cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ляй (грезд)
Ляй (Ляли) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Серегов сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
І
Іі (важ слав. либӧ ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Лыд пасйӧм — 10.
Шуанног
коми — [i], сӧмын чорыд д, з, л, н, с, т бӧрын
ня-ася — [i], сӧмын чорыд д, н, т бӧрын
украин — [i]
Ї
Її — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ украин да русин кывъясын. Шуанног — [ji].
І
Шуанног
беларус — [i]
Ї
XVIII — XIX нэмъясӧ Ї вӧдитчисны серб анбурын (ӧні ј).
І
Шуанног
русин — [i]
Ї
XIX нэмлӧн водзӧдз роч анбурын і тшӧкыда гижисны кыдз ї. Важ славян шрифтъясын і сідзжӧ гижӧны кыдз.
І
Шуанног
казах — [ɪ]
Ї
Видзӧдӧй тшӧтш
Ï
І
Шуанног
хакас — [ɪ]
История
Болгар анбурын і бергаліс 1878 воӧдз.
Вичко славян кывйын і вӧдитчӧны кыдз рочын 1918 воӧдз; а сідзжӧ эллин пыртӧм кывъясын: стіхъ (στίχος), літургія (λειτουργία), херувімъ (χερουβίμ), епіскопъ (ἐπίσκοπος), віно (οἶνος), ас нимъясын Давідъ, Ніколай, Міхаилъ, Васілій, Кѵріллъ, Адонаі, Хрістосъ. Вичко шрифтъясын і тшӧкыда гижӧны кыдз.
1844-1923 воясӧ Іі вӧдитчисны осет кирилл анбурын (ӧні Ии).
Видзӧдӧй тшӧтш
Латин I
Ылыдздін (Мылдін район)
Ылыдздін (Усть-Илыч) – Коми республикаын сикт, Мылдін районысь Ылыдздін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Сикт пукалӧ Печора юлӧн веськыд берегын, Ылыдз ю вомын. Ылыдздінсянь Мылдін юрсиктӧдз 54 км.
Верхнемезенск (Удора район)
Верхнемезенск (Верхнемезенск) — Коми республикаын Удора районса Усогорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь поселок.
Украинаса гривня
Украинаса гривня тайӧ сьӧм Украинаын.
Иванчомъя (Койгорт район)
Иванчомъя (Иван-Чомъя) — Коми Республикаын Койгорт районысь Подз сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Китайса юань
Китайса юань (元, трад. 圓, пиньинь yuán, женьминьби) тайӧ сьӧм Китайын.
Парчим (Сыктывдін район)
Парчим (Парчим) – Коми республикаын Сыктывдін районса Паджга сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Парчим пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Грездсянь Паджга шӧрсиктӧдз 1 км, Выльгорт юрсиктӧдз 35 км.
История
1586 вося писцӧвӧй небӧгын Паджга погост дорын казьтыштӧма Екановская да Патчимкас грездъяс. 1719 воын найӧс вӧлі пасйӧма кыдзи ӧти грезд — Парчимская либӧ Якушевская (Якуневская).
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Вижъюр
Вижъюр (Tussilago farfara) – тайӧ быдмӧг.
Эрангис
Эрангис (Aerangis) – Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Африкаын да Мадагаскарын.
Емель (Кӧрткерӧс район)
Емель (Ивановка) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Одыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Фольклор
Предание серти, грездӧ медводдзаӧн овмӧдчис Джиянысь Емельян Иванов, кодлы кажитчӧма кос мичаиныс. Олысьясыс вӧралӧмаӧсь, чери кыйӧмаӧсь, быдтӧмаӧсь ид, рудзӧг, зӧр, кӧнтусь, шабді, сёйысь тасьті-пань вӧчалӧмаӧсь. Грезд катыдас эм родник, кӧні ваыс лыддьысьӧ бурдӧданаӧн.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Раевсикт (Сыктыв район)
Раевсикт (Раевсикт) – Коми республикаын Сыктыв районса Поёл сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Раевсиктсянь Поёл шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз  км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Башкир кыв
Башкир кыв (башҡорт теле) тайӧ тюрк кыв, роч кывкӧд Башкортостанлӧн каналан кыв.
Германия
Германия (нем. Deutschland) тайӧ республика Европаын.
Башкир кыв
Башкир анбур
pkk
Чуваш кыв
Чуваш кыв (Чăваш чĕлхи) тайӧ тюрк кыв, Чувашиялӧн каналан кыв.
Чувашӧн кывбур
Пехил
Эп вилсессӗн — ҫеҫенхирӗн
Варрине пытарӑр,
Чун юратнӑ Украинӑн
Тӑприпе хуплайӑр.
Тӗмескем ҫинчен ҫӗршывӑм
Мундильфари
Мундильфари — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,5 км. Сатурнӧдз шӧр кост 18 628 000 км. Мундильфари восьтісны Бретт Глэдман, Джон Кавелаарс да мӧд астрономъяс 2000 воын.
Чуваш кыв
Чувашӧн кывбур
Курӑнса выртинччӗ,
Ватӑ Днепр ахӑрни те
Уҫҫӑн илтӗнинччӗ.
Тӑшмансен хура юнне вӑл
Украина тӑрӑх
Тинӗсех илсе тухсассӑн,
Тупӑкран эп тӑрӑп,
Сӑрчӗ, хирӗ — йӑлт хӑварӑп,
Пӗлӗтех ҫӗкленӗп
Кӗлтумашкӑн. А унччен-ха
Эп турра пӗлместӗп.
Пытарсамӑр та хускалӑр,
Сӑнчӑрсене татӑр,
Ирӗке усал тӑшманӑн
Юнӗпе шӑварӑр!
Аслӑ, ирӗклӗ те ҫӗнӗ
Килйышра — ан манӑр —
Ырӑ сӑмахпа мана та
1978-ӧд во
1978 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Эжӧр
thumb|250px|Эжӧр Эжӧр (Carex) – тайӧ быдмӧг.
1760-ӧд вояс
Сюрс сизимсё квайтымынӧд вояс - 1761 восянь 1770 воӧдз.
Дагестан
Дагестан республика (ав. Дагъистаналъул ДжумхIурият, дарг. Дагъистала Республика, кум. Дагъыстан Республикасы, азерб. Dağıstan Respublikası, лак Дагъусттаннал Республика, лез. Республика Дагъустан, рут. Дагъыстан Республика, таб. Дагъустандан Республика, нох. ДегIeстан Республика, цах. Республика Дагъустан) тайӧ регион Рочмуын.
Носу (кыв)
Носу (ꆇꉙ Nuosu [nɔ̄sū], ꆈꌠ꒿ Nuosuhxop), сідзжӧ и, ицзу — тайӧ лунвыв Китайын (Сычуань да Юньнань провинцияясын) син-тибет кыв. Анбур — носу слога анбур (ꆈꌠꁱꂷ nuosu bburma [nɔ̄sū bū̠mā]'), важӧн латин, носу важ слога анбур.
Латин анбур (1951)
Инициальяс:
Қазақ, Кыргыз
y, i, e, a, o, u, ii, ee, oo, ie, ia, iee, iu, iiu, iuo, iuu, eel, yul
Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: t, r, p
Латин-кирилл анбур (1956)
<font size="+2">a b ƃ c ɕ d ƌ e ә f g г h ч i j k l m n ŋ o ө p q r ж s t u v w x y z ʑ з
1794-ӧд во
1794 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Носу (кыв)
Латин-кирилл анбур (1956)
Инициальяс:
Финальяс:
Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: l f p
Латин анбур (1958 — 1980 )
Инициальяс:
Финальяс:
Тонъяс пасйӧны шыпасъясӧн: t x p
Зигостатес
Зигостатес (Zygostates) – Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Лунвыв Америкаын.
Тимушев Степан Фёдорович
Олан туй
Чужӧма 1919-ӧд вося ӧшым тӧлысь 27-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездысь Парчын (ӧні — Кулӧмдiн районса Парч сикт). Батьсӧ пуксьӧдӧмаӧсь да лыйлӧмаӧсь сыысь, мый эз пыр колхозӧ. Велӧдчӧма Уллянаса видз-му техникумын, уджалӧма Изьваын ветеринарӧн.
Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи ас кӧсйӧм серти мунӧма фронт вылӧ. Доймалӧм бӧрын воӧма гортас, бурдӧдчӧма да бара вӧзйысьӧма фронт вылӧ. Велӧдчӧма А.М. Горький нима Литературнӧй институтын, но сійӧс вӧтлісны асруа этшлунсьыс. Помалӧма Коми канмуса педагогика институт.
