Кипр
Тарыхы
Кипрди адамдар неолит доорунан мекендей баштаган. Жез кендерине бай жана географиялык абалы ыңгайлуу болгондуктан, кипрликтер коло доорунда кошуна мамлекеттер жана элдер менен соода, маданий байланыштарын өнүктүргөн. Соңку коло доорунда Кипрде эгей маданиятынын таасиринде таптык коом калыптана баштап, кипр-миной жазуусу түзүлгөн. Бул процесс ахей ж. б. басып алуучулардын басып киришин тездеткен. биздин заманга чейинки 9-кылымда аралда финикийликтердин колониясы пайда болгон. биздин заманга чейинки 8-кылымдын аягында Кипрди Ассирия, 560-жылдары египет фараону Яхмос II, 6-кылымдын ортосунда Ахемениддер басып алган. 333—323-жылдары Александр Македонскийдин мамлекетинин курамына кирген. 294-жылдан египеттик Птолемейлер мамлекетинин провинцияларынын бири болгон. биздин заманга чейинки 58-жылы Кипрди Рим караткан. Биздин замандын 330-жылдарынан Византия империясынын бийлигине баш ийип, 1-кылымдын ортосунда Апостолдук кипр чиркөөсү уюшулган. 647-жылы Кипрди арабдар, 965-жылы кайрадан Византия, 1191-жылы Кресттүүлөр басып алып, 1192-жылы аралда француз Лузиньяндар династиясынын өкүлдөрү башкарган Кипр королдугу түзүлгөн. 1489—1570-жылы Венеция, 1571—1878-жылдары Осмон империясы, 1878—1959-жылдары Улуу Британия үстөмдүк кылган. 1878-жылы 4-июнда Улуу Британия менен Түркия «коргонуу уюму жөнүндө» жашыруун келишим түзүп, Кипрге британиялык аскерлер жайгашкан. Бийлик британиялык министрлердин колуна өтүп, соттук-административдик реформалар жүргүзүлүп, жогорку сот жана жергиликтүү өзүн өзү башкаруу органдары — Мыйзам чыгаруучу жана Аткаруучу кеңештери шайланып, 1882-жылы конституция кабыл алынган. 1925-жылы Кипр британиялык колония статусуна ээ болгон. 19-кылымдын аягында колониялык эзүүгө каршы кипрлик гректердин улуттук-боштондук кыймылы күч алып, алар Грекияга кошулууну талап кылышкан. 1931-жылы гректердин көтөрүлүшүнөн улам, британиялык бийлик конституциянын ишин токтотуп, жергиликтүү өзүн өзү башкаруу уюмдарын таркаткан. 1954—58-жылдары Кипр маселеси БУУнун Генералдык Ассамблеясында бир нече жолу талкууланган. 1959-жылы февралда Цюрихте Греция менен Түркия, Лондондо Улуу Британия, Түркия жана Грекия (грек жана түрк жамааттарынын өкүлдөрүнүн катышуусунда) Кипрдин өз алдынча мамлекет болушу жөнүндө келишимге кол койгон. 1960-жылы 16-августта Кипр көз карандысыз республика деп жарыяланып, БУУга мүчө болгон. Кипрдин президенттигине архиепископ Макариос III, вице-президенттигине Ф. Кучук шайланган. 1960-жылы жаңы иштелип чыккан конституциянын долбоору боюнча грек жана түрк жамааттары мамлекетти башкарууда бирдей укукка ээ болгон. 1963-жылы грек жамааты конституцияны кайра карап чыгуу, мамлекетти борбордоштуруу талабын коюшуп, ага кипрлик түрктөр каршы чыккан. Конституциялык кризис куралдуу тирешүүгө алып келип, Улуу Британия, Түркия жана Греция Кипрге аскерлерин киргизген. БУУнун Коопсуздук Кеңешинин 1964-жылы марттагы резолюциясына ылайык тынчтыкты сактоо үчүн Кипрге БУУнун аскер күчтөрү киргизилген. 1974-жылы 15-июлда Кипр реакциясы Грецияга таянып, Макариос Шнүн өкмөтүнө каршы куралдуу козголоң чыгарган. Кипрлик түрктөрдүн кызыкчылыгын жактоону шылтоолоп, 1974-жылы 20-июлда Кипрге түшүрүлгөн түрк аскери өлкөнүн түндүк бөлүгүнүн 40%ин басып алган (200 миң жергиликтүү грек өлкөдөн куулган). 1975-жылы 1-февралда түрк жамаатынын жетекчилиги түрктөр көзөмөлдөгөн аймакта Р. Денкташ башында турган Кипр Түрк федерациялык мамлекетин жарыялаган. Кипрге Түркиядан 50 миңдей киши көчүп келген. 1975-жылы Греция менен Түркиянын ортосунда түзүлгөн келишимдин негизинде Кипр демаркациялык линия боюнча экиге бөлүнгөн. Грек менен түрк аймактарынын ортосунда буфердик зона түзүлүп, БУУнун куралдуу күчтөрү көзөмөлдөгөн. Грециядагы аскердик хунта кулагандан кийин 1974-жылы Макариос III президенттик милдетин аткарууга киришкен. 1977-жылы февралда Макариос III менен Р. Денкташтын ортосундагы сүйлөшүүлөрдө Кипрде федерациялык республикасын түзүү жөнүндө макулдашууга жетишилген. Бирок Макариос III өлгөндөн кийин анын мураскери Киприану менен Денкташтын ортосундагы пикир келишпестиктен, бул маселе ишке ашкан эмес. 1983-жылы 15-ноябрда Түндүк Кипр Түрк Республикасынын (ТКТР) түзүлгөндүгү расмий түрдө жарыяланган. Аны Түркиядан башка дүйнөдө бир дагы мамлекет тааныган эмес. БУУнун Коопсуздук Кеңешинин 1983-жылы 18-ноябрдагы резолюциясы ТКТРдин мыйзамсыз түзүлгөндүгүн билдирген. 2004-жылы Кипр Республикасы Европа Союзуна, 2008-жылы евро аймагына кирген. 2008-жылы президенттикке Д. Христофиас шайланган.