cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коми му ХVІ нэмсянь ХІХ нэмӧдз
Крестьяналӧн кыпӧдчылӧмъяс
Крестьяна тышкасисны тшӧтш му вӧсна. Найӧ ас кӧсйӧм сертиныс ытшкалісны канмулысь видзьяс, лӧсьӧдалісны аслыныс выль гӧран муяс. Тадзи вӧчисны унджык коми сиктын да грездын. Медся гырысь да тӧдчана кыпӧдчылӧмъясыс вӧлӧмаӧсь Кулӧмдін да Изьва вӧлӧсьтъясын. Изьватас крестьяна зыксисны сар власьткӧд бура дыр — 1833’ восянь 1838’ воӧдз. Веныс кыптӧма сыысь, мый сарлӧн чина йӧз шуӧмаӧсь кыпӧдны-вӧчны Пинега-Мозын туй. Изьва вӧлӧсьтсянь тайӧ туйӧдзыс вӧлі уна сё верст. Но крестьяналы шуисны-индісны: туй кыпӧдӧм могысь колӧ вичмӧдны йӧзӧс да вӧвъяс. Изьватас шогӧ усины — ӧд сы ылнаӧдз мунӧм-локтӧмыс дзикӧдз кисьтас эськӧ йӧзлысь овмӧсъяссӧ. Найӧ эз кутны пӧртны олӧмӧ сар чиновникъяслысь тшӧктӧмсӧ. Мӧдарӧ на, кутісны быдлаӧ элясьны, весиг сарлы гижисны та йылысь. Мӧдӧдісны ассьыныс йӧзӧс Изьвасянь Питеркарӧдз, медым мездысьны туй стрӧитӧмсьыс. Но ставыс весьшӧрӧ. Некод изьватасӧс эз кыв. 1838’ воын Изьваӧ сарлӧн чиновникъяс мӧдӧдісны кывзысьтӧм коми войтырӧс чирыштӧм могысь тышка вын. Салдатъясысь муртса водзджык Изьваӧ воӧма І Микулай сарлӧн чиновник П.И. Крузенштерн. Сійӧ ачыс сёрнитіс коми войтыркӧд, тӧдмаліс, кутшӧм помка вӧсна кыптіс зыкыс. И сувтӧма крестьяна дор. Найӧс лои мездӧма ылі туй стрӧитӧмысь.
Кулӧмдін вӧлӧсьтса олысьяс 1836’–1841’ воясӧ 24-ысь норасьлӧмаӧсь быдсяма чиновникъяслы, тшӧтш сарлы, асланыс лёк олӧм-вылӧм кузя. Гижлісны, мый уна вот лоӧ мынтыны, найӧс мый дзескӧдӧны-ӧтдортӧны сиктъясса да вӧлӧсьтса веськӧдлысьяс, чукӧртӧны оланпасӧн индытӧм сьӧм да с.в. Но воча кыв некодсянь эз волы. Крестьяна ёна дӧзмисны. 1842’ воӧ найӧ эз кывзыны сар чиновникъяслысь индӧдъяссӧ. Кулӧмдінса бунт, кыдзи крестьяналысь дӧзмылӧмсӧ сёрӧнджык нимтісны, дӧзмӧдӧма весиг І Микулай сарӧс. Эжва йылӧ, Кулӧмдінӧ, воисны салдатъяс, быдса отрад. Сарлы паныд сулалысьясӧс чорыда нӧйтісны ньӧръясӧн. Зыксӧ кыпӧдысь-пестысьясӧс, Гаврил да Родион Поповъясӧс, мӧдӧдісны овны чужан мусьыс бокӧ, ылі Сибырӧ. Кулӧмдінын крестьяналӧн кыпӧдчӧмыс лои тӧдса Коми му пасьтала. Та йылысь унаӧн дыр кад чӧж легендаяс висьтавлісны. Историяын тайӧ тӧдчана лоӧмтор йылысь 1928’ воын Нёбдінса Виттор (Виктор Савин) гижліс «Кулӧмдінса бунт» драма, сэні вӧлі висьталӧма коми йӧзлӧн вежӧрсялӧм йылысь, увтыртысьяслы паныд тыш панӧм йылысь. Ельӧсь, Габӧ, Даръя да мукӧдъяс мунӧны Кулӧмдінса «гӧлӧва» Ӧнись Гриш, жандармъяслы паныд. Драмаын петкӧдлӧма тшӧтш историяын збыльысь вӧвлӧм нималана коми мортӧс — Дмитрий Балинӧс. Челядь, лыддьӧй Нёбдінса Витторлысь драмасӧ, унатор содтӧд тӧдмалад. Сиктса олысьяслӧн кыпӧдчылӧмъяс вӧліны тшӧтш коми мулӧн мукӧд пельӧсын. Крестьяналӧн сар власьтлы паныд сувтӧмыс висьталӧ сы йылысь, мый коми йӧз некор абу вӧлӧмаӧсь рам кукань кодьӧсь, кужлӧмны дорйыны асьнысӧ, пыр тышкасьлӧмаӧсь бурджык олӧм-вылӧм вӧсна. Тайӧ тыш дырйиыс петкӧдчисны водзмӧстчысь йӧз, сиктса войтыр найӧс пыдди пуктісны, налы эскисны. Крестьяналӧн кыпӧдчылӧмъясыс шымыртісны эз сӧмын сикт-грездъяс, но быдса вӧлӧсьтъяс. Тышыс мунӧма ёнджыкасӧ сиктса йӧзлысь олӧмсӧ бурмӧдӧм вӧсна.
Изъюрова Раиса Дмитриевна
Изъюрова Раиса Дмитриевна (1914—2013) — коми строитель-каменщик, депутат, Социалистическӧй Уджвывса герой. Коми АССР-ын медводдза нывбаба, кодлы сетӧма тайӧ ыджыд нимыс.
Олан туй
Раиса Изъюрова чужӧма 1914-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 30-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Позтыкерӧсын (ӧні — Кӧрткерӧс районса Позтыкерӧс сикт).
Чужан сиктас 2 класс помалӧм бӧрын (1925) уджалӧма колхозын, вӧр пӧрӧдӧма да кылӧдӧма. 1931-ӧд восянь колхозсянь путёвка серти мунӧма Сыктывкар кыпӧдны, 1934-ӧд восянь уджалӧма каменщицаӧн. Кыпӧдӧма Сыктывкарын татшӧм зданиеяс, кыдзи Карл Маркс уличавывса кирпич керкаяс, Пединститут, Драма театр, Печать керка, Вужвойтырлысь небӧгаин. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ дасьтӧма 50 сайӧ каменщикӧс. Фронт вывсянь верӧсыс абу воӧма.
Война бӧрын сылы сетӧмаӧсь медвылыс разряд, бӧрйӧмаӧсь Сыктывкарса сӧветӧ депутатӧн. 1945-ӧд воын ыджыд вермӧмъясысь сійӧс наградитісны «Почёт пас» орденӧн. 1958-ӧд воын сійӧ — «Комистрой» трестса 1-дза номера строительнӧй управленньӧын каменщица, сылы сетӧмаӧсь Социалистическӧй Уджвывса Герой ним да Ленин орден.
Некымынысь вӧлӧма Сыктывкарса Сӧветын (1939-ӧд восянь), Коми АССР-са (1955-ӧд восянь) да РСФСР-са Вылыс Сӧветын депутатӧн.
Кулӧма 2013-ӧд вося моз тӧлысь 20-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Йиуе
Йиуе (беларус: Іўе) — ичӧт кар Беларусьын, Йиуе каркытшын юркар.
Нештшарда (ты)
Нештшарда (беларус: Нешчарда), али Няштшэрда (беларус: Няшчэрда) — тайӧ ты, Расоны каркытшын, Вицебск обласьтын Беларусь.
Марокко
Марокко, Марокко Корольув (Араб: المملكة المغربية, Мамлакат ‎‎‎‎Магхрибия; Aраб Марокко / Дарийа: لمملكة د لمغريب, Мамлакат д Магхрибыа; Tамазигхт: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, Тагелдит н Имгзриб), тайӧ му Африкаын.
Наратш (ты)
Наратш (беларус: Нарач) — ты Беларусь Мядзел каркытшын. Ыджда — 79,6 км². Медуна джуджда — 24,8 м.
