cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Слава орден
Слава ордена тыр кавалеръяс
Слава ордена тыр кавалеръяслы 1967 да 1975 воясӧ вӧлі сетӧма содтӧд кокньӧдъяс, мыйӧн ӧткодялісны найӧс Сӧветскӧй Союзса Геройяскӧд. Налы сетісны ставсоюзса персональнӧй пенсиа, керкаын олӧмысь ыджыд кокньӧд, дон босьттӧг новлӧдлӧм и с.в. Россияын став тайӧ кокньӧдыс колис.
1976 восянь Слава ордена тыр кавалеръяслы военнӧй комиссариатъяс кутісны сетавны орденскӧй небӧгъяс.
Карамбола
Карамбола ( Averrhoa carambola ) — оксалис котырса корья пу сикас. Сійӧ быдмӧ Азияын.
Доритэноппсис
Доритэноппсис (× Doritaenopsis) –  Орхидея котырса гигрид (Doritis × Phalaenopsis) быдмӧг увтыр.
Попов Прокопий Спиридонович
Попов Прокопий Спиридонович (Спира Прокӧ; 1908—1979) — коми поэт, драматург, журналист.
Олан туй
1929 воын сійӧс корисны уджавны газетӧ. Ковмис зільны ӧтпырйӧ кык газетын — «Вöрлэдзысьын» да «Коми комсомолецын». Дыр уджаліс коми радиоын.
Куліс 1979 вося вӧльгым тӧлысь 29-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Босьтчис гижны кывбуръяс, лои сиктса корреспондентӧн. Гижліс проза да драма гижӧдъяс. Гижӧдъясыс петавлісны республикаса газет-журналын.
Ӿ
Ӿӿ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ нивх кывйын. Шуанног — [h].
Сент-Люсия
Сент-Люсия (Saint Lucia) — тайӧ канму Войвыв Америкаын.
Йирым тӧлысь 27-ӧд лун
Йирым тӧлысь 27-ӧд лун — Григорий календарын 300-ӧд лун (кассяна воясӧ — 301-ӧд лун). Во помӧдз 65 лун.
Тумбука (кыв)
Тумбука (chiTumbuka) — тайӧ Малавиын, Замбияын да Танзанияын банту кыв. Анбур — латин.
Тумбука анбур
Aa Bb Cc CHch Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn NGng NKHnkh Oo Pp PHph Rr Ss Tt Uu Vv Ww Yy Zz
Негидал кыв
Негидал кыв (Неғида) - тайӧ Хабаровск крайын тунгус-маньчжур кыв.
Негидал анбур
<font size="+1">Аа Бб Вв Гг Ғғ Дд Ее Ёё Жж Зз Ӡӡ Ии Йй Кк Лл Мм Нн Ӈӈ Оо Өө Пп Рр Сс Тт Уу Фф Хх Цц Чч Шш Щщ ъ Ыы ь Ээ Юю Яя
Каллитрис
Каллитрис ( Callitris ) — кипарис котырса лыса пу увтыр. Сійӧ быдмӧ Австралияын да Выль Каледонияын.
Позялӧм (Сыктывдін район)
Позялӧм (Позялэм) – Коми республикаын Сыктывдін районса Придаш сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Позялӧм пукалӧ Эжва юлӧн шуйга берегын. Посёлоксянь Придаш шӧрсиктӧдз 8 км, Выльгорт юрсиктӧдз 86 км.
История
Артмис 1930-ӧд вояс бӧрын. Медводдзаысь казьтыштӧма 1949 воын кыдзи Позялом, тані вӧліны ыстӧмаяс: 9 немеч (4 семья), 1 "власовец". 1956 воын — вӧр пӧрӧдысьяслӧн Улыс Позялом посёлок, 1965 воын роч ним гижанногсӧ вежӧма — Позялом, 1977 воын — Позялэм.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Сорокин Питирим Александрович
Сорокин Питирим Александрович (1889—1968) — мир пасьтала нималана социолог, коми этнограф да велöдысь.
Олан туй
Питирим Сорокин чужӧма 1889 вося урасьӧм тӧлысь 4-ӧд лун (важ стиль серти тӧвшӧр тӧлысь 23-ӧд лунӧ) Кардор губернияын Яренск уездса Туръя вöлöсьтын (ӧні — Коми Республикаысь Княжпогост районса Туръя сикт).
1904 воын помалӧма Гам сиктса кык класса школа. Велöдчӧма Кострома губернияса Хреново сиктын вичкоса велöдысьяслöн семинарияын. Велöдчӧма Петербургын психоневрологическöй институтын, а сэсся вуджӧма Петербургса университетӧ да помалӧма сійöс. 1919 восянь Петроградса университетын профессор. 1922 воын эмигрируйтӧма Чехословакияö, а 1923 воын — Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясö. 1930 восянь — Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъясса гражданин. 1930—1964 воясӧ уджалö Гарвардса университетын, восьтö да веськöдлö социология факультетöн 1942 воӧдз. 1931—1959 воясын — Гарвард университетын пропессор. 1965 восянь — Америкаса социологическӧй ассоциацияын президент.
Велико Търново
Велико Търново (Велико Търново) - тайӧ Болгарияса кар.
Колвайыв (Ускар каркытш)
Колвайыв (Верхнеколвинск) — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь посёлок. Водзынсӧ вӧлі Усадор сикт сӧветӧ улӧ.
География
Колвайывсянь Усвадор посёлокӧдз 80 км, Ускар карӧдз 81 км.
История
Посёлок панӧма 1998 воын.
Вена
Вена (Wien) - тайӧ Австрияса кар, Австриялӧн юркарыс.
Йӧз:
Сургут
Сургут – тайӧ Рочмуса кар, Хант-Вӧгул асвеськӧдлан кытшлын. Научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 298,5 сюрс гӧгӧр.
Каллитропсис
Каллитропсис (Callitropsis, Xanthocyparis)  —  кипарис котырса лыса пу увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын да Войвыв Америкаын.
Кильдин саами кыв
Эмакыв
Эмакывлӧн кильдин саами кывйын эм кык лыд: ӧтка лыд да уна лыд; кӧкъямыс вежлӧг:
Кадакывлӧн вежласьӧм
Е̄лле (овны):
Ӧнія кад
Ӧнія кад, соссяна форма
Колян кад, соссяна форма
Ӽ
Ӽӽ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ нивх да ительмен кывъясын. Шуанног — [χ]. Мукӧддырйи Ӽ пыдди гижӧны Ҳ.
Синдхи
Синдхи ( سنڌي, सिन्धी, ਸਿੰਧੀ, sindhī) — тайӧ Пакистанын (Синд провинцияын) да Индияын (Раджастхан, Гуджарат, Махараштра штатъясын) инд-арий кыв. Анбуръяс — Индияын деванагари, Пакистанын — араб (насталик), мукӧддырйи гурмухи либӧ гуджарати, важӧн — лахнда (кхудавади, кходжики).
Пример
Араб анбурӧн: سنڌي ٻولي انڊو يورپي خاندان سان تعلق رکندڙ آريائي ٻولي آھي، جنھن تي ڪجھه دراوڙي اھڃاڻ پڻ موجود ‏آهن. هن وقت سنڌي ٻولي سنڌ جي مک ٻولي ۽ دفتري زبان آھي.
Деванагари анбурӧн: सिन्धी ॿोली इण्डो यूरपी ख़ान्दान सां ताल्लुक़ु रखन्दड़ आर्याई ॿोली आहे, जिंहन ते कुझ द्राविड़ी उहुञाण पण मौजूद आहिनि। हिन वक़्तु सिन्धी ॿोली सिन्ध जी मुख बोली ऐं दफ़्तरी ज़बान आहे।
Транслитерация IAST: sindhī b̤olī iṇḍo yūrapī ḵẖāndān sā̃ taʿlluqu rakhandaṛ āryāī b̤olī āhe, jinhã te kujha drāviṛī uhuñāṇ paṇa maujūda āhini. hin vaqtu sindhī b̤olī sindh jī mukh b̤olī ãĩ daftarī zabānā āhe.
Дракэа
Дракэа (Drakaea) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Австралияын.
Сьӧдъюдор (Княжпогост район)
Сьӧдъюдор (Седъюдор) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Мещура сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Метида
Видзӧдӧй тшӧтш
Метида (астероид)
Малешор (Сыктыв район)
Малешор (Малешор) – Коми республикаын Сыктыв районса Межадор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Малешорсянь Межадор шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Попов Евгений Васильевич
Попов Евгений Васильевич (1933—2019) — РСФСР-са нимӧдана велӧдысь, Емдін районса Почёта гражданин, меценат.
