cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Идиолект
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Черемшанка (Ика куймасы)
Черемшанка — Орусиядагы дарыя. Түмөн облусу, Курган облусу, Омск облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ик дарыясынын оң жээгинен 57 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Исхакийа тарикаты
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамалекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Слободка (Юга куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Кара куш
Чектөөчү факторлор
Түздөн-түз кыруу, уяларын талкалоо, ЛЭП зымдарына урунуп өлүшү.
Уюштурулган коргоо аракеттери
Кыргызстандын территориясында мамлекеттик коргоого алынган жаныбарлардын тизмесине 1975-жылы киргизилген. «Жапайы фаунанын жана флоранын жоголуп бара жаткан түрлөрдү соода-сатык боюнча эларалык конвенциясынын» 1-тиркемесине киргизилген.
Барабиндиктер
Барабиндиктер - (өздөрүн бараба деп аташат) Россиядагы түрк эли, сибирь татарларынын курамындагы этностук топ. Мусулман сунниттер. 1926-жылдагы эл каттоо боюнча саны 7528 адам болсо, кийинки каттоолордо эсептелбей калган. Барабиндиктер волга-урал (татар жана башкыр тили) жана казак-алтай тилинде сүйлөшөт. 17-кылымдын башында Барабиндиктердин жашаган аймактарга орустар, кийин татарлар европалык Россиядан көчүп келип отурукташкан. 18-кылымдын аягында татар тили, ислам дини жергиликтүү элдердин арасына кеңири таралган. Бирок Барабиндиктердин бир бөлүгү исламга чейинки өздөрүнүн үрп-адат, салттарын, ишенимин көпкө чейин сакташкаи. Барабиндиктер мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишкен. Тамак-ашы негизинен эт жана ун азыктары. Суусундукка сүт жана кымыз ичишет. Барабиндиктердин маданияты батыш сибирь татарларына жакын.
Кандры-Кутуй (Туймазин району, Башкыртстан)
Кандры-Кутуй — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 713 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251827003.
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Площа Українських Героїв
Украин Баатырларынын Аянты — Киев метросунун Оболонско-Теремковская сызыксындагы станция. 1981-жылы 19-декабрьда ачылган.
Көнөчөк
Айрым чеберлер терини союлары менен жылуулай жүнүн алып, чиеге кайнатып, кан жылымык кылып туруп, терини ага боеп, түнөтүп коет. Эртесинде керип, кургатып туруп, аны бычып тигет. Анан ичине топурак шыкап, кептеп, тырмак изи түшкөндөй кургаган чакта сыртынан темир шиш менен чийим түшүрүшөт. Анан идиштер ыштоого коюлат. Андан кийин тери челекке салынат. Мундуктан ун, айран, улпак — үчөөнү кошуп, «малма» жасалат. Бул «малмага» салуу деп аталат. Ал кадимкидей ачып, жыттанып чыгат. Ага салынган тери өзү эле калыңдалат. Малма жылуу жайда болот да, аны чебер улам байкап турат.
Убактысы жеткенде (20 күндөй) алып, көлөкөдө эки күнчө сергитет (Күн көрсө, ал дароо курушат). Эки күнчө тери талкууга алынат. Ийине канчалык келип, тери жумшак болсо, аны пайдалануу ошончолук жеңил.
Золоти Ворота
Золоти Ворота — Киев метросунун Сырецко-Печерская сызыгындагы бекет. 1989-жылы 31-декабрда ачылган.
Модиолалар
Модиолалар (лат. Modiolus) – кош капкалуу, сынар булчундуу моллюскалардын бир уруусу, буларга кыйла түр кирет, алардын ичинде: Адриатика модиоласы (лат. Мodiolus adriaticus), кадимки модиола (М. modiolus), фазеолин модиоласы (М. phaseolinus) бар.
Ампер (дарыя)
(Аммергау) дарыясынын өрөөнү жыгачтан оюнчуктарды кесүү менен таанымал.
Жамааттын эркин мүчөсү
Жамааттын эркин мүчөсү – укуктук-уюмдашуу жана ээлик кылуу түрүнө карабастан, жамаатка үлүштүк салым кошуу менен, үлүштүк киреше алып, бирок тийешелүү мыйзамдарда каралган учурлардан башка учурларда добуш берүү укугу жок жеке жана юридикалык жактар.
Килкилдек
Даярдоо ыкмасы
Даярдоо ыкмасы: Шыйракты жууп-тазалап, муздак сууга 3-4 саатка салып коёбуз. Андан соӊ чайкап, идишке салып, үстүнө муздак суу куюп, жай отто 5-6 саат кайнатабыз. Суу этти 7-8 сантиметрдей көмүп турушу абзел. Шыйрактын бышарына 1 саат калганда сулп этти, туз, мурч, лавр жалбырагын, сабиз менен пиязды бүтүн салабыз. Бышкандан кийин шорпонун үстүндөгү майын калпып алып, лавр жалбырагын, пиязды, сарымсакты алып салабыз. Шорпону чыпкалап, этти сөөгүнөн бөлүп, майда туурайбыз. Анан шорпого кайра салып, 10-15 мүнөт кайнатабыз. Сабизди идиштин формасына жараша тегерекче же жарым тегерекче туураган оӊ. Эми килкилдекти тоӊдуруш үчүн бир нече майда идиш керектелет. Идиш кооз формада болсо, килкилдекти башка идишке которуп салганда да формасы сакталып кооз көрүнөт. Андыктан кээ бир кожойкелер кумшекер салгычтарды пайдаланышат. Идишке алгач сабизди тизип, үстүнө тууралган этти салып, шорпону куябыз да, муздак жерге коё турабыз. Анан муздаткычка салып тоӊдурабыз. Тарелкага которуш үчүн килкилдек тоӊдурулган идишти ысык сууга бир аз кармап туруп көмкөргөн туура. Анан килкилдектин бетин укроп менен кооздоп коёбуз. Эскертүү: Кааласаӊыз, килкилдекти кооздоого сууга бышкан жумуртканы, консерваланган көк буурчакты (горошек) да колдонсоӊуз болот.
Каран-Елга (Туймазин району, Башкыртстан)
Каран-Елга — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Кандрин айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 19 киши. Почта индекси — 452765, ОКАТО коду — 80251827007.
Чишья (дарыя)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Иртыш бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Тавда дарыясынын башатынан аягына чейин, Сосьва дарыясын кошпогондо башатынан Морозково айылындагы суу өлчөө постуна чейин. Дарыянын айрыгы — Тобыл, дарыя бассейни — Иртыш.
Смердова
Смердова — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Анданга дарыясынын оң жээгинен 33 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Жумшаруу
3.Удаа айтылган эки сөздүн биринчиси жумшак үнсүз (з,р,л,м,н) менен аяктап, кийинкиси каткалаң К тыбышы менен башталса, ошол каткалаң тыбыш көпчүлүк учурда жумшарып айтылат, бирок жазууда өз алдынча турганда кандай айтылса, ошондой боюнча жазылат. Мис: жазгелди - жаз келди, каргетти - кар кетти, колгой - кол кой, сенгел - сен кел, камгөрдү - кам көрдү, Айгерим - Айкерим, Эсенгул - Эсенкул ж.б.
Иттифак
«Иттифак» – Түндүк Кыргызстанда шаардык татарлардын, буржуазия, майда буржуазия катмарларын бириктирген алгачкы уюм. Убактылуу өкмөттүн тушунда түзүлгөн. Октябрь революциясынын жеңиши менен бул уюмда бир топ өзгөрүүлөр болуп, советтерге өтө баштаган. 1918-ж. 5-мартта «Иттифактын» жалпы чогулушунда Совет бийлигин таануу жөнүндө токтом кабыл алынып, большевиктер Х. Хасанов, А.Шарафутдинов бул уюмга Пишпек уезддик советинин өкүлү катары шайланышкан. Уюм буржуазиялык элементтерден тазаланып, 1918-ж. апрелден «Иттифак» татар революциячыл совети аталган, анын төрагалыгына большевик В. Муратов шайланган. 1918-ж. сентябрда уюм таркатылып, анын өкүлдөрү Улут иштери боюнча комиссариатка кирген.
