cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Висер (Кӧрткерӧс район)
История
Вишера погост улын олысьяс шуӧмаӧсь 1800-ӧд вояс заводитчигӧн кыпӧдны кирпичысь Ен мамлысь выль вичко. Кирпичсӧ дасьтӧмаӧсь места вылын бокысь волӧм йӧзкӧд (ковмӧма, дерт, кык судта вичко вылад дасьтыны уна во. Ыджыдвидзса да Одыбса вичкояслы кирпичсӧ дасьтылӧмаӧсь 7 воӧн).
Отечественнӧй война заводитчӧмсянь усьӧм мам-батьлӧн челядьлы да ныв-писянь мам-батьлы заводитісны мынтыны пенсия да пособйӧ районнӧй собесъяс пыр. Война бӧрас заводитісны мынтыны пенсия пӧрысьяслы: нывбабалы 55 арӧссянь, мужичӧйяслы 60 арӧссянь, уна челядя мамъяслы, кага вайысьяслы вайтӧдзыс да вайӧм бӧрас пособйӧ.
вичко стрӧитӧмсӧ заводитӧмаӧсь 1835 воын. Улыс судтасӧ помалӧмаӧсь да вежӧдӧмаӧсь 1849 воын. Кӧлӧкӧльняыс вӧлӧма пуысь 9 жынняна. Вылыс судта вӧчӧмсӧ помалӧмаӧсь 1851 воын, вежӧдӧмаӧсь 1856 воын. Каменнӧй кӧлӧкӧльнясӧ заводитӧмаӧсь вӧчны 1876 восянь. План да фасад сертиыс колӧ вӧлӧм вичко кӧлӧкӧльнясӧ джуджыдджыка вӧчны, но абу артмӧма колана ногӧн да вӧчӧмаӧсь ляпкыдджыка, а кольӧм кирпичсьыс тэчӧмаӧсь ӧти судта стрӧйба — I ступеня земскӧй училищелы, вӧчӧмсӧ помалӧмаӧсь 1889 воӧ.
Войнаӧдзыс улыс судтанас вӧдитчыліс «Выль ордым» колхоз, видзлісны вартӧм нянь, война бӧрас улысас видзліс жӧ колхозыс вартӧм няньсӧ, а вылысас леспромхозлӧн орс, видзліс во гӧгӧр кежлӧ вайӧм пызь.
Первой мирӧвӧй да гражданскӧй войнаяс вылын усьліс 19 морт, 8 морт сюрлі пленӧ, но ставныс волісны гортаныс.
1942 вося тулысӧ ытва дырйи, май 24 лунӧ, Висерсянь сюзяыбсаӧс мӧдлапӧлас пыжӧн вуджӧдігӧн вӧйӧма 5 морт: перевозчикыс — Киприян, Мишӧ Тикӧн, школьникъяс — Петыр Васьлӧн Ваня, агроном Макаровлӧн Геня, Харитон Васьлӧн Нида.
Висерысь 3-лысь овмӧссӧ кулачитлісны: 1) Вид Иванлысь — 2 мельнича выльысь вӧчлӧма, ӧтисӧ Видлӧ зятьыскӧд, Пошма Иванкӧд, Емӧль Васьӧлысь важ мельничасӧ косялӧма, мӧдсӧ Корӧса Ельӧ — челядьыскӧд. Гӧльяслысь донсӧ изӧмсьыс абу босьтлӧма. Ачыс гортас кувлі 1929 воӧ, куим пиӧс судитлісны. Вид Иван Васьӧс, Василий Иванович Игушевӧс, гӧтырыскӧд, Микита Аннакӧд, юклӧмаӧсь, медым оз судитны. Виталейӧс, вежа айлысь пиӧс да Марте Павелӧс — уджавлӧма вичкоса казначейӧн. Зажиточнӧявлӧмаӧсь Ване Ӧльӧксанӧс да Микиперсӧ, Як Епимӧс, Кирӧ Васькаӧс, Ди Степанӧс, Малап Ӧльӧксанӧс. Марте Павеллӧн ныла-пиа бать-мамсӧ кулачитӧм бӧрас гортсьыныс пышйылӧмаӧсь. Ксения арлыдсӧ 10 во вылӧ чинтӧмӧн да овсӧ вежӧмӧн (вӧлі Панюкова), пӧлучитӧма паспорт Некрасова овӧн, велӧдчӧма да помавлӧма Архангельскӧй Лесотехническӧй институт, Иваныс Сибирын войнаӧдзыс олӧма, Ксенияыс Украинаын уджалӧма, кулі Сыктывкарын.
1936—37 воясӧ Паджгаын велӧдчӧмаӧсь да вайӧдӧмаӧсь первой тракторъяс Марка Микулай Ӧльӧш — уджалӧма Висерын да Пӧлик Микулай Анна — уджалӧма первой Типӧсиктын. Зулӧбысь Митрӧй Иван Ӧльӧксан Миш — война бӧрас «министрӧн» шулісны, Паджгаын жӧ велӧдчӧма, 1938 вося апрель тӧлысьӧ карсянь вайӧдӧма зэв ыджыд да сьӧкыд трактор С-60, сэкся йи туй да посъяс ӧдва крепитасны. Муна пӧ вӧлі йи вывтіыс да пос вывтіыс синмӧс куньӧмӧн, а директорыс Напалков да замыс (Митьӧ Семӧ Висерысь) Шойнаты МТС-ас вотӧдз абу узьлӧмаӧсь. Первой корчуйталӧма посни муяслысь боръяссӧ Ыджыдвиддзын да Сюзяыбын, сэсся Висер юӧд карбасӧн абу лысьтӧмаӧсь вуджӧдны да келӧмӧн вуджӧдӧма, уджалӧма нюр вылын рельсъясысь вӧчӧм агасӧн, корчуйтӧма мыръяссӧ да пуяссӧ, сэсся йӧз чукӧртісны да сотісны, кодйисны бӧрӧздаяс.
Ёна кынмалӧм вӧсна уезднӧй земство нянь кӧйдыссӧ сетавлӧма ссудаӧн, ыджыд процентъяс вылӧ да унаӧн абу вермылӧмаӧсь мынтынысӧ, мый понда мам-батьлӧн уджйӧзыс вуджлӧма челядьыслы. 1870 воын уезднӧй земство шуӧма запасын кӧйдыс видзӧм могысь стрӧитны хлебозапаснӧй пунктъяс — «магазеяӧн» шусьылісны. Кӧйдыссӧ вайлӧмаӧсь Чукаыбын, Кебраысь, Ыбысь. Магазеясӧ вӧчлӧмаӧсь чер кежысь, пила абу на вӧлӧма, 1870 вояс заводитчигӧн. Подувсӧ вӧчлӧмаӧсь изйысь известкаӧн соралӧмӧн. Крышасӧ вевттьылӧмаӧсь керсӧ шӧри поткӧдӧмӧн да лӧсалӧмӧн. Йӧз велавлӧмаӧсь нин нянь пиӧ пуктыштны кач (косьтӧм ньывпу кырсь тойӧмӧн), пипулысь опилкисӧ да жуг, нянь судзсьытӧм понда.
Венчайтлӧмаӧсь дон босьтӧмӧн. Видз дырйи абу венчайтлӧмаӧсь, а сӧмын Рӧдитель ыджыд лун бӧрти. Венеч вӧлӧма мужскӧй и женскӧй. Бокӧ мунысьяслы сетлӧмаӧсь гижӧд венчайтчӧм вылӧ. Ыджыд жыннянӧн быд вӧскресенньӧ, асъя, ӧбедня да рытъя звӧнитлӧмаӧсь.