Гродна
Гродна (беларус: Гродна), али Горадня (тар.: Горадня) — Беларусьын кар, Гродна обласьтлӧн юркар. Кар Гараднянка да Нёман ю вылын сулалӧ. Олысьяс — 356 900 морт.
Уляшев Игорь Иванович
Уляшев Игорь Иванович (1967—2005) — коми литература туялысь.
Олан туй
Игорь Уляшев чужӧма Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Вӧльдін сиктын 1967-ӧд вося кӧч тӧлысь 6-ӧд лунӧ.
Кулӧма 2005-ӧд воын.
Сыктывкара канму университет помалӧм бӧрын велӧдӧма Вӧльдінса школаын коми кыв да литература. 1994—2001-ӧд воясӧ велӧдӧма Сыктывкар университетса финн-йӧгра факультетын коми фольклор да литература кафедраын.
Туялӧм
Медводдза статьясӧ йӧзӧдӧма 1995-ӧд воын.
Мехико
Мехіка-Сіці ('CDMX), раней вядомы як Distrito Federal (D.F.), — сталіца Мексікі. Гэта адно з федэральных утварэнняў, якое разам з трыццаццю адным штатам складае згаданую краіну. Гэта таксама рэзідэнцыя Паўнамоцтвы Саюза. Ён падзелены на шаснаццаць тэрытарыяльныя размежаванні.
Ён размешчаны ў Мексіканскай даліне у рэгіёне цэнтральна-поўдзень краіны; Мяжуе на поўначы, захадзе і ўсходзе з Estado de México і на поўдні з Марэлас. З 1495км² яна складае 0,1% нацыянальнай тэрыторыі, з'яўляючыся найменшай адзінкай краіны.
Яго насельніцтва на 99% складаецца з гарадоў, і ў 2020 годзе паводле перапісу насельніцтва было 9 209 944 чалавекі, што складае 7,3% ад агульнай колькасці насельніцтва краіны, што робіць яго другім па колькасці насельніцтва федэральным суб'ектам пасля штата Мексікі. Аднак, калі ўся сталічная вобласць Мехіка-Вэлі лічыцца найбуйнейшым горадам, яна дадае жыхароў, што робіць яе самай вялікай гарадской агламерацыяй ў іспанамоўны свет і Амерыкі, а таксама восьмы найбуйнейшая і самая густанаселеная агламерацыя ў свеце] ]. У 2019 годзе яе індэкс чалавечага развіцця склаў 0,837 ([[Human Development Index#HDI рэйтынг, які робіць ПРААН|вельмі высокі рэйтынг ), першы суб'ект краіны паводле ІЧР.
Тибесаса Максимиллян
Тибесаса Максимиллян (Maximilian; 274—295, Тибеса, Рим Империя) — кристослӧн вежа ай. Фабий Витторлӧн пиыс. Сійӧ нинӧм повтӧг вӧлі висьталӧ аслас Кристослы эскӧм йылысь да эз кӧсйыв Римса ожӧ (армияӧ) мунны, та вӧсна сійӧс и виисны. Максимиллянӧс пыдди пуктӧны Католик, Лютэран да Ортодоксия (Правӧславия) вичкоын. Вошйӧдан лун — рака тӧлысся 12-ӧд. Кутшӧмсюрӧ вичкоясын Максимиллян лоö вежа енэжса дорйысьӧн налы, кодъяс оз аслас видзӧдлас серти мунны ожӧ.
Олантуй
Диоклентиан Римын каналiгӧн, 295-ӧд вося рака тӧлысся 12-ӧд лунын Максимиллянлы вӧлі колӧ лоны рекрутӧн, но сійӧ эз кӧсйыв да тайӧ лӧг петкӧдіс Априкаса проконсуллысь, Касий Дионлысь, да ыджыд римсаяслысь. Проконсулкӧд сёрнитӧмын Максимиллян шуис, мый Кристослы эскысь оз вермыны вины сы паныд мунысьöс, эскысьлы колӧ радейтны (мусавны) ассьыс вöрöгсö, öд тадзи велöдö сылöн эскöмлуныс. Максимиллян эз эновтчы аслас видзӧдласысь. Кор проконсул кутіс виӧмӧн повзьöдчыны, Максимиллян вочавидзис, мый кристосӧ эскӧм понда сiйӧ оз пов кулӧмысь. Максимиллян сулалiс вензьöм-лёксьöм да тыш паныд.
Максимиллян чужис 274-ӧд воын Тибеса карын, Рим Империяӧн мырдйӧм асыввыв Нумидияын (Ӧні тайӧ асыввыв Алжир, войвыв Априка). Сылӧн айыс, Фабий Виттор, вӧліс Римса салдатӧн (тышкасьысьӧн), код вуджис Кристослы эскӧмӧ. 21 арӧсын Максимиллянӧс вӧлі колӧ Рим Империяса ожӧ босьтны.
Сылӧн кывъяс вӧсна Максимиллянлысь юр керыштісны. Сылӧн шойсӧ гуалісны Вежа Киприанкӧд орччӧн Картажын (Карфагенын).
Максимиллян вылын ёрд йылысь гижöма "Вежа Максимиллян йылысь акт"-ын, кодӧс йӧзӧдіс манак-туялысь, Тэодор Руинарт, 1689-ӧд воын Оксвордын.
Перепелица Яков Сергеевич
Перепелица Яков Сергеевич (1927—1990) — Комиысь шылад тэчысь, велӧдысь.
Олан туй
Шылада тӧдӧмлун босьтӧма медводз Сыктывкарса челядьлы шылада школаын (1940–1942), а сэсся Сыктывкарса шылада училишӧын (ӧні Коми Республикана искусствояс колледж) К. В. Козлов велӧдысь дорын баян класс серти. Композицияысь урок босьтӧма В. В. Микошолысь да В. В. Мореновлысь.
1942-ӧд вося ӧшым тӧлысьӧ Я. С. Перепелицаӧс босьтӧмаӧсь Концертно-эстраднӧй бюролӧн (ӧні Коми Республикаса филармония) штатӧ: медводз баянистлӧн отсасьысьӧн, а сэсся баянистӧн.
1944—1956-ӧд воясӧ уджалӧма Коми АССР-са сьылан да йӧктан каналан ансамбльын (ӧні Коми Республикаын В. Морозов нима «Асъя кыа» сьылан да йӧктан каналан ансамбль) — баянистӧн, концертмейстерӧн да хормейстерӧн.
Шарапов Валерий Энгельсович
Олан туй
Валерий Шарапов чужӧма 1964-ӧд вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Перым обласьтса Кунгур карын. 1982—1989-ӧд воясӧ велӧдчӧма Сыктывкарса канму университетлӧн история факультетын. 1989-ӧд восянь уджалӧ Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын: этнография да фольклор отелын, сэсся этнография секторын. 19960-ӧд воын помалӧма «Этнография, этнология, антропология» спецаильсноьт серти аспирантура.
Перепелица Яков Сергеевич
Олан туй
Чужӧма 1927-ӧд вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ Украинаын Харьков обласьтысь Липет районса Весёлӧй сиктын. 1935-ӧд воын семьяыс вуджӧма овны Сыктывкарӧ батьыс ордӧ, кодӧс татчӧ ыстӧмаӧсь 1930-ӧд воын. 1942-ӧд воын помалӧма школаын 7 класс.
Шарапов Валерий Энгельсович
Туялан удж
Туясын уджлӧн нырвизьяс — коми да обдорса йӧгралӧн олӧм вылӧ важся видзӧдлас, семьяпытшса обрядносьт, йӧзкостса художествоа традицияс, этносемиотика, финн-йӧгра войтырлӧн идентичносьт.
1989-ӧд восянь ветлӧдлӧма фольклорно-этнографическӧй экспедицияясӧ Коми муӧ, Перым крайӧ, Карелияӧ, Кардор, Ленинград да Тюмень обласьтъясӧ.
Перепелица Яков Сергеевич
Олан туй
Я. С. Перепелица вӧлӧма Коми АССР-са Вылыс Сӧветса депутатӧн квайтӧд созывын (1963—1966), СССР-са шылад тэчысьяслӧн котырын Шӧр ревизионнӧй комиссияӧ пырысьӧн (1979), Сыктывкар карса народнӧй депутатъяслӧн Сӧветӧ пырысьӧн, Коми АССР-са культура министерстволӧн коллегияӧ пырысьӧн.
Кулӧма 1990-ӧд вося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ.