Амплитудалык модуляция
Амплитудалык модуляция — электрдик, механикалык жана башка термелүүлөрдүн амплитудасынын өзүнүн жыштыгынан төмөнкү жыштыкта мезгил-мезгили менен өзгөрүшү. Ал негизинен радиотехникада колдонулат. Анда үн термелүүлөрү үн жыштыгындагы электр термелүүсүнө айландырылып, радио бергич пайда кылуучу жогорку жыштыктагы термелүүнүн температурасын өзгөртөт. Мисалы, радиоберүүлөрдө үн толкундары төмөнкү жыштыктагы электр термелүүсүнө (модуляция сигналына) өзгөртүлөт да, ал радиобергич чыгарган жогорку жыштыктагы (негизги жыштыктагы) термелүүнүн амплитудасын мезгил-мезгили менен өзгөртүп турат.
Фетисов, Алексей Михайлович
Фетисов Алексей Михайлович (1842, Севастополь – 1894, Пишпек) – орус табият таануучусу, багбан, саякатчы. 1870-жылдан Ташкенде жүзүм, жемиш бактарын, кооз бак-дарак өстүрүп, гербарий чогулта баштаган. 1874–78-жылдары Жети-Суу облусунун борбору Верныйда (Алматы) багбанчылык мектептин башчысы болуп иштеген.
Олжо
Олжо – табылга; согушта жоолашууда жеңүүчүнүн колуна түшкөн душмандын мал-мүлкү, курал-жарагы, байлыгы жана башкалар. Байырк
Мойвалар
Мойвалар (лат. Mallotus) — корюшка балыктарынын бир уруусу, буларга кадимки мойва (лат. M. villosus) кирет.
Мамбетимин уулу Казыбек
Өмүр баяны
Түрмөдө көргөн күнү жөнүндө так маалыматтар жок, бирок түрмөнүн азап-тозогу жалпысынан белгилүү эмеспи. Бир жагынан жалган жалаадан камыккан Казыбек ыр менен арыз жазып, Сталиндин өзүнө кайрылыптыр, ал арызды өзү менен кошо камакта отурган, мурда райкомдо идеология боюнча катчы болуп иштеген Карабеков деген орусчаны суудай билген жигит которуп, эптеп жолун таап жөнөтүп ийишкен экен.
"1936-жылы январь айында Ташкендин "Чирчикстройго" жөө айдап барды. Ошол жылы жай келгенде Казыбек ич өткөк дартка кабылды, бир топ күн жатып жөнүгө албай, ошол дарттан каза болду. Мусулмандар чогулуп, сөөгүн ошол жерге коюп куран окудук. Ошондо жашы 42ге барган экен, кайран кишинин. Өңү сулууча келген, сыйда муруттуу келишкен киши эле. Бош боло калганда комузун колунан түшүрбөй, төгүп эле отурчу".
Жер-суу реформасы
Жер-суу реформасын жүргүзүү айыгышкан тал күрөшүнүн формасында өткөн. Байлар менен кулактар бул реформа аркылуу Совет бийлигц кыргыз айыл-кыштактарын 1916-жылдагыдай талкалайт экен же орус кыштактарын жоюп, аларды Кыргызстандан кубалайт экен деген сөздөрдү таркатышкан. Жергиликтүү улутчулдар болсо бардык орустарды колонизаторлор деп айыптап, аларды Россияга көчүрүүнү, ал эми шовинисттик маанайдагы орус дыйкандары мурун алган жерлерибизди бербейбиз, бардык жерлер мурда бөлүштүргөн бойдон калсын деген талаптарды коюшкан.
Жер эллипсоиди
Жер эллипсоиди – геоид фигурасына эң окшош айлануу элипсоиди; анын көлөмү жана Жер тулкусундагы абалы градустук ченөө, тартылуу күчүнүн ылдамдануусун өлчөө жана Жердин жасалма жандоочусу аркылуу байкоо менен аныкталат. Ал геодезия, картография жана башкалардын илимий жана практикалык маселелерин чечүү үчүн кабыл алынган. КМШда жана башка айрым өлкөлөрдө Красовскийдин эллипсоиди колдонулган. Анын өлчөмү: чоң жарым огу (экватор радиусу) 6378245 м, уюлдук кысылуусу 1:298.3; багыт алышы Пулков обсерваториясынын башкы залынын борбору аркылуу өткөн узундук менен аныкталат.
Гомосексуалдуулук
Гомосексуалдуулук (ὁμός — ошондой эле, окшош жана sexus — жыныс) — адамдын өзү менен бир жыныстагы (же гендердеги) адамдарга эмоционалдык, сүйүү, романтикалык, эротикалык жана сексуалдык жактан умтулуусу. Гомосексуалдуулук, гетеросексуалдуулук жана бисексуалдуулук менен катар, үч негизги жыныстык ориентациялардын бири болуп саналат.
Фильмдер
▪︎ "Call Me by Your Name",, , 2017.
▪︎ "Hidden Kisses" (Baisers cachés),, 2016.
Амритсар
Амритсар – Индиянын түндүк-батышындагы шаар. Пенжаб (Панжаб) штатында. Калкы 1,1 млн (2004). Жолдор тоому. 1577-ж. Өлбөстүк көлүнүн (санскритче – амрита сарас) тегерегинде негизделип, сикхтердин башкы диний жана маданий борбору болгон. Армистарда сикхтердин эң ыйык «Алтын храмы» (Харимандир; 16–18-кылым) жайгашкан. «Алтын храм» 1761-ж. кыйроого учурап, кийин кайра калыбына келтирилген, индустардын Дургиана храмы да бар. А. өлкөнүн өнөр жай жана соода борбору; текстиль, химиялык, машина куруу, болот, прокат, кант өнөр жай ишканалары иштейт. Кустардык кол өнөрчүлүк (килем токуу, металлдан, сөөктөн, булгаарыдан буюм жасоо) өнүккөн.
Жөндөлүш
Жөндөлүш - зат атоочтордун жана жалпы эле атооч сөздөрдүн жөндөмө мүчөлөрү менен өзгөрүшү. Кыргыз тилинде зат же заттык маанидеги башка атооч сөздөр алты жөндөмөдөн турат. Ар кандай заттык маанидеги сөздөр жөндөмө мүчөлөрдүн жалганышы менен сүйлөм ичинде башка сөздөр менен болгон байланышын ишке ашырат. Ансыз айтайын деген ой толук болбойт. Ал сөздөрдүн жөндөмө формаларында турушу же ал мүчөлөр менен өзгөрүүсү сөздөрдүн жөндөлүшү деп аталат. Кыргыз тилинде Жөндөлүштүн бир нече тиби (түрү) бар. Алар: а) жөнөкөй жөндөлүш, б) таандык мүчөлүү сөздөрдүн жөндөлүшү, в) аягы катар үнсүз тыбыштар (ск, нк, кт, фт, рг, нд) менен бүткөн сөздөрдүн жөндөлүшү. Жөндөлүштүн акыркы тиби (түрү), негизинен, башка тилдерден кирген сөздөрдө гана жолугат. Жөндөлүштүн бул тиби айрым эмгектерде жөндөлүштүн татаал тиби деп да аталып жүрөт. Анткени аларга жөндөмө мүчөлөр жалганганда тилдин ички мыйзамдарына ылайык, негиздер менен жөндөмө мүчөлөрүнүн арасына үндүү тыбыштардын кошулуп айтылышы жолугат. Мис.: танк, танканын, танкага, танканы, танкада, танкадан; акт, актынын, актыны, актыда, актыдан ж.у.с.
Карапчы
Карапчы алгач катуу жыгачтан, булгаары же кайыш капталган шириден, кийинчерээк темирден жасалган. Чокмор, шылк этме айбалта, кылыч, канжарга окшогон куралдардан коргонуу үчүн карапчы колдонулган. Карапчыны калкандуу, көбүнчө калкансыз жоокерлер согуш учурунда пайдаланышканы маалым.