Олан туй
Евгений Попов чужӧма 1933-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ Емдін районса Айкатыла сиктын. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт да бергӧдчӧма чужанінас. Нелямын во велӧдӧма Айкатыла школаын история да обществознание.
Паськыда сы йылысь кутісны сёрнитны сэки, кор 2018-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысьын вуджӧдӧма ӧти миллион 200 сюрс шайт Гам сиктса социально-реабилитационнӧй шӧринлы да сетӧма налы ассьыс керкасӧ. Тайӧс вӧчӧма сы бӧрын, кыдзи 2017-ӧд воын «Вперёд» районса газетсьыс лыддьӧма, мый «Гаврош» челядь шӧринлы колӧ выльмӧдны эмбурсӧ. Евгений Попов чукӧртӧма сьӧмсӧ 1954-ӧд восянь сберкассаын, медым лӧсьӧдны торъя керка да овны бать-мамсьыс торйӧн. Кор гӧгӧрвоӧма, мый сьӧмыс оз тырмы выль патера ньӧбӧм вылӧ, сьӧмсӧ чӧжӧма привычкаӧн нин. Сылӧн абу вӧлӧма гӧтыр ни челядь; чукӧртӧм сьӧмсӧ абу и вермӧма некытчӧ видзны, олӧма бать-мамыслӧн керкаын. Сылы вӧзйылӧмаӧсь бурмӧдӧм патера, но кольччӧма важ оланінас. Сьӧмӧн отсалӧмысь сійӧс шуӧмаӧсь «гӧль меценатӧн».
Социально-реабилитационнӧй шӧринлы сьӧмӧн отсалӧмысь Емдін районысь сӧветса депутатъяс 2018-ӧд вося сора тӧлысьын сетӧмаӧсь Евгений Поповлы «Емдін районса Почёта гражданин» ним (Емдін районса экономика, культура да социально-политическӧй сӧвмӧмӧ пай пуктӧмысь).
Кулӧма 2019-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ, гуалӧма Айкатыла сиктса шойнаын.
1939-ӧд во
1939-ӧд (сюрс ӧкмыссё комыд ӧкмысӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Чжурчжэнь кыв
Чжурчжэнь кыв — тайӧ бырӧм (XIV нэмӧдз) асыв-войвыв Китайын тунгус-маньчжур кыв.
Томск обласьт
Томск обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Яг (Луздор район)
Яг (Ракинская) – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Риск-менеджмент
Риск-менеджмент — тайӧ вежӧртас позьӧ гӧгӧрвоны сідз:
Яг (Луздор район)
География
Грезд пукалӧ Луз юлӧн веськыдберегын. Ягсянь Спасорд шӧрсиктӧдз 10 км, Абъячой юрсиктӧдз км.
Риск-менеджмент
[https://en.wikipedia.org/wiki/ISO_31000 ISO 31000:2009 Risk management. Principles and guidelines] стандарт серти кӧ, риск-менеджмент тайӧ миян могъяслысь тыдӧвттӧм понда эффектъяс, бурӧсь ли лёкӧсь, координируйтӧм да видзчысьӧм ресурсъясӧн вӧдитчӧм, медым минимизируйтны, мониторитны да контролируйтны неминучаяслӧн вермӧмлун да/либӧ вынмӧдӧм либӧ медым максимизируйтны кутшӧмкӧ позянлунъяслысь збыльмӧдӧмсӧ.
Яг (Луздор район)
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Риск-менеджмент
Рискъяс артмӧны тыдӧвттӧмсянь (from uncertainty) быд сфераын: финанс рынокъясын, проектъяс киссьӧм горъяс понда (быд этапын: кор дизайн лӧсьӧдӧны, кор сӧвмӧдӧны, кор продукт лэдзӧны либӧ мукӧд оланцикл этапын), легал кӧсйысьӧмъяссьыс, неминучаысь, вӧр-ва помкаысь, техногеннӧй катастрофаысь.
Яг (Луздор район)
Велӧдӧм
1930 воын грездын вӧлі школа.
Оксалис котыр
Оксалис котыр (Oxalidaceae) — Ericales чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Оксалисъяс 5 увтыр да 780 сикас.
Таскаев Анатолий Иванович
Таскаев Анатолий Иванович (1944—2010) — радиобиолог, туялысь, биология наукаясса кандидат, Коми наука шӧринысь Биология институтса веськöдлысь (1988—2000), Коми АССР-са наукаын заслуженнöй уджалысь (1992).
Гудӧк
Гудӧк тайӧ шылад инструмент.
Таскаев Анатолий Иванович
Олан туй
Анатолий Таскаев чужӧма 1944-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 9-ӧд лунӧ Чечен-Ингуш АССР-са Гудермес карын.
Кулӧма 2010-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Ванеева Ирина Михайловна
Ванеева Ирина Михайловна (комиӧн — Миш Иринь) (1933—2010) — коми литература туялысь, филологияса наукаясса кандидат (1974).
Олан туй
Чужӧма 1933-ӧд вося йирым тӧлысь 18-ӧд лунӧ Емдін районса Айкатыла сиктын. 1956-ӧд воын Коми канмуса педагогика институтысь история-филология факультет помалӧм бӧрын дас куим во уджалӧма роч кыв да литература велӧдысьӧн Изьваын, Укваын да Сыктывкарын. 1969—1972-ӧд воясын велӧдчӧма СССР-са наукаяс академияысь Коми филиаллӧн аспирантураын. 1972-ӧд восянь уджалӧма Кыв, литература да история институтса литература да фольклор секторын: вӧлӧма младшӧй научнӧй (1972), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1986), сектор веськӧдлысьлысь удж вӧчысьӧн (1988). 1974-ӧд воын дорйӧма Мордовияса канму университетын филологияса кандидат нима вылӧ диссертация.
Кулӧма 2010 вося вӧльгым тӧлысь 23-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Ванеева Ирина (Ия) Михайловна (в девичестве - Балина) родилась 18 октября 1933 г. в с. Айкино Усть-Вымского района Коми автономной области. В 1952 г. окончила Усть-Вымское педагогическое училище, а в 1956 г. - историко-филологический факультет Коми государственного педагогического института. В 1956 - 1968 гг. работала учителем русского языка и литературы в школах Ижмы, Ухты, Сыктывкара. В 1968 - 1972 гг. обучалась в аспирантуре Коми филиала АН СССР (специальность "История народов СССР"). С 1972 г. - м.н.с. сектора литературы и фольклора ИЯЛИ Коми филиала АН СССР. В 1974 г. защитила кандидатскую диссертацию по теме "Пути развития коми литературы о Великой отечественной войне" (защита состоялась в Мордовском университете им. Н.П. Огарева, г. Саранск). 1986 г. - ст. науч. сотр. Коми филиала АН СССР. Кроме научной работы вела работу общественную (выступала с лекциями в рабочих коллективах, на радио), а также оказывала помощь в работе своему мужу - Альберту Егоровичу Ванееву, ученому и народному поэту Республики Коми.
Туясян удж
Дасьтӧма да йӧзӧдӧма 70 сайӧ туясян удж.
Ҳ
Ҳҳ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ таджик, абхаз да ительмен кывъясын.
1990-ӧд воясӧдз Ҳҳ вӧдитчисны узбек да каракалпак кирилл анбуръясын (ӧні латин Hh).
Шуанног
таджик — [h]
узбек — [h]
каракалпак — [h]
абхаз — [ħ]
ительмен — [χ], мукӧддырйи гижӧны кыдз Ӽ
Тагалог кыв
Тагалог кыв (Tagalog [təˈga: log]), сідзжӧ пилипино, филипино — тайӧ Филиппин діяс вылын малай-полинезия кыв, Филиппинъяс (англичанкӧд) каналан кыв. Анбур — латин, важӧн байбайин.
Латин
Абэцэдарио (испан анбур):
Абакада:
Филипино (1987 восянь):
Хакас кыв
Хакас кыв (хакас тілі) тайӧ тюрк кыв, Хакасияын каналан кыв.
2014-ӧд во
2014-ӧд (Кык сюрс дас нёльӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Динка (кыв)
Динка (Thuɔŋjäŋ /t̪uɔŋ.ɟa̤ŋ/) — тайӧ Лунвыв Суданын нилот кыв. Анбур — латин.