Шарапов Валерий Энгельсович
Туялан удж
2000-ӧд восянь пырӧ Коми Республикаса Веськӧдлан котырлӧн йӧзкотса художествоа промыселъяс серти художественно-экспертнӧй сӧветӧ, 2011-ӧдсянь — абу материальнӧй культурнӧй наследие серти комиссияӧ.
Истомин Михаил Фёдорович
Истомин Михаил Фёдорович (1821—1862) — коми кыв да асму туялысь, гижысь.
Олан туй
Михаил Истомин чужӧма 1821-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 1-ӧд лунӧ Кардор губерняын Мезень уезда Изьва сиктын (ӧні Коми республикаын).
Роч да коми кындзи тӧдӧма латин, грек да франсуз кывъяс. Помалӧма Кардорын духовнӧй училишӧ да семинария. Служитӧма Кардор губерняса управлениеын, «Кардор губерняса ведомосьтъяс» редакцияын. Бӧръя олан воясас вӧлӧма Кардор портса архивын начальникӧн.
Кулӧма 1862-ӧд вося ӧшым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Кардорын.
Туялан да гижан удж
Истомин М.Ф. пуктӧма тӧдчана пай коми культура тулӧмӧ.
1844-ӧд воын «Архангельские губернские ведомости» газетын медводдзаысь вӧлі йӧзӧдӧма сылысь кывбуръяссӧ: «Душа праведника», «Два путника», «Марк Ботцарис». Газетас сылӧн петавлӧмаӧсь и мукӧд гижӧд: «История и экономика Северного края», «О составе ижемско-зырянского народа», «Бой оленей в Ижме», «Описание реки Печоры», «Ковдозеро в бывшем Кольском уезде», «Первые известия англичан об Архангельском крае», «Соломбала в XVIII веке», «Соломбальская купеческая гавань», «Об источниках доходов Соломбальского селения» да мукӧд.
Йӧзӧдӧма 1848-ӧд воын «Кардор губерняса ведомосьтъясын» Яг морт йылысь предание. Тайӧ удж полулас дасьтісны Яг морт йылысь ассьыныс гижӧдъяссӧ коми гижысьяс Иван Куратов, Каллистрат Жаков, Михаил Лебедев.
М.Ф. Истомин йӧзӧдлӧма кывбуръяс, коми кыв йылысь уджъяс, Н.В. Гоголь да Н.В. Кукольниклӧн пьесаяс подулын Кардорса театрын пуктӧм спектакльяс йылысь.
Рочев Василий Васильевич
Рочев Василий Васильевич (1980) — лызьӧн коми котралысь, ставмирса чемпион, тӧвся Олимпиада (Турин, 2006) дырйи ыргӧн медаль шедӧдысь. Россияын лыжиӧн котралӧмысь спортса нимӧдана мастер.
Вермӧмъяс
Медводз Василий пырӧдчӧма конькиӧн исласьӧмӧ. 1992-ӧд вося гожӧмын нималана бать-мамыс сійӧс сетӧмаӧсь Олимпиада резерва челядьлы да томуловлы спорт школаӧ А. П. Кузнецов тренер дорӧ, мӧд во вуджӧма Ф. П. Сметанин дорӧ.
Лыжиӧн котралысь семьяысь: батьыс — лызьӧн нималана коми котралысь, Олимпиадаса чемпион Василий Павлович Рочев, мамыс — тӧвся Олимпиадаын зысь медаль шедӧдысь Нина Петровна Рочева (Селютина), чой-вокыс да гӧтырыс, моньясыс сідзжӧ лыжиӧн котралысьяс. Тшӧкыдджыка шуӧны «томджык Василий Рочев».
Вермӧмъяс
1998-ӧд воын Сыктывкарын В. Рочев шедӧдӧма 2 да 3 местаяс юниоръяс пӧвстын ставроссияса чемпионатын. 2000-ӧд воын юниоръяслӧн ставмирса чемпионат дырйи лоӧма чемпионӧн (эстафета котӧртӧмын 4х10 км) да эзысь медаль шедӧдысьӧн (30 км классика стильӧн котӧртӧмын).
Олан туй
Василий Рочев чужӧма 1980-ӧд вося йирым тӧлысь 23-ӧд лунӧ Коми АССР-са Сыктывкарын. Помалӧма Сыктывкарын 38-ӧд №-а шӧр школа (1997), Россияса юстиция министерство бердын право да экономикаысь Рязаньса институт (2001).
Депутат
Вӧлӧма Сыктывкар карса сӧветын депутатӧн («Ӧтувъя Россия» ютырса список серти) (—2016).
Терентьев Фёдор Александрович
Олан туй
1911-ӧд воын Кардорса ветеринарно-фельдшерскӧй школа помалӧм бӧрын сійӧс индісны Краснобор вӧлӧсьтса ветпунктӧ веськӧдлысьӧн. Гӧрд армияӧ борсьтӧм бӧрын служитӧма ветлазаретын.
Терентьев Фёдор Александрович (1891—1984) — туялысь, ветеринария наукаясса доктор, РСФСР-са наукаясын нимӧдана уджалысь.
Олан туй
1931-ӧд восянь уджалӧма Москваын ветеринарнӧй санитарияса стасоюзса туясян институтын, кӧні уджалӧма 20 сайӧ во. Велӧдӧма Яй да йӧв промышленносьтлӧн москваса технологическӧй институтын.
1921—1925-ӧд воясӧ студенталӧма видз-му овмӧс наукаяяса академияын. Каникулъяс дырйи олӧма озыра олысь кӧр видзысь бать-мамыс дорын тундраын, кӧні туялӧма кӧръяслысь висьӧмъяс, чукӧртӧма турунъяс.
1921-ӧд воын, кор Ф. А. Терентьев вӧлӧма студентӧн Москваса ветинститутын, сёрнитӧма докладӧн РСФСР-са Наркомземлӧн Шӧр ветеринарнӧй управленньӧса коллегия вылын, темаыс — Коми обласьтын кӧр видзӧм йылысь да вӧзйӧма пистиавны кӧръясӧс. Докладӧ вӧлі вынсьӧдӧма, вичмӧдӧма медицинаса уджалысьясӧс да сьӧм кӧр висьӧмъясӧн тышкасьӧм могысь. 1924-ӧд воын Совнарком шуис восьтыны Изьваын Печораса ветеринарно-бактериологическӧй института. Медводдза кадас институтӧн веськӧдлӧма профессор Т. М. Мануйлов, сылӧн мунӧм бӧрас директорӧн вӧлі индӧма Ф. А. Терентьев.
1925—1931-ӧд воясӧ веськӧдлӧма ветеринарно-эпизоологическӧй отрядӧн, кодӧс вӧлі восьтӧма сӧмын на лӧсьӧдӧм Печораса (Изьваса) ветбакинститутын. Отрядъяыс некымын тӧлысь чӧж олісны тундраын кӧр дорын, туясисны да нуӧдісны вакцинация. 1927-ӧд воын Терентьев дасьтіс институтлӧн медводдза воясӧ уджалӧм йылысь отчёт, висьталіс вакцинациялӧн выль метод йылысь. Сылӧн удж отсӧгӧн вӧлі корсьӧма колана вакцина кӧръяслӧн медлёк висьӧмъяслы паныд — сибирса язва да ящурлы паныд, вежӧма вакцинация методика, мый сетіс позянлун ӧдйӧ чинтыны кӧр юр воштӧм. Вакцина вермис век кежлӧ сувтӧдны кӧр усьӧм. Вакцина дасьтӧмысь Фёдор Терентьевлы сетӧма Уджвывса Гӧрд Дӧрапас орден. Тайӧ опытсӧ босьтісны мукӧд странаса туялысьяс — АӦШ, Канада да Финляндия.
Кулӧма 1984-ӧд вося моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ Москваын.
Фёдор Терентьев чужӧма 1891-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ Изьва районса Краснобор сиктын.
Висер (Кӧрткерӧс район)
История
1720 воын вӧлӧма нин погост Нёбдін, д. Сторожевскӧй, а Висер ю бокын — пӧчинок Ивановскӧй да д. Нившера, сёрӧнджык — Спасвомын, Русановскӧй, Троицкӧй.
