cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коми Республика
Энергетика
Республикалӧн энергетическӧй система — тайӧ ӧтувъя, позьӧ шуны, мутас шымыртысь комплекс, кодлӧн эм электрическӧй йитӧдъяс «Урдома-Микунь» ЛЭП-220 кВ, «Зӧвсьӧрт-Яренск» ЛЭП-110 кВ кузя Архангельск энергосистемалӧн Котласса электроузелкӧд да «Летка-Мураши» ЛЭП-110 кВ кузя Кировса энергосистемакӧд.
Республикалӧн энергосистемаын вит энергоузел: Воркутаса, Интаса, Печораса, Ухтаса (Шӧр) да Лунвыв, мый ӧтувтчӧма 1000 км-ысь кузьджык система артмӧдысь одноцепнӧй ЛЭП-220 кВ. 2008 вося январ 1 лун вылӧ электрическӧй сетьяслӧн кузьтаыс: магистральнӧй ЛЭП — 1610 км, распределительнӧй ЛЭП — 20719 км.
Республикаын электроэнергия вӧчсьӧ пытшкӧсса коланлун серти. Республика сайӧ мунӧ сӧмын 5 % вӧчӧм электроэнергия, республика сайысь (Кировскӧй обласьтысь) воӧ — 1 %.
2008 во заводитчигӧн республикаын уджаліс 1043 электростанция. Став электростанция лыдысь 56 — ӧтув вӧдитчан электростанция, 488 — промышленнӧй предприятиеяслӧн, 246 — транспортнӧйяслӧн, 36 — стрӧитчан организацияяслӧн, 54 — видз-му да вӧр овмӧс организацияяслӧн, 163 — овмӧс нуӧдысь мукӧд субъектлӧн.
2007 воын вӧлі вӧчӧма 9,1 млрд. кВт.ч. электроэнергия.
Видз-му овмӧс
Медыджыд вож – скӧт видзӧм. Сӧвмӧм кӧр вӧдитӧм.
Транспорт
Коми Республикаын траспорт везйӧ пырӧ: 2,3 сюрс км кӧрт туй (сы лыдын 1,7 сюрс км ӧтув вӧдитчан туйяс), 4,1 сюрс км судноӧн пытшкӧсса ва вывті ветлан туйяс (сы лыдын 3,1 сюрс км ӧтув вӧдитчан туйяс, на пӧвстын Печора бассейнса ва вывті ветлан туйяс — 2,5 сюрс км, Эжва бассейнса — 0,6 сюрс км), 11,5 сюрс км автомашина туйяс (сы лыдын 6,1 сюрс км ӧтув вӧдитчан автомашина туйяс).
Кӧрт туй транспорт
Коми Республикаын ӧтув вӧдитчана кӧрт туй везйӧ артмӧдӧ Котлас — Вӧркута кӧрт туй магистраль, кодлӧн кузьтаыс 1,7 сюрс км да этша ветлан 3 кӧрт туй линия («Микунь — Кослан — Вендинга», «Сосногорск — Мылдін», «Сыня — Усинск»). Ӧтув вӧдитчан сетьӧ ӧтувтчӧны промышленнӧй предприятиеяслӧн 1 сюрс км гӧгӧр подъезднӧй туйяс.
Коми Республикаын ӧтув вӧдитчан кӧрт туй сетьлӧн плотносьтыс лоӧ мутаслӧн 10 сюрс кв. км вылӧ 40 км.
Республикаын уджалӧны кӧрт туй транспортлӧн кык медшӧр предприятие асланыс тэчас юкӧдувъясӧн:
1) «Россияса кӧрт туйяс» ВАК филиал — Войвывса кӧрт туйлӧн Сосногорскса юкӧн (медшӧр уджыс — грузъяс нуӧм-вайӧм, предприятиелӧн балансӧ пырӧ ставнас медшӧр да отсӧг сетан инфраструктураыс). 2008 воын предприятиеӧн нуӧма-вайӧма 19,2 млн. тонна груз. Кӧрт туй транспортӧн новлӧдлан медшӧр грузъясӧн лоӧны: из шом (2008 воын — став нуӧм-вайӧм грузъясысь 41%), мусир да мусирысь прӧдуктаяс (25%), вӧр грузъяс (10%).
2) «Сыктывкар» вагоннӧй участок — «Россияса кӧрт туйяс» ВАК филиаллӧн — Федеральнӧй пассажирскӧй дирекциялӧн тэчас юкӧдув — Войвывса региональнӧй дирекциялӧн пассажиръясӧс могмӧдысь тэчас юкӧдув. 2008 воын нуӧма 2,9 млн. пассажирӧс. Республикаын ветлӧдлӧны ылі муясті ветлысь 16 поезд гоз, на пӧвстын 8 поезд гоз Войвывса региональнӧй дирекциялӧн пассажиръясӧс могмӧдысь.
Кӧрт туй транспортса предприятиеяслы сетсьӧ Коми Республикаса республиканскӧй бюджетысь государствосянь отсӧг карбердса перевозкаясысь убыток бергӧдӧм вылӧ да этша уджӧдан кӧрт туй линияяс уджӧдӧмысь убыток мыйтакӧ компенсируйтӧм вылӧ.
Сынӧд транспорт
Коми Республика мутасын уджалӧ 7 аэропорт (Сыктывкар, Вӧркута, Уква, Печора, Ускар, Инта да Чилимдін), кодъяс лоӧны «Комиавиатранс» ФГӦП-лӧн тэчас юкӧдувъясӧн.
Республикаын авиаперевозкаяс вӧчӧны:
«Комиавиатранс» ФГӦП (пассажирскӧй да грузӧвӧй авиаперевозкаяс, сы лыдын Коми Республикаса сьӧкыда воӧдчан районъясӧ, уна сикас юкӧнса экономикаын авиауджъяс, корсьысян-мездан уджъяс, санзаданиеяс кузя авиауджъяс).
Регионын сынӧдті ветлӧм котыртӧмӧн веськӧдлӧ «Войвыв Ураллӧн аэронавигация» сынӧдті ветлӧм котыртысь государственнӧй корпорация» ВГӦП филиал.
Республикалӧн Сыктывкарын водзӧ стрӧитчӧ выль аэропорт, мый финансируйтсьӧ федеральнӧй бюджетлӧн сьӧм тшӧт весьтӧ «Россияса транспорт система выльмӧдӧм (2002—2010 вояс)» Федеральнӧй торъя мога уджтас олӧмӧ пӧртӧм серти.
Сы вӧсна мый автомашина да кӧрт туй сетьыс абу тырмымӧн, ю транспорт вермӧ уджавны сӧмын сезонъясӧ да Коми Республикалӧн мутасыс тӧдчымӧн паськыд, сынӧдса транспортлӧн зэв колана тӧдчанлуныс сыын, медым веськавны ылі районъясӧ.
2008 воын сынӧдса транспортӧн пассажиръясӧс новлӧдлісны Коми Республикаса сизим муниципальнӧй юкӧнъяслӧн сьӧкыда воӧдчан пунктъясӧ: Вуктылса, Интаса, Печораса, Ухтаса, Усинскса, Изьваса да Чилимдінса районъясӧ. 350-ысь унджык авиарейс вӧчӧма Ми-8 вертолётъясӧн. Перевозкаяс вӧчысь авиапредприятиеяслы вошӧм чӧжӧс бергӧдӧм вылӧ Коми Республикаса республиканскӧй бюджетысь сетӧма 49 млн. шайт.
Ыджыд социально-экономическӧй тӧдчанлун сетӧны Коми Республикаса юркар — Сыктывкар да каръяс: Печора, Уква да Ускар костын коставлытӧм авиарейсъяс. Медым кольны тайӧ авиалинияяссӧ, а сідзжӧ тайӧ маршрутъяс вылын индыны йӧзыслы лӧсялана тарифъяс, авиапредприятиеяслы Коми Республикаса республиканскӧй бюджетысь сетӧма сьӧм вошӧм чӧжӧссӧ бергӧдӧм вылӧ 2008 вося сентябрсянь декабрӧдз рейсъяс кузя 25,8 млн. шайт.
2008 воын Коми Республикаса аэропортъясысь нуӧма 269,0 сюрс мортӧс да 2,3 сюрс тонна груз.
Авто транспорт
Коми Республика мутасын овмӧс нуӧдан удж вӧчӧ уна сикас эмбур формаа пассажирскӧй автомашина транспортлӧн 102 предприятие, кодъяслӧн балансӧ пырӧ 1048 автомашина. Таысь кындзи, пассажиръясӧс нуӧм-вайӧмын автотраспортнӧй услугаяс сетӧны 427 асшӧр уджалысь, кодъяслӧн эмбурын 924 автомашина.
