cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Strontiom
An isotop strontiom-90 a wrug kawsya bern ollvysel yn kres an 20ves kansvledhen, drefen y vos askorrys gans provow nuklerek ynter 1945 ha 1963. Kevys veu yn dens fleghes y'n 1950ow, golghys a'n ayrgylgh dhe barkow, dybrys gans bughes dhe worfenna yn leth. Poos atomek strontiom yw 87.62, y boynt teudhi yw 769°C ha'y boynt bryjyon yw 1384°C. Y dhosedh yw 2.5kg an liter. Alkan gwynn arghansek nebes medhel yw, hag a lesk yn ayr ha dowr.
Vin Diesel
Mark Sinclair (genys 18 mis Gortheren 1967), aswonys a-sankshyon avel Vin Diesel yw gwarier amerikanek.
Klass:Amerikanyon a dhevedhyans sowsnek Klass:Gwarioryon fylm amerikanek Klass:Gwarioryon lev amerikanek Klass:Skriforyon amerikanek
Michelle Rodriguez
Mayte Michelle Rodriguez (genys 12 mis Gortheren 1978 yw gwariores amerikanek.
Klass:Amerikanyon LKDT Klass:Dinethyansow 1978 Klass:Gwarioresow fylm amerikanek Klass:Gwarioresow lev Klass:Gwarioryon bellwolok amerikanek Klass:Gwarioryon LKDT Klass:Gwarioryon wari gwydhyow amerikanek
Pyramid
An ger "pyramid" a dheu dhyworth an ger Greka pyramis a styr "tesen waneth." Ger an Ejyptonyon goth ragdha o neppyth hevelep orth "Mer". Pyramid Meur Giza o onan a Seyth Marth an bys koth.
Drehevys veu an pyramid kynsa yn 2630 KOK. An pyramid kottha aswonnys a veu gwrys rag Myghtern Djoser a'n Tressa Ternieth.
Pyramidow ejypek
Yn Ejyp, myghternedh ha myghternesow, gelwys Faros, a veu ynkleudhys yn bedhow pyramidow bras gans golesow pedrek gwrys a ven. Gwrys vons yn ta dres eghen ha niver anedha a sev hedhyw.
Gelwys yw an pyramid kottha aswonnys dhe dhen an Pyramid Kammow. Desedhys yw yn Ynkleudhva Giza yn Saqqara, ogas dhe Cairo, Ejyp. Gwrys veu rag Myghtern Djoser nans yw dres 4,500 bledhen. Wosa henna gwrys veu pyramidow moy. An moyha o Pyramid Meur Giza. Ev o drehevyans ughella war an Norvys bys dhe dhrehevyans an Tour Eiffel yn Paris yn 1889. Gwrys veu gans an faro Khufu (treweythyow aswonnys avel Cheops) a'n Peswora Ternieth. Derivys dhe istorier grek Herodotus gans y hembronkoryon ejypek dell gemeras ugens bledhen gans bagas a 100,000 a gethyon dhe dhrehevel an pyramid (ha deg bledhen aral dhe dhrehevel kons a veyn a'n jynyas dhe dempla y'n nans a-is.
Unn termyn, tus a brederi bos pyramidow gwrys gans kethyon. Dustuni diwettha a gampoll bos an oberoryon a dhrehevis an pyramidow gobrys ha gwithys yn ta. Leel ens i dhe'n Faro. Diskudhys veu taklow meur aga hanow a-ji dhe'n Pyramid Meur. Taklow kostek veu ynkleudhys gans an faros marow, y'n gwaytyans may hallens aga hemeres dhe'n wosa-bewnans. Pyramidow a'n jevo maglennow rag lettya ladron. Mar pens kachys, ladron a veu kessydhys dhe vernans. Erbynn 1,000 KOK byttegyns, lies pyramid a veu ladrys a'ga thresorys.
Delow meur a Sfinks a sev ogas dhe'n pyramidow yn Giza. Ev a'n jeves korf lew ha penn faro.
An Hen Rekys a henwis an Pyramid Meur onan a seyth marth an bys. Yma moy ages 100 a byramidow yn Ejyp, an brassa rann anedha was lann west Dowr Nil. Studhoryon Ejyp (Ejyptydhyon) a's teves breusyow dyffrans a-dro dhe reson drehevel an pyramidow. Hendhyskonydhyon re beu ow kleudhya pyramidow a-dhia 200 bledhen.
Ejyptonyon goth a grysi an faros dhe yskynna dhe'n ster rag junya aga duwow y'n wosa-bewnans.
Pyramidow yn Amerika
right|skeusennik|250px|Cholula An Emperoureth Aztek ha Mayan a dhrehevis lies pyramid meur (mes le ages an pyramidow ejypek). An brassa rann anedha yw pyramidow kammow.
Dyffrans dhe byramidow ejypek, usys avel bedhow, y hrysir bos pyramidow Aztek ha Mayan usys rag diskwedhyansow poblek a sakrifis denel.
Teknetiom
Elven gymyk yw teknetiom, niver 43 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw Tc. An hanow a dheu dhyworth an ger Greka tekhnetos, ow styrya kreftus.
Usys yw teknetiom yn dyghtyans medhegel, gans gweres diskudha kellow kanker. Diskudhys veu teknetiom yn 1937 gans Emilio Segre ha Carlo Perrier yn Pennskol Palermo yn Itali. Ny gevys yw yn-mes arbrovjiow hwithrans nuklerek. Askorrys yw lies tonnas dhyworth pibellow keunys nuklerek usys, mes nyns eus devnydh anodho vytholl marnas yn mynsow munys yn unnik.
Ideografow chinek
Ideograf chinek po Hanzi yw an ideografow usys dhe skrifa yethow China. Y rennir Hanzi dhe ideografow hengovek hag ideografow sempel.
Teknetiom
Poos atomek teknetiom yw 98. Y boynt teudhi yw 2172°C ha'y boynt bryjyon yw 4877°C. Y dhosedh yw 11.5kg an liter. Radyoweythresek yw pub isotop. Alkan arghansek yw, mes kevys yw avel polter loos ynwedh.
Ideografow chinek
Y hyllir ranna ideografow chinek dhe bymp sort: skeusennik|240px|left|An ideograf rag Hanzi. Du: hengovek; rudh: sempel skeusennik|240px|left|Den ow praktisya kalligrafieth y'n stret Fonografow yw a-dro dhe 90% a'n ideogramfow usys hedhyw. Yma a-dro dhe 56,000 a ideografow Hanzi kovadhys, re anedha nag yw usys hwath. Res yw nebonan aswon a-dro dhe 3,000 a ideografow dhe redya paper nowydh Chinek, ha'y kwaytir tus chinek dyskys dhe aswon a-dro dhe 7,000 anedha yn kresek.
Sempelhes veu an ideografow yn Repoblek Pobel China yn 1950 wosa devdhyans Mao Zedong. Usys yw an fordh sempelhes yn Singapour ynwedh, mes Taywan a wra devnydh a'n fordh hengovek.
Teknetiom
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Ideografow chinek
Kanji yw an hanow res dhe ideografow chinek usys yn system skrifa Nihonek.
Dhe wul ideografow chinek, res yw kowlwul an strokasow pyncella yn array arbennik. An golinyans a-is a dhiskwedh fatel wul pymp ideograf. Kalligrafieth yw art meurgerys yn China, hag yn fenowgh y hyyir gweles tus y'n stret ow praktysya aga halligrafieth war baper po gan dowr ha skubyllen.
Logsulyanit
dyhow|skeusennik|Logsulyanit a Gernow gans kloutys tewl a dredanven ha gwrysow rudhwyn a wrysven botassiom dyhow|skeusennik|Tregh moon a logsulyanit a Gernow gans bushys a wrysow tredanven skilwyrdh arayys yn kylghow kepar ha naswedhow Logsulyanit (Luxullianite) yw eghen danow a wrowan. Aswonnys yw rag bushys a wrys tredanven kepar ha naswedhow hag arayys yn gwradhel. Yth yns i parkys gans bushys bras a wrysven botassiom ha kanndir.
