cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Плесовский Фёдор Васильевич
Олан туй
1946–1950-ӧд воясӧ велӧдчӧма Ленинградын Роч литература Институтса аспирантураын «фольклористика» специальносьт серти. Научнӧй веськӧдлысьнас вӧлӧма ставмирса нималан мойд туялысь Пропп Владимир Яковлевич. 1951-ӧд воын Москваын дорйӧма «Сказки народа коми» тема серти филология наукаясса кандидат ним.
1950—1952 воясӧ уджалӧма Коми небӧг лэдзанінын да Коми канмуса педагогика институтын.
1952-ӧд вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунсянь уджалӧ СССРса наукаяс академиялӧн Коми филиалын. Вӧлӧма младшӧй научнӧй сотрудникӧн, аспирантураӧн веськӧдлысьӧн, старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1956—1982).
1982-ӧд воын петӧма пенсия вылӧ. Кулӧма 1988-ӧд вося рака тӧлысь 27-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Туясян удж
Фёдор Плесовский уна во чӧж чукӧртӧма да туялӧма коми йӧзкостса мойдъяс, кӧлысьдырся обрядъяс да бӧрдӧдчанывъяс, шусьӧгъяс да нӧдкывъяс, коми овъяс артманног, иннимъяс, и с.в. Йӧзӧдӧма дас сайӧ небӧг: "Коми мойдъяс, сьыланкывъяс да пословицаяс" (1956); "Коми народные сказки" (1958), "Коми мойдъяс да сьыланкывъяс" (1963), "Коми мойдъяс" (1966), "Свадьба народа коми (обряды и причитания)" монография (1968), "Коми пословицы и поговорки" (1973), "Коми народные загадки" (1975), "Коми народные сказки" (1975), "Коми мойдъяс" (1976), "Коми фразеологизмъяс" (1980), "Коми литература история" монография (1980; соавтор), "Коми шусьӧгъяс да кывйӧзъяс" (1983), "Коми кывтэчасъяс" (1986)", "Комиын овъяс" (1997).
Йӧзӧдтӧмӧн кольӧма «Социальные основы волшебной сказки» монографияыс.
Вуджӧдлӧма Л. Толстойлысь да В. Пановалысь прозасӧ.
Коми Республикаса Национальнӧй архивын да Коми наука шӧринса научнӧй архивын эмӧсь Ф.В. Плесовскийлӧн торъя фондъяс.
Кӧджувдор (Кулӧмдін район)
Кӧджувдор (Коджувдор) — Коми Республикаын Кулӧмдін районса Мыс сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд, коді 1965 воын лои Мыс сикт юкӧнӧн.
География
Кӧджувдор пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегас. Мыс шӧрсиктӧдз 3 км, Кулӧмдін юрсиктӧдз 87 км.
Уляшев Олег Иванович
Уляшев Олег Иванович (1964) — коми гижысь, фольклор да оласног туялысь, филологияса кандидат.
Олан туй
Чужӧма 1964-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Кулӧмдін районса Вӧльдiн сиктын. 1971—1979-ӧд воясӧ велӧдчӧма Вӧльдінса 8 класса школаын, сэсся — В. Т. Чисталёв нима Помӧсдінса шӧр школаын. 1988-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультетса коми юкӧн. Пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтӧ (ӧні — Коми наука шӧрин): вӧлӧма литература да фольклор юкӧдын; ӧні — этнография секторын старшӧй научнӧй сотрудник.
Гижан удж
Студенталігӧн йӧзӧдлӧма кывбуръяс, мойдъяс республикаса журналъясын, газетъясын да мукӧд ӧтувъя чукӧрын. Пырӧдчӧма «ПИТОН» литературнӧй чукӧрӧ (Первое интеллектуальное творческое объединение начинающих), сэсся «Ордым» котырӧ. 1988-ӧд восянь йӧзӧдсьӧ «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, кӧні сідзжӧ петавлӧны литературно-критическӧй статьяяс. 1991-ӧд воын ветлӧма Эстмуӧ этнофутуристъяслӧн конгресс вылӧ. Сы бӧрти петӧма «Водоптицная дорога» (Тарту, 1995) небӧг, кытчӧ пырӧма сылӧн 10 кывбур. Прозаа гижӧдъясыс тшӧтш пырисны коми литература учебникъясӧ.
1990—2000-ӧд воясӧ топыда уджалӧма Коми Республикаса фольклор театркӧд (ӧні — Коми Республикаса вужвойтырлӧн шылада-драмаа театр). Театрыс 1990-ӧд воын медводдзаӧн пуктӧма О. И. Уляшевлысь «Енколаяс йылысь поэма» серти спектакль. Сэсся пуктӧмаӧсь «Куллерво» (финн кывйысь вуджӧдӧма, 1993), «Гытсан» (1994); «Коми сиктын важнога свадьба» (С. Мезенцевкӧд ӧтвылысь) да «Рӧштвоса ворсӧмъяс» (Л. Оплеснинакӧд ӧтвылысь, 1996), «Эзысь шабді» (С. Горчаковакӧд ӧтвылысь, 1998), «Йӧла гор» (1999).
«Эзысь шабді» лирическӧй комедияысь О. И. Уляшевлы сетӧма Коми Республикаса канму премия искусство юкӧнын.
2015-ӧд воын «Излань зыран, зарни зыран» небӧгсӧ шуӧма республикаса конкурсын медбур небӧгӧн. Тайӧ жӧ небӧгсьыс вичмӧма М. А. Кастрен котырлӧн «Ичӧт проза» нимпасын литературнӧй премия (Финляндия) да Рӧдвуж уджтасын премия художествоа проза гижӧдъяс юкӧнын премия (Эстония).
О. И. Уляшев гижӧ уна жанрын, комиӧн и рочӧн, ачыс вуджӧдчӧ да серпасалӧ небӧгъяссӧ. 2012-ӧд восянь пырӧ Рочмуса гижысь котырӧ.
Габов Николай Николаевич
Габов Николай Николаевич (1919—1982) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь, Сӧветскӧй Союзса Герой (1944).
Олан туй
Николай Габов чужис Сыктывкарын 1919 вося вӧльгым тӧлысь 28-ӧд лунӧ.
Кулі 1982 вося рака тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
N
Nn — латин анбурлӧн дас нёльӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Азот
Омск обласьт
Омск обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Ꚉ
Ꚉꚉ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс абхаз (ӧнія анбурын ӡ) да осет (ӧнія анбурын дз) кывъясын. Шуанног — [ʣ].
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ДЗ дз.
XIX нэмӧ ꚉ вӧдитчисны осет кывйын. Осет анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Андреас Шёгрен.
Сідзжӧ XIX нэмӧ Ꚉ бергаліс коми анбурын (ӧні дз).
Карманова Альбина Николаевна
Карманова Альбина Николаевна (1940) — коми кыв туялысь, велӧдысь.
Олан туй
Альбина Карманова чужӧма 1940-ӧд вося ӧшым тӧлысь 8-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктыв районса Визин сиктын. Помалӧма Визин сиктса шӧр школа (1957), И.А. Куратов нима 1 №-а Сыктывкарса педагогика училишӧ (1960), Коми канмуса педагогика институтысь филология факультет. Институт помалӧм бӧрын пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь кыв юкӧдӧ младшӧй научнӧй сотрудникӧн.
1970-ӧд восянь уджалӧма вылыс тшупӧда велӧдчанінъясын: медводз велӧдӧма Коми канмуса педагогика институтын, а 1972-ӧд восянь — Сыктывкарса канму университетын — методистӧн, ассистентӧн, старшӧй преподавательӧн, доцентӧн. Нуӧдӧма практическӧй уджъяс, семинаръяс да спецкуръяс, лыддьӧма лекцияяс ӧнія коми кывлӧн грамматикаысь. А.Н. Карманова вӧлӧма университетын коми кыв да литература кафедра котыртысьяс лыдын.
Туясян удж
А.Н. Карманова пуктӧма пай коми кывлӧн фразеология, лексикология да лексикографии туялӧмӧ, велӧдан небӧгъяс дасьтӧмӧ, вежӧртас восьтан, кыв артмӧдан, кыв гижанног да тематикаа кывкудъяс дасьтӧмӧ, кодъяс серти велӧдчӧны вылыс тшупӧда велӧдчанінъясын да школаясын.