Динка анбур
A a Ä ä B b C c D d Dh dh E e Ë ë Ɛ ɛ Ɛ̈ ɛ̈ G g Ɣ ɣ I i Ï ï J j K k L l M m N n Nh nh Ny ny Ŋ ŋ O o Ö ö Ɔ ɔ Ɔ̈ ɔ̈ P p R r T t Th th U u W w Y y
Грива (Койгорт район)
Грива (Грива) – Коми Республикаын сикт, Койгорт районысь Грива сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Сикт пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Гривасянь Койгорт юрсиктӧдз км.
Америка
Америка - квайт му юкöнъясысь öти. Америка куйлö рытыввыв шарджынйын. Тайö му юкöнсö артмöдöны кык мувеж - Войвыв Америка да Лунвыв Америка. Сiйöн мукöддырйи нимсö шуöны уна лыдын да сёрнитöны Америкаяс йылысь. Европаын сiйöс нимтöны тшöтш Выль муясöн (Выль му югыдöн).
Мувывтор – 42,8 млн. км².
Олысьыс – 900 млн. морт.
Ыджда, куйланiн да рудöб
Ыджда сертиыс Америка сетчö сöмын Азиялы. Барров нöрыс войвывсянь Горн нöрыс лунвылöдз сiйö кыссьö 15 сюрс км кузьта.
Америка куйлö медся тöдчана кык океан костын. Мукöд материкъяссянь сiйö ылын либö весигтö зэв ылын, но та пыдди Америкасянь мунöны сэтчö веськыд туйяс восьса океанъясöд. Сiдзсö, öти нырднас Америка матöдз воö Азия дiнö, но сiйö местаас олö этша йöз.
Америка тэчöма кык материкысь, кодъяс вель ёна торъялöны асланыс ывлавыв серти. Рудöбыс Америкалöн абу быдлатi öтсяма. Лöнь океан вадорыс сылöн омöля торъявлöма, сэнi эм сöмын кык ыджыдджык кöдж – Калифорния да Аляска, кодлы нюжалöмöн лоöны Алеут дiяс – да сöмын öти ыджыдджык куръя, векньыд да кузь – Калифорнияса. Лöнь океан пöлöн америкаса вадоръяс уналатi джуджыдöсь, кыртаöсь, бухтатöмöсь.
Сöмын 47-öд параллельсянь 60-öд параллельöдз Войвыв Америкалöн вадоръясыс вундассьöмаöсь фьордъясöн, да матiгöгöрас эмöсь дiяс да шхеръяс, Скандi кöджын моз жö. Öти татшöм фьордын сулалö порт Ванкувер. Та коддьöм фьордъяс, дiяс да шхеръяс ми аддзам Лунвыв Америкаын, 42-öд параллельсянь лунвывланьын.
Магеллан вис, кодi торйöдö материкысь Биа Му дi, сiдзжö тэчöма некымын фьордысь. Сiйö сэтшöм чукльöсь, мый Магелланыслы öдва сюрис сэтысь петан туй. Кузьтаыс сылöн 500 км.
Атлантувса вадорыс Лунвыв Америкалöн омöля торъявлöма; сэнi эм сöмын кык ыджыд бухта, кыкнаныс ю вомъясын – Ла-Плата да Амазонка ю вомясын.
Атлантувса вадор Шöрвыв да Войвыв Америкалöн зэв ёна торъявлöма. Сэнi эм ыджыд дi чукöр – архипелаг, шусьö Вест-Индiöн. Сэтчö пырöны Ыджыд Антила дiяс (Куба, Ямайка, Гаити, Пуэрто-Рико), Ичöт Антила дiяс да Багама дiяс.
Тайö архипелагыс Флоридакöд тшöтш торйöдö океанысь америкаса Мушöр саридз, кытчö пырöны Мексика куръя да Караиб саридз. Татысь ю сяма визулöн петö Флорида вискöд Гольфстрим; пасьтаыс сылöн танi 50 км гöгöр, визув öдыс – часöн 10 км гöгöр.
Асыввыв вадорыс Войвыв Америкалöн ёна торъявлöма 35-öд параллельсянь 50-öд параллельöдз, кöнi уна куръяяс да бухтаяс да кöнi сулалöны портъяс – Нью-Йорк, Филадельфия да мукöд. Медыджыдыс тайö куръяяссьыс – Вежа Лаврö, кодi рытыввывсянь пожъялö Ньюфаундленд дiöс.
Войвылын Америкаöс гöгöртö зэв ыджыд архипелаг, шусьö сiйö Канадасаöн, а сiдзжö Полюсдорсаöн, сэнi уна гырысь дiяс, на пытшкысь Баффин Му Суматраысь ыджыдджык. Дэвис вис да Баффин куръя торйöдöны тайö архипелагсö му вылын медся ыджыд дiысь – Гренландiысь.
Полюсдорса архипелагсянь рытыввывланьын Йиа саридз вывтi Америка вадоръясын судноясöн позьö ветлыны сöмын дженьыдик кадö да и сiйö не быд во. Беринг вис воджын дорысь дырджык кадсö сiдзжö тырöма йиöн, но гожöмын сэтi ветлöны суднояс.
Колö шуны, саридзьяс оз сэтшöма пырны Америка материкö, кыдзи Европаын. Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын эмöсь местаяс 1500 км сайын дай ылынджык океансянь. Но ас шöр юкöнас Америка ёна векнялö: Панама вуджанiнлöн пасьтаыс сöмын 60 км, и сы пыр нуöдöма Панама канал.
Америка восьтöм да туялöм
Америкаöс европасаяс кыкысь восьтылiсны. Медводз сiйöс восьтiсны Х-öд нэмын саридзуйысь норманнъяс, кодъяс овлiсны Скандi кöдж вылын. Выль муяс корсьöм могысь найö неöтчыд уявлiсны ылi туйö да сiдзи восьтiсны (аддзисны) Гренландi, а сэсся и асыввыв вадорсö Войвыв Америкалысь, кодöс найö шуисны «Винатусь муöн». Но тайö восьтöмсö норманнъяс эз лыддьыны кутшöмкö ыджыд коланаторйöн да регыд сы йылысь асьныс вунöдiсны.
Мöдысь Америкаöс восьтöма XV нэм помын италияса Коломбо. Сiйö, сэк кадся мукöд морякъяс моз жö, кöсйöма корсьны саридзвыв туй Индiö. Тайö колö вöлi паськалысь вузасян капиталлы. Коломбо пырис Эспаняса сарлы кесъялöмö да мöдöдчис 1492-öд вося август воддза лунъясö Атлантувса океан вывтi рытыввылö; сiйö воас жö йирым тöлысь помын Коломбо сувтöма Багама дiяс пытшкысь öти дi дорö. Сы бöрын восьтiс нöшта Куба да Гаити, сэсся бöр воис Эспаняö, вайис бур юöр: саридзвыв туй Индiö сюри (Коломбо мöвп сьöртi восьтöм дiясыс сулалöны Индi бердын, а Куба дiöс сiйö чайтiс Ниппонöн).
Бöрынджык сiйö вöчис нöшта куим саридзвыв ветлöм, восьтiс уна выль дiяс, а сiдзжö и асьсö Америка материксö, но сiйö пыр чайтлiс, восьтöм муясыс пö Асыв-Лунвыв Азияынöсь. Татшöм мöвпöн Коломбо и кулi, а европасаяс дыр шулiсны сылысь восьтöм муяссö Индiöн, бöрынджык – Вест-Индiöн (Рытыввыв Индiöн).
Сöмын ветлысь-мунысьяслöн унаысь уявлöм бöрын европасаяс гöгöрвоасны: Коломбо тай восьтöма выль му юкöн. «Америка» нимсö сылы сетöма вöлi öти ветлысь-мунысь ним серти – Америго Веспуччи серти, кодi вöчис Америкалы гижалöм.
Йирым тӧлысь 29-ӧд лун
Йирым тӧлысь 29-ӧд лун — Григорий календарын 302-ӧд лун (кассяна воясӧ — 303-ӧд лун). Во помӧдз 63 лун.
Америка
Америка восьтöм да туялöм
Америка туялöмын Коломбо бöрын медгора нимöдöм лоö испанияса саридзуйысь Магелланлы; мушар гöгöр кытшовтiгöн (йöз пöвстысь му гöгöр медводдзаöн ветлiгкосттi) сiйö гöгöртiс Лунвыв Америкаöс сы нимöн шуöм вис кузя да сэсся аддзис, мый Америка да Азия костын куйлö зэв ыджыд океан, кодлы сiйö сетiс «Лöнь океан» ним.
