cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кырныша (Кулӧмдін район)
Кырныша (Кырныша) – Коми республикаын Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пуксьӧма Эжва юлӧн веськыд бокын. Кырнышасянь Помӧсдін шӧрсиктӧдз 11 км, Кулӧмдін юрсиктӧдз 64 км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Ужга (Койгорт район)
География
Сикт пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Ужгасянь Койгорт юрсиктӧдз 9 км.
1936-ӧд во
1936-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комыд квайтӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ середасянь.
1768-ӧд во
1768 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Гунгун
225088 Гунгун (символ:, войдӧр 2007 OR10) — тайӧ Шонді ылдӧсын карлик планет. Сылӧн радиус — 615 км. Сылӧн эм спутник — Сянлю. Гунгун восьтісны Америкаса астрономъяс Меган Швамб, Майкл Браун да Дэвид Рабиновиц 2007 воын.
Попов Полиевкт Павлович
Попов Полиевкт Павлович (П. Мезенин; 1912—1958) — коми поэт, велӧдысь, коми литератураысь небӧг лӧсьӧдысь.
Олан туй
Полиевкт Попов чужис Кардор губерняысь Мозын уездса Косланын (ӧні — Удора районса Кослан сикт) 1912 вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
1925—1929 воясӧ велӧдчис кресьтянаса том йозлӧн школаын, Усть-Сысольскса педучилишӧын. Уджаліс сикт сӧветын делопроизводительӧн да ӧттшӧтш пионервожатӧйӧн. Велӧдіс Путшкымдінса начальнӧй школаын да ӧти кадӧ жӧ веськӧдліс леспромхозучӧн — вӧр промышленносьтын уджалысьяслӧн сизим вося школаын. 1932 вося тӧвшӧр тӧлысьӧ лои Коми канмуса педагогика институтын студентӧн. 1934 вося урасьӧм тӧлысьӧ сійӧс вӧтлісны Пединститутсьыс («за потерю классовой бдительности»); бӧр босьтісны велӧдчыны 1936 вося ода-кора тӧлысьӧ.
Куліс 1958 воӧ.
Гижан удж
Полиевкт Попов гижис кывбуръяс. Комигосиздатса директор В.А. Айбабин П.П. Поповлӧн удж вылас гижис: «Тов. Попов П.П. с 1938 года принимает активное участие в работе Коми госиздата. Он является автором всех учебников по родной литературе для 5-10 классов, которыми пользуются в коми школах». Нималана коми гижысь Серафим Попов отсӧгӧн «Войвыв кодзув» журналын вӧлі йӧзӧдӧма П.П. Поповлысь кывбур ӧктӧд.
Шорсай (Сыктыв район)
Шорсай (Шорсай) – Коми республикаын Сыктыв районса Межадор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Шорсайсянь Межадор шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Кӧсьта (Изьва район)
Кӧсьта (Константиновка) — Коми республикаын Изьва районса Изьва сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс
Афанасьев Анатолий Петрович
Олан туй
Анатолий Афанасьев чужис Коми АССР-ын Удора районса Увдор Выльыб грездын 1935 вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ. Дас арӧссянь быд во гожӧмнас уджаліс «Выль удж» колхозын: пусьысьлӧн отсасьысь, «лэбачфермаӧн» веськӧдлысь, кукань да вӧв видзысь, пароконнӧй кӧсилка вылын ытшкысьлӧн отсасьысь, турун пуктысь.
Шӧр школа помалӧм бӧрын уджаліс Укваын военизированнӧй би кусӧдысьяслӧн службаын. 1954—1956 воясӧ — ВВС-лӧн авиационнӧ-техническӧй училишӧын курсант (Тамбов обласьтса Мичуринск кар). 1956—1958 воясӧ — авиационнӧ-техническӧй могмӧдан службаын офицер.
1958 воын петіс запасӧ да пырис велӧдчыны Москва канму университетлӧн география факультетӧ. Университетын велӧдчигӧн (1958—1963) гожся каникул дырйи уджаліс: вӧлі экспедицияясын рабочӧйӧн Чукоткаын, техник-топографӧн (Житомир обласьтса Володарск-Волынский карын), СССР-са наукаяс академияысь Этнография институтлӧн этнография экспедицияын, кӧні туялісны ӧнія карелъяслысь оласног да демографияын вежсьӧмъяс, лаборантӧн (Карел АССР да Калинин обласьт). Велӧдчигӧн уджаліс Москва канму университетса география факультетысь картография лабораторияын картографӧн, «Моспогрузын».
Географ-картограф специальносьт босьтӧм бӧрын 1963—1964 воясӧ уджаліс медшӧр топографӧн Госкомгеологиялӧн «Спецгеофизикаын» (Москва обласьтса Поварихаын). 1964—1974 воясӧ вӧлі Москва обласьтын Клин карса шӧр школаясын география, история да черчениеысь велӧдысьӧн. 1967—1970 воясӧ уджысь орӧдчытӧг велӧдчис В.И. Ленин нима Москва канмуса педагогика институтлӧн (МГПИ) аспирантураын «Историческая география СССР» специальность серти (уджӧн веськӧдлысь — В.В. Покшишевский). Сэсся уджысь орӧдчытӧг жӧ 1970—1973 воясӧ велӧдчис СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалса аспирантураын «Этнография» специальносьт серти. 1971 воын диссертациа эштӧдӧм могысь сійӧс ыстісны Москваӧ СССР-са наукаяс академиялӧн Этнография институтӧ.
1973 воын дорйис история наукаясса кандидат ним вылӧ «Этнография» специальносьт серти диссертациа (темаыс — «Заселение бассейна Мезени в XV—XVII вв»). 1974—1980 воясӧ уджаліс Калинин канму университетса история факультетын старшӧй велӧдысьӧн (ӧні Тверь кар). 1981 воӧ помаліс Тверын жӧ Марксизм-ленинизм институтысь туялысь да творческӧй уджалысьяслысь факультет. 1980—1989 воясӧ веськӧдліс Геодезия, аэросъёмка да картография ЦНИИ-ын СССР-са иннимъяслӧн лабораторияӧн (Москва). 1989—1994 воясӧ уджаліс Москваын Россия Федерацияса Культура министерстволӧн «Культурология институтын» ведушӧй научнӧй сотрудникӧн, веськӧдліс «Историко-культурный атлас Европейского Севера Российской Федерации (Т. I. Вологодская область. Т. II. Коми ССР)» темаӧн. 1991 воын босьтіс «История СССР» специальносьт серти «старшӧй научнӧй сотрудниклысь» учёнӧй званньӧ.
1994—1996 воясӧ вӧлі Сыктывкарса канму университетлӧн фин-йӧгра факультетысь коми да фин-йӧгра кыв туялӧм кафедраса доцентӧн, веськӧдліс СКУ НИС бердса Коми Республикаса иннимъяс лабораторияӧн. 1996—1998 воясӧ веськӧдліс «Топонимия Европейского Северо-Востока» темаӧн (РГНФ-лӧн сьӧм вылӧ).
Гижан удж
Гижны босьтчӧма шӧр школаын велӧдчигӧн на коми, роч да немеч кывъяс велӧдысь В.В. Крюков веськӧдлӧн улын. «Удораса пионеръяс» литературнӧй кружокын тшӧтш велӧдчӧмаӧсь кывбуръяс тэчны ӧні тӧдчана нин поэтъяс да гижысьяс Борис Палкин, Альберт Ванеев, Юрий Васютов, Леонид Палкин, Альберт Попов да мукӧд.
Ас йылысь Анатолий Афанасьев висьталӧ: «''Ме абу поэт ни гижысь. Эновтчи гижасян уджсьыс шӧр школа помалӧм бӧрын. Но литкружокӧн веськӧдлысь Владилен Васильевич менӧ тшӧтш пуктіс бур туй вылӧ: велӧдіс радейтны роч да коми литература''».
Афанасьев Евгений Степанович
Афанасьев Евгений Степанович (1942—1998) — коми журналист, гижысь-сатирик.