Небӧгъяс
Йӧзӧдӧма 150 сайӧ удж, на лыдын 10 велӧдан небӧг да 5 кывкуд.
Латкин Владимир Павлович
Латкин Владимир Павлович (1907—1942) — коми поэт.
Олан туй
Владимир Латкин чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Спаспоруб сиктын (ӧні — Коми Республикаса Луздор район) 1907-ӧд вося йирым тӧлысь 10(23)-ӧд лунӧ.
Помалӧма Уллянаса видз-му техникум, уджалӧма агрономӧн.
Усьӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын Волхов фронтын атака дырйи 1942-ӧд вося кӧч тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
Гижан удж
«Колхозник» нима медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма «Ордым» журналын 1930 воын. 1931 воын Сыктывкарын петӧма сылӧн «Менам босьтсьӧм» медводдза кывбур чукӧр. Гижӧма кык эпическӧй поэма: «Выльмӧдӧм лунъяс» (1934) да «Тундраса мойд» (1937). «Тундраса мойд» поэма «Сказка тундры» ним улын вуджӧдӧмӧн петавлӧма «Песня, ставшая книгой» небӧгын (Москва, 1967).
Ԫ
Ԫԫ — кирилл анбурлӧн шыпас, XIX нэмӧ Ԫ бергаліс коми да осет анбуръясын (ӧні дж). Шуанног — [d͡ʒ].
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ДЖ дж.
Розе Любовь Петровна
Розе Любовь Петровна (1954—2018) — коми сьыланкывъяс сьылысь, поэт, шылад тэчысь, хорӧн веськӧдлысь, велӧдысь.
Олан туй
Любовь Розе чужӧма 1954-ӧд вося сора тӧлысь 19-ӧд лунӧ Красноярск крайын Балахтинск районса Павловск приискын. Батьыс вӧлӧма туясян-корсьсян экспедицияын начальникӧн. Быдмӧма Красноярск крайын Партизан районса Мина посёлокын, кӧні 1970-ӧд воын помалӧма школа. 1974-ӧд воын вит вылӧ помалӧма Абаканын искусствояс училишӧ «Асшӧр хорӧн веськӧдлысь» специальносьт серти. 1979 воын помалӧма Ленинградын Н. К. Крупская нима канмуса культура институт «Роч йӧзкостса хорӧн веськӧдлысь» специальносьт серти. Велӧдчигас жӧ сьылӧма эстраднӧй оркестрын Капранов нима культура дворечын. 1979-ӧд восянь уджалӧ Уква карын: медводз мусир перйысьяслӧн Шӧр культура керкаын, сэсся культуралӧн карса дворечын.
2004-ӧд воын гӧрд дипломӧн помалӧма ӧнія искусствояслӧн Москваса институт «Эстраднӧй вокал сьылысь да велӧдысь» специальносьт серти. Уджалӧма «Газпром трансгаз Ухта» ичӧт кывкутана котырын йӧзкӧд йитӧд кутан юкӧдын.
Кулӧма 2018-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 21-ӧд лунӧ.
Сьылӧм
Любовь Розе лӧсьӧдӧма да веськӧдлӧма некымын асшӧр котырӧн: роч сьыланкывлӧн хорӧн, «Лысва войт» ансамбльӧн, коми сьыланкывъяса «Ӧшкамӧшка» челядь ансамбльӧн, украинаса сьыланкывлӧн «Диброва» хорӧн.
Стажируйтчылӧма Канмуса войвыв роч йӧзкостса хорын (Кардор), М. Е. Пятницкий нима канмуса роч йӧзкостса хорын (Москва), О. Сорокин веськӧдлӧм улын ансамбльын челядь хорӧн сьылӧм серти.
Кыдзи сьылысь дасьтӧма некымын асшӧр концерт. Лӧсьӧдӧма 30 сайӧ сьыланкыв: «Поклон великим землякам», «С юбилеем, Ухта родная», «Мы первопроходцы», «Газовики народ особый», «Нас называют нефтяными королями», «Живи и здравствуй республика моя» да мукӧд. Йӧзӧдӧма 11 компакт-диск, на лыдын нёльыс асшӧр. Сьылӧма коми сьыланкывъяс (шуам, «Лэбӧ лунвылӧ тури)»
Вылыс Воч (Кулӧмдін район)
Вылыс Воч (Верхний Воч) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Улыс Воч сикт овмӧдчӧминса грезд.
Тимушбор (Мылдін район)
Тимушбор (Тимушбор) — Коми республикаын Мылдін районса Митрӧпандікост сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Вис (Сосногорск район)
Вис (Вис) — Коми Республикаын посёлок, Сосногорск районысь Вис сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
История
1956-ӧд вося списокын абу пасйӧма. 1959 воын тані олӧма 772 морт.
Тонга кыв
Тонга кыв (lea faka-Tonga) — тайӧ Тонга діяс вылын малай-полинезия кыв, англичанкӧд официал кыв. Анбур — латин.
Тонга анбур
1943 воӧдз сідзжӧ Gg /ŋ/ Bb /p/ Jj /tʃ/, /s/
Мукӧддырйи: Āā Ēē Īī Ōō Ūū Áá Éé Íí Óó Úú (либӧ a´ e´ i´ o´ u´)
Уткавидз (Сыктыв район)
География
Пукалӧ Зетя юлӧн веськыд берегын. Уткавидзсянь Визин юрсиктӧдз км.
O
Oo — латин анбурлӧн дас витӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Шомвачужысь
Кирилл О
Эллин Ο
Кастанопсис
Кастанопсис ( Castanopsis ) — Fagaceae котырса корья пу увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын.
Ꙡ
Ꙡꙡ — кирилл анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчисны вылькарса важ славян сёрнисикасын, кӧні эз торйӧдны ц да ч, кыкнан шы пасйӧм пыдди.
Видзӧдӧй тшӧтш
Џ
Ч
Блетия
Блетия (Bletia )  –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Войвыв (Флорида) да Лунвыв Америкаын.
Швед кыв
Швед кыв (svenska) — тайӧ герман кыв, Швецияын да суомикӧд Суоми Муын каналан кыв.
Видзӧдӧй тшӧтш
Важ швед кыв
Изьва сёрнисикас
Изьва сёрнисикас юргӧ Изьва, Печора, Уса юяс ковтысын (Изьва, Букур, Сизя Ыб, Гам, Мокчой, Краснобор, Вертеп, Щельяюр. Кыдзкар, Кипиёва, Мутнӧй Материк, Уквавом, Колва). Войвывсянь изьва сёрнисикас йитчӧ ненеч да роч сёрнисикасъяскӧд. Колӧ пасйыны, мый изьва кывъя войтыр олӧны оз сӧмын Коми муын, но и Тюмень, Кардор да Мурман обласьтъясын.
Кузь гласнöй кындзи эмöсь тожö кузь гласнöйяс, кодъяс оз кутны семантическöй нагрузка, лоöны дженьыд гласнöйяслöн вариантъясöн. Гора да сонорнöй согласнöй водзын пöдса слогын: коз-кооз, гоз-гооз, гаж-гааж.
Изьва сёрнисикас нуль-элöвöй * Босьтöма Рочева А.А. курсöвöй уджысь.
Табасаран кыв
Табасаран кыв (табасаран чӀал) — тайӧ Дагестанын нах-дагестан кыв.
Трибельгорн Александр Александрович
Трибельгорн Александр Александрович (1948—2013) — нималана коми актёр, Коми АССР-са да Россияса нимӧдана артист, Коми АССР-са да Россияса нимйӧза артист.
Театрын ворсӧм
Драма театрын ворсіс татшӧм рольяс:
Улыс От (Емдін район)
Улыс От (Нижние Коквицы) — Коми Республикаын Емдін районысь Кӧжмудор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
P
Pp — латин анбурлӧн дас квайтӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Фосфор
Важ англичан кыв
Важ англичан кыв (Ænglisc, Anglisc, Englisc) либӧ англ-саксон кыв — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны XII нэмӧдз Англияын, рытыв-лун Шотландияын, а сідзжӧ асыв Уэльсын; ӧнія англичанлӧн подув кыв. Анбур — важ герман рунаяс (футорк), сёрӧнджык латин.
Блетилла
Блетилла (Bletilla )  –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын (Китай, Тайвань да Япония).
