cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нювчим (Сыктывдін район)
Ним артмӧм
Нювчим нимыс артмӧма ю ним серти (Сыктыв юлӧн веськыд вожыс) – кузьтаыс 31 километра. Ӧтияс чайтӧны, мый ю нимыс артмӧма «нюхча» саам кывйысь, «юсь» вежӧртаса. «Нюхчим» кыв сэсся вежсьӧма роч «Нювчимӧ». Мӧдъяс чайтӧны, мый манси кывйын «нюв» — «ньыв», «ньыв пу», а «чим» хант кывйын «ю». Сідзкö, ньыв пу ю.
Коми йӧз посёлоксӧ нӧшта шуӧны Нюкчим.
Фольклор
Нювчимын сура праздникӧн лоӧ Петыр лун. Та кындзи, лӧддза-номъя тӧлысь 11-ӧд лунӧ пасйывлӧмаӧсь Иван лун — заветнӧй праздник.
Фольклор тайӧ посёлокас чукӧртлісны Кыв, литература да история институтса уджалысьяс 2008 да 2011 воясын.
География
Нювчим сулалӧ Сыктывкарсянь 50 км сайын.
История
1756 воын югдінса купечьяс А. Плотников и А. Пановлы сетісны позянлун кыпöдны завод Паджгаса вӧлӧсьтӧ Нювчим да Дендель юяс ӧтлаасянінӧ. Берг-коллегиялы найӧ кöсйысисны кыпӧдны заводсӧ куим воӧн. Заводыс кӧ оз ло помалӧма, найӧс виччысис штрап.
Нювчимса завод вӧлі помалӧма 1761-ӧд воӧ. Заводсӧ кыпӧдiсны Вятка да Югдін гӧгӧрса крепостнӧй кресьтяна, кодъясӧс велӧдicны стрӧитчан уджас да ньӧбисны помещикъяслысь. Домен да мӧлӧт заводъяс кыпӧданінын и чужис Нювчим посёлок.
Коми кресьтяна отсасисны завод кыпӧдӧмын. Найӧ перйисны кӧрт шом, сотiсны из шом, уджалiсны цехын. XVIII нэмын Нювчимас заводын ставнас уджалiсны матӧ 1500 мужичӧй да 300 нывбаба. Гожӧмнас заводыс унаӧс ас дорас кыскис. Заводлӧн паськыд изэрд шӧрас сулалiс изйысь вичко, кодӧс кытшалicны джуджыд кыдзьяс да сус
1758-öд воын заводса уджалысьяс ас киӧн лӧсьӧдісны медводдза помӧд. Посёлоклöн лунвыв-асыввылын артмис пруд.
Заводса войтырлöн удж да оласног бӧрся сюся видзӧдісны веськӧдлысьяс. Омӧльтор вӧчӧмысь тшӧкыда нӧйтлісны плетьӧн либӧ розгаавлісны, мӧдӧдлісны рекрутӧ.
1861-ӧд воын заводса кресьтяналы сетісны мездлун. Йӧзӧс кутісны медавны. Но уджонсӧ мынтісны заводӧн вӧчӧмторйӧн либӧ заводса лавкаын вузӧсӧн.
Нювчимса аньяслöн бура артмис прӧшвиӧн кысьӧм. Тӧвся рытъясӧн аньяс чукӧртчылісны ӧтилаӧ да серӧдлісны прӧшвиӧн. Прӧшви артмыліс уна, но омӧля инасис. Усть-Сысольск ставнас вӧлі тырӧма нювчимса прӧшвиӧн серӧдӧм эмторйӧн.
Верстьӧ войтыр вӧлі ёна эскысь йӧзӧн. 1770-ӧд воын завод бердын кыпӧдӧма пуысь Дмитрий вичко. А 1824-ӧд воын пу вичко пыдди стрӧитісны изйысь вӧчӧм кевман керка.
Заводыс роч ді моз сулаліс помтӧм Коми му шöрын. Матігӧгӧрас эз вӧв ни ӧти роч сикт-грезд. Том йӧз верӧс сайӧ коми нывъясӧс эз босьтлыны, а нывъяс эз ыштывлыны коми мужичӧйяс вылӧ.
1907-ӧд во заводитчигӧн заводын пансис забастовка, митинг да демонстрация. Уджалысьяс корисны содтыны удждон да юӧртісны лозунг самодержавиелы паныд.
1909-öд воын Нювчимын чужис социалист-революционер ютырлӧн ячейка. Тайӧ котырыс артмис Нювчимса вичкоса дякӧн Н. Кашинлӧн туйдӧм серти да Усть-Сысольскысь войвылö ыстӧм эсеръяс отсӧгӧн.
Культура
Посёлокын эм Культура керка, Лыддьысянін, Бурдöдчанін, П.И. Чисталевлöн музей-керка (тупкӧма).
Ꞗ
Шыпас лӧсьӧдіс францияса иезуит миссионер Александр де Род.
Нювчим (Сыктывдін район)
Культура
1967-öд воын Нювчимын лӧсьӧдӧма йӧзкостса сьылан котыр. 1970-ӧд воын котырлы сетӧма «Йӧзкостса самодеятельнӧй коллектив» ним. Веськӧдлысьясӧн вӧліны П.И. Чисталёв, В.И. Семячков, В.А. Мартынов, А.Ф. Кустышев. Коллективö пырӧны велӧдысьяс, культураын уджалысьяс, школаын велӧдчысьяс, пенсионеръяс. Хорлӧн медшӧр туйвизьяс — йӧзкостса сьыланкыв нимӧдӧм, коми сьыланкыв дорӧ муслун да пыдди пуктӧм чужтӧм.
Ортозие
Ортозие — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 20 720 000 км. Ортозие восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2001 воын.
Нювчим (Сыктывдін район)
Культура
2006-ӧд воын Нювчимса йöзкостса котырлы сетӧма П.И. Чисталёвлысь ним.
Велöдöм
Нювчимын эм Школа, челядь видзанін.
Овмӧс
Уджалӧны Пошта юкӧн, Кусӧдчан юкӧн, Вӧр дӧзьӧританін, Вӧр пилитанін.
Некрасов Александр Васильевич
Некрасов Александр Васильевич (А. Позяломов, 1952—2016) — коми гижысь, вуджӧдчысь, журналист.
Олан туй
Александр Некрасов чужӧма 1952-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 4-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктывдін районса Паль сиктын. Быдмӧма Позялӧм посёлокын.
1968 воын помалӧма 8 класс 12-ӧд №-а сыктывкарса школаын да пырӧма велӧдчыны 15-ӧд №-а ГПТУ-ӧ «Электромонтажник» специальносьт серти. 1970-ӧд воын училишӧ помалӧм бӧрын пырӧма уджавны Сыктывкар­са опытнӧй судоремонт­нӧй заводӧ электромонтажни­кӧн. Уджалігас 1972-ӧд воын помалӧма 1-ӧд №-а рытъя школа да пырӧма велӧдчыны Сыктывкарса канму университетлӧн филология факультетӧ. 1975-ӧд воын сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь велӧдчыны Ле­нинградса университетлӧн журналистика факультетӧ. 1978 воын помалӧма университетсӧ «журналист» специальносьтӧн.
1978—1980 воясӧ корреспонденталӧма «Югыд туй» газетса культура юкӧнын. 1978—1989 воясӧ Коми небӧг лэдзанінын вӧлӧма редакторӧн, а сэсся медшӧр редакторӧн. Веськӧдлӧма челядьлы да томуловлы небӧг йӧзӧдӧм серти «Пас» тӧварышъяслӧн котырӧн.
Кулӧма 2016-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 16-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма 1969-ӧд воын рочӧн «Вперёд» газетын. Комиӧн кывбурсӧ йӧзӧдӧма «Войвыв кодзув» журналын 1972-ӧд воын. Гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь ӧтувъя чукӧръясын, «Комсомольская правда» газетын, украина кывйӧн «Сузиря» альманахын.
Сылӧн петавлісны «Гӧрд тугъяса пелысь» кывбура чукӧр (1983), «Шондібан» (1987), «Себе я — царь и господин» (1991), «Ловъя кодзулӧй менам» (1995) небӧгъяс да «Как стать великим» автобиографическӧй роман (1993).