Кулӧма 1986-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Степан Тимушев гижӧма кывбуръяс да висьтъяс. Колхозса олӧм йылысь йӧзӧдӧма «Зумыд кок йылӧ» повесьт. 1986-ӧд воын торъя небӧгӧн петӧма «Зумыш пармаын» повесьт, кӧні висьтавсьӧ 1840-ӧд воясся кресьтяналӧн кулӧмдінса бунт йылысь.
Комиӧдлӧма роч гижысьяслысь кывбуръяссӧ, сьыланкывъяссӧ (М. Исаковский, Н.А. Некрасов) да проза (Н. Носов, А. Горький).
Картупель
Картупель (Solanum tuberosum) – тайӧ быдмӧг.
Ярнсакса
Ярнсакса — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3 км. Сатурнӧдз шӧр кост 18 811 000 км. Ярнсакса восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2006 воын.
1770-ӧд вояс
Сюрс сизимсё сизимдасӧд вояс - 1771 восянь 1780 воӧдз.
Синдарин (кыв)
Синдарин (Eglathrin) — вӧвлытӧмтор Шӧрмуса эльфъяслӧн кыв, лӧсьӧдысь — Британияса гижысь Джон Рональд Реуэл Толкин. Анбуръяс — тэнгвар, кирт либӧ латин транслитерация.
Рем (Сильвиялӧн тӧлысь)
Рем (S/2004 (87) 1) — тайӧ Сильвиялӧн спутник. Сылӧн ыджда — 7 ± 2 км. Сильвияӧдз шӧр кост 706 км. Спутник восьтісны америкаса да францияса астрономъяс Франк Марши, Паскаль Декамп, Даниэль Хештроффер да Жером Бертье, Йепун телескоп вылын (Чили) 2004 воӧ.
Уильтин кыв
Уильтин кыв, сідзжӧ Орок кыв (ульта, уйльта) - тайö Сахалин обласьтын, а сідзжӧ войвыв Японияын тунгус-маньчжур кыв.
Ватар
Ватар (Melanitta fusca; турпан) тайӧ утка рӧдысь ваын уялысь лэбач. Тайӧ утка сикасыслы нимсӧ лӧсьӧдігӧн коми йӧз ӧткодялӧмаӧсь сьӧд таркӧд. Нимыслӧн воддза юкӧныс индӧ, мый тайӧ абу вӧрса пӧтка, мед кӧть и тар кодь, а ваын уялысь лэбач.
Ыджда да рӧм
Гӧн рӧмыс ай уткаыслӧн кызвынлатіыс, збыльысь, дзик сьӧд, сӧмын бордъяс рӧмпӧштаныс да син горулас чутпасыс еджыд. Нырыс гӧрдовкольквиж, вужладорыс йӧнгыля. Синмыс еджыд, кокыс гӧрд. Вывтыр ыджданас тар кодь кымын жӧ: кузьтаыс метр джын сайӧ, а сьӧктаыс муртса абу кык килограмм. Эньыс торъялӧ айсьыс. Рӧмыс абу сьӧд, а пемыдруд, кынӧм улыс югыдджык мукӧдладорсьыс, син дорас еджыд чутпасыс абу ӧти, а кык — водзладорас и бӧрладорас. Чуксасьӧны ватаръяс чирзана «кра-кра» шыясӧн.
Паськалӧм
Олӧны ватаръяс Европалӧн да Азиялӧн войвыв юкӧнъясас. Парма весьтын петкӧдчывлӧны сӧмын гожйыны локтіганыс да бӧр муніганыс.
Вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лун
Вӧльгым тӧлысь 22-ӧд лун — Григорий календарын 326-ӧд лун (кассяна воясӧ — 327-ӧд лун). Во помӧдз 39 лун.
1780-ӧд вояс
Сюрс сизимсё кӧкъямысдасӧд вояс - 1781 восянь 1790 воӧдз.
Ватар
Поздйысьӧм, оласног да сёян
Тулыснас Коми муӧ воӧны сьӧд уткаяскӧд ӧти кадӧ, либӧ лун-мӧдӧн сёрӧнджык — ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынйын. Гожӧмсӧ коллялӧны вӧра тундраын да тундраын, ляпкыдик тыяса местаясын. Позсӧ лӧсьӧдӧны му вылӧ, ва бердын быдмысь кустъяс пӧвстын. Пӧжны пуктӧны гырысиник еджыд дас колькйӧдз. Пӧжсигас позъяс пукалӧ энь уткаыс тӧлысь чӧж. Сильӧпиянсӧ борд йыланыс кыпӧдчытӧдз сӧмын мамныс жӧ дӧзьӧритӧ.
Ватаръяс пӧткӧдчӧны ӧтмоза и быдмӧг сёянӧн, и яя сёянӧн. Но век жӧ зільджыка да окотапырысьджык куталӧны васа небыд лёльӧ-гагъясӧс. Чужанінсӧ эновтӧны кӧч тӧлысь помын либӧ йирым пуксьӧм бӧрын. А бӧръя кадас, войвывса поводдяыд шоныдлань ёна вежсис да, гашкӧ, и сёрӧнджык туйӧ петӧны. Тӧвъянінъясыс ватаръяслӧн Вой саридз бердын, а сідзжӧ Атлантика саридздорса Европалӧн рытыввыв пӧлӧнъясын.
Яйыс ватарлӧн сёйны туяна, сы вӧсна кыйсьысьяс вылӧ донъялӧны да оз ӧтдортны сійӧс.
1977-ӧд во
1977-ӧд (Сюрс ӧкмыссё сизимдас сизимӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Франция
Франция тайӧ Европаын ыджыд республика.
Камчатка край
Камчатка край тайӧ регион Рочмуын.
Шабді
Шабді (Linum) – тайӧ быдмӧг.
1790-ӧд вояс
Сюрс сизимсё ӧкмысдасӧд вояс - 1791 восянь 1800 воӧдз.
Нарви
Нарви — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,5 км. Сатурнӧдз шӧр кост 19 007 000 км. Нарви восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2003 воын.
Байя (Венгрия)
Байя (Baja) - тайӧ Венгрияса кар.
1800-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссёӧд вояс - 1801 восянь 1810 воӧдз.
Висмут
Висмут, лат. Bisemutum (Bi) тайӧ 83-ӧд химия элемент. Дорӧга кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 9,747 г/см³. Сылан температура - 544,7 K либӧ 271,5 °C. Пуӧ 1837 K либӧ 271,5 °C температура дырйи.
1976-ӧд во
1976-ӧд (Сюрс ӧкмыссё сизимдас квайтӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Романш кыв
Романш кыв (rumantsch dal Grischun), — ретороман кывъясысь ӧти, Граубюнден (ром. Гришун) кантонын (ӧні асыввыв Швейцария) официал кыв.
1810-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё дасӧд вояс - 1811 восянь 1820 воӧдз.
Романш кыв
Романш анбур
Aa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Uu, Vv, (Ww), Xx, (Yy), Zz
Напалков Анатолий Дмитриевич
Напалков Анатолий Дмитриевич (1939) — туялысь-историк, Кыв, литература да история институтса директор (1985—1996).
Олан туй
Анатолий Напалков чужӧма 1939-ӧд вося кӧч тӧлысь 2-ӧд лунӧ Сыктыв районса Поёл сиктын. 1958—1961-ӧд воясын служитӧма армияын; токаралӧма Кулӧмдінса вӧр промхозын. 1964—1985-ӧд воясын уджалӧма сӧветскӧй да партийнӧй органъясын: инструктор, райисполкомын веськӧдлысьӧс вежысь, КПСС райкомса секретар. 1985—1996-ӧд воясын директоралӧма Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын. 1996-ӧд восянь ведушӧй научнӧй сотрудник.
1970-ӧд воын помалӧма КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса вылыс партийнӧй школа, 1980-ӧд воын — КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса общественнӧй наукаяс академия.
Туясян удж
1980-ӧд воын дорйӧма КПСС-лӧн Шӧр комитет бердса общественнӧй наукаяс академияын история наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация (темаыс — «Деятельность Советов народных депутатов в условиях развитого социализма»).
Санскрит
Санскрит (संस्कृता वाच्, saṃskṛtā vāk) — тайӧ Индияын инд-арий кыв, индус эскӧмлӧн вежа кыв. Анбуръяс — деванагари, важӧн брахми, кхароштхи, гупта, шарада, грантха.