An hanow a dheu dhyworth gwig Logsulyan yn Kernow le mayth yw kevys an eghen ma a wrowan. Ensampel a'n growan usys a yll bos gwelys war men kov an Duk a Wellington dhe Penneglos Sen Pol yn Loundres.
Klass:Dororieth
Vivienne Westwood
Dama Vivienne Isabel Westwood DBE RDI (née Swire; 8 mis Ebrel 1941 – 29 mis Kevardhu 2022) o desinores is ha negysydhes sowsnek. Klass:Dinethyansow 1941 Klass:Didhuwydhyon Klass:Mernansow 2022 Klass:Sowsesow
Fylm
alt=GIF bewhes a gevres a skeusennow kemerys gans Eadweard Muybridge yn 1887. Y oberennow a yll bos gwelys avel fylmys rekordys kyns es fordh wiw rag aga diskwedhes ow kwaya.|skeusennik|GIF bewhes a gevres a skeusennow kemerys gans [[Eadweard Muybridge yn 1887. Y oberennow a yll bos gwelys avel fylmys rekordys kyns es fordh wiw rag aga diskwedhes ow kwaya.]] alt=Fram a vri a'n fylm taw Frynkek Le Voyage dans la Lune (Vyaj dhe'n Loor), gwrys yn 1902.|skeusennik|Fram a vri a'n fylm taw [[Frynkek Le Voyage dans la Lune (Vyaj dhe'n Loor), gwrys yn 1902.]] Fylm yw eghen a art gwelesek usys dhe heveli prevyansow a wra keskomunya tybyansow, hwedhlow, omglewansow, tekter, kedhlow po ayrgylgh der usya avenyow gwaya. Yn ollgemmyn, an avenyow ma a gans son hag, yn tanow, kentrynnow erel. An ger "sinema" yw usys yn fenowgh rag styrya an diwysyans fylm, gwruthyl fylm ha'n furv art gwrys.
An awenyow gwaya a fylm yw gwrys dre skeusenna gwelow gwir gans kamera gwaya mir, dre skeusenna delinyansow po modelys munys gans gisyow ober bewheans hengovek, dre vewheans jynn-amontya hag imajys dinythys gans jynnys-amontya (yn Sowsnek: CGI), po dre gemysk a nebes po oll an gisyow ober ma.
Gool Pan-Geltek
An Gool Pan-Geltek (Iwerdhonek: Féile Pan Cheilteach) yw gool ilow Yethow Keltek synsys pub bledhen y'n seythen wosa Pask, a-dhia y fondyans yn 1971. Synsys veu an kynsa Gool Pan-Geltek yn Cill Airne (Killarney), Konteth Kerry, Iwerdhon. Y amkan yw dhe skoodhya an yethow ha gonisogethow keltek arnowydh hag artydhyon a'n hwegh kenedhel keltek:Breten Vyghan, Kernow, Kembra, Iwerdhon, Manow hag Alban.
Pub kenedhel a gemmer rann a syns hy hwarvos dewis kenedhlek rag dewis hy hannasow y'n Gool. An genedhel voyha sewenus bys lemmyn yw Kembra gans pymthek gwayn, gans Iwerdhon y'n nessa savla wosa unnek gwayn. Benjad, a veu kannas Kernow yn 2021 ha 2013, a dheuth ha bos an artydh kynsa yn istori an Gool dhe waynya diwweyth. Enys Manow yw an genedhel lyha sewenus wosa gwaynya unnweyth yn 2014.
Fondyans hag istori
right|skeusennik|200px|An hwegh gwlas keltek, dell yw aswonnys gans an [[Kesunyans Keltek: {{legend|#009E60|Iwerdhon hag Iwerdhon Gledh}} {{legend|#0072C6|Alban}} {{legend|#D3B04A|Manow}} {{legend|red|Kembra}} {{legend|#FFD700|Kernow}} {{legend|black|Breten Vyghan}} ]] Fondys yn Cill Airne, Koneth Kerry, Iwerdhon, an Gool Pan-Geltek veu restrys avel gool ilow pub gwenton, rag skoodhya an gonisogethow ha yethow keltek der ilow. An hanow gwreydhek o Gool Ilow Byghan gans Con O'Connaill, mes y feu chanjys diwettha dhe'n hanow a-lemmyn. Yn Me 1971, an kynsa gool a veu synsys yn Cill Airne, gans performyoryon a Gembra (Phyllis ha Meredydd Evans), Iwerdhon (Scoil na Toirbhirte) ha Breten Vyghan (Les Tregerez Group hag Alan Stivell).
Meredydd Evans a withas omgussulyansow gans dyghtyer an hwarvos, Ó Connaill, wosa gool 1971, ow ri galow dhodho dhe vysytya an Esedhvos Kenedhlek Kembra. Y'n Esedhvos, Ó Connaill a vetyas tus a'n kenedhlow keltek erel. I a furvyas kessedhek rag an Gool Pan-Geltek. Kevrenogyon a'n hwegh gwlas keltek a Vreten Vyghan, Kernow, Kembra, Iwerdhon, Manow hag Alban a gemeras rann y'n eyl wool, synsys arta yn Cill Airne yn 1972. Y'n gool ma, eseli an kessedhek a restras form essensek an hwarvos. An chif amkanow yw dhe skoodhya an yethow, roasow ilow ha gonisogethow an hwegh gwlas keltek aswonnys avel an re Keltek.
Kemeryans rann
Dewisadewder dhe gemeres rann y'n Gool Pan-Geltek yw rag kenedhlow Keltek, hemm yw tiredhow yn Europa north ha west le mayth usi yethow Keltek po gonisogethow ow treusvewa, hag yw eseli a'n Kesunyans Keltek.
Breten Vyghan: Gouelioù Etrekeltiek An Oriant
Gool Keskeltek an Oriant, Gouelioù Etrekeltiek An Orient (Inter-Celtic Festival of Lorient, po Festival Interceltique de Lorient) yw gool bledhynnyek pan-geltek, desedhys yn cita an Oriant, Breten Vyghan. An hwarvos a ober avel dewis kenedhlek rag determynya an kannas Bretonek dhe'n Gool Pan-Geltek bledhynnyek. Fondys veu an Gool Keskeltek yn 1971 gans Polig Monjarret rag skoodhya ilow ha dons keltek keffrys ha artys erel kepar ha lymnans, skeusenieth, gwariva, gravyans, kreftyow hengovek, sport ha boos. Darlesys yw an hwarvos gans kanel pellwolok France 3 Bretagne.
Kernow: Kan Rag Kernow
Kan Rag Kernow yw kesstrif ilow bledhynnyek rag kavos kannas Kernow y'n Gool Pan-Geltek, synsys pub bledhen yn Iwerdhon.
Ireland: Comórtas Amhrán Náisiúnta
Comórtas Amhrán Náisiúnta (Kesstrif Kan Kenedhlek) yw an argerdh dewis Iwerdhonek rag dewis kannas Iwerdhon yn Gool Pan'Geltek. Darlesys yw an kesstrif gans kanel pellwolok TG4.
Manow: Arrane son Mannin
Arrane son Mannin (Kan rag Manow) yw an kesstrif Manowek dre mayth yw kan dewisys rag an Gool Pan-Geltek.
Alban: Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
Am Mòd Nàiseanta Rìoghail yw gool gonisogethel restrys gans An Comunn Gàidhealach, le mayth yw kan dewisysnrag an Gool Pan-Geltek. Darlesys yw gan BBC Alba.
Kembra: Cân i Gymru
Cân i Gymru yw towlen bellwolok darlesys dre S4C pub bledhen. Komendys veu rag an tro kynsa yn 1969 pan vynna BBC Cymru entra an Kesstrif Kanow Europek. Hi re gemeras rann pub bledhen awosa, a-der 1973. Cân i Gymru yw dyffrans dhe'n brassa rann a gesstrifow roas; an brassa niver anedha a welow tus gemmyn dhe gemeres rann, mes Cân i Gymru a dhynnargh artydhyon galwesik yn unnik. An gwaynyer yw kannas Kembra y'n Gool Pan'Geltek.
