cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абар (Мылдін район)
История
Артмӧма XIX нэм помын. 1892 вося сикт-грездъяс списокын абу индӧма (гашкӧ, Мылдін сикткӧд ӧтвыв пасйывлісны). 1916 воын — «Абарское» грезд: 33 овмӧс, 123 морт. Медводдза овъяс: Бажуков, Кузнецов, Попов, Пыстин, Юдин. 1926 воын — Абар грезд: 38 овмӧс, 149 морт; 1959 воын — 335 морт; 1970 воын — 507. 1974 вося ӧшым тӧлысь 20 лунӧ ӧтувтӧма Мылдін сикткӧд.
Жонь
Художествоа гижӧдын
«Жжньнь...жжньнь... жжньнь...» – йӧжгылясьӧ-кынмӧ пу йылын жонь. Кӧдзыд. Гӧгӧр лӧнь – шы ни ру. Кулӧма ывлаыс». Тадзи помалӧ ассьыс «Во гӧгӧр кытшовтӧм» висьтсӧ Тима Вень. Жонь йылысь сійӧ гаралӧ тайӧ висьтас медся кӧдзыд да вӧр-валы медся сьӧкыд кад йылысь гижигӧн. Збыльысь, тӧвъяснас ёнджыкасӧ и аддзывлан тайӧ лэбачьяссӧ. Ӧд сэки ставыс вевттьысьӧма джуджыд лымйӧн и вӧрса ловъяслы сёйны нинӧм оз сюр. Та вӧсна налы быть лоӧ волывлыны йӧз оланінъясӧ, медым тшыгла не кувны.
Абар (Мылдін район)
Медводдза овъяс
1916 — Бажуков, Кузнецов, Попов, Пыстин, Юдин.
Жонь
Рӧдвуж кывйын
Коми кывйын жоньлӧн мукӧд ним: жонь кай, гӧрд жонь, жойна. Жонь кыв миянысь ӧтдор тӧдӧны нӧшта язьваса да перымса комияс. Сы пыдди удораса сёрнисикасын вӧдитчӧны «жойна» нимӧн. Тадзи жӧ нимтӧны лэбачсӧ и удмуртъяс.
Рочьяс шуӧны «снегирӧн», мый йитчӧма тӧвся кадлы лӧсяланторкӧд – «лым» (снег) кывкӧд. Коми йӧз нимтӧмаӧсь тайӧ лэбачсӧ сылӧн чипсасян шыяс сертиыс. Колӧ пасйыны, мый тадзи лӧсьӧдӧм кывъясыс миян сёрниын абу этша, содтӧд пыдди позьӧ вайӧдны нӧшта сэтшӧмъясӧс, кыдзи джиан, истан, линькай да с.в.
Рохин Владимир Афанасьевич
Рохин Владимир Афанасьевич (1939—2020) — скульптор, Коми Республикаса нимйӧза серпасалысь, Россияса нимӧдана серпасалысь.
Олан туй
Владимир Рохин чужӧма 1939-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 17-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1958—1964 воясӧ велӧдчӧма В. И. Суриков нима Москваса каналан художественнӧй институтын.
1967-ӧд восянь СССР-са серпасалысьяслӧн котырӧ пырысь.
Кулӧма 2020-ӧд вося рака тӧлысь 17-ӧд лунӧ.
Михаэль Рисслер
Михаэль Рисслер (1971) – немеч лингвист, скандинав, саам да перым кывъяс туялысь, философия доктор.
Олӧм да наукаын удж
2002-05ʼ воясӧ М. Рисслер (Балтазар Биккель да Йоханна Никольс веськӧдлӧм улын) велӧдчис Лейпциг университетса аспирантураын ӧтласа лингвистика серти, ӧттшӧтш уджаліс ассистентӧн «Autotyp» проектын. 2005-08ʼ воясын М. Рисслер – Гумбольт нима университетын наука туялысь да саам кывлӧн Кола кӧджса сёрнисикасъяс документируйтӧм серти проектӧн веськӧдлысьясысь ӧти. 2008-11ʼ воясын - Альберт Людвиг нима Фрайбург университетса скандинавистика кафедра бердын скандинав кывъяс туялан юкӧнса наука туялысь.
2011ʼ воӧ Лейпцигса университетын М. Рисслер дорйис докторскӧй диссертация ӧтласа лингвистика серти (веськӧдлысь – проф. Балтазар Биккель). Тайӧ жӧ воас сійӧ пырӧдчӧ «Баренц регионса вужвойтыр кывъяслы электрон инфраструктура» проектӧ Тромсёса университетса (Норвегия) Саам кывъяс технология шӧринын (Giellatekno); 2011-13ʼ воясын уджалӧ, а сэсся веськӧдлӧ «Колтта саам культура суйӧръястӧг» проектӧн Асыввыв саам музейын (Нейден кар, Норвегия).
2012ʼ воӧ М. Рисслер бӧр воӧ Фрайбургӧ, университетса скандинавистика кафедраас. Тані сійӧ веськӧдлӧ «Корпус вылӧ мыджсьӧмӧн саам кывлысь кильдин да тер сёрнисикасъяс орччӧдӧм» проектӧн, а  2013ʼ восянь заводитӧ юравны Фрайбургса  лапонист чукӧрӧн.
2014ʼ восянь М. Рисслер Р. Блокландкӧд ӧтвылысь веськодлӧ «Коми кывлӧн изьватас сёрнисикас: Россияса Ылі Войвылын олысь комияслысь кывсӧ водзӧ туялӧм могысь аннотируйтӧм электрон корпус лӧсьӧдӧм» проектӧн.
2015ʼ вося ӧшым тӧлысьӧ Хельсинкиса университетын М. Рисслер дорйис фил. доктор (доцент) ним вылӧ диссертация (финно-угроведение кузя).
Велӧдӧм
М. Рисслер – Фрайбургса университетын велӧдысь. Лыддьӧ лекцияяс саам филология серти да Войвыв Европаса кывъяслӧн (скандинав, асыввыв-славяна, балтикабердса фин, саам) орччӧдана грамматика серти. Сыысь кындзи, сійӧ нуӧдӧ практика занятиеяс да курсъяс асыввыв саам котыръяслы Норвегияын да Кола кӧджын.
Туялан нырвизьяс
Туялан нырвизьясӧн М. Рисслерлӧн лоӧны документационнӧй лингвистика, кыв технологияяс, контактология, социолингвистика, типология. Туяланторъясӧн лоӧны скандинав, саам да перым кывъяс. Википедияын удж М. Рисслер бура тӧдӧ ӧкмыс кыв, профессиональнӧя тӧдӧ лапландияса филология и зільӧмӧн содталӧ да бурмӧдӧ Википедия гижӧдъяс, мый йитчӧма, медводз, саам кывйӧн да культураӧн. Сійӧ гижис статьяяс немеч, англичан, норвег да роч Википедияясӧ, а сідзжӧ вӧчӧ Википедия Инкубаторын кильдин саам проект.
Троича вичко (Пожӧг)
Троича вичко
История
19-ӧд нэмын Пожӧг сиктын кыптiс пуысь вӧчӧм вичко. Сиктын олысьяс, странаӧн веськӧдлысь отсӧгӧн (канму казнаысь вӧлi сетӧма деньга кирпичысь вичко вӧчӧм вылӧ) италияысь воӧм архитектор отсӧгӧн 1850-ӧд воын Эжва берег вылын заводитiсны вӧчны ыджыд вичко. Вӧчисны эз ӧдйӧ, 40 во чӧж. Пожӧг сиктын джуджыд берег йылын кыптiс ыджыдсьыс-ыджыд храм. Стенъяссӧ серпасалiсны нималана живописецъяс. Быд воскресеньӧ матысса грездъясын олысьяс волісны вичкоӧ.
1930-ӧд воын вичкосӧ жугӧдіс енлы паныд мунысь власьт. Вичко пытшкысь ставсӧ петкӧдісны, рӧзӧритiсны. Мукӧд енпӧвсӧ енлы эскысьяс удитiсны дзебны, мукӧдсӧ ставсӧ жугӧдiсны. 1939-ӧд воын вичко тупкисны. Службаяссӧ нуӧдiсны керкаясын. Вичкоын восьтiсны клуб. Бӧрынджык сэнi видзисны пызь.
