cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Phoenicopteridae
Fylogeni
skeusennik|left|500px|Fylojeni flameges Aswonnys yw hwegh eghen, restrys yn tri hinda. Deg eghen kynsistorek re beu henwys:
Deskrifans
Ydhyn meur rudhwynn po gwynnrudh yw flameges. Yn fenowgh flameges a sav war unn arr. Prederys yw gul henna dhe witha'n devnydh a nerth ha gweres kespos. Treweythyow flameges a stank an leys war woles an lynn rag diskudha boos. Flameges a yll neyja yn ta.
An liw rudh a dheu dhyworth bakteria y'n dowr ha beta-karotin dhyworth aga boos. Ydhyn yagh a's teves moy a liw, dell yw usys.
An flamek bras yw an eghen hirra, gans ughelder a 3.9 dhe 4.7 tros-hys(1.2 dhe 1.4 m) ha poos bys dhe 7.7 peuns (3.5 kg), ha'n berra yw an flamek byghan gans hirder a 2.6 tros-hys (0.8 m) ow poosa 5.5 peuns (2.5 kg). Varyans yn les aga eskelli yw ynter 37 meusva (94 cm) ha 59 meusva (150 cm).
Omdhegyans
Flameges a dheber bibynes bubyn dowr sall hag algi gwyrdhlas, keffrys ha hwesker byghan, kregynegyon ha krestenegyon. Konsidrys yw bos flameges ydhyn pur drosek. I yw ydhyn fest kowethasek, ow triga yn trevesigethow meur a lies mil edhen.
Keginieth romanek
Konsidrys veu flameges avel an edhen gans an blas gwella. Pliny Gottha a skrifas yn y Istori gnasek:
Sumé
Sumé o bagas rokk Greunlond. Styr an hanow yw “ple?” yn Kalallisut (Greunlondek). Fondys veu yn 1972 gans Malik Høegh ha Per Berthelsen yn Sorø, Denmark. Prederys yw aga bos ragresow ilow rokk Greunlond.
Fylm
skeusennik|300px|Omgussulyans panel ow tochya fylm Sumé yn World Music Expo 2015 Yn 2014 solempnitys veu kynsa diskwedhyans Sumé-Mumisitsinerup Nipaa (Danek Sumé-Lyden Af en Revolution, Sowsnek Sumé-The Sound of a Revolution) yn Gool Fylm Greenland Eyes. Hemm a helerghas istori an bagas gans darnow a’n kovskrifow ha keswelyow arnowydh a dus yn fordh hirethek. Keffrys hag ilow gwreydhek Sumé, klewys yw versyon a'n gan 'Inuit Nunaat' gans eseli an bagas Nanook. Diskwedhys veu an fylm yn golyow fylm a-der dro’n bys, yn-mysk erel Berlinale 2015 ha 2017.
Gis
Ynspyrys veu Sumé gans ilow gwerin ha rokk amerikanek, mes i a’s kesunyas gans geryow Greunlondek, hag ytho gorra fondyans ilow rokk Greunlondek. Yn aga thressa huntilow, dyllys gans an kynsa kowethyans rekordya galwesik ULO, tabours fram hengovek a veu usys. Wosa henna, i re dhiskwedhas yn fenowgh yn furvow greunlondek a ilow.
Istori
Drefen aga devnydh a’n yeth Greunlondek hag elvennow erel a wonisogeth Inuit, konsidrys yw Sumé dhe “Greunlondhe” ilow pop. Sewenus o an fordh ma: Sumé a veu an kynsa, ha rag bledhynnyow an unnik bagas ilow re beu sewennus tramor. Yn mysk erel, i a ganas yn Stockholm ha Berlin Est yn 1975 keffrys ha Gool Roskilde yn 1973 ha 1995. Byttegyns Sumé a naghas kynnik dhe vos war-barth ha bagas rokk Bretennek Procol Harum war dorn.