Барбизон мектеби
Барбизон мектеби - 19-кылымдын 30-60-жылдарында франциялык пейзаж живописинин реалисттик көркөм агымынын өкүлдөрү (Т. Руссо, Ж. Дюпре, Н. Диаз, К. Тройон, Ш. Ф. Добиньи ж. б.). Парижге жакын Барбизон кыштагында иштешкен. 17-кылымдагы голландия пейзажисттердин салттарына таянган Барбизон мектебинин өкүлдөрү улуттук француз пейзажынын жаңы тибин жаратышкан жана анда француз жаратылышын ачык-айкын, жөнөкөй, поэтикалык формада, күчөтүүсүз чагылдырышкан. Барбизон мектебинин сүрөтчүлөрү токойлорду, дарыяларды, шалбааларды, жупуну кыштактарды чындыкка жакын элестүү тартышкан, алардын түстүк байлыгын, жарык менен аба чөйрөсүнүн айкалыштарын сактап кала алышкан. Барбизон мектеби өзүнүн реалисттик принциптерин официалдуу академизмге каршы койгон. Жөнөкөй жана күндөлүк нерседен сулуулукту көрө билүүгө, ачык-айкындыкка, жасалмасыздыкка умтулууга, сүрөтчүлөрдү натурадан (чыныгы турпаттан) тартууга чакырган. Барбизон мектебинин чыгармалары 19-кылымдагы Европа көркөм сүрөт искусствосундагы реалисттик пейзаж жанрынын өнүгүүсүнүн маанилүү этаптарынан болгон.
Он башы
Колдонулган адабият
"Манас" энциклопедиясы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору.Бишкек: Кыргыз энциклопедиясынын Башкы редакциясы, - 1995. 1-т. - 440. ISBN -5-89750-013-4
Баргужинто-Кум
Баргужинто-Кум — байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздар жашаган тарыхый-этнографиялык аймак. Баргу учурда Монголия аймагындагы топонимикалык аталыш катары да белгилүү. 13-кылымда Рашид ад-Дин: «Кыргыз жана Кэм-Кэмжиут кошуна, жакын турган аймактар, бул жерлер мамлекеттин (Кыргыздар мамлекети) курамына кирет... Кэм-Кэмжиуттун бир тарабы наймандар, андан ары Баргужинтокум деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашашат, алардын айрымдары монгол тилинде сүйлөшөт»,деп белгилеген.
Фуйү кыргыздары
Кыргыздардан чочулаган моңголдор да бир нече ирет көчүрүү саясатын ишке ашырышкан. Фуйү кыргыздары кошуна жашаган манжур, моңгол, даур, эвенктерден жүздөрүнүн ак жуумалдыгы, европалык өңү-түсү менен, ошондой эле карамал кармашып, сүт жана сүт азыктарын кенен пайдалангандыктары менен айырмаланышат. Мал чарбасынан тышкары, дыйканчылык менен да кесиптенишет. Фуйү кыргыздарынын тили хакас, шор, этностук башатынын кыргыздар менен жалпылыгы аныкталып жаткан сарыг югур (сары уйгур), лобнорлуктар менен жакын турат.
Гей
Атактуу гей адамдар
Коннор Жессап (Connor Jessup, 1994) — канадалык актёр.
Том Дейли (Tom Daley, 1994) — британиялык суучул (дайвер) дүйнөнүн үч жолку чемпиону, Европанын беш жолку чемпиону.
Жансакчы
Жансакчы – жеке сакчы; жарандардын өмүрүн жана саламаттыгын сактайт (келишимдик негизде).
Чопорья (дарыя)
Чопорья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Ушма дарыясынын оң жээгинен 15 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 12 км.
Сокся
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Двина-Печора бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Түштүк дарыясы. Дарыянын айрыгы — Сухона, дарыя бассейни — Түндүк Двина.
Нагара
Ансамблдерде колдонулат.
Наво
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Көшөгө
Маалыматтын булагы
[http://bizdin.kg/component/k2/item/173-kyrgyz_kol_onor Акматалиев Амантур Сейтаалы уулу. Кыргыздын кол өнөрчүлүгү. Бишкек 1996: ISBN — 5-655-00960-9]
Арча
Арча (Juniperus) — кээ бир булактарда *joini-parus* «бүчүр байлоо», ал эми кельт сөзүнөн Jeneprus — «саюучу» дегенди түшүндүрөт. Бул жалбырактарынын ийне сымал болушу менен түшүндүрөт. Өсүмдүктөрдүн кипаристер тукумунун уруусу, дайыма жашыл ийне жалбырактуу дарак же бадал. Бийиктиги 10-12, кээде 20-30 м. Эки үйлүү, айрымдары бир үйлүү; жаш өркүндөрүнүн жалбырагы ийне сымал, бара-бара түрпүгө айланат. Гүлдөрү майда, жазында гүлдөйт. Тобурчактары эттүү, жемишке окшош, ичинде үчтөн уругу бар. Өтө жай, 500-1000 жыл өсөт. Жыгачы катуу, көпкө чирибейт. Арча жарыкчыл, кургакчыл, суукка чыдамдуу, тамыры терең жана жайылып өсүп, жер алдындагы сууну жана азык заттарды сиңирет. Ал туздуу деңиз жээктеринен тартып бийик тоо сырттарына, Түндүктүн саздуу токойлоруна, акиташтуу бийик тоо кыркаларына чейин кездешет. Кыргызстанда 10 түрү өсөт.
Жөргөмүштүн кызыктары
Душмандарды жаңылтуу үчүн жасалма желе Жөргөмүш душмандарын жаңылтуу үчүн бир нече жасалма желе борборун жасайт. Жеп бүткөн курт-кумурскалардын калдыгын желенин ортосуна коюп, манекен жөргөмүштөрдү колдонот.
Жылан жегендер Эркек тарантулдун бутунун узундугу 25 см.ге барабар келгендиктен, алар бака, чычкан ал турсун айрым кичинекей жыландарды да кармап жей ала турган күчкө ээ болушат.
Жаңы ачылган жагдайлар боюнча кылмыш-жаза ишин кайра козгоо
Жаңы ачылган жагдайлар боюнча кылмыш-жаза ишин кайра козгоо – соттун күчүнө кирген өкүмү, аныктамасы, токтому жокко чыгарылып, иш боюнча жаңы ачылган жагдайларга байланыштуу иш кайра козголушу мүмкүн.
Микрофильмдерди компьютерден чыгаруу
Микрофильмдерди компьютерден чыгаруу. Компьютерлерден микрофильмдерди чыгарууда микроскоптук сүрөттөлүштөр өзүнчө же түргөк тасмаларга чыгарылат. Микрофилмдерди документтер сыякуу сактап койсо болот. Компьютерден микрофилмдерди чыгаруу процессинде принтерге караганда тамгалар 24, 42 же 48 эсе кичирейтилет. Андан кийин маалымат микроафиш тасмасына же 16 мм, 35 мм, 105 мм түргөк тасмага түшүрүлөт. Микрофилм түрүндө чыгарылган документтер берилиштердин башка алып жүрүүчүлөрүнө караганда айрым артыкчылыкка ээ.
Эчкилү-Тоо чополуу Бүлө-Таш кени
Эчкилү-Тоо чополуу Бүлө-Таш кени Талас облусунун Кара-Буура районунда, Күмүштаг кыштагынан 17  км түндүк-батышта, деңиз деңгээлинен 1162,5–1384,5 м бийиктикте. 1991-92-ж. Түндүк Кыргыз геол. экспедициясы чалгындаган. Кен аймагы жогорку рифей, кембрий, ордовик жана палеоген-неоген мезгилдеринде пайда болгон тектерден түзүлгөн. Пайдалуу филлит сыяктуу чополуу сланец жогорку рифейдин чаткарагай свитасынын катмары менен байланышкан. Чополуу сланецтин калыңдыгы 120–146 м. Сланецтердин көөп чыгуу температурасы 1180–1220°С, көөп чыгуу коэффициенти 3,26 – 4,06, алынган керамзиттин тыгыздыгы 0,61–0,75 г/см3. Чополуу сланец «500» маркадагы керамзиттик шагыл, «900» маркадагы керамзиттик кум алууга жарамдуу. Запасы В категориясы боюнча 440 миң м3, С1–1072 миң м3, В+С1–1512 миң м3 С2 –1638 миң м3.