2010-ӧд воын эскысь йӧзкӧд ӧттшӧтш вӧлі вӧчӧма войвывса вичко джынйыс. 3 во чӧж нин мунӧны уджъяс вичкосӧ выльысь вӧчӧм могысь.
Очамчира
Очамчира (Очамчыра, Очамчира, ) тайӧ Грузияса кар, Очамчира районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 4,7 сюрс гӧгӧр (2003).
Кулига (Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин)
Кулига (Кулига) – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн шуйга берегын. Кулигасянь Спасорд шӧрсиктӧдз 4 км, Абъячой юрсиктӧдз 80 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Митюшёва Надежда Алексеевна
Митюшёва Надежда Алексеевна (1949) — коми общественник, ас му туялысь.
Олан туй
Надежда Митюшёва чужӧма 1949-ӧд вося сора тӧлысь 11-ӧд лунӧ Сыктывкарын. 1966-ӧд воын эзысь медальӧн помалӧма 4-ӧд номера сыктывкарса шӧр школа. 1968—1971-ӧд воясӧ очнӧя велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын. 1971-ӧд вося моз тӧлысьсянь уджалӧма Сыктывкарын «Красное знамя» газетын. 1974—1978-ӧд воясӧ уджысь орӧдчытӧг водзӧ велӧдчӧма Ленинград канму университетса журналистика факультетын.
1972—1975-ӧд воясӧ уджалӧма И.А. Куратовлӧн литературно-мемориальнӧй музейын, 1975—1989-ӧд воясын — Коми республикаса краеведческӧй музейын (ӧні — Коми Республикаса вужвойтырлӧн музей) старшӧй научнӧй сотрудник. 1990—1994-ӧд воясын — Коми Республикаса финн-йӧгра культура шӧринын. Пенсия вылӧ петӧма 1999-ӧд воын.
Общественнӧй удж
1990-ӧд воясын водзмӧстчӧма общественнӧй да политическӧй олӧмын. Котыртӧма СССР-са народнӧй депутатпу В. Вахнинлысь бӧрйысьӧмводзвывса уджсӧ. Дас во чӧж водзмӧстчӧма «Доръям асьнымӧс» ютырын, 1993-ӧд восянь — веськӧдлысь. 1994—2000-ӧд воясын редактируйтӧма «Доръям асьнымӧс» газет. 1990 да 1994-ӧд воясын пырӧдчӧма Коми Республикаса Каналан Сӧветӧ бӧрйысьӧмъяс, 2003-ӧд воын — Сыктывкарса Сӧветӧ бӧрйысьӧмӧ.
Гижан удж
Корсьысьӧма да йӧзӧдӧма коми гижысьяслысь, шылад тэчысьяслысь, актёръяслысь олан туй йывсьыс.
Обрезкова Нина Александровна
Обрезкова Нина Александровна (1965) — коми гижысь, вуджӧдчысь.
Олан туй
Уджавлӧма корреспондентӧн «Коми му» газетын да «Коми гор» радиоын, «Арт» журналын литературнӧй редакторӧн. Велӧдлӧма сыктывкарса 38-ӧд школаын роч кыв да литература, Сыктывкарса канму университетлӧн фин-йӧгра факультетын коми фольклор да литература кафедраын. Модерируйтлӧма Россияса Фин-йӧгра культура шӧринын ЛОГОС литература юкӧн.
Гижан удж
«Ӧткалун» нима медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма 1985-ӧд воын Войвыв кодзув журналын, кӧні сэсся унаысь на петавлісны кывбуръяс да пьесаясыс. Кывбуръясыс петавлісны и мукӧд ӧтувъя сборникын да журналын.
2013-ӧд воын Нина Обрезковалӧн петӧма челядьлы медводдза небӧг — «Петук Васьӧ». Сэні висьталӧма Васьӧ нима зонка йылысь, коді ёна радейтліс вильшасьны да дзерӧдны ичӧтджык чой-воксӧ, но петуккӧд паныдасьлӧм бӧрын лоис шаньӧн.
Кывбуръяссӧ вӧлі вуджӧдӧма роч, фин, маддяр, эст, удмурт, мордва, англичан, болгар да мукӧд кыв вылӧ. 2012-ӧд воын Нина Обрезковалысь уна кывбур вӧлі йӧзӧдӧма беларус кыв вылын «Літаратура i мастацтва» литературнӧй газетын. Вуджӧдіс Татьяна Сивец.
2015-ӧд воын Нина Обрезкова аслас 50-ӧд чужан лун кежлас йӧзӧдӧма «Коркӧ локтан гортад» кывбур чукӧр. Сэтчӧ пырӧма авторлӧн ӧти коми кывбур, кодӧс вуджӧдӧма 14 кыв вылӧ: англия, беларус, венгер, вепс (вуджӧдіс Николай Абрамов), перымса коми, манси (Светлана Динисламова), мари (Альбертина Иванова), мокша, эрзя (Дмитрий Таганов), роч (Нелли Бибяева), удмурт, фин, прансуз (Себастьян Каньоли) да эст кывъяс вылӧ.
Тетун (кыв)
Тетун (Tetun, Lia-Tetun, Tetum), сідзжӧ тетум - тайӧ Тимор ді вылын малай-полинезия кыв, Асыввыв Тимор Республикаса (португалкӧд) каналан кыв. Анбур - латин.
Черемкова (Луздор район)
Черемкова (Черёмуховка) — Коми Республикаын сикт, Луздор районысь Черемкова сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Черемкова 254000 км2 пасьта. Сиктыс пукалӧ Лэтка юлӧн веськыдладорас да Черемка шор дорын. Черемковасянь Абъячой юрсиктӧдз 112 км.
Черемкова сикткӧд орччӧнӧсь Пожӧмаяг посёлок да Крысовка грезд, коді сулалӧ веськыд ки Черемка ю берегын.
Юралӧм
Черемкова — сикт овмӧдчӧминса шӧрин. Овмӧдчӧминса юралысьыс - Лобанова Людмила Васильевна
Йӧз
Сиктын олӧны комияс.
Овмӧс да быт
Черемкова му вылын – 528 керка, на пӧвстын 98-ыс – унапатераа керкаяс.
Лавкаяс:
Бурдӧдчанінъяс:
Лунвыв
Лунвыв — нёль му югыдладор вылӧ индысь пиысь ӧти. Лун шӧр кадӧ Шонді лунвылын (войвыв юкӧнын).
Коми пас — Л, войтыркостса — S (south).
1931-ӧд во
1931-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комын ӧтиӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Борасизи
66652 Борасизи - тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус - 67-91 км. Сылӧн эм спутник - Пабу. Борасизи восьтісны Америкаса астрономъяс Джун Чен, Дэвид Джуитт, Джейн Лу да Чедвик Трухильо 1999 воӧ.
Кулӧмдін сикт овмӧдчӧмин
Кулӧмдін сикт овмӧдчӧмин — Коми Республикаса Кулӧмдін районын сикт овмӧдчӧмин. Артмӧдӧма 2007 воын.
Дия
Дия (S/2000 J 11) — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 12 297 000 км. Дия восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Янга Фернандес да Юджин Магнайер 2000 воӧ.
Кулӧмдін сикт овмӧдчӧмин
Медшӧр юӧр
Овмӧдчӧминлӧн шӧрсикт — Кулӧмдін сикт.
Овмӧдчӧминӧ, кӧні олӧ 5864 морт (2012 во), пырӧ кык оланін:
Нӧшта эм Юдор, кӧні олӧ кык семья, но сылӧн абу грезд статусыс.
Ыджда: 775 га.
Веськӧдланін
Кулӧмдін сикт овмӧдчӧминса Веськӧдланінӧн юралысь: Рубан Сергей Владимирович.
Сӧвет
Сӧветӧ 2012 воын вӧлі бӧрйӧма 11 депутат: Арестенко Олег Валериевич; Кузнецова Елена Дмитриевна; Нестеренко Валентина Петровна; Шахов Александр Иванович; Эрдни-Араев Валентин Николаевич; Береснева Светлана Альбертовна; Гичева Елена Дмитриевна; Морохин Иван Тимофеевич; Ракин Иван Васильевич; Тимошина Татьяна Витальевна.