Yn 1977 Sumé a erviras gorfenna ha’n ilewydhyon a dhehwelas dhe Reunlond, mayth ens gweythresek yn politigeth ha gonisogeth yn fordhow diblans. Malik Høegh a vynna anserghogeth kowal, Per Berthelsen a vynna gwitha kevrennow gans Denmark (yn hwir, ev o fondyer Parti Demokratek Greunlond yth yw diskryjyk a anserghogeth). Yn 1988, byttegyns, dyllys veu cidi kevernans Sume 1973–76, hag yn 1994, an bagas a eylfurvyas rag rekordya aga thressa kuntilow, Persersume, avel 100ves dyllans kowethyans rekordya ULO. Sumé a bys gwari trevethow arbennik pub bledhen dhe’n lyha, pupprys gans lies goslowyas, rag ensampel keskan meur yn Copenhagen 2011.
Gis
Geryow gallosek politek Sumé a dhel gans ‘estrangement’ gonisogeth Inuit, diskudha honanieth ha kudyunnow kowethasek yn Greunlond, chatelydhieth, boghosogneth, kammdevnydh alkohol ha fowt a revrons dhe dalvosogethow greunlandek. I a orthenebas argerdh danekhe governans trevesigethel Denmark, yn unn lesa mynnes omrewl ha komendyans Hjemmestyre (omrewl Greunlond).
Eseli
Malik Høegh Per Berthelsen Hans Fleischer Emil Larsen Sakio Nielsen Karl Sivertsen Nikolaj Steenstrup Erik Hammeken Klass:An Enys Las Klass:Ilow Klass:Rock
Menegesydhieth
Art
Aga liwansow a bortraya omglewans gans devnydh gwyls a liwyow. Nowydhynsi aga theknegow a sowdhanas arvreusysi, gans onan anedha ow tiskrifa aga ober avel 'Pott paynt tewlys yn enep an poblek'.
skeusennik|250px|Vincent van Gogh, Nos Sterennek, 1889 skeusennik|250px|Egon Schiele, Honan-bortrayans gans lester du, 1911 Menegesydhieth (Sowsnek: Expressionism, Almaynek: Expressionismus) o movyans art arnowydh. Tipek dhodho yw an assay dhe veneges (menegi = express) amovyans hag omglewansow der usya perspektyv, liwyow, goskes ha golow yn fordh wreydhek hag annaturel a-der portraya gwirvos fisegel.
Y tallathas avel movyans avant-garde kyns Kynsa Bresel an Bys yn prydydhieth ha lymnans. Ev a dhisplegyas dhe vos movyans art posek y'n Almayn yn bledhynnyow a-varr an 20ves kansvledhen, ow komprehendya fylm, gwariva, pensernieth ha menestrouthi.
Y hwelir an keth themys yn ober artydhyon almaynek y'n termyn wosa Kynsa Bresel an Bys may kwelas euthow y'n vresel ha bewnansow kales y'n 1920ow kyns devedhyans Almayn Nazi.
Oberow Menegesydhel (Expressionist) yn fenowgh a bortray own, muskotter ha payn. Arbennik a wir o hemma rag an lymnoryon Edvard Munch ha Vincent van Gogh a wodhevas kudynnow yeghes brysel ha bewnansow kales.
Art
Y'n Almayn yn 1905 furvyes veu bagas art Die Brücke ("An Bons") yn Dresden a rannas lower a dybyansow Fauve. Aswonnys yw Die Brücke avel an bagas Menegesydhel kynsa.
Erbynn an 1930ow y'n Almayn, ober Menegesydhel a veu dampnys avel art legrys (po Entartete Kunst) gans an Nazis. Lettys veu lymnoryon rag diskwedhes aga liwansow. Lower a liwansow ha lyvrow a veu leskys gans an Nazis, hag y'n bledhynnyow a-wosa gorrys veu lies artydh ha skrifer yn prison. Res o dhe erel fia dhe'n fo dhe bowyow erel.
Leverys yn fenowgh bos ober Menegesydhel rekord a'n Almayn y'n termyn na hag usys yw an term almaynek a-dro dhodho: zeitgeist (zeit = termyn, geist = omglewans).
Yn 1911 furvyes Der Blaue Reiter ("An Marghek Glas") yn München gans Wassily Kandinsky, Franz Marc hag August Macke mes an bagas a dheuth dhe benn gans Kynsa Bresel an Bys. Y feu res dhe Kandinsky asa an Almayn ha dehweles dhe Russi, ha ladhys veu Marc hag August Macke y'n omladh.