Краснохолм (Калтасин району, Башкыртстан)
Краснохолм — Башкыртстандын Калтасин районундагы айыл, Краснохолм айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 8325  киши. Почта индекси — 452852, ОКАТО коду — 80233847001.
Жаныбарлар дүйнөсүн коргоо
Жаныбарлар дүйнөсүн коргоо – сейрек жана тукум курут болуу абалында турган жаныбарларды коргоо жана санын калыбына келтирүү боюнча иш чаралар жыйындысы. Байыртан эле адамзат аңчылык менен тиричилик өткөзүп келген. Аңчылыктан айрым жаныбар түрү (мамонт, тур, стеллер ую жана башка) азайып кеткен. Акыркы жылдары көп түрлөрдүн жоголушуна браконьердик себеп болууда. Аларды коргоо үчүн ал түрлөр мекендеген аймактын өзгөчөлүгүн, мүнөзүн, ошол түрлөрдүн таралуу аймагын эске алуу зарыл. Азайып жана жоголуп бараткан түрлөрдүн дүйнөлүк, аймактык санын тактоо жана Кызыл китеп түзүү негизги иш-чарага кирет. Түрдүү деңгээлде корголуучу жаратылыш аймактарын, коруктарын түзүү биотүрдүүлүктү сактоонун негизги жолу. Дүйнө жүзүндө, анын ичинен Кыргызстанда көптөгөн коруктар (Сары-Челек, Беш-Арал, Нарын жана башка), биосфералык резерваттар (Ысык-Көл жана башка), корукчалар (Токмок жана башка), улуттук парктар (Йеллоустон, Йосемити; Ала-Арча, Каракол, Чоң Кемин) түзүлгөн. Кыргызстанда өзгөчө мензбир сууру, илбирс, кызыл карышкыр жана башка жаныбарлар коргоого алынган. 1.5 млн түрү болот
Зооморфтук образ
Бет алдында сур жолборс,
Атаандаш медициналык экспертиза
Атаандаш медициналык экспертиза – КРде медициналык экспертизанын бир түрү; жарандар тийиштүү экспертизанын жыйынтыгына каршы даттанган учурда сот токтому боюнча дайындалат. Жарандар өлүп же ооруп, жеке өзү даттанууга мүмкүн болбой калса, ал даттанууну жубайынан же жакын тууганынан же мыйзамдуу өкүлүнөн берүүгө акысы бар. А. м. э. жаран тарабынан натыйжасына нааразылык көрсөтүлүп жаткан экспертизага катышкан эксперттерге, ошондой эле А. м. э-нын натыйжасына кызыкдар органдарга, уюмдарга, кызмат адамдарына кызматтык ж. б. жактан көзкаранды болгон эксперттерге тапшырылбайт. Даттануу менен кайрылган жаран белгилүү бир саламаттык сактоо уюму же белгилүү бир эксперттер тарабынан аныкталган А. м. э. жүргүзүү жөнүндө ырасмий өтүнүч менен сотко кайрылууга акысы бар.
Портал:Ислам/Тандалган макала
(Толугураак окуу)
Казы
Адабият
Кыргыз Тарыхы. Энциклопедия. Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. Бишкек, 2003. И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети.
Тэрый-Кикя дарыясы
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Жалпылагыч категория
Жалпылагыч категория - кандайдыр бир көптүктү бир тектүү предметтердин ажырагыс, бүтүн жыйындысы катары туюндурган категория. Жалпылагыч категорияны кээде жогорку деңгээлдеги биримдик катары да карашат; логикалык көзкараштан алганда, жалпылагыч категория жеке жана жалпы түшүнүктөрдүн белгилерине ээ. Тилде жалпылагыч категория, бир жагынан, грамматикалык сан категориясы менен, экинчи жагынан, массанын, дискреттик эмес субстанциянын (май, жүн, суу) лексикалык категориясы менен байланышта. Дискреттик эмес субстанция категориясынан айырмаланып, жалпылагыч категория сигнификативдик аспектиде - биримдик, ал эми денотативдик аспектиде көптүк болуп саналат; жалпылагыч аталыштын артында саналуучу дискреттик предметтердин кандайдыр бир катары (тобу) турат. Сан категориясынан айырмаланып, Жалпылагыч категория предметтер жыйындысынын сандык эмес, сапаттык жагына (бир тектүүлүк) басым жасайт; "бир-кеп" семантикалык оппозициясы эмес, "бир предмет - бир тектүү предметтердин тобу" оппозициясына негизделет. Ошондуктан Жалпылагыч категория денотаттардын сапаттык классификациясы менен тыгыз байланышта болушу урал, түрк, монгол тилдеринде жалпылагыч формалардын орун алышын шарттаган. Жалпылагыч категориянын классификациялоочу мүнөзү лексикалык туюндуруудан да байкалат: жылкы (үйүр), кой (короо) ж.б. Формалдык жактан алганда, Жалпылагыч категориясан категориясынан сөз жасоо сөз өзгөртүүдөн айырмаланган сыяктуу айырмачылыктарга ээ. Тарыхый жактан алганда, көптүк сан Жалпылагыч категориядан келип чыккан. Көп тилдерде жалпылагыч категория семантикалык жана формалдык жактан абстракттуу ат менен байланышкан. Түрдүү тилдерде Жалпылагыч категория түрдүү жол менен туюндурулат; көп учурда жекеден жалпылагыч ат келип чыкса, кээде деривация тескери багытта жүрөт, б.а., жалпылагыч аттан жеке аталыштар пайда болот. М: интеллигент-интеллигенция; жууркан-жүк, шырдак-кийиз ж.б.
Колдонулган адабияттар
Кыргыз тилинин лингвистикалык маалымдамасы. Б.:2015.-256 б. ISBN 978-9967-464-70-4
Якимовка
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын мамлекеттик суу реестринин маалыматы боюнча Жогорку Обь бассейнинин айланасында жатат, дарыянын суу чарбачылык бөлүгү — Томь Новокузнецк шаарынан Кемерово шаарына чейин. Дарыянын айрыгы — Томь, дарыя бассейни — Иртышка кошулган куймасына чейинки (Жогорку) Обь.
Сорваж (Дингуля куймасы)
Сорваж — Орусиядагы дарыя. Вологда облусу, Киров облусу, Коми Республикасы жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Дингуль дарыясынын оң жээгинен 5 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 14 км.
Бариондор
Бариондор - (гр. barys оор) жарым спиндүү жана массасы протондукунан кичине эмес «оор» элементардык бөлүкчөлөр тобу. Аларга протон, нейтрон, гиперон, резонанс бөлүкчөлөрүнүн тобу ж. б. кирет. Алардын эң жеңили протон, нейтрондон 1886 эсе оор болгондуктаи, бариондор деп аталат. Алардын эң туруктуусу протон, калгандары туруксуз жана алар бара-бара ажырап, протонго же жеңил бөлүкчөгө айланат. Бариондор күчтүү, электр-магниттик, алсыз жана гравитациялык аракеттешүүгө катышат.
Жаңылоо
Жаңылоо – милдеттенмени токтотуунун бир ыкмасы. Тараптардын ортосундагы баштапкы милдеттенмелерди алмаштыруу, ошол эле жактардын ортосундагы дагы башка милдеттенмелерди аткаруунун дагы башка жолдорун кароо жөнүндөгү тараптардын өзара макулдашууларынан соң, милдеттенме токтотулат. Адам өмүрүнө же денсоолугуна залал келтирүү ордун толтуруу жана алимент төлөө боюнча милдеттенмелерине карата Ж. жасоого жол берилбейт. Эгер тараптардын өзара келишиминде башкача каралбаса, Ж. баштапкы милдеттенмелерге байланыштуу кошумча милдеттенмелерди да токтотот.