2007 восянь Кулӧмдін сикт овмӧдчӧминса Веськӧдланін да Сӧвет лэдзӧ «Миян Кулӧмдін» газет.
Пелыськай
Пелыськай (Turdus pilaris, Ряби́нник) — ватшкысь кайяс (дроздъяс) котырӧ лэбач. Пелыськайкӧд ӧти сикасӧ туялысьяс пыртӧны вель уна тылабордаӧс, шуам, сера ватшканӧс «пестрый дрозд», сьылысь ватшканӧс «певчий дрозд», сьӧд зобъя ватшканӧс «чернозобый дрозд» да с.в.
Ыджда да рӧм
Пелыськай неуна ыджыдджык ябырысь: тушаыслӧн кузьтаыс овлывлӧ 28 сантиметрӧдз, сьӧктаыс — 150 граммӧдз. Юр вылысыс, сьыліыс да бӧж вевдорыс руд, мышкуыс, бордйыс да бӧжыс сьӧдовруд. Кынӧмыс еджгов, ӧтар-мӧдарӧдыс сьӧдӧн серӧдалыштӧма; голяыс, морӧсыс да зобйыс вижов. Гӧн рӧмнас айыс и эньыс дзик ӧткодьӧсь, ӧта-мӧдсьыс оз торъявны. Ай лэбачьясыс дзользьӧны дзуртышталігтырйи. Чуксасьӧны «тшак-тшак-тшак» шыясӧн, а повзиганыс «ра-ра-ра» горӧдӧны. Та вӧсна удорасаяс нимтӧны тшаръяӧн.
Паськалӧм
Пелысь кайяс олӧны-вылӧны Европа пасьтала, асыввылын — Сибырса Лена юлӧн Алдан вожӧдз. Комиын поздысьӧны-быдтысьӧны кыдзи пармаын, сідзи и вӧра тундраын, нӧшта Урал излӧн войвыв юкӧнъясас.
Оласног
Ветлысь-мунысь лэбачьяс. Войвылӧ локтӧны косму тӧлысь помын — ода-кора тӧлысь пуксигӧн. Овмӧдчӧны оз сӧмын пожӧма, но и сора да коръя вӧръяслӧн дорӧсын, васӧд местаяссянь матіникӧ. Гожӧмбыд олӧны оз ӧткӧн-ӧткӧн, а гырысь кельӧбъясӧн.
Поздйысьӧм
Ӧти пу вылас пелыськайяслӧн овлывлӧ нёль-ӧ-вит позйӧдз. Найӧ джынъя сяр кодьӧсь. Ассьыныс быдтысянінсӧ дасьтігӧн лун витӧдз дугдывтӧг ноксьӧны лэбачьясыс — тэчӧны позъяснысӧ шепта быдмӧгъяслӧн заясысь, коръясысь да вуж сіясысь, пытшкӧссӧ кышӧны нюйтӧн, пыдӧсас вольсалӧны бонзьӧм кач да турун тылӧб. Позтырас овлывлӧ сизим колькйӧдз. Пӧжсян кадыс кыссьӧ кык вежонӧдз. Кайпияныслы сёянсӧ ваялӧны батьыс и мамыс. Быдтасъясыс асшӧр олӧмӧ петӧны борд йылас кыпӧдчытӧдз на. Лэбавны сӧвмытӧдзыс найӧ олӧны сук турун пиӧ дзебсясьӧмӧн.
Сёян
Пӧткӧдчӧны пелыськайяс мувывса небыд гагъясӧн: номыръясӧн, лёльӧясӧн, нидзувъясӧн. Арнас — вотӧсӧн. Медся ёна радейтана чӧсмасянторйыс — пелысь пулӧн кисьмӧм мольясыс. Лэбалӧны пуысь пуӧ да кокалӧны став вотӧссӧ ӧтчыд пуксьылӧмӧн.
Воыс кӧ озыр вотӧсӧн (пелысьӧн, лежнӧгӧн, жовйӧн), пелыськайяс тӧв шӧрӧдз оз эновтны чужанінсӧ. Кӧдзыд кадсӧ коллявны лэбзьылӧны Европаса шӧринъясӧ да весиг воӧдчывлӧны Африкаса муясӧдз.
Рӧдвуж кывйын
Перымса комияс лэбачсӧ шуӧны миян моз жӧ — пелыськайӧн. Мыйла тадзи сійӧс нимтӧны рочьяс (рябинник) да комияс (пелыськай), гӧгӧрвоана. Удмуртъяс ногӧн «палэзьсиись» да «пурысь юбер», кодьяс гӧгӧрвосьӧны, кыдзи «пелысь сёйысь» да «руд ябыр».
Рытыввыв
Рытыввыв — нёль му югыдладор вылӧ индысь пиысь ӧти. Рытъя кадӧ Шонді рытыввылын.
Коми пас — Р, войтыркостса — W (west).
Дав (Сыктыв район)
Дав (Дав) – Коми республикаын Сыктыв районса Чуклӧм сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Ичӧт Визин юлӧн веськыд берегын. Давсянь Чуклӧм шӧрсиктӧдз 2 км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
Ӟ
Ӟӟ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ удмурт кывйын. Шуанног — [d͡ʑ] (коми анбурын дз).
Ӧ
Ӧӧ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ коми, удмурт, мари, алтай, хакас, шор да курд кывъясын.
1995 воӧдз Ӧ бергаліс гагауз кирилл анбурын.
XX нэмлӧн водзӧдз роч кывйын Ӧ мукӧддырйи вӧдитчисны пыртӧм кывъясын да ас нимъясын [ø] либӧ [ə] шы пасйӧм пыдди: Кӧльнъ — нем. Köln, Карагӧль — туркм. Garagöl.
Шуанног
коми — [ə]
удмурт — [ʌ]
мари — [œ]
алтай — [ø]
хакас — [ø]
Нюдзпоска (Койгорт район)
Нюдзпоска (Нючпас) – Коми Республикаын сикт, Койгорт районысь Нюдзпоска сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Ӧ
Шуанног
шор — [ø]
Нюдзпоска (Койгорт район)
География
Посёлок пукалӧ Нюдзпоска ю бокын. Нюдзпоскасянь Койгорт юрсиктӧдз 55 км.
Ӧ
Шуанног
курд — [u]
Видзӧдӧй тшӧтш
«Ӧ» коми шыпаслы паметник
Ö
Асыввыв
Асыввыв — нёль му югыдладор вылӧ индысь пиысь ӧти; сэні, кӧні Шонді чеччӧ.
Коми пас — А, войтыркостса — E (east).
Шергин Александр Васильевич
Шергин Александр Васильевич (1789-1837) — вичкоын уджалысь, чужан му туялысь, гижысь, вуджӧдчысь.
Вуджӧдан да туялан удж
Александр Шергин лои медводдза чужан му туялысьӧн. Коми гижысь Павел Доронин пасйис, мый 1813 воын на, кор А.В. Шергин вӧлі семинаристӧн, сійӧ вӧчис копия важ летописьысь («старинной летописи усть-вымской Архангельской и Благовещенской церкви и царских грамот»). Тайӧ летописьсӧ ӧні тӧдӧны «Вычегодско-Вымская» либӧ «Коми-Вымская» ним улын да тшӧкыда сы вылӧ ыстысьӧны.
Мырйӧрӧм (Емдін район)
Мырйӧрӧм (Мыръерем) — Коми Республикаын Емдін районысь Айкатыла сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ӵ
Ӵӵ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ удмурт кывйын. Шуанног — [t͡ʃ] (коми анбурын тш).
Ӥ
Ӥӥ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ удмурт кывйын. Шуанног — [i] сӧмын чорыд д, з, л, н, с, т бӧрын (коми анбурын і).
Шыла
Шыла тайӧ инструмент.
Пабу
Пабу — тайӧ Борасизилӧн спутник. Сылӧн радиус — 68 км. Борасизиӧдз шӧр кост 4660 км. Пабу восьтісны Америкаса астрономъяс Кейт С. Нолл, Дениз К. Стефенс, Уилл Гранди, Дейл Круикшанк, Стивен С. Теглер да Уильям Романишин 2003 воӧ.
Бутырева Галина Васильевна
Бутырева Галина Васильевна (комиӧн — Вась Галя) (1944) — коми гижысь, общественник, Коми Республикаса культураын нимӧдана уджалысь.