Комиӧдӧма Сергей Есенинлысь кывбуръяссӧ да 2005 воын йӧзӧдӧма «Лымъялысь льӧм» небӧг. 2010-ӧд воын йӧзӧдӧма «Лӧз ӧзын» чукӧр, кытчӧ пыртчӧма XX-ӧд нэмся медбур коми да роч сьыланкывъяс. Тайӧ небӧгыс 2011-ӧд воын шедӧдӧма Сергей Михалков нима «Облака» литератураса премия («Художественный перевод, популяризация русской классики, издание книг (билингва)» нимпасын).
1983 воын пырӧма СССР-са гижысь котырӧ. 2007 воын петӧма да котыртӧма Коми муын «Коми колипъяс» асшӧр гижысь котыр.
Небӧгъяс
Ставнас йӧзӧдӧма 12 кывбура да прозаа небӧг:
Иокасте
Иокасте — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 269 000 км. Иокасте восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2000 воын.
Макарыб (Удора район)
Макарыб (Макар-Ыб) — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Кузьбожева Мария Вячеславовна
Кузьбожева Мария Вячеславовна (1953) — коми велӧдысь, общественнӧй удж вӧчысь.
Олан туй
Мария Вячеславовна чужӧма Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Куж сиктын 1953-ӧд вося сора тӧлысь 13-ӧд лунӧ. Водз кольӧма бать-мамтӧгыс. Сійӧс быдтӧма пӧчыс, Логинова Елена Федотовна.
1968-ӧд воын помалӧма Кужса кӧкъямыс класса школа, 1970-ӧд воын — Кебанъёльса шӧр школа, 1974-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институтысь физика-математика факультет, лоӧма физика велӧдысьӧн.
1974—1980-ӧд воясын — Яснӧгса шӧр школаын быдтысян удж нуӧдысь.
1980—1982-ӧд воясын директоралӧма Лӧзымса шӧр школаын, 1982—1990-ӧд воясын — Паджгса шӧр школаын. 1990—1991 воясӧ вӧлӧма Паджгаса шӧр школаын внекласснӧй удж котыртысьӧн.
Та бӧрын вуджӧма уджавны Сыктывкарӧ. 1991—1992-ӧд восын вӧлӧма Велӧдысьяслысь тӧдӧмлун кыпӧдан институтын быдтысян удж кабинетын методистӧн. 1992—1994 — Коми Республикаса Велӧдан министерстволӧн внешкольнӧй велӧдӧмлӧн республикаса шӧринын йӧзкостса педагогикаысь методист.
1994-ӧд воын уджалӧма Коми Республикаса Велӧдан министерствоын шӧр да содтӧд тӧдӧмлун сӧвмӧдан юкӧдын главнӧй специалистӧн, 1994—1995 — министрӧс медводдза вежысьӧн. 1995—2003-ӧд воясын директоралӧма Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназияын. 2003—2005-ӧд воясын — Коми Республикаса культура да войтырсикас политика министр. 2013-ӧд восянь — Коми Республикаса Юралысь бердын искусствояс гимназияын директор.
Общественнӧй удж
1999—2003 воясӧ — Коми Республикаса каналан сӧветын II созывса депутат. 2005-ӧд восянь пырӧ «Мирлӧн Россияса фонд» Коми Республикаса юкӧнлӧн веськӧдланінӧ, Коми войтыр ӧтмунӧмлӧн Президиумӧ, Коми Республикаса нывбабаяслӧн Котырса Президиумӧ, «Россияса челядь фонд» республикаса юкӧнлӧн веськӧдланінӧ.
Та кындзи, Мария Кузьбожева вӧлӧма Коми войтыр ӧтмунӧмлӧн Сыктывкарса юкӧнын веськӧдлысьӧн (2007—2011), «Коми Республикаса вужвойтыр аньяс» регионъяскостса ӧтмунӧмын веськӧдлысьӧс вежысьӧн.
2011-ӧд восянь — Сыктывдін районса Сӧветын депутат («Справедливӧй Россия» ютырсянь).
Налимов Семён Иванович
Налимов Семён Иванович (1857—1916) — шылада инструментъяс (балалайка, домра, гусли) вӧчалысь. Войтырсикас серти коми.
Олан туй
Семён Налимов чужӧма Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт вӧлӧсьтлӧн Сретенньӧ обществоын (ӧні Коми Республикаса Выльгорт сикт) 1857 вося урасьӧм тӧлысь 13-ӧд лунӧ (важ стиль серти урасьӧм тӧлысь 1-ӧд лунӧ).
Томдырсяньыс плотникалӧма да столяралӧма. 1878 восянь 1884 воӧдз вӧлӧма военнӧй служба вылын, запасӧ мӧдӧдӧмаӧсь старшӧй унтер-офицер званньӧын. 1885 воын мунӧма чужанінсьыс нажӧтка корсьны.
Ѿ
Ѿѿ (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас.
Налимов Семён Иванович
Олан туй
1895-сянь 1916 воӧдз служитӧма В. В. Андреевлӧн имениеын Твер губерняын Вышневолок уездса Марьино сиктын, вӧчалӧма сылӧн оркестрыслы шылада инструментъяс.
Кулӧма Петроградын 1916 вося моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Санкт-Петербургса Шӧр канму история архив серти, гуалӧма Ыджыд Охтаса шойнаын.
Ѿ
Ѿ петӧма ѠТ лигатураысь. Ӧні Ѿ бергалӧ сӧмын вичко славян кывйын от пыдди кывводзын да лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 800.
Налимов Семён Иванович
Шылада инструментъяс вӧчалӧм
Вяткаса балалайка подув вылын лӧсьӧдӧма медводдзаӧн реконструированнӧй ичӧт домра – сылӧн кузолыс вӧлӧма сизим клёпка вылын. Сы бӧрын вӧлі вӧчӧма альт да бас домраяс, а сэсся — тенор да контрабас домраяс.
Кызь во чӧжӧн, 1895-сянь 1915 воӧдз мастер вӧчӧма 300 гӧгӧр инструмент. Сылӧн инструментъясӧн дыр кад чӧж ворсӧмаӧсь йӧзкостса инструментъяслӧн канмуса роч оркестр.
Ѿ
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѡ, Ꙍ, Ѽ
Финн-йӧгра туялысьяслӧн Ставмирса конгресс
Финн-йӧгра туялысьяслӧн Ставмирса конгресс (Международный конгресс финно-угроведов) — вит вонас ӧтчыдысь чукӧртчысь конгресс, мый ӧтувтӧ став мирсьыс фин-йӧгра кыв, литература, фольклор, история да культура туялысьясӧс.
Ѽ
Ѽѽ (мича омега) — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ сӧмын вичко славян кывйын О пыдди да  горӧдӧмъясын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѡ, Ꙍ, Ѿ
Грен Алексей Николаевич
Грен Алексей Николаевич (1862—1932) — коми кыв да оласног туялысь, Коми му туялан котырса медводдза веськӧдлысь.
Олан туй
Алексей Грен чужӧма 1862-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Екатеринбургын дворянаысь петлӧм полковник семьяын. Помалӧма Петербургса университетысь асыввыв кывъяслысь факультет (1885, лоӧма Ассывыв историяса магистрӧн) да естественно-историческӧй (1886). Краснодар пединститутын профессорӧн уджалігӧн лыддьӧма студентъяслы религия история, кавказоведение, адыгъяслысь история, кыв туялӧм (1885—1886). 1887-ӧд восянь — Тифлис губерняын народнӧй училишӧясын инспектор. 1891—1904-ӧд воясын — Харьков да Киев университетса приват-доцент. 1904—1913-ӧд воясын сылы абу лэдзӧмаӧсь велӧдны Кавказын революция удж нуӧдӧмысь. (Кыдзи ачыс гижӧма: «...за поддержку инородцев, по приказу Плеве — лишен на 10 лет»).
1918—1926-ӧд воясын А.Н. Грен — Вӧлӧгда пединститутса, Ленина нима вылыс тшупӧда Усть-Сысольск техникумса (1922-ӧд восянь) да Краснодар пединститутса профессор. 1926-ӧд восянь уджалӧ Перым университетын. Медводз вӧлі бӧрйӧма коми кыв да культура кафедраса профессорпуӧн; лӧддза-номъя тӧлысьсянь — РСФСР-са просвещение нарком вынсьӧдӧма «Коми кыв да культура» курс серти профессор должносьтын. Перымын уджалӧма 1926-ӧд вося йирым тӧлысь 1-дза лунсянь 1927-ӧд вося вӧльгым медводдза лунӧдз. Уджсӧ эновтӧма висьӧм вӧсна да петӧма пенсия вылӧ.