Войвыв Америкалысь вадоръяссö туялiсны англияса саридзуйысьяс: Девис, Хадсöн, Баффин да мукöд (на нимöн шусьöны Девис вис, Хадсöн куръя, Баффин куръя да мукöд). Öткымын ветлысь-мунысьяс мöдлiсны мунны Атлантувса океанысь Ыджыд океанö Йиа Вой саридз пыр, но воштöмаöсь олöмнысö уялан йияс пöвстын тшыгла да кöдзыдла. Тадзи, шуам, кулöма XIX нэмын Франклин, аслас став ёртъясыскöд.
Сöмын ХХ-öн нэм пуксигöн норман ветлысь-мунысь Амундсенлы мойвийис паруса-мотора шхуна вылын мунны Америка вадоръяс пöлöн Девис виссянь Беринг вискöдз, та вылö ковмис сылы куим во. Пытшкöсса мутасъяссö Америкалысь, кыдзи Войвылысь, сiдз жö и Лунвылысь, туялiсны медъёнасö Европаысь локтöм йöз; туялысьяс пытшкысь торйöн уна вöчöма ветлысь-мунысь немеч Александр Гумбольдт, кодi тыр-бура гижалiс Лунвыв да Медшöр Америкалысь ывлавывсö.
Веркöс
Америка рытыввыв вадор пöлöн, Аляскасянь Биа Муöдз, кыссьöны му вылын медся кузь керöсъяс – Кордильераяс, Лунвыв Америкаын найö шусьöны Андъясöн. Тайö керöсъясыс орлöны сöмын öти местаын – Панама вуджанiнын. Пöшти кузялаыс найö мунöны некымын орчча лёддзöн. Войвыв Америкаын татшöм лёддзыс уна, и найö сэн шусьöны торъя нимъясöн: Чуграяс, Сьерра-Невада, Вадорсаяс да мукöд. Тайö лёдзьяс костас куйлöны зэв паськыд платояс, кыдзи Мексикаса плато да Войвыв-Америкаса Ыджыд плато, сiдз шусяна Ыджыд бассейн.
Лунвыв Америкаса Кордильераяс, либö Андъяс, ёна векньыдöсь и кызвыннас мунöны кык орчча лёддзöн, а на костын куйлöны кузь, но векньыдик платояс, шуам, Перуса да Боливияса.
Вулканъяс сулалöны став Лöнь океан вадор пöлöныс, Биа Мусянь Аляскаöдз; сэсся визьыс мунö водзö Алеут дiяс вылö, Камчаткаö, Курила дiяс вылö, Ниппонса, Филиппинса дiяс вылö, Выль Гвинеяö да Выль Зеландiясö. Тадзи Ыджыд океан сулалö вулканъяса кытш пытшкын моз. Кордильераяслöн рытыв и асыввыв бокъясыс зэв зöмöсь; танi быдлаын паныдасьлöны зэв гырысь тшупöдъяс; мöдарладор бокъясыс налöн ньывкöсджыкöсь.
Тэчасног сертиыс Кордильераяс да Андъяс керöс лёдзьяс зэв гырысь чукыръясаöсь, найö кыптiсны öти кадö кымын Альпъяскöд да Гималаяскöд.
Чӧддін (Кӧрткерӧс район)
Чӧддін (Четдино) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Мордін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Америка
Веркöс
Асывланьын Кордильераяссянь – и Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын – куйлöны зэв паськыд шыльыдiнъяс; му пластъясыс сэнi куйлöны пöшти водсаногöн да артмöдöны либö платояс, либö увтасъяс, татшöмöсь: Миссисипи увтас Войвыв Америкаын, Амазонка да Ла-Плата увтасъяс Лунвыв Америкаын. Тайö став увтасъяс да платоясыс, кодъяс босьтöны шöр юкöнъяссö материклысь, небыд муаöсь да лöсялöны видзму овмöс нуöдöм вылö.
Чӧддін (Кӧрткерӧс район)
География
Чӧддін грезд пукалӧ Лӧкчим юлӧн шуйга берегын.
Америка
Веркöс
Шöр юкöнса шыльыдiнъяссянь асывланьын и Войвыв Америкаын и Лунвыв Америкаын бара кыпöдчöны керöсъяс, но абу нин сэтшöм джуджыдöсь. Войвыв Америкаын, асыввылас, эмöсь массивъяс – Канадаса да Аппалачияс. Канадаса массив, либö щит, артмöма гранитысь, гнейсъясысь да кристаллсяма лодъясысь; сiйö зэв мунö Фенно-Скандiвывса массив вылö, либö Балтi щит вылö. Му веркöссö сылысь сiдзжö шыльöдöмаöсь важ кыссян йияс: быдлаын сэнi куш из керöсъяс, «меж плешъяс», зэв гырысь валунъяс. Небыд му сэнi зэв этша. Важ кыссян йияс кодйисны тайö массив вылас, а сiдзжö лунвывланьын сысянь Огайо да Миссури юясöдз зэв уна гуранъяс, кодъясысь лоины тыяс.
Чӧддін (Кӧрткерӧс район)
Велӧдӧм
1930 воын грездын вӧлӧма школа.
Америка
Веркöс
Аппалачи керöсъяс чукыръясöсь, но тайö чукыръясыс зэв важсяöсь, найö ёна нин удитiсны кырны. Гренландi – зэв ыджыд из глыба. Пытшкöсса платоясыс сылöн да керöсъясыс тупкысьöмаöсь 1–2 км кызта да нöшта кызджык йиöн. Йи увсьыс чурвидзöны кöнсюрö, торъя нин доръясас, керöсъяслöн йывъяс 3 км судтаöдз.
Вадоръясыс Гренландiлöн вундасьöмаöсь фьордъясöн, кытi лэччöны саридзьясö вывтi гырысь кыссян йияс. Помъясыс налöн торъявлöны да артмöны йи керöсъяс – айсбергъяс. Гожöмын айсбергъяссö, кодъяс мукöддырйи кыпöдчöны 100 м судтаöдз ва веркöс вылас, нуöны лунвылö кöдзыд визувъяс – Гренландiдорса да Лабрадорса. Йи керöсъяс мунöны весиг Гольфстримлы паныд, – найöс нуöны тöвъяс либö пыдын мунысь кöдзыд визувъяс океаныслöн.
Ас гöгöрсьыныс васö да сынöдсö кöдзöдöмла айсбергъяс гöгöр кыптö сук ру, туман, а сiйö зэв лёк суднояслы. Тадзи 1912-öд воö зэв ыджыд паракод «Титаник» Англиясянь Нью-Йоркö мунiгöн зурасис туман дырйи айсбергкöд, жугöдiс боксö и вöйи, да сыкöд тшöтш вöйи 1400 морт.
Лунвыв Америкаын, шыльыдiнъяссянь асыввылын, сулалöны кык неджуджыд массив: Гвианаса да Бразивса; кыкнанныс важ кристаллсяма породаясысь, ёна кырöмаöсь да шылялöмаöсь, лоöмаöсь мылькйöсь платояс кодьöсь.
Мупытшкса шедтасъясöн кыдз Войвывса, сiдз и Лунвыв Америка озырöсь. Кристаллсяма массивъясын сэнi уна кöрт Катыд ты дорын – да ыргöн рудаяс – Кордильераясын, а сiдзжö зарни да эзысь. Важъя кöрöм Аппалачи керöсъяс зэв озырöсь изшомöн, гырысь пöвстъясöн изшом куйлö сiдзжö тайö керöсъясыскöд орчча Миссисипи увтас му пытшкын. Сыысь öтдор, тайö жö керöсъясас да тайö жö увтасас куйлöны мусирлöн зэв гырысь видзасъяс. Уна мусир эм и США рытыввылын, Калифорния штатын, да Мексикаын.
Лунвыв Америкаын, кристаллсяма массивъясын, эмöсь рöма металлъяс, зарни, эзысь, а сiдзжö кöрт – Бразивса массивын. Кордильераяс бокъясысь жö, Венесуэлаын да Колумбияын, аддзöма мусирлысь зэв гырысь видзасъяс.
Климат
Америка нюжвидзö нёль вöнь пырыс, сы понда климатыс сылöн ёна абу öткодь, и Лунвыв Америка климат сертиыс бура торъялö Войвыв Америкаысь.