Пассажиръясӧс нуӧны-вайӧны 53 межмуниципальнӧй коставлыиӧм автобуснӧй маршрутъяс серти, кодъясӧс обслуживайтӧны конкурс серти бӧрйӧм услугаяс сетан правоа перевозчикъяс.
2008 воын пассажирскӧй автомашина траспортӧн нуӧма-вайӧма 108,1 млн. мортӧс да 45,5 млн. тонна груз.
Коми Республикаса республиканскӧй бюджетысь автомашина транспортса предприятиеяслы сетсьӧ сьӧмыс автотранспорт организацияяслысь вошан чӧжӧссӧ бергӧдӧм вылӧ, кодъяс нуӧны-вайӧны пассажиръясӧс автомашина траспортӧн межмуниципальнӧй туйясті (2008 воын — 9,1 млн.шайт).
Ю транспорт
Коми Республикаын ю туйяслӧн плотносьтыс лоӧ 1000 кв. км вылӧ 9,8 км.
Коми Республика мутасын ю транспорт услугаяс сетӧ Печораса вавывса туйясӧн да судоходствоӧн государственнӧй бассейнӧвӧй веськӧдланін, коді уджӧдӧ да сӧвмӧдӧ Печора бассейнлысь вавывса туйяс (кузьтаыс 2589 км), да Вынва ювывса туйясӧн да судоходствоӧн государственнӧй бассейнӧвӧй веськӧдланінлӧн вавывса туйяслӧн Сыктывкарса район, коді уджӧдӧ да сӧвмӧдӧ Эжва бассейнлысь вавывса туйяс (кузьтаыс 601 км).
Печора да Эжва бассейнъяслӧн вавывса туйяс видзсьӧны федеральнӧй бюджет тшӧт весьтӧ. Таысь кындзи, Коми Республикаса республиканскӧй бюджет тшӧт весьтӧ государствосянь сетсьӧ отсӧг Печора да Эжва бассейнъяслӧн регионса тӧдчанлуна юяс вылын суднояс видзӧм вылӧ (2008 воын — 1,6 млн. шайт).
Коми Республикаын ӧтув вӧдитчан ю транспортлӧн медшӧр предприятиеясӧн, кодъяс нуӧны-вайӧны пассажиръясӧс, грузъяс да нуӧдӧны сӧвтан-ректан уджъяс, лоӧны «Печораса ю пароходство» судноӧн ветлан компания ВАК, «Печораса ю порт» ВАК, «Печора» судноӧн ветлан компания ИКК.
Республикалӧн нёль муниципальнӧй юкӧнса мутасъясын (Чилимдін, Изьва, Вуктыл да Ускар районъясын) пассажиръясӧс нуӧны-вайӧны муниципальнӧйпытшса юясті.
2008 воын ва транспортӧн нуӧма-вайӧма 118,5 сюрс морт да 724,8 сюрс тонна груз.
Магистраль транспорт
Коми Республика мутасын мусир нуӧны:
«Харьяга-Уса» межпромыслӧвӧй мусир провод системаӧн ӧтув кузьтанас 150 км да вонас 12 млн. тонна;
«Уса-Ухта» да «Ухта-Ярославль» магистральнӧй мусир провод системаӧн ӧтув кузьтанас 1540 км да «Уса-Ухта» юкӧнын вонас 24,2 млн. тонна, а «Ухта-Ярославль» юкӧнын — вонас 20,3 млн. тонна.
Коми Республика мутасын однониточнӧй магистральнӧй биару проводъяс системалӧн кузьтаыс 4000 км.
Магистральнӧй биару проводті дугдывтӧг мунӧ республикалӧн мутасын 100 млн. тоннаысь унджык естественнӧй биару.
Став грузъяс новлӧдлӧмын трубопроводнӧй транспортлӧн удельнӧй сьӧктаыс 66,1%.
Туй овмӧс
Коми Республикаса ӧтув вӧдитчан государственнӧй автомашина туйяс юксьӧны: федеральнӧй вылӧ — 283,632 км (федеральнӧй сеть петкӧдчӧ "Вятка" (Коми Республикаын Киров — Мураши — Сыктывкар) магистральнӧй автомашина туйӧн) да территориальнӧй вылӧ — 6077,289 км.
Республикаын чорыд веркӧса ӧтув вӧдитчана автомашина туйяслӧн (федеральнӧйсӧ пыртӧмӧн) плотносьтыс лоӧ 1000 кв.км вылӧ 13,3 км. Россияса регионъяс костын автомашина туйяслӧн плотносьт серти Коми Республика босьтӧ бӧръя местаясысь ӧтиӧс, кӧні республикалысь экономикасӧ бура да вынйӧра сӧвмӧдӧм вылӧ автомашина туйяслӧн медічӧт коланлун серти эм сӧмын 60%.
Коми Республикаса ӧтув вӧдитчан территориальнӧй автомашина туйяс вылын эм 528 пос, сы лыдын 333 — капитальнӧй, 5257 ва лэдзан трубаясӧн, вавывса 18 пос, йи вывті 26 вуджанін, сы лыдын кузьта серти вӧвлытӧм йи вывті вуджанінъяс Печора ю вомӧн быдӧн кузьтаыс 1,5 км унджык.
Коми Республикаса 37,5% олан пунктын абу зумыд транспорт йитӧд чорыд веркӧса автомашина туйясӧн. Сизим районнӧй шӧринса олан пунктъясын, кӧні олӧны 300 сюрсысь унджык морт, сы лыдӧ пырӧны Печора, Усинск, Инта, Воркута каръяс, республиканскӧй автомашина туйяс сетькӧд да орчча регионъяскӧд абу зумыд транспорт йитӧдыс.
Коми Республикаын «Россияса транспорт система выльмӧдӧм (2002—2010 вояс)» федеральнӧй торъя мога уджтаслысь мероприятиеяс олӧмӧ пӧртӧм вылӧ водзӧ стрӧитсьӧ республика мутасті мунысь «Санкт-Петербург — Медвежьегорск — Каргополь — Сыктывкар — Кудымкар — Перым» автомашина туй, а сідзжӧ дӧзьӧритсьӧны да дзоньтавсьӧны республика мутасті мунысь «Вятка» федеральнӧй автомашина туй юкӧнъяс.
Велӧдчӧм да туялан удж
Республикалӧн общӧй образование система йитӧ 371 лунся велӧдчанін, кӧні велӧдчӧны 93,4 сюрс велӧдчысь, 6 рытъя общеобразовательнӧй школа.
Коми Республикалӧн ыджыд мутасын уна сикт, и таысь артмӧ, мый 59% школаяс – тайӧ сиктса школаяс. Но та дырйи став велӧдчысьяс пиысь 78% велӧдчӧны карса школаясын.
Коми Республикаын збыльмӧдӧны профильнӧй велӧдчӧм. Медся коланаясӧн лоӧны: социально-гуманитарнӧй, физико-математическӧй, технологическӧй, социально-экономическӧй, химико-биологическӧй да филологическӧй. Велӧдан системалӧн медся приоритетнӧй могӧн лоӧ велӧдчан организацияясын региональнӧй, национальнӧй да этнокультурнӧй аслыспӧлӧслунъяс сӧвмӧмлы условиеяс лӧсьӧдӧм.
Коми Республикаын уна велӧдчанін, кӧні позьӧ босьтны шӧр да высшӧй образование. Шӧр образование позьӧ босьтны татшӧм нырвизьяс серти: сервис да связь, педагогика, экономика да вузасьӧм, медицина, право да информатика, туй лӧсьӧдӧм, искусство да культура, вӧркӧд уджалӧм, автомеханика.
Высшӧй велӧдан велӧдчанін пиысь позьӧ пасйыны Питирим Сорокин нима Сыктывкарса канму университет (2014 воын вӧлі ӧтлаӧдӧма Коми государственнӧй педагогическӧй институткӧд), Ухтаса канму техническӧй университет, Коми республикаса канму службаӧ да велӧдан академия, Сыктывкарса вӧр институт. Сыктывкарын, Воркутаын, Ухтаын эмӧсь мукӧд карса университетъяслӧн филиалъяс.
Коми Республикаын туялан комплекс лоӧ Россияса регионъяс пӧвстын медся сӧвманаяс пиысь ӧти. 20-ӧд нэм заводитчигӧн на Коми Республикалӧн мутас вылын уджалісны Печора крайлысь вӧр-ва озырлун да наӧн вӧдитчан позянлун туялан уна лыда экспедицияяс. Россияса наукаяс академиялӧн медводдза регионса туялан котыртӧмӧн вӧлі Печорскӧй естественно-историческӧй станция, кодӧс вӧлі восьтӧма 1906 воын.