Туясян удж
Кавказын уджалігӧн гижӧма 4000 гӧгӧр фольклор текст, мый йӧзӧдӧма «Сборник матерьялов по описанию местностей и племен Кавказа» уджын. Просвещение министерстволӧн журналын йӧзӧдӧма «Династия Багратионов в Армении» статья (1894), «Грузинские рыцарские романы» удж. «История Кавказа» удж да «История Востока» монография — «Известия Киевского университета» журналын.
1904-ӧд во бӧрын лэдзӧма да редактируйтӧма «Россия и Азия» журнал. Ветлӧма Египетӧ, Месопотамияӧ да Индияӧ. Йӧзӧдчӧма, редактируйтӧма «Вестника знания Битнера», кӧні йӧзӧдӧма Аттика да Италия ӧтувтчӧм йылысь статьяяс.
Некымын удж петавлӧма «Коми му» журналын. Гижӧма коми фольклорысь 1500 гӧгӧр текст. Ветлӧма 18 археологическӧй экспедицияӧ. Веськӧдлӧма Коми му туялан котырӧн. А.Г. Грен серти, «Коллекцию зырянских текстов»", профессор Богданов нуӧма Румянцев небӧгаинӧ Москваӧ.
Канава (Кулӧмдін район)
Канава (Канава) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Югыдъяг сикт овмӧдчӧминса грезд.
География
Канава грезд пукалӧ Войвыв Кӧтйӧм юлӧн шуйга берегын.
Ȥ
Ȥȥ — латин анбурлӧн шыпас. Ȥ вӧдитчисны шӧр вылыс немеч кывйын [s] шы пасйӧм пыдди.
Ū
Ūū — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал, литва, жемайт, лив, гавайи, маори, раротонга, ниуэ, таити, маршалл кывъясын.
Шуанног
латыш — [uː]
литва — [uː]
маршалл — [​ʊ]
Сӧветскӧй Союзса Герой
Сӧветскӧй Союзса Герой — СССР-ын медвылыс тшупӧда почёт звание, мый вӧлі сетӧны война кадӧ подвиг либӧ зэв тӧдчана заслуга вӧчӧмысь, а сідзжӧ, мирнӧй кадӧ.
Тайӧ званиесӧ медводдзаысь лӧсьӧдӧма 1934 вося косму тӧлысь 16 лунӧ СССР-са ЦИК-лӧн Шуӧмӧн. Сӧветскӧй Союзса Геройлы содтӧд пас — «Зарни Кодзув» медаль — вынсьӧдӧма СССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиум Указӧн 1939 вося моз тӧлысь 1 лунӧ. Наградалысь эскизсӧ дасьтіс архитектор Мирон Иванович Мержанов.
«Сӧветскӧй Союзса Герой» звание йылысь Положение
1934 вося косму тӧлысь 16 лунӧ СССР-са ЦИК-лӧн Шуӧмын гижӧма: «Установить высшую степень отличия — присвоение за личные или коллективные заслуги перед государством, связанные с совершением геройского подвига, звания Героя Советского Союза». Геройлы некутшӧм торъя пас оз вӧлі сетны, сетӧны сӧмын СССР-са ЦИК-лысь грамота.
«Сӧветскӧй Союзса Герой» ним медводдзаӧн вӧлі сетӧма 11 лётчиклы. Грамота кындзи, налы сетісны Ленин орден. Та йылысь вӧлі пасйӧма 1936 вося сора тӧлысь 29 лунӧ СССР-са ЦИК-лӧн Шуӧмын.
СССР-са Вылыс Сӧветлӧн Президиум Шуӧмӧн 1939 вося моз тӧлысь 1 лунӧ Сӧветскӧй Союзса Геройяслы вӧлі пыртӧма торъя пас — «Сӧветскӧй Союзса Герой» медаль. 1939 вося йирым тӧлысь 16 лунӧ вӧлі вынсьӧдӧма медальлысь ортсыса петкӧдчӧмсӧ, кодлы пуктісны «Зарни Кодзув» медаль ним. Медводдза Положение серти, ӧні позис унаысь наградитны «Зарни Кодзулӧн». Кыкысь Сӧветскӧй Союзса Геройлы вӧлі сетӧны мӧд «Зарни Кодзув» медаль да сылы чужанінас сувтӧдӧны эзысь бюст. Куимысь Сӧветскӧй Союзса Геройлы вӧлі сетӧны коймӧд «Зарни Кодзув» медаль, а сылысь эзысь бюстсӧ колӧ вӧлі сувтӧдны Москваса Сӧветъяслӧн Дворечын.
1967 вося кӧч тӧлысь 6 лунӧ Шуӧм серти Сӧветскӧй Союзса Геройяслы вӧлі лӧсьӧдӧма канмуса кокньӧдъяс.
Лыдпасъяс
Сӧветскӧй Союзса Герой ним медводдзаӧн вӧлі сетӧма 1934 вося косму тӧлысь 20 лунӧ полярнӧй лётчикъяслы, кодъяс мездісны «Челюскин» паракодвывса вӧйысь йӧзӧс: Анатолий Ляпидевский (1-ӧд номера медаль), Сигизмунд Леваневский, Василий Молоков, Николай Каманин, Маврикий Слепнёв, Михаил Водопьянов, Иван Доронин.
1941 во кежлӧ Герой ним СССР-ын босьтісны 626 морт. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадся подвигъясысь Сӧветскӧй Союзса Герой ним вӧлі сетӧма 11 сюрс 657 мортлы (3051 мортлы — кулӧм бӧрас), на лыдын кыкысь сетӧма 107 мортлы (сизимлы — кулӧм бӧрас).
СССР кадӧ «Сӧветскӧй Союзса Герой» ним новлісны 12 сюрс 776 морт.
Парма (Ускар каркытш)
География
Сикт пукалӧ Усва юлӧн веськыд берегын. Пармасянь Ускарӧдз 12 км.
Ī
Īī — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал, жемайт, лив, гавайи, маори, раротонга, ниуэ, таити кывъясын. Шуанног — [iː].
Васизь
Васизь (Cinclus cinclus; оляпка) тайӧ ичӧтик лэбач. Тайӧ лэбач котырас туялысьяс торйӧдӧны вит сикас тылабордаӧс. Комиын на пиысь паныдасьлӧ сӧмын ӧти — васизь
Ыджда да рӧм
Васизьлӧн сьӧктаыс овлывлӧ 70 граммӧдз, тушаыслӧн кузьтаыс — 20 сантиметрӧдз. Голяыс да морӧсыс лым кодь еджыд; вывтыр улысыс, синмыс, кокыс да нырыс пемыдруд; мышку вылыс да бӧжыс руд. Кокыс кузиник, бӧжыс да бордйыс дженьыд, ёсь нырыс веськыд, абу крукыля. Визув лэбач, му вывті тюръялігас бӧжыс тіралыштӧ.
Паськалӧм
Васа воробейяслӧн сикасъясыс олӧны-вылӧны зэв паськыда: Европаын, Войвыв да Шӧр Азияын, Африкалӧн Рытыв-Войвыв юкӧнъясын. Комиын ёнджыка паныдасьлывлӧны изъя пыдӧса сӧдз ваа визув шоръяс да ичӧтик юяс бердын, кодъяс пӧлӧнын быдмӧны гырысь пуяс да кустъяс.
Оласног
Став олӧм-вылӧмыс васизьлӧн, вадор кайяслӧн моз, топыда йитчӧма юяс-шоръяскӧд. Но мукӧд лэбачысь, шуам, сійӧ жӧ истанысь, торъялӧ сійӧн, мый оз сӧмын келав берег пӧлӧн ӧтарӧ-мӧдарӧ, а тшӧкыда пырӧ ваас да вель дыр вермӧ ветлӧдлыны ва пыдӧсӧд юрсӧ мыччӧдлытӧг. Татшӧм оласногыслы лӧсялӧ лэбач вывтырыслӧн аслыспӧлӧслуныс. Лэбалігас васизь абу сэтшӧм пельк, кутшӧмӧсь сынӧдса мукӧд кайяс. Синмыслӧн тэчасыс черияслӧн да мукӧд уялысь ловъяслӧн кодь, а ва улӧ пыригас пель розьыс тупкысьӧ кучик лапӧдӧн.
