуна кандайдыр бир таасирин тийгизе турган болсо, экинчиси иш жүрүмүндө доогер же жоопкер тарапта болот (же өз демилгеси боюнча, тараптардын же прокурордун ырасмий өтүнүчү боюнча сот тарабынан ишке тартылат). Адатта алар өзүнө карата регрессивдүү доо коюлушунун алдыналуу максатын көздөйт. Доо негизин өзгөртүү, доо талабынын өлчөмүн көбөйтүү же азайтуу укуктарын, ошондой эле доодон баштартуу, доону таануу же өзара тынчтык макулдашуусун түзүү, сот чечимин аткарууга мажбурлоо талабын коюу укуктарын кошпогондо, Ү. ж-тын бул түрү баардык укуктарга ээ жана тараптардын баардык милдеттерин көтөрөт.
Мамырова Райкүл
«Калтар баяны» аттуу дастаны Орозбек Кутманалиевдин аткаруусунда Кыргыз радиосунун Алтын казынасына жазылып алынган.
1995-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Мамбетжунушов Түгөлбай
Котормолору
В.Стороженко. Башкы милдет. – Ф.: Мектеп, 1974. – 40 б.
П.Абрасимов. Досум тууралуу баян. Повесть. – Ф.: Мектеп, 1987 – 155 б.
М.Сынтимбряну. Тамашаңды кое тур. Аңгемелер жыйнагы. Ф.: Мектеп, 1987. – 155 б.
Кыска канаттуу ак барсылдак
Өсүү шарттары
Кумдуу кызыл чополуу, шагыл-таштуу жапыз жана бөксө тоолордун капталдары, конгломераттар.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргыз ССРинин Кызыл китебине (1985) киргизилген.
Мамытов Улукбек
1974-жылдан Кыргызстан Журналисттер союзунун, 1998-жылдан Кыргыз Республикасынын Жазуучулар союзунун мүчөсү.
Кыргыз тилинде
Улук ун
Оулд Бридж Тауншип (Нү-Жерси)
Калкы - 66044 киши. Болжолдуу аянты - 105.3 км². FIPS коду — 34-54705.
Масыракунов Рашид
Эмгек жолун Казарман шаарчасында радио куроочу болуп иштөө менен баштаган.
Эл аралык «Түгөлбай Ата» коомунун сыйлыгынын лауреаты.
Булчуң иши
Бардык булчуңдардын негизги касиети анын жыйрылуу жөндөмдүүлүгү болуп эсептелет. Скелет булчуңдарынын иши (дүүлүгүү жана жыйрылуу) борбордук нерв системасынан келген нерв импульстарынын таасири астында гана болот. Булчуңдар жыйрылып, белгилүү иш аткарат. Булчуңдар нерв импульстарынын таасиринен ийкемдүүлүгүн өзгөртүү касиетине жараша алар иштегенде узундугун кыскартат. Булчуңдарда пайда болгон тартылуу тарамыштар аркылуу скелет сөөгүнө берилет. Эгерде булчуңдардын тартылуу күчү муундун каршылык күчүнөн чоң болсо, кыймыл пайда болот.
Портал:Россия
<div style="margin: 0.5em 0 0 0em; border: 1px solid #6688AA; padding: 0.5em 1em; background-color:#EFEFEF"> Yvtvbbu
Жапаров Калачы
Калачы Жапаров 1948-жылы 10-июнда Жумгал районунун Кайырма айылында туулган. Айыл мектебинде окуган, 1971-жылы КМУнун юридикалык факультетин бүтүргөн жана анык аскер кызматына жиберилген, ал жерде өмүрүнүн аягына чейин болгон. 70-жылдын аягынан тартып анын чыгармалары басыла баштаган. Биринчи «Уруксат этиңиз!» аттуу аңгемелер жыйнагы 1981-жылы жарык көргөн. Үч аңгемелер жыйнагынын автору, «Хризантемы у тюремной стены» жана «ЦРУ против СССР» деген китептерди кыргыз тилине авторлош болуп которгон. ЖАРЫК КӨРГӨН КИТЕПТЕРИ
Табалдиев, Асанбек
Асанбек Табалдиев (1935-1975) - кыргыз элинин чыгаан философ окумуштуусу жана коомдук ишмери.
