cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barnett Newman
Dres an 1940ow, ev a oberas yn gis surrealydh kyns diplegya gis adhves. Hemm a dhiskwedh ranndiryow a liw pur diberthys gans linennow tanow plommwedhek, po "zippys" (an hanow res dhedha gans Newman y honan). Yn y oberyow a-varr gans zippys, an parkyow liw yw liesliw, mes awosa an liwyow yw pur ha gwastas. Newman y honan a brederis ev dhe dhrehedhes y is adhves leunn gans an kevres 'Onement' (a-dhia 1948). An zippys a wra kesweyth spasek an liwans, ow ranna ha unya an komposyans kettermyn.
Gorthtro dempredh
Yn Kernow, an chif acheson rag furvya gorthtro dempredh yw gwaskedh ughel. Hemm a leha krefter gwynsow a allsa distrui an worthtro. An estrik a gomolennow a styr tempredhow dhe godha, ha drefen hemma, an ayr a segh ha tommhe. An nivel a ayr tomm a yll oberi avel "gorher" ha synsi ayr yeyn war woles an nans. Y'n fordh ma an worthtro a furv.
Barnett Newman
Newman a verwis a shora kolon yn cita Evrek Nowydh. Rag an brassa rann a'y vewnans ny veu gwerthveurhes. Artydhyon kepar ha Jackson Pollock o moy ewonek aga semlant hag omdhegyans. Marnas yn diwedh y vewnans ev a gavas breusyans da, mes ev o delanwes posek war lymnoryon yowynk.
Gorthtro dempredh
Gorthtroyow yw moyha kemmyn y'n gwav pan vo niwl synsys y'n ayr a-is, mes i a yll hwarvos neb termyn a'n vledhen.
Barnett Newman
Yn 2013 y liwans "Anna's Light" a veu gwerthys rag $117 milvil dhe brener privedh.
Karnki (Pluw Wendron)
Tre yn Kernow yw Karnki, yn Pluw Wendron, neb tri ha hanter mildir dhe'n west a Bennrynn ha pymp mildir dhe'n north-est a Hellys. Yma hel ha karrji y'n dre.
Tessa Jowell
Tessa Jane Helen Douglas Jowell, Baroness Jowell, DBE, PC (née Palmer; 18 mis Gwynngala 1947 – 12 mis Me 2018) o politegores bretennek.
Klass:Dinethyansow 1947 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2010-2015 Klass:Mernansow 2018 Klass:Parti Lavur Klass:Politegoryon a Loundres Klass:Sowsesow
Powswelsen rudh
Powswelsen rudh, Kembrek peiswellt coch, Sowsnek red fescue yw eghen a wels pur gemmyn. Hi a yll tevi yn ogas dhe bub tyller, ow komprehendya gleptiryow, koswigow ha tundra. Aswiwys yw gwella rag tevi yn gweresow deseghys yn ta yn hinyow goyeyn. Gwell yw gensi skeusow. Hy feuri a wra enevales gwyls, mes nyns yw tevys rag enevales bargen-tir awos hy askorruster isel.
Kreungylgh
Yma dhe bub avon hy ranndir hy honan henwys kreungylgh, hag a dhegemmer dowr gans glaw hag ergh. Hanow an or yntra dew greungylgh yw keyn dewdhowr, hag a sew tir ughel a-dro dhe’n kreungylgh. An dowr a guntel yn kreungylgh a res dhe dardhell, kepar hag avon, baya po lynn.
Powswelsen rudh
Pubvledhynnyek yw, ow tevi dhyworth gwreydhgefow y’n gweres. Hy a dyv dhe ughelder ynter 2 ha 20 cm.
Ethelwyn Angove
Skrifores Gernewek o Ethelwyn Angove. (1926 - 6 Du 2010)
Genys veu yn Pennsans yn 1926, an yowynkka a unnek flogh dhe James Henry Angove, lavuryas bargen tir yn Porthkornow, ha'y wreg Mary Hannah Warren. Yn 1953, hi a dhemedhis George A Watts (1897-1983) yn Surrey.
Hi a dheuth ha bos dyskadores skolyow kynsa, owth oberi yn skol gynsa Treyew (Truru) war dhiwedh hy resegva avel penndhyskadores. Hy gour kynsa a verwis yn 1983, ha hi a dhemedhis arta dhe Robert G (Bob) Parker (1915-1996) yn 1987. Ev re beu penndhyskador ynwedh, yn skolyow Germogh hag Eglosbrek. Ev o kaderyor konsel Keryer yn 1988-89. Bob Parker a verwis yn 1996.
Powswelsen rudh
Klass:Gwels Klass:Plansow afinus
Ethelwyn Angove
Yth esa ha dhedhi ha'y gour bern yn gonisogeth Kernow, hag eseli kowethasow Kernow Goth ens i. Hi a dhallathas dyski Kernewek dre Gernewek Dre Lyther. Hi a skrifas niver a lyvrow y'n 1980ow rag fleghes yn Kernewek. Hi a veu berdhys yn 1986 dre apposyans gans an hanow bardhek.
Ethelwyn Parker a verwis 6 Du 2010.
Rol a lyvrow
Klass:Mernansow 2010 Klass:Skriforyon yn Kernowek
Kreungylgh
400px|left|Mappa kreungylgh
skeusennik|upright=1.35|Mappa tiredh a greungylgh Dowr Latorița yn [[Romani]] skeusennik|upright=1.35|Patron tiredh bysyel a greungylgh Dowr Latorița yn Romani skeusennik|right|Kreungylgh Dowr [[Ohio, rann a greungylgh Dowr Mississippi]]
John Smith (politeger bretennek)
John Smith QC (13 mis Gwynngala 1938 – 12 mis Me 1994) o politeger bretennek.
Klass:Dinethyansow 1938 Klass:Mernansow 1994 Klass:Parti Lavur Klass:Politegoryon a Alban Klass:Socyalydhyon
Porthkellys
Tre yn Kernow yw Porthkellys, yn Pluw Wendron, neb tri ha hanter mildir dhe'n north-est a Hellys. Yma tavarn, chapel, hel ha skol kynsa dhe'n dre.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wendron
Vernon Bogdanor
Klass:Skriforyon Klass:Sowson
Paliwelsen an pras
Paliwelsen an pras, Kembrek maswellt penwyn, Sowsnek Yorkshire fog yw eghen a wels pur gemmyn. An hanow skiansek ‘lanatus’ a styr gwlanek yn Latin, ow kampolla gwiasedh blewek an plans. Yn Europa north usys yw rag peuri drefen hy bos gorthsavel.
Paliwelsen an pras a’s teves del looslas. Hi a askorr mynsow meur a has, ow trevesigetha tiryow mool yn uskis. Yth yw pennfenten boos da rag tykkiow Duw.
Trenyer (Pluw Wendron)
Tre vyghan yn Kernow yw Trenyer, yn Pluw Wendron.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wendron
Egloswendron
Tre yn Kernow yw Egloswendron, yn Pluw Wendron, tri mildir dhe'n north a Hellys. An tyller a-dro dhe'n dre a henwir Gwendron.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wendron
Trewedhenek (Pluw Wendron)
Tre vyghan yn Kernow yw Trewedhenek, yn Pluw Wendron, dhe'n north-est a Hellys. Hanow an dre a dheu dhyworth Gwedhenek, hanow personel.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wendron
Uraniom
Elven gymyk yw uraniom, niver 92 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw U. An hanow a dheu dhyworth an planet Ouran, henwys yn y dro dhyworth duw an ebron yn mythologieth grek.
Rann veur a dommder pervedhek an Norvys a dheu dhyworth breynans radyoweythresek atomow uraniom. Nyns eus rann vewoniethel dhe uraniom, drefen y vos radyoweythresek.