Васизь — ичӧтик лэбач, сы вӧсна рочьяс шулывлӧны сійӧс нӧшта «васа воробейӧн». Коми йӧз нимсӧ лӧсьӧдігӧн орччӧдӧмаӧсь сизькӧд. Но мый тайӧ абу ягын котшкӧдчысь кай, а радейтӧ шоръяс да юяс, тӧдчӧдӧ кыв тэчасыслӧн воддза ва юкӧныс. Татшӧм артманногыс абу сӧмын васизьлӧн, содтӧд позьӧ вайӧдны вель уна пемӧслысь нимсӧ: вакатша «крачка обыкновенная», ватар «турпан», вашыр «водяная крыса» да с.в.
Поздйысьӧм да сёян
Васизь кынӧмпӧтсӧ перйӧ ваӧ дзумгысьӧмӧн. Сійӧ тэрыба котралӧ ва пыдӧсӧд да зіля куталӧ сэні олысь лёльӧясӧс, гагъясӧс да ва нидзувъясӧс. Мыйӧн воас петан здукыс, тэрыба жбыркнитӧ ю веркӧсӧ, быттьӧ абу и пыралӧма сэтчӧ. Нинӧмысь оз пов тайӧ ичӧтик лэбачыс: ни вабергачысь, ни вына визув нырысь, ни вылісянь усьысь борганысь.
Поздысьӧ васизь васянь оз ылӧ: либӧ из вылӧ, либӧ пу вылӧ. Позсӧ тэчӧ сяр кодь гӧгрӧсӧс, пыран розьыс сяр бокас. Пӧжны пуктӧ еджыд рӧма вит колькйӧдз. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежон да куим лун. Пияныс эновтӧны познысӧ куим вежон тырӧм бӧрын. Тӧв и гожӧм васизьяс олӧны пыр ӧтилаын. Ёна кӧдзыдъяс дырйи вешйывлӧны кынмывтӧм юясланьӧ либӧ рыяса местаясӧ, кӧні эм позянлун перйыны кынӧмпӧтсӧ.
Рӧдвуж кывйын
Рӧдвуж войтыръяслы тӧдса тайӧ лэбачыс, найӧ нимтӧны сійӧс дзик жӧ коми кывйын моз: перымса комияс ногӧн — вакай, удмуртъяслӧн — вусизь.
Ꙍ
Ꙍꙍ (паськыд омега) — кирилл анбурлӧн шыпас, мукӧддырйи бергаліс сӧмын вичко славян кывйын О пыдди эллин пыртӧм кывъясын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѡ, Ѽ, Ѿ
Кеня
Кеняӧн шуӧны кык пӧлӧс лэбачӧс. Ӧтиыс (Garrulus glandarius; сойка)) чавкан ыджда, а мӧдыс (Perisoreus infaustus; кукша)) – ичӧтджык.
Ыджда да рӧм
Ыджыд кенялӧн сьӧктаыс овлывлӧ 197 граммӧдз. Гӧныс кельыдперкаль рӧма. Кузиник бӧжыс сьӧд, увдорыс да вевдорыс еджыд. Вом пельӧссяньыс тӧдчӧ ус модаа сьӧд визь. А ичӧтик мича «рӧмпӧштаныс» кыкнан бордъяс кельыдлӧзов. Юр вылас эм вомӧна визьяса ичӧтик туг. Лэбалӧ сьӧкыдпырысь, борднас частӧ шенасигтырйи.
Ичӧт кенялӧн сьӧктаыс сӧмын 97 грамм. Вывтырыс 31 сантиметр кузьта. Гӧныс пушыд да небыд, бордйыс дженьыд да паськыд. Кузь бӧжыс гӧгрӧс пома. Юрыс да синмыс пемыдруд рӧма. Кынӧм улыс, бордйыс да бӧжыс гӧрдов. Чӧв олысь лэбач, шыасьлывлӧ шочиника.
Паськалӧм
Кеняяс – вӧрса лэбачьяс, эрдъяс вылӧ да кушинъясӧ пӧшти оз петавлыны. Нэм чӧжыс олӧны пыр ӧтилаын, медсясӧ ньыв пуа-козъяинъясын. Сӧмын ыджыд кеняяслӧн кутшӧмкӧ юкӧн тӧвнас вешйывлӧ рытыв-лунвывланьӧ.
Оласног да сёян
Катша-рака моз жӧ быдтор сёйысь тылабордаяс. Арнас да тӧвнас кокалӧны пелысьлысь да тусяпулысь вотӧссӧ. Радейтӧны чӧсмасьны быдсяма гагнас да налӧн номыръясӧн. Гожӧмнас дзерӧдӧны посни кайясӧс. Позъяс пырӧмӧн кокалӧны налысь колькъяссӧ да кайпиянсӧ. Уськӧдчывлӧны и шыръяс вылӧ. Чукӧртӧны быдмӧгъяслысь кӧйдыссӧ да тӧв кежлӧ дзеблалӧны нитш улӧ да пу горсъясӧ. Бӧрыннас, кӧдзыдъяс дырйи, ассьыныс дзеблалӧмторъяссӧ кокньыда аддзӧны весиг джуджыд лым улысь.
Кеняяс – колана лэбачьяс, вайӧны уна буртор вӧр-валы, лёк вӧчысь гагъясӧс бырӧдӧны да. Но кыйсьысьяс найӧс мустӧмтӧны, сы вӧсна мый пӧткӧдчӧны налькъясӧ шедӧм кыйдӧсӧн, а сідзжӧ кокалӧны лэчьясӧ веськалӧм сьӧлаясӧс. А ыджыд кеня, мыйӧн казялас мортлысь локтӧмсӧ, ылісянь на заводитас чирзыны да аслас горзӧмнас шызьӧдас вӧрсӧ и васӧ. Та бӧрын колана пӧтка дінад гусьӧнтӧ сэсся он нин сибӧдчы.
Поздйысьӧм
Позъяснысӧ вӧчӧны пуяс вылӧ, налӧн сук лапъяс пӧвстӧ, дзик пучер бердас – тыдавтӧминӧ. Весиг зэв сюсь синма мортлы сьӧкыд казявны татшӧм позтӧ. Тэчӧны найӧс небыдик ув-вожйысь да ройысь. Пӧжны пуктӧны вит-ö-квайт кольк, найӧ вежов рӧма сьӧд чутъясаӧсь. Позъяс пукалӧны чеччывтӧг кык вежонысь дырджык. Ыджыд кенялӧн пияныс позсӧ эновтӧны 20 лун бӧрын, а ичӧтыслӧн тӧлысьӧн-джынйӧн мысти.
Камсамас (Емдін район)
Камсамас (Камсамас) — Коми Республикаын Емдін районысь Гам сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Вокуев Ермил Михайлович
Вокуев Ермил Михайлович (1992) — лыжиӧн котралысь. Россияса сборнӧйын 2013-ӧд восянь. Кыкысь вӧлӧма Россияса чемпионӧн, юниоръяс пӧвстын ставмирса чемпион, тӧвся Универсиадаын вермысь (Трентино), ставмирса да ставроссияса тшупӧдын призёр, лыжиӧн котралӧмын Россияса спорт мастер. Ордйысьӧмъясын петкӧдчӧ Коми Республика да «Динамо» физкультурно-спортивнӧй котыр.
Олан туй
Ермил Вокуев чужӧма 1992-ӧд вося рака тӧлысь 29-ӧд лунӧ Изьва районса Гам грездын.
2011-ӧд восянь Ермил Вокуев уджалӧ спортсмен-инструкторӧн «Центр спортивной подготовки сборных команд» учреждениеын, кӧні дасьтысьӧ Андрей Нутрихин тренер веськӧдлӧм улын.
Спортын туй
Спортын медводдза наставникӧн вӧлӧма Гамса школаысь физкультура велӧдысь Канев Алексей Иванович.
Мокчойса шӧр школаын велӧдчигӧн сыкӧд уджалӧма Изьва районса содтӧд тӧдӧмлун шӧринысь тренер Ануфриев Алексей Алексеевич.
Вермӧмъяс
2011 воын:
Россияса первенство
2012 воын:
Умберто Эко
Умбе́рто Э́ко (1932—2016) — Италияса нималана гижысь, туялысь.