Ӻ
Ӻӻ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ нивх кывйын. Шуанног — [ʁ]. 1932—1937 воясӧ латин анбурын Ӻӻ пыдди гижисны Ꜧꜧ, 1979 воӧдз — диграф гг’.
Америка
Климат
Лунвыв Америкаöд вуджö экватор, и сэнi куйлö зэв паськыд Амазонка увтас, кöнi тöлыс абу, либö, стöчджыка кö шуны, тöлыс омöля торъялö гожöмысь, да кöнi вогöгöр гымöн-чардöн мунöны сувтса зэръяс. Во пытшкас сэнi 170 лун зэрö да гымалö. Уна зэрыс лоö пассатъяс понда: пассатъяс сэнi пöльтöны кыкладорсянь – асыв-войвывсянь да асыв-лунвывсянь, а экватор пöлöн сынöдыс кайö вывлань. Пассатъяс вайöны Атлантувса океанысь зэв уна ва руяс, кодъяс сынöд кайигöн и сетöны зэв уна енöжва. Сэтшöм жö васöд климат и Антила дiяс вылын. Андъяслы асыввыв банланяс, кöнi пассатъяс кайöны вывлань керöсъяс вылö, вогöгöр зэрö улiтi мунысь кымöръясысь векджык гым-чардтöг.
Кордильераяс вомöн вуджöм бöрын пассатъяс воöны косöн нин, сы понда и рытыввыв банъясас сэнi кос климат, эм весиг овтöмин – Атакама, кодi куйлö дзик океан вадорас.
Кос климатыс танi лоö нöшта и кöдзыд Перу визулысь, кодi мунö тайö вадор пöлöныс. Тайö кöдзыд визулыс артмö асыв-лунвыв пассатъяссянь. Найö вöтлöны вадорсьыс вылысса шоныд васö, а сы местаö улысяньыс кайö кöдзыд ва, кодi омöля пакталö. Кöть оз гежöда тöвъяс пöльтны саридзсянь, но енэжваяссö найö оз сетны.
Зэртöмла мукöд дiяс вылас Перу да Чили вадоръясын чукöрмöма дзонь керöсъясöн пöтка куйöд – гуано. Чери сёйысь саридз лэбачьяс тыртöны тайö дiяссö асланыс куйöдöн да чери лыясöн. Ставыс тайö чукöрмöма уна нэм чöжöн. Öнi гуаносö, кодöс мöдног шуöны чилиса селитраöн, кыдз зэв бур азотсора мувынсьöдан, петкöдöны Войвыв Америкаö да Европаö муяс да садъяс вынсьöдöм вылö.
Лунвыв юкöнас материкын, 35-öд параллельсянь лунвывланьö, климатыс шöркоддьöм, сэтчö локтöны рытывтöвъяс, сы понда Анды рытыввыв бокъясын усьöны уна енэжваяс; а асыввыв бокъясыс налöн да шыльыдiнъяс косöсь; сэнi куйлöны Патагонияса куш степьяс.
Лунвыв Америка – шоныд материк; тöв сэнi овлö сöмын керöсъяс вылын, кöнi усьлö и лым. Асыввыв вадоръяс Лунвыв Америкалöн шонтыссьöны шоныд Бразив визулöн.
Войвыв Америка пырö пыдöдз войвыв полюс кытш сайö, да сэнi климатыс кöдзыд. Гренлан дi да уна мукöд дiяс тупкыссьöмöсь нэмöвöйя йиöн; сiйö лэччö океанö да артмöдö дзонь йи керöсъяс. Весиг гожöмыс сэнi овлö ыркыд (2–9°) войтöвъяс вöсна, кодъяс пöльтöны Йиа Вой саридзсянь.
Войвыв Америка материк вылын войвывсянь лунвылö кыссьöны Кордильераяс, найö кутöны рытывтöвъясöс.
Рытывтöвъяс пöльтöны Америкаын 40-öд параллельсянь войвывланьын; сы понда Лöнь океан вадоръяс, войвывланьын Сан-Францискосянь, ёна кöтасьöны. Торъя нин васöд климатыс фьордъясын Ванкуверсянь Аляскаöдз; сэнi рытывтöвъяс помала вайöны кымöръяс, кытысь дугдывтöг буситö-зэрö.
Сан-Франциско дiнын климат косджык, сэнi заводитчöны асыв-войвыв пассатъяс, да найö нуöны уль русö Америка вадоръясысь. Лунвывланьынджык – тропикувса климат нин, мушöрсаридздорса кодь жар да кос гожöма, небыд да зэра тöлöн, кор сэтчö локтöны рытыввывсянь циклонъяс.
Асывланьын Кордильераяссянь материк пытшкын климат Войвыв Америкаын континентвывса. Тöлын кöдзыд тöвъяс мунöны войвывсянь лунвылö; керöсъяс сэнi оз паныдасьлыны налы Мексика куръяöдз. Гожöмын, мöдарö, шоныд сынöд Миссисипи увтас лунвывсянь мунö ылöдз войвылö.
Некутшöм му юкöнын полюсдорса да тропикдорса саридзьяс оз воны сэтшöм матöдз мöда-мöд дiнас, кыдзи Войвыв Америкаын. Кöдзыд Хадсöн куръясянь, кодi кузьджык кадсö вогöгöрнас йи улын, шоныд Мексика куръяöдз 3 сюрс км-ысь этшаджык.
Войвывсянь либö лунвывсянь пöльтысь тöвъяс öдйö нуöны шоныдсö либö кöдзыдсö. Сы понда Войвыв Америкаын поводдя сэтшöм öдйö вежласьö, кыдзи некöн оз вежлась му вылын. Мексика куръя вадорын, кöнi климатыс пыр жар да уль, корсюрö овлöны кöдзыдъяс –20°-öдз.
Циклонъяслöн тöдчанлуныс Войвыв Америкаын сэтшöм жö, кутшöм и Европаын. Найö мунöны Лöнь океансянь асыввылö кызвынысьсö Ванкувер дi вомöн да Ыджыд тыяс вомöн.
Мукöддырйи вадор визьöдыс Войвыв Америкаö локтöны сiдзжö тропикдорса циклонъяс (ураганъяс). Унджыкысьсö найö локтöны Мексика куръясянь.
Ураганъяс унджыкысьсö мунöны Ыджыд Антила дiяс пöлöн да Флорида вомöн.
Сыысь öтдор, Миссисипи увтасын гожöмнас, жар дырйи, тшöкыда лыблывлö торнадо – лёкысь бергалан тöвныръяс. Торнадо пöрöдö пуяс, кисьтö керкаяс. Мукöддырйи сiйö лэптö сынöдö мортъясöс, весиг вöвъясöс да бöр шыбытö муас кымынкö дас метръяс сайö. Торнадо босьтö зэв векньыдик полоса (1/4-сянь 1/2 км-öдз) да регыд лöньö, мунö сöмын некымын километр. Торнадо тшöкыда мунлö гымöн да чардöн.
Гольфстрим шонтö Флоридаöс, но сэсянь нуö шоныд васö Европаланьö. Лабрадорса кöдзыд визув ёна кöдзöдö Лабрадор кöджöс, Ньюфаундленд дi да асыввыв вадоръяс, пöшти Нью-Йоркöдз; тайö кöдзыд визув пондаыс сэн сёрöн локтö гожöм.
Юяс да тыяс
Уна ва нуö сiдзжö Вежа Лаврö ю; сiйö петö Ыджыд америкаса тыясысь – Катыд тыысь, Гуронысь, Мичиганысь, Эриысь да Онтариоысь. Некöн му вылын абу чукöрмöма сы мында дуб ва, кыдзи танi. Катыд тылöн кузьтаыс 600 км-ысь унджык; сiйö нёль мындаöн ыджыдджык Ладöг тыысь; тайö лоö дуб ваа медся ыджыд ты став мушар вылын. Эри да Онтарио тыяс костын эм зэв ыджыд борган – Ниагараса.
Ниагара ю туй вылын паныдасьö 49 м судта тшупöд, тайö тшупöд вывсяньыс Ниагара усьö кык вожöн, на костын сулалö дi. Кырйыс, кытысянь усьö юыс, пыр öтарö буждö, пластъясыс кырöны, найöс нуö ва. Сы понда борганыс надзöник бöрыньтчö Эри тыланьö.