Деванагари анбур
Гора пасъяс:
Парма гор (газет)
Медшӧр юӧр
«Парма гор» – коми кывъя петас, Кулӧмдін районса войтырлӧн газет. Вежоннас петӧ куимысь. Тираж – 3500 петас.
Ӧтуввез-листбок
2011 вося ӧшым тӧлысьсянь «Парма горлӧн» эм аслас лист бок ӧтуввезйын: http://парма-гор.рф
Мукӧд удж
Редакция бердын дыр уджалӧ районса гижысь войтырлӧн «Эжва» котыр, кӧні веськӧдлӧ нималана гижысь В.Г. Лодыгин. Котыр ӧтувтӧ ветымынысь унджык авторӧс. Виктор Напалков, Василий Лодыгин, Александр Ульянов, Александр Лужиков, Вячеслав Бабин, Алёна Ельцова лоины Россияса Гижысь котырӧ пырысьясӧн. Унаӧн дасьтысьӧны на пырны сэтчӧ.
Том гижысьяслы редакция нуӧдӧ семинаръяс, кытчӧ корӧны нималана коми гижысьясӧс. Газет редакция йӧзӧдіс том гижысьяслысь нёль кывбур чукӧр: «Аняби», «Тільгун», «Качай» да «Подув вӧр».
Газеткӧд йитӧд
Ним – Кулӧмдін районлӧн «Парма гор» газет редакция» асшӧр уджаланін (рочӧн – АУ МО МР «Усть-Куломский» «Редакция газеты «Парма гор»)
Адрес: 168060. Коми Республика, Кулӧмдін сикт, Ленин улича, 9 «а» №-а керка.
Медшӧр редактор – Лодыгин Василий Григорьевич.
Э-пошта – sden2011@yandex.ru
ИНН 1114000824, КПП 111401001
Банкса реквизитъяс: Коми ОСБ №8617 г.Сыктывкар
Р/с 407 038 104 280 441 000 28
К/с 30101810400000000640
БИК 048702640
Циртоподиум
Циртоподиум (Cyrtopodium) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Бергельмир
Бергельмир — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,0 км. Сатурнӧдз шӧр кост 19 336 000 км. Бергельмир восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2004 воын.
Цирконий
Цирконий, лат. Zirconium (Zr) тайӧ 40-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 6,506 г/см³. Сылан температура - 2125 K либӧ 1855 °C. Пуӧ 4650 K либӧ 4409 °C температура дырйи.
Галгай Республика
Ингушетия республика (галгай ГIалгIай Мохк) тайӧ регион Рочмуын.
Ляй (посёлок)
Ляй (Ляли) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Серегов сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Испания
Испания, Испания корольув (Исп. España) — тайӧ канму Европаын.
1820-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё кызьӧд вояс - 1821 восянь 1830 воӧдз.
1830-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё комынӧд вояс - 1831 восянь 1840 воӧдз.
Ԁ
Ԁԁ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [d] пасйӧм пыдди (ӧні д).
Видзӧдӧй тшӧтш
d
Палладий
Палладий, лат. Palladium (Pd) тайӧ 46-ӧд химия элемент. Дорӧга кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 12,023 г/см³. Сылан температура - 1828,05 K либӧ 1554,9 °C. Пуӧ 3236 K либӧ 2963 °C температура дырйи.
Важ Греция
Важъя Эллада тайӧ бырӧм канму Европаын.
1792-ӧд во
1792 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
1840-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё нелямынӧд вояс - 1841 восянь 1850 воӧдз.
Важ Египет
Важ Египет тайӧ бырӧм канму Африкаын да Азияын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Египет кыв
Нимъяс
Важ Египетын вöлi шуӧны Египет Та-Кэмэт - "Сьӧд Му" : ,  (/Кэм/, /Кам/, /Кэмэт/, /Куумат/ - "Сьӧд (Му)", "Египет")
Важ египтяна вöлi шуӧны асьнысӧ Кэму - "Сьӧдъяс" :
1975-ӧд во
1975-ӧд (Сюрс ӧкмыссё сизимдас витӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Вӧльгым тӧлысь 23-ӧд лун
Вӧльгым тӧлысь 23-ӧд лун — Григорий календарын 327-ӧд лун (кассяна воясӧ — 328-ӧд лун). Во помӧдз 38 лун.
Эгир
Эгир — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,0 км. Сатурнӧдз шӧр кост 20 751 000 км. Эгир восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2004 воын.
1850-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё ветымынӧд вояс - 1851 восянь 1860 воӧдз.
Мозындор (Удора район)
Мозындор (Мозындор) — Коми республикаын Удора районысь Вож сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Ԃ
Ԃԃ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ɟ] пасйӧм пыдди (ӧні дь либӧ д гора шыяс е, ё, и, ю, я водзын).
Ниобий
Ниобий, лат. Niobium (Nb) тайӧ 41-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 8,57 г/см³. Сылан температура - 2750 K либӧ 2477 °C. Пуӧ 5017 K либӧ 4744 °C температура дырйи.
1974-ӧд во
1974 (Сюрс ӧкмыссё сизимдас нёльӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Дзоль (Кулӧмдін район)
Дзоль (Дзёль) – Коми Республикаса сикт, Кулӧмдін районысь Дзоль сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Дзоль пуксьӧма Тугум юлӧн веськыд бокас.
Циртостилис
Циртостилис (Cyrtostylis ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Австралияын.
Суттунг
Суттунг — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2,8 км. Сатурнӧдз шӧр кост 19 667 000 км. Суттунг восьтісны Брэтт Глэдмэн, Джон Кавелаарс да мӧд астрономъяс 2000 воын.
Ԅ
Ԅԅ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ʑ] пасйӧм пыдди (ӧні зь либӧ з гора шыяс е, ё, и, ю, я водзын).
Шахов Николай Александрович
Шахов Николай Александрович (комиӧн Сандрик Микол, Ваш) (1898—1942) — коми гижысь.
Борис Дмитриевич Попов
Попов Борис Дмитриевич (1908—1984) — коми контр-адмирал. Батьыс — Дмитрий Попов — вӧлӧма Коми муын водзмӧстчысь общественникӧн, IV Канмуса думаын депутатӧн, Коми автономнӧй обласьт лӧсьӧдысьяс лыдысь.
Олан туй
Борис Попов чужӧма 1908-ӧд вося косму тӧлысь 12-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольск уездса Дереваннӧй вӧӧсьтын (ӧні — Кулӧмдін районса Дереваннӧй сикт). Велӧдчӧма земскӧй училищеын. 1926-ӧд вося арнас сдайтӧма экзаменъяс да пырӧма Фрунзе нима Ленинградса военно-морскӧй училищеӧ. Репетиторӧн став предмет сертиыс вӧлӧма Александра ыджыдджык чойыс.
Училишӧ помалӧм бӧрын 1930-ӧд воын сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь Ылі Асыввывса военнӧй флотилияӧ. Служитӧма «Боровской» СКР-ын вахтаса начальникӧн, 1935-ӧд восянь — Ылі Асыввывса саридз вынъяслӧн штабын 4-ӧй отделысь 3-ӧд юкӧнса начальник. 1936-ӧд вося рака тӧлысьсянь лоӧма Тихӧй Океан флотса штабын боевӧй подготовка отделын начальниклы отсасьыс, а во мысти — «Резвый» эсминецса командирӧн. Хасан ты дорын тышкасигӧн Б. Я. Попов лоӧма Торъя могъяса Саридз отрядын штабса начальникӧн. 1940-ӧд вося йирым тӧлысьын штабса начальник, 1942-ӧд вося моз тӧлысьсянь – Тихӧй Океанса флотын эсминеч бригадаса командир, йирым тӧлысьсянь — штабса начальник, ТИхӧй океан флотса кокни вынъяслӧн отрядын командир. 1944-ӧд вося йирым тӧлысьын сылы сетӧма контр-адмирал звание.
1946-ӧд вося косму тӧлысьсянь Б. Поповӧс индӧма СССР-са Военно-морскӧй вынъяслӧн боевӧй подготовка Управленньӧса штабӧ начальникӧн, а моз тӧлысьсянь – Войвыв флотлӧн штабса начальникӧн. 1947-ӧд вося кӧч тӧлысьын Б. Д. Поповӧс вӧлі вуджӧдӧма Сьӧд саридз флотса тралъяслӧн 3-ӧй бригадаӧ командирӧн, а 1949-ӧд вося вӧльгым тӧлысьӧ контр-адмирал мунӧма запасӧ.