Медводдза туялан котыр – Коми му туялан котыр – вӧлі лӧсьӧдӧма Сыктывкарын 1922 воын. Могыс вӧлі туявны Коми му быд боксянь. Коми мулӧн вӧр-ва озырлунъяс интересуйтісны уна лыда туялан шӧринъясӧс. Коми му туялан Общество пуктіс ыджыд пай гуманитарнӧй юкӧнын туялан уджъяс котыртӧмын.
1944 воын Сыктывкарӧ вуджӧдісны СССР-са Наукаяс Академиялысь Кольскӧй да Севернӧй базаяс. Та подув вылын лои котыртӧма СССр-са Наукаяс Академиялӧн Коми АССР-са база. Тайӧ отсаліс теоретическӧй да прикладнӧй могъяс решитӧм. Базалӧн вӧлі кык отдел: геологическӧй да биологическӧй, а сідзжӧ гидрология да гидробиология секторъяс. Сёрӧнджык тайӧ база улӧ пырисны коми войтырлӧн кыв, письменность да история Отдел да Выльгортса плодопитомник, коді лои бертовтӧма Научно-экспериентальнӧй пунктӧ.
1949 воын СССР-са Наукаяс Академияса Коми база вӧлі бертовтӧма СССР-са Наукаяс Академияса Коми филиалӧ. 1958 воӧ вӧлі котыртӧма медводдза институт – Геология Институт, кытчӧ вӧлі пырӧны кык сектор, квайт лаборатория да геологияса музей. Сійӧ жӧ воӧ вӧзйӧма котыртны химия Отдел да энергетика да ва хозяйство Отдел. 1956-1957 воясӧ лои артмӧдӧма экономистъяслӧн торъя отдел. 1962 воын вӧлі артмӧма биология институт, кытчӧ пыртӧма 10 лаборатория, 1970 воӧ котыртсьӧ кыв, литература да история Институт.
1991 восянь вежсис ним. Ӧні сійӧ кутіс шусьыны Россияса Наукаяс Академияса Уральскӧй отделениеса Коми наука шӧрин. Талун Коми наука шӧрин ӧтлаӧдӧ квайт институт, математика отдел, ӧткадялан кардиология отдел да с.в.; сылӧн эм аслас йӧзӧдчанін, научнӧй библиотека, геология, биология да археология музейяс да ассьыс социальнӧй инфраструктура.
Коми наука шӧринын уджалӧны татшӧм нималана школаяс: минералогияысь Н.П. Юшкинлӧн, экологическӧй физиологияысь М.П. Рощевскӧйлӧн,
молекулярнӧй иммунологияысь Ю.С. Оводовлӧн. Бура сӧвмӧ академик А.М. Асхабовлӧн школа.
Зюздінса
Сюзьва ю.
Коми Республика
Велӧдчӧм да туялан удж
Коми наука шӧринын фундаментальнӧй да прикладнӧй туялӧмъяс лоӧны инновационнӧй сӧвмӧмлы подулӧн, торйӧн нин вӧр-ва отрасльясын. Коми наука шӧринлӧн водзӧ кежлӧ удж – физика, математика да биохимия туялӧм паськӧдӧм, институтъяс бердын инновационнӧй шӧринъяс котыртӧм, выль корпусъяс да стационаръяс лӧсьӧдӧм.
Ӧнія кадӧ Коми наука шӧринлӧн веськӧдлысьӧн лоӧ экономика наукаяс доктор, профессор Андрей Геннадьевич Шеломенцев.
Россияса Наукаяс Академияса Уральскӧй отделениеса Коми наука шӧринлӧн кыв, литература да история институт вӧлі артмӧма 1970 воын.
Медводдза директорӧн вӧлі Коми АССР-са социальнӧй да политическӧй история туялысь, история наукаяс кандидат – Н.Н. Рочев. 2011 восянь институтӧн веськӧдлысь – история наукаяс кандидат И.Л. Жеребцов.
Молдоваса лей
Молдоваса лей тайӧ сьӧм Молдоваын.
Коми Республика
Велӧдчӧм да туялан удж
Коми Республикаын история да филология туялӧм артмӧм йитчӧма татшӧм нималана туялысьяскӧд, кыдзи А.С. Сидоров, В.И. Лыткин, В.Н. Давыдов, Л.И. Жеребцов, Н.А. Колегова, А.К. Микушев, Ф.В. Плесовский, М.А. Сахарова, Г.Г. Бараксанов, А.Е. Ванеев, Т.И. Жилина, Ю.Г. Рочев да мукӧд.
2019 вося ӧшым тӧлысьсянь институтын уджалӧ 105 морт, на пиысь 78 научнӧй работник, 1 Россияса Наукаяс Академияаса академик, 13 доктор да 48 наукаяс кандидат.
Институтын уджалысьяс нуӧдӧны история, археология, этнография, фольклористика, кыв туялӧм да литературоведение серти фундаментальнӧй туялӧмъяс. Тайӧ туялӧмъясыс нуӧдсьӧны татшӧм шӧр нырвизьяс серти:
· Коми да мукӧд Европейскӧй Северса войтыръяслысь политическӧй, социальнӧй да экономическӧй историялысь, демографиялысь, культуралысь проблемаяс видлалӧм
· Из, металл эпохаяс дырйи археология культура туялӧм
· Коми да мукӧд войтырлысь кыв, литература да фольклор туялӧм, Евразия мутас вылын культураяс йитчӧм видлалӧм.
· Историко-культурнӧй наследие туялӧм да видзӧм
Иньватас
Иньватас тайӧ этнос чукӧр Коми-Пермякъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Тыва
Тыва республика (Тыва Республика) тайӧ регион Рочмуын.
Ђ
Ђђ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб да черногор кывъясын. Шуанног — [d͡ʑ] (латин анбурын Đđ).
Обватас
Обватас тайӧ водзджык этнос чукӧр Коми-Пермякъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Чечен кыв
Чечен кыв (нохчийн мотт) — тайӧ нах-дагестан кыв, Чечняын да Дагестанын каналан кыв.
610-ӧд вояс
Квайтсё дасӧд вояс - 611 восянь 620 воӧдз.
Косаса
Косаса тайӧ этнос чукӧр Коми-Пермякъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Рака тӧлысь 3-ӧд лун
Рака тӧлысь 3-ӧд лун — Григорий календарын 62-ӧд лун (кассяна воясӧ — 63-ӧд лун). Во помӧдз 303 лун.
Берклий
Берклий, лат. Berkelium (Bk) тайӧ 97-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив. Топыдлун - 14,78 г/см³. Сылан температура - 1259 K либӧ 986 °C. Пуӧ 2900 K либӧ 2627 °С дырйи.
Сора тӧлысь 9-ӧд лун
Сора тӧлысь 9-ӧд лун — Григорий календарын 190-ӧд лун (кассяна воясӧ — 191-ӧд лун). Во помӧдз 175 лун.
Астрахань
Астрахань — тайӧ Рочмуса кар, Астрахань обласьтлӧн юркар, Каспий регионлӧн промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Карас олӧ 530 сюрс гӧгӧр морт: рочьяс, тотараяс, казахъяс, ногайяс да мӧд войтыръяс.
Астрахань сулалӧ Волга ю ӧтмӧдар берегас, кар шӧр да тшӧкыда овмӧдӧм районъяс — шуйга берегас.
Дашогуз
Дашогуз (Ташауз, Дашховуз) (Daşoguz) тайӧ Туркменистанса кар, Дашогуз велаятлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 166,5 сюрс гӧгӧр (1999).
Хаумеа
136108 Хаумеа (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын карлик планет. Сылӧн радиус — 718 км. Сылӧн эм спутникъяс — Хииака да Намака. Хаумеа восьтісны америкаса астрономъяс Майкл Браун, Дэвид Рабиновиц, Чедвик Трухильо да ӧттшӧтш испанияса астрономъяс Хосе Луис Ортис да сылӧн велӧдчысь Пабло Сантос-Санз 2005 воын.
Пон
Пон (Canis lupus familiaris) — тайӧ пемӧс.
Беларусьса шайт
Беларусьса шайт — Беларусьын сьӧм.
Торопов Иван Григорьевич
Торопов Иван Григорьевич  (комиӧн Гриш Вань, 1928—-2011 во) — Коми Республикаса нимйӧза гижысь, Коми Республикаса культураын нимöдана уджалысь, Иван Куратов нима канму премиа босьтысь.
