cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байдӧг варыш
Паськалӧм
Паныдасьлывлӧ Америкаын, Европаын, Азияын, но тундраын да вӧра тундраын, а сідзжӧ Лунвыв Сибирса джуджыд гӧраа инъясын.
Поздйысьӧм
Олӧ-вылӧ да быдтысьӧ пыр ӧти местаын. Оланінсьыс ылыстчывлӧ зэв шоча, сӧмын пӧтӧсаджыкинъяс корсигӧн. Позсӧ лӧсьӧдӧ джуджыд кырта вылӧ, а вӧра тундраын — пу вылӧ. Абуӧсь кӧ матігӧгӧрын катша-ракалӧн важ позъяс, тэчӧ ачыс пу вожъясысь да увъясысь. Пӧжны пуктӧ гӧрдов либӧ гӧрдовруд рӧма куим-ӧ-нёль гырысиник кольк. Пӧжсян кадыс кыссьӧ пӧшти тӧлысь чӧж. Сэки пӧжсьысь пӧвсӧ сёяннас могмӧдӧ ай лэбачыс. Пияныслӧн чужӧм бӧрын мамыс чашйӧ-торйӧдлӧ вайӧм кыйдӧссӧ да вердӧ сійӧн быдтасъяссӧ. Сора тӧлысьын вынсялӧм варышпиян кыпӧдчӧны борд вылӧ да эновтӧны ассьыныс чужан познысӧ.
Оласног да сёян
Важӧн байдӧг варышъясӧс вӧлӧм быдтӧны-велӧдӧны да видзӧны кыйсьӧм вылӧ. Кыйсянінас вотӧдз лэбачыслӧн синмыс вевттьӧма юр кышӧдӧн. Кыйдӧссӧ казялӧм бӧрын верзьӧма мортыс вештӧ варыш юр вылысь кышӧдсӧ да качӧдӧ сійӧс сынӧдӧ. Варышыс тэрыба вӧтӧдӧ лэбысь пӧткасӧ да вартӧ-уськӧдӧ сійӧс му вылӧ. Вӧла мортыс пырысь-пыр воӧдчӧ лэбачьясыслӧн усянінас, медым босьтны киас варышсӧ да сылысь кыйдӧссӧ.
Рӧдвуж кыв вылын
Перымса комилӧн кывкудъясын «кречет» вежӧртаса нимыс абу. Удмуртъяс тӧдӧны тайӧ варышсӧ, но шуӧны оз байдӧг варышӧн, на ногӧн сійӧ «кырек» либӧ «куректісь». Удмуртъяслӧн тайӧ ас кывъяс, но коми нимыскӧд абу ӧти вужйысь.
Висьт Ульяновскӧй манастырь
Ульяновскӧй манастырь существуйтӧ важсянь. Висьталӧны, сiйӧ кутшӧмкӧ дзоляник грезд вӧлi даже Степан Пермскӧй дырся. Сэсся Уралсянь воласны грабительяс, кутшӧмкӧ особӧй национальность, Уральскӧй гӧра сайсянь.И тайӧс, Ульяновскӧй манастырсӧ сiйӧ лёк вӧчысьясыс грабитасны и кутшӧмкӧ мича нылӧс пышйӧдӧны пыжӧн вӧлӧм. Ульяния ныв, нимыс вӧлӧма Ульяния. Оз кӧсйы накӧд мунны и пыжсьыд сiйӧ Эжваӧ чеччыштас и вӧйтчас, пӧдӧ сэсся.
Но, сэсся сiйӧ Ульяна вӧян местасӧ Ульяновскӧйӧ шуасны.Но, сiйӧ лыддьӧны, мый вроде сэтшӧм поступок вӧчӧма Ульяния, мый налы, лёк йӧзлы, эз сетчы, асьсӧ пӧгибнитӧдiс, вӧйтчис. Ӧнi кӧ шуны, героиня, но вот сэсся местаыс и Ульяна.Сы весьтӧ и стрӧитӧмаӧсь манастырсӧ, сы местаӧ.Но ещӧ Ульяна манастырыс, названиеыс ещӧ сложнӧйджык: Ульяновский Троицко-Печорский Стефановский монастырь.Тадзи сложнӧй названиеыс.
Эдирне
Эдирне (Edirne, Αδριανούπολη, Одрин, Adrianopole, Adrianopol), тайӧ Турцияса кар, Эдирне велаятӧн юркар.
D̦
D̦d̦ — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ D̦ вӧдитчисны яран анбурын. Шуанног — [dʲ].
Шыпас бергалӧ лив кывйын [ɟ] шы пасйӧм пыдди.
Семуков (Емдін район)
Семуков (Семуково) — Емдін районса Кӧжмудор сикт овмӧдчӧминын коми грезд.
Ним артмӧм
Водзджык нимыс грездыслӧн вӧлі Керӧс либӧ Керас. 1719 воӧ рочӧн гижӧма Керес, а 1873 воын - Семуков-Керасское, сэсся Семуково.
Фольклор
Вежадыр, Ыджыд лун дырйи поп, дяк да вичкоса кык стӧрӧж сиктсӧ гӧгӧртлӧмаӧсь. Налӧн локтігкежлӧ быд керкаын пызандӧра вольсавлӧмаӧсь, сись ӧзтылӧмаӧсь, быдӧнлы на пиысь торъя гӧстинеч сетлӧмаӧсь — нянь, шаньга, сьӧм. Медводдза лунас найӧ Ипатьӧ ветлӧмаӧсь, мӧд луннас — Семуковӧ, а коймӧд луннас Кырсӧ. Быд керкаын поп лыддьывлӧма молитваяс да вежа ваӧн резлӧма.
Семуковын вӧлі крест праздник. Пасйылӧмаӧсь сійӧс Петыр лун бӧрын мунысь вежалунӧ (важ стиль серти лӧддза-номъя тӧлысь 12 лунӧ). Висьтавлӧны, мый ӧти кадӧ кӧинъяс да ошъяс ёна пакӧститчӧмаӧсь сиктын. Сы могысь, медым татшӧмторйыс эз нин вӧв некор, сиктсаяс молебен лыддьӧмаӧсь да кӧсйысьӧмаӧсь пуктыны куим шор дорӧ крест да быд во пасйыны тайӧ лунсӧ. Сідзи и шуӧмаӧсь праздниксӧ — «ӧбещаннӧй». Та бӧрын сиктсаяс быд во асывнас вичкоӧ молебен вылӧ ветлӧмаӧсь, а сэсся енъясӧн да попкӧд медводдза крест дорын молитва лыддьӧмаӧсь. Та бӧрын Олльӧ, мӧд крест дорӧ ветлӧмаӧсь, молитва лыддьӧм да крест вежӧдӧм бӧрын коймӧд крест дорӧ мунлӧмаӧсь. Бӧр локтігӧн поп да дяк быд гид дорӧ сувтлӧмаӧсь, молитва лыддьӧм, гид да скӧт вежӧдӧм бӧрын найӧ мунлӧмаӧсь водзӧ.
География
Семуковсянь веськӧдлан шӧрин Кӧжмудор сиктӧдз туй кузя 8 верст катыд.
Семуковсянь медматыс оланінъяс:
Семуковгӧгӧрса рельеф: Чудгӧра, Чивъюрӧч.
Шоръяс да юяс: Воронашор, Джыбанашор, Ёвтывис, Карыбшор, Котшшор, Ласкошор, Миняшор, Мӧд Чивъю, Ниашор, Нюмлӧд, Первой Чивъю.
Нюръяс да тыяс: Ыджыднюр, Кырснюр, Ёвты, Вад, Материк (гӧп), Сопрон (нюр).
Вӧраинъяс: Дзоля вӧр, Ёвты яг, Мӧс куйлан яг, Оль, Пӧрӧдӧм, Пуштӧс, Таркама яг.
Муяс: Войӧсьвыв, Діюр (Дібӧж), Лютоев йӧр, Исаков йӧр, Кыр йыв йӧр, Кирпич сарай дор, Гача му, Мича лыа, Камсамас межа.
Важъя кадӧ
Семуков грезд артмӧма коркӧ 1710 во бӧрын. Ревизия гижӧдын сы йылысь медводдзаысь висьтавсьӧ 1719 воын. Сэки пӧ Керес грездын вӧлӧма 12 овмӧс. 1873 во кежлӧ Семуков-Керасскӧй грездыс быдмӧма нин 41 овмӧсӧдз, кӧні олӧма 254 морт.