Олан туй
Евгений Афанасьев чужӧма Коми АССР-ын Удора районса Кослан сиктын 1942-ӧд вося йирым тӧлысь 16-ӧд лунӧ. Челядь дырйиыс кольӧма Мутьдін грездын. 1957-ӧд воын помалӧма Пызьдін сиктын 7 вося школа, 1960-ӧд воын — Косланын шӧр школа.
Армияын служитӧм бӧрын вӧлӧма физкультура велӧдысьӧн Пызьдінса 8 вося школаын. Сэсся 8 во уджалӧма вӧр лэдзысьӧн. 1976-ӧд восянь Е.С. Афанасьев — Удора районса «Выль туйӧд» газетса фотокорреспондент. Тшӧкыда ветлывлӧма сиктъясті гижысь корреспонденттӧг, та вӧсна сы пыдди гижлывлӧма ачыс.
Вӧлӧма «Югыд туй» газетын спецкорӧн.
Кулӧма 1998-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 21-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Евгений Степанович — гижысь-сатирик. Медводз кутіс гижны шмонитана висьтъяс, а сэсся челядьлы. 1977-ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын петӧма сылӧн медводдза «Помтӧм сёрни» висьт. Сэксянь тайӧ журналас петӧма кызь сайӧ висьт да кык повесьт.
Йӧзӧдлӧма гижӧдъяссӧ «Выль туйӧд» да «Югыд туй» газетъясын, «Войвыв кодзув», «Чушканзi», «Би кинь» да «Арт» журналъясын.
Сылӧн петавлісны «Кытшъяс», «Пурзьӧмын ар пом», «Вежласяна поводдя» небӧгъяс.
Петер Домокош
Петер Домокош (1936—2014) — Маддярмуысь нималана туялысь, фин-йӧгра литература туялысь, общественнӧй удж вӧчысь.
Олан туй
Пал Петер Домокош чужӧма Венгрияын Дердьофалу сиктын 1936-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 15-ӧд лунӧ. 1959-ӧд воын помалӧма Лоранд Этвеш нима Будапештса университет. 1965—1970-ӧд воясын уджалӧма лекторӧн Ленинградса канму университетысь фин-йӧгра филология кафедраын.
1971-ӧд восянь профессор Домокош велӧдӧма Будапештса университетысь фин-йӧгра филология кафедраын. 1973-ӧд воын дорйӧма кандидат ним вылӧ диссертация (удмурт литература историяысь), 1984-ӧд воын — доктор ним вылӧ диссертация (этша лыда урал войтырлӧн литература лӧсьӧдӧм).
Кулӧма 2014-ӧд вося ода-кора тӧлысь 27-ӧд лунӧ.
1767-ӧд во
1767 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Амур обласьт
Амур обласьт (Амурдор) (Амурская область, Приамурье) тайӧ регион Рочмуын.
Гудаута
Гудаута (Гәдоуҭа, Гудаута, ) тайӧ Абхазияса кар, Гудаута районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 7,7 сюрс гӧгӧр (2003).
Парма (Сыктывдін район)
Парма (Большая Парма) – Коми республикаын Сыктывдін районса Придаш сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Пармасянь Придаш шӧрсиктӧдз 4 км, Выльгорт юрсиктӧдз 80 км.
Попов Александр Александрович
Попов Александр Александрович (1952) — коми историк, история наукаясса доктор.
Олан туй
Александр Попов чужӧма Коми АССР-ын Сыктывкарын 1952-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. 1974-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса канму университетын история факультет. 1974–1975-ӧд воясын служитӧма Сӧветскӧй Армияын. 1975–1977-ӧд воясын велӧдӧма история Изьва районса Діюр школаын. 1977–1980-ӧд воясын велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалысь Кыв, литература да история институтса аспирантураын.
Велӧдчӧм бӧрын уджалӧма Кыв, литература да история институтын: история юкӧдын младшӧй научнӧй сотрудник (1981–1985), старшӧй научнӧй сотрудник (1986–1996), ведушӧй научнӧй сотрудник (1996–2001), директорӧс вежысь (2001–2011), история да этнография юкӧдса веськӧдлысь (2011—2014), войтыркостса туясьӧмъясын йитӧдъяс серти учёнӧй секретар (2014–2017), айму историяса секторын главнӧй научнӧй сотрудник (2017-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь).
Туясян удж
1985-ӧд воын Ленинград канму университетса история факультетын дорйӧма история кандидат ним вылӧ диссертация, темаыс — «Социально-культурное строительство на селе в Коми АССР в 60-е – первой половине 70-х годов».
История доктор ним вылӧ диссертация дорйӧма 1996-ӧд воын РАН-ын Россияса история институтын (Москва), темаыс — «Культура северной деревни в 60-е – 80-е годы (на материалах Архангельской и Вологодской областей, Карельской и Коми АССР)».
Тыва кыв
Тыва кыв (тыва дыл) либӧ Тува кыв тайӧ тюрк кыв, Тывалӧн каналан кыв.
Аныб сикт овмӧдчӧмин
Аныб сикт овмӧдчӧмин — Коми Республикаса Кулӧмдін районын сикт овмӧдчӧмин. Лӧсьӧдӧма 2007-ӧд воын, бырӧдӧма 2017-ӧд воын.
Медшӧр юӧр
Овмӧдчӧминлӧн шӧрсикт — Аныб сикт.
Овмӧдчӧминӧ пырӧ кык оланін:
Веськӧдланін
Аныб сикт овмӧдчӧминса Веськӧдланінӧн юралысь: Нестерова Г. А. (2016-ӧд воӧдз), Мууева Е. С. (2017-ӧд воӧдз)
Сӧвет
Аныб сикт овмӧдчӧминса Сӧветӧн веськӧдлысь: Панюкова В. И. (2012 восянь).
Сӧветӧ 2012 воын вӧлі бӧрйӧма 7 депутат: Лобанов Сергей Алексеевич, Мууева Екатерина Сергеевна, Нестерова Галина Алексеевна, Панюкова Альбина Юрьевна, Панюкова Валентина Ивановна, Панюкова Людмила Сергеевна, Панюкова Нина Николаевна.
Аныб сикт овмӧдчӧмин вӧлі бырӧдӧма 2017-ӧд вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ, кор Коми Республикаса каналан сӧвет вынсьӧдӧма та серти торъя оланпас. Аныб сикт да Ӧлек грезд пырӧмаӧсь Руч сикт овмӧдчӧминӧ.
1935-ӧд во
1935 (сюрс ӧкмыссё комын витӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Ванеев Альберт Егорович
Ванеев Альберт Егорович (комиӧн — Ёгор Альберт) (1933–2001) — коми гижысь, коми литература туялысь, филология наукаясса кандидат (1963), Коми Республикаса нимйӧза поэт (1996).
Гижан удж
Медводдза кывбуръяссӧ йӧзӧдіс 1949 воын «Войвыв кодзув» журналын, а «Ме чужи Войвылын» медводдза кывбур чукӧр петіс 1960 воын. Сылӧн петавліс 26 кывбур чукӧр: «Ме чужи Войвылын», «Бара кылалӧ йи», «Лун шӧр», «Вежӧдӧны кыдзъяс», «Ловъя би» да мукӧд.
«Зонкаяс йылысь балладаысь», «Сосны под солнцем» да «Лун шӧр» кывбур чукӧръясысь Альберт Ванеевлы 1968 воын сетӧма Коми комсомоллысь премиа. «Талун асылыс сӧдз» кывбур чукӧрысь 1980 воын поэт лои И.А. Куратов нима Коми АССР-са канму премиа босьтысьӧн.
Кывбуръяссӧ да поэмаяссӧ вуджӧдӧма уна кывъяс вылӧ. 1965 восянь — СССР-са гижысь котырӧ пырысь.
Туясян удж
Альберт Ванеев гижис 300 сайӧ туясян удж.
А.Е. Ванеев уна во туяліс коми литературалы подув пуктысь Иван Куратовлысь олӧм да гижан удж. Пуктіс ыджыд пай Куратов йылысь Казахстанса да Узбекистанса архивъясысь материал корсьӧмӧ.