Войвыв пöкатöдз визувтысь юясысь медся гырысьöсь: Нельсон, петö Виннипег тыысь, да Макензи, петö куим тыысь – Атабаскиысь, Ыджыд Веръяысь да Ыджыд Ошъяысь. Тайö юясыс кöть и ыджыд вааöсь, но пыжветлöм понда оз лöсявны, сы вöсна мый усьöны найö йиöн тырöм саридзьясö, да и асьныс дыр кежлö кынмылöны.
Рытыввылö, Лöнь океанö, визувтöны Юкон, Колумбия да Колорадо юяс.
Лунвыв Америкаын медся ыджыд ю – Амазонка. Кузьтанас сiйö сетчö Миссисипилы да Ниллы, но ыджыд ва серти – тайö медводдза ю му вылын. Сылöн 15 вож роч Волга либо украинаса Днипро кузяöсь. Вожъясыс сылöн – Мадейра, Рио-Негро да мукöд – пыжветланаöсь пöшти ю йывъясöдзыс.
Ачыс Амазонкаыс пыжветлана лоö океансянь Кордильераяс подулöдз; кывтыд помас сiйö зэв джуджыд да паськыд, мый вöсна саридзвывса паракодъяс кайöны сы кузя 1 сюрс км ю вомсяньыс вывлань.
Пасьтаыс Амазонкалöн кывтыдас 20-сянь 80 км-öдз, но саридзвыв суднояс мунöны сöмын öти вожöд (сосöд); мукöдлаас уна ляпкыдiнъяс. Саридз тулöм пырö Амазонкаö джуджыд гыöн (5 м судта) да ёна бузгöмöн кайö ва паныдсö, да ойдöдö алькöс вадоръяс. Тайö гыыс кайö Амазонка кузя 900 км сайöдз ю вомсяньыс.
Мукöд гырысьджык юяс Лунвыв Америкалöн – Ориноко да Парана Парагвай вожöн. Ю вомас сiйö шусьö Ла-Платаöн, и сэнi сэтчö усьö Уругвай ю.
Платояс вылын Кордильера лёдзьяс костын, кыдзи Войвыв Америкаын, сiдз жö и Лунвыв Америкаын – паныдасьлöны тыяс, кодъясысь ваыс оз пет океанö, татшöмöсь: Войвыв Америкаын – Ыджыд Сола ты, Лунвыв Америкаын – Титикака.
Быдмöгъяс
Быдмöгъясöн Америка озырджык мукöд му юкöнъяс серти. Овтöминъяс сэнi пöшти абуöсь, степьяс абу сэтшöм косöсь да абу сэтшöм гырысьöс, кыдзи Азияын. Джын веркöсысь унджык сэнi сьöд пемыд вöръяс улын. Сöмын тундраяс Америкаын сэтшöм жö гырысьöсь да гöльöсь, кыдзи Азияын.
Тундраяс куйлöны полюсдорса дiяс вылын да Йиа Вой саридз вадоръяс пöлöн; быдмöгъяс сэнi сэтшöмöсь жö, кутшöмöсь найö Важ му тундраясын: нитшъяс, ройяс, вотöс кустъяс да с. в.
Лунвывланьын тундраяссянь Войвыв Америкаын сулалöны сьöд пемыд вöръяс, Сибырса тайга кодьöсь, но унасикасаджыкöсь; сэнi быдмöны уна сэтшöм пуяс, кутшöмъяс абуöсь Важ му юкöнъясын. Сэнi лыддьыссьö, шуам, 40 быдкодь пожöм сикас, 80 тыпу сикас да с. в. Важ муясын тайö сикасъясыс ёна этша. Уна пуяс быдмöны вывтi гырысьöсь – татшöмöсь ыджыдысь-ыджыд коз, джуджыдысь-джуджыд суспу Лöнь океан вадоръяс вылын; Сьерра-Невада бокъясын быдмöны джуджыдысь джуджыд быдмöг – секвойя, 140 м судтаöн. Мексика куръя вадорын быдмöны пыр веж пуяс да пальмаяс.
Кос местаясын Войвыв Америкаын куйлöны гырысь степьяс – прерияяс. Тулысын да гожöмын найö эжсьöны улис веж турунöн, косьмö сiйö сöмын гожöм помас либö арын да сэки прерияяс вижöдöны. Öнi унджык юкöнсö прерияяслысь гöралöны да няньöн кöдзöны. Мусиныс прерияясын сьöд и сэтшöм жö шогман, кыдз и сьöдмуа роч степьясын. Лыска да сора вöр визьын муыс пöим сора.
Войвыв Америкаын эмöсь и овтöминъяс; найö куйлöны Кордильера мусюръяс костын, а лунвылын Лöнь океан вадорын, Калифорния кöдж вылын, сэн, кöн вадор пöлöнтiыс мунö Калифорнияса кöдзыд визув да кöнi заводитчöны асыв-вой пассатъяс Лöнь океанлöн. Тайö овтöминъясас быдмö джуджыд, кустъяс кодь, полынь, а лунвылынджык, Мексикаса овтöминын – зэв гырысь кактусъяс да агаваяс. Кактусъяс видзаситöны васö асланыс кыз идзьясас, агаваяс – асланыс коръясас.
Став Шöрвыв Америкаыс да Лунвыв Америка джынйыс эжсьöмаöсь тропикдорса вöръясöн да саваннаясöн, кодъясöс шуöны льяноясöн, – Ориноко ю пöлöн. Став Амазонка увтас пасьтала, Атлантувса океан вадоръяссянь Кордильера подувъясöдз, быдмöны тропикдорса вöръяс; тайö – вывтi паськыд, Рочувса Европа ыджда, пöшти ставыс дорвыв вöр. Пуясыс танi джуджыдджыкöсь весиг Малайя архипелаг вывса вöръясын дорысь. Найö быдмöны сэтшöм сука да сэтшöм а гартчöмаöсь лианаясöн, мый ветлыны тайö вöръясöдыс позьö сöмын юяс кузя.
Косджыкинъясас Лунвыв Америкаын, шуам, Ориноко, шöрвыв Парана да Парагвай юяс пöлöн, куйлöны тропикдорса вöрсора степьяс – саваннаяс; зэра воö, гожöмын, найö эжсьöны джуджыд турунöн, тöвся кос дырйи косьмöны, сотчöны. Лунвывланьынджык степьясын – пампаясын быдмöны сэтшöм жö турунъяс, кыдзи Евразияса степьясын (шуам, ковыль). Пампаясын мусиныс мунö сöдмуö, войвылынджык, тропикдорса вöръясын, сьöдмуа мусиныс.
Америка лоö чужанiнöн уна тöдчана вöдитан быдмöгъяслы: картупель, кукуруза, табак, и пуяслы: каучук, хина, какао. Картупель паськалiс Лунвыв Америка платояс вылын; сэнi медводз кутiсны вöдитны сiйöс индианъяс и сэтысь Европаö сiйöс петкöдiсны Америка восьтöм бöрын регыд. Öнi сiйöс вöдитöны мушар вылын пöшти став канмуясас.
Пемöс улов
Америка войвылас олöны сэтшöм жö пемöсъяс, кутшöмъяс олöны Азия да Европа войвылын, но кымын водзö лунвывлань, сымын ёнджыка да ёнджыка торъялöны Америкаса пемöсъяс Важ му пемöсъясысь. Америкаса тундраясын олöны: войвыв кöр, мускуса öш, полюсдорса руч, еджыд байдöг; вöръясын олöны: уръяс, ручьяс, кöинъяс, зэв гырысь руд ошъяс да мукöдсикас дона куа вöрпияс.
Уна олö татшöм вöрпиыс и войвыв юяс пöлöн: Нельсон, Макензи да Юкон вадоръяс вылын, кöнi сьöд пемыд вöръяссö эз на вöрзьöдлы морт. Ыджыд тыяссянь лунвывланьын, кöнi тшöкыдакодь овмöдчöмаöсь йöз да кöнi вöръяс шочмисны, кид вöрпиясöс пöшти бырöдöма.
Прерияясын коркö ветлiсны кид öш чукöръяс – бизонъяс, но öнi найöс пöшти ставсö нин бырöдöма; кольöмаöсь сöмын кöнсюрö, кöнi оз лэдзны найöс кыйны, шуам, Йеловстонса националь паркын.