1903 воӧ Висерын воссьӧма Пельшӧрскӧй пункт, водзтісӧ волывлӧмаӧсь Пӧддельнӧйысь да Нёбдінысь лекаръяс. Нёбдін 1902 восянь вӧлӧма врачебнӧй участокӧн. Бабитчылӧмаӧсь бабушкаяс. Кузьма Ӧльӧксан гӧтырлӧн — Ӧсип Натальӧс бабитігӧн — кага юрыс орӧма да кувлӧма. 1915 воӧ локтӧма Висерӧ велӧдчӧм морт— Костоломова Мария Платоновна, сыӧдз уджалӧма бокысь мӧдӧдлӧм морт Афанасия Васильевна. Мария Платоновна вӧлӧма 1918 восянь коммунистӧн, оліс мужиктӧг, кулі 1949 воӧ.
Висерын фельдшеръясӧн уджавлӧмаӧсь Иван Лукич Вахнин, гӧтырыс — Евдокия Григорьевна велӧдлӧма школаын, Елькин Гаврил Алексеевич, уна семьяа, гӧтырыс неграмотнӧй, Анастасия Михайловна Шарапова, скӧр да ыждалысь вӧлӧма. 1927 восянь больничаын воссис приёмнӧй покой 15 койка вылӧ. Пӧлик Микулай Сандра вӧлӧма первой сиделкаӧн, сыкӧд сэсся уджалӧмаӧсь Санук Вась Анна, Микайлӧ Петыр Наста — Ыджыдвиддзысь. 1930—31 воясын Микулай Сандра велӧдчӧма карын 6 тӧлысь да сетӧмаӧсь медсестралысь свидетельство, вӧлӧма первой сестраӧн. 1930—31 воясын Висерын вӧлі брюшнӧй тифлӧн эпидемия, унаӧн куліны, тупкылісны школаын велӧдӧм.
Вӧлӧстнӧй правленньӧлысь уджалысьяссӧ видзӧм могысь йӧзыслысь перйылӧмаӧсь сбор-подать. Удждонсӧ индылӧмаӧсь сход вылын, сэк жӧ, мый колӧ стрӧитны, ньӧбны да вӧчны правленньӧлы. Попӧс да саломщикӧс мездылӧмаӧсь сбор-податьысь. Правленньӧ нуӧдлӧма учёт рекрутскӧй повинносьт улӧ веськалӧм йӧзлысь, босьтлӧмаӧсь 21 арӧссянь. Кутлӧмаӧсь дон мынтытӧг прӧтивопӧжарнӧй дружина. Найӧ индылӧмаӧсь быд керкалы кутшӧм инвентарӧн, ковмас кӧ, кусӧдчыны, быд гожӧмын керкаяс вылӧ пуктӧдлӧмаӧсь ва тыра пельса, быд керка пельӧсын вӧлі инвентарлӧн пас - дӧскапом, нуӧдлӧмаӧсь гӧра-кӧдза да туруна видз семья лыд серти юклан учёт. Шулӧмаӧсь «мусюр» — Джиянсянь Шойнатыӧдз туй да уличаяс вӧчӧм-лӧсьӧдыштӧм кузя могъяс, тюрьма видзӧм вылӧ рӧскод.
Вӧлӧстнӧй правленньӧлы керкасӧ стрӧитлӧмаӧсь воссигкежлас — 1860 во кежлӧ. Керка помас вӧлӧма сходъяс нуӧдан зал, стӧрӧжлы оланін да тюрьма. Вӧлӧстнӧй старшинаясӧн уджавлӧмаӧсь: Висерысь Мите Степан Калистратов, Тарас Ӧльӧксан Игушев, Марте Васька Ӧльӧксан Панюков Ыджыдвиддзысь. 1910-ӧд воын бӧрйылӧмаӧсь Як Епим Ивашевӧс, сельскӧй старӧстанас уджалӧма Савва Степан Якӧ Меников Вылибысь. Ване Сергей уджалӧма Як Епим бӧрти. Висерысь Борис Иван Попов уджавлӧма вӧлӧстнӧй старшинаӧн и вӧлӧстнӧй писарӧн, кулӧма 1913 воын, вывті грамотнӧй вӧлӧма. Миш пиыс карса училище помалӧм бӧрын велӧдӧма Висер школаын, сэсся босьтӧмаӧсь карӧ, уджавлӧма коми журналса редакторӧн, бӧръя кадсӧ — республикаса госпланын, 1937-ӧд воын пуксьӧдлӧмаӧсь Гулагӧ.
Марфа Алексеевнаӧс 1946 воын бӧрйылісны делегатӧн Коми АССР-лӧн 25 вося юбилейнӧй сессия вылӧ, кӧні наградитӧмаӧсь Почётнӧй грамотаӧн, бӧрынджык сетӧмаӧсь «Коми АССР-ын Народнӧй овмӧсса заслуженнӧй работник» ним да «За трудовую доблесть» медаль.
Айму вӧсна ыджыд тышын вӧлі 247 морт, усис 140 морт. Война вылӧ нулісны Висерысь квайт нылӧс, Сюзяыбысь куимӧс, Типӧсиктысь ӧтикӧс. Фронт вылын унаӧн вӧліны офицеръясӧн. Марка Микулай Калистратовлӧн да Кирӧ Епим Ивашевлӧн семьяясысь усины нёль пиӧн, уналӧн куимӧн, кыкӧн. 1939 воын выль конституция серти медводдзаысь вӧліны местнӧй сӧветъясӧ бӧрйысьӧмъяс. Бӧрйылісны 25 депутатӧс, юралысьнас асланыс сессия вылын депутатъяс бӧрйылісны Ӧсип Павелӧс, секретарнас Ӧльӧ Ласей Мишӧс.
Висер (Богородск) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Висер сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
История
1952 волы паныда войӧ Мартестан вӧр лэдзанінын вӧлі вӧрас уджалысь сезонникъяслӧн бокысь медалӧм рочьяскӧд тыш. Нёль медалӧм мортӧс, кодъяс дыша уджалісны, виисны, ӧтиклысь ранитчӧм вӧсна коксӧ вундылісны. Сезонникъяс пиысь 12 мортӧс судитлісны 5—8—10 да 25 воӧн, лесопунктса начальниксӧ, Василий Петрович Подоровӧс, 25 во жӧ, ставнысӧ мынтӧдісны пенсия ранитчӧм мортыслы ӧтмындаӧн. Пенсиятӧ войдӧр мынтылӧмаӧсь сӧмын первой мирӧвӧй войнавывса инвалидъяслы, социальнӧй службаыс абу вӧлӧма. Висер сиктсӧвет мынтыліс Типӧсиктысь Мельӧк Габӧлы — вӧлі кок пӧла да Висерысь Ӧсип Кирӧлы — дженьыд да чукля кока вӧлі, 13 шайтӧн. Царскӧй армияын 25 воӧн служитысьяслы мынтылӧмаӧсь пособйӧ 1 шайт 50 урӧн.
Кӧлӧкӧльня стрӧитӧмсӧ помалӧмаӧсь 1890 вояс заводитчигас. Кык ыджыд жыннян (95 да 206 пудъяӧсь) вайӧмаӧсь 1910 воӧ, ыджыдджык жынняныслӧн кывйыс 8 пудйысь вӧлі сьӧкыдджык. Вайлӧмаӧсь жыннянъяссӧ гожӧмнас ыджыд пыжӧн, снасьт отсӧгӧн кыскӧмаӧсь, катӧдӧмаӧсь вичко дорас пуысь вӧчӧм ыджыд доддьын вӧвъяс да йӧз вынӧн.
1928 воын заводитісны стрӧитны больничалы амбулатория да приёмнӧй покой вылӧ 2 ыджыд корпус, помалісны 1930 воын. Мастернас медводз вӧлі Нечаев, помаліс Егор Хиршин Вомынысь. Ӧти корпуссӧ вевттьылісны чагйӧн, гӧтӧвитлӧмаӧсь дӧскаысь торъя стружйӧн да пилаӧн Ласей Пиля нылыскӧд — Устиньыскӧд.
1939 восянь Висерын уджаліс скӧтӧс примитан да начкан пункт, котыртысьнас да примитысьнас вӧлі Туре Петыр Миш Панюков, бырӧдісны кулӧм бӧрас, 1961 воӧ.
1585 воын пасйӧма 9 овмӧса Вишера погост. 1608 воын вӧлӧма нин 9 овмӧс да 2 вичко овмӧс. 12 керкаын олысьыс абу вӧлӧма. Погостас вӧлӧма нин Пречистӧй Богородичалӧн пу вичко, пытшкӧсас — ӧбразъяс, небӧгъяс, сисьяс, джыннянъяс.