ХХ нэм пансигӧн
XX нэм пансигӧн грездсаяс быдтылӧмаӧсь град выв пуктас, картупель, ид, рудзӧг, этшаджыкӧн — зӧр, шабді, пыш. Видзлӧмаӧсь мӧс, ыж, вӧв. Уджавлӧмаӧсь кер кылӧдӧмын. Мукӧдыс весиг тасьті-пань, пызан-улӧс вӧчлӧмаӧсь. 1900 воын татчӧс крестьяна сьӧм вылӧ пӧдрадчик Андрей Камбалов стрӧитлӧма вичкосӧ кирпичысь. Стрӧйбаыс вӧлӧма куим судта. Коймӧд судтаас кӧлӧкӧльня лӧсьӧдӧмаӧсь. Бронза жынняныс вӧлі некымын пудъя, сылӧн шыыс зэв ылӧдз кылӧма.
XХ нэм заводитчигӧн грездын вӧлі 3 ва мельнича, 2 лавка, 3 кузнеча; йӧзыс буракодь олӧмаӧсь.
Сӧвет кад пуксигӧн
Медводдза мирӧвӧй тыш, Октябрся революция да ас йӧз кост тыш эз жӧ кольны бокӧ грездсӧ. Революция да войнаяс дырйи сьӧкыд кад воис, унаӧн тшыгъялісны. Медым сёян-юанӧн кокньыдджык вӧлі, лӧсьӧдлӧмаӧсь сідз шусяна «гӧльяслысь комитетъяс», Семуковын татшӧмыс тшӧтш вӧлӧма. 1919 воын еджыд гвардияса капитан Н.П. Орловлӧн отрядыс пыралӧма и Семуковӧ.
1920-30 воясӧ
1929 воӧ Семуковын лоис сикт сӧвет. Семуков скит сӧветӧ пырисны татшӧм грездъяс: Кырс, Заречье, Гажакерӧс, Ипать, Наум.
XX нэмса 30-ӧд воясӧ заводитчис коллективизация. Семуковын вӧлі котыртӧма «Ильич» да «12-й Октябрь» колхозъяс. Найӧс 1940 воӧ йитісны «Ильич» колхозӧ.
Коллективизациякӧд ӧттшӧтш йӧзсӧ кулачитісны, мырддьылісны налысь керкаяс, скӧт, став эмбурсӧ. 30-ӧд вояс шӧрын йӧзыс пӧшти нин ставныс пырисны колхозъясӧ. Олӧмыс бурлань кутіс мунны, колхозъяс сӧвмисны-ёнмисны, медводдза тракторъяс лоисны.
Ыджыд тыш кадӧ
1941 воын пансис Айму вӧсна Ыджыд тыш. Войналӧн медводдза лунсянь заводитчис мобилизация. Война дырйи фронт вылӧ муніс 152 морт, на лыдын и 13 нывбаба. Унджыкыс на пиысь пуктісны юрнысӧ чужан му дорйигӧн либӧ юӧртӧг вошисны. А тайӧ кадӧ сиктын став уджсӧ вӧчисны нывбабаяс, пӧрысь йӧз да челядь. Найӧ и тракторъяс вылын уджалісны, сплавын и вӧрын. Сиктса йӧз оборона фондӧ и сьӧм и сёян-юан сетлісны, ыстісны фронт вылӧ шоныд паськӧм. Война помассьӧмсӧ ставныс ӧтвылысь пасйисны, сьылісны-йӧктісны да такӧд ӧттшӧтш и шогсисны пӧгибнитӧмаяс вӧсна.
ХХ нэм мӧд джынйын
1957 воын «Ильич» колхоз пырис сӧмын на котыртӧм «Усть-Вымскӧй» совхозӧ, колхозникъяс лоисны совхозын уджалысьясӧн. Тайӧ кадсянь налы удждон кутісны мынтыны, а таӧдз йӧзыс трудодень вылӧ уджалісны.
XX нэмса 60-80-ӧд воясӧ Семуковын вӧлі сиктсӧвет, совхоз юкӧнлӧн контора, скӧт видзан кык ферма, гараж, конюшня, доручасток, 2 лавка, пекарня, ичӧт школа, челядьӧс видзанін, ФАП, пошта. 80-ӧд вояс помын сиктын нуӧдісны асфальт туй.
Олысь лыд
Семуков грездын олӧны комияс.
Овмӧс да быт
Ӧнія кадӧ сиктын уджалӧ лавка, доручасток. Пошта юкӧныс абу.
Семуков пыр мунӧ туй Кӧжмудорсянь Айкатылаӧдз, но шӧрсиктӧдз позьӧ воӧдчыны сӧмын сэк, эм кӧ Эжва вомӧн паром (гожӧмын), либӧ зимник (тӧвнас). Автобусӧн кӧ Сыктывкарсянь мунны - Семуковыс медбӧръя сувтланін, водзӧ кывтыд автобус оз мун.
Культура да велӧдӧм
Грездын эм культура керка (клуб) да турист база, кытчӧ волӧ шойччыны районса челядь.
Вески
Вески тайӧ мерайтчан инструмент.
Ѩ
Ѩ ѩ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс важ славян кывйын. Шуанног — [jɛ̃].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѧ
Æ
Ææ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ дан, норвег, исландса, фарер, важ скандинав, важ англичан, важ швед, шӧр вылыс немеч, латин, лунвыв саами кывъясын. Сідзжӧ Æ корсюрӧ вӧдитчӧны англичан да франсуз анбурын эллин да латин пыртӧм кывъясын. 1923—1938 воясӧ латин Æ вӧдитчисны осет кывйын (ӧні кирилл Ӕ).
Пассифлора котыр
Пассифлора котыр (Passifloraceae) — Ericales чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Пассифлораяс 18 - 27 увтыр да 530 - 937 сикас. Сійӧ быдмӧ Африкаын да Америкаын.
Эналь (кыв)
Эналь — вӧвлытӧмтор Атэа планетаса лемле ёмаяслӧн кыв, лӧсьӧдысь — гижысь Ольга Лаэдэль. Анбур — тэсэнжаль, латин либӧ кирилл транслитерация.
Пример
uluni uhnvirau uhnoe delahse ila
Æ
Шуанног
важ скандинав — кузь [ɛ], дженьыд [ɛː]
Эналь (кыв)
Пример
uluni uhnvirau uhnoe aviljemae ila. uluni uhnvirau uhnoe delahse ila o lahere ila. inel uluni uhnvirau co aelni ro ohrau ditʼemfaufru coi diduh emfaufre amalni ro ohrau io. inel uluni uhnvirau oo ilel limi inel o ilel degi. uluni uhnvirau uhnoe yanyule leyna yira ila o shenlarlaohme leala riimnʼtacafa. uhnvirau pafrinʼiti rinuh avame ila co saatsuni gipsiidei ah ratere yalitˮina co uluni uhnoe avilae. ilel laheri inel.
Æ
Шуанног
исландса — [ai]
Эналь (кыв)
Видзӧдӧй тшӧтш
Ларимин — выль Атэаса кыв.
Æ
Шуанног
норвег — [æː], [æ], [eː], [e]
важ англичан — кузь [æː] (пасйисны Ǣǣ либӧ Ǽǽ), дженьыд [æ]
шӧр вылыс немеч — [ɛː]
латин — [ai̯], сёрӧнджык [ɛ]
осет — [ə] либӧ [æ]
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура AE ae.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ӕ
Висьт Ярук Иван
Висьтыс босьтӧма небӧгысь “Коми йӧзкостса важ висьтъяс” кодӧс чукӧртӧма Веньӧ Яркӧ Юрӧ (Юрий Герасимов Рочев)
Ярук Иваныс тайӧ вӧлӧма миян Понысь, зэв ён морт. Пӧдругасӧ сiйӧ видзлӧма Сернӧсысь – сэтчыӧдз миянсянь сё верс сайӧ.Важ йӧз висьталлӧмны: пуксяс пӧ лыззьӧ, босьтас коса пурт ла мӧдӧдчас.Кутшӧм ув мешайтчӧ, коса пуртнад керыштӧ.Рытнас каяс сё версттьӧ, аскинас бӧр воас.
Важ швед кыв
Важ швед кыв (fornsvenska) — тайӧ бырӧм герман кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны 1225—1526 воясӧ Швецияын да Суоми Муын; ӧнія Швед кывлӧн подув кыв. Анбур — важ герман рунаяс (футарк), сёрӧнджык латин.
Пример
Dræpær maþar svænskan man eller smalenskæn, innan konongsrikis man, eigh væstgøskan, bøte firi atta ørtogher ok þrettan markær ok ænga ætar bot. [...] Dræpar maþær danskan man allæ noræn man, bøte niv markum. Dræpær maþær vtlænskan man, eigh ma frid flyia or landi sinu oc j æth hans. Dræpær maþær vtlænskæn prest, bøte sva mykit firi sum hærlænskan man. Præstær skal i bondalaghum væræ. Varþær suþærman dræpin ællær ænskær maþær, ta skal bøta firi marchum fiurum þem sakinæ søkir, ok tvar marchar konongi.