Важ англичан кыв
Видзӧдӧй тшӧтш
Шӧр англичан кыв
P
Видзӧдӧй тшӧтш
Эллин Ρ
Размыслов Александр Васильевич
Размыслов Александр Васильевич (1927—1994) — коми гижысь.
Олан туй
Александр Размыслов чужӧма Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Сыктывдін районса Сотчӧмвыв грездын 1927 вося моз тӧлысь 7-ӧд лунӧ.
Кулӧма 1994 вося кӧч тӧлысь 27-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Александр Размыслов гижӧма проза. Сылӧн петавлӧма ӧти небӧг «Курыд зарава» (1993), кытчӧ пырисны кык повесьт («Курыд зарава», «Косьмывтӧм синва») да 9 висьт: «Никӧн-полой», «"Единоличник" Сидӧр Паш», «Ньӧжйӧ лэбӧ тополь пух», «Вышивайтӧм ковёр», «Косявлӧм письмӧ», «Марпида», «Медбӧръя "гӧснеч"», «Зэр бӧрын», «Бать».
Небӧгкӧд ӧткодь нима повесьт йылысь сійӧ гижис: «''Ме быдми Эжва берег дорын. Войнаӧдзыс на аддзылі мӧдлапӧлын Пычимса спецпереселенечьяслысь сьӧкыд оласногсӧ. Сэки, дерт, ме унатор на эг гӧгӧрво. Та йылысь заводитлі гижны война бӧрас, но ме пыр жӧ веськалі сідз шусяна диссидентӧ, талун-ӧ-аски арестуйтан списокӧ''.
''МГБ эз узь! «Специалистъяс» гусьӧн кыйӧдчисны, чукӧртісны налы колана «юӧръяс» ме йылысь. Но воис кад, и ме век жӧ «Курыд зарава» повестьын водзӧссӧ мынті, олӧмӧ пӧрті ассьым кӧсйӧмӧс — НКВД-са комендант Скобелевӧс (сідзкӧ и став системасӧ) вӧйті-меститі нюр пыдӧсӧ, бур йӧз водзас петлывтӧм вылӧ''».
Аслас повесьт-висьтъясын автор туялӧ-восьтӧ сідз шусяна «спецпереселенечьяслысь» сьӧкыд удж-олӧмсӧ. Сталинлӧн культ воясӧ Украинаысь, Беларусьысь, Шӧр Азияысь да мукӧдлаысь уна сюрс мыжтӧм йӧзӧс кӧмтӧг-пасьтӧг вӧтлісны гортсьыныс да этапӧн вайӧдісны войвывса кӧдзыд Коми муӧ. Сьӧкыд уджысь ӧтдор тайӧ войтырыслысь мырддисны став правояссӧ, но та вылӧ видзӧдтӧг вайӧдӧм йӧз оз воштыны морттуйнысӧ — авъяӧсь, кылӧны-гӧгӧрвоӧны мукӧдлысь шогсӧ, сьӧлӧм дойсӧ, пыр дасьӧсь отсыштны пикӧ воӧм ёртныслы.
Александр Размыслов мӧвпалӧ и научно-техническӧй революциалӧн воськовъяс йылысь. «Бать» висьтын кӧть сёрниыс мунӧ олӧм мунӧм да выль керкаяс лэптӧм йылысь, но сэк жӧ петкӧдлӧма, мый керка кыпӧдысьяс нем жалиттӧг кисьтӧны вӧр-васӧ. Висьтавсьӧ сы йылысь, мый йӧзыс кӧ уджалӧны от сьӧлӧмсяньыс, сэки шогалӧ вӧр-ва да сыкӧд ӧттшӧтш и морт.
Межӧг (Емдін район)
Межӧг (Межег) – Коми республикаын сикт, Емдін районысь Межӧг сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Межӧг пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын. Айкатыла юрсиктӧдз 46 км, Сыктывкар юркарӧдз 140 км.
История
Сиктсянь 3 км сайын (асыв-войвылын) Межӧг станция. Станциябердса посёлок сідзжӧ вӧлі шусьӧ Межӧгӧн. Медым водзӧвылӧ эз лоны сорласьӧмъяс, 1976 воын сійӧс шуисны Донаёльӧн.
Войтыръяслӧн Ёрталун орден
История
Войтыръяслӧн Ёрталун орден лӧсьӧдӧма 1972-ӧд вося ӧшым тӧлысь 17 лунӧ СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн СССР-лы 50 во тырӧмкӧд йитӧдын. Орденлӧн статут вӧлі неуна вежӧма СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн 1980-ӧд вося сора тӧлысь 18 лунӧ. Орденлысь эскизсӧ вӧчис серпасалысь Александр Борисович Жук. Орден дугдісны сетавны Сӧветскӧй Союз киссьӧм бӧрын, 1991 воын.
1972-ӧд вося ӧшым тӧлысь 17 лунсянь 1993-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 27 лунӧдз вӧлі сетӧма 72 761 СССР-са орден. Та кындзи, 1212 мортлы вӧлі сетӧма Россияса Федерацияын Войтыръяслӧн Ёрталун орден (1992-ӧд вося рака тӧлысь 2 лунсянь 1994-ӧд вося рака тӧлысь 2 лунӧдз).
Айвазян Агаси Семенович
Айвазян Агаси Семёнович (Աղասի Այվազյան, 1925—2007) — армяна гижысь, кинорежиссёр да сценарист.
Войтыръяслӧн Ёрталун орден
Орденлӧн статут
СССР-лы 50 во тырӧмкӧд йитӧдын орден лӧсьӧдӧма, медым сетны социалистическӧй странаяс да войтыръяс костын ёртасьӧм ёнмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь, СССР да союзса республикаяс сӧвмӧдӧмӧ пайысь.
Ꙕ
Ꙕꙕ — кирилл анбурлӧн шыпас, XII—XV нэмъясӧ Болгарияын мукӧддырйи бергаліс важ славян кывйын Ю пыдди. Шыпас петӧма эллин ΟΙ диграфысь.
Войтыръяслӧн Ёрталун орден
Орденлӧн статут
Орден сетӧны:
Орден вермасны сетны и суйӧрсайса государстволы, йӧзлы да овмӧсъяслы.
Орден серпасалӧм
Орден вӧчӧны эзысьысь. Вит йыла кодзув пытшкӧ пуктӧма СССР-лысь зарниӧдӧм канпас. Ӧти кодзув йывсянь мӧд кодзув йылӧдз — 47 мм.
Конашъёль (Сосногорск район)
Конашъёль (Конашъёль) — Коми Республикаын Сосногорск районысь Улыс Одес кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Илля лун
Илля лун (Ильин день) — коми йӧзкостса календарын пыдди пуктана гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 2-ӧд лунӧ.
Эскӧмъяс
Илля лун лыддьысьӧ медводдза арся празьникӧн. Шуӧны, мый пажунӧдз гожӧм, а пажун бӧрын — ар. Уджалысь войтыр зільӧ помавны турун пуктӧм, сы вӧсна мый чайтӧны, мый «Илля лун бӧрын куст сайысь турун оз нин косьмы».
Оз тшӧктыны Илля лунӧ уджавны, купайтчыны. Ыркалӧм ва вӧсна шуӧны «Илля чӧвтіс юӧ йи».
Осипов Иван Александрович
Осипов Иван Александрович (1911—1942) — коми гижысь да вуджӧдчысь.
Илля лун
Эскӧмъяс
Йӧзыс оз тшӧктыны Илля лунӧдз, кор дзоридзалӧ-быдмӧ нянь, шумитны. Челядьлы ыджыдъяс оз лэдзны пӧлясьны, шуӧны: «Абу ӧд Илля лун, мый тювзан — сюыд кынмас». Сю шептасигӧн кадсӧ луздорсаяс шуӧны «гожся светтьӧӧн». Йӧзыс эскӧны, мый шептасигӧн кӧ пыран сю пытшкӧ, «светтьӧыс» мортсӧ вӧтлас сэтысь.
Осипов Иван Александрович
Олан туй
Иван Осипов чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Тентюков сиктын 1911 вося йирым тӧлысь 14-ӧд лунӧ.