География
Сикт пукалӧ Висер юлӧн шуйга берегас. Висерсянь Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 92 км, Сыктывкар юркарӧдз 140 км.
История
1940-ӧд воӧ «Выль ордым» колхоз ньӧбис локомобиль. Сэк жӧ вайисны Вомынысь тракторнӧй молотилка, налы сетӧмаӧсь 6 вӧла молотилка. Локомобильсӧ сувтӧдны воліс МТС-ын уджалысь, переселенеч Захар Венидиктович Гнидин. Локомобильсянь уджалісны молотилка, мельнича, няръясян да нирасян агрегатъяс. 1947 восянь кутіс уджавны локомобильсянь би сетан генератор, вӧчнысӧ воліс инженер Корнеевскӧй. Монтёръяснас вӧліны Поповцев да Ӧсип Кирӧ Ӧльӧксан, быд керкаын ӧзйисны электролампочкаяс. 1948 воын ньӧбисны местнӧй радиоузеллы радиоаппаратура да быд керкаын кутіс кывны радио. Первой радистӧн вӧлі Як Епим Миш. 1943 вося урожайысь «Выль ордым» колхоз сетліс 1944 вося тӧлын Оборона фондӧ 43 центнер нянь.
1961 воӧ Висерса («Выль ордым») да Сюзяыбса («Ленинскӧй знамя») колхозъяс, председательяснас вӧліны А. Е. Попов да В. А. Микушев, ӧтувтчылісны ӧти «Дружба» колхозӧ. Ӧтлаасьӧм кӧзяйствоас председательнас вӧлі А. Е. Попов. «Дружба» колхоз 1967 воын, председательнас вӧлі М. А. Габов, сдайтлӧма 158 тонна картупель государстволы да 6 тонна капуста. Мӧскыдлысь лысьтылісны нин 2 тысяча литрысь унджыкӧн. Ӧти трудодень вылӧ мынтылӧмаӧсь 4 шайт 36 кӧпейкаӧн. 1962 воӧ .заводитлісны да помалісны 1964 воӧ дизель-электростанциялы зданньӧ стрӧитӧм 300 киловатта 3 дизельӧн. Бисӧ заводитісны сетны Ыджыдвидзса да Одыбса сиктъясӧдз.
Педӧр Иваныслы гажтӧм лоӧма да керкасӧ сотӧма да вуджӧма вӧлӧсьтас. Ӧндрейыслӧн гӧтырыс вӧлі Ӧне Васька Окиль. Челядьныс 4 ныв вӧлі: Педӧра, Малань, Паладь, Наста. Ӧндрей ёна веруйтысь вӧлӧма, псалтыр лыддьылӧма. Киевӧдз да Соловкиӧдз ветлӧ вӧлӧм, ветлӧма ӧтчыд Ерусалимӧдз, вайлылӧма уна пӧлӧс пӧдаркияс. Мунігас, вӧлӧм, гӧтырыслы шуӧ: Окиль, пӧ, пока, ачыс жӧ и шулӧма, а мый пӧ эськӧ и лоӧ покаыс. Дыртӧ ветлігад быдторйыс вӧлӧма.
1953 воын вайисны ыджыд вынйӧра локомобиль да пилорама, йӧз вӧлисти мезмисны дольнӧй пилаӧн пилитчӧмысь.
Пошта однопроводнӧй телефонӧн заводитӧма уджавны 1928 восянь, 1975 восянь — АТС. Торъя библиотека сельсӧвет бердын — 1935 восянь.
1930 воын котыртӧны 9 кӧзяйствоысь колхоз, но во джын абу вынсьӧдӧмаӧсь, пырлӧмаӧсь: Дзӧля Ӧльӧксан, Микайлӧ Ӧльӧксан, Пошма Вась, Як Наде Пиля Вась, Малап Иван, Сергей Вась Иван, Сӧпья Вась, Васюк Иван, Малань Анна да Марте Павел Ксения бать-мамтӧгыс. Первой юралӧма Дзӧля Ӧльӧксан (Игушев), сэсся Пошма Вась (Шейн), Счетоводалӧма Малап Иван, колхозсӧ нимтӧмаӧсь «Выль ордымӧн».
1905—1907 вояссянь 1917 воӧдз зарубежнӧй фирмаясса дӧвереннӧйяслы договор серти пӧрӧдлӧмаӧсь стандартнӧй вӧр, 7 метр кузьта, 31 см кызта йылӧн, 1909 восянь 22 см кызта йылӧн, керйыслысь кык бок кырссьыштӧмӧн. Пӧрӧдысь аслас вӧлӧн ю дорӧдз кыскалӧма, да пурйӧн карӧдз кылӧдлӧма. Донтӧг примитлӧмаӧсь да долгӧн кольлӧмаӧсь. Вӧчлӧмаӧсь тӧвнас 100—200 керйӧдз.
Гриша Еленаыслӧн ӧти пи сотчылӧма, мӧд пи гожӧмнас купайтчигӧн пӧдлі.
Сандра Петыр Сергей, тесьтсӧ Пасвомынысь, Ӧнтипӧс видз вӧсна видӧма. 1927 вося тулысӧ Кӧрмушын лысьтысьысьяс дорӧ пыжӧн вуджигӧн ытва дырйиыс гажа юраӧсь вӧлӧмаӧсь да вӧйӧмаӧсь: Турӧ Петыр Егор да Столяр Ӧсип Епим, Егорӧс мӧд луннас и аддзӧмаӧсь, а Епим дыр абу сюрӧма, пыжас вӧлӧмаӧсь нёльӧн. Турӧ Митрӧй Васьӧс да Педя Ӧльӧксанӧс спаситӧмаӧсь.
Гришӧ Пролӧыс гумла дорын Прокӧ воксӧ ружьеысь лыйӧмӧн виліс, ӧти рынышын (батьныслӧн) вӧдитчылӧмаӧсь да нянь вӧсна венӧ воӧмаӧсь. Пошма Иван Нёбдінса вӧр лэдзысьяс бӧрся гажа юрӧн вӧтчӧма, вӧрас юӧмаӧсь, венӧ усьӧма Ивӧ Ӧне Опонькӧд да клеймаӧн юрас вартӧмысь кулӧма. Писӧ Сергейӧс, Сергей Степан Семӧ пуртӧн сутшкыліс да кувлі жӧ.
1937 воӧ колхоз ньӧбӧма ГАЗ-АА 1,5 автомашина, вайӧдӧма да уджалӧма первой Ӧльӧксан Ӧльӧксей, сы бӧрын Сюзяыбысь Гриш Миш.
Ыджыд жыннянъяссӧ лэптыны волӧмаӧсь 1912 воӧ Улляна манастырысь. Лэптӧмаӧсь блокъясӧн, мастернас вӧлӧма Кононов. Лэптігас ыджыд жынняныс абу тӧрӧма кӧлӧкӧльняас да усьлӧма муас, снасьтыс орлӧма жӧ. Ыджыд жыннянъяссӧ лэптыны волӧмаӧсь зэв уналаысь. Вичко ӧграда стрӧитӧмсӧ нуӧдӧмаӧсь ӧнія нэм заводитчигас, кирпичсӧ вӧчысьясыс бокысь жӧ волӧмаӧсь.
Войнаӧдзыс Висерысь Михаил Григорьевич Ивашев, Михаил Иванович Попов да Михаил Александрович Габов, Сюзяыбысь Ионик Рудольфович Спартак да Егор Алексеевич Габов велӧдчылӧмаӧсь Сыктывкарса вузын да ставныс уджавлӧмаӧсь школаса директоръясӧн.
Войнаӧдзыс и бӧрас уджавлісны банкса главнӧй бухгалтеръясӧн Пётр Васильевич да Михаил Елисеевич Поповъяс. Василий Филиппович Ивашев да Александр Александрович Игушев вӧвліны леспромхозса главнӧй бухгалтеръясӧн. Алексей Павлович Попов (Веселов) уджавліс Шойнатыын да Ухтаын райфоса завӧн, Сыктывкарын финансъяс кузя министрӧс вежысьӧн, зэв дыр уджаліс пенсия вылас петтӧдз стройбанкса управляющӧйӧн.
Педучилище помалӧм бӧрын велӧдлісны школаясын Иван Степанович да Иван Егорович Михайловъяс, кыкнанныс вӧліны офицеръясӧн да пӧгибнитісны. Василий Ефимович Ивашев да Александр Иванович Попов школаын велӧдысьясӧн жӧ вӧліны. 1952 воын лои шӧр школа. 1955 воын шӧр школасӧ помалӧмаӧсь квайтӧн.