Астрахань обласьт
Астрахань обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Бутырева Галина Васильевна
Олан туй
Галина Бутырева чужӧма 1944-ӧд вося кӧч тӧлысь 12-ӧд лунӧ Удора районса Йӧртымдін сиктын. 1962-ӧд воын помалӧма Важгортса шӧр школа, 1966-ӧд воын — Коми канмуса педагогика институт да босьтӧма «Роч кыв да литература велӧдысь» специальносьт. 1966—1968-ӧд воясын велӧдӧма школаын, 1968—1986 — редакторалӧма телевидениеын.
1986—1991-ӧд воясын — Коми АССР-са культура министрӧс вежысь. 1991—1992-ӧд воясын — финн-йӧгра войтырлысь культураяс сӧвмӧдан Фондын консультант-координатор, 1992—1993-ӧд воясын — Коми Республикаса культура министерство бердын Республикаса финн-йӧгра культура шӧринса директор. 1993—1994-ӧд воясын — национальносьтъяс делӧяс серти Коми Республикаса канмуса комитетӧн веськӧдлысь, 1994—1995 — Коми Республикаса национальносьтъяс делӧяс серти министр, 1995—1999-ӧд воясын — Коми Республикаса Юралысьӧс вежысь социальнӧй юкӧн серти.
1997—2015 — «Арт» журналса шӧр редактор.
Гижан удж
Галина Бутырева тӧдса кыдзи поэт. Гижӧ комиӧн и рочӧн.
Аслас творчествоын поэтесса вӧдитчӧ коми да роч поэзиялы гежӧд стихӧн – верлибрӧн (рифматӧм стих). Бутыревалӧн кывбуръяс — олӧм, Коми му, вӧр-ва, мир да муслун йылысь мӧвпалӧмъяс.
Галина Бутыревалысь кывбуръяссӧ вуджӧдӧма эст, финн, венгер, норвег да англия кывъяс вылӧ.
Бутырева — Россияса Журналист котырӧ пырысь (1978), Россияса Гижысь котырӧ пырысь (1997), «Россияса пресса котырӧ» почётнӧй пырысь (2008).
Та кындзи гижысь тӧдса кыдзи фотосерпасалысь.
Небӧгъяс
Галина Бутырева йӧзӧдіс 10 сайӧ небӧг:
Баталов Валериан Яковлевич
Баталов Валериан Яковлевич (1926—1998) — перым коми гижысь.
Олан туй
Валериан Баталов чужӧма 1926 вося сора тӧлысь 17-ӧд лунӧ Перым-Коми национальнӧй кытшын Юсьва районса Шаламов грездын. Батьыс — Яков Егорович, лесничӧй; мамыс — Прасковья Егоровна. Медводдза кык классӧ велӧдчӧма Иньвайывса школаын, коймӧд да нёльӧдсӧ — Кудымкарса 1-ӧд №-а шӧр школын (национальнӧй). 1940 воын помалӧма Архангельскса сизим класса школа. 1937 воын сылысь батьсӧ репрессируйтӧмаӧсь. Мамыс ыстӧма велӧдчыны 8-ӧд классӧ Юсьваса шӧр школа, но оланін абутӧмла эновтӧма велӧдчӧмсьыс да заводитӧма уджавны Кубенёвса колкозын.
Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ ичӧт рост вӧснаыс (150 см нормаӧдз абу тырмӧма 1 см) Юсьва районысь военкоматса комиссия некымынысь Валерианлы шулӧма, мый воинскӧй служба кежлӧ абу дась. Но 1943 вося вӧльгым тӧлысь 17-ӧд лунӧ военком босьтӧма армияӧ: «Пусть идёт, всё равно на мясо…».
1943 воын В. Баталов веськалӧма 49-ӧд стрелковӧй полкӧ – вӧлӧма стрелокӧн, автоматчикӧн, пулемётчикӧн, миномётчикӧн да артиллеристӧн. Службасӧ помалӧма Румынияын. Армияса газетын рисуйтчӧма, гижӧма.
1950 воын армияысь воӧм бӧрын овмӧдчӧма Кудымкарӧ, сы вӧсна мый гортас сійӧс некод нин абу виччысьӧма: мамыс кувлӧма 1949-ӧд вося йирым тӧлысьӧ; Геннадий ыджыдджык вокыс усьӧма тышкасигас 1944-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьын; бытьыс кулӧма 1943-ӧд вося ода-кора тӧлысьын Кемеров обласьтса лагерын (Боталов Яков Егоровичӧс реабилитируйтӧма 1957 вося вӧльгым тӧлысьын).
Упри
Упри (Leuciscus cephalus, Голавль) - мык рöдысь ыджыд чери.
Баталов Валериан Яковлевич
Олан туй
1950-ӧд вося косму тӧлысьсянь 1952-ӧд вося кӧч тӧлысьӧдз В. Баталов уджалӧма Перым-Коми кытшса связь контораын плановик-экономистӧн. 1953 воын помалӧма 10 класс 1-ӧд №-а Кудымкарса шӧр школаын да босьтӧма гижан уджӧ.
Упри
Чери ыджда да рöм
Упри быдмö ыджыда: кузьтаыс - 80 см-öдз, сьöктаыс - 4 кг сайö. Юр пыдöсыс паськыд да шыльыд, сьöмыс - гырысь. Мышкыслöн рöмыс - пемыдтурунвиж да сьöд, бокъясыс - югыд. Улiса да бокиса плавникъясыс - гöрд рöмаöсь, мукöдыс - пемыдлöз рöма.
Баталов Валериан Яковлевич
Олан туй
1954—1960 воясӧ уджысь орӧдчытӧг велӧдчӧма А.М. Горький нима литературнӧй институтын. 1953 восянь В.Я. Баталов литсотрудникалӧма Перым-Коми кытшса «По ленинскому пути» газетын, корреспонденталӧма Перым обласьтса радиовещание да телевидение комитетлӧн редакцияын.
Упри
Чери паськалöм
Комиын упри олö Летка, Эжва да Висер юясын. Оз паныдасьлы Печора да Мозын юясын.
Тентюков Борис Пантелеймонович
Тентюков Борис Пантелеймонович (1922—1978) — коми гижысь, туялысь.
Олан туй
Борис Тентюков чужис Сыктывкарын 1922 вося вӧльгым тӧлысь 25-ӧд лунӧ. 1940 воын помаліс 2 №-а сыктывкарса шӧр школа да пырис велӧдчыны Коми канмуса педагогика институтлӧн филология факультетӧ. 1940 вося вӧльгым тӧлысьӧ мӧдӧдчис военнӧй служба вылӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш пансьӧм бӧрын тышкасьӧмъясӧн воис Берлинӧдз.
Ткварчал
Ткварчал (Тҟәарчал, Ткварчал, ) тайӧ Абхазияса кар, Ткварчал районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Тентюков Борис Пантелеймонович
Олан туй
1945 восянь Б.П. Тентюков водзӧ велӧдчис Коми пединститутын, помаліс сійӧс «вит» вылӧ 1949 воын. 1952 воын помаліс А.И. Герцен нима Ленинградса пединститутлысь аспирантура да бергӧдчис Коми пединститутлӧн филология факультетӧ, кӧні уджаліс олӧм помӧдзыс. Дорйис филологияса кандидат ним вылӧ диссертация.
Упри
Сёян
Сёйö нидзувъяс, гут-гаг, ракъяс, посни черияс, и весиг - лягуша да шыр.
Баталов Валериан Яковлевич
Олан туй
1972—1984 воясын В.Я. Баталов веськӧдлӧма Перым небӧг лэдзанінлӧн Перым-Коми юкӧнӧн.
Тентюков Борис Пантелеймонович
Олан туй
Куліс 1978 вося рака тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
Гижан удж
1960-ӧд воясӧ Борис Тентюков видліс ассьыс вынъяссӧ гижан уджын. Йӧзӧдліс рочӧн да комиӧн очеркъяс да висьтъяс. 1962 воын Коми небӧг лэдзанінын торъя небӧгӧн сылӧн петіс «Найӧ эз сувтны пидзӧс вылӧ» повесьт.
Упри
Öшмöс
Республика Коми: Энциклопедия: В 3-х т. Сыктывкар, 1997. Т. 1.