Гижан удж
Иван Торопов босьтчис гижны очеркъяс, кодъяс петавлісны «Войвыв кодзув» журналын. «Кыв кӧ сетін» медводдза висьтсӧ И. Торопов йӧзӧдіс 1959 воын. Сэсся чужисны «Бригадир да сылӧн тӧварышъяс», «Майя» (1959). Регыдӧн петіс «Ми — войвывсаяс» висьт чукӧр. 1962 воö «Войвыв кодзув» журналын петö «Ныв локтiс пармаö» повесьт, шöр геройöн лоö Галя Горицвет. Ассьыс олöмсö Гижысь петкöдлö автобиографическöй гижöдъясын: «Шуриклы шыд», «Проса рок» (1966), «Воклы дозмöр» (1967), «Кöнi тэ, кар?» (1967), «Регыд дас квайт» (1971). Танi петкöдчö Тороповлöн гижöдъясын меднималана герой - Федя Мелехин.
1970 воö «Войвыв кодзув» журнал йöзöдö «Чужин кö тэ мортöн» романлысь медводдза юкöн, а 1974 воын романыс петö торъя небöгöн. 1972 воö петö «Но-о, биа бордаяс!» повесьт, кöнi петкöдчö быдмöм Федя Мелехин.
Иван Григорьевич гижöдъясын тыдовтчöны экологическöй проблемаяс: «Арся сьыланкыв» повесьт (1973), «Дозмöр койт» пьеса (1974). 1975 воын петö «Тiянлы водзö овны» повесьт, критикъяс вылö донъялiсны гижöдсö. 1977 воын петö «Видза колян, мушкетер!» повесьт, кодi помалö мелехин циклсö.
Рака тӧлысь 4-ӧд лун
Рака тӧлысь 4-ӧд лун — Григорий календарын 63-ӧд лун (кассяна воясӧ — 64-ӧд лун). Во помӧдз 302 лун.
Лириодендрон
Лириодендрон ( Liriodendron )  —  магнолия котырса корья пу увтыр. Сійӧ быдмӧ асыввыв Войвыв Америкаын да Азияын.
Сора (кыв)
Сора (Sora, Saora, Saonras, Shabari, Sabar, Saura, Savara, Sawaria, Swara, Sabara) — тайӧ Индияын (асыввыв Орисса, сидзжӧ Андхра Прадеш, Мадхъя Прадеш, Бихар, Тамил Наду, Рытыввыв Бенгалия да Ассам штатъясын) мунда кыв. Анбуръяс — сора сомпенг, латин да телугу.
Кведлинбург (кар)
Кведлинбург (Quedlinburg) - тайӧ Германияса кар.
Йӧз:
620-ӧд вояс
Квайтсё кызьӧд вояс - 621 восянь 630 воӧдз.
Калифорний
Калифорний, лат. Californium (Cf) тайӧ 98-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив. Топыдлун - 15,1 г/см³. Сылан температура - 1173 K либӧ 900 °C. Пуӧ 1743 K либӧ 1470 °C дырйи.
Коми Республикаса кып
Коми республикалӧн кып — тайӧ демократическӧй правовӧй канмулӧн, национальнӧй культуралысь традицияяс видзӧмлӧн, сылӧн уна национальносьтя войтыр ӧтувъялунлӧн символ.
История
Кып вынсьӧдӧма 2006 вося сора тӧлысь 4 лунӧ Коми Республикалӧн оланпасӧн.
Кыплысь шыладсӧ лӧсьӧдӧма Нёбдінса Витторлӧн «Варыш поз» сьыланкыв вылӧ подуласьӧмӧн, кодӧс выльысь вежлалыштіс Михаил Герцман.
Кыплӧн кывъясыс Виктор Савинлӧн, комиӧн шыльӧдіс-лӧсьӧдіс Владимир Тимин; роч текстсӧ шыльӧдісны Александра Шергина да Александр Суворов.
2012 воӧ коми гижысь Гений Горчаков вӧзйис эновтчыны Нёбдінса Витторлӧн кывъясысь да шыладысь, да вӧзйис ассьыс вариант: выль кывъяс да шылад.
2016 вося лӧддза-номъя тӧлысь 12-ӧд лунӧ, кор пасйӧны Рочму лун, Коми мулӧн кып медводдзаысь юргис Москваын С.В. Рахманинов нима Концерт жырйын, кӧні Россияса нимӧдана артист Юрий Ткаченко веськӧдлӧм улын ӧтувтӧм симфоническӧй оркестр ворсіс коми кыпсӧ «Симфония гимнов» проект олӧмӧ пӧртігӧн.
Таджикистанса сомони
Сомони тайӧ сьӧм Таджикистанын.
Неувидия
Неувидия (Neuwiedia) – Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын да Океанияын.
Ен
Ен - Коми мифологияын медыджыд бур ен, му вӧчысь (демиург).
Советск (Киров обласьт)
Йӧз: 17,2 сюрс гӧгӧр (2005).
Сора тӧлысь 10-ӧд лун
Сора тӧлысь 10-ӧд лун — Григорий календарын 191-ӧд лун (кассяна воясӧ — 192-ӧд лун). Во помӧдз 174 лун.
Барнаул
Барнаул тайӧ Рочмуса кар, Алтай ладорлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 648,1 сюрс гӧгӧр (2009).
630-ӧд вояс
Квайтсё комынӧд вояс - 631 восянь 640 воӧдз.
Узбекистанса сум
Узбекистанса сум тайӧ сьӧм Узбекистанын.
Гупия котыр
Гупия котыр (Goupiaceae ) — мальпигия чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Дихапеталумъяс 1 увтыр да 3 сикас. Сійӧ быдмӧ Лунвыв Америкаын.
Омӧль
Омӧль (коми-перым Куль) тайӧ медічӧт ен, лёк демиург Коми мифологияын. Омӧль сійӧ Енлӧн вокыс.
650-ӧд вояс
Квайтсё ветымынӧд вояс - 651 восянь 660 воӧдз.
Эйнштейний
Эйнштейний (Es) тайӧ 99-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив. Топыдлун - 8,84 г/см³. Сылан температура - 1133 K либӧ 860 °C.
Нигрителла
Нигрителла (Nigritella) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Европаын.
Сыктывдiн район
Сыктывдинский район Коми
Штип кыв
Штип кыв (gjuha shqipe, /ˈɟuha ˈʃcipɛ/), сідзжӧ албан кыв — тайӧ палеобалкан кыв, каналан Албанияын да Косовоын, официал Черногориялӧн да Македониялӧн регионъясын. Анбур — латин, важӧн эллин, араб, кирилл, эльбасан, бутакукъе.
Яп кыв
Яп кыв - тайӧ Яп діяс вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин.
Европа (астероид)
Видзӧдӧй тшӧтш
Европа (спутник)
Яп кыв
Яп анбур
a aa ae ä e ee ea ë i ii o oo oe ö u uu b bp ch d f f' g gg k k' l l' ll lr m m' n n' ng ng' p p' q r rr s t t' th th' w ww y yy
Пример
Gubine gidii mani gargeleg nga faileng nibapuf matt'awen nge rogon. Bay laniyan nipii e nam, ere ngauda ted matt'aawen e chaa niba chugur ngoded nimod walag dad.
Сора тӧлысь 11-ӧд лун
Сора тӧлысь 11-ӧд лун — Григорий календарын 192-ӧд лун (кассяна воясӧ — 193-ӧд лун). Во помӧдз 173 лун.
Тольятти
Тольятти тайӧ Рочмуса кар, Самара обласьтын. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 705,5 сюрс гӧгӧр (2008).
Сыктывдін район
Сыктывдін район (Сыктывдинский район) — тайӧ Коми республикаын район. Лӧсьӧдӧма 1929 вося сора тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
Юрсикт: Выльгорт
Ћ
Ћћ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб да черногор кывъясын. Шуанног — [t͡ɕ] (латин анбурын Ćć).
Видзӧдӧй тшӧтш
Ђ
Ꙉ
Вернигероде
Вернигероде (Wernigerode) - тайӧ Германияса кар.
Йӧз:
Рака тӧлысь 5-ӧд лун
Рака тӧлысь 5-ӧд лун — Григорий календарын 64-ӧд лун (кассяна воясӧ — 65-ӧд лун). Во помӧдз 301 лун.
Фермий
Фермий, лат. Fermium (Fm) тайӧ 100-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив. Сылан температура - 1800 K либӧ 1527 °C.