Илля лун
Эскӧмъяс
Луздорса комияслӧн дырджык кутчысис важся традиция, мый серти Илля лунсянь позьӧ ворсны чипсанӧн, кодӧс вӧчӧны заргумысь. Нывбабаяс кӧ ворсӧны чипсанӧн, мужичӧйяс — пирулькаӧн. Чипсанӧн вӧлі ворсӧны турун пуктанінысь локтігӧн, частушкаяс сьывлӧны.
Осипов Иван Александрович
Олан туй
1929 воын мӧд тшупӧда Сыктывкарса школа помалӧм бӧрын велӧдчис Герцен нима Ленинградса пединститутын. Институт бӧрын уджаліс «Вӧрлэдзысь» газетын, Коми небӧг лэдзанінын. 1938 восянь И.А. Осипов велӧдчис Ленинградса пединститут бердын аспирантураын.
Илля лун
Эскӧмъяс
Койгорт районса Гриваын Илля лунӧ ен джаджйӧ пуктӧны выль урожайысь зӧр, ид да рудзӧг кӧйдыс, медым урожайыс содіс.
Осипов Иван Александрович
Олан туй
Иван Осипов усис Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи 1942 воын.
Илля лун
Эскӧмъяс
Эскӧны, мый Илля войӧ позьӧ мынтӧдчыны градвывса йӧнысь. Сійӧс ытшкӧны сотчӧм гормӧдчанӧн (кокалюкаӧн). Ытшкигӧн ассьыс юалӧны: «Мый ытшкан?» Сэсся вочакыв сетӧны: «Йӧн ытшка!» Та бӧрын муас кокалюкасӧ сатшкӧны да шуӧны: «Кокалюкаыс кӧ коръялас, и йӧнлы лоны!»
Осипов Иван Александрович
Гижан удж
Йӧзӧдліс висьтъяс. «Заводитчӧм» висьтын серпасаліс гражданскӧй тыш.
Илля лун
Эскӧмъяс
Луздор районса Ношульын Илля лунӧ часовня дорас начкӧны ӧшкӧс либӧ межӧс. Пемӧссӧ кӧсйысьӧ быдтыны на Енлы вайны олысьяс пиысь ӧти морт, коді татшӧм ногӧн Ен водзас мыжсӧ вештӧ. Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ставӧн лэччӧны Луз ю бокӧ, кӧні ӧш яйсӧ разӧдӧны йӧзыслы, кодъяс пернапас чӧвтӧм бӧрын сёйӧны пызан сайын. Йӧзы шуӧны: «Мунам Илля яй кватайтны». Вичкоын служба помасьӧм бӧрын ывла вылын куимысь пишальысь енэжӧ лыйӧны. Муыс либӧ пызан вылыс кӧ пороксьыс сьӧдӧдӧ, виччысьӧны зэра поводдя.
Осипов Иван Александрович
Гижан удж
Комиӧдліс Виктор Гюголысь, Чарлз Диккенслысь, Артур Конан-Дойльлысь, Оскар Уайльдлысь, Михаил Шолоховлысь небӧгъяссӧ.
Илля лун
Сура празьник
Илля лун — сура празьник Кӧрткерӧс районса Висер сиктын да Изьва районса Діюр грездын.
Осипов Иван Александрович
Гижан удж
Гижӧдъяссӧ кырымавліс «Вокан» да «Сотчӧм Вань» гусянимъясӧн.
Илля лун
Сура празьник
Висер сиктын Илля лунӧ мӧс начкӧны, яйсӧ пуӧны да йӧзлы сеталӧны. Йӧзыслӧн висьталӧм серти, водзынсӧ тайӧ лунас волывлӧма лӧз кӧр, кодӧс начкылӧмаӧсь. Коркӧ кӧрыд сёрмӧма да сы пыдди пондӧмаӧсь мӧс начкыны. Кӧрыд скӧрмӧма да сэсся некор нин абу волӧма. Крам празьник кежлӧ ыджыд тшанын кода сур пуӧны.
Заветнӧй празьник
Удора районса Путшкымдінын Илля лун — заветнӧй празьник. Шерӧн став быдмӧм няньсӧ жугӧдӧм бӧрын олысьяс босьтчӧмаӧсь вӧдитны Илля лунсӧ празьник пыдди.
Леда
Леда — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 10 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 160 000 км. Леда восьтіс Америкаса астроном Чарльз Томас Коваль 1974 воын.
Запольскӧй (Луздор район)
География
Грезд пукалӧ Луз юлӧн веськыд берегас. Запольскӧйсянь Лойма шӧрсиктӧдз 2 км, Абъячой юрсиктӧдз 98 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны рочьяс.
Q
Qq — латин анбурлӧн дас сизимӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ԛ
На’ви (кыв)
На’ви (Lì’fya leNa’vi, [ˈnaʔvi]) — вӧвлытӧмтор мӧд планетаса кыв, лӧсьӧдӧм "Аватар" фильмлы, лӧсьӧдысь — Америкаса кыв туялысь Пол Фроммер. Анбур — латин.
На’ви анбур
a [a], ä [æ], e [ɛ], f [f], h [h], i [i], ì [ɪ], k [k], kx [kʼ], l [l], m [m], n [n], ng [ŋ], o [o], p [p], px [pʼ], r [ɾ], s [s], t [t], ts [ts], tx [tʼ], u [u], v [v], w [w], y [j], z [z], ’ [ʔ]
Ю (шыпас)
Юю (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ju] либӧ [y].
История
Шыпас петӧма эллин ΙǑ лигатураысь.
Серб кирилл анбурын ю вӧдитчисны XIX нэмӧдз (ӧні ју).
Видзӧдӧй тшӧтш
Ꙕ
Метрополитен
Метрополитен (Métro)
Матвеев Александр Михайлович
Матвеев Александр Михайлович (1919—1981) — коми гижысь.
Олан туй
Александр Матвеев чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Ипатьдорын (ӧні — Сыктывдін районса Ипать грезд) 1919 вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ.
Помаліс Сыктывкарса педагогика училишӧ да Коми канмуса педагогика институт, босьтіс история велӧдысьлысь специальносьт. Дорйис чужан му Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи, сьӧкыда ранитчыліс. Войнабӧрса воясӧ уджаліс Сыктывкарын, веськӧдліс «Вӧрлэдзысь» газетлӧн сатира юкӧнӧн. 1979 восянь веськӧдліс шмонь радейтысьяслӧн «Чушканзі» журналӧн.
Куліс 1981 вося йирым тӧлысь 21-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Гижан уджыс Александр Матвеевлӧн пансьӧ 1945-ӧд восянь. Медводз сійӧ гижис кывбуръяс, а сэсся босьтчис лӧсьӧдны шмонитана висьтъяс. Найӧ петавлісны республикаса газетъясын. Йӧзӧдлісны шмонитан висьтъяссӧ сідзжӧ роч («Крокодил» журналын), украина, грузин да мари кывъяс вылын.
А.М. Матвеевлӧн петавліс нёль небӧг: «Ме найӧс аддзылі» (1959), «Ма да гормӧг» (1964), «Сьӧлӧмыд абу кӧчамач» (1967), «Микол, Марья да мукӧдъяс» (1971).
Рочев Егор Васильевич
Рочев Егор Васильевич (1937—2012) — тӧдчана коми гижысь.
Гижан удж
Гижысь тӧдса кыдзи прозаик. Медводдза кывбуръяс да висьтъяс петісны «Войвыв кодзув» журналын 1962 воын. Аслыспӧлӧс гижан сям Егор Рочев петкӧдліс «Аддзысьӧм» (1965) да «Тер Мишлӧн висьтасьӧм» (1986) повесьтъясын, «Аслыспӧлӧс шыяс» висьтын (1971).
Егор Рочевлӧн гижӧдъясын шӧр темаыс – тундра, кӧр видзӧм, налӧн олӧмыс да уджыс. Кӧр видзысьлӧн пи Лёва йылысь висьтъяс сикӧтш петкӧдліс, мый гижысь кужӧ гижны ичӧт арлыда челядьлы. Егор Рочев ёна нималіс «Ичӧт Митрук да Ыджыд тундра» повесьтӧн, коді петіс 1970-ӧд воясӧ «Детская литература» небӧг лэдзанінын. Повесьт вӧлі вуджӧдӧма роч, украин, удмурт, молдав, эст да венгер кывъяс вылӧ.