Chif moon uraniom yw pygvoon (uraninit, UO2, po pitchblende yn Sowsnek, dhyworth an Almaynek pech du, ha blende toller). Yn 1789 Martin Heinrich Klaproth, kymygydh Almaynek yn Berlin, a hwithras pygvoon, ha kavos polter, aswonnys ganso avel elven nowydh, henwys uraniom ganso (diskudhys veu uraniom an keth bledhen). Enyshes veu alkan uraniom rag an kynsa prys yn 1841 gans Eugène-Melchior Péligot yn Paris. Ny aswonnys o uraniom avel alkan peryllus bys dhe 1896 pan dhiskudhas Henri Becquerel dell wrug sampel uraniom kawsya komol war blat skeusennek. Ev a dhamkanas bos uraniom ow tewynna dewynnow anweladow.
Jynn ebron americanek a dhroppyas an danbellen atomek gynsa war Hiroshima yn Nihon yn 1945. An danbellen a gomprehendyas uraniom-235, kemmys hag hevelep dhe 12,500 tonnas a TNT, ha'n tardh iskevresek a ladhas a-dro dhe 75,000 dhen. Chif askorroryon uraniom yw Ostrali, an Statys Unys, Kanada, Gabon, Repoblek Werinel Kongo, Afrika Dheghow, Russi ha China. Askorrans ollvysel yw a-dro dhe 40,000 tonnas an vledhen, ha devnydh an brassa rann yw dinythi tredan. Usys yw uraniom re beu yn dasoberoryon nuklerek, h.y. uraniom diskargys (depleted uranium) rag laster gorholyon ha jynnow ebron, dhe liwa priweyth ha gweder, hag yn arvwisk tanbellenigow.
Pan wrello atom uraniom folsa, askorrys yw elvennow erel, yn arbennek strontiom-90. Y'n 1950ow ha 1960ow, provow arvow nuklerek war enep an tir a worra strontiom-90 hag iodin-131 y'n ayrgylgh. Y feu droklamm yn Windscale, Pow Sows, yn 1957, hag yn Chernobyl, Ukrayn, yn 1986. Nans yw a-dro dhe 2 bilvil vledhen, y feu kreunyans a uraniom y'n kerrygi yn Oklo, Gabon, ow talleth dasoberor nuklerek naturel.
Poos atomek yw 238.03, y boynt teudhi yw 1132°C ha'y boynt bryjyon yw 3754°C. Y dhosedh yw 19kg an liter. Alkan arghansek, es y vortholya ha'y dhyghtya yw. Uraniom a gomprehend tri chif isotop, uraniom-238, 99.3% anedha (hanter-bewnans 4.5 bilvil vledhen), uraniom-235, 0.7% anedha (hanter-bewnans 700 milvil vledhen) hag uraniom-234, 0.005% (hanter-bewnans 245000 a vledhynnyow). Usys yw komparrivow isotopow uraniom ha plomm rag dedhya kerrygi.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
David Miliband
David Wright Miliband (genys 15 mis Gortheren 1965) yw dengarel ha kyns politeger bretennek.
Straylwelsen
Straylwelsen, Kembrek cawnen ddu, Sowsnek matgrass yw eghen a wels pur gemmyn. Kevys yw straylwels yn efan yn Eurasi a Rewenys dhe Vongoli, Afrika north hag Amerika north-est. Hy bewva voyha kemmyn yw gonyow, breow ha menydhyow war weresow boghosek trenk. Kales ha divlas yw dhe dheves ha bughes.
David Miliband
Klass:Didhuwydhyon Klass:Dinethyansow 1965 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2010-2015 Klass:Parti Lavur Klass:Politegoryon a Loundres
Straylwelsen
Klass:Gwels
Protin
skeusennik|200px|de|Golinyans a gesweyth 3D myoglobin ow tiskwedhes yn liw an troyll alfa.
Stoff organek yw protin (gelwys ynwedh polypeptidow) gwrys a drenkennow amino restrys yn kadon blegys. Polymer yw an trenkennow amino junys war-barth gans kevren peptid ynter an karboksil ha'n bagas amino. An hanow rag an kevres a drenkennow amino yn protin yw kevres TDN an genyn. Y hyllir aga aswon avel unigynnow der aga kod genynnek.
Dre vras, 20 trenken amino yw omvyskys y'n kod genynnek, mes yn nebes organedhow, an kod genynnek a yll komprehendya selenocystin (selenocysteine).
skeusennik|Gwynn oy a gomprehend meur a brotin
Myghal Palmer
Michael Charles Palmer, po Myghal Palmer (22 Hwevrer 1936 – 20 Hedra 2005) o novelydh y’n yeth Kernewek.
Genys veu Myghal Palmer yn Porth Dewnans yn 1936, an yowynkka a dhew flogh dhe Reginald W L Palmer hag Elizabeth M L Grose. Y das o klorek arghantti. Adhyskys veu yn Kolji Aberplymm, ow kwaynya an Pewas Sowsnek. Ev a warias yn lies drama radyo dhe’n BBC. Rag servis kenedhlek ev a viajyas dhe Irak, Jordan ha Koberenys. Awosa ev a viajyas dhe lies rann a’n bys gans y deylu.
Yth eth dhe Golji Pennvro yn Pennskol Rysoghen rag studhya lagha. Mes wosa ev dha asa Rysoghen, ev a sewyas y das dhe oberi yn Arghantti Lloyds. An brassa rann a’n termyn ev a oberi yn Bristol ha Taunton, mayth o trigys war-barth ha'y wrek, Margaret ha’ga diw vyrgh. Da o ganso kerdhes, hag ev a gerdhes lies trolergh hir ow komprehendya an Hyns an Pennines ha Trolergh Arvor Kernow.
Yth esa bern dhodho ow tochya y aghskrif, ha’y wreydhyow Kernewek a gentrynnas ev dhe dhyski Kernewek. Ev a dhallathas dyski Kernewek dre gors kesskrifans ‘Kernewek Dre Lyther’. Enorys veu avel bardh an Orsedh der apposyans yn 1986 yn Lannwedhenek gans an hanow bardhek.
Myghal Palmer a skrifas peswar a’n pymp novel kynsa skrifys yn Kernewek. Ev a skrifas lies hwedhel berr hag erthyglow rag lyvrow termyn ynwedh, keffrys ha nebes bardhonieth. Pur dheskrifus o y skrifow, didhanus treweythyow, trist po euthyk termynyow erel. Ev a waynyas pewasow an orsedh keniver tro, y feu govynnys dhodho sevel orth kesstrifa rag ri chons dhe dus erel.
San Antonio de Cabezas
San Antonio de Cabezas, aswonnys ynwedh avel Cabezas, yw treveglos yn Kuba yn burjestra Unión de Reyes, yn Ranndir Matanzas. Y boblans yw 5,549 ha'y arenebedh 28.70 km².
Myghal Palmer
Ev a verwis a ganker 20 Hedra 2005.
San Antonio de Cabezas
Doronieth
Desedhys yw war an or yntra ranndiryow Matanzas ha Mayabeque, dhe'n gogledh a geunegen Zapata. An pellder dhe Bermeja yw 6 km, dhe Palos 8km, dhe Nueva Paz, 14 km, Unión de Reyes 20km, Matanzas 37km ha Habana 88km. An bargennyow tir a dev losow kegin trovannel kepar ha kassava, eddoes, hwegys hag avokados.
Treusporth
Fordh veur Circuito Sur a dre gres an dreveglos ha'n nessa gorsav hyns horn yw Palos war hyns horn Havana-Güines-Cienfuegos, 8 km dhe ves. An porth gorfordh nessa yw "Nueva Paz" (war worfordh A1), 14 km dhe'n soth-west.
Feth didheurek
An 8ves a vis Hevardhu 1880 y hwarva an kynsa demedhyans ynter hilyow yn Latin Amerika oll yntra Paula Francisca Romero ha Benjamín Valdés.
Klass:Citys ha trevow yn Amerika Klass:Kuba
Tal (rann a'n korf)
Lies edhen yw henwys drefen bos gensi tal apert, kepar ha'n skaraw tal wynn.