Олан туй
Умберто Эко чужис Италияса Алессандриаын (Пьемонт карын, Туринсянь неылын) 1932 вося тӧвшӧр тӧлысь 5-ӧд лунӧ. Батьыс, Джулио Эко, вӧлі бухгалтерӧн, ветліс куим тыш вылӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ Джованна мамыскӧд Умберто вуджис овны неыджыд грездӧ, мый вӧлі Пьемонт гӧраясын. Сылӧн пӧльыс вӧлі шыбитӧм кагаӧн (подкидыш). Италияын сэк кадся традиция серти, сылы пуктӧма ов-аббревиатура — Ех Caelis Oblatus, сідзкӧ «енмӧн сетӧм».
Умберто помаліс 1954 воын Туринса университет, туяліс средневековӧй философиа да литература. Велӧдчигас дугдіс эскыны Енлы да муніс Католик вичкоысь.
1962 вося кӧч тӧлысьӧ гӧтрасис искусствояс велӧдысь вылӧ: Рената Рамгакӧд быдтісны пи да ныв.
Куліс Милан карын 2016 вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ ракысь.
Старцев Николай Александрович
Старцев Николай Александрович (1907—1942) — коми поэт да вуджӧдчысь.
Олан туй
Николай Старцев чужӧма Сыктыв районса Куньыб сиктын 1907-ӧд вося рака тӧлысь 3-ӧд лунӧ. Чужан сиктас помалӧма Мӧд тшупӧда школа. Велӧдчӧма Сыктывкарса педагогическӧй техникумын. Уджалӧма избачӧн, комсомоллӧн бӧрйӧм тэчасъясын. Помалӧма Н.К. Крупская нима коммунист ногӧн челядьӧс быдтан академия. Редактируйтӧма «Культура фронт» журнал. 1939-ӧд воын пома0ӧмас Москваса университетысь физика-математика факультет. Уджалӧма велӧдысьӧн.
Усьӧма фронт вылын Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи 1942-ӧд вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Медводдза кывбуръяссӧ йӧзӧдӧма 1929-ӧд воын «Ордым» журналын. Кывбуръяссӧ гижӧма комиӧн да рочӧн. Комиӧдалӧма Сергей Есенинлысь (1895—1925) кывбуръяссӧ.
Слӧбӧда (Сыктыв район)
Слӧбӧда (Слобода) – Коми республикаын Сыктыв районса Куратов сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Буб юлӧн веськыд берегын. Слӧбӧдасянь Куратов шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз  км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Тюксей
Тюксей (Sturnus; Синьга) — утка рӧдысь ваын уялысь лэбач. Мукӧд ним: сьӧд утка, сьӧд чӧж.
Ыджда да рöм
Ай тюксейыс чим сьӧд рӧма. Ныр вуж діныс мылькъя, ныр розьяс бердас эм вижовгӧрд печат. Синмыс пемыдгӧрд рӧма, кокыс сьӧд.
Паськалöм
Олӧ-вылӧ Европалӧн да Азиялӧн войвыв юкӧнъясас, поздысьӧ весиг Йиа саридз бердын. Парма весьтын петкӧдчывлӧ гожъянінъясас вуджигӧн да тӧвйыны бӧр лэбигас.
Оласног да поздйысьöм
Коми муӧ локтӧны сьӧд уткаяс ода-кора тӧлысьлӧн мӧд джынъяс. Лэбӧны быдтысянінъясас лун и вой гырысь кельöбъясӧн. Быд кельӧбын овлывлӧ сё либӧ унджык утка. Унаӧн поздйысьӧны Печора ю ковтысын, но кызвыныс воӧдчӧны вӧра тундраӧдз да тундраӧдз. Лунвывланьӧджык кольччӧм уткаяс гожйӧны пармаса нитшка нюръясын. Быд тюксей бӧрйӧ гоз пӧвсӧ тӧвъянінас на, да найӧ ёна тӧждысьӧны ӧта-мӧд вӧснаыс. Неминучаяс дырйи айыс дыр оз эновт кулӧм либӧ лыйӧм эньсӧ.
Чужанінас воӧм бӧрас овмӧдчӧны восьсаинъясӧ — тундраса тыяс бердын либӧ лӧня визувтысь юяс дорын. Позсӧ лӧсьӧдӧны муӧ кустъяс улӧ. Пыдӧсас вольсалӧны кос турун, мый вылӧ вочасӧн содтысьӧ пӧжсян уткаыслӧн лысӧм гӧныс. Позтырас овлывлӧ 5-8 еджыд рӧма кольк. Позъяс пукалӧ сӧмын эньыс тӧлысь чӧж. Сильӧпияныслӧн чужӧм бӧрас посни котырсӧ мамыс жӧ сӧмын дӧзьӧритӧ.
Эновтӧны чужанiнсо сьӧд уткаяс арнас вель сёрӧн — кӧч тӧлысь помасигӧн либӧ йирым тӧлысь пуксигӧн. Тӧвсӧ коллялӧны Балтика да Вой саридз гӧгӧртасын. Тюксейлӧн яйыс чӧскыд, кыйсьысьяс донъялӧны сiйӧс бура. Сьӧд уткаяс – войвывса лэбачьяс, лунвыв муясын найӧ оз овны.
Сёян
Сьӧд уткаяс пӧткӧдчӧны кызвыннас яя сёянӧн, быдмӧгъяс вылӧ ыштывлӧны сӧмын корсюрӧ. Радейтӧны кутавны васа небыд гагъясӧс, лёльӧясӧс. Чӧсмасьӧны и чериӧн.
Рöдвуж кыв вылын
Тюксейӧн нимыс бергалӧ сӧмын удораса сёрнисикасын, роч йӧз шуӧны утка сикассӧ «синьгаӧн». Улыс эжваланьын олысьяс ногӧн — «сьӧд чӧж», мукӧд коми сёрнисикасын да литературнӧй кывйын — «сьӧд утка».
Перымса комияслы тайӧ кывйыс абу тӧдса да кыввораныс уткаыслӧн нимыс абу. А удмуртъяс тӧдӧны, кывкудъясас пыртӧмаӧсь кык ним: «сьӧд сюлы» (комиӧн: сьӧд утка) да «сьӧд тшӧж» (комиӧн: сьӧд чӧж). Кыдзи аддзам, нимъяссӧ лӧсьӧдiгӧн и комияс, и удмуртъяс тӧд выланыс босьтӧмаӧсь уткаыслысь сьӧд рӧмсӧ.
Художествоа литератураын
Коми гижысь Г.Юшковысь кындзи, ёнасӧ «тюксей» кывйӧн некод оз вӧдитчы. Со мый сiйӧ висьталӧ «Кысь ме тэнӧ корся?» повесьтын утка йывсьыс: «Сэсся ӧти баржа вылысь шкиперлӧн гӧтырыс бара на кокньӧд вайыштiс сылы: Сьӧд утка кельӧб дізьгысис-пуксис Колва шӧрас, да нывбабалӧн пыр и шусис сэтчӧ: Тюксейыс!»
Ā
Āā — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал, жемайт, лив, гавайи, маори, раротонга, ниуэ, таити, маршалл кывъясын. Шуанног — [aː].
Коми гижысьяс анбур серти
Коми гижысьяс анбур серти — кык лыддьӧг, кытчӧ алфавит серти нимъяссӧ тэчӧма коми йӧзлысь, кодъяс пуктісны да пуктӧны пай коми литератураӧ да журналистикаӧ.
Медводзза лыддьӧгас Коми Республикаса коми гижысьяс, мӧдас Перым Коми кытшса коми гижысьяс.
Коми Республикаса коми гижысьяс
Коми Республикаса гижысьяс гижӧны комиӧн.
Перым коми гижысьяс
Перым комиӧн гижӧны Перым Коми кытшса комияс.
Черныб (Удора район)
Черныб (Чернутьево) – Коми республикаын сикт, Удора районысь Черныб сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Черныб пукалӧ Мозын юлӧн веськыд берегын. Сиктсянь Кослан юрсиктӧдз 49 км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Ō
Ōō — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латгал, жемайт, лив, гавайи, маори, раротонга, ниуэ, таити, маршалл кывъясын. 1946 воӧдз Ō сідзжӧ вӧдитчӧны латыш анбурын пыртӧм кывъясын. Шуанног — [ɔː].
Нэо (кыв)
Нэо (Neo — выль) — лӧсьӧдӧм войтыркостса кыв, лӧсьӧдысь — Бельгияса кыв туялысь да дипломат Артуро Алфандари.