Сылӧн «Батьлӧн ордым» повесьт (1969) сідзжӧ вӧлі сиӧма тундраса йӧзлы. Повесьт вӧлі вуджӧдӧма роч кыв вылӧ «Добрая тундра» ним улын. Ыджыдджык нималӧм лои «Лӧз тундра» дилогия петӧм бӧрын.
«Сьӧлӧмын вурыс» повесьт (1974), коді петіс рочӧн «За каждый свой шаг...» ним улын (1979), висьталӧ Сыктывкарса вӧр комплекс кыпӧдысьяс йылысь.
Небӧгъяс
Егор Рочевлӧн ставнас йӧзӧдӧма 18 небӧг.
Элара
Элара — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 43 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 740 000 км. Элара восьтіс Америкаса астроном Чарльз Диллон Перрайн 1905 воын.
«Мам-героиня» орден
«Мам-героиня» орден (Орден «Мать-героиня») — СССР-ын орден да почёт ним, кодъясӧс сетӧны уна челядя мамъяслы.
История
«Мам-героиня» почёт ним медводдзаысь сетісны 1944-ӧд вося йирым тӧлысь 27 лунӧ СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн Шуӧмӧн. Сэки тайӧ нимсӧ вичмӧдісны 14 мамлы. Ӧтиӧд номера орден да СССР-са Вылыс Сӧветысь Президиумлӧн 1-ӧд №-а Грамота вӧлі сетӧма Москва обласьтса Мамонтовка посёлокын олысь Анна Савельевна Алексахиналы, коді быдтіс 12 челядьӧс. Награда сылы сетісны Кремльын 1944-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 1 лунӧ.
Бӧръяысь СССР-ын тайӧ нимсӧ сетісны СССР-са Президентлӧн Шуӧм серти 1991-ӧд вося йирым тӧлысь 14 лунӧ.
1995-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ «Мам-героиня» орденӧн наградитӧма матӧ 431 сюрс нывбабаӧс.
Орден серпасалӧм
Орденлӧн пасьта — 28 мм, джуджта (колодкаӧн) — 46 мм.
1975 воын орденын зарни — 4,5±0,4402 грамм, эзысь — 11,525±0,974 грамм. Зарнилӧн проба — 950. Орденлӧн сьӧктаыс — 17,5573±1,75 грамм.
Кирсикт (Кулӧмдін район)
Кирсикт (Кирсикт) — Коми Республикаын Кулӧмдін районса Мыс сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд, коді 1965 воын лои Мыс сикт юкӧнӧн.
География
Кирсикт пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегас. Мыс шӧрсиктӧдз 4 км, Кулӧмдін юрсиктӧдз 86 км.
Шӧр англичан кыв
Шӧр англичан кыв (Middel Englissh) — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны XV нэмӧдз Англияын, рытыв-лун Шотландияын, а сідзжӧ асыв Уэльсын; ӧнія англичанлӧн подув кыв. Анбур — латин.
Латин анбур
Aa Ææ Bb Cc Dd Ðð Ee Ff Gg Ȝȝ Hh Ii Kk Ll Mm Nn Oo Pp Qq Rr Ss Tt Þþ Uu Vv Ww Ƿƿ Xx Yy Zz
Видзӧдӧй тшӧтш
Важ англичан кыв
Гималия
Гималия — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 85 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 460 000 км. Гималия восьтіс Америкаса астроном Чарльз Диллон Перрайн 1904 воын.
Мирнӧй (Мылдін район)
Мирнӧй (Мирный) — Коми республикаын Мылдін районса Митрӧпандікост сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Сердитов Семён Алексеевич
Сердитов Семён Алексеевич (1904—1943) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ усьысь, Сӧветскӧй Союзса Герой (1944 ).
Олан туй
Семён Сердитов чужис Луздор районса Ношуль сиктын 1904 вося кӧч тӧлысь 14-ӧд лунӧ.
Уси тыш дырйи 1943 вося йирым тӧлысь 18-ӧд лунӧ.
Лобанов Виктор Иванович
Лобанов Виктор Иванович (1925—1996) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь, Сӧветскӧй Союзса Герой (1944).
Олан туй
Виктор Лобанов чужӧма Луздор районса Спаспоруб сикт улӧ пырысь Кулига грездын 1925-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 14-ӧд лунӧ.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
Колхозын да связь контораын уджыштӧм бӧрын 1942-ӧд вося вӧльгым тӧлысьӧ мӧдӧдчӧма Гӧрд армияӧ. 1943-ӧд вося моз тӧлысьсянь Айму вӧсна Ыджыд тышса фронт вылын. Разведчик. 1943-ӧд вося кӧч тӧлысьӧ Днепр ю некымынысь вуджӧмысь да командованиекӧд йитӧд лӧсьӧдӧмысь, повтӧмлун петкӧдлӧмысь 1944-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 15-ӧд лунӧ сылы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним.
Тыш бӧрын
1956-ӧд воын уджысь орӧдчытӧг помалӧма Куйбышевын строительнӧй институт. Олӧма Сыктывкарын, уджалӧма вӧр пӧрӧдан юкӧнын старшӧй инженерӧн.
Кулӧма Сыктывкарын 1996-ӧд вося сора тӧлысь 8-ӧд лунӧ, гуалӧма Гӧрд Затонса шойнаын.
Орёл обласьт
Орёл обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Худяев Николай Алексеевич
Худяев Николай Алексеевич (1930) — РСФСР-са коммунальнӧй овмӧсын нимӧдана уджалысь.
Олан туй
Николай Худяев чужис Сыктывдін районса Худяев грездын.
Худяев Вячеслав Иванович
Худяев Вячеслав Иванович (1946) — канмуса да ютырса уджалысь, Коми АССР-лöн Министръяс Сöветса юралысь (1987—1994).
Олан туй
Вячеслав Худяев чужӧма 1946-ӧд вося рака тӧлысь 6-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1969-ӧд воын помалӧма Ленинградса инженерно-строительнӧй институт, 1984-ӧд воын — КПСС-лӧн Шӧр комитетбердса общественнӧй наукаяслысь Академия. Уджалӧма Укваса железобетоннӧй заводын старшӧй инженерӧн да цехса веськӧдлысьӧн, Укваса керка кыпӧдан комбинатлӧн керамзит-бетон заводса медшӧр инженерӧн да директорӧн, «Главкомигазнефтестроя» предприятиеын стройиндустрия юкӧдын веськӧдлысьӧн да комбинатса директорӧн.
1976-ӧд восянь партия юкӧнын уджалысь: КПСС-лӧн Коми обкомын строительство юкӧдын веськӧдлысьӧс вежысь, 1980-ӧдсянь КПСС-лӧн Сыктывкар карса комитетын мӧд секретар, 1985-ӧдсянь — медводдза секретар. 1987-ӧд восянь 1994-ӧд воӧдз вӧлӧма Коми АССР-лӧн министръяс Сӧветса юралысьӧн. 1995-ӧд восянь уджалӧма Коми Республикаса Туй департаментын медшӧр директорӧн, а сэсся Коми Республикаса Юралысьлӧн консультатӧн.
Депутат
В.И. Худяевӧс бӧрйылӧмаӧсь РСФСР-са Вылыс Сӧветса да Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн, вӧлӧма Рочмуса Федеральнӧй Собраниелӧн Федерация Сӧветӧ пырысьӧн.
Брахионидиум
Брахионидиум (Brachionidium) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Лиситея
Лиситея — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 18 км. Юпитерӧдз шӧр кост 11 717 000 км. Лиситея восьтіс Америкаса астроном Сет Барнс Николсон 1938 воын.
Студенеч (Емдін район)
Студенеч (Студенец) – Коми Республикаын посёлок, Емдін районысь Студенеч сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Студенеч пукалӧ Эжва ю берегын. Айкатыла юрсиктӧдз 34 км, Сыктывкар юркарӧдз 62 км.
R
Rr — латин анбурлӧн дас кӧкъямысӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Я
Кирибати кыв
Кирибати кыв (Taetae ni Kiribati, te taetae n aomata), сідзжӧ гилберт кыв, тунгару — тайӧ Кирибати, Фиджи (Рамби ді), Тувалу, Науру, Соломон діяс вылын малай-полинезия кыв, Кирибати Республикалӧн англичанкӧд официал кыв. Анбур — латин.