Чүй
Тоодон ойго, түздүккө түшкөндө негизинен төртүнчүлүк мезгилдеги жана азыркы аллювий борпоң тектери аркылуу аккандыктан жерге сиңүүдөн, буулануудан суу көп коромжу болот. Алардын далайы жер астындагы сууларга өтүп, «Карасуу» иретинде кайра өзөнгө кошулат.
Туя
Ту́я (Thuja), туя — Кипарис (Cupressaceae) уруусуна кирген ийне жалбырактуу өсүмдүк.
Даван мамлекети
Даван мамлекети, Паркана б. з. ч. 1-миң жылдыктын акырында Фергана өрөөнүндө түзүлгөн мамлекет. Фарсы жазма булактарында Паркана, кытай жылнаамаларында Да-юань (Даван) деп аталган. Чоң, кичине шаарлары 70тен ашып, борбору Эрши шаары болгон. Калкынын саны болжол менен 300 миңден ашып, алар чыгыш иран тилинде сүйлөгөн. Дыйкандары, буудай, беде, гозо эккен. Жемиш бактары, өзгөчө жүзүмдүн мыкты түрлөрү өстүрүлүп, андан көпкө сактала турган шарап даярдалган. Давандыктар асыл тукум жылкылары менен даңазаланган. Даван мамлекети Улуу Жибек жолу калыптанганга чейин Чыгыш Түркстан менен соода байланышын түзгөн (Фергана, Алай жана Борбордук Теңир-Тоодогу көрүстөндөрдү казган учурда кытай буюмдары, коло теңгелери арбын табылган). Кытай булактарында: «давандыктар Кытайдан алтын, күмүш алып, андан тыйын чеккен эмес, буюмдарды жасашкан» делет. Б. з. ч. 128-жылы кытай элчиси Чжан Цань усундар өлкөсүнөн Нарын дарыясын бойлой Даван мамлекетине келген. Даван мамлекети жөнүндө маалымат кытай императоруна ушул элчи аркылуу жеткен. Даван мамлекетин каратып алууга жана алардын асыл тукум жылкыларына кызыккан Хань императору Ли Гуанлинин жетекчилиги астында б. з. ч. 103-жылы жортуул уюштурган. Алгачкы жортуулда кытай аскерлери Даван мамлекетиин чыгыш чек арасында жайгашкан Ю шаарына (азыркы Өзгөндөн 8 км түн. тарапта, Шоро-Башат кыштагына жакын) жетип, шаарды зор кыйынчылык менен багынткан. Бирок, көп өтпөй кытай аскери чегинип кеткен. Ли Гуанли башында турган жүз миң аскер экинчи ирет император У-Динин буйругу менен б. з. ч. 101-жылы жөнөтүлгөн. Ли Гуанли колун экиге бөлүп, бир бөлүгүн Эрши, экинчисин Ю шаарына жөнөткөн. Сан жагынан аз болгонуна карабай, Ю шаарынын тургундары катуу каршылык кылып, Эршини болсо кытайлар 40 күн курчоого алып, дарыяны бууп, суусуз калтырышкан. Падыша Мугуа чыккынчылык менен өлтүрүлүп, элдешүүнүн белгиси катары анын башы Ли Гуанга жиберилген. Тактыга Моцай төрө олтурат. Бирок Эрши шаарынын жашоочулары толук багынган эмес. Ал эми Ю шаарынын тургундары Кытай менен түзүлгөн тынчтык келишимге каршы турган. Натыйжада Ли Гуанли бул жакка чоң күч жиберүүгө аргасыз болгон. Алар Ю шаарын зор кыйынчылыктар менен ээлешкен. Бул жортуулда кытайлар 90 миң колунан ажырап, колго түшкөн 3 миң аргымактын миңин гана императоруна жеткиришкен. Ли Гуанлинин аскери кайтып кетери менен Даван мамлекети Хан империясынын таасиринен чыгып, Моцай өлүм жазасына өкүм кылынган. Эрши шаары катуу бүлгүнгө учурагандыктан, кийин борборду кайра Гуйшан шна (мурунку борбору) көчүрүшкөн. Б. з. ч. 4236-жылы түндүк хунндардын шанүйү Чжичжи чапкын уюштурат, бирок Даван мамлекетин баш ийдире алган эмес. Б. з. 1-кылымынын ортосунда Жаркентке (Чыгыш Түркстан) убактылуу баш ийип, 3-5-кылымда өз алдынчалыгын сактап турган. Б. з. 5-кылымынын ортосунда Фергана өрөөнү толугу менен эфталиттерге карап, 5-кылымдын аягында Кушан империясынын карамагына кирип, толук бойдон жоюлган.
Шуштар тарыхый гидротехникалык системасы
Архитектура, География
Дешифровка
Дешифровка (фран. dechiffrer – табуу, аныктоо, ачуу) - белгисиз коддолгон, жашырылган маалыматты табуу, ачуу, аныктоо үчүн белгилүү бир ыкма аркылуу, белгилүү бир жолду, методиканы колдонуу аркылуу берилген текстти изилдөө. Текстти Дешифровкалоо учурунда колдонулган ыкма, каражат, методика ачкыч деп аталат. Изилдөө предметине ылайык Дешифровка бир нече түргө бөлүнөт: табияттын кубулуштарынын Дешифровкасы; нота, картографиялык документтердин, жашыруун маалыматтын, согуштук сырлардын Дешифровкасы; лингвистикалык Дешифровка же кээде муну прикладдык лингвистикалык Дешифровка деп да аташат. Бул байыркы тексттерди изилдөө менен, алар кайсы жазуу аркылуу берилген, кайсы тилде жазылган, кандай маалымат берилген деген сымал кабарлардын ачылышына мүмкүнчүлүк түзөт. Дешифровканын жардамы менен Египет жазмасы, байыркы перс, аккад, шумер шынаа жазуулары, Орхон-Енисей жазуулары ачылган.
Баркисимето шаары
Баркисимето шаары - Венесуэланын түндүк-батышындагы шаар. Лара штатынын администрация борбору. Калкы 809,5 миң (2005). Тамак-аш, текстиль, цемент, булгаары-бут кийим өнөржайы, университеттер бар. 1552-ж. негизделген.
Зуура
Жети күнү толготту (Саякбай Каралаев, “Сейтек”, 50),— деп сүрөттөлөт.
Самаркандек
Самаркандек — Кыргызстандын Баткен облусунун Баткен районундагы айыл. Самаркандек айыл аймагына кирет.
Куурчак театр
Куурчак театрын үй-бүлө шартында да улууларды балдар менен чогуу катыштырып уюуштурса болот.
Лантаноиддер
Башка металлдан Л. бөлүп алууда негизинен экстракция ыкмасы колдонулат. Мында хроматография (ион алмашуу) методу чогуу колдонулса өтө таза Л. алынат. Л. болот, чоюндарга ж.б. куймаларга бир аз кошулса, алардын механикалык бекемдигин, коррозияга туруктуулугун, ысыкка чыдамдуулугун жогорулатат. Л. бирикмелери айнектер атайын түрлөрүн алууда, кездеме ө.ж-ларында лак жана боёк берүүчү курамды жасоодо, дефектоскопия куралында, радиоэлектроникада, о. эле лазер нурун алууда жана рентгенодиагностикада да колдонулат.
Зулпукор
Заарын тарткан мунардан,
Учун кайкы чыгарган
Ааламды бузган мүлк ошол
Норберт Винер
Сыйлыктары
Илимий 5 сыйлыгы бар (анын ичинде, АКШнын илим жагындагы Улуттук сыйлыгы); Үч университетте Философиянын ардактуу доктору.
14-апрель
14-апрель — Григорий календары боюнча 104-күнү (толук жылда 105), жылдын аягына чейин 261 күн бар.