Кулӧма 1984-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 2-ӧд лунӧ Одессаын.
Ирландса кыв
Ирландса кыв (ир. Gaeilge [ˈɡeːlʲɟə]), сідзжӧ гэл кыв — тайӧ кельт кыв, Ирландияын да Войвыв Ирландияын каналан кыв (англичанкӧд). Анбур — латин, важӧн огам.
Ирландса анбур
Aa Áá Bb Cc Dd Ee Éé Ff Gg Hh Ii Íí Ll Mm Nn Oo Óó Pp Rr Ss Tt Uu Úú
Jj Kk Qq Vv Ww Xx Yy Zz
Водзджык диграфъяс bh ch dh fh gh mh ph sh th пасйисны чутӧн шыпас весьтын:
Шахов Егор Александрович
Шахов Егор Александрович (комиӧн: Сандрик Ёгор, Ö.Е. Шаков) (1907—1938) — коми гижысь, редактор, вуджӧдчысь.
Олан туй
Чужӧма 1907-ӧд вося косму тӧлысь 5-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняын Усть-Сысольск уездса Пожӧгын (ӧні — Кулӧмдiн районса Пожӧг сикт) уна челядя кресьтянин семьяын. Неыджыд тӧдӧмлунъяс босьтӧм бӧрын водз кутӧма уджавны вӧрын, массовик-культработникӧн. Семьянас вуджӧма овны Усть-Сысольскӧ, велӧдчӧма Педтехникумын. Уджавлӧма Коми небӧг лэдзанінын, кутӧма йитӧд «Ордым» да «Культура фронт» журналъяскӧд, обласьтса газетъяскӧд. Гижысьӧс репрессируйтісны, уджалӧма Печорабердса вӧръясын. Кулӧма 1938-ӧд вося сора тӧлысь 12-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Гижан удж
Егор Шахов йӧзӧдӧма кывбуръяс да висьтъяс. Гижӧма «Вӧрын» медводдза коми повесьт, коді вӧлі йӧзӧдӧма Коми небӧг лэдзанінын 1931-ӧд воын. Сэні петкӧдлӧма вӧр лэдзысьясӧс, кодъяс доймавлісны Гражданскӧй тыш дырйи на да оз гӧгӧрвоны, мыйла найӧс, висьысьясӧс, уджӧдӧны вӧрын.
Комиӧдӧма очеркъяс, докладъяс, художествоа гижӧдъяс (А.С. Пушкинӧс, Г. Петелинӧс, и с.в.)
Знаменка (Мылдін район)
Знаменка (Знаменка) – Коми республикаын посёлок, Мылдін районысь Знаменка сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Посёлок пукалӧ Печора юлӧн веськыд берегын, Пожӧг ю вомсянь неылын. Знаменкасянь Мылдін юрсиктӧдз 110 км.
Ивадор (Сыктывдін район)
Ивадор (Ивановка) – Коми республикаын Сыктывдін районса Паль сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Медводдза овъяс
1719 — Белых, Кудрин, Фирсов, Потолицын.
Кӧдж (Луздор район)
Кӧдж (Плёсо) – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Луз юлӧн шуйга берегын. Кӧджсянь Спасорд шӧрсиктӧдз 12 км, Абъячой юрсиктӧдз км.
История
Грезд артмӧма XIX нэм помын. 1920 воын медводдзаысь казьтывсьӧ Гижалігӧн: «Плёсовская» грезд, 20 овмӧс, 103 морт. 1926 воын 22 овмӧсын олӧма 98 морт. 1995 воын грездын 13 овмӧс, 25 морт; 1998 воын — 15 овмӧс, 26 морт ; 2000 воын — 11 овмӧс, 19 морт.
2012 воын Кӧдж грезд, кӧні олӧма 8 морт, кӧсйӧны вӧлі тупкыны, а олысьяссӧ овмӧдны Спаспорубӧ.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Тяпорсикт (Сыктыв район)
Тяпорсикт (Тяпорсикт) – Коми республикаын Сыктыв районса Поёл сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Вӧльгым тӧлысь 24-ӧд лун
Вӧльгым тӧлысь 24-ӧд лун — Григорий календарын 328-ӧд лун (кассяна воясӧ — 329-ӧд лун). Во помӧдз 37 лун
Фурлан кыв
Фурлан кыв (lenghe furlane, furlan [fur'laŋ]), сідзжӧ фриул кыв — роман кывъясысь ӧти, Фриули-Венеция-Джулия регионын (ӧні войвыв Италия) официал кыв.
Фурлан анбур
Aa Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Uu Vv Zz
А сідзжӧ: Àà, Ââ, Èè, Êê, Ìì, Îî, Òò, Ôô, Ùù, Ûû
Юрсипыста
Юрсипыста (Lophophanes cristatus, хохлатая синица) — пыста котырӧ пырысь ичӧтик лэбач. Олӧ тшӧтш Коми муын.
Ыджда да рӧм
Тайӧ ичӧтик тылаборда, вывтырыс пышкайысь на жебджык. Сьӧктаыс кызвыныслӧн овлывлӧ 11 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс — 13, а шеныштӧм бордйыслӧн пасьтаыс 21 сантиметрӧдз. Мукӧд чой-воксьыс торъялӧ сійӧн, мый юр вылысас гӧныс сорс моз сувтӧма. Та серти позьӧ орччӧдны юрсикайкӧд (свиристель), кодлӧн тугйыс эм жӧ балябӧжас, но сӧмын бӧрлань видзӧдӧ, а оз вылӧ чурвидз.
Мышку вылысыс юрсипысталӧн гӧрдовруд, кынӧм улыс кольквиж сора еджыд, бан бокыс да синма-ныра костыс еджыд няйт рӧма. Голяас ды сьылі ӧтар-мӧдар бокас тӧдчӧны сьӧд чутъяс.
Оласног
Юрсипыстаясӧс сикт—грездын да карын некор он паныдавлы, сы вӧсна мый найӧ вӧрса кайяс, олӧны сӧмын пожӧма ягъясын да козъяинъясын. Казявлывлан и коръя вӧръясын, но сӧмын сэтшӧмъясын, кӧні унджыкыс лыска пуяс.
Юрсипыстаяс абу ветлысь-мунысь лэбачьяс. Гожйӧны и тӧвйӧны пыр ӧтилаын. Ёна кӧдзыдъяс дырйи вешйывлӧны лунвылӧджык, но оз ёна ылӧ.
Юрсипыста — визув тылаборда. Дзользиг-сьылігас ай лэбачыс оз пукав либӧ сулав ӧти местаын, бергалӧ-кытшлалӧ ас гӧгӧрыс да лэптылӧ-лэдзлӧ юрвывса тугсӧ. Олан нэмсӧ сылысь арталӧны тӧдысь йӧз 9 арӧсӧдз.
Поздйысьӧм
Тайӧ пыстаясыслӧн гозйӧдчан кадыс заводитчӧ вель водз — рака тӧлысьын. Медводдза ульдігъясӧ нин эньпӧвъясыс синйӧны поздысянінсӧ. Позсӧ лӧсьӧдӧны пу горсйӧ. Матігӧгӧрын кӧ абуӧсь дась горсъясыс, асьныс кодйысьӧны важ косьмӧм пуӧ, медсясӧ ловпулӧн, пипулӧн да кыдзлӧн пучерӧ. Овлывлӧ и ортсӧ тэчӧны сяр кодь гӧгрӧс позсӧ, нитшкысь да лэбачьяслӧн да пемӧсъяслӧн гӧнысь-тывбордйысь. Медым крепыдджыка артмас, йитлӧны черань везйӧн да сиясӧн.
Гожӧмбыдӧн пӧжсьывлӧны кыкысь — воддза позтырас косму тӧлысьын пуктӧны 9 колькйӧдз, мӧд позтырас лӧддза-номъя тӧлысьын — 6 колькйӧдз. Но оз быд пӧрйӧ бура помась быдтысьӧмыс. Тшӧкыда сера сизьяс да мукӧд пӧлӧс горш лэбачьяс куштӧны налысь позъяснысӧ, яндысьтӧг жуглӧны-кокалӧны пӧжан колькъяссӧ.