Кирибати анбур
Пыртӧм кывъясын: H, S, V
Вӧль (Кулӧмдін район)
Вӧль  (Воль) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Улыс Воч сикт овмӧдчӧминса грезд.
Ꙗ
Ꙗꙗ — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ja] либӧ [a] небыд консонантъяс бӧрын.
История
Шыпас петӧма ІА іа лигатураысь.
Болгар да серб кирилл анбуръясын ꙗ вӧдитчисны XIX нэмӧдз. Ӧні бергалӧ сӧмын вичко славян кывйын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Я
Ассам кыв
Ассам кыв (অসমীয়া Ôxômiya, [ɔxɔmija]) — тайӧ Индияын (Ассам, Аруначал-Прадеш, Нагалэнд штатъясын), Бутанын да Бангладешын инд-арий кыв. Анбур — бонгаккхор.
Ассам анбур
Лигатураяс:
Гора пасъяс:
Лыдпасъяс:
Чисталёв Прометей Ионович
Чисталёв Прометей Ионович (1921—1988) — шылада коми фольклор туялысь, шылад тэчысь, искусствоведениеяса кандидат (1974). Батьыс — коми поэт, вуджӧдчысь, критик, велӧдысь Иона Чисталёв.
Олан туй
Прометей Чисталёв чужӧма 1921 вося урасьӧм тӧлысь 27-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Нювчим посёлокын (ӧнi — Коми Республикаын Сыктывдiн районса Нювчим). 1938 воын помалӧма Нювчимса шӧр школа. 1938—1940 воясӧ велӧдчӧма Коми канмуса педагогика институтын физика-математика факультетын. 1940 восянь велӧдӧма Визинса шӧр школаын математика.
1940–1946 воясӧ вӧлӧма армияын. Тышкасьӧма Айму вӧсна Ыджыд тышын. Наградитӧма «Боевӧй заслугаысь» да «Германия весьтын вермӧмысь» медальясӧн.
1946—1952 воясӧ велӧдӧма Нювчимса школаын математика, вӧлӧма Сыктывдін районын школаясса инспекторӧн. Уджысь орӧдчытӧг помалӧма Коми канмуса педагогика институтын физика-математика факультет. 1952—1955 воясӧ уджалӧма Сыктывкарса шылада училишӧын велӧдысьӧн. 1955—1957 воясӧ директоралӧма Сыктывкарса шылада училишӧын да сэні жӧ велӧдчӧма. 1958 воын пырӧма велӧдчыны Москваын Гнесиных нима шылада-педагогикаса институтлӧн теоретико-композиторскӧй факультетӧ, но дзоньвидзалун вӧснаыс эновтчӧма велӧдчӧмсьыс да бӧр локтӧма сузучилишӧӧ велӧдны.
1960 вося йирым тӧлысьӧ пырӧма уджавны СССР-са наукаяс академиялöн Коми филиаллӧн кыв да литература юкӧдӧ младшӧй научнöй сотрудникöн. 1971 вося ода-кора тӧлысьсянь — Коми канмуса филармонияын художественнӧй веськӧдлысь. 1972 вося тӧвшӧр тӧлысьсянь — Коми АССР-са культура министерствоысь йӧзкостса творчестволӧн Коми республикаса керкаын фольклорысь методист. 1972 вося йирым тӧлысь 3 лунсянь уджалӧ СССР-са наукаяс академиялöн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтын: медводз младшӧй научнӧй сотрудник, а 1977 восянь — старшӧй научнӧй сотрудник. 1974 воын дорйӧма Ленинградын театр, шылад да кинематограф канмуса институтын «Коми народные музыкальные инструменты (музыкально-этнографическое исследование)» тема серти искусствознаниеса кандидат ним вылö диссертация.
1982 вося лӧддза-номъя тöлысь 14-ӧд лун Прометей Чисталёв петӧма пенсия вылӧ. Кулӧма 1988 вося моз тöлысь 11-ӧд лунӧ Коми Республикаын Сыктывдiн районса Нювчимын.
Туялан удж
Прометей Чисталёв йӧзӧдіс 100 сайӧ удж.
Норвег кыв
Норвег кыв (norsk) — тайӧ герман кыв, Норвегияын каналан кыв. Сылӧн эм кык форма — букмол (bokmål, небӧг кыв) да нюношк (nynorsk, выль норвег). Медся «сӧстӧм» нюношклӧн вариант шуӧны хӧгношк (høgnorsk, джуджыд норвег).
Норвег анбур
Мукӧддырйи: é, è, ê, ó, ò, â, ô (ein gut — зонка, éin gut — ӧти зонка). Нюношкын сідзжӧ ì ù ỳ.
Норвегӧн кывбур
TESTAMENTET
Час (Сыктывдін район)
Час (Часово) – Коми Республикаса сикт, Сыктывдін районысь Час сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Час пукалӧ Эжва юлӧн веськыд кыркöтш йылын
История
Час йылысь медводдза юöртöм паныдасьö 1586-öд воö Иван Огарев да Фёдор Юрьевлöн йöз да угоддьö гижöдан небöгын. Сійö кад кежлас грездын 4 овмӧсын олöма 9 мужичöй.
1861 — кыпöдöма медводдза сиктса училищö.
1891 — Часын восьтöма приходса школа, кытчö велöдчыны медводз босьтісны сöмын зонкаясöс.
1894,сора 13-öд лун — сиктын ыпъяліс пöжар, биын сотчис став олан керкаыс. Канму отсаліс крестьяналы сьöмӧн. Сиктын выльысь кыпӧдалісны керкаяс аслыссяма план серти. Керкаяс кыпöдісны ю бокö да радöн, кварталъяс вылö юклöмöн.
1893-1914 — Часын стрöитöны вит юрйыла вичко. 1930-öд воясö вичко лои резьöдöма. Резьöдöм кирпичсö баржа вылын нуисны Сыктывкарö би сетан станцияяс кыпöдöм вылö. Мукӧд кирпичсӧ новлісны сиктса олысьяс пач тэчöм да дзоньталöм вылö.
1904 — велöдысь Алексей Амосовлöн веськöдлöм улын восьтöма медводдза сиктса лыддьысянін.
1916 — воссис Часын нывбабаяслы земскöй школа.
1930 — Час сиктын вöліны бурдöдан да отсöг сетан пунктъяс, школа, лыддьысян керка, пароходъяс сувтланін, потребительскöй котыр, крестьяналöн комитет, милиция участок.
1932 — Час сиктын котыртöма Жданов нима колхоз. Медводдза колхозса веськӧдлысьӧн бöрйöма сиктса водзмöстчысь Арихин Андрей Семенович.
Ягыб (Сыктыв район)
Ягыб (Ягыб) – Коми республикаын Сыктыв районса Куратов сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Ягыбсянь Куратов шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз  км.
Агул кыв
Агул кыв (агъул чIал) — тайӧ Дагестанын нах-дагестан кыв.
Майтхили
Майтхили (मैथिली, মৈথিলী, maithilī) — тайӧ Индияын (Бихар, Джаркханд да Рытыввыв Бенгалия штатъясын) да Непалын инд-арий кыв. Анбуръяс — деванагари, важӧн кайтхи да митхилакшар (тирхута).
Йираёль (Сосногорск район)
Йираёль (Ираёль) — Коми Республикаын Сосногорск районса Сосногорск кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Посёлок пукалӧ Микунь—Воркута кӧрт туй бердын. Йираёльсянь Сосногорскӧдз 148 км.
История
Посёлок восьтӧма 1942-ӧд воын Войвыв Печораса кӧрт туй вӧчигӧн. 1989 воын тані олӧма 1742 морт.
2012 воӧдз посёлок вӧлі Йираёль сикт овмӧдчӧминса шӧрсиктӧн.
Фемисто
Фемисто — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 4 км. Юпитерӧдз шӧр кост 7 284 000 км. Фемисто восьтісны Америкаса астрономъяс Чарльз Коваль да Элизабет Рёмер 1975 воын, но спутник воши. Сійӧс бара восьтісны Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Янга Фернандес да Юджин Магнайер 2000 воын.
Брахистеле
Брахистеле (Brachystele) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Шӧрвыв да Лунвыв Америкаын.
Катыдпом (Сыктыв район)
Катыдпом (Катыдпом) – Коми республикаын Сыктыв районса Палаззя сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Катыдпомсянь Палаззя шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Зулу (кыв)
Пример
Bonke abantu bazalwa bekhululekile belingana ngesithunzi nangamalungelo. Bahlanganiswe wumcabango nangunembeza futhi kufanele baphathane ngomoya wobunye.