Рамбо Амадеус
Рамбо Амадеус (Rambo Amadeus) - черногориялык популярдуу джаз - ырчы, чын аты анын - Антоние Пушич (черногор. Антонијe Пушић).
Абдылдабек Алымбек датка уулу
Кыскача өмүр таржымалы
Абдылдабек Алымбек датка уулу – кыргыздын баргы уруусунан чыккан. Ал айтылуу алайлык Алымбек датка менен анын жубайы Курманжан датканын тун уулу. Курманжан датка Абдылдабектен башка төрт чүрпө төрөгөн.
Аны менен байланыштуу тарыхый инсандар
Алымбек датка Асан бий уулуна турмушка чыккандан баштап мамлекеттик жана коомдук иштерге аралаша баштаган. Көп жылдар бою Алымбек датканын таасирдүү кеңешчиси, жардамчысы жана насаатчысы болгон. Алымбек датка ордодо, Кашкарда саясий маселелер менен алектенип жүргөн мезгилдерде анын милдетин да кошо аркалаган. Ошол кезде эле Курманжан айымдын атагы Кокон хандыгы эле эмес, коңшу Бухара эмирлигине, атүгүл алыскы Россия серепчилерине да дайын болгон.
Молдо Исак Асан уулу (1844-1876) – Абдылдабектин үзөңгүлөштөрүнүн бири. Ал азыркы Кыргызстандын Баткен облусуна караштуу Кадамжай районундагы Охна кыштагында бостон уругунун өкүлү, Асан молдонун үй-бүлөсүндө туулган. Бул ферганалык молдо өзүн «Пулат хан» (Болот хан) деп жалган ысым менен жарыялап, 1873-1876-жылдардагы Кокон хандыгыгнын көп этностуу калкыгнын падышалык Орусиянын оторчул баскынчылыгына каршы улутттук-боштондук кыймылды жетектеген.
Эстутум
2011-жылы ноябрда Ош шаарындагы Ош мамлекеттик социалдык университетинде «Ак чардак» студенттер театры тарабынан Суранчы Жетимишевдин «Курманжан датка жана уулу Абдылдабек» аттуу спектакли көрсөтүлдү, деп маалымдады «Баракелденин» түштүк аймагы боюнча өкүлчүлүгүнүн кабарчысы.
Тюмель-Кикя дарыясы (Кыпа-Печаль-Кы куймасы)
Суу реестринин маалыматтары
Орусиянын суу ресурстары боюнча федералдык агенттиги даярдаган, РФ территориясынын суу пайдалануу боюнча райондоштуруу жөнүндөгү геоинформативдик маалыматы боюнча :
Ак-Бекет
Ак-Бекет
"Кызыл-Октябрь" союзунун аймагында, Фрунзе-Балыкчы авто жолунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол станциясы Быстровка шаары т. п-нан 2км батыш тарапта. 1912-жылы негизделген. Калкы 815 (1986); негизинен мал чарбасында эмгектенишет.
Туу
Туу — асаба, байрак, желек; мамлекеттик аскер бөлүгүнүн жана башкалар символу. "Манас" эпосунда ар бир аскер бөлүгү, башкача айтканда ондук, жүздүк, миңдиктердин өз өзүнчө желеги болуп, бардыгы бир Т-га бириккен. Ал ар кандай кездемеден жасалып, каскакка (жумуру ичке узун жыгачка) бекитилет. Байыркы Чыгыш, Индия, Кытай жана башкалар өлкөлөрдөн келип чыккан. Кыргыздарда Т. жөнүндө түшүнүк байыртадан эле белгилүү болгон. Т. бийик жерге илинип, аскерлерди чогултуу белгисин билдирген. Орто кылымда аттын куйругун узун шыргыйдын же найзанын учуна бекитип жасаган Т-лар да колдонулган. Т. кыргыздарда да ар кандай шартта түрдүүчө колдонулган. Жоого аттанганда Т. алып жүргөнгө эр жүрөк, ишеничтүү жоокер дайындалган. Салгылашуу учурунда кошунга дем, кубат берүү максаты менен ал Т-ну көрүнө дөңсөө жерге кармап турган: "Ушул турган Кутубий туу түбүндө турарың" (Саякбай Каралаев, 1. 106), "Туу түбүндө көп колдун" (Саякбай Каралаев, 1. 136). Т-нун душмандын колуна түшкөнү, туунун жыгылганы жеңилгенге тете болгон. Ошондуктан, Т. ар дайым ыйык сакталган: "Туу түбүндө турушуп, Туубуз качпай турат деп Кубат кылып урушуп" (Сагымбай Орозбаков, 2. 140), "Туу жыгылды, кан өлдү, Тутушкандын баарысы Туш-тушка качып жөнөдү" (Сагымбай Орозбаков, 2. 89). Тынчтык мезгилинде көп эл чогулган жыйын, той-тамашаларда ар бир уруу, эл өз тууларынын айланасында топтолушкан. "Манас" эпосунда ар бир элдин, этностун өз туусу болгону айтылат, ал муундан муунга өтүп келген. Мисалы:
"Торала желек туу алып" (Саякбай Каралаев, 1. 129).
Желек туудан бөлүнбөй,
Асман чаңдан көрүнбөй (Сагымбай Орозбаков, 2. 67).
«Амфибия»
«Амфибия» - (грекче amphibios – эки жактуу жүрүүчү) – кургакта, сууда жүрүүчү аскердик же транспорттук машина (танк, транспортёр, автомобиль, самолёт жана башка ). 1) Т а н к, т р а н с п о р т ё р «Амфибиянын» чөкпөстүгү анын жылчыксыз бүтөлгөн корпусунун сууга сыйымд. менен камсыз болот. Кыймылга келтирүү үчүн суу шилөөчү винт, каз тамандуу чынжыр (каз тамандуу техникаларда) сыяктуу механизмдер пайдаланылат. «Амфибия» алгач биринчи дүйнөлүк согуштун учурунда даярдала баштаган. 1921–22-ж. АКШ менен Францияда «Амфибиянын» танк үлгүлөрү жасалган. Кызыл Армия сууда сүзүүчү танк (Т-37) менен 1932-жылдан тартып куралданган. 2) Автомобиль – «Амфибия» адам жана жүк ташуу, аларды дарыя, көлдөрдөн өткөрүү максатында колдонулат. 3) Суудан жана жерден учууга, ошондой эле конууга ылайыкталган дөңгөлөк шассиси бар самолёт – «Амфибия» 4) Аэрочана- «Амфибия» – карда гана эмес, сууда сүзүп, күбүрдүү музда жүрүүгө ылайыкталган кайык-лыжалар.
Токой шайтанкөпөлөгү
Токой шайтанкөпөлөгү (лат. Ocneria monacha) — ыргалмалар тукумундагы шайтанкөпөлөктөрдүн бир түрү.
Акт
2. Иш кагазынын аталышы.
3. Акт түзүлгөнкүн.
12. Экинчи жактардын колдору.
Музыкалык сыйлыктар
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Истамбеков, Аден Бекембай уулу
1924-жылдан КПСС мүчөсү. 1927-ж. Москвадагы Аскер педагогикалык жогорку мектепти, кийин САГУнун тарых факультетин (сырттан), Ленинграддагы аскер тактикасын окутуучуларынын курсун бүткөн. Атасы Бекембай үй-бүлөсү менен 1906-ж. Иркутскиге сүргүнгө айдалып, каза болгондон кийин үй-бүлөсү 1913-ж. Ысык-Көлгө кайтып келген. 10 жашар Аден Ак-Суудагы орус байларына жалданып иштеп, чиркөө мектебинде окуган. 1916-ж. Үркүндө Кытайга барып, 1917-ж. кайра келген. Ошол жылдар ченде Каракол жогорку педагогикалык окуу жайынан окуган. 1921-ж. Ташкен аскердик окуу жайындагы командирлерди даярдоочу атайын курстан окуп, 1922-ж. кызыл комиссар наамына ээ болгон. 1922-24- ж. 813 (өзгөчө) ротанын командиринин жардамчысы, 1924—31-ж. Ташкендеги В. И. Ленин атындагы Жогорку аскер мектебинде взводдун командири, инструктор, согуш тактикасын үйрөтүү боюнча окутуучу, окуу бөлүму боюнча начальниктин жардамчысы, парткомдун жооптуу катчысы. 1931—32-ж. Орто Азия Аскер округунун атчандар мектебинин окуу бөлүмүнүн начальнигинин жардамчысы, 1932— 33-ж. жооптуу секретарь, 1933—36-ж. казак атчандар полкунун командиринин саясий иштер боюнча жардамчысы, 53-кыргыз атчандар полкунун туңгуч аскер комиссары (1937, март — сент.), 1937-ж. Ферганадагы тоо атчандар дивизиясынын саясий бөлүмүнүн башчысы болуп иштеген. 1936- ж. батальондук комиссар наамы ыйгарылган. Кыргызстан КП(б) БКнын мүчөлүгүнө шайланган. 1937-ж. «буржуазиялык улутчул» деген жалаа менен репрессияланып, 1937-ж. түрмөдө өлгөн. 1958-ж. толугу менен акталган.