Визин (Сыктыв район)
Визин (Визинга) – Коми Республикаса сикт, Сыктыв районса юрсикт да Визин сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Пукалӧ Ыджыд Визин ю бокын, Сыктывкарсянь 86 км сайын.
Мальцев Вячеслав Вячеславович
Вячеслав Вячеславович Мальцев (* 1964) - роч депутат, политик да блогер.
Белых Николай Фёдорович
Белых Николай Фёдорович (1941—1992) — коми гижысь, драматург.
Олан туй
Николай Белых чужӧма 1941-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарбердса Улыс Човйын.
Помалӧма Сыктывкарын шӧр школа, 1971-ӧд воын — Москваын А.М. Горький нима Литературнӧй институт. Некымын во вӧлӧма Коми АССР-са культура министрӧс вежысьӧн. 1986-ӧд воын котыртӧма «Би кинь» журнал да лоӧма сэні редакторӧн.
Кулӧма 1992-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 24-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Николай Белых тӧдса кыдзи драматург, коді гижис уна юкӧна квайт пьеса да некымын ӧти юкӧна пьеса. Наын петкӧдлӧма сылӧн кадся олысьяс йылысь, кыпӧдӧма нравственно-этическӧй проблемаяс. В.А. Савин нима Коми республикаса драма театр пуктіс «Анисья» да «Таысь колӧ судитны» сылӧн пьесаяс серти кык спектакль.
Критик Раиса Куклина пасйис: «Николай Белых писал в основном во время так называемого застоя. Трудно тогда было публично выражать свои мысли. От писателей требовалось выбирать и определять то, о чем можно говорить, а о чем следует умолчать. Драмы и комедии Н. Белых значительны тем, что он сказал своё слово о расстройстве-разрушении коми жизни (природы, языка, характера, бытовых традиций)».
СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1991).
Ɀ
Ɀɀ — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс [zʷ] шы пасйӧм пыдди африкаса кывъясын. 1931—1955 воясӧ Ɀ бергаліс шона анбурын (ӧні zv).
Ŗ
Ŗŗ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ лив кывйын. 1946 воӧдз Ŗ сідзжӧ вӧдитчисны латыш анбурын.
1931—1937 воясӧ Ŗ вӧдитчисны яран анбурын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс кильдин саами кывйын. Шуанног — [rʲ].
Ē
Ēē — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал, жемайт, лив, гавайи, маори, раротонга, ниуэ, таити кывъясын. Шуанног — [eː], [æː].
Важ Эжва (Кулӧмдін район)
Важ Эжва (Важ–Эжва) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Югыдъяг сикт овмӧдчӧминса посёлок.
География
Важ Эжва посёлок пукалӧ Эжва юлӧ шуйга берегас, Немдін сиктлы паныд
Зэрӧм бӧрын (Анастасия Шомысовалӧн 2006ʼ вося небӧг)
Шомысова А. А. Зэрӧм бӧрын : кывбуръяс ["Шуд войт" чукӧрысь]. Сыктывкар: Коми небӧг лэдзанін, 2006. 30 лб.
Коротаева Альфия Саитнуровна
Коротаева Альфия Саитнуровна (1959) — опера сьылысь, Коми Республикаса нимйӧза артистка, Россияса нимӧдана артистка.
Олан туй
Альфия Коротаева чужӧма 1959 вося лӧддза-номъя тӧлысь 27 лунӧ Челябинскын. 1985 воын помалӧма М.П. Мусоргский нима Уралса канму консерваториа, уджалӧ Коми Республикаса опера да балет канму театрын сьылысьӧн.
Кебырыб (Емдін район)
Кебырыб (Кебырыб) — Коми Республикаын Емдін районысь Гам сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Коми АССР-са почёт нимъяс
Коми АССР-са почёт нимъяс — Коми АССР-ын лӧсьӧдӧм канмуса наградаяс, кодъясӧс сетӧны Коми АССР-ын бура уджалӧмысь.
История
Канмуса наградаяс сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум. Коми АССР-ын 1939-1994 воясӧ вӧлі лӧсьӧдӧма татшӧм почёт нимъяс:
Габова Елена Васильевна
Габова Елена Васильевна (1952) — коми гижысь, Коми Республикаса нимйӧза гижысь (2012). Сылӧн ыджыд батьыс — коми гижысь Николай Попов (Жугыль).
Олан туй
Елена Габова чужис 1952 вося лӧддза-номъя тӧлысь 7-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Помаліс 1-ӧд №-а сыктывкарса школа да уджысь орӧдчытӧг 1976 воын Ставсоюзса Кинематография институтысь (ВГИК) сценарий факультет. Улдаліс «Молодёжь Севера» газетын, телевидениеын, литературнӧй консультантӧн Коми гижысь котырын.
Гижан удж
Гижӧ рочӧн. Йӧзӧдсьӧ 1966 восянь республикаса да ставсоюзса печатьын. Велӧдчис том гижысьяслӧн ставроссияса семинарын, мый муніс 1983 воын Льӧмьюын С.Залыгин веськӧдлӧм улын, да том гижысьяслӧн ставсоюзса совешанньӧын Москваын (1984). СССР-са гижысь котырын 1989 восянь. Е.Габовалысь висьтъяссӧ да повесьтъяссӧ вуджӧдлісны англия, немеч, норвег, япония да мукӧд кывйӧ.
Гижис челядьлы да томуловлы 30 сайӧ небӧг. Найӧ петісны Москваын, Киевын, Сыктывкарын. Кык небӧг петіс Японияын. Гижӧдъяссӧ позьӧ аддзыны татшӧм журналъясысь, кыдзи: «Кукумбер», «Костер», «Пионер», «Юность», «Слово», «Наш современник», «Таллинн», Япония да Коми Республикаса журналъясын, и с.в.
Коми му туялан котыр
Коми му туялан котыр (Общество изучения Коми края) – Коми Республикаын чужан му туялысьясӧс ӧтувтан котыр.
История
1922 вося ода-кора тӧлысь 16 лунӧ коми интеллигенция отсӧгӧн Усть-Сысольскын (ӧні Сыктывкар) лӧсьӧдӧма выль котыр. Буретш сэки 90 во сайын коми интеллигенция öтувтчис, медым быд боксянь туявны ас му да лöсьöдны вöзйöмъяс Коми му сöвмöдöм серти. Медводдза чукöртчöм вылас вöлiны öнi кадö уналы тöдса йöз: Коми обласьтын РКП(б)-ын секретар Я.Ф. Потапов, йöзöс велöдан институтса велöдысьяс А.Н. Грен да А.С. Сидоров, статистика бюроын уджалысь Н.А. Соснин, А.А. Суханова, М.А. Молодцова, Н.А. Шахов да мукöд. Медводдза веськöдлысьнас вöлi бöрйöма Алексей Грен. Сы бöрын котырнас юрнуöдiсны Яков Потапов (1923-сянь), Дмитрий Батиев (1924), Николай Соснин (1928). Колö пасйыны, мый тайö котырас вöлi пырö уна велöдчöм йöз.
Коми му туялан котыр ёна горалiс 1920-öд воясын. Сiдз, А.А. Цемберлöн водзмöстчöмöн 1922 воын Коми обласьтын вöлi восьтöма канмуса архив. А 1924 во помын котырлöн зiльöмöн выльысь кыпыда восьтöма краеведческöй музей. Мыйла выльысь? А сы вöсна, мый музейсö вöлi восьтöма нин 1911 воын, но 1916-ын сiйö дугдiс уджавны.
1924 восянь котыр пондiс лэдзны ассьыс журнал – «Коми му» (редакторалiс И.М. Попов), а 1928-сянь – «Коми му туялан котырлöн Запискаяс» (ставнас вöлi вит петас).
Котырöн веськöдлысьяс весиг шыöдчисны 1927 воын СССР-са наукаяс Академияö, медым öтвылысь туявны Коми му, а А.А. Чеусов вöзйис восьтны наука да искусстволысь Коми академия.
Кызьöд воясö котырö пырысьяс чукöртiсны коми фольклорысь уна материал. Сöмын мойдсö вöлi гижöма 170 сайö. На подув вылын вöлi гижöма фольклорысь уна туясян удж да йöзöдöма сё лист бокъяса небöгъяс. Öнi став тайö гижöдъясыс куйлöны Коми Республикаса Национальнӧй музейын.
Со татшöм водзмöстчöмöн да ыджыд воськовъясöн мунысьöн коли йöз паметьö Коми му туялан котыр.