Уличпом (Сыктыв район)
География
Грезд пукалӧ Буб юлӧн веськыд берегын. Уличпомсянь Куратов шӧрсиктӧдз 3 км, Визин юрсиктӧдз км.
1837-ӧд во
1837 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Лоӧмторъяс
вӧльгым тӧлысь 1 лун — кыпыда восьтӧма Усть-Сысольскса публичнӧй лыддьысянін. Библиотекарӧн лоис А. И. Попов.
Потолицын Валерий Андреевич
Олан туй
Валерий Потолицын чужӧма 1953-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Парч сиктын. Велӧдчӧма Парчса начальнӧй школаын, Баса восьмилетней школаын 4-5 классъясын, Немдінса шӧр школаын 6-10-ӧд классъясын. Помалӧма Сверловскын канмуса медицина институтысь лебечно-профилактическӧй факультет «лечебное дело» специальносьт серти. Бӧръя курс вылас уджалӧма институтса физвоспитание кафедраын старшӧй препараторӧн.
1976—1977-ӧд воясын — Сыктывкарын Коми Республикаса Бурдӧдчанінын хирургияысь интернатураын. 1977—1989-ӧд воясын — Емдін районса Шӧр бурдӧдчанінын хирургия юкӧнӧн веськӧдлысь; 1989—1991-ӧд воясын — бурдӧдчанінас медшӧр врач да хирургия юкӧнса веськӧдлысь.
1991-ӧд вося сора тӧлысь 31-ӧд лунсянь — Коми Республикаса Вылыс Сӧветын веськӧдлысьӧс вежысь.
Кулӧма 2022-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 29-ӧд лунӧ.
Кокан
Кокан тайӧ видз-му инструмент.
Калиптрохилум
Калиптрохилум (Calyptrochilum ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Африкаын.
Ø
Øø — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ дан, норвег, фарер, важ скандинав, лунвыв саами (Норвегияын) кывъясын.
Дан кывйын Ø пасйӧ ді.
Шуанног
дан — [ø], [œ]
фарер — [ø], [ʏ]
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура OE oe  либӧ  OI oi.
Мукӧддырйи фарер кывйын Ø пыдди гижӧны Ö либӧ Ő. Важӧн дан да норвег кывъясын ӧттшӧтш Ø-кӧд гижисны Ö.
Видзӧдӧй тшӧтш
Латин Ɵ
Кирилл Ө
Арся видзӧ пыран лун
Арся видзӧ пыран лун — вичко календарын нёль видз пиысь ӧти.
Коми йӧзкостса календарын Арся видзӧ пыран лун шуӧны нӧшта Ӧспӧжа видзӧ пыран лун. Виддзыс кык вежон кузя: пансьӧ моз тӧлысь 13-ӧд лунӧ, Первӧй Спас водзын, да помасьӧ Успенньӧӧдз. Виддзыс абу чорыд — позьӧ сёйны чери.
Примета: Ӧспӧжа видзӧ пыран лунӧ кӧ зэрас, кык вежон зэрас.
Нансе
Нансе ( Byrsonima crassifolia ) —  мальпигия котырса корья пу вид. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Синопе
Синопе — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 19 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 540 000 км. Синопе восьтіс Америкаса астроном Сет Барнс Николсон 1914 воын.
Пӧинга (Сыктывдін район)
Пӧинга (Поинга) – Коми Республикаын Сыктывдін районысь Яснӧг сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Посёлок пукалӧ Пӧинга юлӧн веськыд берегын. Пӧингасянь Яснӧг шӧрсиктӧдз км, Выльгорт юрсиктӧдз  км.
1836-ӧд во
1836 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Ѭ
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѫ
Поромӧсь (Уква каркытш)
Поромӧсь (Поромес) — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь грезд. Водзынсӧ вӧлі пырӧ Изьвайыв сикт овмӧдчӧминӧ.
География
Грездсянь веськӧдлан шӧринӧдз 7 км, Уква карӧдз км.
История
Грезд пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Панӧма 1763 вояс бӧрын. Казьтыштӧма медводдзаысь 1782 вося IV ревизияын: «Поромос» грезд, 29 морт. Медводдзаӧн татчӧ овмӧдчӧмаӧсь Изьва слӧбӧдаысь (ӧні Изьва сикт) Пётр да Антип Прокопьевич Дуркинъяс да Тимофей Антипович Вокуев.
1795 воын — 33 морт, 1816 воын — «Поромовская» грезд, 51 морт; 1835 воын — 33 мужичӧй (нывбаба йылысь юӧр абу); 1850 воын — 145 олысь; 1859 воын — «Поромовская» сиктын 20 овмӧс, 163 олысь.
1859 воын сиктын кыпӧдісны вичко, вежӧдісны 1867 вося косму тӧлысь 2-ӧд лунӧ. Кӧлӧкӧльня лэптісны 1888 воын.
1905 воын — 53 овмӧс, 342 морт. 1918 вося мусерпасын — «Паромез». Сэки сиктын вӧлӧма вичко да школа. 1920 воын — 49 овмӧс, 194 морт; 1926 воын — 57 овмӧс, 238 олысь.
1970 воын — 205 морт, 1979 воын — 168, 1989 воын — 157, комияс; 1992 воын — 144, 2000 воын — 45 овмӧс, 152 морт; 2010 воын — 104 олысь.
Œ
Œœ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ латин, франсуз, важ скандинав кывъясын. Сідзжӧ Œ корсюрӧ вӧдитчӧны англичан анбурын эллин да латин пыртӧм кывъясын.
Пузла (Кулӧмдін район)
Пузла (Пузла) — Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Вӧльдін сикт овмӧдчӧминса посёлок.
Œ
Шуанног
латин — [oi̯], сёрӧнджык [e]
Пузла (Кулӧмдін район)
Ним артмӧм
Сиктлы нимсӧ сетӧмаӧсь лыаа, нюйт ва понда, мый вӧлі пузувтӧ шорын визувтысь васӧ (татшӧм васӧ шуӧны «пузла»).
Œ
Шуанног
франсуз — [œ], [ø], [e], [ɛ]
Ꜧ
Ꜧꜧ (heng) — латин анбурлӧн шыпас. 1931—1937 воясӧ ꜧ вӧдитчисны яран анбурын (ӧні ʼ либӧ ˮ ). 1930-ӧд воясӧ шыпас бергаліс галгай да нивх кывъясын.
Œ
Шуанног
важ скандинав — [øː]
англичан — [iː] либӧ [ɛ]
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура OE oe.
Пузла (Кулӧмдін район)
Фольклор
Пузлаын эм «Зарни сьылан» сьылан котыр.
Ꜧ
Важӧн шыпас вӧдитчисны кыв туялысьяс майя кывъяслӧн транскрипцияын. Мукӧддырйи ꜧ бергалӧ сідзжӧ тат анбурын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ӈ
Пузла (Кулӧмдін район)
География
Пузла пуксьӧма Эжва юлӧн шуйга бокас, Пузла ю вомсянь улынджык. Пукалӧ Кулӧмдін да Ухта районъяс костын. Сикт лоӧ медводдзаӧн Эжва йылын.
Орчча грездъяс Медматын Пузлалы Ягкӧдж| сикт, сулалӧ 48 км ылнаын.
Культура
Сиктын эм Культура керка.
Велӧдӧм
Сиктын эм «Ичӧт школа—челядь сад" (ӧнія веськӧдлысьыс Игнатова Елена Михайловна). Велӧдчысь лыдыс 15 морт гӧгӧр. Велӧдан предметъяс лыдын коми кыв.
Тӧдчана йӧз
А. С. Игнатов – предприниматель, «Комилесбизнеслӧн» веськӧдлысь, районса депутат.
Ӧтуввез
Пузлаын эм мобильнӧй связь (МТС операторлӧн). 2013 воӧн МТС компания сувтӧдіс сиктын вышка.
Пера-багатыр
Пера-багатыр — коми фольклорса герой. Сы йылысь преданиеяс ёнджыка бергалӧны перымса комияс пӧвстын.
Коми фольклорын
Висьтыс йӧзӧдӧма «Коми йӧзкостса важ висьтъяс» небӧгын, мый дасьтіс Веньӧ Яркӧ Юрӧ (Юрий Рочев) 1984 воын.
Важӧн Рупта расын (Комму туй вылыи) овӧлӧма Пера. Сійо вӧлӧма зэв ён. Рупта расын уна вӧлӧма прӧмыс, Пера ёна вӧлӧм кыйсьо. Сэн жӧ кыйсьб волом вӧрса. Найӧ рас вылад мырддьысьӧмла спорӧ воасны. Ворса вӧлӧм шуӧ: вай по силанымӧс мерайтам, кык киа паличӧн кыскасям. Пера зэв ёя мыр бердӧ сюмысӧн гартчас (водэвыв кыз сюмыс лӧсьӧдас), сэсся куптысны кыскавны. Ворса зэв ёна кыскӧ, мырлӧн вужьясыс быдсӧн рутшка-ратшкакылӧны. Ворса юалӧ: мый нӧ пӧ тайӧ кылӧ? - Тэад пӧ тай коекыд оръясьо. Сэсся вӧрса повзяс да чеччас кыскасьӧмысь.