Александр Михайлович Михайлов кадрӧвӧй армиясьыс локтӧм бӧрын уджаліс сиктсӧветса юралысьӧн, райисполкомын секретарӧн, мӧдысь нулісны Ленинградӧ полкӧвӧй школаӧ Одыбысь Василий Ефимович Михайловкӧд во кежлӧ. Воӧм бӧрас бара уджалӧма райисполкомын, районнӧй газетса редакторӧн, сэсся партия райкомса первой секретарӧн Шойнатыын да Кулӧмдінын. 1942 вося гожӧмсянь вӧлі Отечественнӧй война вылын полкса комиссарӧн, локтӧм бӧрас бара уджаліс Шойнатыын партия райкомса секретарӧн. Александр Иванович да Дмитрий Иосифович Михайловъяс война вывсьыс локтісны майоръясӧн, бӧръяыс уджаліс партия обкомын, Сысольскӧй райкомса первой секретарӧн, ветеранъяслӧн сӧветса председательӧн. 1922 воын котыртчис потребительскӧй общество, медводдза юралысьӧн вӧлі Як Епим Семӧ, бухгалтернас Малап Иван. Сельпо сэки занимайтчис эз сӧмын тӧрговляӧн, но и заготовкаӧн. Сельпояс вӧліны 1930 воӧдз Сюзяыбын да Троицкын. Вӧлӧмаӧсь тшӧтш кыкнанас вӧлӧстнӧй сӧветъяс, но регыд уджалісны. 1923 воын котыртӧмаӧсь ТОЗ-лысь кредитнӧй тӧварышество, первой председательнас вӧлӧма Владимир Яковлевич Дедов, счетоводнас Пётр Васильевич Попов, членъяс: Калистратов И. М. Ивашев А. И. Вӧлӧма и торгзин — зӧлӧта примитны волывлӧмаӧсь карсянь, сдайтысьяслы сетлӧмаӧсь колана тӧвар. Водзті деньга пыдди сетлӧмаӧсь колана тӧвар, мынтысьлӧмаӧсь и зӧлӧтаӧн, вӧлӧма 5 руб., 10 руб., 7 руб., 50 коп.
1968 воын январ заводитчӧмсяньыс Ыджыдвидзса, Типӧсиктса да Висерса колхозъясӧс ӧтувтлісны «Вишерскӧй» нима совхозӧ. Первой директорнас вӧлі Анатолий Егорович Попов, главнӧй бухгалтернас И. М. Панюков. Совхоз первой восяньыс вӧлі прибыльнӧйӧн, пыр вӧлі киысь-киӧ ветлан знамя кутысьӧн. 1972 воын нимсӧ вежлісны, шусьыліс «50 лет СССР», кыдзи ставсоюзса Победитель. Козьнавлісны гӧрд Знамясӧ век кежлӧ да сетлісны автобус, вайӧдліс С. И. Пыстин Ыджыдвиддзысь.
Йӧв лысьтӧмсӧ совхозын кыпӧдлісны 4 сюрсысь вылӧджык, куканьяслӧн привесыс содліс суткинас 700— 800 граммӧдз. Унаӧс наградитлісны орденъясӧн, медальясӧн, дона козинъясӧн. А. Е. Поповӧс наградитлісны Ленин, Трудӧвӧй Краснӧй Знамя, Знак Почёта орденъясӧн, ВДНХ-лӧн уна зарни медальӧн. 1986 воын Ыджыдвидзса торйӧдчисны висерса совхозысь, а Висерса, 1994 воын совхозлысь нимсӧ вежисны бӧр колхозӧ.
Картупель «едак» вылӧ пуктылӧмаӧсь во кежлӧ ӧти пудӧвикӧн. Мусӧ абу бура небзьӧдлӧмаӧсь, абу мудйылӧмаӧсь. Первой мирӧвӧй война вылысь локтысьяс велӧдӧмаӧсь сюявны картупель кӧйдыссӧ гӧр улӧ да мудйыны. Кудель печкылӧмаӧсь кыза, суниссӧ гос пиӧ сюйлӧмӧн кыскӧны вӧлӧм трубка пыр да видзлӧмаӧсь сись пыдди. Юкалӧм сартас кыдз пу чуркаысь сотӧны вӧлі ворйӧ ӧгырсӧ гылӧдӧмӧн, шулісны пешаӧн, сы кежысь овлісны рытъяснас, а скӧтӧс идравлісны биа сартассӧ вомас курччӧмӧн.
Ӧні улыс судта служитӧ кинолы да клублы, выліас 1967 восянь — библиотека. Ортсы ӧшинь рамаясыс жугласьӧмаӧсь, кӧртӧн эжлӧм вевтыс сімӧма да уналаті виялӧ ваыс стенъяс да йиркыс вылӧ.
Висер погост 1634 воӧдз пырлӧма Ляльскӧй Треть улӧ. Даньсӧ мынтӧмысь ӧткажитчӧмаӧсь да лӧсьӧдӧмаӧсь торъя Висер вӧлӧсьт, лоӧма торъя податнӧй округӧн, а судейскӧй делӧ да ямскӧй повинносьт нуӧдӧмаӧсь Сыктывдінкӧд.
Висер погост XIX нэмын шусьылӧма Вишерско-Богородскӧйӧн. 1830 воын волӧма горнӧй инженер Трапезников эзысь да ыргӧнлысь куйланінъяс тӧдмалӧм могысь. Сё во сайын Петербургысь волӧма географ Бессонов Вологодскӧй губернатор Хвостовкӧд да кайлӧмаӧсь Висер юсӧ видзӧдлыны. Волӧмсӧ казьтыштӧма «Поездка по Вӧлӧгодской губерния к нефтяным его богатствам на реку Ухту» аслас 1908 вося гижӧдъясын. Висер сиктӧс казьтыштӧмаӧсь и 1848 вося Вологодскӧй губернскӧй ведомосьтъясын: Сыктыв карсянь 120 верст ылнаын, кӧні вӧр-ваыс кӧдзыд да зумыш, войвывса сьӧд вӧр пытшкын, туйсянь бокын, пукалӧ Вишера сикт. 1834 воын Висер вӧлӧсьт улӧ пырлӧма 191 овмӧс, 471 айлов да 773 эньлов, ставыс 1244 морт.
Вылыс вичкоӧ кайлӧмаӧсь Вознесенньӧ кежлӧ. Улысас гожӧмнас да тӧвнас поконикъясӧс сьылӧдӧмаӧсь, ремонт нуӧдлӧмаӧсь гожӧмнас.
Висер юлӧн кузьтаыс 247 верст, усьӧны ю вылас шуйгала и веськыдла пӧвсяньыс: Льӧмъю, Енъю, Везъю. Пугдымъю, Ковъю да уна пӧлӧс вожъяс (ёльяс). Берегъясыс ӧтар-мӧдар боксяньыс крутӧсь, нюжвидзӧны гырысь нюръяс, ю вылас зэв уна изъя косьяс (порогъяс). Уна во чӧж вӧр пӧрӧдӧм вӧсна, юыс ёна ляпкаліс да гӧльмис, звер-пӧткаыс зэв этша коли.
Войнаӧдз Гриша Васьлӧн керкаыс сотчыліс, ӧзйӧма сасянь тулыснас Преполовенньӧ лунӧ, Гриша Васьыс гортас абу вӧлӧма.
Николай Киприяновичлӧн шыӧдчӧм вылӧ, 1979 воын КПСС-лӧн обком вочавидзліс «Висерса вичколӧн пӧ историческӧй тӧдчанлуныс абу, государстволӧн охрана улын оз сулав, тупкӧмаӧсь 1932 воын. Йӧзлӧн корӧм серти да Коми АССР-са архитектуракӧд сёрнитчӧм подув вылын, сетӧма колӧм серти вӧдитчыны».
1918 вося апрельсянь Вӧлӧстнӧй Земство шуны кутӧмаӧсь Вӧлӧстнӧй Сӧветӧн. Висер пырліс Усть-Куломскӧй уездӧ. Вӧлӧстнӧй Сӧветъяс нимсӧ вежисны 1929 воын да шусисны Сельскӧй Сӧветъясӧн. Уездъяс пыдди 1930-ӧд восянь лоины районъяс. Висер вожса 3 сиктсӧвет пырисны Сторожевскӧй районӧ, нӧшта районас пырис Эжваса 7 сельскӧй сӧвет.