Гущин Николай Фёдорович
Гущин Николай Фёдорович (1921—1944) — Комиысь Сӧветскӧй Союзса Герой (1945).
Олан туй
Николай Гущин чужӧма Оренбург обласьтса Кандуровка сиктын 1921-ӧд вося ӧшым тӧлысь 14-ӧд лунӧ роч крестянин семьяын.
1932-ӧд воын семъясӧ ыстӧмаӧсь Войвылӧ - веськалӧмаӧсь Коми АССР-са Железнодорожнӧй (ӧні - Княжпогост) районса Выль Ордым посёлокӧ. Велӧдчӧма емвабокса вӧр посёлокса школаясын, а бӧръя вит восӧ Серегыбса шӧр школаын, помалӧма война водзвылын. Пырӧма велӧдчыны Коми канмуса педагогика институтӧ, но регыд вуджӧма заочнӧй юкӧнӧ. Уджалӧма Выльгортса шӧр школаын, велӧдӧма история. Тані гӧтрасьӧма Ася Фёдорова вылӧ. Гӧрд Армия босьттӧдз инструкторалӧма Железнодорожнӧй районса исполкомын физкультура да спорт юкӧнын.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
1942-ӧд во ода-кора тӧлысь 12-ӧд лунӧ сійӧс босьтӧмаӧсь армия Железнодорожнӧй райвоенкоматӧн. Айму вӧсна Ыджыд тышын 1942-ӧд вося вӧльгым тӧлысьсянь. Волхов фронтын младшӧй сержант Гущин командуйтӧма стрелковӧй юкӧнӧн. 1943-ӧд воын армияса курсъяс бӧрын веськӧдлӧма стрелкӧвӧй взводӧн. Форсируйтӧмаӧсь Днепр, мездӧмаӧсь Черкассы кар Степса фронтын.
Повтӧмлун петкӧдлӧма Мӧд Украинаса фронтын 1944-ӧд вося рака тӧлысьын.
Кулӧма 1944-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ. Гуалӧма Румынияын Яссы карса ӧтувъя гуын.
Гереро (кыв)
Гереро (Otjiherero) — тайӧ Намибияын, Ботсванаын да Анголаын банту кыв. Анбур — латин.
Гереро анбур
Aa Bb Dd Ḓḓ Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm MBmb MWmw Nn NDJndj NGng NGWngw NJnj Ṋṋ Oo Pp Rr Ss S̭s̭ Tt TJtj Uu Vv Ww Yy Zz Z̭z̭
Пример
Korutenga Ndjambi wa memene eyuru nehi. Nehi kara ri nomuhapo, nu ra ri tjo. Nu kwa ri onḓorera mourekoto, nOmbepo yaNdjambi ya tengerere kombanda yomeva.
Ѥ
Ѥѥ — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [je] либӧ [e] небыд консонантъяс бӧрын.
История
Шыпас петӧма ІЄ іє лигатураысь. XIX нэмӧ Ѥ мукӧддырйи гижисны кыдз ІЕ іе лигатура.
Роч кывйын Ѥ вӧдитчисны XV нэмӧдз.
Серб кирилл анбурын шыпас вӧдитчисны XVII нэмӧдз. Болгар кывйын ѥ мукӧддырйи бергаліс XIX нэмӧ.
Моров (Сыктывдін район)
Моров (Морово) – Коми республикаын Сыктывдін районса Лӧзым сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Моров пукалӧ Кылтымъю бокын. Грездсянь Лӧзым шӧрсиктӧдз 4 км, Выльгорт юрсиктӧдз 26 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
S
Ss — латин анбурлӧн дас ӧкмысӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Тэг
Ѕ
Ꚃ
Ϛ
Пантелеймон лун
Пантелеймон лун — коми йӧзкостса календарын гаж. Подуласьӧ православнӧй вичколӧн празьник вылын, пасйӧны моз тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
Пантелеймон лун празьничайтӧны Кӧрткерӧс районса Зулӧб да Важкуа грездъясын, Изьва районса Изьваын. Йӧз пӧвстас лунсӧ сідзжӧ шуӧны Пантелей либӧ Пантелей лун.
Пантелеймон — вежа морт, коді бурдӧдӧ висьысь йӧзӧс да пемӧсъясӧс. Сы дорӧ шыӧдчӧны дзоньвидзалун коригӧн. Пантелеймон лунӧ видзалӧны — оз сёйны яя-йӧла сёян.
Карпо
Карпо — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 17 058 000 км. Карпо восьтісны Скотт Шеппард да мӧд астрономъяс 2003 воын.
Пантелеймон лун
Заветнӧй празьник
Важкуа грездын Пантелеймон лунӧ Енъясӧн кытшовтӧны муяссӧ Катыдпомті. Лунсӧ босьтчисны пыдди пуктыны тиф эпидемиа помасьӧм бӧрын.
Пудъясянкыв
Пудъясянкыв - фольклор жанр, пырӧ челядь фольклор жанръяс лыдӧ.
Порошкин Александр Григорьевич
Порошкин Александр Григорьевич (1930—2019) — коми математик-туялысь, физика-математика наукаясса кандидат, профессор.
Олан туй
Александр Порошкин чужӧма 1930-ӧд вося кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Сыктывдін районса Зеленеч сиктсӧвет улӧ пырысь Вылыс Чукачой грездын кресьттянин семьяын. Батьыс ыджыд нылыскӧд 1932-ӧд воын мунӧмаӧсь уджавны Сыктывкарӧ; 1937-ӧд воын на дорӧ воӧмаӧсь и гӧтырыс да мукӧд челядьыс. Александр 1947-ӧд воын помалӧма Сыктывкарын 12-ӧд номера Олег Кошевой нима шӧр школа, 1951-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика пакультет. Институт бӧрын ӧти во уджалӧма Лӧзымса да Сыктывкарса 12-ӧд номера школаясын, а сэсся локтӧма институтса математика кафедраӧ, кӧні уджалӧма 1976 воӧдз. Ӧти кадӧ веськӧдлӧма кафедранас.
Аспиранталӧма А. И. Герцен нима Ленинградса канму педагогика институтын. 1970-ӧд воын дорйӧма физика-математика наукаясса кандидатлысь диссертация, лоӧма доцентӧн. 1976-ӧд воын вуджӧма уджавны Сыктывкарса канму университетлӧн Высшӧй математика кафедраӧ (1989-ӧд вося йирым тӧлысьсянь — математика анализ кафедра). 1992-ӧд восянь — профессор.
Кулӧма 2019-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 22-ӧд лунӧ.
Туясян удж
Аспирантураын велӧдчигӧн сылӧн веськӧдлысьӧн вӧлӧма профессор Б. З. Вулих. Медводдза уджъяссӧ А. Г. Порошкин сідзжӧ сиӧма К-ин теория туялӧмлы.
1982-ӧд воын А. Г. Порошкин водзмӧстчӧма, медым Комиын йӧзӧдӧны математикаысь туясян уджъяслысь вузъяскостса сборник. 1982—1991 воясӧ петӧма вит татшӧм сборник.
А. Г. Порошкин — Америкаса математика котырӧ пырысь, «Mathematical Reviews» журналса референт.
Игушев Николай Ефимович
Игушев Николай Ефимович (Епим Микулай, 1931—2016) — видз-му овмӧсын уджалысь, Коми АССР-са народнӧй овмӧсса нимӧдана уджалысь.
Олан туй
Николай Игушев чужӧма Кӧрткерӧс районса Зулӧб грездын 1931-ӧд вося ӧшым тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Ичӧтсянь зільӧ колхозын, а сэсся «СССР-лы 50 во» совхозын, бригадиралӧма. Сылӧн веськӧдлӧм улын бригадаясыс век вӧлӧмаӧсь медводдзаын.
Кулӧма Зулӧбын 2016-ӧд вося йирым тӧлысь 30-ӧд лунӧ.
Потеминский Всеволод Иванович
Потеминский Всеволод Иванович либӧ Всеволод Иоаннович Потёминский (1870—1937) — православнӧй вичкоын уджалысь, поп, Рочмуын вежа новомученик (2001). Паныдасьлӧ овыслӧн мукӧд гижанног: Потёмкинский, Потемницкий.