Кыскача өмүр таржымакалы
1957-жылы Бишкектеги Кыргыз Улуттук Университетин (ал кездеги Кыргыз Мамлекеттик Университетин) аяктаган.
Атуулдук ой-мурасы
Ал «Манас» эпосунун алп айтуучулары Сагынбай менен Саякбайды М. Ауэзов менен А. Осмоновдун Гомерлер деп атоолоруна чоң маани берип, Гомерчиликти биринчи жолу терең илимий талдоого алып, Сагынбай менен Саякбай 20-кылымдын чыныгы гениалдуу Гомерлери болот деп ишенимдүү далилдеп аныктаган.
Наамдары. Даражалары. Сыйлыктары.
Кыргызстандын УИАсынын кабарчы-мүчөсү. 1974. Жерге-Тал айылындагы орто мектепке А..Табалдиевдин ысымы берилген.
Медералиев Жумабек
Котормолору
Алексеев С. Маршал Жуков жөнүндө аңгемелер. – Ф.: Мектеп, 1987. – 36 б.
Медербеков Сыпарбек
Медербеков Сыпарбек – акын. Жумгал районунун Куйручук айылында 1942-жылы 20-июлда туулган. 1959-жылы Кайырма айылында орто мектепти бүтүргөн.
Кыргыз тилинде
Көл Кыялы: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызстан, 1991.
Удмурт республикасы
Экол. абалы салыштырмалуу канааттандырарлык. Климаты мелүүн континенттик. Январдын орт. температурасы -14...-15°С, июлдуку 17-19°С. Жылдык жаанчачыны 400-600 мм. Эң ири дарыясы - Кама. Воткинск суу сактагычы курулган. Аймагынын 47% ин токой (карагай, көк карагай, ак кайың ж. б.) ээлейт. Нефть, чым көң, кварц куму, акиташтын кендери бар. Минералдуу суулар чыгат. Региондук дүң продукциясынын көлөму 68 млрд 9 млн рублди тузөт. Андагы өнөр жайдын үлүшү 42,7%. У. жеңил автомобилдерди, кир жуугучтарды жана металл кесүүчү станокторду чыгаруу боюнча РФте 2-, кендир буланы өндүрүүдө 5-, нефть казып алууда 9-орунду ээлейт. Кайрадан иштетүүчү өнөр жайдын башкы тармагы - машина куруу (алардын ичинен электр кыймылдаткычтар (21,3%), жеңил (4%), оор (1,9%) машиналар, аскердик коргоо иштерине жабдуулар), тамакаш, металлургия, даяр металл буюмдар, курулуш материалдар өндурүшү иштейт. Айыл чарбасысында этсүт багытындагы мал чарбачылыгы өнүккөн. Дан эгиндери (кара буудай, сулу, арпа, кара күрүч), тоют өсүмдүктөру, картөшкө, кендир айдалат. Автомобиль жолунун уз. 7,4 миң км, т. ж-нуку 0,8 миң км, кеме жолунуку 160 км. Кама дарыянда кеме жүрөт. Башкы порту - Сарапул. Ижевскиде аэропорт бар.
Айыптоо өкүмү
Айыптоо өкүмү – соттолуучу адамдын күнөөсүн аныктай турган өкүм. Соттолуучу адамдын жасаган кылмышы боюнча күнөөлүүлүгү иликтенген далилдердин жыйындысы аркылуу бекемделгенде гана Айыптоо өкүмү кабыл алынат жана ал ар кандай жоромолдорго негизделбейт. Сот жазага тартуу жана камактан бошотуу тууралуу айыптоо өкүмүн кабыл ала турган учурлар: ошол өкүм боюнча соттолгондорду жазадан бошото турган кечирим берүү мунапысы жарыяланса; соттолуучу адамдын алдын ала камакта жаткан мезгили сот тарабынан белгиленген жаза мөөнөтүнө кошулганда. Сот төмөндөгүдөй учурларда жаза чарасы көрүлбөй турган айыптоо өкүмүн кабыл алат: адам коомчулукка коркунуч туудурбай калганда; камакта жаза мөөнөтүн өтөөгө мүмкүндүк бербей турган оор дартка чалдыкканда; адамды бул кылмыш боюнча кылмыш жоопкерчилигине тартуу мөөнөтү эскиргенде.