Бӧръя воясас шыӧдчис Георгий Лыткин, Каллистрат Жаков да Питирим Сорокинлӧн олӧм дорӧ. Найӧ вӧліны и туялысьясӧн, и йӧзӧс нималана югдӧдысьясӧн.
Альберт Ванеев гижис «Сӧвмысь поэзия» (1963), «Время и коми поэзия» (1974) да «Коми-зырянское просветительство» (2001) монографияяс.
1766-ӧд во
1766 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Ө
Өө — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ тотара, башкир, казах, кыргыз, уйгур, тыва, саха, долган, тофалар, калмык, бурят, монгол, ханты, сёлькуп, ня-ася, эвен, кет, юкагир кывъясын. Шуанног — [œ] либӧ [ø], монгол кывйын — [o].
Коми-ёдз анбурын ө вӧдитчӧны [ɤ̹̈] пасйӧм пыдди.
1990-ӧд воясӧдз Ө ө бергаліс азербайджан, туркмен, крымтотара (ӧні латин Ö ö) да каракалпак (ӧні латин O’o’) кирилл анбуръясын.
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура OE oe.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ɵ
Ѳ
Θ
Ø
Илокано (кыв)
Илокано (Ti Pagsasao nga Iloko) — Филиппин діяс вылын малай-полинезия кыв. Анбур — латин, важӧн байбайин.
Туркин Константин Иванович
Туркин Константин Иванович (1902—1971) — коми гижысь, вуджӧдчысь.
Олан туй
Константин Туркин чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Лыатыын (ӧні — Емдін районса Лыаты грезд) 1902 вося лӧддза-номъя тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Быдмӧма гӧль кресьттянин семьяын.
Помалӧма начальнӧй школада Емдінса вылыс начальнӧй училишӧ. Усть-Сысольскса педагогика техникум помалӧм бӧрын сійӧс мӧдӧдісны велӧдысьӧн Мокчойса II тшупӧда школаӧ.
Бура паныдалӧма Октябрса революцию. 1918 вося рака тӧлысьӧ пырӧма уджавны От вӧлӧсьтса военкоматӧ. Гражданскӧй война дырйи тышкасьӧма М. Торлоповлӧн партизан котырын. Вӧрӧгӧс вермӧм бӧрын уджалӧма Отса военкоматын.
1926 воын сійӧс босьтӧны армияӧ. 1929—1931 воясӧ велӧдчӧма Ленинградын А.И. Герцен нима пединститутын.
1937 воын сійӧс мыжтӧг мыждісны асшӧр Коми государство лӧсьӧдны кӧсйӧмысь да контрреволюционнӧй уджысь. Реабилитируйтісны 1990 воын. 1939 воын мунӧма армияӧ. Дорйӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи чужан му. Война бӧрын уджалӧма педучилишӧын военрукӧн, Коми небӧг лэдзанінын редакторӧн.
Туясян удж
Ленинградса пединститутын велӧдчигӧн йӧзӧдӧма коми школаса 3 да 4 классъяслы историяысь да обществоведениеысь учебникъяс.
1931 воын йӧзӧдӧма история да обществоведениеысь «Важ йӧзлӧн оланног» небӧг. Сёрӧнджык гижӧма коми школаяслы роч кывйысь учебник.
Коми туялан институтын уджалігӧн дасьтӧма коми терминология, кыв гижанног.
Гижан удж
1954 вося тӧвшӧр тӧлысьын пырӧма СССР-са гижысь котырӧ кыдзи вуджӧдчысь. Комиӧдӧма роч художествоа литература.
Гижӧма челядьлы лыддьӧм вылӧ некымын прозаа гижӧд (повесьтъяс да висьтъяс).
Редактируйтӧма челядь литература.
Коми Республикаса национальнӧй архивым эм К.И. Туркинлӧн ас фонд (Ф.1375, 39 ед.хр.)
Уйгур кыв
Уйгур кыв (ئۇيغۇرچە, Уйғурчә [ʔʊjˈʁʊrtʃɛ]) тайӧ Китайын (Синьцзян-Уйгур асвеськӧдлан районын), Казахстанын, Кыргызстанын, Узбекистанын да Туркменистанын тюрк кыв.
Ыджыд Сойва (Мылдін район)
Ыджыд Сойва (Большая Сойва) — Коми Республикаын Мылдін кар овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
История
Артмӧма 1747 во бӧрын; медводдзаысь казьтыштӧма 1784 воын: «Сойвинская» грезд, 1 овмӧс, 5 олысь. Йӧзлӧн висьталӧм серти, грездӧ овмӧдчӧма Мылдінысь Фома нима кресьтянин. 1859 воын «Сойвинская (Сойва)» грезд: 5 овмӧс, 26 морт.
1901 воын воссьӧма училишӧ. 1926 воын — 32 овмӧс, 165 олысь; 1939 воын — 140 морт, 1970 воын — 192, 2000 воын — 80.
2016-ӧд во
2016-ӧд (Кык сюрс дас квайтӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Финн-йӧгра кывъяс
Финн-йöгра кывъяс — öти вужкывсянь артмöм кывъяс, медсясö Асыввыв Европаын да Рытыв Азияын, самодий кывъяскöд öтув артмöдöны урал котыр, матынöсь сiдзжö алтай кывъяс дорö.
Сикасалöм
Финн-йöгра кывъяс артмöмаöсь сизим вожысь:
Важъя роч гижöдъясын казьтылöны меръя, мурома да мещёра войтырöс. Найö овлöмаöсь мордва-марикöд орччöн да, колö чайтны: меръя вöлöма мари кывлöн сёрнисикас, мурома да мещера – мордва кывлöн сёрнисикасъяс.
Финн-йöгра кывъяс матынöсь самодий кывъяскöд: яран, маду, ня-ася да сёлькуп. Яран да чудь-йöгра кывъяс öтувтöны урал кыв котырö.
Кöнi сёрнитöны финн-йöгра кывъясöн
Самодий войтыр пиысь яранъяс олöны Кардор обласьтувса Яранлöн асвеськöдлан кытшын, а сiдзжö Тюмень обласьтувса Ямалса Яранлöн асвеськöдлана кытшын. Маду, ня-ася да сёлькупъяс – войвыв Сибырын, Тюмень обласьт улын да Краснояр крайын. Хант да манси – Тюмень обласьтса Об ю пöлöн, Йöгралöн асвеськöдлан кытшын. Мукöд йин-йöгра войтырыс олö Асыввыв Европаын, Рочмуын, а мадьяръяс, суомияс, эстъяс – Рытыввыв Европаын, асланыс канмуясын. Саами олö Скандинавияын да Кола кöджын – Норгеын, Сверъеын, Суомиын да Рочмуын.
Унджык туялысьыс серти, финн-йöгра да яран кывъя йöз котыръяс овлöмаöсь коркö öтлаын Из мусюр öтар-мöдарын, Об ю дорсянь Волга вожöдз, ciйöн и нимтöны найöс öтласа Урал войтырöн.
Финн-йöгра вужвойтыр
Кысянь воöмась Волга вожö важъя финн-йöгра йöз, абу на тöдмалöма. Но туялысьяс чайтöны, Асыввыв Европаö воиг кежлö найö волысьöмаöсь аръя, тюрки, монгол да юкагир войтыркöд. Тайö кывъясысь öтласа на финн-йöгра сёрниö веськавлöма уна торъякыв.