Баталов Валериан Яковлевич
Олан туй
Кулӧма 1998 вося вӧльгым тӧлысь 26-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Йӧзӧдчыны кутӧма 1951 восянь, кор петӧма «Рейсын» медводдза висьтыс. Гижӧд йӧзӧдӧм бӧрын пыр сійӧс казялӧмаӧсь. Сэк кадӧ сылӧн абу на вӧлӧма тырвыйӧ образованньӧ, но прозаа опытыс сэтшӧм бура вӧлі лӧсьӧдӧма, мый перымса гижысьяс Виктор Петрович Астафьев да Людмила Георгиевна Молчанова вуджӧдӧмаӧсь висьтсӧ роч кыв вылӧ да йӧзӧдӧмаӧсь «Закон трудных дорог» ним улын «Прикамье» альманахын.
Литературнӧй институтын велӧдчигӧн сӧвмӧма татшӧм гижысьяскӧд йитӧд кутӧм бӧрын, кыдзи К. Чуковский, В. Иванов, М. Шагинян, В. Астафьев, Р. Гамзатов, К. Рождественский и мукӧд. Паныдасьлӧм йывсьыс дасьтӧма некымын очерк, кӧні пасйӧма гижны босьтчӧм йывсьыс.
1959 воын дасьтӧма «Сьӧкыт пондӧтчӧм» медводдза сборник.
Уляшев Егор Ефимович
Уляшев Егор Ефимович (Креста Ёгор) — медводдза мирӧвӧй тышса герой, Георгиевскӧй крестъяса кавалер.
Баталов Валериан Яковлевич
Гижан удж
Медбур гижӧдъяс лыдын — «Шапка-пожум» повесьт («Растёт за селом сосна» вуджӧдӧмӧн). Тайӧ повесьтын чиган зонка йылысь, кодӧс мамыс воштӧма. Сійӧс быдтӧ том велӧдысь Варя. Та вылӧ оз ӧдкодя видзӧдны бать-мамыс, сиктсаясыс да радейтана мортыс…
Уляшев Егор Ефимович
Олан туй
Чужис Кулӧмдін районса Бадьёль грездын 1884 воын. Ветліс Россия—Япония костын 1904—1905 воясся тыш вылӧ. Тышкасис и медводдза мирӧвӧй тыш дырйи 1914—1917 воясӧ.
Стӧч историческӧй юӧр Е.Е. Уляшев йылысь абу. Креста Ёгор йылысь тӧдӧны йӧзлӧн висьталӧм серти. Тышкасигӧн унаысь доймылӧма. Юрӧ ранитчӧм медъёна сылы имитӧма, эпилепсия вӧлӧма.
Висьталӧны, мый Уляшевлӧн полкыс Россия-Япония тыш дырйи 1905 воын веськалӧма пленӧ. Роч салдатъяс винтовкаяссӧ эновтӧмаӧсь. А Егор Ефимович эз кӧсйы сдайтчыны да винтовкаӧн мылькъяслань пышйӧма. Некымын японеч бӧрсяньыс котӧртӧмаӧсь. Ёгор бергӧдчӧма да штыкӧн сатшкалӧма найӧс, сэсся пышйӧма водзӧ. Повтӧм мортӧс пыдди пуктӧма и враг — японечьяс клопайтӧмаӧсь да горзӧмаӧс пышйысьлы: «Браво, русь!»
Баталов Валериан Яковлевич
Гижан удж
В.Я. Баталов гижӧма сідзсӧ челядьлы. «Нехоженной тропой» да «Антипка дарит журавлиное яйцо» повесьтъяс тӧдмӧдӧны том лыддьысьысьӧс вӧр-ваӧн, пармаса олӧмӧн. Челядьлы медводдза повесьтъяс да висьтъяс вӧлі йӧзӧдӧма 1959 воын «Сьӧкыт пондӧтчӧм» небӧгын: «Иньва дорын», «Кайпоззэз», «Дед Ефим да сылӧн внучеккез», «Бӧбӧтчана приметаэз», «Учотик спиннингист». 1990 воын петӧ челядьлы бӧрйӧм повесьтъяс, висьтъяс да мойдъяса «Зэр одзын» небӧг.
Уляшев Егор Ефимович
Олан туй
Шуӧны, мый коркӧ Епим Ёгор тувсов югыд войӧ ӧтнас вӧлӧм стынсӧ лэптӧ. Вылысяньыс вильснитас, но удитас черсӧ керйӧс сатшкыны. Тадзи асьсӧ усьӧмысь доръяс.
Баталов Валериан Яковлевич
Гижан удж
Валериан Баталовлӧн медшӧр гижӧдыс «Тулысся петассэз» историческӧй роман. «Весенние всходы» ним улын роч кывйӧн йӧзӧдӧма 1972 воын «Детская литература» небӧг лэдзанінын. Романын петкӧдлӧма перым-коми грездса олӧм XIX нэм помсянь 1930-ӧд воӧдз. Лоӧмторъясыс мунӧны Лунегов семьялӧн куим кӧлена пыр. Романлӧн сюрӧсыс тэчӧма збыль лоӧмтор подулын. Важъя кадӧ Налимашор грездысь Тимоха зон, кодлы усьӧма пуд служитны, пышйӧ пармаӧ. Сійӧ овмӧдчӧ ю бокӧ, сы дорӧ локтӧны мукӧдыс. Юыс да грездыс кутӧма шусьыны сы ним серти — Тимшор. Романыс кык юкӧна: «Шатун» юкӧнын висьталӧма мортлӧн вӧр-вакӧд венласьӧм йылысь; «Югдiкӧ» юкӧнын петкӧдлӧма перымса комилӧн аскылӧм садьмӧмсӧ, Тимоха лоӧ Тимофей Федотович Лунеговӧн. Романӧ пыртӧма кресьттяна олӧмысь збыльторъяс, коми сёрни, важъя сьыланкывъяс, обычаяс и с.в.
Уляшев Егор Ефимович
Олан туй
НЭП кадӧ пӧ Ёгор петас подӧн Мылдінсянь гортас, Бадьёльӧ (110 верст гӧгӧр), Вӧзнесенньӧ пасйыны. Воас Вӧльдінӧдз (Бадьёльйывсянь верст 10 сайын) да пырас тӧдса ордас. Мӧдыс юкталас мудзӧм морттӧ винаӧн. Сэтчӧ и унмовсяс Егор Ефимовичыд, гортӧдзыс крам праздник кежлад оз во.
Коркӧ, сёрнитӧны, вайӧмаӧсь лавкаӧ табак. Кузь ӧчередьын йӧзыс сулалӧны, урадник пӧрадок сэн видзӧ. Кывлӧма табак йывсьыд и Креста Ёгор, кодi больничаас вӧлӧм куйлӧ. Локтас сійӧ лавкаӧ. А вузӧстӧ сылы, Георгиевскӧй крестъяса кавалерлы, ӧчередьтӧг век сетлӧмаӧсь. Помӧсдінысь Ӧльӧш Ёгор вашнитас сылы пеляс, мен пӧ тшӧтш табактӧ босьт, гашкӧ, йӧзыс уна да, оз и тырмы. Епим Ёгор водзӧ пырас, а урадникыд пановтас да медбӧръя мортӧн индас. Зык кыптас, урадник шашкасӧ перйыны кутлас и быдӧн. Епим Ёгор лӧсыштас урадникыдлы. Восьтас Уляшев шынель пӧласӧ, и сӧмын сэки урадник гӧгӧрвоас, кодкӧд воӧма зыкӧ. Тэрыба чесьт пӧ сетас да корас водзӧ лэдзны.
Баталов Валериан Яковлевич
Гижан удж
1975 воын Венгрияын петӧма «Восточная финно-угорская литературная хрестоматия», кытчӧ пыртӧма В.Я. Баталовлысь куим висьт да романсьыс юкӧн.
Уляшев Егор Ефимович
Олан туй
Абу ошйысьлӧма Епим Ёгор аслас крест-медальӧн, но йӧзыс пыдди пуктывлӧмаӧсь сійӧс, тшӧкыда уездса карӧ корлывлӧмаӧсь.