Ostys an Gool
An golyow re beu synsys yn niver a drevow po citys yn Iwerdhon dres an bledhynnyow.
Rol a waynoryon
skeusennik|200px|[[Na h-Òganaich, kannasow Alban a waynyas Gool 1972 gans an gan "Mi le m’Uillin".]] skeusennik|200px|Capercaillie, kannasow Alban a waynyas Gool 1985 gans an gan "Urnuigh a Bhan Thigreach".
Herwydh an gool
An rol a sew a rester pubonan a waynoryon an Gool Pan'Geltek a-dhia an kynsa yn 1971.
Herwydh kenedhel geltek
Klass:Golyow Klass:Iwerdhon Klass:Gonisogeth keltek
Men pumys
skeusennik|Sampel a ven pumys a loskvenydh Teide war Enys [[Tenerife, Spayn. Dosedh an sampel yw 0.25 g/cm³. An radhva a dhiskwedh centimetrow.]] skeusennik|Manylyon an gnas tellek
Men pumys yw term rag karrek loskvenydhyek skav.
Lava ewonek kaleshes yw men pumys, gwrys pan vo karrek deudh pur booth hag yn-dann gwaskedh gorrys yn-mes a loskvenydh. Y boster skav yw drefen tell ayr, kawsys drefen yeynhe uskis ha koll a waskedh. Poynt bryjyon an lava yw lehes (kepar ha gwrians hwethennow pan vo diwes pik-pik ygerys). An yeynhe a rew an hwythennow y'n matriks.
Usadow
Meur y hanow yw men pumys avel kravell kroghen. Usys yw yn dyghtyans treys rag remova remenans kroghen dhyworth goles an troos, hag war dharnow kales a groghen.
Usys veu dhe wul bryckys skav rag drehevel, hag avel polter yn polsya.
Tantalom
Elven gymyk yw tantalom, niver 73 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw Ta. An hanow a dheu dhyworth an hanow Tantalos, den kasadow yn mytholegieth grek.
Nyns eus rann vewoniethel dhe dantalom, ha nyns yw gwenonek. Usys yw tantalom yn ympyansow medhegel. Diskudhys veu tantalom yn 1802 gans Anders Gustav Ekeberg (1767-1813), Professor Kymyk yn Pennskol Uppsala, Sweden. Traweythyow kevys yw yn naturel avel an alkan. An chif monow yw tantalit ha samarskit. Repoblek Werinel Kongo yw an askorrer moyha, ha nessa Ostrali, Pow Tay ha Brasil, mes an brassa rann yw kevys avel isaskorr purhe sten. Askorrans ollvysel yw a-dro dhe 1700 tonnas. Pur gales yw dhe dhigelmi tantalom dhyworth niobiom.
Usys yw tantalom yn peswar sort a dhevnydh: pan vo edhom dhe alkan a worthsevel tempredh ughel; daffar tredanek hag elektronek; ympyansow leuvvedhegel; hag rag ardhyghtya kymygyon kesknius. Pur gostek yw.
Poos atomek tantalom yw 180.95. Y boynt teudhi yw 2996°C ha'y boynt bryjyon yw 5425°C, ha'y dhosedh yw 16.7kg an liter. Alkan splann arghansek yw, medhel pan yw pur. Moy kales yw tantalom karbid ages adamant.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Darn an Chartour
dyhow|skeusennik|Gorthenep Add. Ch. 19491 y'n Lyverva Vretennek, warnodho an bardhonieth Kernowek Kres henwys Darn an Chartour Bardhonek kott yn Kernowek yw Darn an Chartour, krysys dhe vos an tekst an moyha a-varr eus dhe'n yeth. Aswonnys yn kynsa y feu gans Henry Jenner yn 1877, yn mysk chartours a Gernow y'n Lyverva Vretennek, ha dyllys gans Jenner ha Whitley Stokes. Skrifys veu an bardhonek a-dro dhe'n bledhynnyow 1380 dhe 1400.
Dyllansow
Klass:Bardhonieth Klass:Kernowek
Enys
Darn a dir kerghynnys gans dowr yw enys (a-der an brastiryow). Y hyllons bos yn an mor po yn kres lynnow. An enys voyha y'n bys yw Greunland (2.2 milvil km² / 840,000 mildir pedrek).
Enesow brastiryel, kepar ha Breten, yw desedhys war estyllennow bratiryel gans marnas kanel tanow a dhowr yntredha ha'n tir meur, dell yw usys. Enesow keynvoryek orogenek a sev herwydh usadow le may hwra dew blat lithosferek metya. Ensampel da yw enesow Nihon. Yn rannow downna an keyvoryow kevys yw enesow keyvoryek loskvenydhyek, kepar ha enesow Hawaii. Pur gemmyn yns i y'n Keynvor Hebask. Yma dhe lies enys gwylar selyow loskvenydhyek ynwedh.
Enesow a dhiskwedh lies tirfurv arvorel. Yma an mor owth usya esknians ha godhesans dhe janjya shap ha furv an arvor.
Liz Truss
Truss a attendyas Kolji Merton, Rysoghen ha hi o lewydh Gweriniethoryon Livrel Pennskol Rysoghen.
Hi a veu etholys avel esel Senedh rag Norfolk Soth West yn etholans 2010. Yn 2012, hi a veu henwys Is-Skifennyas Senedhek a Stat rag Floghwith hag Adhyskans hag hi a veu apoyntys Skrifennyas an Stat rag an Kerghynnedh, Boos ha Negysyow Powek yn 2014. Truss o Chansler Arlodh ha Skrifennyas a Stat rag Ewnder a-dhia 2016 dhe 2017 ha Skrifennyas Chyf dhe'n Dresorva a-dhia 2017 dhe 2019. Truss a gaskyrghas rag an RU remaynya y'n Unyans Europa, mes wosa an vota hi a skoodhyas Brexit.
Hi o esel kabinett y'n governansow kynsa ha nessa Boris Johnson. Truss o Skrifennyas a Stat rag Kenwerth Keswlasek ha Lewydh an Gesva Gernwerth a-dhia mis Gortheren 2019 dhe mis Gwynngala 2021, kyns hi avonsyans bos Skrifennyas a Stat rag Negysyow Tramor ha Commonwealth yn mis Gwynngala 2021.
Wosa omdennans Johnson, Truss a waynyas etholans rag bos Ledyer Parti Gwithadorek yn mis Gwynngala 2022, ow fetha Rishi Sunak.
An 20ves a vis Hedra 2022, Truss a omdhisodhas avel Pennmynyster, ytho hi o Pennmynyster rag an termyn kottha yn istori politek an Ruvaneth Unys.
Devynnow
Klass:Eseli Senedh a'n RU 2010-2015 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2015-2017 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2017-2019 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2019- Klass:Politegoryon a Bow Sows Klass:Parti Gwithadorek Klass:Sowsesow Klass:Dinethyansow 1975
Hen Res
Hen Res (Greka: Ἑλλάς, romanhes: Hellás) o hwarheans kresvorek north-est a dhallathas y'n Osow Tewl Grek a'n 12ves–9ves kansvledhynnyow KOK bys y'n diwedh kotheneb klassek ( c. 600 OK). Kuntel lows a stat-sitys kelmys gans gonisogeth ha yeth keffrys ha tiredhow erel nag o kesunys marnas unweyth, rag 13 bledhen, yn-dann emperoureth Aleksander Veur (336-323 KOK). Liesgweyth brassa o ages kenedhel Gres aswonnys genen y'n jydh hedhyw.