Сэсся вӧрса юалӧ:
- тэ пӧ нӧ кор узьлан?
Пера шуӧ:
- кор пӧ ме ки ни кок ог вӧрзьӧд, сэк по ме узя. Тэ нӧ по кор? — Ме пӧ кор унмовся, вомысь тшын быдсӧ пето, чомйӧ дрӧжжитӧ, сэтшӧма по ме узя.
Пера дӧгадайтчас да кыдз пу чурка лоддя дорӧ водтӧдас, пасьтӧдас да шебрӧдас, ачыс бокӧ мунас кыйӧдчыны. Войын ворса локтас, кыйӧдчӧ, видзӧдӧ: Пера узьӧ. Пера пӧ десятӧй! — (дасӧд вийӧм морг) горӧдас. Пера асьсӧ лыяс: дявӧл по первой!
Ворса кулӧ. Пера вӧрсалысь бабасӧ босьтас да сыкбд кутас овны. Олісны, олісны да коркӧ Пера аддзис бабалысь той вийӧм. Бабаыс вӧлӧм ассьыс юрси кучиксӧ кульыптас да тойяссбӧ вомнас тричкӧдӧ - виялӧ. Пера зэв ёна скӧрмас да бабасӧ кӧсъяс вины. Баба пьшъяс. Пера вӧтчас да Розь туй вылысь нюр вылӧ суас да сэтчб вияс.
Коркӧ Пера дінӧ пара вӧлӧн локтасны: cap ыстӧма Перасӧ кор¬ны. Пераӧс по корисны cap дінӧ. Пера вӧлӧм шуӧ: ме пӧ вӧв доддьӧ ог сов. Мен пӧ только висьталӧй, кутшӧм ныр пӧ колӧ муннысӧ. - Рытыввыв пӧ колӧ мунны.
Пера лызь вылӧ сӧлас да мунас. Вежон водаджык Пера воас cap дінӧ пара вола дорысь. Сар вӧлi шуӧ: неприятель по колеса лэдзӧ да вӧйскаӧс жугӧдӧ; тэ пӧ сiшӧ кӧлесасӧ тюригкостiыд кут. Пера мунас, колеса тюригкостi кватитас да жугӧдас. Сар зав ёна сiйӧс гӧститӧдас аслас дворечын да шуӧ: вай пӧ менам вольпасьӧ вод узь.Мӧдлун сар чеччас да Пералысь юалӧ: кутшӧм пӧ узьны менам вольпасьын?
- Меям лоддя кодьӧй пӧ абу на.
- Вай пӧ, кутшӧм лодяыд, петкӧдлы.
Пера ӧшинь улас лоддя вчас да сэнi-й узяс.Меям лоддяыд пӧ медся на лӧсьыд узьлыныд.
- Мый пӧ тэд колӧ награда? – кутас шуны сар.
- Меным пӧ колӧ тӧлькӧ Рупта рас, сы кындзи пӧ нинӧм оз ков.
Сар сетас сылы Рупта рас век кежлӧ. Пера бӧр мӧдӧдчас аслас Рупта раскас.
Спонде
Спонде — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 23 487 000 км. Спонде восьтіс Америкаса астроном Скотт Шеппард 2001 воын.
Вежова Октябрина Михайловна
Вежова Октябрина Михайловна (1932—2011) — Социалистическӧй Уджвывса герой, видз-му овмӧсын уджалысь. Нывдырся овыс — Игнатова.
Олан туй
Октябрина Вежова чужӧма 1932-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 7-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кулӧмдін районса Помӧсдін сиктын.
1951-ӧд воын воӧма Сыктывкарӧ да пырӧма велӧдчыны Педучилищеӧ физкультурнӧй юкӧнӧ. Во велӧдчӧм бӧрын ковмӧма эновтчыны, сы вӧсна мый некодсянь виччысьны отсӧгсӧ. 1954-ӧд воын С. Киров нима колхоз мӧдӧдӧма сійӧс Сыктывкарса видз-му техникумӧ, быд тӧлысь кӧсйысьӧма отсавны 100 шайтӧн. Стипендиясӧ сетӧмаӧсь 200 шайт, и вермӧма велӧдчыны, помалӧма 1957-ӧд воын «Агроном» специальносьт серти.
1957—1989-ӧд воясын уджалӧма «Сыктывкар» совхозлӧн Кӧджпонса юкӧнын овощъяс быдтан бригадаын веськӧдлысьӧн. Бригадаыс быд во вевтыртӧма вылісянь лэдзӧм планъяс, сетӧма картупельлысь ыджыд урожай (300-315 ц/га). Медбур урожайыс — гаысь 425 центнер. Социалистическӧй Уджвывса герой ним сетӧма 9-ӧд пятилеткалысь планъяссӧ олӧмӧ бура пӧртӧмысь.
Каракалпак кыв
Каракалпак кыв (Қарақалпақ тили, Qaraqalpaq tili) - тюрк кыв, Каракалпакстанын (ӧні Узбекистанлӧн регион) каналан кыв.
Марков Валерий Петрович
Олан туй
Валерий Марков чужис 1947 вося сора тӧлысь 11-ӧд лунӧ Коми АССР-лöн Удора районса Кослан сиктын. 1972 воын помаліс А.А. Жданов нима Ленинградса канму университет, уджсикас сертиыс — «физик».
Велӧдан да туясян удж
Ленинградса канму университет помалӧм бӧрын 1972 восянь 1991 воӧдз В.П. Марков уджаліс Сыктывкарса канму университетын: экспериментальнӧй физика кафедраса лаборант, ассистент, старшӧй велӧдысь, доцент (1981 восянь), кафедраса веськöдлысь.
«Коми войтыр» ӧтмунӧмын удж
1991 вося ода-кора тӧлысьсянь 1995 вося урасьöм тöлысьöдз — Коми войтыр сöвмöдан комитетса веськöдлысь. 2004 вося тӧвшӧр тӧлысьсянь 2008 вося рака тöлысьöдз — «Коми войтыр» регионкостса общественнöй öтмунöмлысь могъяс збыльмöдысь комитетса веськöдлысь, Коми Республикаса Веськöдлан котырö пырысь. 2008 вося рака тöлысьсянь — «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн веськӧдлысьӧс вежысь.
Пырӧдчис ООН-са вужвойтыр серти уджалан котырлӧн уджӧ: дасьтіс «Декларация прав коренных народов» да «Декларации лингвистических прав» документъяслысь балаяссӧ.
1835-ӧд во
1835 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Марков Валерий Петрович
Фин-йӧгра войтырлӧн консультативнӧй комитетын удж
1993 вося урасьöм тöлысьсянь öнiя кадöдз — Финн-йöгра войтырлöн войтыркостса Консультативнöй комитетӧн веськöдлысь.
Мукӧд удж
Вӧлі Россияса фин-йӧгра войтыр ассоциацияын сопредседательӧн.
Сыктывкарса канму университет бердса Коми республикаса физико-математическöй лицей-интернат лöсьöдöмын водзмöстчысь, лицейса Веськöдлан Сöветö пырысь. 2003 восянь Марковлöн семьяыс быд во сетö стипендияяс медбур велöдчысьяслы, Республикаса да Ставроссияса олимпиадаясын вермысьяслы.
Депутаталӧм
1995 восянь 1999 воöдз вöлi Коми Республикаса I бöрйöм Каналан Сöветлöн депутатöн да уджалiс Коми Республикаса Каналан Сӧветын Веськöдлысьöс вежысьöн пыр профессиональнöй подув вылын.
1999 вося урасьöм тöлысьын бöрйöма Коми Республикаса II бöрйöм Каналан Сöветлöн депутатöн да 1999 вося урасьöм тöлысьöдз уджалiс Коми Республикаса Каналан Сöветöн Веськöдлысьöс вежысьöн пыр профессиональнöй подув вылын.
1999 вося öшым тöлысьсянь 2003 вося öшым тöлысьöдз вöлi Россия Федерацияса Федеральнöй Собраниелöн III бöрйöм Каналан Думаса депутатöн: «Народный депутат» чукӧрӧ пырысь, Войвыв да Ыліса Лунвыв мытшӧдъяс кузя комитетӧ пырысь. Депутатӧн вӧлі бӧрйӧма 17 №-а ӧти манада кытшсянь.