Кайпияныс колькйысь петӧны кык вежон мысти да позъяс олӧны куим вежонӧдз. Кыкнан позтырса йылӧмыс верстяммӧм бӧрас зільӧны кольччыны сійӧ жӧ местаясас, кытӧн олӧны бать-мамныс.
Сёян
Пӧткӧдчӧны юрсипыстаяс бобув номыръясӧн, кор сёйысь кыша гагъясӧн, быдмӧг тойясӧн да чераньпиянӧн. Зіля корсялӧны найӧс пу вожъяс вылысь, кырсь потасъясысь да лыс тугъясысь, мукӧд дырйиыс весиг увлань юрӧн да увлань мышкӧн ӧшӧдчӧмӧн. Гежӧдика кутавлӧны тшӧтш гутъясӧс, зіясӧс, кодзувкотъясӧс. Арнас да тӧвнас кокалӧны коль кӧйдыс.
Рӧдвуж кывйын
Коми йӧз лэбачыслы юрсипыста нимсӧ лӧсьӧдігӧн тӧд вылас босьтӧмаӧсь синмӧ шыбитчан тугйыслысь аслыспӧлӧслунсӧ. Удмуртъяс сійӧс шуӧны некымын ногӧн. Миянлы лӧсяланаыс на пиысь такъя пистӧг, мый гӧгӧрвосьӧ кыдзи «тугъя пыста».
Чечня
Чечня (нохчи Нохчийн Республика, Нохчийчоь) тайӧ пыдди пуктытӧм Кавказын канму, ӧні регион Рочмуын.
Ј
Јј — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон, алтай да кильдин саами кывъясын.
Шуанног
серб — [j]
черногор — [j]
македон — [j]
азербайджан — [j]
алтай — [d͡z], [ɟ]
кильдин саами — [j̊], сідзжӧ гижӧны кыдз Ҋ|Ҋҋ
История
[[Файл:20-Hryvnia-2003-detail.png|мини|300пкс|Иван Франколӧн кывбур драгоманов анбурӧн:
''Земле, моја всеплодьучаја мати!
Сили, шчо в твојіј движель глубині,
Крапльу, шчоб в боју сміліјше стојати,
дај i міні!'']]
XIX нэмӧ Ј вӧдитчисны украин кывйын, т. ш. драгоманов анбурын (ӧні й либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын є (је), ї (јі), ю (ју), я (ја)).
1991 воӧдз Јј вӧдитчисны азербайджан кирилл анбурын (ӧнія латин азербайджан анбурын Yy).
Сідзжӧ Ј бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [j] пасйӧм пыдди (ӧні й, ъ либӧ дзебсясьӧ шыпасъясын е (је), ё (јо), ю (ју), я (ја)).
1844-1923 воясӧ Јј вӧдитчисны осет кирилл анбурын (ӧні Йй).
Видзӧдӧй тшӧтш
Латин J
Эллин Ϳ
Шахов Борис Федотович
Шахов Борис Федотович (комиӧн — Педот Борис) (1928–2002) — коми гижысь. Коми гижысь Шахов Пётр Федотовичлӧн вок.
Гижан удж
Медводдза гижӧдъяссӧ Борис Шахов йӧзӧдіс 1970-ӧд вояс шӧрын. Гижан уджас босьтчис кыдзи публицист, гижис Ухта карса нималана йӧз йылысь. Сэсся кутіс лӧсьӧдны комиӧн художествоа гижӧдъяс. Войвылын техническӧй интеллигенция пӧвстын олігӧн аслыс повесьт-висьтъясас сійӧ гижӧ сы йылысь, кыдзи морт пытшкын венласьӧны бур да лёкыс, кор корсьӧны войвыв мупытшса озырлунъяс, сӧвмӧдӧны производство да корсьӧны кынӧмпӧт перъян туйяс.
Педот Борислӧн петавліс куим роман: «Тшӧтшъяяс» (1985), «Гӧрд дзоридзьяса сьӧд шаль» (1989) да «Овлісны-вывлісны» (1999). Медводдза кыксӧ вуджӧдӧма роч кывйӧ. Борис Шаховлысь «Овлісны-вывлісны» романсӧ вылӧ донъяліс Матиас Кастрен котыр да сетіс сыысь 2001 воын войтыркостса премиа национальнӧй культура озырмӧдӧмӧ да чужан кыв вылын гижӧм сӧвмӧдӧмӧ пай пуктӧмысь.
«Гӧрд дзоридзьяса сьӧд шаль» романсӧ («Черная шаль с красными цветами») рочӧн позьӧ лыддьыны ӧтуввезйысь.
Общественнӧй удж
Педот Борис ыджыд пай пуктіс коми кыв сӧвмӧдӧмӧ да коми войтырлысь аскылӧмсӧ садьмӧдӧмӧ.
Та кындзи, Борис Шахов вӧлі бур ворсысьӧн, йӧктысьӧн, сьылысьӧн, пианистӧн, сценарий дасьтысьӧн да режиссерӧн.
Ида
243 Ида — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 59,8 × 25,4 × 18,6 км. Ида восьтіс австрияса астроном Иоганн Пализа 1884 воӧ.
Спутник
Астероидлӧн эм спутник — Дактиль. Сылӧн ыджда — 1,6 x 1,4 x 1,2 км, спутник восьтісны америкаса астрономъяс 1994 воӧ.
Кулӧмдін район
Кулӧмдiн район (Усть-Куломский район) — Коми Республикалӧн район. Артмис 1929 вося сора тӧлысь 15 лунӧ ВЦИК-са Президиум Шуӧм серти Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын. 2010 вося Ставроссияса Йӧзӧс гижалӧм серти, районын оліс 26 900 морт; 77 % олысьыс — коми.
Юрсикт: Кулӧмдiн
Кулӧмдін район 2010 воын
Кор 2010 воын мунiс Ставроссияса Йӧзӧс гижалӧм, Кулӧмдін районӧ пырис 63 грезд, сикт да посёлок, на пиысь 3 вӧлі овтӧм.
Став йӧзысь 12,9 сюрс вӧлi айловӧн, 13,9 сюрс — нывбабаӧн, либö 48 да 52 процент. 2002 воын кö 1000 айлов вылö воис 1059 нывбаба, то 2010 воын — 1079. Та дырйи уджавны вермысь томджык 1000 айлов вылö воис 1003 нывбаба, уджалысь вылö — 859, уджавны вермысьысь олӧмаджык вылӧ — 2915.
Районын медся унаӧсь комияс — став йöзсьыс 77 прочент, рочьяс — 19, украинечьяс — 2 прочент.
Районса верстьӧ пӧвстысь унджыкыс уджавны велӧдчӧм йӧз. Сiдз, 15 арӧса да ыджыдджык йӧз пӧвстысь 8 прочентыс помалӧма вылыс тшупӧда, 25 прочентыс — шӧр тшупӧда да 15 прочентыс улi тшупӧда велӧдчанiн. Таысь ӧтдор, став йӧз пиысь 16 прочентыс помалӧма тыр шӧр школа, 26 прочентыс — 9 класс, 9 прочентыс — начальнöй школа.
Став йӧз пиысь 52 процентыс олiс ас керкаясын, 46 процентыс — уна патераа керкаясын.
Оланiнъяс
Кулöмдiн районын 63 оланiн: 16 сикт, 22 посёлок да 25 грезд.
Юксьöм
Кулӧмдін районын 22 сикт овмӧдчӧмин (вӧвлӧм сикт сӧвет):
Петшӧр
Петшӧр (Urtica) – тайӧ быдмӧг.
Петшöр бурдöдчöмын
Медвынаöн лыддьöны ода-кора да лӧддза-номъя тӧлысьясӧ петӧм петшöр. Петшöр кор да вужсö косьтöм вылö чукöртöны сора–моз тöлысьясö. Бурдöдчöм могысь нетшкылöмаöсь петшöрсö куш киöн.
Петшöрын уна витамин, сы отсöгöн сувтöдлöмаöсь вир петöм, вöдитчылöмаöсь быдсяма пыкöсъясысь. Петшöр ёнмöдö иммунитет. Петшöра тшай бурдöдö кос висьöмысь, подаграысь, сöн пыкталöмысь да уна мукöд висьöмысь, кыпöдö вирын гемоглобин. Важысянь юрси гылалöмысь да сiйöс ёнмöдöм могысь нывъяс да аньяс петшöр ваöн пожъялöны юрсисö, сынасьöны петшöра ваö кöтöдöм сынанöн. Лоас пö юрсиыд сук, крепыд да шыльыд, öдйö быдмас.