Хакасия
Хакасия республика (Хакас Республиказы) тайӧ регион Рочмуын.
Выль Афон
Выль Афон (Новый Афон, Афон Ҿыц) тайӧ Абхазияса кар, Гудаута районын. Турист да культурнӧй шӧрин. Выль Афонса Симон Кананитса манастыр.
Йӧз: 1,3 сюрс гӧгӧр (2003).
Дорида
48 Дорида — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 278 × 142 км. Дорида восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1857 воӧ.
География
Европа
Европа - му юкӧн войвыв шарджынйын, Евразиялӧн рытыввыв кӧдж.
Австралия да Океания
Австралия - му юкӧн лунвыв шарджынйын.
Джакарта
Джакарта (Jakarta) тайӧ Индонезияса кар, Индонезиялӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Казахстанса тенге
Казахстанса тенге тайӧ сьӧм Казахстанын.
Ѓ
Ѓѓ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ македон кывйын. Шуанног — [ɟ] либӧ [d͡ʑ].
Рака тӧлысь 6-ӧд лун
Рака тӧлысь 6-ӧд лун — Григорий календарын 65-ӧд лун (кассяна воясӧ — 66-ӧд лун). Во помӧдз 300 лун.
Ёма
Ёма (Йома, Юма) — Коми мифологияын ен.
Ёма коми фольклорын
Ёма — коми мойдъясын аслыспӧлӧс герой: морт кодь персонаж, олӧ вӧр керкаын пемӧсъяскӧд, лягуша да гут-гагкӧд.
Сылӧн медшӧр функцияыс – тунасьӧм, йӧзӧс тшыкӧдӧм, нывъяслы инициация обряд нуӧдӧм.
Ёма образ матын роч Баба-Ягалы да карелъяслӧн Сюоятарлы. Ёма мукӧддырйи – Гундырлӧн гӧтыр.
Џ
Џџ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ серб, черногор, македон да абхаз кывъясын. XV — XIX нэмъясӧ шыпас вӧдитчисны сідзжӧ румын кирилл анбурын. Шуанног — [ɖʐ] (латин серб анбурын dž).
Видзӧдӧй тшӧтш
Ц
Ꙡ
Язьёль (Сыктывдін район)
Язьёль (Язель) – Коми республикаын Сыктывдін районса Час сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Язьёль пукалӧ кӧрттуй бокын. Посёлоксянь Час шӧрсиктӧдз 11 км, Выльгорт юрсиктӧдз 65 км.
Олысь лыд
Сиктын олӧны комияс да рочьяс.
Минангкабау (кыв)
Минангкабау (Baso Minangkabau, Baso Minang, باسو مينڠكاباو) либӧ минанг кыв - тайӧ рытыввыв да войвыв Суматра ді вылын (Индонезия) а сідзжӧ Малайзияын малай-полинезия кыв. Анбуръяс - латин, араб (вичкоын), важӧн тамил.
Войпель
Войпель (Ойпель) тайӧ Перым ен Коми мифологияын.
Эллин кыв
Эллин кыв (ελληνικά, ελληνική γλώσσα), сідзжӧ грек кыв — тайӧ инд-европаса кыв, Элладаын (Грецияын) да Кипр ді вылын (туроккӧд) каналан кыв.
Эллин кыв вылын кывбур
ΔΙΑΘΗΚΗ <ul style="font-size:90%;padding:.3em 0 .3em 25px;margin:0"> </ul>
Видзӧдӧй тшӧтш
Важ эллин кыв
660-ӧд вояс
Квайтсё квайтымынӧд вояс - 661 восянь 670 воӧдз.
Зарни ань
Зарни ань (Золотая баба, Золотая женщина) тайӧ ен Коми мифологияын.
Литва кыв
Литва кыв (lietuvių kalba) — тайӧ балт кыв, Литваын каналан да официал кыв.
670-ӧд вояс
Квайтсё сизимдасӧд вояс - 671 восянь 680 воӧдз.
Менделевий
Менделевий, лат. Mendelevium (Md) тайӧ 101-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив. Сылан температура - 1100 K либӧ 827 °C.
Нобелий
Нобелий, лат. Nobelium (No) тайӧ 102-ӧд химия элемент. Актинид, радиоактив.
Рака тӧлысь 7-ӧд лун
Рака тӧлысь 7-ӧд лун — Григорий календарын 66-ӧд лун (кассяна воясӧ — 67-ӧд лун). Во помӧдз 299 лун.
Кыргызстанса сом
Кыргызстанса сом тайӧ сьӧм Кыргызстанын.
Сора тӧлысь 12-ӧд лун
Сора тӧлысь 12-ӧд лун — Григорий календарын 193-ӧд лун (кассяна воясӧ — 194-ӧд лун). Во помӧдз 172 лун.
680-ӧд вояс
Квайтсё кӧкъямысдасӧд вояс - 681 восянь 690 воӧдз.
Едэма (Изьва район)
Едэма (Васильевка) — Коми Республикаса Изьва районысь Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалö Печора ю бокын, Кельчиюр сиктсянь 11 км ылнаын. Орчча грездъяс: Изьвавом (мöд нимыс – Усьте), Галфедь, Неридз. Матiгöгöрса ю – Изьва, грездгöгöрса вöр – Едэма яг.
История
Артмис 1850-1858 воясö, медводдзаысь пасйöма 1858 воын кыдз Едомскöй выселок.
1918 воын — Едомскöй грезд (либö Мазалиха), 2 йöр, 15 олысь.
1926 воын — Мазалины грезд (либö Едома), 9 йöр, 40 олысь (20 мужичöй да 20 нывбаба).
1930 воын танi уджалöма кучик вöчан завод.
1970-80-öд воясö грездса олысьяслöн лыдыс ёна чинiс: 1970-öд воын вöлi 124 морт, а 1979-öд воö коли сöмын 47 морт.
1989 воын — 26 морт (14 мужичöй да 12 нывбаба), 2001 воын — 12 морт, 2010 воын – 8 морт.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс. Асьнысӧ шуӧны едэмсаяс. 2010 воын танӧ оліс сöмын 8 морт, чужан кыв — коми, медся паныдасьлысь ов — Филиппов.
Овмӧс да транспорт
Грездын эм некымын мотоцикл, автомобильяс абуöсь, эм ичöт лавка; йöз оз уджавны, олöны пенсия вылö, вöралöмöн да чери кыйöмöн.
Культура да велӧдӧм
Велöдчанiн ни культура керка абу.
2008-ӧд во
2008 (кык сюрс кӧкъямысӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
690-ӧд вояс
Квайтсё ӧкмысдасӧд вояс - 691 восянь 700 воӧдз.
Сора тӧлысь 13-ӧд лун
Сора тӧлысь 13-ӧд лун — Григорий календарын 194-ӧд лун (кассяна воясӧ — 195-ӧд лун). Во помӧдз 171 лун.
700-ӧд вояс
Сизимсёӧд вояс - 701 восянь 710 воӧдз.
Оберония
Оберония (Oberonia) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Палеарктикаын да Выль Гвинеяын.
Давша
Давша (Давше) тайӧ Россияса сикт, Бурятия республикалӧн сикт, Северобайкальск районын. Баргузин заповедниклӧн шӧриныс. Байкал ты бокӧ.
Йӧз: 114 гӧгӧр (1991), 3 котыр (2008).
Кушманов Виктор Витальевич
Олан туй
Куліс 2004 вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Кывбуръяссӧ пондіс йӧзӧдны 1960-ӧд воясӧ «Молодёжь Севера» газетын, а медводдза кывбур чукӧрыс — «Мне двадцать лет» — петіс 1965 воын. 1973 восянь СССР-са гижысь котырын.
Германий
Германий, (Ge) лат. Germanium тайӧ 32-ӧд химия элемент. Поликӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 5,323 г/см³. Сылан температура - 1211.40 K либӧ 938.25 °C. Пуӧ 3106 K либӧ 2833 °C температура дырйи.
720-ӧд вояс
Сизимсё кызьӧд вояс - 721 восянь 730 воӧдз.
Сӧбсикт (Луздор район)
Сӧбсикт (Сэпсикт) – Коми Республикаын Луздор районса Ношуль сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Луз юлӧн веськыд берегын. Сӧбсиктсянь Ношуль шӧрсиктӧдз 6 км, Абъячой юрсиктӧдз 38 км, Сыктывкар юркарӧдз 227 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс да рочьяс.