Ёна сёрöнджык Асыввыв Европаö локтöмаöсь айран кывъя войтыр (сколотъяс, сарматъяс, аланъяс). Налöн кывныс вöлöма матын синду-эвропаса вужкыв дiнö. Айранкöд волысьöмысла финн-йöгра сёрниö пырöма уна торъякыв, кодъяс индöны выль эмторъясöн вöдитчöм вылö: *porsas порсь, *mekse мазi, *mete ма да с.в. Сёрöнджык айран кывъя войтырсянь öтласа чудь-йöгра сёрниö веськалöмаöсь лыднимъяс: *śata сё < авестаса *satem, *śurs сюрс < орч. вуж аръя *ž'hasra…
Финн-йöгра вуж йöз перйывлöмаöсь кынöмпöтнысö вöралöмöн, чери кыйöмöн, вотчöмöн, вöлöма налöн и мыйтакö гортса пемöс: пон (вöравны да кыскавны дадь), кöр, ыж. Тайö пемöс нимъясыс локтöмаöсь öтласа финн-йöгра кадсянь на:
Финн-йöгра вуж йöз тöдлöмаöсь нин рöма металл: озысь да эзысь кывъясын -ысь юкöныслы сомилöн весьтас сулалö ыргöн вежöртаса vaski, a модярлöн кöрт вежöртаса vas кыв. Тайö металыс мунлöма паськöм мичмöдöм вылö, öд сывдны-кисьтны металл да дорччыны финн-йöгра абу на кужлöмаöсь. Уджалан-вöралан кöлуй сэки вöчлöмаöсь изйысь-лыысь, овлöмаöсь ёсь вевта чомъясын: *kota > к. керка кывлöн мöд юкöныс артмöма тайö кывсьыс. Паськöм вурлöмаöсь ёсьтöм лы емöн пемöс куысь, дозмук вöчлöмаöсь сёйысь да пуысь, кужлöмаöсь нин кысьыны-печкыны, тöдлöмаöсь вурун да кутшöмкö сia быдмöг. Тöлын ветлöдлöмаöсь лызьöн-доддьöн, гожöмын – пыжöн. Овлöмаöсь орд котырöн, ыджыдавлöма эньныс, кадыс вöлöма – матриархат.
Финн-йöгра кадколастыс вöлöма вель ыджыдöн, ciйö кыссьöма 2 сюрс сайö во. Та вылö индöны торъя финн-йöгра кывъясö талунöдз кольöм кывворын 1200-ысь унджык öтласа кыв, на пиысь самодий войтыр кывъяслы весьтас сулалö 450 сайö торъякыв, миян кадöдз воöм тайö кывъясыс медся тöдчанаöсь да быдлунъя сёрниын ёна вöдитчанаöсь, наысь артмöма öнiя издор войтырлöн кывкуданыс подув фондыс. Издорса вуж йöзлöн дыр кад чöж öтласа олöм выланыс ясыда петкöдлöны тшöтш öнiя финн-йöгра да самодий кывладö да подувшы кудйö кольöм öткодьлунныс.
Финн-йöгра вужкыв
1. Вужкывйын вöлöмаöсь асшöр да отсасян кывъяс, асшöр кывъяс вöлöмаöсь кык шыгараöсь. Кывдiн вöлöм помасьö дженьыд гулыдöн: *-e-öн, *a-öн, *-ä-öн, öти шыгараöсь вöлöмаöсь сöмын нимвежтасъяс, кывторъяс, сёрникосткывъяс, отсасян кадакывъяс: *lē- >лоны, соссяна кадакывъяс: ог, он, оз, эг, эн, эз да с.в.
2. Кывсикасъяс омöля торъявлöмаöсь мöда-мöдсьыныс. Эманимлöн да кадакывлöн кывдiнъясыс вöлöмаöсь öткодьöсь, татшöм серпасыс кольöма и öнöдз, шуам: гöр плуг и паши, одм. гыр плуг и паши, мдр. fagy кöдзыд и кынтö. Абу торъявлöмаöсь эманим да нимберд: к. югыд, одм. югыт, мд. валдо cвет и светлый, мдр. arany зарни и золотöй. Та вöсна кадакывлöн кыв вежлалан содтöсъяс тöдчöдлicны эз сöмын кадакывлысь чужöмсö, но и вöлöмаöсь эманимлöн асалан пасъясöн, öткодялöй: к. пуыс (лт. 3ч.), сулалic (лт. 3 ч.), одм. пиэд пиыд (лт.2ч.), карод вöчан (лт.2ч.), мдр. szemem синмöй, látom аддза. Манси кывйын омöльтан рöм кутысь -рись содтöс (артмöма тор, юкöн вежöртаса асшöр кывйысь, öткодяв: модяр rész юкöн) йитчö нима кывсикасъяс дiнö и кадакыв пертасъяс дiнö: няврам кага - няврамрись коньöр кага; ювув ми мунам – юврисюв ми, коньöръяс, мунам.
3. Юкöслун тип сертиыс финн-йöгра вужкыв вöлöма аглютiналан кыв.
4. Эманимлöн да кадакывлöн вöлöма домöм да чужöм серти öти сикас вежласьöм. Татшöм серпасыс и öнi кольöма кызвын финн-йöгралы. Сöмын мари да одмортлöн сёрöнджык сöвмöма чужöм серти кык сикас вежласьöм.
5. Вужкывйын сöвмöмаöсь сэтшöм доман пасъяс:
Тайö пасъясыс и öнi паныдасьлöны кызвын финн-йöгралöн эманим доман содтöс пыдди, а тшöтш и урчитанын да домкывйын. Талунъя финн-йöгра кывъясын доман сикасыс унаöн: мадьяр кывйын – 22, комилöн – 16, перым комилöн - 17, удмуртлöн да суомилöн – 15-öн да с.в.
6. Вужкывйын вöлöма лыдлун вежöртаса куим пертас: лыдмытöм, кыкöдз да унаöдз лыдмöм. Кыкöдз лыдмöм кольöма сöмын ханты, манси да саами кывъясö.
7. Эмторлысь асалöмсö петкöдлöмаöсь чужöм ликтан нимвежтасъяс-ысь артмöм асалан содтöсъясöн.
8. Кывладувса род мöвпкöртас финн-йöгра вужкывйын абу вöлöма.
9. Кадакывлöн öнiя да локтан кад абу торъявлöмаöсь. Налöн торъялöмыс абу и öнiя кызвын финн-йöгра кывйын: к. вöча (öнi и аски), соми sulaa сылö и сылас, мдр. jön локтö и локтас. Удмурт кывйын, шуам, öнiя да локтан кад пертасъяс костын торъялöмыс лоöма сёрöн нин, öтк.: öнiя одм.: ужасько ме уджала, но ужало ме уджала (аски). Манси кывйын локтан кадыс артмö аналитiк ногыс: öнiя када пертас дiнö содтысьö тах кыв, кодi артмöма таях вöдзö вылö вежöртаса кывйысь: хансэгум ме гижа öнi - хансэгум тах ме гижа мöдысьджык.
11. Вöлöма торъя соссяна кадакыв, кодi вежласьöма чужöм серти, öткодялöй:
Öнiя йöгра кывъясын соссяна кадакывъяс бырöмаöсь, на пыдди вöдитчöны соссяна кывторъясöн, кодъяс чужöм серти оз вежласьны, öткодяв: модяр nem tudom ог тöд, nem tudod он тöд, nem tudja оз тöд. Модяр nem соссяна кывторлы хант кывйын весьтас сулалö ант кывтор (ант мантым ог мун), а мансиын – атэ (атэ вот воти тöв оз пöльт).
12. Кыв артмöдöмаöсь вуж бöр содтöсъяс, вуж водз содтöсъяс сöвмöмаöсь финн-йöгра кывъясын сёрöнджык нин, подувкыв пазалöм бöрын.
13. Стöчмöдысь нимберд сулавлöма стöчмöдана ним водзын да мöдыскöд абу ладмöдчывлöма. Татшöм серпас и öнöдз кольöма кызвын чудь-йöгра кывйö. Финн кывъясын ладмöдчан йитöд сöвмöма сёрöнджык, герман кывъяс мöрччöмысла:
Асыввыв Европаын да Рытыв-войвыв Азияын олiгöн финн-йöгра вуж йöз вочасöн торъялöмаöсь ичöтджык чукöръяс вылö, кутöмаöсь воштыны ас кост йитöднысö. Быд ичöтджык чукöрыслöн сёрнисикассьыс сöвмöма асшöр кыв да тадзикöн öтласа вужкывйöн финн-йöгра войтыр дугдöмаöсь вöдитчыны.