Lien, drama hag ilow
Usys yw an term Menegesydhel ynwedh a-dro dhe ober lien. Yn fenowgh prederys yw dell dhiskwedh oberyow Franz Kafka ha James Joyce nasow Menegesydhel.
Dres termyn kott Expressionismus y'n Almayn y'n 1920ow dyllys veu an lyvrow termyn Der Sturm (An Hager Awel), a 1910 yn-rag ha Die Aktion, a 1911 yn-rag, gans bardhonieth ha lien plen menegesydhel a'n eyl tu ha liwansow gans Kokoschka, Wassily Kandinsky hag eseli erel Der Blaue Reiter.
Art
Wosa an vresel y tisplegyas Expressionismus dhe vos movyans art pur bosek y'n Almayn ow telenwel lymnoryon, skriforyon ha fylm dres oll an bys. skeusennik|110px|left|Folen dhyworth rolas yn diskwedhyans 'Art legrys', 1937, restrys gans an Nazis
Cinema
Y hwelir delanwes Menegesydhel y'n bys fylm hedhyw yn ober kevarwodhoryon kepar ha Tim Burton.
Art
skeusennik|Bagas a artydhyon - delinyans gans Ernst Kirchner, a artydhyon 'Die Brücke', a'n dhyghow dhe'n gledh - Müller, Kirchner, Heckel ha Schmidt-Rotluff skeusennik|250px|chwith|Der Blaue Reiter (An Marghek Glas) 1903 War dhiwedh an 19ves kansvledhen y feu lymnoryon kepar ha Paul Gauguin owth erya briow art europek kevos dre dhevnydh aventurus a liw. Ensampelow a vri yw liwans Edvard Munch, An Skrij hag ober Vincent van Gogh.
Algi
Algi yw taklow byw haval dhe blansow. I a wra megyans dhyworth golow an howl dre lughwrians. Studhyans algi yw gelwys algieth.
An pyth yw kelmys yn kemmyn yntredha yw aga bos awtotrofek: i a us pennfentenyow naturel a nerth ha stoffow anorganek sempel. Nyns eus dhedha kesweyth plansow an tir. An term algi ytho yw parys mes lows. A-dhiwedhes, godhonydhyon re dhiskudhas bos eghennow algi pur dhyffrans an eyl dhe'y ben.
An term algi yw usys rag bagasow dyffrans, ha nyns yw pubonan anedha kelmys yn ogas. An organedhow ma yw pur goth, owth eksistya pell kyns sortow erel a blansow. Menhesennow re beu diskudhys anedha ow tedhya dhe'n Osweyth Mesoproterozoek, nans yw 1,200 milvil bledhen. Nyns yns i an eghen gynsa a vewnans, drefen i dhe dhevnydhya plastidow, hag a dheuth dhyworth an fylum Cyanobacteria, henwys ynwedh algi glas-gwyrdh.
Bewonieth ha taksonomieth
Re beu dedhyes menhesennow neujennus a greungylgh Vindhya dhe 1.6 dhe 1.7 bilvil bledhen alemma.
Gerdardhyans
An ger algi a dheu dhyworth an Latin rag gommon. An wreydhen dherowek o an Proto-Eyndo-Europek *alg-, *alǵ- (“bos plos, bos lysnavedhek; kwilkyn; kenn lynn”). Ger Hen Rek rag 'gomonen' o φῦκος (phŷkos), ow styrya martesen algi rudh po liw rudh kevys dhyworto.
Eghennow algi
A-is yw nebes kindas a algi.
Ekologieth
Herwydh usadow kevys yw algi yn tylleryow leyth po dowr, ha kemmyn yns i war dir ha dowr. Byttegyns, nyns yw algi war an tir mar apert ha moy kemmyn yns i yn ranndiryow leyth trovannel ages re segh. Nyns eus dhe algi an gwiasow vaskular hag aswiwadow erel rag bewa war an tir, mes i a yll durya seghter ha studhyow erel pan vons yn symbiosis gans fongow kepar ha fongalgi.