Yth esa lies stat-sita - Athina, Sparta ha Korinth an stat-sitys kreffa - pub anedha gans y gorf lagha y honan. Yth esa myghternses dhe re anedha, ha furvow gwerinieth dhe re anedha, kepar hag Athina. Gans termyn, sitys an moyha nerthek a guntellas sitys erel yn bagasow gelwys "kesunyansow". Yth esa kolmow nes dhe'n brassa rann a sitys ha gwlasvaow grek yn Anatoli gans onan a'n tri sita krev.
An dus a Hen Res a gewsas yeth kemmyn, hen Reka, hag yth esa gonisogeth kemmyn dhedha maga ta. Yth esa delanwes krev dhe wonisogeth rek klassek, yn arbennik yn filosofieth, war Hen Rom. Rom a dhros gwersyon an wonisogeth na dres an ranndir kresvorek ha meur a Europa. Rag an acheson ma, Gres Klassek yw gwelys avel kowel lesk hwarheans a'n West ha'n wonisogeth may teu lies tybyans selyek y'n West arnowydh anedhi yn kever politegieth, filosofieth, godhonieth hag art.
Klass:Istori Klass:Pow Grek
Peran yn Treth
Tre yn Kernow yw Peran yn Treth, y'n bluw a'n keth hanow, nebes dres unn mildir a dre chif an bluw, Porthperan, hag a-dro dhe seyth mildir dhe'n soth-west a Dewynblustri.
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Beran yn Treth
Preder
Preder yw oberyans an ympynnyon yn aktivita war. An furvow chyf yw breusi, resna, furvya tybyans, assoylya kudyn ha dewis ervirans. Mes argerdhow brysel erel, kepar ha konsidra tybyans, kov, po awen yw synsys ynno yn fenowgh ynwedh.
Skrifennyas an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport
An Skrifennyas an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport, po yn anfurvus Skrifennyas Gonisogeth, yw offis kabinet bretennek. An Skrifennyas an Stat yw omgemeryansek rag polici ha strateji y'n Asran rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport.
Skrifenysi an Stat rag Besyel, Gonisogeth, Media ha Sport (2017-lemmyn)
Klass:Gwlasegeth an Ruwvaneth Unys
Preder
Enevales erel a yll usya aga ympynnyon dhe assoylya kudynnow, mes nyns eus fordh dhe wodhvos mar kwrons i hemma yn war. Preder yw studhys gans nebes rannow a dhyskans, y'ga mysk brysonieth, filosofieth, bewonieth, fysyologieth ha socyologieth.
Karlow
Kresen venystrek Konteth Karlow ha tyller penneglos yw an cita. Hy foblans yw a-dro dhe 150,000. Porth yw, junys dhe'n Mor Havren gans dowrgleudh Karlow-Sharpness.
Fondys veu y'n vledhen 87 avel Glevum gans an Emperour romanek Nerva, cita bosek ha tyller trevesigeth dhedha. Hy a dhegemeras chartour yn 1155 gans Henri II.
Diwaskedh
Diwaskedh, treweythyow gwyns a-dro (ha trowyns yn ranndiryow trovannel), yw term keweroniethel rag parth veur a ayr le mayth usi an ayr ow trehevel. Hemm a hwer pan wrello dew ayrgorf metya. An or yntra dew ayrgorf yw gelwys tal. Ayrgorf yw korf a ayr gans gnasow arbennik, ow kregi war natur an ranndir le mayth o furvyes. Yn Kernow an re ma a gomprehend moryow (ow kul ayr gleb) ha tiryow (ayr segh), hag ayr a'n ogledh (yeyn) ha dyghow (tomm).
Penicillin
skeusennik|left|250px|Kesweyth kolonnen Penicillin: R yw an bagas varyansek skeusennik|Left|Nebes [[Losni|koskow a askorr Penicillin yn naturel]]
Diwaskedh
skeusennik|300px|An hwegh sort a ayrgorf a yll effeythya Kernow skeusennik|right|300px|Diwaskedh dres arvor west [[Rewenys]] skeusennik|300px|Talyow war vappa kewer
Karlow
Gonisogeth
Gool an Tri Keur, a dhallathas y'n 18ves kansvledhen hag yw onan a'n golyow ilow kottha yn Europa, yw synsys yn Karlow pub teyr bledhen. Nebes rannow a'n kevres fylmow Harry Potter a veu fylmys yn penneglos Karlow. Para Rugby Karlow, fondys yn 1873, a wari yn sportva Kingsholm. An para a wari y'n Pennwroweth Guinness, nivel ughella rugby Pow Sows. Karlow yw tyller lyver Beatrix Potter Tregher Kerlew. skeusennik|200px|Lyver Tregher Kerlew
Treusporth
Gorfordh M5 a dres an cita. Fordhow erel dell a dre'n cita yw an A38, A40 hag A417. Yma gorsaf trenow yn kres an cita.
Erbysieth
An cita a's teves kevrennow dhe'n diwysyans ayrspas a-dhia dalleth an 20ves kansvledhen. Displegys veu an stifjyn y'n cita, hag yma nebes gweythvaow ayrspas yn Karlow hwath. Selys yw niver a gowethyansow surheans hag arghantti yn oryon an cita.
Gevel-drevow
Gevellys yw Karlow gans
Diwaskedh
Dell yw usys yn Kernow, ayr trovannel a'n dhyghow a wra metya ayr pennaghlek a'n ogledh. Pan wra dew ayrgorf dyffrans metya, an ayr y'n diwaskedh a dhrehev ha treylya.
Penicillin
Penicillin yw bagas a gorthviotigow usys dhe dhyghtya klevesyansow kemmyn. Ev o onan a'n re kynsa diskudhys, owth oberi yn ta erbynn staphylococci ha streptococci. Lies sort a vakteria re dhisplegyas defens erbynn gorthviotigow. Res yw dhe gymygydhyon chanjya rann a'y gesweyth rag gwitha y dhefens erbynn an bakteria.
Diwaskedh
Talyow Glaw
Komol a furv drefen bos ayr tomm konstrinys dhe dhrehevel. Pan wrello hemma, ev a yeynha, ha dowr a wra gluthya, furvya komol hag ena glaw. Herwydh usadow, talyow a gemmer 24- 48 our rag tremena. 800px|centre
Penicillin
Diskudhys veu penicillin gans an godhonydh albanek Syr Alexander Fleming yn 1928, mes ny veu routh-askorrys bys dhe 1940. Askorrys yw an gorthviotig yn naturel gans fong a'n kinda Penicillium. Erbynn lemmyn yma bagas leun a worthviotigow derivys dhyworth Penicillium ow komprehendya penicillin G, procaine penicillin, benzathine penicillin, ha penicillin V.
Diwaskedh
Displegyans an diwaskedh
Wosa niver a dhedhyow, oll an ayr y'n ranngylgh tomm yw drehevys a-ugh an tir. Gelwys yw an studh ma avel tal okkludys. An arwodh rag tal okkludys war vappa kewer yw linen gans hanterkylghow ha trihornow ow tereylya.
Penicillin
Penicillin yw usys treweythyow dhe dhyghtya pockys Frynk, fagel kilwagrennow po tonsillitis, fagel ympynnyon po meningitis, niwmonia ha disesys erel maga ta. Usys veu yn kynsa yn efan dres Nessa Bresel an Bys.
Diskudhys veu penicillin pan wrug Fleming merkya kosk a lettya bakteria rag tevi yn lester petri. An godhonydh ostralek Howard Walter Florey a dreylyas an kosk penicillin dhe vedhegneth. Warbarth ha godhonydh aral, Ernst Boris Chain, Fleming ha Florey a gavas an Pewas Nobel rag Medhegieth yn 1945.
Nebes tus a's teves allergedh dhe benicillin. Arwodhyow a gomprehend penn-dro, skit po brygh. Namenowgh, perthyoryon a's teves allergedh a dhispleg terthen, hwyja po kavos brygh kneus sevur. Drefen y vos gorthviotig, penicillin yw an moyha kemmyn skila a dhasoberyon allergek dhe dhrogg. Usys yns i yn klavjiow.