Öнiя финн-йöгра кывъяслысь мöда-мöдсьыныс торъялöмнысö серпасалöм могысь орччöн сетам öткымын рöдвуж кывйын «тайö шырыс выль позйын олö» сёрникузя, кöнi ясыда тыдовтчö кад чöжöн торъя кыв пертасъясын вежсьöмыс.
Йöгра чуктöм бöрын вуж йöзнаным коляс сöмын перым-финн войтыр.
Миян эраöдз мöд сюрс воö перым-финн вужкывйысь торйöдчö перым котыр – комиа-удмуртлöн пöль-пöчныс.
Перым котыр торйöдчöм бöрын вуж йöзысь коляс нöшта волга-финн котыр. Волга бердса да балтi финнъяс мöда-мöдныскöд янсöдчасны миян эраöдз на.
Вужкыв пазалöм бöрын финн-йöгра войтыр волысьöмаöсь герман, балт, тюрки, словена, айран да мукöд кывъя войтыркöд, сорласьлöмаöсь накöд.
Та вöсна öнiя финн-йöгра кывъяс ёна торъялöны ёрта-ёртсьыныс, вужкывйысь налы кольöма сöмын мыйтакö öтувъя торъякыв да юкöс, кыв ладысь медшöр визьяс да сёрни шыясöн вöдитчöмын аслыссикаслунъяс.
Финн-йöгра вужму
Издорса вуж йöзлысь оланiнсö нимтöны издор вуж муöн. Кыв туялысьяс чайтöны, издорса вуж йöз овлöмаöсь Рытыв-Войвыв Сибырын, улыс Об пöлöн, Из керöс öтар-мöдарын, Волга Камакöд йитчанiнöдз. Миян эраöдз V–III сюрсöд воясö тайö му вылас вöлöма шоныд (атлантiк) климат. ХIХ нэмса мöд джынйö сöвмö лингвопалеонтология, мöд кывйöн кö – кыв туялöмын быдмöгъяслысь да пемöсъяслысь важ оланiнсö тöд вылын кутöм.
Тайö метöд сертиыс рöдвуж кывъясысь бöрйöны быдмöг-пемöс нимъяс, корсьöны кыввужныслысь важъя öтувъялун. Сы бöрын флора да фауна мусерпасъяс отсöгöн стöчмöдсьöны сiйö муясыс, кöнi вöлöм олöны этимологъя серти матын нима пемöсъяс, кöнi вöлöм быдмöны öткодь нима быдмöгъяс.
Лингвопалеонтология методсö тöдулö пыртöма франсса А.Пиктэ, сэсся тайö методнас вöдитчöмаöсь кыв туялысь суомияс: А.Альквист да О. Доннэр. Лингвогеография метод отсалöма Ф.П.Кеппенлы тöдмавны финн-йöгралысь вуж му. Нинпу да Мазi нимъяс öткодялöмöн Ф.П. Кеппен финн-йöгра йöзлысь вуж мусö индöма Роч му асыввывса вöраинъясö, Волга юлöн шöр юкöнö, сылöн лунвывлань бергöдчанiнас. Соми туялысь Х.Паасонэн пу-пемöс нимъяс видлалöмöн пасйылöма: финн-йöгра вуж йöз овлöма пö Войвыв Из керöс дорын, Европа да Азъя йитвежын.
Маддяр туялысь Шебештен Ирен чайтöма: финн-йöгра вуж йöз овлöма Эвропа войвылын, сылöн рытыввыв суйöрыс вöлöма Сукöн ю, а лунвылыс – öнiя Перым кар гöгöрын. Таысь кындзи, Шебештен И. йöзöдöма вель зумыд уджъяс финн-йöгра кывъясын öтмоза юргысь чери да пу нимъяс йылысь. Пыдiсянь лингвопальöнтологъя кыввор видлалöм бöрын модяр академик Хайду Петэр выльног гöгöрвоöдic фин-йöгралысь вуж мусö. Сы чайтöм серти, издорса да финн-йöгралысь подув му корсигöн колö тöд вылын кутны пармаын быдмысъ пу нимъяс:
Европа шöрса вöръяс – сораöсьджык, сэнi быдмöны коръя пуяс: тыпу, нинпу, сирпу. И сöмын öти коръя пу ним (сирпу) этимология боксяньыс матынджык финн-йöгра кывъяс дiнö. Тайö лыска пу нимъяс этимология серти позьö кывкöртавны, мый издорса вуж йöз мöда-мöдсьыныс торъявтöдзныс овлöмаöсь Сибырса пармаын, либö сэнi, кöнi паныдасьлöны рытыввыв-европаса да асыввыв-азъяса быдмöгъяс.
1934-ӧд во
1934-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комын нёльӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Ҕ
Ҕҕ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ абхаз, саха да юкагир кывъясын. Шуанног — [ɣ].
Мукӧддырйи абхаз кывйын Ҕ пыдди гижӧны Ӷ.
XIX нэмӧ да XX нэмлӧн водзын Ҕ вӧдитчисны осет да сван анбуръясын. Осет анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Андреас Шёгрен 1844 воӧ.
Поруб (Луздор район)
Поруб (Поруб) – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн веськыд берегын. Порубсянь Спасорд шӧрсиктӧдз 14 км, Абъячой юрсиктӧдз км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Ү
Үү — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ тотара, башкир, казах, кыргыз, уйгур, тыва, саха, долган, тофалар, калмык, бурят, монгол, ня-ася, дунган кывъясын. Шуанног — [y] либӧ [ʏ], монгол кывйын — [u].
1990-ӧд воясӧдз Ү ү бергаліс азербайджан (ӧні латин Ü ü) да каракалпак (ӧні латин U’u’) кирилл анбуръясын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Y
Ѵ
Джексон Майкл Джозеф
Джексон Майкл Джозеф (Michael Joseph Jackson) (29 моз, 1958 - 25 лӧддза-номъя, 2009) тайӧ Америкаса сьылысь.
Куръядор (Кӧрткерӧс район)
Куръядор (Куръядор) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Маджа сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Куръядор грезд пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын.
Велӧдӧм
1930 воын грездын вӧлӧма школа.
Ҧ
Ҧҧ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ абхаз кывйын. Шуанног — [pʰ].
Мукӧддырйи Ҧ пыдди гижӧны Ԥ.
Тай дам (кыв)
Тай дам кыв (ꪺꪕꪒꪾ), сідзжӧ сьӧд тай — тайӧ Китайын, Въетнамын, Таиландын да Лаосын тай-кадай кыв. Анбур — тай въет.
Ҧ
XIX нэмӧ да XX нэмлӧн водзын Ҧ вӧдитчисны осет да сван анбуръясын.
Витязева Валентина Александровна
Витязева Валентина Александровна (1919—2010) — Сӧвет кадся экономист-географ, география наукаясса доктор (1967), профессор (1972). Сыктывкарса канму университетысь медводдза ректор (1972—1987), СССР кадся медводдза нывбаба-ректоръяс пиысь ӧти.
Олан туй
Валентина Витязева чужӧма 1919-ӧд вося косму тӧлысь 7-ӧд лунӧ Войвыв Двина губерняса Яренск уездса Сибирь грездын (ӧні Лена район). Нывдырся овыс — Протопопова. 1928—1932-ӧд воясын велӧдчӧма Тукма орчча грездса начальнӧй школаын, 1932—1936-ӧд воясын — Яренск сиктса нетыр школаын.
1939-ӧд воын помалӧма Ленинградса топографическӧй техникум. 1940—1943-ӧд во]ясӧ велӧдчӧма Москваын инженернӧй геодезия, аэрофотосъёмка да картография институтын. 1943-ӧд воын вуджӧма велӧдчыны Карело-финскӧй университетӧ (ӧні — Петрозаводскса канму университет), коді вӧлі Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ эвакуируйтӧма Сыктывкарӧ), да помалӧма 1944-ӧд воын. 1944—1949-ӧд воясӧ уджалӧма инструкторӧн Коми АССР-са КПСС обкомлӧн промышленносьт юкӧнын.
1949—1952-ӧд воясӧ велӧдчӧма СССР-са наукаяс академиялӧн География институтса очнӧй аспирантураын (Москва). Уджалӧма СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын экономика отделын: младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1952-ӧд восяь), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1953-ӧд восянь), веськӧдлысьӧн (1960—1972-ӧд воясӧ).