Висер погост — Сыктыв вомсянь вылыс Эжва вылын медважся сикт. 1585 воын казьтыштӧмаӧсь Маджа да Пезмӧг, 1608 воын перепись улӧ сюрӧмаӧсь Кортовскӧй д. да Кия пӧчинок. 1646 воын Сторожево, Шойнатскӧй, Усть-Кулом, Керчома, Усть-Нем, Кужба, Нёбдін. Ставныс найӧ 1646 воӧдз пырлӧмаӧсь Висер погостӧ, а 1678 восянь лоӧмаӧсь Кӧрткерӧсса, Кулӧмдінса да да Нэмдінса погостъясӧн да торъялӧмаӧсь Висер погостысь.
1917-ӧд во бӧрын котыртчисны леснӧй районъяс. Вӧрын уджалысьлы кыпӧдісны баракъяс, ларёкъяс, пекарняяс. Висерын вӧлі сплавнӧй участок, 1935-ӧд воын бырӧдісны. 1929—1930-ӧд воясӧ вӧр дорын уджалӧм могысь котыртӧны леспромхозъяслысь постояннӧй кадръяс. 1935 воын леспромхозъясӧ вайӧны ӧткӧн уджалан лучкӧвӧй пила. Водзті уджавлісны пӧперешнӧйӧн, кыкӧн.
Больнича стрӧитӧм бӧрын дзик жӧ пыр заводитӧны стрӧитны школа. Вӧрсӧ лэдзӧмын отсасисны больничалы да школалы трудгуж повинносьт пӧртӧм могысь сиктсӧветувса став олысьыс, но вӧрыс абу шогмӧма да торъя бригадаӧн лэдзӧмаӧсь выльысь. Школасӧ 2 воӧн жӧ эштӧдісны да 1932 волӧн мӧд джынсянь заводитісны велӧдны. Школа бӧрын стрӧитісны сельполы зэв ыджыд склад во гӧгӧрса запас продовольственнӧй тӧваръяслысь видзӧм могысь, сельполы жӧ стрӧитісны магазин. Больнича да школа стрӧитӧмын участвуйтісны бокысь волӧм мастеръяс: Керӧсысь, Пезмӧгысь.
1932 воӧдз школаыс 4-х класснӧй на, велӧдісны ӧтка керкаясын. Выль школа эштӧдӧм бӧрын, 1932—33 восянь заводитісны велӧдны семикласснӧя. 5 класс вӧлі начально-опорнӧй да ШКМ — школа крестьянской молодёжи, сизимӧд класс пыдди вӧлі 6 класс. 1936—37 воясын вӧлі первой выпуск начально-средньӧй школалӧн, ШКМ бырӧдісны. Первой директоръяснас вӧліны ШКМ-ас Сюзяыбысь Александр Михайлович Мишарин да Сладкоштиев Алексей Иванович, НСШ-ас Модест Петрович Конанов, сы бӧрын 1936—37 воясӧ кык директорӧс, Казаковӧс да Латкинӧс репрессируйтлісны.
Бойняын уджалысь Панюков кувтӧдзыс уджаліс, 68 арӧса нин вӧлі кулігас. Участвуйтліс первой мирӧвӧй да гражданскӧй войнаяс вылын, 49 арӧсӧн нуисны ӧнія Отечественнӧйӧ, локтіс Германиясянь 52 арӧсӧн 1945 воын.
Гожӧмнас грузтӧ ваявлісны ыджыд ас вӧчӧм пыжӧн гез йылысь кыскӧмӧн вадор пӧлӧн: ӧтик бӧжалӧ, 3-4 морт кыскӧны.
Крестъяс вӧлӧмаӧсь Керӧсӧ-Пасвомынӧ каян туйвежын, Выльді вылын, уйтӧ каянінас, Пӧскӧтинаын — вис дорас кык ю костас. Діын, Ӧгапин ӧшинь улын, кладбище вылын — Микул крест, Шор дорын, Ване крест — катыд яг вылын, Васюклӧн вӧлі жӧ, Видйын — мельнича дорас. Петыр видз дырйи, Енъяслӧн ӧбразъясӧн кытшовтлӧмаӧсь да крестъяс дорас сувтлӧмаӧсь. Ньывсер да Висер юяслӧн ванас берег дорас мыссьылӧмаӧсь.
Ӧтчыд пывсяс, тшӧктас корлыны попӧс да сьылӧдны, мавтӧдас елейӧн, водас да шуас, ме пӧ сэсся кула, кыдз шуӧма, сідзи и кулӧма. Льӧм юын посёлок жӧ вӧлӧма, Висер ю боксянь ӧти верст ылнаын, вайлӧмаӧсь воронежскӧйясӧс, олӧмаӧсь баракъясын. Комендантнас вӧлӧма Зулӧбысь Якӧ Митрӧй, сэсся нулӧмаӧсь мӧдлаӧ.
1951 воӧ котыртлісны Висерӧ леспромхоз да орслысь головнӧй аппарат, на улын вӧлі куим лесопункт: Большелугскӧй, Мартестанскӧй да Нившерскӧй, бырӧдісны 1955 воын.
Висер мӧдлапӧлын, Кӧневал керӧсӧн местасӧ шуӧны, а керӧс вывсӧ шулӧмаӧсь Руч гӧраӧн, овлӧма Педӧр Иван, челядьыс: Лекан — усьлӧма важся война вылын, Клавди бокӧ верӧс сайӧ мунлӧма, Ӧндрей.
1925 восянь 1928 воӧдз Вӧлӧстнӧй сӧветса юралысьӧн уджалӧма Дзӧля Ӧльӧксан Игушев, сы бӧрын Типӧсиктысь Кузьма Ӧне Епим, Висерысь Микайлӧ Ӧльӧксан, Пиля Павел Ӧльӧксей, Пошма Вась, Сюзяыбысь Пӧлик Иван, Як Наде Пиля Микулай — уджаліс местнӧй сӧветъясӧ первойысь бӧрйысьӧмъясӧдз — 1939 воӧдз. Войнаӧдз, 1939 восянь Висерын уджавліс народнӧй судлӧн мӧд участок, тупкыссис война заводитчӧм бӧрас. Суддянас вӧлі Щанов. Война бӧрас, 1948 восянь 1954 воӧдз бара уджаліс народнӧй судлӧн мӧд участок, суддянас уджаліс М. Д. Шулепова.
Телефона пошта лотӧдз ямскӧй станция кутлӧма Ӧгапинлӧн семья, сэсся Малап. Тӧвнас уна пӧлӧс тӧварӧн вузасьлӧмаӧсь, чукӧрмылӧмаӧсь 30 вӧлаӧдз, вӧлӧма базар сяма.
1939 воын «Выль ордым» колхоз босьтӧ няньлысь гектар вылысь 100 пудъя урожай, мыйысь видз-му овмӧсса выставка пасйӧ колхозӧс первой степеня дипломӧн, денежнӧй премияӧн да легкӧвӧй автомашинаӧн. Колхозса председательӧс, Павел Осиповичӧс, наградитлісны «За трудовое отличие» медальӧн. Петыр Иван Анналы, кыдзи медся бур дояркалы, сетлісны 1936 воын почётнӧй знак «К 15-летию Коми Автономии», а Марфа Алексеевна Игушевалы «Медбур овощеводлысь» ним, уджаліс 1939 восянь 1970 воӧдз. Капусталӧн урожайыс кыптыліс 250—280, а корнас 669 центнерӧдз ӧти га вылысь.
1979—90 воясӧ Висерын вӧлі зэв уна пӧжар, 1991 вося декабрын сотчис тыра мӧсъясӧс вайсьӧдан картаыс, мӧсъясыс да куканьясыс 149 юр, сотчис тшӧтш скӧтсӧ дӧзьӧритысь-дежуритысьыс, Нина Станиславовна Евтух, войся сменаӧ заводитӧм бӧрас. Мыжаяссӧ ӧнӧдз на эз аддзыны. 1994—95 воясӧ сотісны шӧр школа да интернатсӧ став эмбурнас. Сельполӧн сотчис порсь картаыс да уна мукӧд объект. Ӧткалӧн сотчис 8 керка да сотчисны 3 морт. Бӧръя 30 вонас вӧйисны, лыйсисны да джагӧдчисны 30 гӧгӧр морт.