Петшöр йöзкостса эскöмъясын
Важӧнсянь петшöр корсö вöлi пуктылöны сапöг пыдöсö — видзлiсны асьнысö лёк йöзысь. Дасьтылöмаöсь петшöрысь корöсьяс да чышкысьлöмаöсь гортас. Петшöрсьыс весиг кылöмаöсь быдса джодждöраяс, либö кыигас пуктышталöмаöсь петшöрсö тшöтш. Пуктылöмаöсь татшöм джодждöрасö пыранiнас. Лыддьöмаöсь — лёк морт пыригас пö сувтыштас тайö джодждöра вылас да воштас лёк вынсö.
Петшöр отсöгöн мынтöдчылöмаöсь вомидзысь. А сорлавны кö петшöрсö совкöд — тайö лоö пö вына видзöгöн быдсяма керысь-тшыкöдчысьысь. Петшöрсö нэмысь-нэмö лыддьöны мичлун да томлун вайысь быдмöгöн. Эм кö керкаас ичöт челядь, пуктылöмаöсь жыр пельöсас некымын петшöр кор. Сiйö пö вöтлас челядь вежöрысь полöм, дзолюк кутас гежöдджыка висьны да бурджыка узьны.
Таысь кындзи, петшöр вöчö мортöс веськыдöн, повтöмöн, водзмöстчысьöн. Нэмъяс сайын война вылö мунiгöн гöтыръяс пуктылöмаöсь верöсъяслы зептас петшöр кор, мед воас бöр дзоньвидзаöн.
Шулöмаöсь, отсалö пö петшöрыд и капуста пуктiгöн. «Петшöр — лёльöяслы, а капуста — миянлы» кывъясöн град пельöсъясас пуктылöмаöсь и петшöр тшöтш.
Быдмысь тӧлысь дырйи петшöрлöн выныс унджык.
Иван лун водзын (сора тöлысь 7-öд лун) öшинь водзö, порог дорö да öдзöс весьтö пуктылöмаöсь некымын  петшöр, бытьысь карта пельöсъясö бытшкылöмаöсь да весиг пемöсъяслы пасьтöдлöмаöсь петшöрысь юркытшъяс — ставсö тайöс вöчлöмаöсь, мед быдсяма тшыкöдчысьыс лёксö оз вермы вöчны. Йöв дозмукъяссö тшöкыда мыськылöмаöсь петшöрысь вöчöм ветьöкöн.
Иван лунö жö вöтлывлöмаöсь лудiкъясöс керкаысь петшöр отсöгöн.
Ӧткымынъяс весиг йöвсö кисьтлöмаöсь петшöр вомöн, лысьтысьлöмаöсь петшöрысь юркытш пыр. Петшöрнас ёна зiльлiсны вердны гортса пемöсъясöс, и асьныс шыд пиö, тшай пиö пуктылiсны, öд петшöр ставсьыс кындзи нöшта и зэв колана, уна витамина сёянтор.
Петшöр фольклорын
Йöзкостын ветлö петшöр йылысь уна шусьöг да кывйöз:
Арсеньев Флегонт Арсеньевич
Арсеньев Флегонт Арсеньевич (1832—1889) — роч гижысь, этнограф, Коми му тӧдмалысь.
Олан туй
Флегонт Арсеньев чужӧма 1832-ӧд вося косму тӧлысь 2 (14)-ӧд лунӧ Ярославль губерняысь Молога уездса Красное сиктын. Батьыс — абу озыр помещик, мамыс — крепостнӧй нывбаба. Овыс да вичыс вежайсяньыс — уездса исправник Арсенийсянь. 1849—1851-ӧд воясӧ велӧдчӧма Романово-Борисоглебскса уезднӧй училишеын, 1854—1857-ӧд воясӧ — Ярославльын Демидов лицейса гимназическӧй классъясын (эз курс помӧдзыс).
1858—1861-ӧд воясын велӧдӧма роч кыв Усть-Сысольск уездса нывъяслы второразряднӧй училишеын. Ачыс жӧ В. Е. Кичинкӧд, усть-сысольск училишӧса смотрителькӧд, водзмӧстчӧма сійӧс восьтӧмыс. Медводдзаысьсӧ налы сувтӧмаӧсь паныд, нинӧмла пӧ нывъяслы велӧдчыны. Подписка серти сьӧм чукӧртӧм нинӧмӧдз абу вайӧдӧма. Вит во мысти, кор мӧдысь шыӧдчисны Думаӧ велӧдысь Арсеньев Ф. А., карса училишӧясын смотритель Касаткин да купеч Забоев, Троича соборса протоиерей Вонифатий Кокшаров, Дума лэдзис восьтыны нывъяслы училишӧ.
1861—1867-ӧд воясын велӧдӧма Вӧлӧгдаса училишеын роч кыв да география. 1863-ӧд воын восьтӧма Вӧлӧгдаын медводдза асшӧр публичнӧй небӧгаин, сійӧс бӧрыннас козьналӧма Усть-Сысольскса нывъяслӧн прогимназияӧ.
1867-ӧд восянь секретаралӧма Вӧлӧгӧдаса статистика комитетын; вӧлӧма крестьяна удж кузя чиновникӧн; та кадӧ жӧ редактируйтӧма «Вӧлӧгда губерняса ведомосьтъясын» неофициальнӧй юкӧнсӧ. 1879—1881-ӧд воясын йӧзӧдӧма «Вологодский сборник». 1882-ӧд восянь вӧлӧма крестьяна удж кузя чиновникӧн Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольск уездын. 1885-ӧд восянь вӧлӧма почётнӧй мирӧвӧй суддяӧн Усть-Сысольск да Яренск уездъяс серти. Водзмӧстчӧма Усть-Сысольск уездса земствоын.
Ас овмӧсъясас йӧла сёян вӧчан удж сӧвмӧдӧма: кыпӧдӧма сыр да вый вӧчан заводъяс. Усть-Сысольскын кыпӧдӧма кык пу керка; ӧтисӧ аслыс, мӧдсӧ вӧлі сетӧ мукӧдыслы — сэні вӧлӧма пошта контора. Ф. А. Арсеньевӧс наградитӧмаӧсь Вежа Владимир орденӧн.
Гозъя олӧм
Вӧлӧгдаӧ вуджӧм бӧрын гӧтрасьӧма челядьтӧм том дӧва, помещица Пирогова вылӧ. Регыд сійӧ кулӧма, и Арсеньев гӧтрасьӧма дӧва-помещица Бердяева вылӧ, кодлӧн вӧлӧма кык пи, кодъяс бӧрынджык лоисны гырысь военнӧй чинаясӧн; налӧн вӧлӧма Ольга ныв. Кор кулӧма Бердяева, Арсеньев коймӧдысь гӧтрасьӧма дворянка Сахновская вылӧ, кодкӧд и олӧма олӧм помӧдзыс, налӧн чужӧмаӧсь Мария, Андрей да Владимир.
Туялан уджъяс
Мукӧд литературнӧй уджъясыс сиӧма Вӧлӧгда да Шексна вожса географическо-статистическӧй серпасалӧмлы да туялӧмлы. Найӧс вӧлі йӧзӧдӧма канкарса да губерняса журналъясын да газетъясын. Йӧзӧдӧма кӧнкӧ 50 сайӧ удж, найӧс кырымавлӧма тадзи: А., А-в Ф., Ар., Ар-в Ф.
Торъя небӧгъясӧн йӧзӧдӧма: «Речная область Шексны» (Ярославль, 1864); «Зыряне и их охотничьи промыслы» (Москва, 1873); «Хозяйственно-статистический очерк Вологодской губернии, составленный по сведениям за 1869 год» (Вологда, 1873); «Очерк кустарных промыслов в Вологодской губернии» (Вологда, 1882); «Вологодская губерния»; «Ульяновский монастырь у зырян» (1889; выльысь — 1995).
Туялысьяс серти, Арсеньев мукӧддырйиыс аслас уджъясас содтавлӧма мукӧд йӧзӧдӧм небӧгъясысь гижӧмторъяссӧ некутшӧм ыстӧдтӧг. Шуам, 1879—1880-ӧд воясся «Пётр Великий в Вологде и на Севере России» статья — тайӧ 1860-ӧд воясся Н. И. Суворовлӧн «О посещениях г. Вологды Петром Великим» статья; пуктӧма ассьыс нимсӧ мукӧдлӧн гижӧдъяс улӧ («Движение населения Вологодской губернии за десятилетний период (с 1867 по 1877 г.)» статья гижлӧма политссыльнӧй П. С. Поливанов); «Ульяновский монастырь у зырян» небӧгысь Арсений монах йылысь коймӧд юкӧдыс (медыджыд юкӧныс), мӧд да нёльӧд юкӧдъясыс — куим индытӧм ӧшмӧсысь.