1972 воын Витязева лоӧма медводдза ректорӧн СССР-лы 50 во нима Сыктывкарса канму университетын, веськӧдлӧма 1987-ӧд воӧдз. Сэні жӧ 1983—1990-ӧд воясӧ веськӧдлӧ Сӧветскӧй Войвывлӧн экономика кафедраӧн. 1990-ӧд восянь — профессор-консультант.
Кулӧма 2010-ӧд вося ода-кора тӧлысь 22-ӧд лунӧ.
Туялан удж
Аспирантура помалӧм бӧрын 1952-ӧд воын дорйӧма география наукаясса кандидат ним вылӧ диссертация «Печорский угольный район» тема серти.
1965-ӧд воын дорйӧма географическӧй наукаясса доктор ним вылӧ диссертация «Узловая проблема промышленного освоения Европейского Севера СССР» тема серти.
Йӧзӧдӧма 150 сайӧ удж.
Общественнӧй удж
1955—2009-ӧд воясӧ — Коми АССР-са Ставсоюзса географическӧй котырлӧн филиалса веськӧдлысь (сэсся — Коми Республикаын Рочмуса географическӧй котыр).
1968—1987-ӧд воясын Коми АССР-ын «Знание» республикаса котырлӧн веськӧдлысь да «Знание» ставсоюзса котыр правленньӧӧ пырысь.
Пицунда
Пицунда (Пиҵунда, Амзара, Пицунда, ) тайӧ Абхазияса кар, Гагра районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 11 сюрс гӧгӧр (1991).
Девкалион
53311 Девкалион — тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус — 105 км. Девкалион восьтісны Америкаса астрономъяс 1999 воӧ.
Ԥ
Ԥԥ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ абхаз кывйын. Шуанног — [pʰ].
Мукӧддырйи Ԥ пыдди гижӧны Ҧ.
Лепча кыв
Лепча (Róng ríng) либӧ ронг — тайӧ Непалын, Бутанын, да Индияын (Сикким) син-тибет кыв.
Палау (кыв)
Палау (belau) либӧ белау - тайӧ Палау діяс вылын малай-полинезия кыв, (англичанкӧд) каналан кыв. Анбур - латин, важӧн катакана.
Радамант
38083 Радамант — тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус — 43,5-138 км. Радамант восьтісны Америкаса астрономъяс 1999 воӧ.
Ҭ
Ҭ ҭ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ абхаз кывйын. Шуанног — [tʰ].
Филиппов Севастьян Филиппович
Филиппов Севастьян Филиппович (1920—1979) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь.
Олан туй
Чужис 1920 воын. Воюйтлiс 241-ӧд полкын, 1066-ӧд стрелковӧй полкын. Воюйтӧма Волхов, Ленинград, Балтикабердса фронтъясын. Военнӧй званиеыс — старшӧй сержант.
Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи вӧлi кыкысь доймывлӧма: 1941-ӧд воын доймывлӧма юрыс, и 1942-ӧд воын. Кувсьӧма 1979-ӧд воын. Гуалӧма Инта каркытшса Косьювом сиктын.
Наградаяс
Наградитӧма медальясӧн:
Сикт овмӧдчӧмин
Сикт овмӧдчӧмин — Рочмуын муниципальнӧй юкӧнъясысь медулыс сикас, коді ӧтувтӧ некымын сиктса оланін (посёлок, сикт, станица, грезд, хутор, кишлак, аул и с.в.), кӧні асвеськӧдлӧны бӧрйысьӧм пыр корсьӧм йӧз. Сикт овмӧдчӧмин пырӧ муниципальнӧй районӧ.
История
Рочмуын статистика комитет серти, 2012 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лун вылӧ Россияын вӧлі 18 883 сикт овмӧдчӧмин ; 2011 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧ — 18 996, 2010 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧ — 19 591.
Сикт овмӧдчӧминъяс лӧсьӧдӧм йылысь «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» оланпас вӧлі вынсьӧдӧма 2003 воын да пыртӧма олӧмӧ муниципальнӧй реформа дырйи. Сикт овмӧдчӧмин лӧсялӧ СССР кадся сикт сӧветлы да Россия империяса вӧлӧсьтъяслы.
Быд сикт овмӧдчӧминлӧн эм веськӧдлан шӧрин — шӧрсикт, кӧні сулалӧны асвеськӧдлан органъяс. Сикт овмӧдчӧминлысь мутассӧ артыштӧны сэтшӧм ногӧн, медым медся ылысса грездсяньыс позис ӧти лунӧн ветлыны шӧрсиктӧдз да бӧр воны гортас подӧн. Сикт овмӧдчӧминын олысь лыдыс вермас лоны некымын дас мортсянь 15-20 сюрӧдз.
Ласта (Изьва район)
Ласта (Ласта) — Коми республикаын Изьва районса Изьва сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс
1843-ӧд во
1843 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Балалайка
Балалайка тайӧ шылад инструмент.
Ярославль обласьт
Ярославль обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Мӧдлапӧв (Кулӧмдін район)
Мӧдлапӧв (Модлапов) – Коми республикаын Кулӧмдін районса Помӧсдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Каравом (Заполярнӧй район)
Каравом (Усть-Кара) — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Кара сикт сӧветлӧн шӧрсикт.
Мӧдлапӧв (Кулӧмдін район)
География
Грезд пуксьӧма Помӧс юлӧн веськыд бокын. Мӧдлапӧвсянь Помӧсдін шӧрсиктӧдз 2 км, Кулӧмдін юрсиктӧдз 73 км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Каравом (Заполярнӧй район)
Ним артмӧм
Посёлок ним артмӧма «Харёй яха» ю нимысь. Яран кывйысь вуджӧдсьӧ кыдзи «чукыля ю».
Мӧдлапӧв (Кулӧмдін район)
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Каравом (Заполярнӧй район)
География
Посёлок пукалӧ Кара губаса асыввыв берегын. Посёлоксянь Наръяна-Марӧдз 520 км, Вӧркута карӧдз — 200 км, Салехарӧдз — 310 км.
Посёлокын вит улича: Выль, Тыдор, Лунвыв, Шӧр да Тундраса.
История
Архив документъясын нимыс медводдзаысь казьтыштӧма 1932-ӧд воын. 1930-ӧд воясын вӧлӧма тані колхозлӧн ӧти керка, йӧзыс олӧмаӧсь чомъясын.
1951-ӧд воын куим орчча колхозысь — «Наръяна Кара», «Кара-Харбей» да Смидович нима — вӧлі котыртӧма кӧр видзысьяслысь «Красный Октябрь» колхоз.
Овмӧс
Йӧзыс медшӧр уджыс — кӧр видзӧм да чери кыйӧм. Каравомын «Гӧрд октябр» видз-му овмӧс-кооперативлӧн базаыс.
Посёлокын 2013-ӧд восянь уджалӧ МТС сотӧвӧй оператор.
Туй
Каравомӧ ӧтчыдысь вежоннас лэбалӧ Наръян-Марсянь АН-2 самолёт либӧ МИ-8 вертолёт. Сёян-юан вайӧны саридз вомӧн йи воссьӧм бӧрын, а сідзжӧ гусеничнӧй транспортӧн тӧвнас да гожӧмнас Вӧркутасянь.
Въет кыв
Въет кыв (tiếng Việt, тьенг Вьет), сідзжӧ въетнам кыв - тайӧ мон-кхмер кыв, Въетнамын каналан кыв.
Въет анбур
Латин анбур "Тьы куок нгы" (chữ quốc ngữ, 𡨸國語)
Тонъяс:
Важӧн (шӧр XX нэмӧдз) въетӧн гижисны иероглифъясӧн "Тьы ном" (chữ nôm, 字喃/𡨸喃/𡦂喃).
Вахнин
Вахнин — коми йӧз пӧвстын тшӧкыд ов, паныдасьлӧ Луздор районын.