Ernest Retallack Hooper, den posek y'n Dasserghyans Kernewek a usyas an hanow bardhek 'Talek' drefen y semlant. skeusennik|300px|Skaraw tal wynn
Lavar gwerin
Klass:Enep
Zoë Heller
Zoë Kate Hinde Heller (genys 7 mis Gortheren 1965) yw jornalyades ha romansores sowsnek. Klass:Dinethyansow 1965 Klass:Skriforesow Klass:Skriforyon fugieth Klass:Sowsesow
Governans Boris Johnson
Governans Boris Johnson a yll styrya:
Ytriom
Elven gymyk yw ytriom, niver 39 y'n Vosen Beriodek. Y furvell yw Y. An hanow a dheu dhyworth tre Ytterby yn Sweden. Ytriom yw onan a beder elven henwys dhyworth an dre ma. Hevelep yw ytriom yn kymyk dhe'n elvennow dor-tanow po lanthanid, mes nyns yw unn anedha y'n gwir, hag yn sur nyns yw tanow vytholl. Nyns eus rann vewoniethel dhe'n elven. Nebes gwenonek yw holanow hedeuth ytriom. Usys yw ytriom-90, isotop radyoweythresek, dhe dhyghtya kellow kanker, kepar ha lymfoma, kanker T-kell an goos (Sowsnek: T-cell leukaemia / T-cell leukemia), ha kankerow an oygel, kolodhyon ha'n eskern.
Diskudhys veu ytriom yn 1794 gans Johan Gadolin (1760-1852), kymygydh finnek, ha Professor Kymygieth yn Pennskol Åbo (Turku yn Finnek) yn Pow Finn. Ev a gavas bothen moon dhyworth Karl Axel Arrhenius (1757-1824). An moon dheuth dhyworth gwik Ytterby yn Sweden, ytho henwys an moon ytterbit. Wosa hwithrans, Gadolin a leveris ev dhe dhiskudha dor nowydh, henwys yttria ganso.
Askorrys yw a-dro dhe 600 tonnas an vledhen. Usys yw yn kesalkenyow, ev a wellhe magnesiom, kromiom ha horn tedhys. Ytriom oksysulfid yw an kessran rudh yn pellwologow liw. Ytriom oksid a wra gweder hag a yll gorthsevel tommder ha jaggys, usys yn lensow kamera. Usys yw ynwedh dhe wul ughkendegoryon. Yn 2009 diskudhys liw nowydh a gomprehend ytriom, h.y. glas YInMn yn Pennskol Oregon.
Poos atomek yw 88.91, y boynt teudhi yw 1522°C ha'y boynt bryjyon yw 3338°C. Y dhosedh yw 4.47kg an liter. Alkan medhel gwynn-arghansek yw.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Melinnowydh
Tre vyghan yn Kernow yw Melinnowydh, desedhys yn nans dhe'n north a Egloslajek neb seyth mildir (11 km) north est a Druru.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Lajek
William Charles Daniel Watson
William Charles Daniel Watson, Tyrvab (25 Du 1886 - Hedra 1959) o lowarther, aghskrifer, kunteller skians ow tochya an yeth Kernewek ha den posek yn Dasserghyans an yeth. Genys veu yn Lannwythek (Mylor yn Sowsnek) ogas dhe Aberfala yn 25 Du 1886, an kottha a eth flogh dhe Daniel Watson, marner marchont, ha Clara Frances Hocking. Aswonnys yw avel onan a’n kynsa tus y’n Dasserghyans dhe allos kewsel Kernewek heb hokkya.
Yowynkneth ha dyski Kernewek
Pan veu Watson 13 bloodh, ev a welas troosnoten yn lyver yn Kernewek, ‘kemer with na rey gasa a vor goth rag an vor noueth’ (kemmer with na wredh gasa an fordh goth rag an fordh nowydh). Watson a skrifas, ‘nevra na veu an yeth Kernewek na istori Kernewek menegys y’n skol’.
Ev a asas skol Lannwythek 13 bloodh, hag oberi avel lowarther. Yn gwav 1901, Watson a vetyas den henwys J.W.Bull, polsyer frynkek, a wodhya a-dro dhe’n yeth hag a’n jevo skians hengovek a lavarow ha geryow Kernewek. Ev a dhallathas adhyski y honan dhyworth lyvrow a Lyverva Frynk Aberfala. Yn 1904, wosa ev dhe gavos droklam war skath yn Poll Skathow, ev a vetyas benen goth yn Klavji Aberfala. Hi a’s tevo skians hengovek a’n niverennow. Watson a usyas lyver Henry Jenner, ‘A Handbook of the Cornish Language’ rag gwellhe y Gernewek, ha kesskrifa gans an Rev. H.L. Leverton a Vaunan (den a wodhya neppyth ow tochya an yeth ynwedh). Watson a wre viajya a-dro dhe’n pow ow tyski temmyn hengovek a’n yeth dhyworth tus kepar ha George Hall a Lannwythek, George Bray ha Mr Dunn a Lannergh, John George a Eglosvelyan hag erel. Yn 1918 A.P. Jenkin a Drewydhgi a gomendyas Watson dhe Jenner ha Morton Nance, hag awosa dhe Richard Hill a Lannust, hembronkyoryon an Dasserghyans.
Rann Watson y'n Dasserghyans
William Watson a guntellas kanow ha karollow hengovek ynwedh. Ev a dhiskudhas hen garol kenys gans den koth a Sen Dey, Thomas Beard, karol aswonnys hedhyw avel Karol Sen Dey. Ev a dreylyas an karol dhe Gernewek ha keworra vers aral dhodho.
Jenner, Morton-Nance ha Watson a dhallathas gul towlow rag fondya Gorsedh Kernow. Rag gallosegi henna, ev eth dhe Dreorci yn Kembra, may feu enorys avel bardh Gorsedd Cymru (Gorsedh Kembra) yn 1928 gans an hanow bardhek, war-barth ha Morton-Nance ha hwegh aral. Yn 1929 Watson o kannas Gorsedh Kernow y’n solempnita kynsa yn Boskawenn-Unn. Ev a synsas an keth soodh lies bledhen.
Watson o a’n renkas oberi, ha drefen hemma, Henry Jenner, fondyer an Dasserghyans, a sevas orth y aswon yn ogas. Pan veu dyllys ‘Lyver Canow Kernewek’ gans Dr Ralph Dunstan yn 1929, komprehendys veu pymp a ganow y’n yeth Kernewek. Dunstan o koweth Jenner ha Robert Morton Nance, an dhew chif hembronkyer a’n Dasserghyans. Jenner ha Morton Nance o a’n renkas kres. Nyns yw mar revedh ytho nag usi geryow Kernewek dhe Garol Sen Dey, skrifys gans Watson, komprehendys y’n lyver.
Tyrvab a gesoberas gans Morton-Nance dhe rekordya geryow rannyethel. Yth esa bern meur ganso ow tochya neppyth Kernewek. Ev o aghskrifer a vri. Y skians avel lowarther a veu aswonnys gans lies lyver-termyn akademek lowarthieth ha lyvrow kepar ha ‘British and Foreign Trees and Shrubs in Cornwall’ gans Edgar Thurston.
Yn 1931 Tyrvab a dhyllas lyver lavarow gelwys First Steps in Cornish. Nyns o pur lowen gans an fordh a wrug Morton Nance savonegi an lytherenans avel Kernewek Unyes hag y fordh a skrifa Kernewek o moy hevelep dhe fordh Jenner, selyes war Kernewek Diwedhes.
Bewnans teylu
Yn 1908 ev a dhemedhas Elizabeth Mary Rogers yn Hellys. I a gavas dew vab, John (1910) ha Sidney (1915), hag unn vyrgh, Esther (1911). Y wrek a verwis yn Genver 1937. Yn mis Kevardhu an keth bledhen, ev a dhemedhas arta, dhe Ruby Pope yn Sen Eler.