Арабаев, Чолпонкул Исаевич
Кыскача өмүр таржымакалы
1983-ж. КМУ-нун юрид. ф-тин бүтүргѳн.
Кызыл-Жылдыз (Жумгал району)
Кызыл-Жылдыз — Кыргызстандын Нарын облусунун Жумгал районундагы айыл. Кызыл-Жылдыз айыл аймагына кирет.
Удегейлер
Удегейлер нанайлар жана эвенктер, өзгөчө орочтор менен тыгыз мамиледе болгон. 19-кылымдын аягына чейин орус окумуштуулары Удегейлер менен орочторду бөлбөстөн, бир эл деп эсептеп келишкен. Совет доорунун мезгилинде Удегейлер өлкөнүн толук укуктуу жараны болуп, сабаттуулугу жоюлуп, интеллигенция пайда болгон. Салттуу кийимдери - кимоно, ыштан, балык терисинен чапан, аялдары эвенк үлгүсүндөгү узун алжапкыч кийип, кооздуктарды тагынышат. Тамак-ашы - балык эти, балык майы жана жашылчалар.
Арабаев Эркин Ишеналиевич
Арабаев Эркин Ишеналиевич (10. 8. 1924, Жалал-Абад обл., Жалал-Абад ш. - 23. 3. 1995, Бишкек) - экономист.
Илимий ишмердиги
Анын а. ч-сын уюштуруу маселелер ж-а экономикасына байланыштуу 70тен а ил. эмгеги жарыяланган. Экономика илимд. кан-дидаты (1956), проф. (1968), Кыргыз ССРинин эмг. сиң. экономисти (1974).
Кашкар жуп жалбыракчаны
Өстүрүү
Маалымат жок.
Мейманалиев Тыныбек
1980-1984-жж. Бишкек гуманитардык университетинин орус тили жана адабияты факультетинен билим алган.
Азыркы учурда «Потомок императора» романы (Александр Македонский – Искендер Зулкарнайдын өмүрү жана падышалык ишмердигине байланыштуу интерпретациясы) Мырзаян Төлөмүшевдин котормосу боюнча кыргыз тилинде басып чыгарууга даярдаган.
2010-жылдын январь айында биринчи номери жарыкка чыккан «Кыргыз тили жана адабияты» илимий-усулдук журналдын негиздөөчүлөрүнүн бири жана редколлегия мүчөсү.
Гиродактилюстар
Гиродактилюстар (лат. Gyrodactylus) — мите курттардын бир уруусу.
Гипертрофия
Гипертрофия (байыркы грек. ὑπερ- — «эң эле» жана τροφή — «тамак, оокат») — дененин айрым бөлүгүнүн же органынын чоңоюшу. Гипертрофия органдын клетка жана ткандарынын чоңоюшунан же алардын саны көбөйүшүнөн болот. Чыныгы жана жалган гипертрофия болуп айырмаланат.
Айнакул
Айнакул — Манас эпосундагы Кыргылчалдын чыныгы аты (Сагымбай Орозбаков, 2. 18, 142, 177). Толугу менен: Кыргылчал.
Чоң согуш («Манас» эпосу)
Жарадар болгон Коңурбай эки жарым күн эс-учун билбей тилсиз жатып, үчүнчү күндө араң эсине келди.
Тувалар
Ошондой эле Монголияда (35 миң) жана Кытайда (Синьцзян-Уйгур автономиялык районунда 3 миң) да жашашат. РФда 263934 киши, алардын ичинен Тува Республикасында 250 мин (2010). Жалпы саны 300 мин киши.