Бор
Бор, лат. Borum (B) тайӧ 5-ӧд химия элемент, абу кӧртулов, руд либӧ гӧрд рӧма. Топыдлун - 2,34 г/см³. Сылан температура - 2349 K либӧ 2076 °C. Пуӧ 4200 K либӧ 3927 °C температура дырйи.
Рака тӧлысь 9-ӧд лун
Рака тӧлысь 9-ӧд лун — Григорий календар серти 68-ӧд лун (кассяна воясӧ — 69-ӧд лун). Во помӧдз 297 лун.
Екатеринбург
Екатеринбург либӧ Катькар – Рочмуын медыджыд каръясысь ӧти, Свердловск обласьтлӧн юркар.
Катькарыс – Уралын индустрия, наука да культура шӧрин.
Карын олӧ 1 315,1 сюрс гӧгӧр морт (2007).
710-ӧд вояс
Сизимсё дасӧд вояс - 711 восянь 720 воӧдз.
Рака тӧлысь 10-ӧд лун
Рака тӧлысь 10-ӧд лун — Григорий календарын 69-ӧд лун (кассяна воясӧ — 70-ӧд лун). Во помӧдз 296 лун.
Сора тӧлысь 14-ӧд лун
Сора тӧлысь 14-ӧд лун — Григорий календарын 195-ӧд лун (кассяна воясӧ — 196-ӧд лун). Во помӧдз 170 лун.
2009-ӧд во
2009-ӧд (Кык сюрс ӧкмысӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Туркменистанса манат
Туркменистанса манат тайӧ сьӧм Туркменистанын.
Акриопсис
Акриопсис (Acriopsis) –  орхидея котырса быдмас увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын да Океанияын.
730-ӧд вояс
Сизимсё комынӧд вояс - 731 восянь 740 воӧдз.
Ивановка (Луздор район)
Ивановка (Ивановка) — Коми Республикаын Луздор районса Прокопьевка сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ќ
Ќќ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ македон кывйын. Шуанног — [c] либӧ [t͡ɕ].
Ыджыд Перым
Ыджыд Перым (Ыджыт Перем, Пермь Великая) тайӧ финн-йӧгра важвылӧм обласьт.
Пыстина Виктория Владимировна
Пыстина Виктория Владимировна (1971) — коми сьылысь, Коми Республикаса нимйӧза артистка.
Олан туй
Уджалӧ Коми республикаса Филармонияын сьылысьӧн. Сьылӧ «Зарни ёль» ансамбльын. Та кындзи велӧдӧ Тима Вень нима Коми республикаса культура колледжын.
740-ӧд вояс
Сизимсё нелямынӧд вояс - 741 восянь 750 воӧдз.
Лопыдін (Кӧрткерӧс район)
Лопыдін (Лопыдино) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Нам сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Улан-Удэ
Улан-Удэ (Улаан-Удэ) тайӧ Россияса кар, Бурятия республикалӧн юркар. Культурнӧй да научнӧй шӧрин. Селенга ю бокӧ.
Йӧз: 373 сюрс гӧгӧр (2007).
Бурятия
Бурятия республика (Буряад Республика) тайӧ регион Рочмуын.
Литваса лит
Лит тайӧ сьӧм Литваын.
Идиш
Идиш (ייִדיש [ˈjidiʃ]) — тайӧ герман кыв, еврей войтырлӧн чужан кывъясысь ӧти, Еврей асвеськӧдлан обласьтын официал кыв.
Латвияса лат
Лат тайӧ сьӧм Латвияын.
Сора тӧлысь 15-ӧд лун
Сора тӧлысь 15-ӧд лун — Григорий календарын 196-ӧд лун (кассяна воясӧ — 197-ӧд лун). Во помӧдз 169 лун.
Ирвингия котыр
Ирвингия котыр (Irvingiaceae ) — мальпигия чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Ирвингияяс 3 увтыр да 20 сикас.
Палес
49 Палес — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 149,80 ± 3,8 км. Палес восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1857 воӧ.
Шомчужысь
Шомчужысь, лат. Carboneum (C) тайӧ 6-ӧд химия элемент, абу кӧртулов. Топыдлун (графит) - 2,27 г/см³, (алмаз) - 3,513 г/см³. Сылан температура - 3800 K либӧ 3527 °C. Пуӧ 4300 K либӧ 4027 °C дырйи.
Акрохэне
Акрохэне (Acrochaene ) — орхидея котырса быдмас увтыр. Сійӧ быдмӧ лунвыв-асыввыв Азияын.
750-ӧд вояс
Сизимсё ветымынӧд вояс - 751 восянь 760 воӧдз.
Каролин кыв
Каролин кыв (Refaluwasch) - тайӧ Войвыв Мариана діяс вылын малай-полинезия кыв, англичан да чаморрокӧд каналан кыв. Анбур - латин.
Каролин анбур
a, á, b, bw, d, e, é, f, g, gh, h, i, kk, l, m, mw, n, ng, o, ó, p, pw, r, rh, s, sch, t, tch, u, ú, w, y, z
Понапе (кыв)
Понапе кыв (pohnpei) - тайӧ Понпеи ді вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин.
2007-ӧд во
2007-ӧд (Кык сюрс сизимӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Понапе (кыв)
Понапе анбур
a, e, i, o, oa, u, h, k, l, m, mw, n, ng, p, pw, r, s, d, t, w
Букур (Изьва район)
Букур (рочӧн: Бакур) — Коми Республикаын Изьва районысь Сизяб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Букур пукалӧ Изьва юлӧн шуйга вадӧрын, Изьва юрсиктлы паныдамоз.
Орчча оланінъяс
Букурсянь войвылас пукалӧ Брыка грезд, а сы сайын овмӧдчӧминса шӧрсикт — Сизяб. Рытвылас пукалӧ Варыш грезд, а лунвылас, вӧр сайын — Ёль грезд.
Юкӧнъяс
Букур сиктын выйим татшӧм юкӧнъяс:
История
Букур медводдзаысь казьтыштӧма кабалаясын 1820 воын.
Чакма (кыв)
Чакма (Changma Vaj либӧ Changma Kodha) - тайӧ Индияын (Мизорам, Аруначал Прадеш да Трипура штатъясын), Бангладешын да Мъянмаын инд-арий кыв.
Чакма анбур (Ajhā pāṭh)
Гора пасъяс:
Рака тӧлысь 13-ӧд лун
Рака тӧлысь 13-ӧд лун — Григорий календарын 72-ӧд лун (кассяна воясӧ — 73-ӧд лун). Во помӧдз 293 лун.
Чакма (кыв)
Чакма анбур (Ajhā pāṭh)
Лыдпасъяс:
Ꙟ
Ꙟꙟ (ын) — кирилл анбурлӧн шыпас, XV — XIX нэмъясӧ бергаліс румын кирилл анбурын. Шуанног — [ɨn], [ɨm] да [ɨ] кывъяслӧн водзын (ӧнія латин румын анбурын în, îm либӧ î).
Чакма (кыв)
Чакма анбур (Ajhā pāṭh)
𑄶 0 𑄷 1 𑄸 2 𑄹 3 𑄺 4 𑄻 5 𑄼 6 𑄽 7 𑄾 8 𑄿 9
Ꙟ
Видзӧдӧй тшӧтш
Î
Кремний
Кремний, лат. Silicium (Si) тайӧ 14-ӧд химия элемент, абу кӧртулов, руд рӧма. Топыдлун - 2,33 г/см³. Сылан температура - 1687 K либӧ 1414 °C. Пуӧ 2628 K либӧ 2355 °C температура дырйи.
760-ӧд вояс
Сизимсё квайтымынӧд вояс - 761 восянь 770 воӧдз.
Аргентина
Аргентина, Аргентина Республика (Argentina) — тайӧ канму Лунвыв Америкаын.
Елена (тӧлысь)
Елена — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн ыджда — 43,4 × 38,2 × 26 км. Сатурнӧдз шӧр кост 377 396 км. Елена восьтісны Францияса астрономъяс Пьер Лаке да Жан Лекашо 1980 воын.
Новосибирск
Новосибирск либӧ Выльсибыркар — Рочмуын медыджыд каръясысь ӧти, Новосибирск обласьтлӧн юркар.
Выльсибыркар — Сибырын индустрия, наука да культура шӧрин.
Выльсибиркарын олӧ 1390,5 сюрс гӧгӧр морт (2008).
Сора тӧлысь 16-ӧд лун
Сора тӧлысь 16-ӧд лун — Григорий календарын 197-ӧд лун (кассяна воясӧ — 198-ӧд лун). Во помӧдз 168 лун.