Ev o lowarther dhe Lowarthow Rosehill, Aberfala, ha lowarther Mr A. Pearse Jenkin yn Trewydhgi. Yntra 1929 ha 1951 ev o penn lowarther dhe Gorforeth Pennsans hag avisyer Lowarthow Morrab y’n keth tre.
Yn y vewnans diwettha, ev a dhyskas Frynkek, ha wosa henna ev a dhyskas Bretonek orth goslowes orth an pyskadoryon a Vreten Vyghan. Herwydh E.G.R.Hooper (Talek), ‘nagonan re gowsas Kernewek yn fordh mar burwiryon avel Watson’.
Watson a verwis yn Hedra 1959 yn Klavji Pennsans. Yntiryes yw yn ynkleudhva Pennsans.
Karol Sen Dey
Geryow Karol Sen Dey, skrifys gans Watson
'Ma grün war 'n gelynen, 'ga lyú-ý léthwyn ''Ha Jésus ó maylyes yn dyllas owrlyn ''Ha Mam ó an Vaghteth ''Marýa Mam Dew ''Ha gwedhen an gwella An gelynen yú Kelyn, kelyn ''Ha gwedhen an gwella An gelynen yú  'Ma grün war 'n gelynen, 'ga lyú-ý gwelswer ''Ha Jésus ó crowsys, ý Vam yn awhér '' 'Ma grün war 'n gelynen, 'ga lyú-ý gosrüth ''Ha Jésus yú 'gan Sylw'as, ý vernans mar druth '' 'Ma grün war 'n gelynen, 'ga lyú-ý glowdhú Ha Jésus ó marow, dredho ný a vew
Klass:Dinethyansow 1886 Klass:Mernansow 1959 Klass:Skriforyon yn Kernowek
Robert Holmes (skrifer)
Robert Colin Holmes (2 mis Ebrel 1926 – 24 mis Me 1986) o skrifer pellwolok bretennek. Klass:Dinethyansow 1926 Klass:Mernansow 1986 Klass:Skriforyon fugieth Klass:Sowson
Terry Nation
Terence Joseph Nation (8 mis Est 19309 mis Meurth 1997) o screenwriter ha romanser bretennek. Klass:Dinethyansow 1930 Klass:Kembrion Klass:Mernansow 1997 Klass:Skriforyon fugieth
Tom MacRae
skeusennik Tom MacRae (genys 6 mis Est 1977) yw skrifer pellwolok, awtour, dramasydh, lyricist, askorrer pellwolok ha screenwriter sowsnek.
Klass:Dinethyansow 1977 Klass:Skriforyon fugieth Klass:Skriforyon lien fleghes Klass:Sowson
Egloslajek
skeusennik|An eglos vethodydh koth yn Egloslajek Tre yn Kernow yw Egloslajek, yn Pluw Lajek. Yma neb hwegh mildir (9.5 km) dhe'n north est a Druru, hag yma poblans a 1,513.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Lajek
Tal (kewer)
Yn keweronieth, tal yw amal yntra dew ayrgorf. Pan wrello ayrgorf tomm gwaya tro'ha ayrgorf yeyn, tal domm a hwer. Tal yeyn a hwer pan wrello ayrgorf yeyn mos tro'hag ayrgorf tomm. Pubonan a's teves gnasow kewer arbennik. Dell yw usys, talyow a dheu drefen devedhyans diwaskedh. Drefen bos gwynsow ow treylya, ayrgorf tomm a yskyn a-ugh ayrgorf yeyn, ha'n ayrgorf yeyn hag a sew a yn-dann an ayrgorf tomm. Y'n dhew gas, ayr a yskyn, ow yeynhe, ethen dowr a luth ha hi a wra glaw. Wosa niver a dhedhyow, oll an ayr y'n ranngylgh tomm yw drehevys a-ugh an tir. Gelwys yw an studh ma avel tal okkludys. Arwodhyow rag talyow war vappa kewer yw linen gans hanterkylghow rudh dhe'n dal domm, linen gans trihornow glas dhe'n dal; yeyn, ha rag tal okkludys linen gans hanterkylghow ha trihornow ow tereylya. skeusennik|250px|Arwodhyow talyow: (1) Tal domm (2) Tal yeyn (3) Tal okkludys (4) Tal stag
800px|centre skeusennik|300px|Talyow war vappa kewer
Egloskrewen
Tre yn Kernow yw Egloskrewen, yn Pluw Grewen, neb tri ha hanter mildir dhe'n soth a Gammbronn. Pur bosek o an diwysyans balweyth y'n dre. Hanow an dre a'n jeves an elven Krewen, hanow personel.
Pras an Bibel
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Grewen
Diegyn
Diegynnow yw eseli an isurdh Folivora a vronnviles, ow komprehendya diegynnow gwydh, hag a vyw hwath, ha diegynnow a tir, hag yw difeudhys. Merkys yns i rag sygerneth aga gwayansow, i a spen an brassa rann a'ga thermyn ow kregi a-wartha dhe woles yn gwydh koswigow trovannel Amerika Dhyghow ha Kres.
Aga hys yw yntra 60 ha 80 cm, ha'ga foos yntra 3.6 dhe 7.7 kg. Aga garrow yw hir ha'ga fennow krenn gans skovarnow byghan. I a's teves golok liw, mes aga golok ha klewes yw gwann, ytho res yw dhedha kregi war vlasa ha tava dhe dhiskudha boos.
Vince Gilligan
George Vincent Gilligan Jr. (genys 10 mis Hwevrer 1967) yw skrifer, askorrer ha kevarwodher amerikanek.
Diegyn
Kevradhow metabolek diegynnow yw pur isel (le ages hanter an kevradh gwaytys rag eneval an myns na) keffrys ha'ga thempredh korf: 30 dhe 34 °C pan vons gweythresek ha le vyth pan ow powes. Dell yw usys, an minvlew yw ost dhe algi symbiotek, ow ri kudhliw rag jagwares, ocelotes hag eres gwragh. Drefen an algi, minvlew diegynnow yw ekosystem war y honan, ost dhe lies eghen a velldrosogyon, ow komprehendya re arvilek ow bratha ha sugna goos, kepar ha kelyon tewes ha moskitos, low, torek ha mitys.
Vince Gilligan
Klass:Skriforyon fugieth amerikanek
Diegyn
Enevales digoweth yw diegynnow, ow tos warbarth saw rag parya. I a dhiyskyn dhwowrth an gwydh a-dro dhe unnweyth pub eth dydh rag kawghya war an tir.
Pub diegyn a dheber del an wedhen cekropia, mes diegynnow dewvys yw olldhebroryon, ow tybri hwesker, karyn, frooth, del ha pedrevanes byghan ynwedh. War an leuv aral, diegynnow tribys yw losowdhebroryon yn tien, ow tybri efander ynn a dhel dhyworth nebes gwydh yn unnik.
Diegynnow an tir
Diegynnow an tir a wre bewa a-dreus Amerika Dhyghow hag Amerika Gledh a-dhia a-dro dhe 20 milvil bledhen alemma. Re anedha o pur vras. Ow poosa moy ages pymp tonnas, gans hys a 6 meter ha ughelder a 5.2 meter, Eremotherium o ughella ages olifans Afrika. I eth mes a wel termyn kott wosa devedhyans tus nans yw a-dro dhe 11,000 bledhen. Dustuni a gampol tus ow helghya dhe gevranna dhe dhifeudhans megafauna Amerika. I a veu ledhys, keginys ha dybrys gans tus.