Хуйя
38628 Хуйя — тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус — 219 км. Сылӧн эм спутник, сылӧн радиус 101 км, Хуйяӧдз шӧр кост — 1800 км. Хуйя восьтіс Венесуэласа астроном Игнасио Феррин 2000 воӧ.
Гуджарати
Гуджарати (ગુજરાતી, gujarātī) — тайӧ Индияын (Гуджарат штатын) да Пакистанын инд-арий кыв. Анбур — гуджарати, мукӧддырйи араб, важӧн — деванагари.
Гуджарати анбур
Гора пасъяс:
Мӧд пасъяс:
Лыдпасъяс:
Гитара
Гитара тайӧ шылад инструмент.
Ԡ
Ԡԡ — кирилл анбурлӧн шыпас, 1873 — 1938 воясӧ бергаліс чуваш анбурын небыд [ʎ] пасйӧм пыдди.
Внуково (аэропорт)
Внуково (Международный аэропорт Внуково) тайӧ аэропорт Канкарын.
1933-ӧд во
1933-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комын коймӧд) во — Григорий календар серти, абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Культура керка
Культура керка — культура учреждение, кӧні дасьтӧны да нуӧдӧны культуракӧд йитчӧм мероприятиеяс.
Важ Чуклӧм (Сыктыв район)
Важ Чуклӧм (Старый Чухлэм) – Коми республикаын Сыктыв районса Чуклӧм сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Ичӧт Визин юлӧн веськыд берегын. Важ Чуклӧмсянь Чуклӧм шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Якутск
Якутск (саха Дьокуускай, Якутск) — тайӧ Рочмуса кар, Якутия республикалӧн юркар, Лена ю дорын.
Йӧз лыд: 255,8 сюрс гӧгӧр (2008).
Ꚋ
Ꚋꚋ — кирилл анбурлӧн шыпас, XIX нэмӧ да XX нэмлӧн водзын бергаліс абхаз, осет да сван кывъясын. Осет анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Андреас Шёгрен 1844 воӧ. Шуанног — [tʰ].
1873 — 1938 воясӧ Ꚋ вӧдитчисны чуваш анбурын небыд [c] пасйӧм пыдди.
Раджастхани
Раджастхани (rājasthānī, राजस्थानी, راجستھانی‎) — тайӧ Индияын (Раджастхан штатын) да Пакистанын инд-арий кыв, матіса хиндилань. Анбуръяс — Индияын деванагари, Пакистанын - араб (насталик).
Ԣ
Ԣԣ — кирилл анбурлӧн шыпас, 1873 — 1938 воясӧ бергаліс чуваш анбурын небыд [ɲ] пасйӧм пыдди.
Ермолин Рем Николаевич
Ермолин Рем Николаевич (1926—2004) — СССР да Россия кадся серпасалысь, РСФСР-са нимйӧза серпасалысь, Коми АССР-са нимйӧза серпасалысь, вӧр-ва серпасалысь.
Олан туй
Рем Ермолин чужӧма Ленинградын 1926-ӧд вося ӧшым тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Велӧдчӧма Ленинградса художественно-графическӧй педагогика училишӧын (1947—1951) да Репин нима Ленинградса живопись, скульптура да архитектура институтын (1954—1960) В. М. Орешниковлӧн живопись факультетын.
СССР-са серпасалысь котырын 1962-ӧд восянь. Велӧдчӧм бӧрын олӧма да уджалӧма Коми АССР-ын. Вӧлӧма СССР-са серпасалысь котырлӧн Коми республикаса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысьӧн да веськӧдлысьӧн (1970—1986).
Кулӧма 2004-ӧд вося ода-кора тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
Серпасасьӧм
Уджалӧма уна жанрын, но медшӧрыс — темаа серпасъяс да портретъяс. Уна серпасалӧма Коми муысь йӧзӧс, уджалӧмсӧ, войвывса вӧр-васӧ. Сылысь бура тӧдӧны Чилимдінлы сиӧм серпас чукӧр, мыйысь 1972-ӧд воын сылы сетӧма Коми АССР-са канму премия. 1975-ӧд воын «Чилимдінса гӧрка» уджысь сылы вичмӧма СССР-са художествоа академиялӧн Диплом.
Серпасалӧма Коми лыжникъясӧс (1977), В. В. Поляковлысь (1967), коми гижысьяс И. А. Куратовлысь (1977), И. Г. Тороповлысь (1986), шылад тэчысь А. Г. Осиповлысь (1968),   портретъяс и с.в. Асьсӧ серпасалӧма некымынысь.
1957-ӧд восянь пырӧдчӧма Коми республикаса художествов выставкаясӧ; «Советский Север» выставкаясӧ; Москваын котыртӧм выставкаясӧ: «Советская Россия» (1967—1985), ставсоюзсаясӧ (1961—1985), РСФСР-са асвеськӧдлан республикаясысь серпасалысьяслӧн выставкаӧ (1971), «По родной стране» (1972, 1983), «СССР — наша родина» (1972) да мукӧд.
Асшӧр выставка вӧлӧмаӧсь 1976-ӧд воын — Москваын; 1986 воын — Ленинградын да Москваын; 1987, 1992, 1996 воясын — Сыктывкарын; суйӧр сайын: 1972 воын – ГДР-ын, Польшаын, Чехословакияын да Румынияын; 1976—1985 воясын — Болгарияын.
Кажым (Койгорт район)
География
Сикт пукалӧ Кажым ю бокын. Кажымсянь Койгорт юрсиктӧдз 22 км.
Гульрипш
Гульрипш (Гәылрыҧшь, Гульрипш, ) тайӧ Абхазияса кар, Гульрипш районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 8 014 гӧгӧр (2008).
Филиппов Лазарь Степанович
Филиппов Лазарь Степанович (1900—1973) — Айму вӧсна Ыджыд тыш вылӧ ветлысь.
Олан туй
Чужис 1900-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 30-ӧд лунӧ Кожва районса Сидорово сиктын, крестьянин семьяын. Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз уджавлӧма плотникӧн «Чапаев» нима колхозын. Уджалӧма сiдзжӧ школа кыпӧдігӧн. Война вылӧ нуӧмаӧсь 1941-ӧд воын Кожваса военкоматсянь. Тыш дырйи дойдлӧма тысӧ, бурдӧдчӧма госпитальын. Демобилизуйтчӧма 1945-ӧд воын. Война бӧрын уджалӧма колхозын, кыпӧдӧма вӧв видзан, мӧс карта, сiдзжӧ уджалiс чери кыйысьӧн.
Кувсьӧма Косьювомын сиктын 1973-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 18-ӧд лунӧ.
Гуляева Людмила Петровна
Гижан удж
Кывбуръяссӧ заводитӧма гижны школаын велӧдчигӧн. Йӧзӧдчылӧма кытшса газет-журналъясын да литературно-художественнӧй чукӧръясын. Гижӧ верстьӧлы да поснилы кывбуръяс да проза.
Россияса гижысь котырӧ пырысь (2009).
Коми Республикаса национальнӧй библиотека
Коми Республикаса национальнӧй библиотека (Национальная библиотека Республики Коми) — Коми Республикаын медшӧр небӧг видзанін.
1886-ӧд во
1886-ӧд (Сюрс кӧкъямыссё кӧкъямысдас квайтӧд) во – абу кассяна во, Григорий календар серти пансьӧ пекничаӧ.
Каргорт (Сыктывдін район)
Каргорт (Каргорт) – Коми республикаын Сыктывдін районса Ыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Каргорт пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Грездсянь Ыб шӧрсиктӧдз 3 км, Выльгорт юрсиктӧдз 53 км.
История
Медводдзаысь казьтыштӧма 1586 воын: починок подле Городища (1 овмӧс). Тшыг воясӧ починок олысьыс эз коль. 1646 воын грездын (что была пустошь подле городища) вӧлі 2 овмӧс, 1678 воын — грездын (подле городища Чудского) 5 овмӧс. 1719 восянь грездыс шусьӧ Каргорт.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Медводдза овъяс
1646 во — Бусов, Патов
1762-ӧд во
1762 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Петрунь (Инта каркытш)
Петрунь Петрунь) – Коми Республикаса Инта каркытшӧ пырысь сикт.