Michael Martin, Baron Martin a Springburn
Michael John Martin, Baron Martin a Springburn, PC (3 mis Gortheren 1945 – 29 mis Ebrel 2018) o politeger bretennek.
Klass:Mernansow 2018 Klass:Parti Lavur Klass:Politegoryon a Alban
Akbar
Abu'l-Fath Jalal-ud-din Muhammad Akbar (25 Hedra 1542 – 27 Hedra 1605), aswonnys avel Akbar Veur, hag ynwedh avel Akbar I, o an tressa emperour Mughal neb a reynya a 1556 dhe 1605. Personoleth krev ha pennhembrenkyas sewen, Akbar a vrashas Emperoureth Mughal dhe synsi ynni meur a'n isvrastir Eyndek. Byttegyns, y gallos ha delanwes a ystynna dres an isvrastir dien awos maystri Mughal breselek, politek, gonisogethel hag erbysek.
Akbar a dheuth wosa y das, Humayun, dhe 13 bloodh yn 1556 pan wrug y das merwel. Ev a rewlya yn-dann lesruw, Bairam Khan, neb a'n gweresa dhe lesa ha fasthe arlottes Mughal yn Eynda. Islamek o ev. An 3a mis Hedra 1605, gyllys klav a veu gans dysenteri. Ny wrug ev gwellhe. Dewdhek dydh wosa y bennbloodh 63ves, ev a verwis. Ynkleudhys yw y gorf yn bedhros yn Sikandra (Agra).
Rag kesunya an stat Mughal kowrek, Akbar a fondyas kevreyth kresennys a venystrans dres y emperoureth ha degemeres polisi a goselhe rewlyoryon fethys dre dhemedhyans ha lyskannaseth. Rag gwitha kres hag aray yn emperoureth hag o pur dhiwyrs yn maner kryjyek ha gonisogethel. Ynwedh, ev a dhegemeras polisiow a waynyas skoodhyans y sojets di-Islamek. Yn-dann woheles kolmow leythek hag honanieth stat Islamek, Akbar a strivyas dhe gesunya tiryow pell y wlaskor dre lelder, diskwedhys dre wonisogeth Eynda-Persian, dhodho avel an emperour.
Klass:Dinethyansow an 16ves kansvledhen Klass:Emperours Klass:Eyndogyon Klass:Mernansow 1605
Humza Yousaf
Humza Haroon Yousaf (genys 7 mis Ebrel 1985) yw politeger albanek.
Klass:Kenedhlogoryon geltek Klass:Politegoryon a Alban
Louise Jameson
Louise Jameson (genys 20 mis Ebrel 1951) yw gwariores sowsnek. Klass:Dinethyansow 1951 Klass:Gwarioresow Klass:Sowsesow
Ian Paisley
Ian Richard Kyle Paisley, Baron Bannside, PC (6 mis Ebrel 1926 – 12 mis Gwynngala 2014) o politeger ha ledyer kryjyk a Iwerdhon Gledh. Klass:Dinethyansow 1926 Klass:Drogoberoryon Klass:Godhyli Klass:Mernansow 2014 Klass:Skriforyon
Degevow Puskes en Kernow
Kensa, peth o degevow puskes? An re ma o pemons gres dhe'n Eglos en pluwyow arvorek gen an re na arvethys en peskecha – en kethsam maner vel an pemons gres gen tiogyon, melinoryon h.e. en tir en keniver pluw. Pemont a dhegevow o dre vroas en kynda hag e'n kenwerth peskecha pub degves pesk kechys o an Dega a dalvya bos pes.
War baper hebma a ressa hevely bos pemont sempel lowr, bez en practys nynj o tra veth a'n sort, drefen bos varyansow dhe'n system selyek en keniver pluw.
Ytho, peth o an varyansow ma a rug complekhe taclow? Rag dalleth thera diw for' selyek dhe wul an Dega e'n pluwyow ujy ow tochya whedhel vy, ha'n re ma a ve fondyes war (i) Dega Personek, po (ii) Dega Leel.
'Dega Personek' o hedna a dalvya bos pes e'n bluw may thera an pescador, perhen cok po perhen roos trigys. Ytho, rag ensampel mars era pescador trigys en Pluw Vadern, – leba an Dega Personek oberys, ev a ressa pe y dhega dhe'n Pronter a Bluw Vadern, na vern ple a ve kemerys po tirys an puskes.
E'n bluw era ow junya nessa dhe Bluw Vadern – Pluw Bawl – an  'Dega Leel' a ve oberys. Styr a hebma ew, ny vern ple thera trigys an pescador, perhen cok po perhen roos, mar pe an puskes tirys en Pluw Bawl, res o dhe'n Dega bos pes dhe'n Pronter a Bluw Bawl.
Yth ew es dhe weles y halja bos an studh may fe res dhe'n pescador anfortydnyes neb era trigys en Pluw Madron, bez ow tira y buskes en Pluw Bawl, pe an Dega diwweyth – ha dhe'n Pronter en Pluw Vadern, awos y vosa trigys ena, hag y'wedh dhe'n Pronter en Pluw Bawl, awos ev dhe dira y buskes ena. Dres hebma, hag en Pluw Bawl hei honan, thera varyansow a-jei dhe'n Dega, hag ytho, yth ew es dhe weles del era studh rag dadhel vear.
Peth o an varyansow ma en Pluw Bawl? An kensa rewlys degevyans a ve screfys gen William Gwavas, Pawl, en y dowl laha a 1680, hag a ve sewyans an peth a ve leverys ganjo ev vel an "fraus" gen an bescadors hag a rug dalleth en 1669.
Goonhavar
Tre yn Kernow yw Goonhavar, yn Pluw Beran yn Treth, neb dew mildir dhe'n est a Borthperan. Hyns horn dhe Borthperan ha Breanek a resa dres an dre kyns bos deges y'n bledhynnyow 1960.
Degevow Puskes en Kernow
Hebm ew dhana, dre vroas, an Dega del ve oberys en Pluw Bawl.
Goonhavar
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Beran yn Treth
Martin McGuinness
James Martin Pacelli McGuinness (Iwerdhonek: Séamus Máirtín Pacelli Mag Aonghusa; 23 Me 1950 – 21 mis Meurth 2017) o politeger iwerdhonek.
Teloriom
Elven gymyk yw teloriom, niver 52 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw Te. An hanow a dheu dhyworth an ger tellus, hanow Latin rag an Norvys.
Martin McGuinness
Devynnow
Klass:Dinethyansow 1950 Klass:Eseli Senedh a'n RU 2010-2015 Klass:Godhyli Klass:Kenedhlogoryon geltek Klass:Mernansow 2017 Klass:Socyalydhyon
Degevow Puskes en Kernow
"Dres termyn pella vel den veth a ell perthy en cov, Usadow a Dhegevyans re be usyes hag acordyes en Pawl – y whra keniver pluwak ha perhen po coweth a neb cok peskecha po roos an peth del ve usyes kelmys po ancorys en pub radn oll a Bawl (ha nynj ew en us) pe pub termyn oll ha der usadow a dal pe dhe berhednow an Pronterjy rag an termyn es gena nei an Degves radn a Geniver a buskes broas ha byan e'n Baya po morow erel gen an kethsam Cocow ha Rosow 'della kelmys po gwithys (marnas an puskes na re be usys rag trustrum rag puskes erel ma na ve pes an Dega)."