Klass:Bronnviles
Pollmargh
Tre vyghan yn Kernow yw Pollmargh, yn Pluw Wendron, neb peswar mildir dhe'n north-est a Bennrynn ha peswar mildir dhe'n soth a Resrudh. Yma an dre ogas dhe Greun Stedhyan ha Karnmenelys.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wendron
Zirkoniom
An chif monow yw zirkon (ZrSiO4), kevys yn Ostrali, an Statys Unys ha Shri Lanka, ha baddeleyit (zirkoniom oksid, ZrO2), kevys yn Brasil. Askorrans ollvesel yw a-dro dhe 7,000 tonnas an vledhen. Usys yw yn priweyth, daffar hag a worthsevel tommder avel fornow, gweder, kymygennow ha kesalkenyow. Priweyth gwrys a zirkoniom a gyv devnydh avel kellyl, gwelsow ha daffar golf. Gwerthys yw zirkonow avel gemmweyth ynwedh. Usys yw an brass ranna a askorrans ollvysel an alkan yn dasoberoryon nuklerek.
Poos atomek zirkoniom yw 91.22, y boynt teudhi yw 1852°C ha'y boynt bryjyon yw 4377°C. Y dhosedh yw yw 6.5kg an liter. Alkan kales lenter arghansek yw, hag a worthsevel kesknians yn ta.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Joss Whedon
Joseph Hill Whedon (/ˈhwiːdən/; genys 23 mis Metheven 1964) yw gwrier fylm, komposydh ha skrifer komik amerikanek. (Buffy the Vampire Slayer, Firefly).
Klass:Didhuwydhyon Klass:Kevarwodhoryon fylm Klass:Skriforyon fugieth amerikanek
Klemens
Tre yn Kernow yw Klemens, yn pluw a'n keth hanow. Yma an dre soth-est a Druru.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Glemens
Governans kynsa Boris Johnson
Governans kynsa Boris Johnson a dhallathas 24 mis Gortheren 2019 wosa omdennans Theresa May, an Pennvenyster kyns, hag etholans Johnson avel ledyer an Parti Gwithadorek 23 mis Gortheren 2019. Y feu an governans formys a 57ves Senedh an Ruvaneth Unys; yth esa governans minoryta Gwithadorek. Johnson a gollas y vajorita oberi war 3 mis Gwynngala 2019 wosa esel Senedh Phillip Lee dhe gwytya an Parti Gwithadorek, ow junya an Gweriniethoryon Livrel. An governans kynsa Johnson a worfennas gans etholans war 12 mis Kevardhu 2019 hag an governans nessa Boris Johnson, governans majorita Gwithadorek, a veu formys a-wosa.
Kabinet
Klass:Gwlasegeth an Ruwvaneth Unys Klass:Parti Gwithadorek Klass:2019
Muryonen
Muryon yw hwesker kowethasek a'n teylu Formicidae ha, warbarth an goghi ha gwenen kelmys, a long dhe'n urdh Hymenoptera. Muryon a esplegyas dhyworth hendasow haval dhe woghi y'n Amser Kalghek. Moy ages 13,800 eghen a veu klassys yn-mes a sommen estemys dje vos 22,000. Es yw dh'aga aswon dhyworth aga tavellow elinek ha kesweyth a furv aga kresyow.
Muryon a furv trevesigethow ow varya yn aga myns dhyworth nebes degow a unigynnow dhe drevesigethow restrys meur a vilvilyow a unigynnow. Trevesigethow moy a gonsist a vagasow varyansek a vuryon benow diaskellek gownagh henwys castes yn Sowsnek, an brassa rann anedha yw oberoryon, keffrys ha soudoryon ha bagasow arbennik erel. Ogas dhe bub trevesigeth a's teves nebes muryon gorow frothus gelwys "sudron" hag onan po moy a vuryon benow frothus gelwys "myghternesow". Trevesigethow a ober avel ughel-organedh po ensys unys, gans pubonan owth oberi warbarth rag skoodhya an drevesigeth.
Muryon re drevesigethas ogas dhe bub brastir war an Nor, a-der Antarktika ha nebes enesow yeyn. Muryon a wra an gwella yn ekosystemow leyth trovannel, ha martesen aga biomas yw moy ages enevales hag ydhyn warbarth. Aga sewena yw drefen aga restrans kowethasek ha gallos dhe janjya bewvaow, usya asnodhow ha difresa ag honan.
Kowethasow muryon a us rannans lavur, keskomunyans ynter unigynnow ha gallos dhe assoylya kudynnow komplek. Lies gonisogeth denel a wra devnydh a vuryon yn keginieth, medhegneth ha devynnow. Nebes eghennow yw talvesys rag rewlya ballow. Byttegyns i a yll distrui trevasow ha omsettya war dhrehevyansow.
Herwydh usadow, rudh po du yw muryon, mes nebes eghenow yw gwyrdh. An brassa rann a eghennow muryon yw preydhoryon ollgemmyn, debroryon skollyon ha losowdhebroryon anidro, mes nebes eghennow re esplegyas fordhow arbennik a gavos megyans. I a with lew losow ha kemeres lin hweg dhywortans henwys melgowas. Nebes eghennow ynwedh yw arvilek war vuryon erel, ow synsi kethwesyon.
skeusennik|300px|left|Anatomieth muryonen hwel
Klass:Hwesker
Keynwynn
Tre yn Kernow yw Keynwynn, konsidrys lemmyn avel rann a'n cita Truru. Y'n termyn eus passyes yth o chif cita pluw Geynwynn, eus hwath.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Truru
Florence Nightingale
(12 Me 1820 – 13 Est 1910) Klavjiores Bretennek o hi. Genys a veu yn Itali, Florence. Ragresores o hi rag gonisyow ow gwitha klevyon.
Klass:Dinethyansow 1820 Klass:Godhonydhesow Klass:Mernansow 1910 Klass:Sens Klass:Sowsesow
Mentrimildir
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Geynwynn
Erwin Schrödinger
Erwin Schrödinger (Erwin Rudolf Josef Alexander Schrödinger, 12 a vis Est 1887 – 4 a vis Genver 1961) o fysegydh Ostrian ha bewonydh tybiethel. Onan a'n kynsa tasow a dybieth kwantum yw ha ev a wrug gwaynya an Pewas Nobel rag Fysegieth yn 1933.
Klunyek
Tre yn Kernow yw Klunyek, yn Pluw Ge, unn mildir soth a Druru. Yma an dre yn penn Pyll Klunyek, a ygor war-tu ha'n Hyldreth.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Ge
Erwin Schrödinger
Bewnans
Schrödinger a wrug mos dhe'n Hel Sport Akademek a-dhia 1898 dhe 1906. A-wosa, ev a wrug studhya awgrym ha fysegieth yn Vienna ha ev a skrifas y habilitation a-dhia 1910.
Gwelsen an gonyow
Gwelsen an gonyow, Kembrek glaswellt y gweunydd, Sowsnek purple moorgrass yw eghen a wels pur gemmyn. Teythyek yw yn Europa, Asi west hag Afrika north. Gwels an gonyow a dyv gwella yn gweresow trenk, y’n gwella kas, pH a ynter 3.5 ha 5. Kemmyn yw war halyow, gonyow ha gwern dres Breten hag Iwerdhon.
Erwin Schrödinger
Bewnans
Souder o ev yn Bresel Brys I. A-wosa, professor o ev yn Zürich, Jena, Breslau ha Stuttgart. Yn 1920 ev a wrug demedhi. Yn 1927 ev eth dhe Berlin rag an felshyp a Max Planck.
Gwelsen an gonyow
Hy bewva voyha kemmyn yw gonyow, breow ha menydhyow war weresow boghosek trenk. Kales ha divlas yw dhe dheves ha bughes.
Erwin Schrödinger
Bewnans
A-wosa an Nazis a wrug kemeres power, Schrödinger a gasas Almayn ha ev a wrug dos ha bos professor yn Oxford. Yn 1933, an Pewas Nobel o res dhodho. Teyr bledhen diwettha ev a dhehwelis dhe Austria bos professor yn Graz. Yn 1938, re o dhodho gasa Austria, drefen an Nazis dhe perghenegi an governans. Ev eth dhe Dublin ha ev a wrug dos ha bos keverwodhyas a'n Skol rag Fysegieth Tybiethel.