2007 вося косму тӧлысьсянь 2011 вося рака тöлысьöдз вöлi Коми Республикаса IV бöрйöм Каналан Сöветлöн депутатöн да уджалiс пыр профессиональнӧй подув вылын Коми Республикаса Каналан Сöветöн Веськöдлысьöс Медводдза вежысьöн.
2011 воын бӧрйӧма 13 №-а ӧти мандата Рытыввыв бӧрйысян кытшсянь Коми Республикаса Каналан Сöветӧ депутатӧн. Пырӧ «Ӧтувъ Россия» Ставроссияса кансяма ютырлӧн Коми дінму юкӧнса фракцияӧ. 2011 вося рака тöлысь 28 лунö бöрйöма Коми Республикаса V бöрйöм Каналан Сöветöн Веськöдлысьöс Медводдза вежысьöн. Коми Республикаса Каналан Сöветын уджалö пыр профессиональнöй подув вылын.
Пиня мӧдӧдӧм
Пиня мӧдӧдӧм тайӧ механизм.
Ѫ
Ѫѫ (ыджыд юс) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ɔ̃].
История
Болгар анбурын ѫ (голям юс) бергаліс 1945 воӧдз ӧния ъ либӧ а пыдди.
Ӧні Ѫ бергалӧ сӧмын вичко славян кывйын ыджыд лунся радзын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѭ
Каратайка (Заполярнӧй район)
Каратайка (Каратайка, Харая) — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Юшар сикт сӧветлӧн шӧрсикт.
Ним артмӧм
Посёлок ним артмӧма Коротаиха ю нимысь. Яран кывйысь вуджӧдсьӧ кыдзи «чукля ю».
География
Посёлок пукалӧ Янгарей юлӧн веськыдладорас, Коротаиха юӧ усянінсяньыс 1,5 км ылнаын, Баренц саридзса Хайпудыр губасянь 20 км сайын. Посёлоксянь Наръяна-Марӧдз 370 км.
Посёлокын куим улича: Вадор, Тыбокса, Шӧр.
История
Посёлок чужис 1930-ӧд вояс пансигӧн. Чужан лунӧн лыддьӧны 1932 вося сора тӧлысь 27-ӧд лун, кор Яран кытшса исполкомлӧн Президиум шуис Каратайка-Гладь тундраса сӧвет пыдди лӧсьӧдны Юшар сӧвет.
1932 воын Юшарса тундра Сӧветын вӧлі лӧсьӧдӧма кӧр видзысьяслӧн «Япта-Яга» товарищество, 1936 воын — Выучейский нима колхоз.
Та кадӧ Юшар Сӧветын вӧлі 3 школа: Юшарса яран ичӧт (Хабаров), Мадорса ичӧт школа (Хорейвӧр), Амдермаса ичӧт школа.
1938 воын «Япта-Яга» товарищество да «Кочевник» артельысь колхозникъяс (Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт) ӧтувтчисны Ворошилов нима артельӧ.
1939 воын посёлокын вӧлі Ворошилова ним колхоз (ӧтилаын пукалӧ и вӧрзялӧ), школа, медпункт, кооперативлӧн база, радиостанция.
1998 воын посёлокын оліс 685 морт, Йӧзӧс ставроссияса гижалігӧн 2010 воын — 544 морт.
2015 во вылӧ Каратайкаын эм челядь видзанін, шӧр школа, интернат, амбулатория, культура керка, кафе, вузасянінъяс, шӧр котельнӧй, электростанция.
Челядь видзанін
Посёлокын челядь видзанін вӧлі восьтӧма 1959 воын. Ӧти судтаа выль керка кыпӧдӧма 1980 воын (площадь 563,2 кв.м.). 2012 воын садйӧ вӧлі ветлӧдлӧ 47 кага куим котырӧ: ясельнӧй (1,5 арӧссянь 3-ӧдз) — 10 морт, шӧр (3-5 арӧсаяс) — 16 морт; дасьтысян (5-7 арӧсаяс) — 21 морт. Челядь видзанінын 22 уджалысь: 6 велӧдысь да 17 отсасьысь.
Школа
Выль школалысь кык судтаа типӧвӧй керка кыпӧдӧма 2008 воын. Школабердса интернатлӧн кык керка вӧчӧма 1957 да 1982 воясӧ. Тані велӧдчӧны Варнек посёлокысь, «Дружба народов» СПК-са кӧр видзысьяслӧн, Ямб-то котырса кӧр видзысь-фермеръяслӧн челядь. Ставнас интернатын олӧ 72 морт.
2013—2014 велӧдчан воын школаын велӧдчис 139 кага: ичӧт классъясын 71 велӧдчысь, 5-9 классъясын 68 велӧдчысь. Найӧс велӧдӧ 14 морт.
Овмӧс
Йӧзыс олӧны кӧр видзӧмӧн. Каратайкаын «Дружба народов» СПК-лӧн базаыс. Тані уджалӧ 150 морт: на пиысь 90-ыс колхозник, мукӧдыс — медалӧм йӧз. Кӧр видзанінын уджалӧ 60 сайӧ морт (чумработникъяскӧд ӧтув). Вит бригада видзӧ кӧръяссӧ материк вылын, квайтӧдыс — Вайгач ді вылын. Водзынсӧ колхоз сідзжӧ вӧлі чери кыйӧ (навага, омуль).
Посёлокын уджалӧ МТС сотӧвӧй оператор, Север-FM (102,0) радио, медводдза да мӧд россияса лыдпаса телевидение.
Туй
Каратайкаӧ ӧтчыдысь вежоннас лэбалӧ Наръян-Марсянь АН-2 самолёт либӧ МИ-8 вертолёт. Сёян-юан вайӧны саридз вомӧн йи воссьӧм бӧрын, а сідзжӧ гусеничнӧй транспортӧн тӧвнас да гожӧмнас Вӧркутасянь.
Ꜫ
Ꜫꜫ (tresillo, исп. ичӧт куим) — латин анбурлӧн шыпас. XVI нэмӧ Ꜫ вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [qʼ].
Тресильо лӧсьӧдіс францискан манак Алонсо де ла Парра.
Ипа (Емдін район)
Ипа (Ипа) — Коми Республикаын Емдін районысь Кӧжмудор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Грезд нимыс артмӧма медводдза олысьлӧн Ипатий нимысь.
География
Емдін районса грезд, коді меститчӧма Эжва юлӧн шуйгаладорын.
История
Медводдзаысь тайӧ сиктыс казьтывсьӧ 1782 воын кыдзи Ипасицкая грезд.
1918 воын Ипинская грездын олӧма 193 морт.
Йӧз
Ипасаяс — комияс, сёрнитӧны комиӧн. Ӧні тані пыр олӧ 6 морт.
Пинькай
Пинькай (Fringilla montifringilla, юрок, вьюрок) – вöрса лэбач, неуна ыджыдджык пышкайысь.
Рöм
Юрыс, сьылiыс, мышкуыс да борд шöрыс югъялана сьöд рöма. Морöс улысладорыс, туша бокыс, кынöмыс, бöж вевдорыс еджыд. Морöс вылысладорыс, бöж йывъясыс гöрдов. Ён нырыс да синмыс сьöдов, кокыс рудов.
Паськалöм
Паныдасьлö вöра местаясын Скандинавия муяссянь Камчаткаöдз. Миянын олö парма пасьтала. Поздысьö Печора ковтысын тундраöдз, а сiдзжö Войвыв Уралын, Удораын, Эжва катыдын, Летка ю вожын да мукöдлаын.
Оланін да поздйысьöм
Радейтö васöд ньыв пуа-козъяинъяс. Позъяснысö пинькайяс век тэчöны кыдз, коз, пожӧм да мукöд сикас пу вылö, мусяньыс нёль-ö-вит метр вылнаö. Найö гöгрöс сяр кодьöсь, кодлöн вылысладорыс джынвыйöдзыс восьса. Пöжны пуктöны вит-ö-квайт посньыдик кольк. Рöмыс налöн вижов вевъя, ичöтик чутъясöн серöдöма. Борд йылö кыпöдчöм да верстяммыштöм бöрын пинькайпиян öтвывтчöны кельӧбъясö да дыр на лэбалöны чужанiн гöгöртас вӧръясын.
Сёян
Кынöмпöтсö пинькайяс перйöны быдмӧгъяс помысь, кокалöны налысь туся кӧйдыссö. Гожӧмнас чöсмасьöны тшöтш и гут-гагйöн.
Тöвйöм
Кӧч тӧлысьын пинькайяс гырысь кельöбъясöн вешйöны миянысь лунвыв да рытыв-лунвывланьö. Сэсся йирым тöлысь шöрын воöдчöны асланыс быдвося тöвъянiнъясöдз – Лунвыв Европаöдз. А налöн Сибырын гожйысь чой-вокыс тӧвсö коллявны лэбзьöны Гималай гöраясöдз.