Yth o an diwettha radn ma hag a gawsa radn vear an dhadhel, kens oll e'n dedhyow a-varr. Es ew convedhes fatel o pur gales rekna an Dega a dalvya bos pes gen nebonan, rag ensampel, neb pescador dhort udn bluw ow mos dhe obery en cok dhort ken pluw hag a's teva patron dyffrans a wul an Dega, ha dres hebma, an cok ha'n roos po an taclow erel etto bos pewys gen dew po moy perhen dhort pluwyow dyffrans gen patronyow dyffrans an Dega y'wedh. Fatel alja bos reknys pegebmys a dalvya bos pes – ha dhe biw poran – gen keniver onan e'n cok na? skeusennik|Puskes dyspletyes rag an Dega E'n costys a-dro dhe Bluw Bawl – hag a senj ydny an pendrevow a Lulyn ha Por' Enys, thera repty Pensans en Pluw Vadern, a-drus an Baya thera an Garrek Loos – hei honan gen dyhtyansow dyffrans byan e'n degevyans – ha pescadors ha perhednow a gocow ha rosow dhort an Pluwyow Beryan ha Por'Ia. An kemysk a varyansow dyffrans en keniver pluw notyes obma a'n grug anbossybyl dhe rekna en maner sempel fatel dalvya bos pes an Dega.
Teloriom
Nyns eus rann y'n korf denel dhe deloriom. Nyns yw gwenonek, mes ev a wra kawsya drog anal ha fler korf (henwys yn Sowsnek tellurium breath). Diskudhys veu yn 1783 gans Franz-Joseph Müller von Reichenstein (1740-1825) yn Sibiu, Romani, mes henwys veu gans Martin Klaproth (1743-1817), kymygydh almaynek.
Kevys yw avel alkan yn naturel, mes pur danow yw henna. Tanow yw monow teloriom maga ta, kepar ha calaverit (AuTe2), sylvanit (AgAuTe4) ha tellurit (TeO2), mes nyns yns usys avel pennfenten an elven. Askorrys yw 110 tonnas a'n alkan an vledhen, avel isaskorr purhe kober. Hanter-alkan yw teloriom, ha kevys yw herwydh usadow avel polter loos. Gorrys yw yn kesalkenyow gans kober ha dur dinam dhe wellhe es y dhyghtyans, ha dhe {{Plobm|blomm]] (0.05%) dh'y grevhe. Usys yw ynwedh gans kadmiom yn panellow howlek ha hanter-kendegoryon y'n diwysyans elektronek.
Poos atomek teloriom yw 127.60, y boynt teudhi yw 450°C ha'y boynt bryjyon yw 990°C. Y dhosedh yw 6.2kg an liter. Hanter-alkan gwynn-arghansek lentrus yw teloriom mes kavadow yw ynwedh avel polter loos tewl.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Pewas Nobel
Pub bledhen, yma Pewasow Nobel (Swedek: Nobelpriset) res dhe dus ha fondyansow dres an bys oll. Y rer an pewasow ma rag studhya godhonieth ha rag kres ollvysel. Yssynsys yn pewasow skiens yma Lien, Godhonieth, ha Medhegneth. Fondys veu an pewasow gans Alfred Nobel. Y gemynskrif a 1895 a ros an mona rag an Pewasow. Yma an Fondyans Nobel ow tyghtya an mona lemmyn. Y pys an Fondyans lies kessedhek po akademi a dhewis piw a wra degemeres an pewasow. Rag lies, Pewas Nobel yw enor a'n ughella. Tus a dhegemer Pewas Nobel yw henwys "lorysyon Nobel".
Melinji (Pluw Beran yn Treth)
Tre yn Kernow yw Melinji, yn Pluw Beran yn Treth, hanter mildir dhe'n soth a Borthperan. Yma bagas rugbi dhe'n dre, a veu formyes yn 1990.
Pewas Nobel
Pub gwaynyer an pewas a wayn medalen, testskrif, ha mona. Yn 1901, gwaynyoryon an kynsa Pewasow Nobel a veu res 150,782 SEK. Henn yw an keth sommen ha 7,731,004 SEK yn mis Kevardhu 2007. Yn 2008, y feu pewas a 10,000,000 SEK res dhe'n gwaynyoryon. An pewasow yw res yn Stockholm, Sweden, yn solempnita an 10ves mis Kevardhu. An jydh ma yw penn-bloodh mernans Alfred Nobel.
Melinji (Pluw Beran yn Treth)
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Beran yn Treth
Pewas Nobel
Klassys a bewasow ha gwaynyoryon
An kessedhogow ha fondyansow a dhewis piw a wayn Pewas Nobel a sew:
Nyns esa an Pewas Nobel a Erbysieth yn kemynskrif Nobel. Selys veu yn 1969 gans Sveriges Riksbank, Arghantti Sweden. Y kevros an arghantti mona dhe'n Fondyans Nobel rag an Pewas Erbysieth yn 1968. Er kov Alfred Nobel yw an Pewas Studhyansow Erbysieth. Grontys yw pub bledhen keffrys ha remenant an pewasow Nobel.
Kleves
skeusennik|Hwithra perthyer yn aneller tank
Sulfur
Elven gymyk yw sulfur, niver 16 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw S. An hanow a dheu dhyworth an ger Sanskrit sulvere po'n ger Latin sulfurium, henwyn koth rag sulfur. Dell yw aswonnys sulfur mar hir, yma hanow rag sulfur yn ogas dhe bub yeth, avel brimstone yn Sowsnek (loskven y'n Kernewek), rikki yn Fynnek hag iwo yn Nihonek.
Kleves
Kleves po studh medhegel yw studh anyagh may hwer neppyth drog dhe'n korf denel po brys. Klevesow a yll kawsya payn, rannow a'n korf dhe lettya oberi an fordh ewn, po mernans. An ger kleves treweythyow a gomprehend:
Sulfur
Yma sulfur yn kalon an Norvys, a-dro dhe 5%. Yma dhe Io, loor Yow, lies loskvenydh hag a hwyja sulfur dres y enep. Pur bosek o sulfur yn istori a-varr an Norvys. Yth esa edhom dhe gorr-organedhow, ow triga ryb fenestri hidro-tesel y'n downvor, a gesstoffow sulfur kepar ha hidrojen sulfid (H2S). Dasoberoryon yntra hidrojen sulfid, ammonya ha molekulennow sempel karbon a wra efander a drenkennow amino.
Kleves
Skilys
Y hyllir lies tra kawsya kleves. Treweythyow bakteria a dheu a ji a'n korf dre voos, dhowr po ayr. Y hyllir nebonan bos klevesys gans maynoryon kepar ha bakteria, virysys po fongow. Ynwedh, kawsys yw kleves dre voos drog po koth a gomprehend bakteria hag erel. Treweythyow an bakteria a askor kymygennow po gwenennyow a gaws an kleves.
Sulfur
Essensek yw sulfur dhe organedhow byw, yn arbennik dhe'n korf denel gan y vos rann a'n drenken amino methionin, pur essensek y'gan rewl voos. Nyns yw an elven sulfur wenonek, mes lies kesstoff sulfur yw gwenonek, kepar ha sulfur dioksid (SO2) ha hidrojen sulfid. Usys veu kesstoffow sulfur y'n termyn usi passyes avel medhegneth, kepar ha brimstone and treacle rag drog torr. Yma atomow sulfur yn nebes medhegnethow avel penicillin. Kawsys yw halitosis, drok anal, gans teyr molekulen sulfur, hidrojen sulfid, methyl mercaptan (CH3SH) ha dimethyl sulfid ((CH3)2S).
Kleves
Skilys
Onan a'n skilys moyha kemmyn a gleves yw yeghesweyth drog ha fowt a dhowr glan. Re glevesow merwel kepar ha malaria yn ranndiryow trovannel an bys yw lesys gans moskito. Enevales a leskleves yw henwys vektors. Yma lies vektow, ow komprehendya bulhornes, torak ha hwann.