Symbiosis
Algi re esplegyas niver a geskowethyansow symbiotek gans organedhow erel. An huni moyha a vri yw fongalgi (lichen), furvyes gans fong gans algi. Pur sewenus yns i ha 20,000 eghen yw aswonys. Yn pub acheson an fongalgi yw pur dhyffrans yn aga semlant ha bewedh dhyworth an dhiw gerann; martesen i yw an symbiosis moyha kowal aswonys. An dhiw gerann a wayn dhyworth entrans dhe dylleryow isel aga megyans le mayth yw fongalgi kevys.
Eghennow erel a Cnideria, kepar ha pennvagasow ha morgowles, a gomprehend algi ynwedh. Morgowles gans algi a omdheg may hwrello aga hesparow kavos an gwella golow dres an jydh, ha diyskynna yn townna y'n nos, le mayth yw an dowr rych yn nitratow ha gell gans podrans. Melhwes mor ha kregyn bolgh yw aswonys ynwedh rag ri skovva dhe algi. An dhew yw kregenogyon. An melhwes mor a wra peuri war an algi, hag i yw an keth liw ha'n algi. I a yll diberth an algi dhyowrth gwiasow an polypow tethys gansa. Kellow an algi yw gwayys dhe'n tentaklys, may hwrellans pesya bewa. An velhwesen mor, heb difresyans vytholl, a wayn kudhliw ha megyans. An gowrgregynen volgh a syns algi yn hy ganow, diskwedhys pan vo an gregynen ygor. Yma tylleryow war an mantel liwus mayth yw an groghen treusweladow, owth aktya avel lens dhe gresgreuni golow war an algi a-is. Pan vo re algi, an gregynen a's deber.
Klass:Plansow
Bewedh
skeusennik|left|An nudibranch Pteraeolidia ianthina a gomprehend algi a lughwul ha profya boos dhe'n kregennek skeusennik|left|Kowrgregyn bolgh
Ekologieth
Algi a wari rann posek yn ekologieth dowr. Furvow munys a vyw ow kregi y'n dowr yw henwys fytoplankton. I yw boos rag an brassa rann a gadonow boos. Gommon a vyw dre vras yn dowr moryow bas. Usys yw nebes eghennow avel boos po trevasys yw rag agar po godeyl. Gommon a yll tevi yn tew avel koswigow gommon, hag a lettya damach dhyworth tonnow. Lies eghen a wodhvewnans morek a vyw ynna, ow komprehendya morsortes, dowrgeun an mor hag abalone.
Nebes algi a yll shyndya eghennow erel. I a yll dinythi dhe balster ow kul flour algi (algal bloom). An algi ma a wra gwenonow difresus a ladh puskes y'n dowr. Dinoflagellates a wra kesstoff a dreyl kig puskes dhe loub. An algi a yll dybri an lin vegyansel.
Menegesydhieth
Lien, drama hag ilow
Usys veu Menegesydhieth dhe dheskrifa nebes oberyow ilow a-dhia 1918 yn-rag, yn arbennik ober Arnold Schoenberg ( 1874 – 1951 ) ha'y dhyskybel Anton Webern ( 1883 – 1945 ) hag Alban Berg ( 1885 – 1935 ). Komposoryon erel kelmys gans Menegesydhieth a gomprehend Ernst Krenek ( 1900 –1991), [[Paul Hindemith (1895–1963) hag Igor Stravinsky (1882–1971).
Mirva Menegesydhieth
Klass:Artys Gwelesek
Penserniaeth
skeusennik|dde|Tour Einstein, Potsdam Delanwes Menegesydhieth dhe bensernieth ynwedh gans dau dhrehevyans yn arbennik. An Pavilion Gweder a veu towlys gans Bruno Taut rag an Diskwedhyans Werkbund yn Cologne yn 1914 ha'n Tour Einstein a 1921 gans Erich Mendelsohn yn Potsdam. An Tour, drehevys rag aspia war an ster, a dhiskwedh lies nas settow fylm Menegesydhel.