Шивья (дарыя)
Шивья — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Икса дарыясынын оң жээгинен 61 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 37 км.
Баладе суу каналы
Баладе суу каналы же канаты, жана Фирдаус ( – канат, суу түтүгү, жер алды менен казылган суу каналы, арык же гидротехникалык система), байыркы доорго (Сасаниддер дооруна) таандык жер алдындагы гидротехникалык система жана ошондой эле ЮНЕСКО бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмегине катталган Иран каналдарынын бири болуп саналат. Анын басымдуу бир бөлүгү Фирдаус шаарына жакын жердеги айыл чарба жерлерин суу менен камсыздап турат. Баладе суу каналы өзүнө 15 суу түтүк, эки булак жана бир канча суу арыктарын камтыйт, акыркы жылдарда кургакчылыктын кесепетинен алардын бир канчасы кургап калган. Аталган суу түтүктүн тарыхы маалым эмес, бирок тарыхый жазууларга таянсак курулуштун тарыхый доору исламга чейин Сасанид дооруна таандык. Насер Хосроу өзүнүн сапар катында бул тарыхый курулуш тууралуу эскерген. Бул суу каналы болжолдуу 35 км жолду аралап Фирдаус аймагынын 2,382 гектар жерин суугарат. 400 жыл мурун бир катар Баладежан суулары ээсиз калган жана аталган суу түтүктүн 3000 жакын суу бутакчалары ээсиз калган. Бул доордо, Аббас шах Сефевид шейх Бахаи менен бирге Эсфахандан Машхад тарапты көздөй жөө зыяратка бараткан, Тун аймагына (азыркы Фирдаус аймагы) киргенде, Тун аймагынын ошол замандагы даанышмандары Шахтан аталган сууну коомдун төрт кабатына (Садаттар, уламалар, жакырлар жана Салихтер) бөлүп беришин суранышкан, Шах Аббас бул сууну коомдун төрт кабатына бөлүп беришин буйрук кылган. Ооз эки айтуулар боюнча Шейх Бахаи аталган сапарда Баладе суусун эки бирдей суу арыгына 8 күндө бир жолу бакчаны суугарып тургандай кылып бөлгөн. Бүткүл Баладе канатынын 27 нугу бар, бирок азыркы учурда алардын 16 гана ишке жарактуу, бул 16 суу каналдын ичинен 12 негизги жана 4 жардамчы суу каналы болуп эсептелет. Суунун агуусунун ылдамдыгын жана буулануусун азайтуу үчүн суу жер деңгээлинде агып, сууну кирдетүү жана ылайлатуу үчүн бир канча өлчөмдө топурак кошуп турат, анын себебинен канат суу жеткирүү түтүгү жабылып жер ичине суунун агымынын ылдамдыгы акырындайт. Сууну ылайлатып топурак кошкон адамды Ылайчы деп аташат. Бул суу каналы, Алия жана Сафали бакча айылдарынын жана Исламия шаарынын айыл чарба жерлерин суу менен камсыздап турат. Ошондой эле байыркы мезгилде, айыл чарба тармагынан башка, канаттын сууларын сактоо жана чогултуу жолу менен Фирдаус шаарын таза суу менен камсыздап турган. Эксперттердин изилдөөлөрү боюнча аталган канаттын суу жеткизүү каналдары 500 тонна балык өстүрүү потенциалыне ээ. =Шилтемелер= =Булактар= https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%82%D9%86%D8%A7%D8%AA_%D8%A8%D9%84%D8%AF%D9%87_%D9%81%D8%B1%D8%AF%D9%88%D8%B3
Кесек
Кесек - ичкилик уруулук тобундагы эң ири уруулардын бири. Кесектер - теги байыркы кыргыз урууларынан болуп эсептелишет. Этнонимдин параллелдери казактарда - «кара кесек», «караул кесек», тожулук туваларда «кезек» (хуулар), «кезек соян», башкырларда «кесе» (табын) формаларында кездешет. Эң кызыктуусу, бүгүнкү хакас-сагайлардын курамындагы кезегет (кедегет) сөөгү (уругу) Энесай кыргыздарынын түз урпактары экендиги аныкталган. Бул фактылар кесектердин Борбордук Азиянын (Саян-Алтай) этностук чөйрөсү менен түз этностук алакаларын чагылдырары ырас. Таанымал иликтөөчү Р.Г.Кузеев «башкыр-кеселердин» тегин кыргыздардагы «кесек», тувалардагы «кезек-хуулар» уруулары менен жалпылыкта караган көз карашын айтат. Венгр изилдөөчүсү, академик Д.Немет мадярлардагы Kesz, Keszi, Keszu энчилүү аталыштарынын (этнонимдер, топонимдер) башатында түрк тилдүү уруулардын негизи жатарын белгилеген. Изилдөөчүлөр элдик фольклордун маалыматтарына, илимий иликтөөлөрдүн тыянактарына, этнонимиялык параллелдерге таянып, кесе(к) уруусунун тегинин Саян-Алтай этностук чөйрөсү менен түз байланышына токтолушат. Бул уруунун өкүлдөрү Лейлек, Баткен, Карасуу, Араван, Ноокат, Өзгөн жана башка аймактарын, Тажикстандын Жерге-Тал, Пролетар, Нау, Тоолуу Бадакшан, Афганистанды, Чыгыш Түркстанды (КЭР), Өзбекстандын Анжиян, Фергана, Жизак (Достук, Бахмал), Ташкен (Бөкө, Пушкин), Сыр- Дарыя жана башка жерлерди эзелтеден байырлашып келишет.
Музыкалык стиль
Колдонулган адабияттар
Алагушов, Балбай. Кыргыз музыкасы: Энциклопедиялык окуу куралы / Башкы редактору Үсөн Асанов. – Бишкек: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2004. – 400 бет. -ISBN 9967-14-016-X.
Балта (Туймазин району, Башкыртстан)
Демографиясы
Тургундардын динамикасы:
Адам укугунун жалпы декларациясы
1948-жылы 10-декабрда Бириккен Улуттар Уюмунун Генеральный ассамблеясы тарабынан кабыл алынган. Ал кириш бөлүмдөн жана 30 статьядан турат. Декларация Бириккен Улуттар Уюмунун Уставынын (расасы, жынысы, дини, тилине карабай адам укуктарын, эркиндигин урматтоо, сыйлоо керек деп көрсөтүлгөн) өнүктүрүлүшү жана конкреттештирилиши болуп саналат. Экинчи дүйнөлүк согушта фашисттерге каршы күчтөрдүн жеңишинен улам түзүлгөн  дүйнөлүк коомдук өнүгүүнүн өзгөчөлүгү, адам укугун коргоо боюнча эл аралык масштабда иш жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк ачып, эл аралык мамилелердин тарыхында биринчи жолу бардык мамлекеттер сактоого тийиш болгон, адам эркиндиги менен негизги укук маселелеринин чөйрөсү аныкталды. Фашизмдин согуш убагындагы адамзат мурда билбеген жырткычтыгы, адам укугун сактоо жана урматтоо тынчтыктын шартарында гана мүмкүн болорун көрсөттү. Декларацияда «ар бир адамдын кадыр-баркын, теңдигин, укугун таануу, эркиндик, адилеттиктин жана бүткүл дүйнөдөгү тынчтыктын негизи болот» деп жарыяланган.