Гортын видзöм
Кыдзи висьталöны лэбачьяслысь олöм-вылöмсö бура тöдысьяс, пинькайяс оз туйны гортын видзöм вылö. Найö зэв полысьöсь, öтдортöны йöзöс да оз сетчыны мевйöдны. Нöшта и сьыланногыс пö тайö кайясыслöн абу зэв мича.
Þ
Þþ (þorn либӧ thorn) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ исландса, важ скандинав, важ англичан, шӧр англичан, гот! кывъясын.
Пинькай
Рöдвуж кыв вылын
Перымса комияс тылабордасö миян моз жö шуöны пинькайöн. Кыдзи аддзам, важ коми йöз нимсö сетiгöн мыджсьöмаöсь сылöн чуксасян шыясыслöн аслыспöлöслун вылö. Удмуртъяслöн кывворын татшöм нимыс абу. Найö шуöны лэбачсö ас ногыс: тэль куака, мый лоö, комиöдны кö, вöрса рака.
Þ
Шуанног
исландса — [θ̠] либӧ [ð̠]
Кампилоцентрум
Кампилоцентрум (Campylocentrum) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Пинькай
Художествоа гижöдын
«Пинь-пинь... пинь-пинь!..» – кытöнкö коз йылын, кылö, тешкöдчö-пинясьö кöдзыдкöд пинькай, коль гылöдiгтырйи. Тадзи гижö Тима Вень 1919 вося дженьыдик «Во гöгöр кытшовтöм» висьтын, кöнi сёрниыс мунö войвывса лэбачьяслöн сьылöм да чуксасьöм йылысь.
Þ
Шуанног
важ англичан — [θ] либӧ [ð]
Видзӧдӧй тшӧтш
Ϸ
Тарасовскӧй (Луздор район)
Тарасовскӧй (Тарасовская) — Коми Республикаын Луздор районысь Лойма сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны рочьяс.
Лӧзым (Сыктывдін район)
Лӧзым (Лэзым) – Коми Республикаса сикт, Сыктывдін районысь Лӧзым сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Лӧзым сикт пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегас. Выльгорт юрсиктсянь Лӧзымӧдз 27 км.
Небӧг Robinzon
Небӧгсӧ лӧсьӧдӧма “Приключения Робинзона Крузо” роман серти, кодӧс гижӧма Даниель Дефо. Медводдзаысь йӧзӧдӧма 1719 вося апрель 17-ӧд лунӧ.
Небӧгсӧ гижӧма латиницаӧн. Йӧзӧдӧма 1935 воын.
Редактор: П. Доронин.
Ускар каркытш
Ускар каркытш — Коми Республикаын асвеськӧдлан юкӧд, республикаса вит каркытшысь ӧти.
География
Ускар каркытш куйлӧ Коми Республика войвылын.
Олысь лыд
Усва каркытшын олысь лыд:
Оланінъяс
Ускар каркытшӧ пырӧны 20 оланін: ӧти кар (Ускар), ӧти карсяма посёлок (Парма), вит посёлок, вит сикт да кӧкъямыс грезд.
1834-ӧд во
1834 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Дозмӧр варыш
Дозмӧр варыш (Accipiter gentilis; Ястреб-тетеревятник) — ыджыд вӧрса хишнӧй лэбач.
Ыджда да рӧм
Вывтырыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 70 сантиметрӧдз, а сьӧктаыс — ӧти килограмм да 80 граммӧдз. Мышкуыс рудвевъя сьӧдовгӧрд, кынӧм увдорыс еджгов, туша пасьталаыс тӧдчӧны вомӧна пемыд визьяс. Синмыс да кокыс кольквиж, синкымыс еджыд, нырыс лӧзовгӧрд. Гӧгрӧс пома паськыд бордйыс да кузь бӧжыс сетӧны позянлун пелька лэбавны тшӧкыд вӧрын пу вожъяс костӧд.
Паськалӧм
Олӧ-вылӧ Европаса, Азияса ла Войвыв Америкаса вӧраинъясын, а сідзжӧ Африка Войвылын, Войвыв Монголияын, Китай Рытыввылын да Японияын.
Поздйысьӧм
Коми пармаын паныдасьлӧ лунвыв юкӧнъяссяньыс да вӧра тундраӧдз. Абу волысь-мунлысь тылаборда, Комиын поздысьӧны да быдтысьӧны пыр ӧтилаын. Сӧмын тӧвнас, медся сьӧкыд кадас, недыр кежлӧ вешйывлӧны лунвывланьӧджык. Рӧдмӧдчыны пондӧны ода-кора тӧлысь пуксьӧм бӧрын. Позсӧ лӧсьӧдӧны вӧр дорӧссянь оз ылӧ, но тшӧкыд да пемыд местаӧ. Тэчӧны сійӧс ньӧръясысь джуджыд пу йылӧ, пучербердса кыз увъяс вылӧ. Поз пытшкӧсыс 70 сантиметр пасьта, пыдӧсас вольсалӧны коз да ньыв лыс, содтӧд ассьыныс гылалӧм гӧнсӧ. Корсюрӧ босьтлывлӧны и мукӧд гырысь лэбачлысь важ позсӧ. Пӧжны пуктӧны 2 либӧ 4 кольк, найӧ вижовруд рӧмаӧсь да кольквиж чутъясаӧсь. Пӧжсигас позъяс пукалӧны гознан варышыс ӧта-мӧдсӧ вежлалӧмӧн вит вежонӧдз. Пӧжсигас сёянсӧ корсьӧны да ваялӧны, кодныс оз пукавны позъяс. Сора тӧлысьын варышпияныс заводитӧны лэбавны да эновтӧны чужан позсӧ. Та кадӧ став тылабордаыс позтырнас быдтысянінсьыс петӧны дорӧджык — посньыдджык вӧра да эрда местаясӧ. На бӧрся лэбӧны-вӧтчӧны тшӧтш и дозмӧр варышъяс.
Оласног да сёян
Дозмӧр варышъяслӧн медшӧр чӧсмасянторйыс — пӧткаяс: дозмӧръяс, таръяс, сьӧлаяс, уткаяс, а сідзжӧ ракаяс, гулюяс да мукӧд сикас лэбач. Уськӧдчывлӧны и кӧчьяс вылӧ. Сикт весьтын лэбалігӧн кыйӧдӧны чипанъясӧс да налысь пиянсӧ. Удайтчывлӧ и найӧс пышйӧдны. Тайӧ варышыслӧн аслыспӧлӧслуныс сыын, мый вермӧ перйыны кынӧмпӧтсӧ быдлаысь — сынӧдысь и му вылысь, ва вылысь и ва веркӧсысь. И век пӧткӧдчӧ сӧмын аслас кыйӧмторйӧн, шоймӧм ловъяслысь яйсӧ некор оз вӧрзьӧд.
Рӧдвуж кыв вылын
Коми йӧз дозмӧр варышӧс нимтӧны нӧшта курӧг варышӧн да чипан варышӧн, перымса комияс — тар варышӧн да курӧг варышӧн. Удмуртъяс ногӧн, тайӧ курег лушес, тур лушес, лылык лушес, лукъя лушес. Комиӧдны кӧ, артмӧ: курӧг варыш, тар варыш, гулю варыш, дозмӧр варыш. Лыддьӧдлӧм коми да удмурт нимъясыслӧн подулыс ӧти, код серти позьӧ тӧдмавны, мыйӧн пӧткӧдчӧ тайӧ варыш сикасыс.
Семяшкин Гавриил Прокопьевич
Гавриил Прокопьевич Семяшкин (1888—1937) — революционер, бурӧвӧй мастер, Уджвывса Герой.
Олан туй
Чужӧма 1888-ӧд вося рака тӧлысь 18-ӧд лунӧ Изьва сиктын. Семьяас вӧлӧма мӧд кагаӧн, водз заводитӧма уджавны. Уджалӧма озыр кӧр видзысьяс дорын, Стелла Поларе фирмаын, коді вӧлӧма ӧнія Наръяна-Марсянь неылын. Помалӧма сельхозприходскӧй школа. Пырӧдчӧма революционнӧй уджӧ изьваса сикт-грездъясын. 1920—1921-ӧд воясӧ вӧлӧма бурӧвӧй мастерӧн. 1921-ӧд восянь уджалӧма прӧмыселса веськӧдлысьӧн. Бур уджысь да медводдза коммунистическӧй субботникъяс да воскресникъяс котыртӧмысь 1921-ӧд воын сылы сетӧма Уджвывса Герой ним.
Кулӧма 1937-ӧд вовося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ Изьва сиктын, сэні жӧ дзебӧма.
Ð
Ðð (eð, edh либӧ eth) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ исландса, фарер, важ англичан, шӧр англичан, ӧвдаль кывъясын. Мукӧддырйи кӧмри кывйын Ð ð гижӧны DD dd пыдди. Шуанног — [ð], [ð̠], [θ] либӧ [ɡ].