Жаркынбай Нурпаис
Нурпаис Жаркынбай 1939-жылы 15-январда Жумгал районунун Кара-Чий кыштагында туулган. 1957-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетине тапшырып, окуу жайды аяктаары менен «Ленинчил жаш» гезитинде корректор, адабий кызматкер, бөлүм башчы, редактордун орунбасары болуп көп жыл эмгектенген. 1973–1975-жж. Москвадагы Жогорку партиялык мектепте журналистика факультетин аяктап, 1975–1986-жж. «Кыргызстан коммунисти» жур-налынын илим жана маданият бөлүмүнүн редактору, 1995-жылдан республикалык «Советтик Кыргызстан» гезитинде адабият жана көркөм өнөр бөлүмүнүн башчысы, Кыргыз Энциклопедиясынын Башкы редакциясында илимий редактордук кызмат өтөгөн. Нурпаис Жаркынбай 1966-жылдан СССР Жазуучулар союзунун, 1982-жылдан Журналисттер союзунун мүчөсү. Көп жыл бою Кыргызстан Жазуучулар союзунун башкармасынын текшерүү комиссиясынын төрагасы болуп келген.
Жүрөк тартуулары: – Ф.: Кыргызстан, 1974. – 78 б.
Исаев Е. Акыл соту: Поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1971.–72 б.
Жангазиев Муса
1951-желдбн СССР Жбзуучулбр союзунунун мечссе, 1981-желдбн Кергез Эл бкене.
Тянь-Шбндек кишилур: ерлбр. – Ф.: Кергезмбмббс, 1955. – 64 б.
Кулин: бңгуму, очурктур жейнбге. – Ф.: Кергезмбмббс, 1963. – 212 б.
Тбң: Тбндблмб жбнб жбңе ерлбр. – Ф.: Кергезстбн, 1970. – 206 б.
Очунь стрбннбя горб: Стихи. – М.: Дутгиз, 1955. – 32 с.
Буспокойнеу питомце: Повусть. – М.: Дутгиз, 1962. – 189 с.
Вожбтей: Поэмб. – М: Прбвдб, 1964. – 64 с.
Махаббат Молдалиева
2005-жылы Кыргыз Республикасынын Маданият министрлиги тарабынан өткөрүлгөн республикалык «Жаш акындар» фестивалынын лауреаты, Кыргыз Республикасынын Жаштар сыйлыгынын дипломанты, 2006-жылы Эл аралык «Шабыт» фестивалынын дипломанты, 2006-жылы «Маданияттын мыкты кызматкери» медалынын ээси, 2007-жылы Эл аралык «Шабыт» фестивалынын лауреаты болгон.
Төмөнкү Шунда (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Волга бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Унжа башатынан аягына чейин. Дарыянын айрыгы — Рыбинск суу куймасынан төмөн Ока куюлушуна чейинки Волга куймасынын бассейндери, дарыя бассейни — Куйбышев куймасына (Ока бассейнин кошпогондо) чейинки (Жогорку) Волга.
Жетикашкаева Нуркамал
Жетикашкаева Нуркамал (1918–1952) - акын, актриса.
Үй-бүлөсү
Нуркамал Жетикашкаева адегенде кыргыздын алгачкы театр режиссеролорунун бири Өмүркул Жетикашкаевдин жубайы болгон. Андан бир уулу бар - кинодраматург, жазуучу, Кыргыз эл жазуучусу Кадыркул Өмүркулов. Ө.Жетикашкаев 1941-жылы Улуу Ата-Мекендик согушка кетип каза болот. Андан соң Н.Жетикашкаева драматург, актер, режиссер, жазуучу Касымалы Жантөшевге турмушка чыккан.
Жаңырган өлкөдө. – Ф.: Кыргызмамбас, 1951. – 131 бет.
Кызыл-Коргон (Жумгал району)
Калкы
Калкы - 627 киши.
Молдобаев Бедел
Акындын “Наристе” ж.б. ырларына обон жаралган.
Кыргыз тилинде
Кумарлуу күндөр: Ырлар, аңгемелер. – Ош облустук басмаканасы, 2006, – 148 б.