Сурма
Сурма, лат. Stibium (Sb) тайӧ 51-ӧд химия элемент. Кӧртулов, еджыд рӧма. Топыдлун - 6,691 г/см³. Сылан температура - 903.78 K либӧ 630.63 °C. Пуӧ 1860 K либӧ 1587 °C температура дырйи.
Рака тӧлысь 14-ӧд лун
Рака тӧлысь 14-ӧд лун — Григорий календарын 73-ӧд лун (кассяна воясӧ — 74-ӧд лун). Во помӧдз 292 лун.
Мокчой (Изьва район)
Мокчой (Мохча) — Коми республикаын Изьва районысь Мокчой сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Фольклор
Мокчойлӧн ним артмӧма кык юкӧнысь: мок да чой. Мӧд юкӧныс чой — керӧс, мыльк. Медводдза юкӧн (мок) йӧзыс гӧгӧрвоӧны некымын ног:
География
Сикт пукалӧ Изьва юлӧн шуйга берегын, Мокчашар полой дорын. Мокчойсянь Изьва юрсиктӧдз 4 км.
Юкӧнъяс
Сиктыс куим юкӧна: Мокчойюр, Мокчой, Тод
Мокчой юкӧныс ачыс юксьӧ, тані эм:
Местаяс: Больничадор, Вичкодор, Горӧдскӧйчой, Детдомдор, Нардомдор, Поспом, Поштадор, Сельподор, Техникадор, Титпияндор, Школадор, Шорбок, Шорйыв, Шормӧдар, Шорсай, Шыясдор.
Тодыс бара юксьӧ, сэні нёль юкӧн:
Тодса местаяс: Калина.
Мокчойюрса местаяс: Сидук
Татчӧс ландшафтъяс
Изьва юлӧн полой:
Мокчашарса ландшафтъяс: Важ Джум, Весьланчой, Вӧрӧтавесьт, Выль Джум, Изъянырд, Кось, Прӧлейвом, Рощадор, Рысьвавом, Шарвом, Шеллявыв, Шелляув, Шорвом.
Шоръяс: Балдашор — Ыджыдшорлӧн юкӧн; Конашор = Усьташор (Мокчой да Тод костын), Кӧрмашор, Левашор, Нӧлыньшор (торйӧдӧ Мокчой Гамысь); Ӧксяшор, Чуйдасяншор (торйӧдӧ Мокчой Букурысь), Ыджыдшор (= Мяндиншор).
Тыяс: Баляты, Больничаты, Вискаты, Ижматы, Сімты, Тальматы, Ыджыдты.
Діяс: Нырд.
Мылькъяс: Ванюкчой, Ванькакерӧс, Весьланчой, Ёлькерӧс, Ляга, Мичамыльк.
Муяс да видзьяс: Аллёму, Афанасейму. Бедамель, Ванькакерӧс, Виссай, Власейму (Кантукму), Выльму, Дякӧнйӧр, Ёлькерӧс, Иванді, Йигакерӧс, Кармыльк, Кожевинкерӧс, Кӧнӧвал / Коневал/, Кыктыкост (Тальматы да Ыджыдты костын), Мокчойвыв, Мӧдпӧв, Морскӧй веретя, Ӧльмыльк, Рассай, Уйт, Фӧнарму.
Туйяс: Бамтуй, Ёльтуй. Мӧгила вылэ каан туй, Шӧртуй.
Посъяс: Дымпос, Мяндинпос, Нӧлыньпос, Пичкалевпос, Ыджыдпос.
Юкмӧсъяс: Левабурня, Митрофанбурня, Пименбурня, Поморямбурня, Рӧдьваньбурня, Сидкобурня, Сидукбурня.
Мукӧдінъяс: Пронь Иван.
История
Швецов "Казьтылан небӧгын" (1864 в.) шуӧма, медводдза олысьяс пӧ воӧмаӧсь татчӧ 1737 во гӧгӧрын. И.Л. Жеребцов серти, Мокчой грезд котыртӧма 1745 да 1763 вояс костын. А.П. Афанасьев датируйтӧ грезд артмӧмсӧ 1763 воӧн, а А.И. Туркин пасйӧ, мусерпасын пӧ Мокчойыд петкӧдчӧ медводз 1846 воӧ.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Уква
Уква (Ухта) — тайӧ Рочмуын кар, Коми республикаысь Уква каркытшлӧн шӧрин. Промышленносьт, туялан да культура шӧрин.
Ним артмӧм
Кар ним артмӧма Уква ю нимсянь.
География
Кар пукалӧ Уква ю берегъясын. Уквасянь Сыктывкар юркарӧдз км.
Чекшидор (Луздор район)
Чекшидор (Климовская) – Коми Республикаын Луздор районса Ношуль сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Чекши юлӧн веськыд берегын, Луз юлӧн вомсянь неылын. Чекшидорсянь Ношуль шӧрсиктӧдз 1 км, Абъячой юрсиктӧдз 31 км, Сыктывкар юркарӧдз 220 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Амстердам
Йӧз:
770-ӧд вояс
Сизимсё сизимдасӧд вояс - 771 восянь 780 воӧдз.
Сатавал кыв
Сатавал кыв - тайӧ Сатавал ді вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин.
Сатавал анбур
a, ae, ch, e, eo, f, g, i, iu, k, m, mw, ng, n, oa, o, p, pw, rh, r, s, t, u, w, y
Акрорхис
Акрорхис (Acrorchis roseola ) — орхидея котырса быдмас увтыр. Сійӧ быдмӧ Костарикаын да Панамаын.
Неромкар
Неромкар (Верхотурье) тайӧ Рочмуса кар, Свердловск обласьтлӧн кар. Промышленнӧй, да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 7,6 сюрс гӧгӧр (2005).
Кӧч
Кӧч
Бараксанов Геннадий Григорьевич
Бараксанов Геннадий Григорьевич  (комиӧн Гриш Гень) (1934–1997) — тӧдчана коми туялысь, нималана лингвист. Сылӧн ки улысь петӧма сёысь унджык наука удж. Сійӧ вӧлӧма ыджыд наука форумъяс котыртысьӧн, тӧлка, вежӧра велӧдысьӧн, миян республикаын, мукӧд финн-йӧгра республикаын да суйӧрсайса финн-йӧгра туялысьяс костын пыдди пуктана мортӧн. Сійӧ пуктӧма ыджыд пай коми филология сӧвмӧмӧ. Вӧлӧма Сыктывкарса канму университетын медводдза велӧдысьяс лыдын.
Олан туй
Геннадий Бараксанов чужӧма 1934-ӧд вося кӧч тӧлысь 12-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Кык во мысти семьяыс вуджӧма овны Сыктывдін районса Сёська сиктӧ, кӧні и кольӧма туялысьлӧн челядьдырыс. Мамыс, Мария Ивановна, 1910-ӧд воын чужлӧма, вӧлӧма Шошкаса совхозын уджалысьӧн. Батьсӧ Геннадий Григорьевич абу тӧдлӧма. Бараксанов Григорий Прокопьевич кувсьылӧма 1938-ӧд воӧ, сылы вӧлӧма сӧмын 27 арӧс. Мамыс кольӧма ӧтнас куим челядькӧд. Сьӧкыд вӧлӧма сиктса челядьдыр: ковмылӧма велӧдчыны, уджавны совхозын да нӧшта гортын. Война кадся сьӧкыдторъяс вылӧ видзӧдтӧг, Геннадий пыр бура велӧдчӧма да нӧшта отсалӧма чоя-вокыслы.
1949-ӧд воын помалӧма Сёськаса сизимвося школа да пырӧма Сыктывкарса педагогика училишӧӧ. Велӧдчӧмыс сетчӧма кокньыда, да 1953-ӧд воын сійӧ пырӧ велӧдчыны Коми канмуса педагогика институтлӧн история-филология юкӧнӧ, кодӧс помалӧма 1958-ӧд воын да лоӧма коми кыв да литература, роч кыв да литература велӧдысьӧн. Студенталігӧн на Геннадий Григорьевич казялӧма, мый сійӧс кыскӧ туялан уджӧ.
Но пыр жӧ аспирантураын велӧдчыны эз артмы. 1958-ӧд воянь 1960-ӧд водз Г. Г. Бараксанов служитӧма армияын Свердловск карын, вӧлӧма младшӧй лейтенантӧн КГБ-ын. Сэк кадӧ тайӧ вӧлі элитнӧй войскаӧн, кытчӧ бӧрйылісны медбур зонъяссӧ, «коммунизм пуктысьясӧс», спортсменъясӧс. Татшӧмӧн и вӧлӧма Геннадий Григорьевич, школаын на сійӧ пырӧма комсомолӧ, а институтын, коймӧд курсын вӧлӧма коммунистическӧй партияӧ пырӧм могысь кандидатӧн, 1957-ӧд воянь КПСС-ӧ пырысь.