1833-ӧд во
1833 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Ꜭ
Ꜭꜭ (cuatrillo, исп. ичӧт нёль) — латин анбурлӧн шыпас. XVI нэмӧ Ꜭ вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [kʼ].
Кватрильо лӧсьӧдіс францискан манак Алонсо де ла Парра.
Кваловчи (Сыктыв район)
Кваловчи (Хваловцы) – Коми республикаын Сыктыв районса Куратов сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Буб юлӧн веськыд берегын. Кваловчисянь Куратов шӧрсиктӧдз 3 км, Визин юрсиктӧдз км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Сисимиут
Сисимиут (грен. Sisimiut, важӧн дан. Holsteinsborg) — тайӧ Гренландия ді вылын кар. Йӧз: 5 598 морт.
Тимушев Андрей Антонович
Тимушев Андрей Антонович (1897—1969) — Комиысь Слава ордена тыр кавалер (1944, 1945, 1945).
Олан туй
Гражданскӧй война кадӧ джын во служитӧма Колчак армияын, кытчӧ сійӧс мырдӧн мобилизуйтӧмаӧсь. Том красноармееч тышкасьӧма Гражданскӧй война помодзыс уна фронтын, веськавлӧма весиг Кавказӧ.
Войнаӧдз уджалӧма МТС-ын трактористӧн.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
Гӧрд Армияӧ вӧлі босьтӧма 1941 воын ас кӧсйӧм серти, кор сылы вӧлӧма 44 арӧс. Айму вӧсна Ыджыд тышын 1941 вося йирым тӧлысьсянь.
Радӧвӧйсянь сійӧ быдмӧма старшӧй сержантӧдз да взводса командирлы отсасьысьӧдз. Веськавлӧма трибунал улӧ, тышкасьлӧма штрафбатын. Коймӧд Слава орденсӧ сетӧмаӧсь 1945 воын косму тӧлысь 19-ӧд лунся тышысь Берлин дорӧ матыстчигӧн. Андрей Тимушев вежӧма взводса кулӧм командирӧс, кыпӧдӧма салдатъясӧс тышӧ; асьсӧ вӧлі ранитӧма, но водзӧ на тышкасьӧма.
Айму вӧсна Ыджыд тыш бӧрын
CCCР-са Вооружоннӧй Вынъясысь воӧма 1946 воын инвалидӧн госпитальясын дыр куйлӧм бӧрын, уджалӧма Немдінын. Кулӧма 1969 вося урасьӧм тӧлысь 10-ӧд лунӧ чужан сиктас.
2016 воын А.А. Тимушев йылысь кулӧмдінса журналист Николай Лютоев гижӧма да йӧзӧдӧма торъя небӧг — «Кавалер трёх орденов Славы Андрей Тимушев».
Тофалар кыв
Тофалар кыв (тоъфа дыл) — Нижнеудинск районын (Иркутск обласьт) тюрк кыв.
Ь
Ьь (небыд пас, важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног: важӧн — [ĭ], ӧні небзьӧдӧ воддза консонантъяс.
Ягкӧдж (Кулӧмдін район)
Ягкӧдж (Ягкедж) – Коми Республикаын Кулӧмдін районысь Вӧльдін сикт овмӧдчӧминса посёлок.
Гӧгыль
Гӧгыль тайӧ кокниысь-кокни механизм. Кумдан кучылталтше грузым шупшыкташ, кучылталтше тӱрлӧ ӱзгар да механизмым кучылтман.
Вера автомобилестроение терминологийыште, пышкемым гына манын орва кокла верланыше орававуч шине ден шоген (рис.), — шого, шке черетыштыже, из того, шин шындалтын, диск але да имым, того орававуч дене уша.
Автомобиль шин да перерабатыватлыше кызытсе тӱняште, автомобиль-влак чарныде чот кушто кушкеш, экономический да экологический кугу значенийым налеш. Эн ончыч тидын дене кылдалтын, молан манаш гын, шке йырысе пӱртӱсым аяртымаш шин кужу шукш налме вер шотлалтеш. Адакшым ида огнеопасный спиртлаш биологий да резинкыже, а леведышым пуэн да йӧнан илыме верышт тичмаш копшаҥге шке колонийышкыж резинке ора сита, куголя, пижедылше чер-влак кокла гыч шукышт налме вер налын шога.
Туге гынат, тиде йӱла манын орва пеш шуко значенийже автолюбитель «тыртыш тыртышан» («марла диск-влак», «легкосплавной диск-влак», да тулеч молат).
Тӱҥ шотышто машина лийын да пу гыч ыштыме имне орва орава экипаж икымше деч ойыртемалтын огыл. Оравапӱй ораватогым пу да металл гыч орава вара толеш, а тыгак металл кӱртньывоштыр дене пидме, мотоцикл гай. Резинке шинан тасма гай улыт тӱрлӧ янлык, варажым, кушмына семын писылык, нунын вашталт пневмошина, могай кӱкшытыш вошт профиль 1960 ийлан эре кугем толаш, кугем комфортабельность грузоподъемностьышт да машина кудалыштман. Грузовикыште лийын тасма резинке вашлият эше 1920 ийыште, а таче да кучылталтше шай кашташ сарзе автомобиль керт — гусматика, икымше тӱнямбал сар жапыште бронеавтомобиль икымше гана ямдылыме.
1960 ийыште шочын спорт опция семын тореш, куштылго гыч тӱрыснек чокрак сплавым левыктыше, алюминий але магниевый. Автомобиль нуным шуко мо таче веле ок пойдаралт.
1832-ӧд во
1832 (Сюрс кӧкъямыссё комын кыкӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Юхнин Евгений Иванович
Юхнин Евгений Иванович (1912—1999) — Социалистическӧй Уджвывса герой, конструктор, боевӧй карабъяс вӧчысь.
Олан туй
Евгений Юхнин чужӧма 1912-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 19-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Спаспоруб сик улӧ пырысь Шиловскӧй грездын (ӧні Луздор районын).
14 арӧссянь уджалӧма юнгаӧн, сэсся матросӧн, боцманӧн, капитанлӧн коймӧд отсасьысьӧн. Ӧтпырйӧ велӧдчӧма Югдінын судостроительнӧй техникумын. 1936-ӧд воын помалӧма Ленинградса кораблестроительнӧй институтысь кораблестроительнӧй факультет.
Андре Марти нима заводлӧн Конструктор бюроын отделса конструктор, секторса да отделса начальник.
1943-ӧд воын Е. И. Юхнинӧс вӧлі мӧдӧдӧма Тюменьӧ, кӧні веськӧдлӧма конструктор бюроӧн № 63/8-ӧд номера судостроительнӧй заводын Сосновка посёлокын. Пуктӧма ыджыд пай торпедаяса катеръяс лэдзӧмӧ, кодӧс вӧчисны специалистъяс, кодъясӧс эвакуируйтісны Ленинградысь, Феодосияысь да Херсонаысь (А. Марти нима заводлӧн 17-ӧд цех, 5 №-а цех) катер вӧчан заводъясысь.
Кулӧма Вежа Петыркарын 1999-ӧд вося рака тӧлысь 7-ӧд лунӧ. Гуалӧма Серафим шойнаын.
Вӧчӧмторъяс
Е. И Юхнин веськӧдлӧм улын вӧлі нуӧдӧма опытно-конструкторскӧй уджъяс выль сикас корабъяс вӧчӧм серти — катер-ракетоносецъяс (техническӧй проект 183Э, кык ракетаа П-15 (1954-ӧд восянь).
Кырс (Емдін район)
Кырс (Кырс) — Коми Республикаын Емдін районысь Кӧжмудор сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Метдін (Сыктывдін район)
Метдін (Мет-Устье) – Коми Республикаын Сыктывдін районысь Яснӧг сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
География
Посёлок пукалӧ Мет юлӧн Лӧпъю усянінын. Метдінсянь Яснӧг шӧрсиктӧдз км, Выльгорт юрсиктӧдз  км.
Олысь лыд
Посёлокын олӧны комияс.
1831-ӧд во
1831 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Мальцев Николай Васильевич
Мальцев Николай Васильевич (1932) — коми гижысь, серпасалысь, велӧдысь.
Серпасалысь
Челядь дырсянь нин серпасасьӧ. Гижӧ пейзажъяс, кодъяс йитчӧмаӧсь архитектуракӧд, вичкокӧд, портретъяс да натюрмортъяс. 1990-ӧд воясӧ кутчысис иконописьӧ. 1994 воын гижис Немдінса Троича вичкоын вит яруса иконостас. Челядьыслы лӧсьӧдіс аслыспӧлӧс альбомъяс. Немдінын керкасӧ да Сыктывкарын квартирасӧ мичмӧдӧны авторлӧн серпасалӧмъясыс.