Вичкоын друг кулысьясӧс абу сьылӧдлӧмаӧсь, джагӧдчӧмъясӧс да асьнысӧ лыйӧмӧн виысьясӧс кладбище вылӧ абу гуавлӧмаӧсь.
Сов вайлывлӧмаӧсь Сереговысь еджыдӧс, Усольеысь нюдзвижӧс, нильӧгджык да соладжык вӧлӧма, баддьысь вӧчӧм кульясын. Кама дорса Чердынь гӧгӧрса муяссӧ нимтылӧмаӧсь Коммуӧн — Комияслысь муӧн.
Поп ордын вӧлӧма метрика — чужысьяслӧн да кулысьяслӧн книга. Салдатпуясӧс босьтлӧмаӧсь поп книгаысь. Кулысьясӧс вайӧны вӧлӧм вичкоӧ, узьтӧдӧны папертын, мӧд луннас поп, вӧлӧм, сьылӧдас да нуӧны дзебны кладбище вылӧ. Кулӧмъясӧс 1634 воӧдз гуавны нулӧмаӧсь Ляли погостӧ, сы бӧрын дугдӧмаӧсь да гуалӧмаӧсь Висер погостас.
1923 воын воссьӧма Шойнатыын Госбанк, 1924 воын нуӧдӧмаӧсь денежнӧй реформа. Вӧлӧстнӧй земство бердын вӧлӧма урадник да сылы отсасьысь 2 сотскӧй. Войнас, рытсянь асылӧдз дежуритлӧмаӧсь нӧшта на кыкӧн быд керкаысь ӧчередьӧн. Вӧлӧсьтӧдыс погремушкаӧн ветлӧмӧн. Поп, дяк, урадник, вичко да вӧлӧстнӧй правленньӧ доръясті ветлыны том йӧзӧс гажӧдчӧм могысь абу лэдзлӧмаӧсь. Вӧлӧстнӧй правленньӧ бердын вӧлӧма розгаӧн нӧйтысьяс 3 мортысь.
Пила да самӧвар, тӧчила вайлӧмаӧсь кольӧм нэм помын, 80-90 воясӧ. Видз-му вӧчлӧмаӧсь вӧрсӧ кералӧмӧн, сотӧмӧн да мыръяссӧ перъялӧмӧн ӧнія нэмлӧн 20-ӧд воясӧдз. Вӧчӧм выль муяссӧ шулісны тыкӧлаӧн, самсӧ босьтлісны (кӧдзлӧм кӧйдыссьыс водзӧссӧ) 20 да унджыкӧс. Первой восӧ кӧдзлӧмаӧсь сю.
Важся стрӧйбаяс, кодъясӧн позис на пӧльзуйтчыны, сиктса администрация пилитӧдіс пес вылӧ, шогмана материалсӧ (ӧдзӧсъяссӧ, ӧшиньяссӧ, тьӧс-плакасӧ) гусявлісны.
Вӧлӧстнӧй Земстволӧн управленньӧын уджавлӧмаӧсь: вӧлӧстнӧй старшина да вӧлӧстнӧй писар, сельскӧй старӧста да сельскӧй писар. Старшина старӧстаысь торъявлӧма чеп йылын медальӧн, старшинаыслӧн, вӧлӧма ыджыдджык, вӧлӧма нӧшта налог босьтысь. Вӧлӧстнӧй старшинаӧс бӧрйылӧмаӧсь сельскӧй сход вылын 3 во кежлӧ. Аслас вӧлӧстнӧй писаркӧд кутлӧмаӧсь йитӧд Земскӧй Управакӧд поштӧвӧй станция пыр. Сход вылын бӧрйылӧмаӧсь Вӧлӧстнӧй суд 3 во кежлӧ жӧ 3 мортысь — ӧти пред да 2 член. Вӧлӧстнӧй правленньӧлӧн удж бӧрся видзӧдӧма урадник да волӧма 2 во пиас ӧтчыд карысь Земскӧй начальник. Вӧлӧстнӧй писарлӧн жалӧванньӧыс вӧлӧма 22 шайт, сельскӧйыслӧн 12 шайт тӧлыссяыс.
Войнаӧдзыс 1937—38 воясся тӧлын воліс первойысь самолёт да пуксьыліс Висер сикт весьтӧ йи вылас.
1860-ӧд восянь Висерын лоӧма Волостнӧй правленньӧ, пырлӧмаӧсь Висер вожса став пӧчинокыс да сиктыс, Эжвавывса абу нин пырлӧмаӧсь. 1861-ӧд воын воссьӧма Земскӧй училище. 1869—70 воясӧ училищеыс вӧлӧма Вӧлӧсьтса правленньӧ керкаын, велӧдӧма вичкоысь вежа ай Сократ Попов. 1882 восянь велӧдӧма тшӧтш Тотемскӧй учительскӧй семинария помалысь Мелентий Русанов, вӧлӧма нӧшта учитель Цивелев да закон велӧдысь Каплин. 1889-ӧд восянь училищеыс вӧлӧма нин вичкоӧн стрӧитӧм кирпичнӧй зданньӧын. 1909—1901 воясӧ велӧдчӧмаӧсь 31 зонка да нывка. Помалысьяслы сетлӧмаӧсь Евангелльӧ да свидетельство. 1885 воын Висер вожын олӧма 2556 морт, грамотнӧйыс вӧлӧма сӧмын 45 морт. Висерын вӧлӧма 72 овмӧс да 490 морт, воссьӧма поштӧвӧй станция.
1930 вося тулысӧ Котласӧдз пур кылӧдӧм бӧрын Конӧ Ӧльӧксей Опонь Сыктывкарса Кырувсянь локтӧма гортас подӧн ӧти лунӧн, воӧма шонді лэччытӧдзыс, вайлӧма деньга да шобді тупӧсь.
Революция бӧрас вайлӧмаӧсь станок да уна пӧлӧс сунисъясысь Ване Митрейын кылӧмаӧсь дӧра, новлан паськӧм вылӧ.
1918 воӧ котыртӧмаӧсь 3 мортысь военнӧй комиссариат, 2 мортысь комитет бедноты, коммунистъяслысь ячейка, крестьяналысь да салдатъяслысь вӧлӧстнӧй сӧвет, нырщикнас вӧлӧма Висерысь Игнат Ӧльӧксан Михайлов. Водзті армияас мунтӧдз тӧдмасьлӧма Висерын олысь ссыльнӧйяскӧд, война каднас, армияас, 1916 воын, пырӧма партияӧ, волӧма 1918 воӧ. 1919 вося мартын корӧмаӧсь, кыдзи партячейкаса секретарӧс карӧ да индылӧмаӧсь Кай-чердынскӧй полкса комиссарӧн, участвуйтӧма гражданскӧй война вылын, бӧрас уджалӧма уезднӧй да областнӧй органъясын, вӧлӧма обласьтса прокурорӧн. Архангельскӧй крайкомлӧн аппаратын уджалігӧн 1937 воын пуксьӧдӧмаӧсь кыдзи и унаӧс лагерӧ да кулӧма пукалігас Магаданын 1941 воӧ.
1990 воын косялісны магазея, 1996—97 воясӧ вӧвлӧм 3 класса школа, сельполысь столӧвӧй да 2 тӧварнӧй склад.
Висер вожӧ бокысь волӧм Тюве нима морт ылӧдз нимавлӧма, кыдзи великӧй предсказательӧн да кӧлдунӧн. Овлӧма Пугдым то вом дорын. Йӧз висьталӧм серти, локтігас Гӧрд чойӧ пуксьӧма нуръясьыштны, босьтас нопсӧ да чеччыштӧмаӧсь крысаяс. Дӧзмас да шуас крысаясыдлы, нопйысь горшасинныд кӧ пӧ, тіянлы ме бӧрся водзӧ не вӧтчыны, Висер вожтӧ не аддзывны. Висер вожын збыльысь крысаяс абуӧсь, вайӧдлӧм крысаяс оз жӧ рӧдмыны, гашкӧ, збыльысь Тювелӧн заговорыс мӧрччӧма.
Ен мамлӧн кӧлӧкӧльнятӧм да кресттӧм юра вичкоыс киссьӧм да жугласьӧмыс вӧсна шогӧ уськӧдӧ олӧма йӧзӧс, сы вӧсна, мый некод тӧждысьысьыс абу.