Важ Рим
Важ Рим (Roma antiqua) тайӧ вошысь канму Европаын.
Берлин
Берлин (Гер. Berlin) - тайӧ Германияса кар, Германия юркар.
Йӧз: 3 440 441 гӧгӧр (31.03.2010)
Тыбъю (Койгорт район)
Тыбъю (Тыбъю) — Коми Республикаын Койгорт районысь Подз сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
1860-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё квайтымынӧд вояс - 1861 восянь 1870 воӧдз.
Ԇ
Ԇԇ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [d͡ʑ] пасйӧм пыдди (ӧні дз).
Ороч кыв
Ороч кыв - тайӧ Хабаровск крайын тунгус-маньчжур кыв.
1870-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё сизимдасӧд вояс - 1871 восянь 1880 воӧдз.
Планет
Планета — тайӧ енэжса эмтор, кодӧ бергалӧ кодзув либӧ сылӧн колясъяс гӧгӧр, ыджыдкодь, медым гӧгрӧсмыны ас гравитациясьыс, но термоядернӧй реакциятӧг.
Шонді ылдӧсын 8 классическӧй планета да вит ичӧт (карлик) планета. Медыджыдыс Юпитер, медичӧтыс Меркурий. Матыслун серти, Шонді ылдӧсын планетаяс ӧшалӧны татшӧм ногӧн:
Ичӧт планетаяс:
Молибден
Молибден, лат. Molybdenum (Mo) тайӧ 42-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 10,22 г/см³. Сылан температура - 2896 K либӧ 2623 °C. Пуӧ 4912 K либӧ 4639 °C температура дырйи.
Корбин Блю
Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers; 21 урасьӧм 1989) — тайӧ Америкаса сьылысь да актёр.
Оз
Оз (Fragaria) – тайӧ быдмӧг, вотӧс.
Бестла
Бестла — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,5 км. Сатурнӧдз шӧр кост 20 192 000 км. Бестла восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2004 воын.
1880-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё кӧкъямысдасӧд вояс - 1881 восянь 1890 воӧдз.
Ԉ
Ԉԉ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ʎ] пасйӧм пыдди (ӧні ль либӧ л гора шыяс е, ё, и, ю, я водзын).
Видзӧдӧй тшӧтш
Љ
Париж
Париж (Ville de Paris) - тайӧ Францияса кар, Франция юркар.
Йӧз:
Шинн Фейн
Шинн Фейн (ирланд Sinn Féin — «асьным») - Ирландияын да Войвыв Ирландияын партия, политикаса бордыс Ирланд Республикаса Армиялӧн (ирланд Óglaigh na hÉireann).
Ӧмидз
Ӧмидз (Rubus idaeus) – тайӧ быдмӧг, вотӧс.
Синтӧм горань
Синтöм горань — важся коми йöзкостса ворсöм. Тöдса вöлi кыдзи челядьлы, сiдзи и томуловлы. Том йöз ворсöны вöлi войпукъяс вылын.
Ворсöмлöн мукöд ним: «Син горань» (Абар гр.), «Синтöм горань» (Керчомья, Кулӧмдiн, Носим, Нёбдiн, Пезмöг, Шойнаты, Ылыдздiн), «Синтöм зань» (Дон), «Синтöм Ёгорöн ворсöм» (Воч), «Син гуран» (Нёбдiн), «Син куньöм» (Кони), «Ыж куталöм» (Абъячой, Ношуль, Луздор), «Кöч куталöм» (Читаёв), «Шыр куталöм» (Читаёв), «Слепöкур» (Занулльö), «Син кöртöд» да «Син куньöн ворсны» (изьваса сиктъяс), «Син куньмöн ворсны» (Ловозеро, Мужи), «Синтöм гурань» (Дутов), «Шлепета» (Веньдiн, Кослан, Разыб, Путшкымдiн), «Синтöм курöг» (Слӧбӧда), «Гораньöн ворсны» (Мыс, Пожöг), «Пань-паньöн ворсны» (Айкатыла, Гажакерöс, Емдiн, Придаш, Час, Пызьдiн, Латьюдiн), «Чур пань чери кок» (Паджга), «Шапка-тотаркаöн орсны» (Грива, Ужга), «Чур, горань» (Палаззя).
Пудъясянкывйöн бöрйöм мортлысь чышъянöн кöрталöны синсö. Места вылас бергöдлiгтырйи юалöны сылысь: «Вала, песла либö турунла?» Мый кöть оз бöрйы, сiйöс йöткыштöны кодарланьöкö. Та бöрын сiйö пондö кыясьны. Кутöм ворсысьлысь колö нöшта на тöдмавны нимсö. Сэки сöмын сiйö лоö кыялысьöн.
Куталысьöс бергöдлiгöн позьö шуавны сiдзжö мукöдтор:
Шапка-тотарка,
Синъясыд куньса,
Колöкö, кутав
Да эн жö нин аддзы! (Грива с.)
Либö:
Гырйöс кут,
Тоинöс кут,
А менö эн кут!
(Придаш с.)
Дактиль
Дактиль (S/1993 (243) 1) — тайӧ Идалӧн спутник. Сылӧн ыджда — 1,6 x 1,4 x 1,2 км. Идаӧдз шӧр кост 108 км. Спутник восьтісны америкаса астрономъяс 1994 воӧ.
1791-ӧд во
1791 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
XVIII нэм
XVIII нэм (Дас кӧкъямысӧд; 18-ӧд) — Григорий календар серти пансьӧ 1701 воын да помасьӧ 1800 воӧ.
Донецк Йӧзкостса Республика
Донецк Йӧзкостса Республика — Украинаса Донецк обласьт мутасын лӧсьӧдӧм пыдди пуктытӧм канму, мый йылысь вӧлі юӧртӧма 2014 воын, кор Украинаын Асыв-Лунвылын кыптіс йӧзлӧн водзсасьӧм выль власьтлы, кодъяс кутісны веськӧдлыны странанас важ власьт путкыльтӧм бӧрын.
Красноярск край
Красноярск край тайӧ регион Рочмуын.
Мырпом
Мырпом (Rubus chamaemorus) – тайӧ быдмӧг, вотӧс.
Кыргыз кыв
Кыргыз кыв (кыргыз тили, قىرعىز تئلى) тайӧ тюрк кыв, Кыргызстанын каналан кыв.
Кыргыз анбур
Араб кыргыз анбур (Китайын)
Латин кыргыз анбур (1940 воӧдз)
1973-ӧд во
1973-ӧд (Сюрс ӧкмыссё сизимдас коймӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Ԋ
Ԋԋ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ɲ] пасйӧм пыдди (ӧні нь либӧ н гора шыяс е, ё, и, ю, я водзын).
Видзӧдӧй тшӧтш
Њ
Ƕ
1890-ӧд вояс
Сюрс кӧкъямыссё ӧкмысдасӧд вояс - 1891 восянь 1900 воӧдз.
Ладин кыв
Ладин кыв (lingaz ladin) — ретороман кывъясысь ӧти, Трентино-Альто-Адидже да Венето регионъясын (ӧні войвыв Италия) официал кыв.
Баобаб
Баобаб либӧ чуня адансония (лат. Adansonia digitata) — мальва котырса Адансония увтырысь пу сикас. Сiйӧ быдмӧ Африкаын да Австралияын. Тайӧ лоӧ му вылын медся кыз пу; кызтанас сійӧ овлӧ – 20 м-ӧдз, но абу джуджыд – 15–20 м судта сӧмын. Быдмӧ уна кыз вожӧн, ыджыд шатёр кодь, ылысянь видзӧдiгӧн быттьӧ дзонь рас. Баобаб сетӧ сёян плодъяс, кодӧс зэв радейтӧны ӧблезянаяс, сы понда баобабсӧ шуӧны нӧшта ӧблезяналӧн нянь пуӧн.
1900-ӧд вояс
Сюрс ӧкмыссёӧд вояс - 1901 восянь 1910 воӧдз.
Вольфрам
Вольфрам, лат. Wolframium (W) тайӧ 74-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 19,3 г/см³. Сылан температура - 3695 K либӧ 3422  °C. Пуӧ 5828 K либӧ 5555  °C температура дырйи.