Армияысь воӧм бӧрын заводитӧ уджавны Коми небӧг лэдзанінын видз-му литература юкӧнын редакторӧн. Недыр мысти пырӧ СССР-са наука академиялӧн Коми филиалса аспирантураӧ. Репетиторъяс отсӧгӧн велӧдӧ удмурт, маддяр да немеч кывъяс.
Мӧскуаын велӧдчигӧн Г.Г. Бараксанов гӧтрасьӧма да 1963-ӧд воын сылӧн чужӧма Галина ныв. Аспирантура помалӧм бӧрын кольӧ семьясӧ да воӧ Сыктывкарӧ, 1963-ӧд восянь 1967-ӧд водз уджалӧ Коми филиалса кыв да литература юкӧнын младшӧй научнӧй сотрудникӧн. Сыктывкарын Г.Г. Бараксанов лӧсьӧдӧ выль семья. Тайӧ кадсянь олӧм да туялан уджъяс вӧлі топыда йитчӧмаӧсь Коми мукӧд да коми кывкӧд.
1993-ӧд воын пенсия вылӧ петӧм бӧрын недыр кад уджалӧма национальносьтъяс делӧяс кузя министерствоын.
Кулӧма 1997-ӧд вося рака тӧлысь 16-ӧд лунӧ, кор сылӧн мамыс вӧлі ловъя на, гуалӧма Сыктывдін районса Сёська сиктын.
Наукаын пай
Кыв туялан институт ёна отсалӧма Геннадий Григорьевичлы сӧвмыны кыдз туялысьлы. Сійӧ кутӧма топыд йитӧдъяс став том туялыськӧд, кодъяскӧд велӧдчӧма да тӧдмасьӧма институтын. Татчӧ пырисны Мӧскуаысь, Ижкарысь, Йошкар-Олаысь, Ужгородысь, Саранскысь да мукӧд карысь туялысьяс. Нуӧдлӧма ёртъяссӧ аслас радейтана Сёська сиктӧ, тӧдмӧдлӧма коми войтыркӧд да сылӧн оласногӧн. Г.Г. Бараксановлӧн вӧліны зэв нималана велӧдысьяс: В. И. Лыткин, Б. А. Серебренников, К. Е. Майтинская да мукӧд тӧдчана финно-угровед. Геннадий Бараксанов гижӧ «Коми литературный язык, история его формирования и диалектная основа» тема вылӧ кандидатскӧй диссертация, кодӧс дорйӧ 1964-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 26-ӧд лунӧ.
1970-ӧд вося косму тӧлысь 1-ӧд лунӧ Сыктывкарын вӧлі артмӧдӧма Кыв, литература да история институт Альберт Ванеев юрнуӧдӧм улын. Вӧлі дасьтӧма кык юкӧн: кыв, литература да фольклор юкӧнӧн веськӧдліс А. Е. Ванеев, кыв юкӧнӧн — Г. Г. Бараксанов. 15 во туялысь сетӧма Кыв, литература да история институтса кыв юкӧнлы. 1972-ӧд воын СССР-са наука академиялӧн Президиум сетӧ сылы старшӧй научнӧй сотрудниклысь ним. Г. Г. Бараксанов эз уджав сӧмын ӧти наука нырвизьын, сійӧ нӧшта окотапырысь туяліс коми сёрнисикасъяс, республикаысь сикт сёрни, велӧдіс кыв история да ӧнія кадӧ кыв сӧвмӧм. Унаысь ветліс экспедицияясӧ кыдз республикаті, сідз и Омск да Кола кӧджса комияс дорӧ. Унаӧн тӧдӧны Г. Г. Бараксановӧс кыдз делӧвыв кабала коми кыв вылӧ вуджӧдысьӧс, журнал да газет статьяяс гижысьӧс, радио да телепередачаса гӧсьтӧс.
Велӧдӧмын пай
Г.Г.Бараксанов пуктӧма ыджыд пай коми кыв видзӧмӧ, сӧстӧммӧдӧмӧ, кыв нормаяс сӧвмӧдӧмӧ.
Г.Г.Бараксанов лыддьыссьӧ и Сыктывкарса канму университетын коми кыв да литература кафедра пуктысьӧн-сӧвмӧдысьӧн. 1972—[1980]] воясӧ сійӧ уджалӧма университетын [[Микушев Анатолий Константинович|А.К. Микушевкӧд]] ӧттшӧтш. Медводдза кадӧ Г.Г. Бараксанов лыддьӧма пӧшти став курссӧ: «Основы финно-угорского языкознания», «Современный коми язык. Морфология», «Лексикология и лексикография коми языка», спецкурсъяс, семинаръяс, веськӧдлӧма студентъяслӧн курсӧвӧй да диплом уджъясӧн.
Öнія кадӧ сылӧн «быдтасъясыс» — велӧдысьяс, туялысьяс, журналистъяс пӧсь сьӧлӧмсянь казьтылӧны аслас вежӧра, тӧлка велӧдысьӧс. Ыджыд пай Г.Г. Бараксанов пуктіс нӧшта том туялысьяслы туй восьтӧмын. Коми наука шӧринын сылӧн веськӧдлан кадӧ вӧлі дорйӧма уна кандидатскӧй диссертация, ӧнія кадӧ тайӧ тшӧтш нималана туялысьяс: А. Н. Ракин, В. А. Ляшев, Л. М. Безносикова, Т. И. Прокушева, З. П. Ануфриева, Н. Д. Манова, Г. В. Федюнева, Е. А. Айбабина, Г. А. Некрасова, Е. А. Цыпанов.
Медшӧр уджъяс
Унджык туялан уджыс сиӧма коми гижӧда кыв нормируйтӧмлы. Тайӧ нырвизь улӧ и веськалӧны татшӧм уджъяс, кыдзи:
Пуктӧма ыджыд пай школаса программаяс да небӧгъяс лӧсьӧдӧмӧ. Е. Г. Артемовакӧд дасьтӧма коми кывйысь 4-7 классъяслы велӧдчан небӧгъяс. Гижӧма вузын велӧдчысьяслы пособиеяс да небӧгъяс, на лыдӧ и пырӧ «Современный коми язык. Лексикология» (М., 1985).
Рака тӧлысь 15-ӧд лун
Рака тӧлысь 15-ӧд лун — Григорий календарын 74-ӧд лун (кассяна воясӧ — 75-ӧд лун). Во помӧдз 291 лун.
Резерфордий
Резерфордий, лат. Rutherfordium (Rf), ССРСын ним - курчатовий (Ku) тайӧ 104-ӧд химия элемент, радиоактив кӧртулов. Топыдлун (гашкӧ) - 23 г/см³.
Лютеция
21 Лютеция — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 121 × 101 × 75 км. Лютеция восьтіс германияса-францияса астроном Герман Гольдшмидт 1852 воӧ.
Полидевк
Полидевк — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн ыджда — 3 × 2,5 × 2км. Сатурнӧдз шӧр кост 377 396 км. Полидевк восьтіс Америкаса астроном Кэролин Порко 2004 воын.
Печӧра (кар)
Печӧра – тайӧ Рочмуса кар, Коми Республикалӧн кар. Печӧра кар кыпӧдӧмаӧсь Печӧра ю бокӧ.
Тёвтя
Тёвтя (Tringa nebularia; Большой улит) – истан рӧдысь вӧрса лэбач.
Ыджда да рöм
Тёвтя неуна ыджыдджык истанысь. Ыджда сертиыс позьӧ ӧткодявны гулюкӧд. Тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 37 сантиметрӧдз, сьӧктаыс 200 граммӧдз, а шеныштӧм бордйыс метр джынйысь паськыдджык. Сьӧд нырыс квайт сантиметр кузьта, йылыс вывлань крукыля. Тёвтяӧс шулывлӧны тшӧтш еджыд куликӧн, вывтырыс уналаті дзик еджыд да: мышку бӧрладорыс, бӧж ведорыс, борд улысладорыс, кынӧм горулыс. Сьыліыс да мышку водзладорыс гӧрдовруд рӧма, но быд тывгӧн сэні еджыдӧн жӧ дорӧсалӧма. Еджыд морӧсыс кузьтаногыс сьӧд чутъяса, еджыд бӧжас тӧдчӧны вомӧна пемыд визьяс. Кузь кокыс няйт турунвиж рӧма, синмыс перкаль.