Y hyllir gweles aga delanwes war bensernieth arnowydh gans ragresoryon avel Walter Gropius ha Mies van der Rohe ha war dhrehevyansow kevos kepar ha Chi Opera Sydney ha Gwithti Yedhowek Berlin.
Cinema
Erbynn hedhyw prederys yw bos fylmow kepar ha Das Cabinet des Dr. Caligari, Metropolis, Der Golem ha Nosferatu klassigow.
Wosa henna, cinema menegesydhel almaynek a veu delanwes meur war fylmow Hollywood, yn arbennik Film Noir an 1950ow. An kevarwodher Fritz Lang ha'n gwarioryon Peter Lorre ha Conrad Veidt a removas dhe'n Statys Unys rag diank dhyworth an Nazis.
Lien, drama hag ilow
Menegesydhieth a veu apert yn Gwariva an Almayn war dhalleth an 20ves kansvledhen gans Georg Kaiser hag Ernst Toller an skriforyon moyha tipek. Erel o Reinhard Sorge, Walter Hasenclever, Hans Henny Jahnn hag Arnolt Bronnen. An dramatydh swedek August Strindberg ha'n Alman Frank Wedekind a veu delanwes posek warnedha.
Algi
Bewonieth ha taksonomieth
skeusennik|left|Strayl a algi melyn y'n [[Mor Rudh]] Bagas meur ha divers a organedhow sempel awtotrofek yw algi. Re anedha yw unnkellek hag erel lieskellek. An algi morek brassa ha moyha komplek yw gelwys gommon. Haval yns i dhe blansow, ha "sempel" yns i drefen bos fowt dhedha a lies organ dibarow kevys yn plansow tir.
Menegesydhieth
Lien, drama hag ilow
Dramatydhyon delenwys gans Menegesydhieth
Algi
Bewonieth ha taksonomieth
Kyn feu an cyanobacteria prokaryotik (henwys algi glas-gwyrdh a-gynsow) komprehendys y'n algi yn lyvrow koth, nyns yw henna gwir lemmyn. Lemmyn usys yw an term algi rag organedhow ewkaryotik. Pub algi gwir a's teves sprusen a-ji dhe gennen ha kloroplastow a-ji onan po moy a gennennow. Nyns yw algi bagas monofyletik (pub eghen owth esplegya dhyworth hendas kemmyn). Nyns eus dhe algi an keth kesweythyow ha plansow tir, kepar ha del, gwreydh hag organow erel. Ogas dhe bub algi a's teves rannow a wra lughwrians y'n kethsam fordh ha cyanobacteria. I a wra oksyjen, dihaval dhe vakteria fotosynthesek kepar ha bakteria rudhlas ha gwyrdh. Nebes eghennow unnkellek a us marnas pennfentenyow nerth tu ves ha nyns eus dhedha rannow fotosynthesek.
Symbiosis
Nebes bagasow a dhivellkeynogyon erel a's teves symbiosis gans algi, kepar hag eylesow (Platyhelminths) ha preves Annelids.
Le aswonys yw keskowethyansow algi gans enevales. Polypow kowethasek Cnidaria hag a dhrehev kribow yw gwylar. Gwylar a greg war wolow, drefen bos an algi kespar posek, hag res yw dhedha kavos golow. I re esplegyas kesweythyow, yn fenowgh haval dhe wydh, a gynnik an moyha a wolow dhe'n algi. An gwylar a wanha fosow kellow an algi, ow tretha 80% a'n boos gwrys gans an algi. Skollyon an gwylar a re megyans dhe'n algi, ytho, kepar ha fongalgi, an dhew gespar a wayn dhyworth an keskowethyans. An algi yw algi owrek, yn fenowgh a'n kinda Symbiodinium. Pan wrello termynnyow kales dos, an gwylar a yll estewla an algi, owth aga daskemeres diwettha. Hanow an argerdh ma yw "kanna", drefen bos an gwylar dhe gelli aga liw.
Menegesydhieth
Art
An lymnoryon ma a veu delanwes meur war genedhledh nessa lymnoryon europek, kepar ha'n Frynkyon Henri Matisse ha Georges Braque ha'n bagas Fauve, movyans art ynter 1900 ha 1910.