Баталов Валериан Яковлевич
Гижан удж
Перым-коми литератураӧ ыджыд пай пуктӧмысь Валериан Баталовлы 1986 воын сетӧма РСФСР-са гижысь котырлысь Почёта грамота, а 1996 воын – «Россияса культураын нимӧдана уджалысь» ним.
Уляшев Егор Ефимович
Олан туй
Сӧветскӧй кадӧ оз вӧлӧм лэдзны гижны Егор Ефимович Уляшев йылысь. Власьт мыждылӧма сiйӧс гражданскӧй тыш дырйи еджыдъяслы отсасьӧмысь.
Кулӧма Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ тшыгйысла.
Свати (кыв)
Свати (Siswati) либӧ свази — тайӧ банту кыв, Свазилендын да ЛАРын каналан кыв. Анбур — латин.
Свати анбур
Aa Bb BHbh Cc CHch Dd DLdl DVdv DZdz Ee Ff Gg GKgk Hh HHhh HLhl Ii Jj Kk KHkh KLkl Ll Mm MBmb Nn NCnc NCHnch NGng NGCngc Oo Pp PHph Qq Rr Ss SHsh Tt TFtf THth TJtj TSts Uu Vv Ww Xx Yy Zz ZHzh
1930-ӧд во
1930-ӧд (Сюрс ӧкмыссё комынӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Чилимдін
География
Чилимдін пукалӧ Печора ю бокын.
Тӧдчана йӧз
Бабиков Макар Андреевич (1921—2009) — Сӧветскӧй Союзса Герой (1945)
Кудымкар район
Куды́мкар райо́н (рочӧн Куды́мкарский райо́н) — Перым крайын Перым Коми кытшса район.
Юксьӧм
Кудымкар районын 6 сикт овмӧдчӧмин:
Шорйыв (Сыктывдін район)
Шорйыв (Березник) – Коми республикаын Сыктывдін районса Ыб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Шорйыв пукалӧ Сыктыв юлӧн шуйга берегын. Грездсянь Ыб шӧрсиктӧдз 2 км, Выльгорт юрсиктӧдз 51 км.
История
Медводдзаысь казьтыштӧма 1586 воын: 5 овмӧс, ӧти мортлӧн овыс Гаврилов. 1859 воын — Березник (Шорыл) грезд, 25 овмӧс, 188 морт (85 мужичӧй, 103 нывбаба).
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Медводдза овъяс
1586 во — Гаврилов
Фиджи кыв
Фиджи кыв (Na vosa vaka-Viti) — тайӧ Фиджи діяс вылын малай-полинезия кыв, англичанкӧд да хиндикӧд официал кыв. Анбур — латин.
Шахов Пётр Федотович
Шахов Пётр Федотович (комиӧн — Педот Петыр) (1931–2006) — коми гижысь. Коми гижысь Шахов Борис Федотовичлӧн вок.
Олан туй
Педот Петыр чужӧма 1931-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 22-ӧд лунӧ Кулӧмдiн районысь Пожӧг сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь Кекур грездын. 1946–1952-ӧд воясын уджалӧма детдомын воспитательӧн, а сэсся директорӧн. Уджалігас помалӧма Сыктывкарса педучилище. 1952–1954-ӧд воясын служитӧма армияын.
1954-ӧд воын демобилизация бӧрын уджалӧма начальнӧй школаын, сійӧс бӧрйӧмаӧсь комсомолъяслӧн Помӧсдінса районнӧй комитетӧ секретарӧн. 1964-ӧд воын уджысь орӧдчытӧг помалӧма Ленинградын вылыс партийнӧй школа. Уджавлӧма радиоын, газетъясын («Югыд туй»), Коми небöг лэдзанiнын. Дас кык во вӧлӧма «Войвыв кодзув» журналса медшӧр редакторӧн. Веськӧдлӧма Коми АССР-са Гижысь котырӧн. Пенсия вылӧ петӧма Коми гижысь котырын веськӧдлысьӧс вежысь должносьтсянь.
Кулӧма 2006-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Гижан удж
Пётр Шахов тӧдса кыдзи прозаик. Гижӧма очеркъяс, висьтъяс да повесьтъяс. Сылысь «Олӧмыс сӧмын заводитчӧ» медводдза повесьтсӧ вӧлі йӧзӧдӧма 1960-ӧд воын «Войвыв кодзув» журналын. Сёрӧнджык петісны «Вежон кежлӧ том кадӧ», «Мыйла олам, мыйла колам», «Лӧз патефон», «Ӧксинь тьӧт».
Коми республикаса драмаа театрын мунiсны «Бур асыв» да «Рытъя аддзысьлӧмъяс» пьесаяс серти спектакльяс.
Висьтъяс пиысь тӧдсаӧсь: «Тӧлыс бара вӧлі кӧдзыд», «Уна и колӧ».
Асьсӧ пасйывліс тадзи: Пер Педот Митрей Вась Иван Педот Петыр Шахов.
Ҝ
Ҝҝ — кирилл анбурлӧн шыпас, 1991 воӧдз бергаліс азербайджан кывйын. Шуанног — [ɟ] (ӧнія латин анбурын G).
Койю (Изьва район)
Койю (Койю) — Коми республикаын Изьва районысь Том сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Кысян ем
Кысян ем тайӧ инструмент.
Катыд (Сыктыв район)
Катыд (Горьковская) – Коми республикаын Сыктыв районса Визин сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Роч кыв вылын «Горьковская» ним артмис М.Горький нима колхоз серти.
География
Грездсянь Визин юрсиктӧдз 7 км.
Чавкан
Чавкан (Coloeus monedula; галка) — рака котырысь медічӧтик лэбач.
Поздйысьӧм
Поздысьӧ йӧз оланінъясын — керка вевт увъясын, пач трубаяс бердын, ӧшинь юрйыв пӧвъяс сайын, а сідзжӧ пу горсъясын. Позтырас вит-ӧ-квайт кольк, рӧмыс налӧн турунвижвевъя. Пӧжсян кадыс кыссьӧ куим вежонӧдз. Кайпияныслӧн борд вылӧ кыпӧдчӧм бӧрын чавканъяс ӧксьӧны гырысь чукӧръясӧ да сьӧд ракаяскӧд ӧтвылысь лэбалӧны ыбсянь ыбӧ, видз вывсянь видз вылӧ.
Сёян
Абу писка, катша да рака кодь жӧ быдтор сёйысь лэбач. Но медся ёна радейтӧ чӧсмасьны гут-гагйӧн да вӧдитан быдмӧгъяслӧн тусьясӧн. Тӧвнас бергалӧ сёян колясъяс шыблаланінъясын. Кӧть и пакӧститчывлӧ — перъялӧ-путкылялӧ град выв пуктасъяслысь петасъяссӧ, бурыс сысянь эм жӧ. Тулыснас да гожӧмнас зіля кокалӧ муяс вылысь быдмӧгъяслы лёк вӧчысь гагъясӧс.
Оласног
Чавкан — вежӧра лэбач. Та йылысь гижис Лев Толстой. Челядьлы сылӧн висьтъясын гижӧма, мый ӧти чавканлӧн зэв ёна косьмӧма горшыс. Аддзӧма сійӧ кутшӧмкӧ керка дорысь ваа кувшин. Ваыс вӧлӧма этша да, горшсӧ веськӧдны абу судзӧма. Но лэбачыд оз шӧйӧвош, мӧвпыштас ваявны изъяс да чӧвтавны кувшин пытшкас. Ноксяс сэтчӧдз, кытчӧдз ваыс оз кыпты пӧттӧдзыс юмӧн.
Нӧшта на унджык позьӧ висьтавны мевйӧдӧм чавканъяс йылысь. Школаын велӧдчигӧн ӧти тӧдса детина ваяс гортас позсьыс усьӧм чавканпиӧс да быдтас. Мӧдыс сэтшӧма велалас сы дінӧ, мый пон моз вӧтлысьӧ вӧлі зонмыс бӧрся, кытчӧ кӧть оз мун сійӧ. Волывліс школа дорӧ, медым виччысьны, кор помасясны урокъяс да видзысь-вердысьыс петас ывлаӧ. А ылыстчывліс кӧ кытчӧкӧ лэбачыс, ёртыс чукӧстас вӧлі нимнас «Чавӧ! Чавӧ!», да пыр и петкӧдчас, шлывкнитас-пуксяс сылы пельпомас. Быдтӧм лэбач ӧти морт ордын вермӧ овны 11 арӧсӧдз.