Sulfur
Kesrann veu sulfur a dan grek (Greek fire), usys gans an Emperoureth Byzantin. Y leverys dell allsa leski war ben an mor, ha tewlys veu orth gorholyon eskerens. Sulfur yw kesrann polter gonn ynwedh, ha gass mostard (Sowsnek - mustard gas) dhyworth Bresel Kynsa'n Bys. Kampollys yw sulfur pymthekgweyth y'n Bibel, ow komprehendya an hwedhel a Sodom ha Gomorrah. Y hwer sulfur yn naturel ogas dhe loskvenydhyow (dres 50,000 a dus a oberi yn balyow sulfur war Mt Etna y'n 19ves kansvledhen). Yma lies moon sulfur, pyrite (po poder y'n Kernewek) yw horn sulfid, galena yw plomm sulfid, cinnabar (po vermeyl y'n Kernewek) yw merkuri sulfid. Sulfatow kemmyn yw anhydrit ha gypsum (kalciom sulfat) hag epsomit (magnesiom sulfat).
Kleves
Skilys
Genys yw nebes gans klevesow genynnek. An re ma yw klevesow drefen kamm po treylyans yn DNA an person. Ensampel a dreylyans yn DNA yw kanker. Bewa po oberi yn kerghynnedh anyagh ynwedh a yll kawsya klevesow. Klevesow yw moy kemmyn yn hen dus.
Sulfur
Askorrys yw 50 milvil tonnas a sulfur pub bledhen. Pur bosek yw dhe'n diwysyans kymyk. Ev yw devnydh kriv trenken sulfurik, usys awosa dhe wul godeylyow, tardhoryon, paynt ha fybrow gwrys. Usys yw ynwedh dhe dhyghtya glus gwedhyn (vulcanize rubber) - diskudhys gans Charles Goodyear, dhe wul kestevyn gorth-gossen ha teudhoryon. Leski glow hag oyl a wra livra sulfur dioksid dhe ayrgylgh, hag a wra kawsya glaw trenk.
Kleves
Dyghtyansow
Gweresys yw nebes klevesow gans medhegnethow. Yn fenowgh gwellhes yw klevesans gans gorthviotigow, mes defens gans an bakteria yw kudyn usi owth ynkressya. Gweresys yw nebes klevesow gans leuvvedhegneth, mes ny yllir gweres pub kleves gans medhegneth po leuvvedhegneth. Res yw dyghtya nebes klevesow dres bewnans oll, hemm yw, klevesow anhedhek (Sowsnek - chronic, po ow turya rag hir) yns i. Ensampel a gleves anhedhek yw kleves melys. Y hyllir dyghtya arwodhyow kleves melys mes ny yllir bos delivrys dhyworto. Tus a dhyght klevesow dell yw usys yw gelwys medhogyon.
Sulfur
Poos atomek sulfur yw 32.07. Y boynt teudhi yw 113°C ha'y boynt bryjyon yw 444°C. Y dhosedh yw 2.1kg an liter. Dialkan yw sulfur, hag ev a eksist yn lies furv, an versyon orthorhombik melyn yw an moyha kemmyn.
Kleves
Lestans
Prevys yw pobel rag nebes klevesow hag yw kemmyn po pur dhrog ha na dhiskwedh arwodhow hogen. Mars yw kevys an klevesow ma a-varr, y hyllir aga dyghtya kyns i dhe gawsya kudynnow. Ensampel via previ benen rag kanker an konna brys (cervix) gans prov. Mars yw an kanker diskudhys a-varr, y hyllir y yaghhe. Mars yw kevys diwettha, mernans yw an sewyans dell yw usys.
Sulfur
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Kleves
Lestans
Ensampel aral yw immunheans. An tybyans yw dhe wul an korf parys rag kleves. An korf a'n jeves y dhefens y honan erbynn klevsow henwys an kevreyth immun. Gnas arbennek an kevreyth immun yw y allos dhe berthi kov klevesow. Mars yw person klav ha yaghhe, an kevreyth immun a wra stoff henwys gorthkorfow a omladh an kleves mar dheu arta dhe'n person.
An gorthkorf yw komparek dhe unn kleves yn unnik. Ensampel yw an brygh rudh kawsys gans virus. Furv klor a'n virus yw res dhe'n person (flogh dell yw usys) nag o klav gans an brygh rudh bythkweth. Hemm a gaws an kevreyth immun dhe askorra gorthkorfow er y bynn. Mar hwra an keth person kestava an keth virus y'n termyn a dheu, kevreyth immun an person a vynn perthi kov hag omladh an virus.
Rag difresyans dhe vos dhe les:
Epidemionieth
Epidemionieth yw an studhyans a skilys klevesow. Nebes klevesow yw moy kemmyn rag pobel gans gnasow kemmyn, avel devedhyansow doroniethel po socyologiethek hevelep, boos po kenedhlogeth. Heb hwithrans epidemionethel da, nebes klevesow a yll bos kales dhe dhiskudha ha henwel. Possybyl yw dhe gemyska dew gleves. Ytho epidemionieth yw pur bosek rag konvedhes fatel yllir agan gwitha erbynn virusys, gwenonnow ha bakteria.
An person aswonys avel tas epidemionieth yw Archibald Leman Cochrane CBE (12 Genver 1909 – 18 Metheven 1988). Genys veu gans porfyrya, kleves genynnek. Ev a wrug hwithrans a-dro dh’y deylu rag konvedhes dhyworth py skorren y teuth.
Karrek danek
Karrek danek yw onan a deyr eghen a garrek, an re erel yw karrek wodhosek ha karrek dreusfurvek. skeusennik|upright=1.3|right|An chyf eghennow a omherdhyansow: 1. Lakkolith 2. Dik byghan 3. Batholith 4. Dik 5. Astell 6. Pibell 7. Lopolith Furvyes yw karrygi tanek dhyworth magma teudh. Gwrys yw an magma linyel drefen tommder a ji mantel an Nor.
Pan dheu magna yn-mes dhe arenep an Nor, gelwys yw lava. Lava a yeynha dhe furvya karrygi kepar ha tuff ha basalt. An re ma yw karrygi loskvenydhyek. Karrygi ploutonek yw gwrys pan yeynha an magma yn lent dhe furvya karrygi yn-dann an arenep. Men growan yw ensampel.
Styr dororiethel
An ughella 16 km (10 mildir) a grestennen an Nor yw komposys a a-dro dhe 95% karrygi tanek gans gorher tanow a garrygi godhosek ha treusfurvek.
Karrygi tanek yw posek yn dororiethel drefen:
400px|right|Klassa karrygi tanek herwydh aga homposyans
Diw eghen
Karrek danek a hwer yn diw fordh.
Magma yw gwrys a atomow ha molekulow a vonyow teudhys. Pan yeynha magna an taomow ha molekulow a dhasorden dhe furya gwrysow monyow. Karrek a furv pan wra gwrysow tevi warbarth. Kanndir (quartz) yw onan a'n chyf monyow askorrys gans ober tanek. Gwrys yw a silika (SiO2), an molekulen voyha kemmyn yn monyow tanek.
Fritz Lang
Friedrich Christian Anton Lang (Almaynek: [fʁɪt͡s ˈkʁɪsti̯an ˈantɔn laŋ]; 5 mis Kevardhu 1890 – 2 mis Est 1976), aswonys avel Fritz Lang, o kevardowher fylm, screenwriter hag askorrer ostrek.
Karrek danek
Monyow
An brassa rann a'n monyow a wra karrygi tank yw a'n eghennow ma:
Fritz Lang
Klass:Didhuwydhyon Klass:Kevarwodhoryon fylm Klass:Mernansow 1976 Klass:Ostrians Klass:Skriforyon amerikanek Klass:Ynkleudhyansow yn Kaliforni
Karrek danek
Komposyans kymygiethel
Y hyllir klassa karrygi tanek herwydh aga hymygieth. An chyf eghennow yw:
An hwegh moon kynsa y'n rol yw silikatow. Oksidow yw gwrys a oksid horn dre vras.
Eiraght Ashoonagh Vannin
Eiraght Ashoonagh Vannin (hemm yw "Ertach Kenedhlek Manow" yn Manowek; hanow Manx National Heritage) yw korf yn Enys Vanow omgemeryansek rag gwitha ha gwella ertach gonisogethel hag istorek an enys. Omgemeryansek yw rag dyghtya gwithtiow, kresennow styrans, meyn kov savlaow ha ranndiryow gwithys Enys Vanow ha'n enesow ogas.