Лунвыв Америкаын эмöсь уна сэтшöм пемöсъяс, кодъяс ёна торъялöны Важ му пемöсъясысь; татшöмöсь, шуам, дышруньяс, кодзувсёйысьяс да броняновлысьяс. Аслыссямаöсь сiдзжö и америкаса яйсёйысъясыс – пума да ягуар; вын сертиыс найö эськö и сетчöны Важ мувывса яйсёйысьяслы – левлы да тигралы. Пемöсъяслöн зэв уна лыднас да унапöлöслуннас Лунвыв Америка вевтыртö став мукöд му юкöнсö.
Тропикдорса вöръясын олöны зэв уна öблезянаяс. Некöн абу и сымда пöтка, мыйда Лунвыв Америкаын.
Быдлаын вöръясын жбыръялöны уна рöма попугайяс, ёся горзöны ичöтик колибрияс, кодъяс сöмын неуна ыджыдджыкöсь геб-гагысь да с. в. Быд воськолын паныдасьлöны пагöдан да абу пагöдан кыйяс: и му вылын, и ваын, и пуяс вылын; медся ыджыдыс на пытшкысь, но абу пагöдан, – удав – 6 м кузьта. Юясын да тыясын олöны кайманъяс, сэтшöм жö лёкöсь, кыдзи африкаса крокодилъяс, кöть и дженьыдджыкöсь наысь. Юясын, ляпкыдiнъясас, олö сымда измышка, мый налысь колькъяссö вый вöчöм вылö öктöмыс вöлöма индианъяслы ыджыд прöмыснас. Пемöсъясöн татшöм озырлуныс лоö танi быдмöгъясöн озырлун вöсна, небыд да шоныд климат понда да тропикдорса вöръясын да саваннаясын этша олысь йöз понда.
Платояс вылын да Кордильера бокъясын пемöсыс абу нин сэтшöм уна. Керöсвыв видзьяс вылын сэнi йирсьöны ламаяс да викуньяяс – гыжъя пемöсъяс, неуна мунöны верблюд вылö; керöс кыръясын поздысьöны кондоръяс, медся гырысь яйвыв лэбачьяс му вылын.
Пампасъясын паныдасьлöны страус чукöръяс, кодъяс лоöны африкаса страусъяс кодьöсь жö, сöмын посньыдджыкöсь наысь.
Гортса пемöсъяс Америкаын, кытчöдз эз овмöдчыны сэнi европасаяс, пöшти эз вöвны; сöмын тундраясын кесъялöма мортлы пон, да Лунвыв Америка платояс вылын вöлöма лама. Европасаяс вайисны Америкаö вöв, сюра гырысь скöт да мукöдсикас гортса пемöсъясöс, и öнi найö Америкаын лыддьыссьöны сё миллионъяс юрöн.
Саридзьясын, кодъяс кытшалöны Америкаöс, торъя нин Войвыв Америкаöс, олö уна чери: лосось, треска, сельди да с. в. Вывтi уна чери овлö Ньюфаундленд дi дорын, сэсся Ванкувер дi дорын да Аляска вадоръясын.
Ньюфаундленд дi дорын, кöнi кöдзыд Лабрадорса визув зурасьö Гольфстримкöд, эмöсь гырысь ляпкыдiнъяс; сэнi океанас эм уна вабыдмас да уна посни пемöсъяс, кодъясöс сёйö чери. Зэв уна треска локтö татчö кульмыны ляпкыдiнъясын. Ляпкыдiнъяс Ньюфаундленд дiнын пыр öтарö содöны. Йи керöсъяс помала вайöны татчö изъяс да лыа Гренландiысь да сибдöны ляпкыдiнъясас; надзöникöн йиясыс сылöны, уланыс кольöны лыа чукöръяс да валун изъяс. Вот сэтшöм ляпкыдiнъяс вылын и паськалö (рöдмö) чери.
Дреслерелла
Дреслерелла (Dresslerella ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Вомӧн ворсан
Вомӧн ворсан тайӧ шылад инструмент.
Барабан
Барабан тайӧ шылад инструмент.
Мишель Вотерсон
Мишель Вотерсон (Michelle Waterson) — тайӧ америкаса спортсмен (MMA), фотомодель да актриса, Invicta FC-лӧн вермысь. Вотерсонлӧн эм ӧти ныв, сылӧн нимыс Арая (Araya).
Майн вылын Франкфурт
Майн вылын Франкфурт (Frankfurt am Main) - тайӧ Германияса кар.
1938-ӧд во
1938-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комыд кӧкъямысӧд) во — Григорий календар серти, абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Ғ
Ғғ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ казах, башкир, таджик, хакас, нивх да тофалар кывъясын. Шуанног — [ɣ] либӧ [ʁ].
1990-ӧд воясӧдз Ғ ғ вӧдитчисны азербайджан (ӧні латин Ğ ğ), узбек да каракалпак (ӧні латин G‘ g‘) кирилл анбуръясын.
Чика (Изьва район)
Чика (Чика) — Коми республикаын Изьва районса Кыдзкар сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс
Выльгорт (Кулӧмдін район)
Выльгорт (Выльгорт) – Коми республикаын Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Грезд ним артмӧ «выль» да «горт» коми кывъясысь.
География
Грезд пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын. Выльгортсянь Помӧсдін шӧрсиктӧдз 2 км, Кулӧмдін юрсиктӧдз 77 км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Культура
Выльгортын эм «Кулӧмдін ЦКС»-лӧн клуб.
Велӧдӧм
2012 воын грездын эм начальнӧй школа.
Йирым тӧлысь 30-ӧд лун
Йирым тӧлысь 30-ӧд лун — Григорий календарын 303-ӧд лун (кассяна воясӧ — 304-ӧд лун). Во помӧдз 62 лун.
Пандия
Пандия (S/2017 J 4) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 525 000 км. Пандия восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2017 воӧ.
Дреслерия
Дреслерия (Dressleria ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Логос
58534 Логос - тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус - 38 км. Сылӧн эм спутник - Зоя. Логос восьтісны Америкаса астрономъяс Джун Чен, Дэвид Джуитт, Джейн Лу да Чедвик Трухильо 1997 воын.
Йирым тӧлысь 31-ӧд лун
Йирым тӧлысь 31-ӧд лун — Григорий календарын 304-ӧд лун (кассяна воясӧ — 305-ӧд лун). Во помӧдз 61 лун.
Ұ
Ұұ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ казах кывйын. Шуанног — [u] либӧ [ʊ]. 1957 воӧдз Ұ пыдди гижисны Ӯ.
Хилигайнон (кыв)
Хилигайнон (Ilonggo), сідзжӧ илонгго — Филиппин діяс вылын малай-полинезия кыв. Анбур — латин.
Хилигайнон анбур
Aa Bb Kk Dd Ee Gg Hh Ii Ll Mm Nn NG ng Oo Pp Rr Ss Tt Uu Ww Yy ' -
Ульяновск
Ульяновск (Симбирск; Сембер, Чĕмпĕр) тайӧ Рочмуса кар, Ульяновск обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 604 сюрс гӧгӧр (2009).
Ямал-Яран асвеськӧдлан кытш
Ямал-Яран асвеськӧдлан кытш тайӧ регион Рочмуын.
Қ
Ққ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ казах, уйгур, таджик, шор да тофалар кывъясын. Шуанног — [q].
Абхаз кывйын Қ вӧдитчӧны [kʰ] пасйӧм пыдди.
1990-ӧд воясӧдз Ққ бергаліс узбек да каракалпак кирилл анбуръясын (ӧні латин Qq).
Эрса
Эрса (S/2018 J 1) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 483 000 км. Эрса восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2018 воӧ.
Видзӧдӧй тшӧтш
Герсе
Шегйӧн ворсны
Шег — коми йöзлöн важся ворсöм. Ворслiсны том и челядь, ёнджыкасö — Вежадыр кадколастö (Рöштвосянь Ва вежöдан лунöдз).
Ворсӧм ним
Ворсöм нимыс быдлаын öткодь – Шегйöн ворсны, Шегъясьны, Шегъясьöм, некымын изьва сиктын шуöны Бабкаöн ворсны.
Ворсанног
Ворсöны ыж шегъясöн – пемöсыслöн бöръя коксьыс лыясöн. Мукöддырйи лыяссö краситöны лöз либö гöрд рöмöн. Ворсöны джоджын, пызан либö паччöр вылын.
Ворсöм вылö колö босьтны сы мында шег, медым быдöнлы вöлi öтмында (40 шег, 4 ворсысь, быдöнлы 10).