Жаран
Жаран же атуул ― укуктук негизде белгилүү бир мамлекетке таандык адам. Жаран кеңири укуктар менен эркиндиктерге жана белгилүү милдеттерге да эгедер. Айкын мамлекеттин жарандары өзүнүн укуктук абалы боюнча чет элдик жаран жана ал мамлекеттин аймагында жарандыгы жок адамдардан айырмалуу. Алып айтсак, саясий укук жана эркиндиктерге жаран гана ээ боло алат.
Ивгин Хайретдин
Ивгин Хайретдин (1945, Түркия, Везир-көпрү) — түркиялык фольклорчу, манас изилдөөчү. Аскер лицейин (1961), Газы педагогикалык институтунун адабият бөлүмүн бүтүргөн (1966). Түркиянын орто жана жогорку окуу жайларында окутуучу, билим берүү, маданият министрлигинде бөлүм башчы. И. X. түрк элдеринин фольклорун жыйноо, иликтөө, жарыялоо иштеринде көп эмгек сиңирген. "Манас" дастанынын изилдениши, жарыяланышы боюнча да эмгектери бар. “Түркияда "Манас" тууралуу жарыкка чыккан эмгектер” деген көлөмдүү макаласы 56 наамдагы библиография менен жабдылган. Ал. ошондой эле “Уйгур автоном районунда "Манас" дастаны жана “Диван-и лугат-и түрк”“ (1987), “"Манас” дастаны” (1987), “"Манас" дастаны тууралуу Түркияда жана Кытайда жарыяланган эмгектер” (1987), “"Манас" дастаны тууралуу эмгектер” өңдүү бир нече эмгек жазган. Белгилүү түрк илимпозу Абдулкадыр Инан, кызыл-суулук манасчы Жусуп Мамай жөнүндө да макалалар жараткан. Айрыкча эпостун Үрүмчүдөн жарыкка чыккан нускаларынын Түркия окуучуларына жетишине И. Х-дин эмгеги зор.
Атайын наам
Атайын наам – КР ички иштер органдарынын, Адилет министрлигинин жазык-аткаруу тутумунун, каржы полициясынын, баңги заттарын көзөмөлдөө боюнча агенттиктин, бажы жана салык кызматтарынын аттестациядан өткөрүлгөн кызматкерлерине анын кызмат абалына, иш-тажырыйбасына, жалпы билими, кызмат мөөнөтү жана жекече салымдарына ылайык жекече берилүүчү наам.
Жарандар жыйыны
Жарандар жыйыны – бир көчөдө, коңшу короодо, чакан аймакта же бир айылда жашаган жарандардын өз жыйындарында белгилүү бир маселени талкуулап, жергиликтүү шериктештиктин уставына ылайык сунуштарды же чечимдерди кабыл алуу аркылуу калктын жергиликтүү маанидеги иштерди башкарууга катышуусунун тикелей таризи.
Маалыматтык билимдүүлүк
Маалыматтык билимдүүлүк (Information literacy - Информационная грамотность) деп маалыматтарды табууну, анализдөөнү жана колдоно билүүнү айтышат. Атап айтканда, башка булактардан маалыматты жыйнап, анын ичинен актуалдуусун тандап, аны тиешелүү калыпка алып келип, булардын негизинде чечим чыгаруу же белгилүү бир аракетти аткаруу маалыматтык билимдүүлүк болуп саналат.
Амфиболит
Амфиболит – көбүнчө амфибол жана плагпоклаздан турган, метаморфизделген тоотек. Курамында кээде гранат, эпидот, биотит, диопсид, кварц жана башка катышат. Өңү кара, бозомук, кочкул жашыл. Амфиболит ар кандай магмалык (габбро, диабаз, базальт, туфтар жана башка ), ошондой эле карбонат чөкмө тоотектердин өтө метаморфизделишинен пайда болот. Амфиболиттер негизги кошумча минералдары боюнча – биотиттүү, гранаттуу, кварцтуу, кианиттүү, скаполиттүү, цоизиттүү, эпидоттуу жана башка деп айырмаланат. Амфиболит майда кооз буюмдарды жасоо үчүн жана курулушта имараттарды кооздоодо пайдаланылат.
Музыкалык социология
Эмпирикалык Музыкалык социология музыкалык турмуштун конкреттүү бөлүктөрүн жалпылайт, тактайт. Музыкалык социология музыка өнөрүнүн маселелерин чечүү, башкаруу тажрыйбасына кызмат кылып, анын өнүгүү багыттарын аныктоого негиз болот. Музыкалык социология 19-кылымдын аягында 20-кылымдын башында калыптанган.
Гаспыралы, Ысмайыл
Ысмайыл Гаспыралы (Кырымтатарча: İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı), орусча: Исмаи́л Гаспри́нский) (1851 ж. Жалган Куран айынын (Март) 21 — 1914 ж. Тогуздун айынын (Октябрь) 24) — Кырымдын зиялы азаматы, саясатчысы, агартучусу, каламгер, газет редакторы, баспахананың қуручу менен бастыгы, Түрк тилдеш калктарының бирлиги ойдун (пантүркизм) ээси болгон.
Кечилдик
Кечилдиктин таржымакалы
Кечилдик (мусулмандарда - дербиштик) буддизм, ламаизм, христиан, ислам диндеринде кенен тараган.
Зая Пандита
Зая Пандита (1599–1662) – ойроттордун диний ишмери, ойчул. Ойроттордун арасында буддизимди жайылткан жана агартуучулук иштерди жүргүзүп, моңгол (калмак) жазмасын жакшыртуу максатында реформалаган. Зая Пандитанын «Раб-Жам Зая-Пандиттин ай жарык тарыхы» деген тарыхый баяны шакирти Сакбон Раднобатор тарабынан жазылган. Анын орусча котормосу Санкт-Петербургдагы Чыгыш таануу архивинде сакталып турат. Чыгармада калмактардын кыргыздар, казактар ж-а Чыгыш Түркстан элдери м-н болгон мамилелери, алардын 12-к-дын 2-жарымында Жуңгариядагы бийликке каршы чыгуулары, о.эле кыргыз-ойрот мамилеси, б. а. 1652-ж. (ажыдаар жылы) кышында калмактардын Цецен ханы буруттарды (кыргыздарды) баш ийдирип келгендиги ж-а ушул согушта анын 17 жаштагы уулу Галдама казактарга сокку уруп, алардын башчысы Жаңгир султанды өлтүргөндүгү ж.б. кабарлар айтылган. Анын чыгармасында ойроттордун Борбордук Азиядагы башка калктар менен болгон саясий алакалары да баяндалган.
Музыкалык палеография
Музыкалык палеография (грек. palaios - байыркы, grapho - жазамын) - музыка жазууну, анын өзгөрүлүүсүн, өнүгүүсүн үйрөнгөн, изилдеген музыка тарыхынын бөлүгү. Музыкалык палеографиянын негизги максаты байыркы музыкалык жазмалардын сырын ачуу жана азыркы нота белгилерине которуу.
Шольчина (дарыя)
Шольчина — Орусиядагы дарыя. Свердлов облусу, Түмөн облусу жер аймактарын агып өтөт. Дарыя куйган жери - Лозьва дарыясынын оң жээгинен 24 км алыстыкта орун алган. Дарыянын узундугу - 19 км.
Кальшали (Туймазин району, Башкыртстан)
Кальшали — Башкыртстандын Туймазин районундагы айыл, Карамалы-Губеев айылдык кеңешине карайт. 2009-жылдын 1-январына карата калкынын саны — 498 киши. Почта индекси — 452796, ОКАТО коду — 80251830003.