Рӧдвуж кывйын
Кӧнсюрӧ рӧдвуж кывъясын миян ног жӧ шуӧны лэбачсӧ: перымса комияс — «чавкан», мордва — «чавко» да с.в. Нимъяслы подулас пуктӧмаӧсь лэбачыслӧн вомысь петысь «чав-чав» шыяссӧ. А рочьяс чавканлӧн горзӧмысь кылӧны «гал-гал» шыяс, сы вӧсна и галкаӧн нимтӧны.
1841-ӧд во
1841 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Шы (оружие)
Шы тайӧ оружие.
Гренландия
Гренландия (Kalaallit Nunaat, Grønland, буквально — «веж му») — тайӧ ді Войвыв йиа океанын да канму Войвыв Америкаын.
Одиа
Одиа (ଓଡ଼ିଆ [oːɖiaː]) либӧ ория (oṛiā) — тайӧ Индияын, Одиша (важ ним Орисса) штатын инд-арий кыв.
Одиа анбур
Гора пасъяс:
Лыдпасъяс:
1929-ӧд во
1929-ӧд (Сюрс ӧкмыссё кызь ӧкмысӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Алтай кыв
Алтай кыв (алтай тили) либӧ лунвыв алтай кыв тайӧ тюрк кыв, Алтай Республикалӧн каналан кыв.
Чер
Чер тайӧ инструмент.
Зыр
Зыр тайӧ инструмент.
Гал
Гали (Гал, Гали, ) тайӧ са кар, Гал районын. Турист да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 7,2 сюрс гӧгӧр (1991).
Ӛ
Ӛӛ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ ханты кывйын. Шуанног — [ɘ].
Плосков Иван Александрович
Плосков Иван Александрович (1951—2021) — коми фольклор туялысь.
Олан туй
Иван Плосков чужӧма 1951-ӧд вося моз тӧлысь 18-ӧд лунӧ Луздор районса Лэтка сиктын. Велӧдчылӧма Сыктывкарса канму университетлӧн филология юкӧнын. Стажируйтчылӧма Ленинградса университетлӧн роч литература кафедраын. 1981-ӧд восянь зільӧма Коми наука шӧринлӧн Кыв, литература да история институтын.
Кулӧма 2021-ӧд вося кӧч тӧлысь 29-ӧд лунӧ Сыктывкарын.
Туялан удж
Туялӧма коми мифология, мойдъяс, туялысьяслысь олӧм да наукаӧ пай пуктӧм. Йӧзӧдӧма некымын небӧг, на лыдын: П.Г. Доронинӧн чукӧртӧм коми мойдъяс (2004, мукӧдыскӧд ӧтвылысь), «Коми гижан культура панысьяс» (2002, Е.А. Цыпановкӧд ӧтвылысь), «Коми сказка и ее герои» (2005), «Коми фольклорная традиция и история изучения устной прозы» (2006, мукӧдкӧд ӧтвылысь), да мукӧд.
Пачгин (Мылдін район)
Пачгин (Пачгино) — Коми республикаын Мылдін районса Куръя сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
История
Артмӧдӧма XIX нэмлӧн медводдза джынйын Чердін уездса роч йӧзӧн. Пасйӧма 1843 вося мусерпасын. 1880-ӧд воясӧ тані вӧлӧма 21 овмӧс, школа. Олысьясыс чери кыйисны, вӧралісны, тӧвар колльӧдісны.
1909 воын тані вӧлӧма 33 овмӧс, 204 морт; 1927 воын — 33 овмӧс, 146 морт. 1938 вося мусерпасын — «Пажгина», 1945 воын — «Пачгино». 1949 воын грезд пырис Коми АССР улӧ.
1959 воын олӧма 81 морт, 1970 воын — 145, 1979 воын — 88, 1989 воын — 80 (ставныс рочьяс), 1992 воын — 78, 2000 воын — 46 морт, 18 овмӧс.
Грузин кыв
Грузин кыв (ქართული ენა, картули эна) — тайӧ картвел кыв, Грузияын да Лунвыв Осетияын каналан кыв.
Вӧлӧкӧвӧй (Заполярнӧй район)
Вӧлӧкӧвӧй (Волоковая) — Яран асвеськӧдлан кытшын Заполярнӧй районысь Пёша сикт сӧвет улӧ пырысь грезд.
Ним артмӧм
Медводз грездыс вӧлі шусьӧ Терентьевка — медводдза овмӧдчысьяслӧн ов сертиыс. Сёрӧнджык кутіс шусьыны Волоковая ю серти. Татчӧс олысьяс изьва кылӧн грездсӧ шуӧны Вӧлэкевей либӧ Вӧлэкей.
География
Грезд пукалӧ Пёша юлӧн шуйга берегас. Вӧлӧкӧвӧйсянь Улыс Пёша юрсиктӧдз 40 км. Медматыса оланін — 22 км сайын Вылыс Пёша, кӧні олӧны рочьяс.
Транспорт
Вӧлӧкӧвӧйӧ Наръяна-Марсянь позьӧ воӧдчыны ӧтчыдысь вежоннас АН-2 самолётӧн либӧ МИ-8 вертолётӧн. Эм му туй, мый йитӧ грездсӧ Улыс Пёша грездкӧд да Улыс Пёша юрсикткӧд.
Маори кыв
Маори кыв (Māori, te reo Māori [ˈmaːɔɾi, tɛ ˈɾɛɔ ˈmaːɔɾi]) - тайӧ Выль Зеландияын малай-полинезия кыв, англичанкӧд официал кыв. Анбур - латин.
Маори анбур
A a [a] Ā ā [aː] E e [e] Ē ē [eː] H h [h], [ʔ] I i [i] Ī ī [iː] K k [k] M m [m] N n [n] O o [o] Ō ō [oː] P p [p] R r [r], [ɾ] T t [t] U u [u] Ū ū [uː] W w [w], [ʍ] NG ng [ŋ] WH wh [ɸ]
Ген Алексей Леонидович
Ген Алексей Леонидович (1965) — коми шылад тэчысь.
Олан туй
Алексей Ген чужӧма 1965-ӧд вося йирым тӧлысь 10-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Пӧдтыбок посёлокын. Помалӧма Сыктывкарса искусствояс училишӧ (баян класс серти), культура да искусствоса Санкт–Петербург университет (2002). Олӧ да уджалӧ Кӧрткерӧсын.
Шылад тэчӧм
Кыдзи шылад тэчысь дасьтӧ эстраднӧй сьыланкывъяс, йӧзкостса нырвизя, театръяслы да челядьлы шылад. Гижис коми да роч кывбуръяс вылӧ уна сьыланкыв (кывъясыс Елена Козловалӧн, Зоя Шиликовалӧн, Надежда Мирошниченколӧн, Нёбдінса Витторлӧн, и с.в.).
Пырӧдчылӧма уна конкурсӧ да фестивальӧ.
Веськӧдлӧ «Зыряночка» сьылан котырӧн.
Ягдор (Чуклӧм сикт овмӧдчӧмин)
Ягдор (Ягдор) – Коми республикаын Сыктыв районса Чуклӧм сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Ягдорсянь Чуклӧм шӧрсиктӧдз км, Визин юрсиктӧдз км, Сыктывкар юркарӧдз км.
1928-ӧд во
1928-ӧд (сюрс ӧкмыссё кызь кӧкъямысӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
1840-ӧд во
1840 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ средасянь.
Струж
Струж тайӧ инструмент.
Койдін (Койгорт район)
Койдін (Койдино) – Коми Республикаын посёлок, Койгорт районысь Койдін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Посёлок пукалӧ Сыктыв ю бокын. Койдінсянь Койгорт юрсиктӧдз 2 км.
Белгород обласьт
Белгород обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Сопльӧс (Вуктыл каркытш)
Сопльӧс (Усть-Соплеск) — Коми республикаын Вуктыл каркытшӧ пырысь посёлок. 2015 вося вӧльгым тӧлысь 19-ӧд лунӧдз вӧлі Вуктыл районын Сопльӧс сикт овмӧдчӧминса шӧрсиктӧн.
География
Посёлок пукалӧ Печӧра юлӧн шуйга берегын, Сопльӧс ю вомын. Сопльӧссянь Вуктыл карӧдз 84 км.