Nansigolen
Tre yn Kernow yw Nansigolen, yn Pluw Grewen, dhe'n soth a Bras an Bibel. Yth esa gorsav tren a'n hyns horn Hellys y'n dre, a dhegeas yn 1964. Yn eyl bresel an bys, y feu tanbellennow droppyes war Nansigolen, mes ny veu damach rekordyes.
Erwin Schrödinger
Bewnans
Yn 1956 ev a dhewhwelis dhe Vienna ha ev a wrug dos ha bos professor a Fysegieth Tybiethel. Ev a wrug merwel a tuberculosis yn 1961.
Gwelsen an gonyow
Gwels vledhynnyek yw gwels an gonyow a furv bonniow hag a tyv dhe ughelder a 120 cm (ughella pan vo klesys gans eythen po grug). Drefen an bonniow, gwels an gonyow a yll gorthsevel tanow gwyls. Hy a askorr bleujennow ynter mis Gortheren ha mis Gwynngala, moy holergh ages neb eghen gwels aral. Usys yw avel boos gans nebes eghennow a dykkiow Duw.
Nansigolen
Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow nans hag igolen.
Gwelsen an gonyow
Klass:Gwels Klass:Plansow afinus
Termit
Isurdh a hwesker kowethasek yw an termitow. An hanow Kembrek yw morgrug gwynion, ha gorrys yw an hanow white ants dhedha yn Sowsnek treweythyow, mes nyns yns i muryon vytholl.
Bryan Fuller
Bryan Fuller (genys 27 mis Gortheren 1969) yw skrifer hag askorrer pellwolok amerikanek. (Hannibal, Star Trek Discovery).
Termit
Enevales kowethasek yns, hevelep dhe muryon ha nebes gwenen ha goghi. Dell yw usys, i a dheber skollyon, dre vras prenn, del marow, gweres po kawgh enevales. A-dro dhe 4,000 eghen a eksist (aswonys yw a-dro dhe 2,000 dhe daskonomieth). 10% anedha yw ballow a yll kawsya damach meur dhe drevasow, drehevyansow po koswigow.
Bryan Fuller
Klass:Amerikanyon LKDT Klass:Dinethyansow 1969 Klass:Skriforyon amerikanek Klass:Skriforyon LKDT
Erwin Schrödinger
Bewnans
Klass:Dinethyansow 1887 Klass:Didhuwydhyon Klass:Godhonydhyon Klass:Godhyli Klass:Mernansow 1961 Klass:Ostrians Klass:Pewas Nobel
Termit
Termitow yw debroryon skollyon pur bosek y'n ranndiryow istrovannel po trovannel. I a eylgylgh prenn ha stoffow losowek erel.
Trevesigeth termitow a dhalleth pan wrello termitow askellek (henwys alates) hesya ha parya. Wosa parya, i a godh dhe'n tir ha tenna aga eskelli. An venow a hwila rag tyller da ha'n gorow a's sew. Nythow an brassa rann a dermitow yw yn-dann dor, mes termitow yn Afrika hag Ostrali a dhrehev krugow bras gans semlant breow byghan dhe ughelder a 7 meter po moy.
Poblansow trevesigethow termitow yw yntra nebes kansow dhe nebes milvilyow a unigynnow. I yw systemow omrestrys a wra devnydh a skians hes. I a gesober dhe usya pennfentenyow boos ha kerghynedhow na via kavadow dhe unigynnow. Trevesigeth dipek a gomprehend nymfow (yonkers hanter adhves), oberoryon, soudoryon hag unigynnow dinythi a'n dhiw reydh, treweythyow ow komprehendya niver a vyghternesow a dhedhow oyow.
Klass:Hwesker
John Fetterman
John Karl Fetterman (genys 15 mis Est 1969) yw politeger Statys Unys hag esel Senedh an Statys Unys rag Pennsylvani a-dhia 2023. Esel Parti Demokratek yw.
Fetterman o an Is-Governour a Bennsylvani a-dhia 2019 dhe 2023 ha'n Mer Braddock a-dhia 2006 dhe 2019. Y'n 2022 etholans Senedh an Statys Unys yn Pennsylvani (rag an esedh opyn wosa an omdennans Pat Toomey), Fetterman a gwaynyas an ombrofyans Demokratek gans 59% a'n votys, ha fethas ombrofyer Repoblikanek Mehmet Oz y'n etholans ollgemmyn gans 51% a'n votys.
Devynnow
Klass:Demokratyon Klass:Eseli Senedh an Statys Unys Klass:Meryon Klass:Pennsylvani
Nansigolen
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Grewen
Atom
skeusennik|Model Bohr a atom [[Karbon gans 6 proton, 6 newtron ha 6 elektron.]] Atom yw tamm a vater pur vyghan. Yma lies eghen a atom gans aga hanow, gronnedh ha braster aga honan. An re ma yw henwys elvennow kymyk hag yth yns i yn aray war an vosen beriodek. Ensamplow a elvennow yw hidrojen, karbon, owr, h.e. Devedhyans an ger atom yw a'n Hen Greka: a (di-, an-) ha temnein (treghi), ow styrya 'antreghadow'.
Braster poran a atomow a greg war an elven, mes an efander yw a 0.1 dhe 0.5 nanometer a-hys. Unn nanometer yw a-dro dhe 100,000 gweyth byghanna ages ledander blewen dhenel. Ytho, anweladow yw atomow heb toulys arbennik.
Atomow a yll junya war-barth dhe wul molekulow. Rag ensampel, dew atom hidrojen hag unn atom oksyjen a wra kesunya dhe wul molekul dowr. Dasoberyans kymyk yw hemma.
Atomow yw gwrys a teyr eghen a berthygel munys: proton, newtron hag elektron. An protonow ha'n newtronow yw moy poos ha gortos yn kres an atom, henwys an sprusen (po hasen po bewesen). Yn kerghyn an sprusen yma komolen a elektronow skav hag yw tennys dhe'n protonow y'n sprusen dre fors elektrotennvenek awos bos kargow tredanek konter dhedha.
An niver a brotonow yn atom a styr py elven gymyk yw; an niver ma yw henwys y 'niver atomek'. Rag ensampel, yma unn proton dhe hidrojen ha 16 proton dhe loskven. Awos bos gronnedh a newtronow ha protonow mar gehaval, ha'n gronnedh a elektronow yw mar vyghan, y leverir bos an myns a protonow ha newtronow yn atom an 'gronnedh atomek' anodho.
Klass:Kymygieth
Bosleythow
Tre vyghan yn Kernow yw Bosleythow, yn Pluw Grewen, dhe'n est a Bras an Bibel ha dhe'n soth a Gammbronn. Hanow an dre a'n jeves an elvennow bos ha Leythow, hanow personel.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Grewen
David Aaronovitch
David Morris Aaronovitch (genys 8 mis Gortheren 1954) yw jornalyas, kommendyas hag awtour sowsnek. Klass:Dinethyansow 1954 Klass:Sowson
Trelidys
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Grewen
Hadley Freeman
Hadley Clare Freeman (genys 15 mis Me 1978 yn Evrek Nowydh) yw jornalyades amerikanek-bretennek. Klass:Dinethyansow 1978 Klass:Amerikanesow Klass:Skriforesow
Enep (klerheans)
Enep yw an rann a-dherag penn denel a'n dal dhe'n elgeth.
Enep a yll styrya ynwedh:
Nigel Kneale
Klass:Dinethyansow 1922 Klass:Mernansow 2006 Klass:Skriforyon fugieth
Mickey Mouse
skeusennik Mickey Mouse yw figur komik. Ev a veu selys yn 1928 gans Walt Disney hag Ub Iwerks.