География
Сиктыс сулалӧ Усва юлӧн веськыд бокын. Интасянь Петруньӧдз 60 км.
Хитроу (аэропорт)
Хитроу (London Heathrow Airport) тайӧ аэропорт Лондонын.
О
Оо (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [o], [ɔ] либӧ [ə]. Лыд пасйӧм — 70.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѻ, Ꙩ, Ꙫ, Ꚛ, Ꚙ, Ꙭ, ꙮ
Латин O
Эллин Ο
Елин (Сыктыв район)
Елин (Елин) – Коми республикаын Сыктыв районса Визин сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грездсянь Визин юрсиктӧдз 2 км.
1842-ӧд во
1842 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Ӫ
Шуанног
ханты — [ɵ], [ɞ]
эвен — [ø], [ʏ]
Исаева Нина Васильевна
Исаева Нина Васильевна (1955) — перым коми гижысь.
Олан туй
Нина Исаева чужӧма 1955 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧч районса Шаньшор грездын. 1972 воын Кӧч сиктса шӧр школа помалӧм бӧрын 1978 воын эштӧдӧма Перым педагогика институтысь филология пакультетса комиа-роч юкӧн.
Гижан удж
Нина Исаева гижӧ комиӧн и рочӧн. Перым институтын велӧдчигӧн ветлӧдлӧма «Лукоморье» поэзия клубӧ, кӧні и босьтчӧма гижны «версттьӧ» кывбуръяс.
Йӧзӧдчылӧма газетъясын, литературно-художественнӧй сборникъясын. «Менам песня» медводдза асшӧр кывбур чукӧрсӧ йӧзӧдӧма 1986 воын.
2002 воын Н. Исаева босьтӧма А.Н. Зубов нима литературнӧй премия поэзия юкӧнын.
Картаёль (Изьва район)
Картаёль (Картаель) — Коми республикаын Изьва районысь Том сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Войвыв
Войвыв — нёль му югыдладор вылӧ индысь пиысь ӧти.
Коми пас — В, войтыркостса — N (nord).
Kompasretning
Усвавом
Усвавом (Усть-Уса) — Коми Республикаын Ускар каркытшӧ пырысь сикт.
Ним артмӧм
Сикт ним артмӧма Усва ю нимсянь.
География
Сикт пукалӧ Печӧра юлӧн веськыд берегын. Усвавомсянь Ускарӧдз 40 км.
История
1930—1959 воясӧ Усвавом вӧлі Усвавом районса (рочӧн: Усть-Усинский район) веськӧдлан шӧринӧн.
Водзынсӧ вӧлі Усвавом сикт сӧветлӧн шӧрсиктӧн.
Жонь
Жонь (Pyrrhula pyrrhula, Снегирь) — тайӧ неыджыд лэбач.
Ыджда да сер
Жонь – ичӧтик лэбач: неуна ыджыдджык кайысь, тушанас тӧдчымӧн ыджыд пышкайысь, кузьтаыс 19 сантиметрӧдз овлывлӧ, сьӧктаыс 34 грамм.
Ай-жоньлӧн рӧмыс синмӧ шыбитчанаджык. Вывтырыслӧн улысладорыс ставнас алӧйгӧрд, бӧж увдорыс да вевдорыс еджыд, мышкуыс пӧим рӧмысь рудовджык. Юр вылысыс, бордйыс да бӧжыс дзирдалан сьӧд. Нырыс кыз, дженьыд. Гӧрд рӧмыс лэбачыслӧн вевтыртӧ мукӧдсӧ, сы вӧсна кӧнсюрӧ шуӧны сійӧс гӧрд жоньӧн.
Энь-жоньыс рудов-мугӧм рӧма. Том жоньяс энь-жонь кодьӧсь жӧ, сӧмын абу «сьӧд» юраӧсь. Мукӧд кайясысь тайӧ лэбачьясыс торъялӧны тшӧтш сійӧн, мый сьылӧны гознаныс – эньыс и айыс.
Паськалӧм
Жоньяс олӧны-вылӧны кыдзи Европаса, сідзи и Азияса вӧръясын. Россияын паныдасьлӧны Кола кӧджсянь Камчаткаӧдз да Сахалинӧдз. Комиын жонь олӧ вӧръясынджык – козъя-ньывпуаинын. Кызвын лэбачыс во гӧгӧр олӧ пыр ӧтилаын. Сӧмын кутшӧмкӧ юкӧн тӧвнас вешйывлӧ быдтысянінсьыс неуна лунвывланьӧджык. Жоньяс – рушиник, ньӧжмыд вӧраса лэбачьяс. Ӧта-мӧдныскӧд абу зэв ладмӧдчысь ловъяс, кӧть и уна над коллялӧны кельӧбъясӧ ӧтувтчӧмӧн. Эньясыс пинькырӧс сямаӧсь. Айясыскӧд тышӧдз оз волыны, но зільӧны синны-ыджыдавны на вылын да пыр чушкӧны вомнысӧ паськӧдӧмӧн.
Поздйысьӧм
Лым сылігӧн, косму тӧлысь помын либӧ ода-кора тӧлысь пуксигӧн, жоньяслӧн заводитчӧ гозйӧдчан над. Позсӧ быд гозъя лӧсьӧдӧ коз пулӧн сук лапъяс пӧвстӧ, мусянь оз ёна вылӧ. Алькӧс пыдӧса быдтысянінсӧ тэчӧны пу увъясысь, быдмӧг заясысь да нюдз вож-чальясысь, пыдӧссӧ вольсалӧны небыд турунӧн. Пӧжан позтырас овлывлӧ нёль, вит либӧ квайт кольк. Найӧ югыд кельыдлӧз рӧмаӧсь да рудовгӧрд чутьясаӧсь. Пӧжсигас эньыс позъяс пукалӧ кык вежон чӧж, сэсся вердӧ кык вежон. Пияныслӧн позсӧ эновттӧдз бать-мамныс вердӧны сильӧяссӧ ӧтвылысь.
Льӧмтыбӧж (Вуктыл каркытш)
Льӧмтыбӧж (Лемтыбож) — Коми республикаын Вуктыл каркытшӧ пырысь посёлок. 2015 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧдз вӧлі Вуктыл районысь Льӧмтыбӧж сикт овмӧдчӧминса шӧрсиктӧн.
Жонь
Сёян
Гожӧмнас жоньяс сёйӧны гут-гаг, кӧйдыс; тӧвнас – вотӧс, пу да турун кӧйдыс, гар. Мукӧддырйи пӧткӧдчӧны сӧмын быдмӧг сёянӧн. Весиг посньыд йылӧмсӧ вердӧны зобъяс небзьӧдӧм тусьясӧн. Тӧвся кӧдзыдъяс дырйи жоньяс тшӧкыда волывлӧны каръясӧ да сиктъясӧ. Локтӧмаӧсь кӧ, пыр и казялан найӧс паркъясысь да пуяс вылысь – быттьӧ яръюгыд дзоридзьяс пысавлӧмаӧсь кортӧм вожъяс вылӧ.
Льӧмтыбӧж (Вуктыл каркытш)
География
Посёлок пукалӧ Печӧра юлӧн веськыд берегын. Льӧмтыбӧжсянь Вуктыл карӧдз 23 км.
Жонь
Жонь да морт
Йӧз ордӧ веськалігӧн, жонь кайяс кокньыда овмӧдчӧны налы лӧсьӧдӧм чомъясын. Ӧдйӧ велалӧны видзысь морт дінӧ да повтӧг кокалӧны мыччӧм сёянсӧ сы киысь. Жоньсӧ тшӧкыда йӧзыс видзӧны клеткаясын, кыдзи медся бура сьылысь лэбачӧс.
Абар (Мылдін район)
Абар (Абар) — Коми Республикаын Мылдін районса грезд, ӧні Мылдiн посёлоклӧн юкӧн.
Жонь
Тӧдчана лоӧмтор
«Россияса лэбачьясӧс видзан котыр» юӧртіс 2008-ӧд восӧ Жонь воӧн.