Беш мүйүздүү склеротиария
Уюштурулган коргоо аракеттери
Казак ССРинин Кызыл китебине киргизилген (1981), себеби Аксу-Жабаглы коругунда тиешелүү биотоптору бар, ошондуктан түр жөнүндө такталбаган маалыматтар берилген. СССРдин Кызыл китебине киргизилген (1984). Кыргызстанда Кызыл китепке 1985-жылы киргизилген.
Америкада бир кезде
С. Леоне башында үч сааттык эки тасма тартууну, андан кийин 269 мин. бир тасма тартууну ойлонуштурган, бирок таратуучулар тасманы 229 мин.кыскартууга көндүрүшкөн. Америкалык таратуучу The Ladd Company тарабынан тасма 119 мин.чейин кыскартылып, Леонени катыштырбастан окуяларды хронологиялык метод менен эле которуп коюшкан. Кыскартылган вариант АКШда сынга кабылган жана кирешеси төмөндөгөн. Эки вариантын тең көргөн сынчылар, киргизилген өзгөртүүлөрдү кескин сындашкан. Түп нускасы болгон "Европалык версия" сынчылардын сүймөнчүгүнө айланып, бардык мезгилдердин эң мыктысы кылмыштык тасмасы деп табылган.
Момункулова Кыркаяк
1941–1943-жж. И.В.Сталин атындагы мектепте мугалим болуп иштеген.
1951–1973-жж. Ж.Бөкөнбаев атындагы орто мектебинин башталгыч классынын мугалими болуп иштеген.
Макалалары, ырлары республикалык гезит-журналдардын беттеринен жарык көрүп, 1997-жылы «Көл түбүндөгү Ата Мекеним» аңгемеси үчүн “Сорос Фондунун” сыйлыгын алган.
Карга бий Мендегул уулу
Карга бий Мендегул уулу (1718-1828) - кыргыздардын бугу уруусунан чыккан коомдук ишмер.
Кичи казат
Кичи казат — эпостун корутунду бөлүмү, салттык туруктуу окуялардын бири. Бөлүм Манастын жакын жолдоштору ажал таап, өзү жарадар болуп элине келип, өлгөнүн баяндаган окуяларды камтыйт.
Бирдик (Аламүдүн району)
Бирдик (Бирдик) — Кыргыз Республикасынын Чүй облусун Аламүдүн районундагы айыл. Гроздь айыл округу составына кирет.
Али Токтакунов
Иштеген жерлери
2009-жылы "Замандаш-пресс" маалымат агенттигинде кабарчы;
Арстан (тасма)
Музыкасы
Тасма Геркулес жана Сүйүү мамилесинин "Сокур" (Hercules and Love Affair ("Blind")), Мондо Рок тобунун "Жүрөктүн абалы" (Mondo Rock ("State of the Heart")), Энигманын "Ишенич дарыялары" (Enigma ("Rivers of Belief")) жана Питтин пиктограммасынын "Күн,кум жана деңиз" (Picturetone Pete ("The Sun the Sand and the Sea")) аттуу ырларын камтыйт.
Али Токтакунов
Иштеген жерлери
2016-2020-жылдары "Эркин Европа / Азаттык Радиосунун" Прагадагы бюросунда корреспендент
Филиалдар аралык эсептер (фаэ)
Филиалдар аралык эсептер (фаэ) – эсептик-кассалык борборлордун (ЭКБ) ортосундагы мамлекеттин Борбордук банктын, ЭКБнын өздөрүнүн, коммерциялык банктардын аткарымдары боюнча эсептешүүлөр тутуму. ФАЭ каражаты баштапкы аткарым (баштапкы өткөрүү) боюнча ЭКБ түзүлүүчү жана ЭКБ дарегине жөнөтүлүүчү (акыркы өткөрүү) авизо болуп саналат.