Фарбаути
Фарбаути — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2,5 км. Сатурнӧдз шӧр кост 20 377 000 км. Фарбаути восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Джен Клина да Брайан Марсден 2004 воын.
Чагин Георгий Николаевич
Олан туй
Георгий Чагин чужӧма 1944-ӧд вося косму тӧлысь 24-ӧд лунӧ Молотов обласьтса Чердін районса Баня грездын.
1967-ӧд воын помалӧма Перым канмуса университетын история пакультет. 1967—1974-ӧд воясын директоралӧма А. С. Пушкин нима Чердінса краеведческӧй музейын. 1974-ӧд восянь уджалӧма Перымса университетын: медводз ассистент, сэсся старшӧй велӧдысь, доцент. 1975-ӧд восянь веськӧдлӧма университетлӧн Камаса этнографическӧй экспедицияӧн; туясьӧма Перым да Свердловск обласьтъясын, Удмуртияын, Комиын, Башкортостанын да Татарстанын.
Кулӧма 2018-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 11-ӧд лунӧ.
Намыр
Намыр (Rubus saxatilis) – тайӧ быдмӧг, вотӧс.
Ԍ
Ԍԍ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс 1918-1932 да 1936-1938 воясӧ коми молодцов анбурын [ɕ] пасйӧм пыдди (ӧні сь либӧ с гора шыяс е, ё, и, ю, я водзын).
Видзӧдӧй тшӧтш
G
Филиппова Валентина Викторовна
Филиппова Валентина Викторовна (1957—2012) — коми фольклор да оласног туялысь, филология наукаясса кандидат (1992). Нывдырся овыс — Терентьева.
Олан туй
Валентина Филиппова чужӧма 1957-ӧд вося йирым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Сосногорск районса Винла грездын. 1981 воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет «Филология» специальносьт серти. Стажируйтчӧма Ленинградса канму университетын, а сэсся велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантураын. 1987-ӧд восянь уджалӧ Сыктывкарса канму университетса филология факультетын: ассистентӧн (1987–1990), старшӧй преподавательӧн (1990—1998), филология факультетын деканӧс вежысьӧн (1990–1993).
Кулӧма 2012- ӧд вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Суомиын, Туркуын научнӧй стажировка дырйи. Гуалӧма Сыктывкарса Шӧр шойнаын рака тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
Велӧдан удж
Университетын В.В. Филиппова велӧдӧма коми да роч фольклор, веськӧдлӧма студентъяслӧн да аспирантъяслӧн туясян уджӧн. Быд во ветлӧдлӧма фольклор чукӧртан экспедицияясӧ. Дасьтӧма фольклор серти специалистъясӧс.
Туясян удж
Валентина Филиппова туялӧма коми фольклорын обрядкӧд йитчӧм поэзия — бӧрдӧдчанкывъяс, гуасян да кӧлысьдырся сьыланкывъяс. Сылӧн диссертацияыс вӧлі сиӧма тайӧ темаыслы («Поэтика фольклора коми-ижемцев (жанр причитания)»). Сы подув вылын петӧма «Коми фольклор сьылан жанръяс поэтика» велӧдчан пособие.
Туялӧма коми фольклорлысь жанр системасӧ, изьва фольклор традиция.
Сэтӧр кай
Сэтӧр кай (Sylvia borin; Садовая славка; смородинка) — пышкай сяма лэбачьяслӧн котырӧ пырысь тылаборда.
Филиппова Валентина Викторовна
Туясян удж
Лӧсьӧдӧма да йӧзӧдӧма некымын фольклор чукӧр — коми календар гажъяс, йӧзкостса проза серти.
Вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лун
Вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лун — Григорий календарын 329-ӧд лун (кассяна воясӧ — 330-ӧд лун). Во помӧдз 36 лун.
Сэтӧр кай
Ыджда да рӧм
Тушанас сэтӧр кай ыджыдджык сьӧдъюрысь, кузьтанас овлывлӧ 16 сантиметрӧдз, а сьӧктанас — 20 граммӧдз. Вывтыр гӧныс абу уна пӧлӧс рӧма. Гозйӧдчан кадас вылысладорыс рудовсера, а улысладорыс сэтшӧм жӧ, но бледджык; кынӧм улыс да бӧж увдорыс еджыд, вижовгӧрд веркӧса. Сьыліыслӧн ӧтар-мӧдар бокыс пӧим рӧма чутпаса. Эньыслӧн татшӧм чутпасьясыс омӧльджыка тӧдчӧны. Арнас гознан лэбачыслӧн вылысладорыс содтӧд турунвиж рӧмсера. Нырныс пемыд рудовгӧрд, кокныс сера, синныс югыдперкаль.
Паськалӧм
Ай сэтӧр кайыслӧн сьылӧмыс сьӧлӧм вылӧ воана, дзользьӧмыс кыссьӧ вель кузя, оръявлытӧг. Олӧны-вылӧны сэтӧр кайяс Европа пасьтала, Сибырса муясын паныдасьлывлӧны Енисей ю дорӧдз. Коми муын уналаын жӧ гожйӧны: частӧ казявлывлӧмны найӧс Сыктывкар гӧгӧртасын, Эжва йылын, Печора ю пӧлӧнъясын, Летка ю ковтысын. Войвылӧ локтан кадсӧ стӧча оз индыны, а ылӧсалӧны ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынъяс.
Поздйысьӧм
Поздысьны да рӧдмӧдчыны пондӧны лӧддза-номъя тӧлысь шӧрсянь. Познысӧ тэчӧны оз чорыд пу вож-увъясысь, а кос турун заясысь. Пыдӧсас вольсавны чукӧртӧны вуж сіяс да вӧрса пемӧсъяслысь гӧнсӧ. Татшӧм позъясыс торъялӧны мукӧд тылабордаяслӧн дорысь сійӧн, мый кышыд тэчассӧ абу топыда йитӧма подувса чальясыскӧд, а быттьӧ тӧрӧдӧма-сюйыштӧма на костӧ. Но абу быд пӧрйӧ дзик тадзи, кодсюрӧыслӧн овлывлӧ куст бердас, но куш му вылас. Позтырас овлывлӧ вит-ӧ-квайт колькйӧдз, рӧмыс налӧн кольквиж вевъя да сера либӧ рудовгӧрд чутъяса.
Пӧжсигас позъяс пукалӧны кыкнан лэбачыс 12 лун чӧж, ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн. Сильӧпияныслӧн чужӧм бӧрын сёянсӧ налы ваялӧны мамыс и батьыс. Верстям-мыштӧм бӧрас на мыйтакӧ кад найӧ дӧзьӧритӧны ассьыныс быдтасъяснысӧ.
Сёян
Пӧткӧдчӧны сэтӧр кайяс кызвыннас гагъясӧн, кодъясӧс найӧ сюся корсялӧны-кокалӧны пу-кустъяслӧн вожъяс вылысь.
Оласног
Сэтӧр кай — гусьӧнмоз олысь лэбач. Сьылӧм сертиыс и позьӧ гӧгӧрвоны, кодарын найӧ. Мед кӧть и вӧрса ловъяс, но джуджыд пуяса сьӧд парматӧ найӧ оз радейтны. Лунвылысь локтӧм бӧраныс овмӧдчӧны тшӧкыд бурыся кустъяса да понӧляинъясӧ, а сідзжӧ юбердса адзьясӧ.
Сэтӧр кайяс эновталӧны чужанінъяссӧ моз тӧлысьсянь да кӧч тӧлысь помын найӧ войвылад абуӧсь нин. Тӧвся кадсӧ пӧ тайӧ тылабордаясыс коллялӧны Лунвыв Африкаса муясын.
Рӧдвуж кывйын
Сэтӧр кай нимыс (тшӧтш и роч смородинкаыс) йитчӧма, тыдалӧ, лэбачьясыслӧн гожъянінъясас быдмысь сэтӧр кустъяскӧд. Удмуртъяслӧн кыввораныс лэбачыслӧн нимыс татшӧм: сутэр утӥсь, гӧгӧрвосьӧ, кыдзи «сэтӧр видзысь».
Кывтыва (Княжпогост район)
Кывтыва (Кылтово) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Емва кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
1799-ӧд во
1799 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Вомынбӧж (Кулӧмдін район)
Вомынбӧж (Вомынбож) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Пожӧг сикт овмӧдчӧминса грезд.