Н.В. Мальцев мыччӧдліс серпасъяссӧ Кулӧмдінын, Немдінын, Югыдъягын, Сыктывкарын. Сылысь вит удж ньӧбис «Коми Республикаса йӧзкостса творчестволӧн зарни фонд». Авторлӧн корӧм серти, «Зарни фондысь» некымын серпас сетӧма Сыктыв районса история да культура музейӧ (Визин сикт). Серпасъясыс эмӧсь Сыктывдін районса история да культура музейын (Выльгорт сикт), йӧз дорын.
Медводдза спас
Ним
Медводдза спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Первӧй Спас, Пас, Пас лун и с.в. Сы вӧсна, мый тайӧ лунас вежӧдӧны васӧ, уналаын лунсӧ шуӧны Вавыв спасӧн.
Сура празьник
Медводдза Спас либӧ Спас лун — сура празьник Луздор районысь Ношуль сиктувса Косьын. Водзынсӧ вичкоын служба помасьӧм бӧрын зонъяс вӧв вылын вӧлі лэччӧны Луз ю дорӧ, кытысь васӧ поп вежӧдӧ. Вӧлаяс ӧтарӧ-мӧдарӧ уйӧны, сэсся веськыд туй вылын ас костаныс ордйысьӧны. Гӧсьтъясӧс яндӧваысь сурӧн юктӧдӧны, льӧмъя пирӧгӧн вердӧны.
Ӧбетнӧй празьник
Изьва районса Вертеп грездын тай лун шуны Макевей Спас. Празьникыс обетнӧй, вӧдитӧны скӧт усьӧм бӧрын. Тайӧ лунас Красноборсянь зібъя Енъясӧн петӧны да Вертеп юбокса луд вылӧ мунӧны. Мунігӧн куимлаӧ сувтлӧны — крестъяс дорӧ да юрбитӧны. Кор ю бокас воӧны, Ен ӧбразъяс пукталӧны. Поп бӧчкаын ва вежӧдӧ да вежӧдӧм ванас йӧзсӧ резӧ. Сэні жӧ поп медводдзаысь вотӧсъяс вежӧдӧ. Медводдзаысь картупель видлӧны, колӧ нин турун пуктӧм помавны.
Примета
Комияс пӧвстын ветлӧ роч примета ветлӧ: «Первый Спас — рукавицы про запас».
Ꜯ
Ꜯꜯ (чутіка cuatrillo, исп. ичӧт нёль) — латин анбурлӧн шыпас. XVI нэмӧ Ꜯ вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [t͡sʼ].
Озёл (Сыктывдін район)
Озёл (Озёл) – Коми Республикаса сикт, Сыктывдін районысь Озёл сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Озёл сикт пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегас, Шӧрты да Озёл (Ыджыдты) бокын. Выльгорт юрсиктсянь Озёлӧдз 32 км.
Адыгей кыв
Адыгей кыв (адыгабзэ), сідзжӧ адыг кыв - тайӧ абхаз-адыг кыв, Адыгеяын каналан кыв.
Илулиссат
Илулиссат (грен. Ilulissat - «йидіяс», важӧн дан. Jakobshavn, Якобсхавн) - тайӧ Гренландия ді вылын кар. Йӧз: 4541 морт.
Мальпигия котыр
Мальпигия котыр (Malpighiaceae) — мальпигия чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Мальпигияяс 75 увтыр да 1300 сикас. Сійӧ быдмӧ Америкаын (90%), Африкаын да Азияын (10%).
Тарбиевскӧй (Луздор район)
Тарбиевскӧй (Тарбиевская) — Коми Республикаын Луздор районысь Лойма сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны рочьяс.
Кемдін (Уква каркытш)
Кемдін (Кэмдин) — Коми республикаын Уква каркытшӧ пырысь посёлок. Водзынсӧ вӧлі Изьвайыв сикт овмӧдчӧминса шӧрсиктӧн.
География
Посёлок пукалӧ Изьва юлӧн шуйгаладорас. Посёлоксянь Уква карӧдз 60 км.
История
1930 вося списокын да 1945 вося мусерпасын некутшӧм оланін абу пасйӧма. 1940-ӧд воясся мӧд джынйын инним мусерпасын «Асфальтитовый Рудник». 1956 воын — Изьва сикт сӧветса Рудник посёлок, 1958 вося сора тӧлысь 21-ӧд лунсянь — сиктсӧветса шӧрин.
1960—1976 воясӧ шусис «Асфальтитовый Рудник», 1976 восянь — «Кэмдин».
1970 воын — 602 морт, 1979 воын — 490. 1989 воын — 506 (295 мужичӧй, 211 нывбаба), на лыдын — 55 % рочьяс, 25 % — комияс. 1992 воын — 421 морт, 2000 воын — 325, 2010 воын — 302.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс да рочьяс.
Выльвидз (Удора район)
Выльвидз (Выльвидзь) — Коми Республикаын Удора районысь Важгорт сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Забоев Василий Андреевич
Забоев Василий Андреевич (1914—1945) — Комиысь Слава ордена тыр кавалер (1944, 1944, 1945).
Олан туй
Василий Забоев чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса (ӧні — Коми Республикаын Кӧрткерӧс районса) Дань грездын 1914 воын.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
Сьӧкыда ранитчис тыш дырйи 1945 вося тӧвшӧр тӧлысь 4-ӧд лунӧ Фельшеершсянь неылын (Будапештсянь рытыввылӧ 20 километра, Венгрия). Ранаясысь кувсис тӧвшӧр тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Гуалӧма Кичкунешвекын (Венгрия).
Рохир Блокланд
Рохир Блокланд (Rogier Philip Charles Eduard Blokland, *1971, Дордрехт) — нидерландса кывтуялысь, Уппсала университетын финн-йӧгра кывъясысь профессор (2014ʼ восянь).
Олӧм да удж
Рохир Блокланд чужис 1971ʼ урасьӧм 16ʼ лунӧ Дордрехт карын.
Мортыс велӧдчис Гронингенса университетын, кӧні магистрасис 1997ʼ воӧ, а 2005ʼ воӧ Корнелиус Хассельблатт бердын дорйис доктор ним вылӧ диссертация. Сэсся Р. Блокланд уджаліс доцентӧн, корӧм доцентӧн, туялан удж вӧчысьӧн европаса ӧткымын тӧдчана велӧданінын, на пӧвстын Таллиннса университет, Тартуса университет, Грайфсвальдса университет да А. Гумбольдт нима Берлинса университет.
2005ʼ восянь 2006ʼ воӧдз Рохир веськӧдліс финн-йӧгра кафедраӧн Гронингенын (Корнелиус Хассельблатт бӧрын), а 2009ʼ-2010ʼ воясӧ финн-йӧгра кафедраӧн Гамбургса университетын (Е. А. Хелимскӧй бӧрын). 2011ʼ воӧ сійӧ кутіс уджавны кывтуялысьӧн финн-йӧгра кафедраын Людвиг-Максимилиан нима Мюнхенса университетас (Елена Скрибник бердын).
2014ʼ вося арнас Рохир Блокланд вежис Ларс-Гуннар Ларссонӧс Уппсаласа университетын, кӧні босьтчис юравны Ӧнія йӧз кывъяс институтса финн-йӧгра кафедраын.
Медзіля Р. Блокландыс туялӧ чудь, перым да саам кывъяс. Медуна вынсӧ профессорыд пуктӧ кыв документалӧмӧ. Торйӧн кӧ, сійӧс интересуйтӧны быран выйӧ воан кывъяс да сёрнисикасъяс.
Ŋ
Ŋŋ (eng либӧ engma) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ войвыв саами, анараш саами, юлев саами, колтта саами, чечен, лакота, чжуан (1986 воӧдз), динка, эве, фула, ганда, волоф кывъясын. 1931—1955 воясӧ шыпас вӧдитчисны шона анбурын.
Соров Иван Васильевич
Соров Иван Васильевич (1925—1945) — Комиысь Слава ордена тыр кавалер (1944, 1945, 1945).
Ŋ
Видзӧдӧй тшӧтш
Кирилл Ӈ
Соров Иван Васильевич
Олан туй
Иван Соров чужис Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтысь Удора районса Выльвидз грездын 1925 воын (луныс тӧдтӧм на). Коми.
Ꜩ
Ꜩꜩ — латин анбурлӧн шыпас. XVIII нэмӧ Ꜩ вӧдитчисны майя кывъясын (пример вылӧ, киче). Шуанног — [t͡s].
Шыпас лӧсьӧдіс доминикан манак Франциско Хименес.
Немеч кывйын ꜩ мукӧддырйи гижӧны tz пыдди.
Катасетум
Катасетум (Catasetum ) – Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.