Түктүү мөмөлүү козополянския
Түктүү мөмөлүү козополянския (Kosopoljanskia hebecarpa, М. Pimen. et R. Kam) - Көп жылдык поликарп өсүмдүк. Каудекси былтыркы жалбырактардын куураган саптарынын калдыктары менен капталган. Сабагынын саны 1-4төн, тоголок, түп жагынан тартып бутактанган, борбордук чатырчасынан узун. Жалбырактары көбүнчө тамыр моюнчасынан өсөт, кыска саптуу келет. Жалбырактарынын узундугу 7-10 см, эки ирет канаттай тилкелүү, жалпы формасы сызгычтай же ичке уштугуй. Акыркы сегменттери түбүнө чейин 2-3 ланцеттей тилкелүү. Чатырчасынын диаметри 15 см, 4-8 тең эмес нурлуу, узундугу 3,5-8 см. Орооч жалбыракчалары жок. Чатырчасы 7-10 гүлдүү, тең эмес, узундугу 6-10 мм келген гүл саптуу. Ороочторунун жалбыракчаларынын саны 5-6, шынаа сымал, чөптөй. Мөмөсүнүн узундугу 5 мм, жазы, жумуру, кырсыз, имерилген, чел кабык сымал бутактанган түктүү.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Коргоо иштери жүргүзүлгөн эмес.
Оксиморон
Калкынын көөнүн басыптыр.
Классика
Мисалы: Фирдоуси – “Шахнааме”, Ж. Баласагын – “Кут алчу билим”, А. С.Пушкин “Евгений Онегин” ж. б.
Муканов Табылды
Муканов Табылды (1946-1983) - акын, журналист. Ак-Суу районунун Боз-Учук айылында 1946-жылы 17- Январда туулган.
Кыргыз тилинде
Арчадай жашыл элем: Каттар, эскерүүлөр, ырлар. - Б.: Бийиктик, 2002. - 346 б.
Гүлзура Жумакунова
Кыскача өмүр баяны
Г.Жумакунова Бишкекте 9-10-класстарда окуганда жана студент кезинде жакын тууганы болгон кыргыздын атактуу диктору, журналист Капар Алиевдин үйүндө турганын, Разак Сайдилканов менен баш кошкондо да ушул агасынын үйүнөн узатылганын эскергени бар.
1976-84-жж. Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясынын тил, адабият бөлүмүндө илимий редактор болуп иштеген. Ага устат катары академик Бүбүйна Орузбаева кыйла кеп-кеңешин берген.
1984-88-жылдары Г.Жумакунова Кыргыз Улуттук Илимдер Академиясында Тил жана адабият институтунда аспирант болду.
Илимий ишмердиги
Негизги изилдөө тармактары - Манас таануу, Айтматов таануу, Кыргыз таануу жана түркологиянын жалпы маселелери.
Гүлзура Жумакунова 2005-жылы жарыяланган "Түркчө-кыргызча" сөздүктүн (50 миң сөз) автору.
1994-1996 жылдарда чыгармачыл жамаат тарабынан даярдалган "Кыргызча-түркчө" сөздүктүн (К-Я тамгалары) автордошу.
Сыйлыктары. Наамдары. Даражалары
Г.Жумакунова "Анкара университетинин профессору" наамын пост-советтик Борбордук Азиядагы окумуштуулардын ичинен алгачкы болуп алган.
2014-жылы октябрда Токтогул фондунун сыйлыгына жана ТүркСОЙдун "Токтогулдун жылына" карата юбилейлик медалына татыган.
Илимий макалалары:
Кыргыз тарыхы жана этнографиясы боюнча:
Булчуң системасы
Сырткы көрүнүшү жана аткарган милдеттери
Булчуңдар сырткы көрүнүшү боюнча узун, кыска, жазы, жумуру, тегерек жана түз болот. Ал эми аткарган милдетине карата булчуңдар жумдургуч, ачтыргыч, бүктүргүч, жаздыргыч, денеге жакындатуучу жана денеден алыстатуучу болуп бөлүнөт. Сөөккө бекүүчү учтарынын саны боюнча булчуңдар бир ача, эки ача, үч ача жана төрт ачалуу болот. Ар кандай топтогу булчуңдардын функциялары ар түрдүү.