Медводз лöсьöдöны öчередь: ставöн босьтö шег да шыбитö пызан вылö. Öчередь лöсьöдiгöн колö тöд вылын кутны шег бокъясыслысь вынсö. Медвынаöн лыддьысьö стол (шыльыдладорнас вывлань), мöдöн – сак (кык гöпнас вывлань), коймöдöн – пук (мылькнас вывлань), медся жебöн – гатш (гураннас вывлань).
Ворсысьяслöн кö шегъясыс усьöны öткодя, ас костаныс найö выльысь шыбитöны лыяссö. Öчередь лöсьöдöм бöрын медводдза ворсысьыс чукöртö соддзас шегъяссö да койыштö пызан вылö. Сэсся пондö печлавны öткодя куйлысь шегъяссö: пуксö пукö, гатшсö гатшö, и с.в. Инмас кö, босьтö на пиысь öтисö да водзö печлалö. Оз кö веськав либö инмас кö коймöд шегйö (та дырйи шуöны куималiс), сэки кутас печлавны мöд ворсысь.
Öшыбкаöн лоö, кор ворсысь печиктас да оз веськав чуньнас шегйö, либö тöдлытöгыс вöрзьöдас кинас либö паськöмнас мукöд лысö. Ворсiгöн оз позь вежны пукалан местатö. Кор кодкö торксьö, сэки мöд ворсысь чукöртö шегъяссö соддзас да койыштö пызан вылö. Ворсöмыс помасьö сэк, кор бöръя кык шегйыс усьö öткодя, да ворсысь стöча инмас. Мöд конас ворсысьяслöн öчередь лöсьöдöны чукöрмöм шег лыд серти. Кодлöн медуна лыыс, сiйö медводдзаöн кутас печлавны.
Ворссьысьöс мыждöны плешкö печлалöмöн. Шуам, кор 40 шегйöн ворсöны нёльöн, сэки шöркодя быдöнлы воö 10 лы. Кодлöн дассьыс этшаджык, сiйö «ньöбö» мöд ворсысьлысь сы мында шег, кымын оз тырмы дасöдзыс. Быд сетöм шегйысь печиктöны.
Зоя
Зоя — тайӧ Логослӧн спутник. Сылӧн радиус — 33 км. Логосӧдз шӧр кост 8010 км. Зоя восьтісны Америкаса астрономъяс Кейт С. Нолл, Дениз К. Стефенс, Уилл Гранди, Джон Спенсер, Роберт Л. Миллис, Марк У. Буи, Дейл Круикшанк, Стивен С. Теглер да Уильям Романишин 2001 воын.
2015-ӧд во
2015 (Кык сюрс дас витӧд) во — Григорий календар серти, абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Валетудо
Валетудо (S/2016 J 2) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 0,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 18 980 000 км. Валетудо восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2016 воӧ.
Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс (2012)
Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс (2012) мунісны 2012 воын Лондонын (Ыджыд Британия) моз тӧлысь 29 лунсянь кӧч тӧлысь 9 лунӧдз.
Гожся Паралимпиада ворсӧмъяс вылӧ волісны 166 странаысь спортсмен. Россияса делегацияын вӧлі 312 морт, на лыдын — 182 спортсмен, кодъяс пырӧдчисны 12 сикас спорт дисциплинаӧ: кокни атлетика, варччӧм, пызанвывса теннис, дзюдо, пуляӧн лыйсьӧм, ньӧввужйӧн лыйсьӧм, коляскасянь фехтование, пауэрлифтинг, волейбол пукалӧмӧн, сынсьӧм, велоспорт, вермытӧмаяслы (ДЦП висьӧм) футбол.
Медальяс
Россияса сборнӧй петкӧдліс тайӧ ворсӧмъясас став Паралимпиада пытшкас медбур результат: босьтіс 36 зарни, 38 эзысь да 28 ыргӧн медаль (торйӧн и командаӧн). Зарни медальяслӧн лыд серти Россия мунӧ мӧдӧн Китай бӧрын.
Ставнас зарни медаль сетӧма 42 Россияса спортсменлы. Варччысь Оксана Савченко шедӧдіс вит зарни медаль. Та кындзи Лондонын Россияса вермасьысьяс пуктісны 14 мирса рекорд варччӧмын да кокни атлетикаын.
Россияса паралимпиадаса котыр босьтіс мӧд места да кыпӧдчис квайт пункт вылӧ. 2000 воын Россия вӧлі 14 места вылын, 2004-ын — 11, 2008-ын — 8, 2012 воын — 2 местаын нин.
Медальяс юксисны татшӧм ногӧн:
Россияса Президент Владимир Путин вичмӧдіс россияса паралимпиечьяслы, кодъяс шедӧдісны зарни медаль Лондонын, наградаяс. Вит мортлы сетӧма Почёт орден, нӧшта 37-лы — Ёртасьӧм орден.
Видзӧдӧй тшӧтш
Гожся Олимпиада ворсӧмъяс (2012)
Ӯ
Ӯӯ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ таджик, а сідзжӧ мукӧддырйи шугнан да ягноб кывъясын.
1957 воӧдз Ӯ вӧдитчисны казах анбурын (ӧні Ұ).
Сідзжӧ шыпас бергалӧ ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын кузь [uː] пасйӧм пыдди.
Шуанног
таджик — [ɵ]
шугнан — [əː]
1770-ӧд во
1770 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Важ славян кыв
Важ славян анбур
Кирилл анбур:
Глагол анбур:
Гагра
Гагра (Гагра, ) тайӧ Абхазияса кар, Гагра районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 10,7 сюрс гӧгӧр (2003).
Ӣ
Ӣӣ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ таджик, а сідзжӧ мукӧддырйи шугнан да ягноб кывъясын. Шуанног — [iː].
Сідзжӧ шыпас бергалӧ ылі войвывса да сибирса вужвойтыръяслӧн кывъясын кузь [iː] пасйӧм пыдди.
Микова Галина Аркадьевна
Микова Галина Аркадьевна — коми актриса, Россияса нимӧдана артистка (2001).
Олан туй
Галина Микова чужис 1949 вося моз тӧлысь 11-ӧд лунӧ Коми АССР-са Железнодорожнӧй посёлокын (ӧні — Емва кар). 1964—1966 воясӧ велӧдчис О. Кошевой нима 12-ӧд №-а Сыктывкарса школаын.
1971 воын помаліс им. А.В. Луначарский нима театральнӧй искусствояслысь канму институт (ГИТИС) «Драма да кино актриса» специальносьт серти. 1971 восянь ворсӧ В.А. Савин нима канмуса академическӧй Драма театр труппаын.
Чаморро (кыв)
Чаморро (Fino' Chamoru) — тайӧ Гуам (Гуахан) ді да Войвыв Мариан діяс вылын малай-полинезия кыв, (англичанкӧд) каналан кыв. Анбур — латин.
Оренбург
Оренбург тайӧ Рочмуса кар, Оренбург обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 526,4 сюрс гӧгӧр (2008).
1769-ӧд во
1769 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Кармыльк (Кӧрткерӧс район)
Кармыльк (Кармыльк) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Маджа сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Кармыльк грезд пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын.
Юрьё Вяйсяля
Юрьё Вяйсяля (су. Yrjö Väisälä) — суоми астроном, физик да геодезист.
Олан туй
Вяйсяля вӧлі эсперанто кыв дорйысь, юраліс Internacia Scienca Asocio Esperantista (Эсперанто Туялысьяслӧн Войтыркостса Ассоциация) вылын 1968 воӧ.
Восьтӧм астероидъяс
Юрьё Вяйсяля восьтіс уна астероид, на пиын:
Шомысов Владимир Игоревич
Шомысов Владимир Игоревич (1954—2021) — коми велӧдысь гижысь, журналист, «Коми войтыр» ӧтмунӧмын водзмӧстчысь.
Олан туй
Владимир Шомысов чужӧма 1954-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ Кулӧмдін район Пожӧгын. 1971-ӧд воын помалӧма Пожӧгса шӧр школа, 1975-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтын филология факультетысь коми да роч кыв кафедра. Уна во уджалӧма коми кыв да литература велӧдысьӧн.
Кулӧма 2021-ӧд вося йирым тӧлысь 16-ӧд лунӧ.
Мукӧдтор
В.И. Шомысов тӧдса, кыдзи сюмӧдысь да пуысь вӧчасьысь. Вӧчӧмторъяснас петкӧдчылӧма Сыктывкарса коми культура шӧринын, Коми Республикаса фин-йӧгра культура шӧринын, Москваын Россияса Президент бердын Коми Республикалӧн пыр петкӧдчанінын.