Олан туй
Чужлӧма 1870 вося рака тӧлысь 30-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Никольскӧй уездса Ляменье сиктын Ляменьеса Благовешенньӧ вичкоса псаломщиклӧн семьяын.
1890 воын помалӧма 3 класс Вӧлӧгдаса духовнӧй семинарияын.
1890 вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ Югдінса Иоанникиеӧн (Казаньса) индӧма Симоноволом сиктса Крестоводвиженскӧй вичкоса дякӧн.
1891—1900 воясӧ велӧдӧма Симоноволомса народнӧй начальнӧй школаын.
1900 вося косму тӧлысь 17-ӧд лунӧ корӧм серти вуджӧдӧмаӧсь Вӧлӧгда губерняысь Никольскӧй уездлӧн Халед сиктса Введенскӧй вичкоӧ, та бӧрын вуджӧдӧмаӧсь Вӧлӧгда губернияысь Яренск уездлӧн Семуков сиктса Микӧла вичкоӧ.
1903 вося лӧддза-номъя тӧлысь 3-ӧд лунӧ Вӧлӧгдаса епископ Алексий (Соболев) пуктӧма сійӧс попӧ.
1903 восянь велӧдӧма Семуковын вичкобердса школаын, 1906 восянь тӧждысян сӧветӧ пырысь, 1910 восянь Кырсса земскӧй начальнӧй училишеын велӧдысь.
1988 вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Медвылыс Ёрдса президиум сійӧс реабилитируйтӧма.
Нефтепечорск (Сосногорск район)
Нефтепечорск (Нефтепечорск) — Коми Республикаын Сосногорск районысь Улыс Одес кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Посёлок сулавлӧма Печора юлӧн веськыд берегас. Мылдін районса Митрӧпандікост посёлоксянь рытыв-войвылӧ 18 км, Вуктыл карсянь асыв-лунвылӧ 76 км (ю кузя 124 км), Улыс Одессянь асыв-лунвылӧ 87 км да Уква карсянь 140 км.
История
Лӧсьӧдӧма [1966-ӧд во]]ын Пашнинса мусир да биару перъянінын. Бырӧдӧма 2008-ӧд воын.
Бырӧдӧм оланін пыдди ӧні «ЛУКОЙЛ-Ухтанефтегаз» котырлӧн вахта посёлок.
Гогын
Гогын тайӧ инструмент.
Новосибирск обласьт
Новосибирск обласьт (Выль Сибиркар обласьт) (Новосибирская область) тайӧ регион Рочмуын.
Челядь фольклор
Челядь фольклор – фольклорлӧн асшӧр юкӧн, кытчӧ пырӧны уна сикас темаа да функцияа текстъяс. Жанр артмӧм серти, челядь фольклор ӧтувтӧ произведениеяс, кодъясӧс верстьӧяс сьылӧны челядьлы; произведениеяс, кодъяс вуджисны верстьӧяссянь челядьлы; и зон-посни костын артмӧм текстъяс. Челядь фольклор сӧвмис йӧзкостса педагогикакӧд йитӧдын, сӧвмӧдіс кагалысь вежӧрсӧ да мыгӧрсӧ, сылысь олӧм вылӧ видзӧдласъяссӧ.
Челядь фольклор гöгöрвоöм
Челядь фольклор понятиеӧн кутісны вӧдитчыны 1860-ӧд воясын. 1920-ӧд вояссянь чужис кык пӧлӧс видзӧдлас «челядь фольклор» объем вылӧ: векни – В.В. Виноградовлӧн, паськыд – О.И. Капицалӧн, коді пыртӧ и мам поэзия.
Коми челядь фольклор туялысьяс да уджъяс
Коми челядь фольклор туялӧмӧ медыджыд пай пуктіс Ю.Г. Рочев, коді 1974 воын дорйис тайӧ тема сертиыс кандидат ним вылӧ диссертация. Сійӧ вӧзйис жанръяс вылӧ юклӧм, видлаліс налысь аслыспӧлӧслунсӧ. 1969 воын йӧзӧдіс «Челядь сьыланкывъяс да мойдкывъяс» небӧг, кытчӧ пыртіс сӧмын на чукӧртӧм фольклорнӧй материал. Небӧгыс выль пӧв петіс 1994 воын. Челядь фольклор жанръяс вӧлі йӧзӧдӧма и «Коми йӧзкоста сьыланкывъяс» куим томын, мукӧд ӧтувъя фольклор чукӧръясын. 1988 воын вӧлі йӧзӧдӧма «Коми челядьлӧн важъя ворсӧмъяс» небӧгтор, кытчӧ пыртӧма 16 ворсӧм да некымын пудъясянкыв. Ворсӧмлысь семантика видлалӧма Д.А. Несанелис да В.Э. Шарапов уджъясын. Бӧръя воясас челядь фольклор туялӧ А.Н. Рассыхаев, ёнджыкасӧ ворсӧмкӧд йитчӧм текстъяс – пудъясянкывъяс, ворсана текстъяс, йӧзкостса важся ворсӧмъяс, а сідзжӧ ӧнія кадся челядь фольклор.
Коми челядь фольклор сикасалöм
Ю.Г. Рочев аслас уджын медводдзаӧн вӧзйис коми челядь фольклор жанръяс юклӧм. Челядь арлыд да йӧзкостса ворсӧмкӧд йитӧд подувъяс вылын сійӧ юкис фольклор жанръяссӧ куим котыр вылӧ:
Медводдза кадас кӧ кага олӧмын медыджыд ин босьтӧ потандорса поэзия (потандорса сьыланкывъяс да бӧрдӧдчанкывъяс), то водзӧсӧ на пыдди челядьлы коланаӧсь произведениеяс, кодъясӧс пыртӧны ворсӧмкӧд йитчытӧм фольклорӧ. Ворсӧмкӧд йитчытӧм фольклорӧ пырӧны: лелькуйтчан поэзия – тешъяс, лелькуйтчанкывъяс, чуксасянкывъяс; челядь сьыланкывъяс – вӧр-ва дорӧ шыӧдчанкывъяс, пемӧсъяс дорӧ шыӧдчанкывъяс, вӧр-ва да пемӧс шыяс петкӧдлан сьыланкывъяс, прибауткаяс; челядь мойдъяс – проза мойдкывъяс, мойдкыв сюжета прибауткаяс, сьыланкывъяс-мойдкывъяс.
Неуна быдмыштӧм бӧрын вежсьӧ челядьлӧн репертуар. Челядь ёнджыка заводитӧны ворсны асшӧра. Тайӧ арлыдыскӧд йитӧмаӧсь фольклор текстъяс, кодъясӧс Ю.Г. Рочев пыртӧ челядь ворсана фольклорӧ: ворсан приговоркаяс да припевкаяс, лыддьысянкывъяс, нимтысянкывъяс, поддёвкаяс, кывбертласъяс.
Пила
Пила — тайӧ медваж уджалан инструмент. Сылӧн эм уна пинь, мый отсогӧн вундалӧны пу, кӧрт, пластик, из да мукӧд материал.
Ѯ
Ѯѯ (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс роч кывйын XVIII нэмӧдз, ӧні бергалӧ сӧмын вичко славян кывйын. Шыпас петӧма эллин ξ шыпасысь. Шуанног — [ks]. Лыд пасйӧм — 60.
Брассавола
Брассавола ( Brassavola ) — Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Шӧрвыв да Лунвыв Америкаын.
T
Tt — латин анбурлӧн кызьӧд шыпас.
Видзӧдӧй тшӧтш
Эллин Τ
Кирилл Т
Пасифе
Пасифе — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 29 км. Юпитерӧдз шӧр кост 22 582 000 км. Пасифе восьтіс Британияса астроном Жак Мелотт Филиберт 1908 воын.
Сӧчӧн рыт
Сӧчӧн рыт (Крещенский сочельник) — коми йӧзкостса календарын вичко подула гаж, пасйӧны тӧвшӧр тӧлысь 18-ӧд лунӧ.
Пасифе
Видзӧдӧй тшӧтш
Пазифее
Ытшкысян
Ытшкысян тайӧ инструмент.
Ивановскӧй (Луздор район)
Ивановскӧй (Ивановская) — Коми Республикаын Луздор районысь Лойма сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.