Yn komparek, omgemeryansek yw rag:
Klass:Enys Vanow
Colin Baker
Colin Baker (genys 8 mis Metheven 1943) yw gwarier sowsnek. Klass:Dinethyansow 1943 Klass:Gwarioryon sowsnek
Tycho Brahe
Tycho Brahe, genys avel Tyge Ottesen Brahe (14 Kevardhu 1546 — 24 Hedra 1601) o steronydh a Dhanmark. Ev a wre aspia war ebron an nos kyns devisyans an pellweller. Ev a dhrehevas aspiansva veur henwys Uraniborg war enys Hven yn Danmark.
Ev a dhiskudhas an ollvys yn-mes a'n Kevreyth Howlek dhe allos chanjya dres termyn. Ev a dhiskudhas ughnova (SN1572) ha steren lostek. Johannes Kepler o y skoodhyer. Tycho a wrug aspiansow a'n planettys gans rach meur. Pan verwis Tycho yn 1601, Kepler a dhuryas gans y ober.
Nyns o Tycho godhonydh arnowydh. Ev a grysis yn sterdhewinieth, ha'y steronieth o kemyskans koynt a aspiansow godhoniethel ha kryjyans kryjyk. Kyn sevis orth gevreyth Ptolemy, ev a naghas kevreyth Copernicus ynwedh. Ev a dhisplegyas tybyans dorgresennek a dhismygas bos an Howl ha Loor ow resek a-dro dhe'n Nor, mes bos an planettys erel ow resek a-dro dhe'n Howl.
Yn dyffrans dhe'n brassa rann a steronydhyon y'n termyn na, ny grysis yn tybyans pelyow nevek (celestial spheres) heb janj vytholl. Nova Tycho a brovas chanjys dhe hwarvos. Ynwedh ev a dhiskudhas bos ster lostek taklow nevek gwir gans resegvaow dyffrans dhe resegvaow an planettys.
Yn 1566, ev a omladhas omladh dewdhen drefen dadhel a-dro dhe biw o an gwella awgrymer, ha kelli rann a'y dron. Ev a wiska tron fug rag remenans y vewnans.
Wosa kevewi yn Praha yn 1601, ev a gavas kleves loneth. Y ferwis 16 dydh awosa. Herwydh Kepler, yth esa edhom dhodho a vos dhe'n privedhyow, mes ev a sevis orth terri 'etiquette' ha gortos orth an voos. Arvrysyansow arnowydh a lever y vos ow kodheva gans kanker an ragwagren (prostate cancer).
Klass:Dinethyansow an 16ves kansvledhen Klass:Europeanyon Klass:Godhonydhyon Klass:Mernansow 1601 Klass:Skriforyon
Lannwenep
Tre yn Kernow yw Lannwenep, yn Pluw Wenep, neb pymp mildir dhe'n soth-est a Resrudh. Hanow an dre a dheu dhyworth an elvennow lann ha'n hanow personel Gwenep.
Thaliom
Elven gymyk yw thaliom, niver 81 y'n Vosen Beriodek. Y furvell gymyk yw Tl, dhyworth an ger Greka thallos, ow styrya barren las. Nyns eus rann vewoniethel dhodho. Alkan poos gwenonek yw thaliom, hag a greun y'n korf dres termyn, yn arbennek y'n lonethi ha kolon. Yn despit dhe vos gwenonek, usys o thaliom rag bledhynnyow yn medhegel dhe gawsya kelli gols. Agatha Christie a skrifas a-dro dhe bosna thaliom yn hy lyver The Pale Horse. Usys veu thaliom gans governans Irak dhe ladha erbynoryon y'n 1980ow ha 1990ow..
Lannwenep
Henwyn istorek
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Wenep
Thaliom
Diskudhys veu thaliom gans William Crookes (1832-1919) yn Loundres yn 1861 pan welas lin gwyrdh yn spektrum trenken sulfurik avlan. Ev a aswonnas bos elven nowydh ena, hag ev a brovyas an hanow thaliom, drefen bos liw y brov flamm avel skyllen. An nessa bledhen Claude-Auguste Lamy (1820-1878) a wrug hwithrans manylys yn Lille, Pow Frynk, hag enyshe an alkan. Wosa dadhel hir, ervirys veu dhe enora an dhew dhiskudher. Diskudhys veu moon thaliom, ha henwys veu crookesit yn 1867.
Usys yw thaliom dhe wul gweder arbennek, kellow fototredanek ha sensellow isrudh.
Poos atomek thalliom yw 204.38, y boynt teudhi yw 304°C ha'y boynt bryjyon yw 1457°C. Y dhosedh yw 11.9kg an liter. Alkan medhel gwynn-arghansek yw.
Mirva
Klass:Elvennow kymyk
Ken Levine (dysplegyer gwari)
Kenneth M. Levine (genys 1 mis Gwynngala 1966) yw dysplegyer gwariow gwydhyow ameirkanek.
Klass:Didhuwydhyon Klass:Dinethyansow 1966 Klass:Skriforyon fugieth amerikanek Klass:Tus yn medhelweyth
Peter Davison
Peter Malcolm Gordon Moffett (genys 13 mis Ebrel 1951), aswonys a-sankshyon avel Peter Davison, yw gwarier sowsnek.
Klass:Dinethyansow 1951 Klass:Gwarioryon bellwolok Klass:Gwarioryon lev Klass:Gwarioryon sowsnek Klass:Gwarioryon wariva Klass:Parti Lavur
Kellestek
Tre yn Kernow yw Kellestek, yn Pluw Beran yn Treth, neb pymp mildir dhe'n north a Druru ha unn mildir dhe'n soth a Beran yn Treth.
Henwyn istorek
Devedhys yw hanow an dre dhyworth an elvennow "kell" (log), hag "Estek", hanow personel.
Klass:Trevow yn Kernow Klass:Pluw Beran yn Treth
Furvyans horn bondys
skeusennik|right|250px|Furvyans horn bondys, Park Kenedhlek Karijini, [[Ostrali]] skeusennik|Furvyans horn bondys dhyworth nans yw 2.1 bilvil bledhen
OPEC
Y ober yw dhe “gesordena ha unya policis menoyl” y eseli, hag ynwedh dhe “surhe faster marghasow menoyl rag diogeli provians effeythadow, erbysek ha rewlys a venoyl dhe gonsumyoryon, gober fast dhe askorroryon, ha gwaynyans teg dhe’n huni a gevarghew y’n diwysyans menoyl”.
Furvyans horn bondys
Furvyans horn bondys yw furv arbennik a garrek kevys yn fenowgh yn karrygi godhosek a'n Amser Kyns-Kembrek.
I a gonsist a nivelyow tanow a oksidow horn daswrys arta hag arta yntra nivelyow a gyllas po kelester. An oksidow yw po magnetit (Fe3O4) po hematit (Fe2O3).
Niver a'n furvyansow karrek kottha, furvyes nans yw dres 3,700 milvil vledhen, a gomprehend furvyansow horn bondys. Nas gemmyn a istori a-varr an Norvys ens i.
Perthynyans dhe dhevedhyans oksyjen y'n ayrgylgh
skeusennik|Skeusen vanylys a furvyans horn bondys a stat [[Michigan. An radhva yw 5mm.]] Pals yw an furvyansow kettermyn an Hwarvos Meur Oksyjenyans, nans yw 2,400 milvil vledhen. Y teuth dhe vos le kemmyn wosa nans yw 1,800 mb.
Sommen myns an oksyjen komprehendys y'n furvyansow horn bondys yw estemys dhe vos ugenkweyth dalghedh an okjyjen y'n ayrgylgh arnowydh. Posek ynsi rag bos pennfenten genwerthel a voon horn, kepar ha ranndir Pilbara yn Ostrali, Animikie yn Minnesota ha Carajás yn Brasil.