Klass:Komigow
Pythagoras
Pythagoras a wrug awedhya Plato, hag ober Pythagoras a wrug awedhya awgrym, tybieth a ilow, ha'n studhyans a ster ynwedh. Y dybiethow yw rann awgrym lemmyn hwath, ha ev o skoler meur.
Tamm pobel a leveris Pythagoras o an kynsa den dhe usya an term filosofieth. Ev a oberas pur glos gans y holyoryon, an Pythagoreans, ytho kales godhvos y ober dhyworth ober a'y holyoryon trewethyow.
Relyjyon o posek dhe'n Pythagoreans. I a wrug arwostla aga liow gans "1+2+3+4" (10 warbarth). I a wrug krysi an enev yw avarwel ha an enev a wra kowlwul troyow a chanj bys pan yll ev dos ha bos glan. I a wrug krysi yth esa enev dhe oll enyvales ha losow ynwedh.
Y gryjansow
An kryjansow a meur les dhe Pythagoras o an bys fisegel o mathematigal ha niverow o an gwirvos gwir.
Theorem Pythagorean
An theorem Pythagorean a leveris an hys a'n amal pella a'n trihorn elinn pedrik, henyws an hypotenuse (C), a bedregas a vydh ekwal dhe'n somm a'n emlow erel a bedregas: a² + b² = c². Klass:Dinethyansow 570 KOK Klass:Filosofers Klass:Godhonydhyon Klass:Grekys Klass:Skriforyon Klass:Mernansow 495 KOK
Esplegyans
Esplegyans re beu ow hwarvos a-ban dhallathas bewnans war an Norvys hag usi ev ow hwarvos lemmyn. Kawsys yw gans dewis naturel. Nyns yw eyl organedhow bew an keth avel y gila poran, yma dyffransow munys dhedha. Nebes dyffransow a wra treusvewa po dynythi esya. Po y fydh esya dhe drovya boos, omgudha a beryl po maga fleghes a wra treusvewa. Ena, y fydh dhe'n fleghes nebes an taklow hag o dhe les dhe'ga herens. Dres termyn, an dyffransow ma a wra pesya ha'n organedh a wra chanjya lowr dhe vos eghen nowydh.
Y hwodhir y hwrug taklow bew chanjya dres termyn, awos bos gweladow aga horfow marow yn karrygi. An korfow marrow ma yw henwys 'omgarregynnow'. Hemma yw prov bos an enevales ha plansow a'n jydh hedhyw dyffrans a'n re a'n termyn eus passys. Dhe gottha an omgarregyn, dhe vrassa an dyffransow a'n furvow arnowydh. Skila a hemma yw esplegyans ha skoodhys yw gans meur a dhustuni.
Klass:Bewonieth
Suzanne Moore
Suzanne Lynn Moore (genys 17 mis Gortheren 1958) yw jornalyades sowsnek. Klass:Dinethyansow 1958 Klass:Skriforesow Klass:Sowsesow
Amovyans
|skeusennik|Lymnans a dhen usi ow klewes euth a [[lyver gans Charles Darwin.]]
Amovyansow yw taklow omglewys hag yw fenomena brysoniethel komplek a hwer yn enevales hag yn tus. Kevrynnys yw amovya gans omglewes, cher, gnas, personoleth ha kentrynnans. Ensamplow a amovyans yw: lowen, trist, serrys, hag erel.
Kawsys yw amovyans gans kemyskans komplek a hormonow ha'n brys kudh. Y hyllir rewlya aga amovyansow der assay war, mes kales yw. Treweythyow, i a wra dhyn fara yn fordhow koynt hag agan lettya dhe vewa herwydh lojyk.
Nyns yw styryans godhoniethel es, mes res yw dhe styryans a amovyans yssynsi an re ma:
Tresulyan
skeusennik|Pons Tresulyan Tre yn Kernow yw Tresulyan, neb tri mildir (5 km) dhe'n est a Druru yn Pluw Glemens. Darvos posek yn Kas an Pymp Kenedhel a gemeras le yn Tresulyan.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Glemens
Simon Le Bon
Simon John Charles Le Bon (genys 27 mis Hedra 1958) yw kaner bretennek. (Duran Duran).
Klass:Kanoryon Klass:Rock Klass:Sowson
Porthkovrek
Tre arvorek yn Kernow yw Porthkovrek, yn Pluw Aghevran, neb naw mildir dhe'n soth a Aberfala, war denewen est an Lysardh. Kresen a sportys dowr yw an dre. Y hyllir gweles tour eglos an dre dhyworth an Meyn Eglos, may teu hanow an meyn.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Aghevran
Noddy Holder
Neville John "Noddy" Holder MBE (genys 15 mis Metheven 1946) yw ilewydh sowsnek. Klass:Dinethyansow 1946 Klass:Kanoryon Klass:Rock Klass:Sowson
Mimar Sinan
Mimar Sinan (Turkek: معمار سينان, genys c. 1488–1490, marow 17ves a vis Gortheren, 1588), aswonnys ynwedh avel Koca Mi'mâr Sinân Âğâ, ("Sinan Agha an Pennser Meur") o pennser (Turkek: mimar) chyf an Ottomans ha ynjynor sivil rag an sultans Suleiman Varthys, Selim II ha Murad III. Ev a oberi a-dro dhe hanterkans bledhen rag Emperoureth Ottoman.
Ev o omgemeryansek rag drehevel moy ages 300 strethur meur ha lies ragdres byghanna, kepar ha skolyow. Y bennobereth o Mosk Selimiye yn Edirne, kyn fe y ober an moyha aswonnys Moks Suleiman yn Istanbul. Y gynsoryon a dhesinyas Mosk Sultan Ahmed yn Istanbul ha Stari Most yn Mostar.
Klass:Mernansow 1588 Klass:Pennseri
Porthalow
Tre vyghan yn Kernow yw Porthalow, yn Pluw Aghevran, ogas dhe Lannaghevran yn tenewen est an Lysardh.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Aghevran
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth
skeusennik|400x400px|Logo an Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth skeusennik|300x300px|Tansys Golowan yn Kernow ordenys gans an Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth Furvys veu an Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth yn 1924, herwydh tybyans Robert Morton Nance, gans an amkan a guntelles ha mentena "an taklow koth a wra an spyrys a Gernow — hy hengovyow, hy geryow ha maneryow koth, ha pyth yw gesys a'y yeth ha kenedhlogeth keltek." Lavar koth an keffrysyans -- dell yw skrifys war aga gwiasva - yw "Cuntelleugh an brewyon ues gesys na vo kellys travyth", po yn Sowsnek "Gather ye the fragments that are left, that nothing be lost". An lavar koth yn logo an keffrysyans yw "Nyns yu marow Myghtern Arthur". An kynsa Kowethas Kernow Goth o selys gans Robert Morton Nance yn Porth Ia yn 1920.
Trowyns trovannel
Trowyns trovannel, treweythyow korwyns, yw ranngylgh a waskedh isel keskelmys gans hager-awel, gwynsow fest krev ha glaw trom.
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth
Hwarvosow an Hav
An Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth a wra solempnya an hengov kernewek koth a dansysow Golowan, herwydh usadow synsys an 23a mis Metheven pub bledhen. An tansysow war bennow bre hag a furv chayn yw synsys yn Bre Skowl, Nanssans, Kastel an Dinas ha Resrudh.
Trowyns trovannel
Henwyn ranndiryel yn Sowsnek
Yn Sowsnek i a's teves henwyn dyffrans yn ranndiryow dyffrans a'n bys. Hurricanes yns i y'n Mor Karib ha Keynvor Iwerydh, typhoons y'n Keynvor Hebask ha cyclones y'n Keynvor Eynda. An hevelenep yns i dhe dhiwaskedhow yn dorlesow temprek kepar ha Kernow, mes i a furv yn fordhow dyffrans.
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth
Hwarvosow an Hav
Y'n kynnyav, gool trevas Kria Penn Yar yw solempnys gans an Keffrysyans.