1930-öд вояс пансигöн чужан му туялöм страналы лои ковтöмöн, медзiльяссö вöлi пуксьöдöма (Илля Вась, А.С. Сидоров, С.А. Попов) либö лыйлöма (Д.А. Батиев), «Коми му» журнал мырддьöма да бырöдöма. Медписькöм йöз воштöм бöрын 1931 вося ода-кора тӧлысь 21 лунӧ котырсö шуисны тупкыны.
Коми Республикаса веськӧдлысьяслӧн лыддьӧг
Коми Республикаса веськӧдлысьяслӧн лыддьӧг:
Усвадор (Ускар каркытш)
Усвадор (Усадор) — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь посёлок.
География
Посёлок пукалӧ Усва юлӧн шуйга берегын. Усвадорсянь Ускарӧдз 5 км.
Ļ
Ļļ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал да лив кывъясын. Шуанног — [​ʎ].
1931—1937 воясӧ Ļ вӧдитчисны яран анбурын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс сідзжӧ кильдин саами кывйын. Шуанног — [lʲ].
Юкагир кыв
Юкагир кывъяс (войвыв Вадун аруу, лунвыв Одун ажуу) — тайö асыв-войвыв Саха республикаын да Чукот асвеськӧдлан кытшын палеоазия кыв, гашкӧ самодий да чудь-йöгра кывъяслань либӧ нивх кывлань матіса.
Юкагир анбур
Войвыв
Лунвыв
Бобракова Ия Петровна
Бобракова Ия Петровна (1927–2012) – Россияса да Коми АССР-са культура да искусствоын нимӧдана уджалысь, Россияын нимйӧза артистка, театрса режиссёр, Коми Республикаса канму премия кыкысь босьтысь.
Олан туй
Ия Бобракова чужӧма 1927-ӧд вося ӧшым тӧлысь 28-ӧд лунӧ Коми АССР-ысь Сыктывдін районса Паджга сиктын. 1947-ӧд воын помалӧма Сыктывкарса шылада училишӧын дирижерско-хорӧвӧй юкӧн, 1950-ӧд воын – вокальнӧй юкӧн. 1963–1966-ӧд воясын – Опера да балет театрын уджалӧма режиссёр-постановщикӧн, 1976–1980-ӧд воясын – театрын медшӧр режиссёрӧн. 1990-ӧд восянь 2011-ӧд воӧдз Ия Бобракова вӧлӧма Коми Республикаса опера да балет канмуса театрын художественнӧй веськӧдлысьӧн.
Кулӧма 2012-ӧд вося рака тӧлысь 31-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Театрын ворсӧм
Ия Петровна радейтлӧма казьтывлыны роч гижысь А.А. Фетлысь «К зырянам Тютчев не придёт» кывъяссӧ. Но аслас уджӧн Ия Бобракова петкӧдлӧма, кыдзи роч классик пӧрйӧдчис.
Ия Бобраковалӧн водзмӧстчӧмӧн театрын вӧлі пуктӧма татшӧм ставмирса шедевръяс, кыдзи «Пиковая дама», «Евгений Онегин», «Риголетто», «Тоска», «Царская невеста», «Севильский цирюльник», «Русалку», «Отелло», «Кармен», «Иван Куратов» коми опера. Ставнас сійӧ дасьтӧма 30 сайӧ спектакль, лӧсьӧдӧма 100 сайӧ концерт.
Сылӧн зільӧмӧн Сыктывкарын быд во нуӧдӧны опера да балет искусстволӧн «Сыктывкарса тулыс» войтыркостса фестиваль.
Ģ
Ģģ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш да латгал кывъясын. Шуанног — [​​​ɟ​].
Слӧбӧдаяг (Удора район)
Слӧбӧдаяг (Кучмозерье) — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Коми иннимъяс туялысь Туркин А. И. серти Слӧбӧдаяглӧн роч «Кучмозерье» нимыс артмӧма дзугӧм коми кывйысь. Медводдза юкӧнса «кутш» лэбач ним, а мӧд юкӧнас — «мӧсьӧр» кыв, коді гӧгӧрвосьӧ кыдзи «кык ю, либӧ ты костын места, увтасін». Сикт дортіыс визувтӧны кык ю: Кутшъёль да Йирва, кодъяс костӧ и пуксьӧма грездыс. Сідзкӧ, сылӧн нимыс лоӧ «Кутшмӧсьӧр» и кутӧ татшӧм вежӧртас «Кутш (ёль) дорса места, увтасін».
История
Медводдзаысь сійӧ паныдасьлӧ 1678-ӧд вося писцӧвӧй небӧгын, кӧні и пасйӧма «починок Кучмосер на реке на Ирве». Вӧлӧма сэні Павловъяслӧн кык овмӧс.
1747-ӧд вося гижалан небӧгын Кучмозерье бара жӧ пасйӧма кыдзи Кучмосер. Тані вӧлі олӧны Вурдовъяс, Павловъяс, Сапожниковъяс, Уров да Доронин.
Ņ
Ņņ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш, латгал да лив кывъясын. Шуанног — [​​ɲ​].
1931—1937 воясӧ Ņ вӧдитчисны яран анбурын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс сідзжӧ кильдин саами кывйын. Шуанног — [nʲ].
Лёкшор
Лёкшор тайӧ Коми Республикаын ю.
Корея кыв
Корея кыв (Войвыв Кореяын 조선말 «чосонмаль», Лунвыв Кореяын 한국말 «хангукмаль», 한국어 «хангуго», кыкнан муын 국어«куго» — «каналан кыв», 우리말 «урималь» — «миян кыв») — тайӧ КВДРлӧн да Лунвыв Кореялӧн каналан кыв. Анбур — слога анбур хангыль, важӧн — ханчча (китайса иероглифъяс).
Хангыль
Важӧн сідзжӧ:
Лыдакывъяс
Нэмӧвӧйся:
Китайса:
Рычков Виктор Васильевич
Рычков Виктор Васильевич (1959) — перым коми гижысь.
Олан туй
Виктор Рычков чужӧма 1959 вося урасьӧм тӧлысь 16-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кудымкар районса Трошов грездын. Белоёвса шӧр школаын дас класс помалӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны Перым канму университетса история факультетӧ.
Кык во уджалӧма история велӧдысьӧн. Уна во зільӧма канму службаын. 2011 восянь Перм крайса Коми кытш кузя министр.
Гижан удж
Виктор Рычков босьтчӧма гижны арлыдаӧн. Медводдза кывбуръяссӧ комиӧн йӧзӧдӧма «Парма» газетын, «Иньва» да «Бичирок» художествоа литература сборникъясын. Йӧзӧдӧма асшӧр небӧгъяс.
Коми АССР-са нимйӧза гижысь
Коми АССР-са нимйӧза гижысь (поэт) (рочӧн: Народный писатель (поэт) Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са нимйӧза гижысь (поэт)» почёт ним лӧсьӧдӧма 1984 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15 лунӧ. Канмуса наградасӧ сетӧны гижысьяслы коми литература сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Канмуса наградаяс сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
1984 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 3 гижысьлы: Геннадий Фёдоровлы (1984), Серафим Поповлы (1984), Геннадий Юшковлы (1990).
Арчи кыв
Арчи кыв (аршаттен чIат) — тайӧ Арчиб сиктын (Чародин район, Дагестан) нах-дагестан кыв.
Ķ
Ķķ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латыш да латгал кывъясын. Шуанног — [​​​​c​​].
Ярасов Борис Степанович
Ярасов Борис Степанович (1908—1942) — коми поэт, гижысь, фольклор чукӧртысь.
Олан туй
Борис Ярасов чужис Вӧлӧгда губерняысь Яренск уездса Зӧвсьӧрт сиктын 1908 вося моз тӧлысьӧ. Начальнӧй школа помалӧм бӧрын велӧдчис Гамса шӧр школаын. 1928—1930 воясӧ велӧдчис Сыктывкарса совпартшколаын, а сэсся А.И. Герцен нима Ленинградса пединститутын. 1936 восянь велӧдіс Сыктывкарса вӧр техникумын да вӧрса рабфакын.