David Whitaker (screenwriter)
David Arthur Whitaker (18 mis Ebrel 1928 – 4 mis Hwevrer 1980) o skrifer pellwolok ha romanser sowsnek. (Doctor Who). Klass:Dinethyansow 1928 Klass:Mernansow 1980 Klass:Skriforyon fugieth Klass:Sowson
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth
Lyver Termyn
Old Cornwall (Kernow Goth), lyver termyn an Keffrysyans, a dhallathas bos dyllys yn 1925 hag yth yw dyllys diwweyth an vledhen. An kynsa pennskrifer o Robert Morton Nance.
Trowyns trovannel
Furvyans
I a furv dres rannvorow efan pan wrello dowr an mor tommhe, yn tipek ow trehedhes tempredh a 26°C. An dowr a wra ethenna, ow frynkhe tommder ha'n ayr a dhrehev. An ethen dowr y'n ayr yn y dro a wra gluthya, owth askorra glaw. Drefen bos kemmys a dhowr tomm, yma galladewder a vynsow glaw ha krevderow gwyns fest ughel. An gwynsow a dreyl awos an Effeyth Coriolis (hemm yw, pan wrello gwynsow gwaya tro'ha kres an trowyns, i a dreyl drefen bos an Norvys ow resek a-dro). Dell yw usys, ny wrons furvya a-ji dhe 5° dhe'n Kehysedh drefen nag yw an Effeyth Coriolis krev lowr omma. Lower anedha a furv yn west an Keynvor Hebask hag ynter Afrika hag enysow an Antillys.
Porthewstek
Tre vyghan yn Kernow yw Porthewstek, yn Pluw Aghevran, ogas dhe Lannaghevran yn tenewen est an Lysardh. Yma an dre pur ogas dhe'n Meyn Eglos.
Trowyns trovannel
Furvyans
Wosa furvya, trowynsow a way tro'ha north-west yn Hanterkylgh an Ogledh, mes wosa drehedhes brastir, i a dreyl tro'ha'n north-est.
Porthewstek
Henwyn istorek
Hanow an dre a'n jeves an elvennow porth hag Ewstek, hanow personel.
Keffrysyans a Gowethasow Kernow Goth
Lyver Termyn
Klass:Kernow
Trowyns trovannel
Dargana ha'ga henwel
Herwydh usadow, henwys yw trowynsow, rag gweres dargana ha deriva. Henwys yns i wosa drehedhes gwynsow a 62 km/our po moy. Kowethyans Keweroniethel an Bys a dhewis an henwyn. Y'n kynsa le, dewisys veu henwyn sens, mes yn 1887, keweronydh ostralek Clement Wragge a dhewisas henwyn benenes ragdha, owth usya henwyn dhyworth istori ha mythologieth. Pan usyas ev henwyn tus ragdha, ev a gonsidras politegoryon o kas ganso. Erbynn Nessa Bresel an Bys usys veu henwyn dhyworth an lytherennek fonetek (Alfa, Bravo, Charlie ....). A-dhia 1953 usys veu henwyn benenes arta, ha wosa 1978 benenes ha tus.
Porthewstek
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Aghevran
Trowyns trovannel
Aga effeythyow
Y'n termyn eus passyes, trowynsow a sedhas lies gorhel. Dargana gwell y'n 20ves kansvledhen a weres an brassa niver a worholyon dh'aga avoydya. Pan wrello trowynsow trovannel drehedhes an tir, i a yll kawsya meur a dhamach, ow ladha tus ha distrui citys hag isframweyth. Y'n 200 bledhen dhiwettha, ladhys veu a-dro dhe 1.5 milvil a dus gansa.
Gwyns yw an chif peryl. Skommow dhyworth taklow distruys a dheu ha bos pur peryllus. Glaw trom a yll kawsya livow efan. An gwaskedh isel a dhrehev nivel an mor, ow kawsya livow ynwedh (gelwys hwythfians tewedh), war-barth ha tonnow hujes. Wosa an trowyns, yma peryllow erel. Rag ensampel, yn Orleans Nowydh, Louisiana, yth esa kudynnow meur drefen studhyow yeghes drog wosa Trowyns Katrina yn 2005.
Treworabo
Tre vyghan yn Kernow yw Treworabo, yn Pluw Aghevran, neb tri mildir dhe'n west a Lannaghevran y'n Lysardh. Hanow an dre a'n jeves an elvennow tre ha Gworabo, hanow personel.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Aghevran
Trowyns trovannel
Klassans - An Skeul Saffir-Simpson
Tewedh trovannel yw system restrys a dewedhow taran gans gwynsow a ynter 17 ha 32 m/s (34–63 not, 39–73 mildir/our, po 62–117 km/our). Lemmyn an shap troyllyek a dhalleth furvya, mes heb lagas.
Trowyns yw system diwaskedhek bras gans gwynsow sostenys a 33 m/s (64 not, 74 mildir/our, po 118 km/hour) dhe'n lyha. Dell yw usys, trowyns a'n krevder ma a dhispleg lagas, hemm yw, ranndir a studhyow kosel yn kres an troyll. Y hyllir gwles an lagas dhyworth lorellow y'n efanvos avel kylgh byghan heb komol. A-derdro'n lagas yma fos an lagas, ranndir a'n tewedhow taran kreffa ha gwynsow uskissa. An gwynsow kreffa possybyl kevys yn trowynsow trovannel yw a-dro dhe 85 m/s (165 not, 190 mildir/our, 305 km/our).
Augustus
Rewl Augustus a dhallathas oos a gres aswonnys avel Pax Romana. Dre vras an bys roman o rydh a gas vras rag moy es dew kansvledhen, yn dhespit a vreselyow parhus a omlesans emperourethek war emlow an Emperoureth ha bresel vredereth a vledhen gelwys "an Vledhen a Beswar Emperour" yn kever holyans emperourethek.
Trowyns trovannel
Klass 1
Gwynsow peryllus a yll kawsya damach
Augustus
Mab asvabys o ev a rewlyer dien Repoblek Rom, Julius Caesar. Octavian a dhallathas rewlya y'n Nessa Drigourieth. Hemm o tri gour a relya Repoblek Rom: Mark Antony, Lepidus hag Octavian. An drigourieth a dorras yn 33 KOK ha disakord a dreylyas dhe vresel vredereth yn 31 KOK. Wosa gwaynya an strif nerth, Octavian a veu votyes dhe vos Emperour gans an Senedh Roman yn 31 KOK. Ev a gemeras an hanow "Augustus" (a styr 'eksaltys'). Ev a rewlyas bys yn 14 OK, pan dheuth y lesvab ha deuv Tiberius dhe vos Emperour yn y le.
Trowyns trovannel
Klass 1
Tewedhow klass 1 a yll gul damach dhe dohow. Skorennow meur a yll kodha dhyworth gwydh, ha gwydh gans gwreydh bas a yll kodha. Yma damach meur dhe linennow tredan.
Augustus
Klass:Emperours Klass:Faros Klass:Italians Klass:Mernansow 14 Klass:Dinethyansow 63 KOK
Trowyns trovannel
Klass 1
Ensamplow a drowynsow Klass 1 yn aga ughboynt a gomprehend Agnes 1972, Juan 1985, Ismael 1995, Earl 2016 ha Nana 2020.
Klass 2
Gwynsow pur beryllus a wra kawsya damach meur
Tewedhow klass 2 a yll askorra gwynsow pur beryllus ow kawsya damach efan. Chiow drehevys yn ta a yll kavos damach meur dhe dohow. Lies gwedhen gans gwreydh bas a vydh terrys gans lies fordh lettys. Ogas dhe bubonan a wra godhevel fowt a dredan rag seythennow.
Ensamplow a drowynsow Klass 2 yn aga ughboynt yw Able 1952, Diana 1990, Erin 1995, Tomas 2010 ha Zeta 2020.
Klass 3
Damach arnewus a hwer