1938 воын аслас ёртыскӧд, коді бӧрынджык лои коми фольклор туялысьӧн, Иван Осиповкӧд (Вокан), пырис велӧдчыны Ленинградса пединститутлӧн аспирантураӧ «фольклористика» специальносьт серти. Айму вӧсна Ыджыд тыш водзвылын недыр чукӧртыштіс коми фольклор, сэсся мӧдӧдчис фронт вылӧ. Доймылӧм бӧрын 1941 во помын бурдӧдчис Ленинградса госпитальын. Сы бӧрын служитіс флотын. «Книга памяти» небӧгын пасйӧма, мый Б.С. Ярасов вошис юӧрттӧг 1942 вося тӧвшӧр тӧлысьӧ.
Гижан удж
Поэзия дорӧ сибаліс Гамса школаын велӧдчигӧн, кор лӧсьӧдісны ки помысь вӧчӧм журнал. Йӧзӧдчыны босьтчис 1927 восянь.
Тарабукин Алексей Андреевич
Тарабукин Алексей Андреевич - коми национальный журналист, писатель.
Тимушев Дмитрий Андреевич
Тимушев Дмитрий Андреевич (1900—1970) — коми кыв туялысь.
Олан туй
Дмитрий Тимушев чужис 1900 вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Кулӧмдін районса Керчомъя сиктын. 1916 воын школа помаліс, 1917—1918 воясын Югдінын псаломщикаліс. 1918—1919 воясӧ Керчомъя вӧлӧсьтса исполкомын секретараліс, школаын велӧдіс. 1920 воын еджыдъяслӧн рота штабын, мый овмӧдчис Керчомъяӧ Гражданскӧй тыш кадӧ, переписчикаліс.
1921—1925 воясӧ уджаліс Кулӧмдінса РОНО-ын веськӧдлысьӧн, 1925—1927 воясӧ — Коми обласьтса ОНО-ын веськӧдлысьӧс вежысьӧн. 1927—1928 воясӧ — Кажымса чугун сывдан заводын управляюшӧй, 1929—1931 воясӧ — Кывтываса челядь карӧн веськӧдлысь. 1931—1932 воясӧ — Сыктывкарса строительнӧй техникумын директорӧс вежысь, 1932—1935 воясӧ — Керчомъя школаса директор, 1935—1936 воясӧ — Сыктывкарын вӧррабфакын да вӧртехникумын старшӧй бухгалтер да велӧдысь, 1936—1937 воясӧ — бухгалтер курсъяс вылын велӧдысь.
1942—1944 воясӧ тышкасис Айму вӧсна Ыджыд тыш вылын.
Фронт вылысь воӧм бӧрын пырис уджавны СССР-са наукаяс академиялӧн Коми Базаысь коми кыв, письменносьт да история юкӧдӧ младшӧй научнӧй сотрудникӧн. 1948 вося моз тӧлысь 23-ӧд лунсянь ӧшым тӧлысь 16-ӧд лунӧдз — старшӧй лаборант, сэсся — младшӧй научнӧй сотрудник. 1962 вося косму тӧлысь 23-ӧд лунсянь — СССР-са наукаяс академиялӧн Коми филиалын обшественнӧй наукаяс серти туялысь секретар.
1967 вося йирым тӧлысь 1-ӧд лунсянь пенсионераліс. Куліс 1970 вося ӧшым тӧлысь 10-ӧд лунӧ.
Туясян удж
Туяліс лексикография. Ветліс некымын экспедицияӧ, кӧні гижис кывйысь да фольклорысь материал. Коми филиалын уджалігӧн йӧзӧдіс 10 туясян удж, велӧдан да методическӧй небӧг. Медыджыд уджъяс пиын — «Коми-роч кывкуд» (1961), «Роч-коми кывкуд» (1966), кодӧс тшӧтш редактируйтіс. Коми кывйысь синонимъяс кывкудлы материал чукӧртіс.
Ёвкӧдж (Удора район)
Ёвкӧдж (Чупрово) – Коми республикаын сикт, Удора районысь Ёвкӧдж сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Ёвкӧдж пукалӧ Ву юлӧн веськыд берегын. Сиктсянь Кослан юрсиктӧдз 200 км, Сыктывкар юркарӧдз 500 км.
Акись (Ускар каркытш)
Акись (Акись) — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Акись — Авксентий мужчичӧйлӧн дженьыд ним.
География
Акисьсянь Усвавом шӧрсиктӧдз 19 км, Ускарӧдз 49 км.
История
1850 да 1858 воясся Ревизия материалъясын грездыс оз паныдасьлы.
1859 воын — «Смольный материк» выселок, 5 овмӧс, 25 морт. 1918 вося картаын — «Смольный материк (Акись)». 1926 воын — Акись, 49 овмӧс, 233 олысь; 1959 воын — 220 олысь, 2000 воын — 177.
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Лыжавом сикт сӧветӧ.
Ɓ
Ɓɓ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: фула, хауса, лома, кпелле; важӧн сідзжӧ коса да зулу. 1931—1955 воясӧ Ɓ вӧдитчисны шона анбурын.
Кпелле, лома, коса да зулу анбуръясын ыджыд Ɓ гижӧны кыдз кирилл Б. Шона анбурын ыджыд Ɓ гижисны кыдз ɓ.
Видзӧдӧй тшӧтш
Б
Коми АССР-са нимӧдана артист
Коми АССР-са нимӧдана артист (рочӧн: Заслуженный артист Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са нимӧдана артист» почёт ним лӧсьӧдӧма 1939 вося моз тӧлысь 19 лунӧ. Канмуса награда сетӧны театр сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
1939 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 175 ворсысьлы.
Кырув (Емдін район)
Кырув (Кырув) — Коми Республикаын Емдін районысь Гам сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Остапова Зоя Васильевна
Остапова Зоя Васильевна (1961) — педагогика наукаясса кандидат, коми челядь видзанінъяслы уджтасъяс да велӧдан небӧгъяс дасьтысь, общественник. Нывдырся овыс — Микушева.
Олан туй
Зоя Остапова чужӧма 1961-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 6-ӧд лунӧ Кӧрткерӧс районса Шойнаты сиктын. Помалӧма Козьма Минин нима Улыс Новгородса педагогика университет.
Уджалӧ Коми республикаса Велӧдӧм сӧвмӧдан институтын, веськӧдлӧ школаӧдзса велӧдӧмын национальнӧй мытшӧдъяс венан лабораторияӧн.
Общественнӧй удж
Уна во чӧж водзмӧстчӧ «Коми войтыр» ӧтмунӧмын (пырӧ ӧтмунӧмса Президиумӧ) да вужвойтыр аньяслӧн ӧтмунӧмын. Котыртӧ да нуӧдӧ проектъяс.
Дасьтӧ коми кыв вылын «Чолӧм, дзолюкъяс» телеуджтас («Юрган» телеканалын петӧ кыкысь тӧлысьнас).
Васютов Юрий Константинович
Васютов Юрий Константинович (1931—2006) — коми гижысь.
Олан туй
Юрий Васютов чужис 1931 вӧльгым тӧлысь 14 лунӧ Новосибирск обласьтысь Колыван районса Орскӧй Бор грездын. 1932 воын бать-мамыс вуджисны овны Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтса Удора районӧ. 1948 воын помаліс Кослан сиктса шӧр школа.
Вомын (Кулӧмдін район)
Вомын (Вомын) – Коми республикаын Кулӧмдін районса Пожӧг сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд, кодӧс бырӧдісны 1960-ӧд воясӧ.
Васютов Юрий Константинович
Олан туй
Школа бӧрын помаліс радистъяслысь курсъяс, куим во уджаліс радистӧн «Мезеньлес» трестлӧн Удораса леспромхозын. 1951–1954 воясӧ служитіс Сӧветскӧй Армияын. Уджаліс ВЛКСМ-лӧн районса комитетын. 1971 воын помаліс КПСС ЦК бердса Вылыс партияса школалысь журналистика факультет. Уджаліс журналистӧн районса газетын, радиоын, директорӧн районса культура керкаын. Коми АССР-са Гижысь котырлӧн Правленньӧса веськӧдлысьӧс вежысьӧн.
Гижысь кувсис 2006 вося сора тӧлысь 4 лунӧ Удора районса Кослан сиктын.
Гижан удж
Юрий Васютов тӧдса кыдзи кывбур да проза гижысь, челядьлы гижысь. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдіс 1951 воын. Сы кадсянь гижысьлӧн петіс дасысь унджык небӧг.
Васютов комиӧдіс Пантелеймон Образцовлысь, Е. Пермяклысь, француз поэт Поль-Мари Фонтенлысь кывбуръяссӧ.