История
Сопльӧс ю вылын XVII нэмсянь нин вӧлі перйӧны зуд из, татчӧ волывлӧмаӧсь Эжва, Сыктыв да Печӧра вожса кресьттяна. 1771 воын академик И.И. Лепёхин пасйис, мый зуд из перйӧмӧн вердчисны став Яренск уездыс. Ӧнія Солпльӧс посёлок артмӧма 1747 во бӧрын. Медводдзаысь казьтыштӧма 1784 воын «Экономические примечания к Генеральному межеванию» уджын: «дер. на Усть Соплеса», 1 овмӧс, 4 морт.
1896-ӧд во
1896-ӧд (Сюрс кӧкъямыссё ӧкмысдас квайтӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ середасянь.
Ә
Әә — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ тотара, башкир, казах, уйгур, тофалар, калмык, дунган, абхаз, курд, ханты, сёлькуп, ня-ася, кет да ительмен кывъясын. Шуанног — [æ], курд кывйын — [ε], дунган кывйын — [ɤ]. Абхаз анбурын ә вӧдитчӧны дженьыд [ʷ] консонантъяс бӧрын пасйӧм пыдди.
1990-ӧд воясӧдз Ә ә бергаліс азербайджан (ӧні латин Ə ə), туркмен (ӧні латин Ä ä), да каракалпак (ӧні латин A’a’) кирилл анбуръясын.
Тотара латин анбурын Ә пыдди гижӧны Ä.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ə
Мӧдчой (Луздор район)
Мӧдчой (Поруб-Кеповская) – Коми Республикаын Луздор районса Спаспоруб сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грезд пукалӧ Поруб юлӧн шуйга берегын. Мӧдчойсянь Спасорд шӧрсиктӧдз 17 км, Абъячой юрсиктӧдз 93 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Пӧкрӧв лун
Сура гаж
Пӧкрӧв лун — крам празьник Лётмаын (Грива), Керӧсын (Абъячой).
Эскӧмъяс
Пӧкрӧв лыддьысьö тӧвся празьникӧн, сы кежлӧ виччысьӧны нин лым усьӧм. Шуӧны, мый Пӧкрӧв бӧрын лым оз нин сыв. Рочыштӧмӧн коми йӧзыд шулӧмаӧсь: «Вся земля снежком покроется». Олысьяс вуджӧны гожся керкаысь тӧвся керкаӧ, а вӧвъяссӧ йӧртӧны гидйӧ.
Пӧкрӧвӧдз уджалӧны тулысын (Благовешенньӧ лунӧ) медалӧм йӧз — казакъяс. Шуӧны: «Пришел Покров, казакам срок».
Нывъяс Пӧкрӧвсянь чукӧртчӧны печканъясӧн кодлӧнкӧ керкаас печкыны.
Пӧкрӧвсянь вӧралысьяс дасьтысьӧны, медым медводдза лым бӧрын мунны ур кыйны.
Фролов Николай Андрианович
Фролов Николай Андрианович (Сук Парма; 1909—1987) — коми гижысь, математик-туялысь, физика-математика наукаясса доктор, профессор.
Олан туй
Николай Фролов чужис Вӧлӧгда губерняса Усть-Сысольскын 1909 вося косму тӧлысь 14-ӧд лунӧ. Батьыс став том кадсӧ вӧлӧма батракӧн, а мамыс быдмӧма сирӧтаӧн рӧдвуж ордас.
Помаліс Тентюковса школа, мӧд тшупӧда сыктывкарса школа. 1923 воын пырис комсомолӧ (Тентюков сиктса ячейка). 1927 восянь велӧдчис Перым университетын физика-техническӧй юкӧнын. 1930—1931 воясӧ уджаліс Свердловскын. 1931—1935 воясӧ — Москва канму университетса аспирантураын.
1935 восянь уджаліс Коми канмуса педагогика институтын, велӧдіс да веськӧдліс физика-математика дисциплинаяслӧн кафедраӧн. 1938—1955 воясӧ уджаліс Горький карса пединститутын, 1955 восянь — Ленин ордена Москваса энергетическӧй институтын, сэсся вит во чӧж 1955 восянь — Сыктывкарса канму университетын.
Куліс 1987 вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Николай Фролов гижис комиӧн. Кывбуръяссӧ кутіс йӧзӧдны 1927 восянь школа помалӧм бӧрын. Куим воӧн (1927—1930) «Ордым» журналлӧн «Гижны босьтчысьяс» юкӧнын йӧзӧдіс 14 кывбур. Перым карӧ мунтӧдз мӧдӧдіс журнал редакциаӧ Ленин йылысь кывбур да куим лирикаа миниатюра. Найӧс казяліс коми гижысь Нёбдінса Виттор.
Кыдзи ачыс казьтывліс Перымын велӧдчӧм йылысь: ''Велӧдчи ме физико-техническӧй отделениеын, а лыдди унджыксӧ поэзия йылысь книгаяс да важ поэтъяслысь произведенияес. Медводдза стихотворениеяс, кытӧн вӧлі тӧдчӧ нин поэзиялысь законъяссӧ гӧгӧрвоӧм, ме гижи Пермын велӧдчигӧн. Сэки жӧ заводиті «Шыпичаӧс» гижны''.
Поэзияысь дзикӧдз эновтчыліс Москваын велӧдчигӧн да выльысь босьтчис гижан уджӧ Сыктывкарӧ 1935 воын велӧдны воӧм бӧрын. Гижис «Домна» лирико-эпическӧй поэма (1936), «Шыпича» историческӧй драма (1939). «Шыпича» драма вӧлі йӧзӧдӧма сёрӧнджык нӧшта некымын вариантын, а сідзжӧ лӧсьӧдӧма кыдзи либретто Коми национальнӧй театрлы. 1940 восянь СССР-са гижысь котырын.
Чарла
Чарла тайӧ инструмент.
Батиев Дмитрий Александрович
Олан туй
Дмитрий Батиев чужӧма 1896-ӧд вося йирым тӧлысь 31-ӧд лунӧ (выль стиль серти) Емдін районын Гам сиктса Кебырыб грездын гӧль кресьтянин семьяын. 1912-ӧд воын помалӧма Гамса кык тшупӧда школа. 1914–1917-ӧд воясын велӧдчӧма Кострома губерняса Хренов карын велӧдысьяслӧн семинарияын.
1917-ӧд вося кӧч тӧлысьсянь 1918-ӧд вося урасьӧм тӧлысьӧдз велӧдӧма Зӧвсьӧртын да Гамын народнӧй школаын. Та кадӧ жӧ сійӧ веськӧдлӧма Зӧвсьӧртса вӧлӧсьт комитетӧн, сэсся сійӧс бӧрйӧны Зӧвсьӧртса волисполкомса веськӧдлысьӧн. 1918-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 2-ӧд лунсянь Батиев уджалӧма Яренск уездса органъясын. 1918-ӧд вося рака тӧлысьын Дмитрий Батиевӧс бӧрйӧны Зӧвсьӧрт вӧлӧсьтсянь кресьтяна да депутатъяслӧн III уездса съезд делегатӧн. Сэні сійӧс бӧрйӧны Яренск уездса исполкомӧ пырысьӧн. 1918-ӧд вося кӧч тӧлысьын Дмитрий Батиев пырӧ велӧдчыны Петроградса университетлӧн юридическӧй факультетӧ. Мӧд курсын висьӧм вӧсна сійӧ эновтчӧ велӧдчӧмсьыс да мунӧ гортас. 1920-ӧд воын куим тӧлысь велӧдӧма Айкатыласа школаын, а лӧддза-номъя тӧлысьӧ мунӧма Яренскӧ да пырӧма уджавны уисполкомӧ: вӧлӧма президиумӧ пырысьӧн да уездса совнархозлӧн веськӧдлысьӧн. 1920-ӧд вося кӧч тӧлысь 8-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын вӧлӧа коми йӧзӧс велӧдӧм серти губерняса медводдза съезд, кӧні вӧлі шуӧма лӧсьӧдны зыряна юкӧд, кытчӧ бӧрйисны Дмитрий Батиевӧс, А.Молодцовӧс да Георгий Старцевӧс.
Петыркарса метрополитен
Петыркарса метрополитен (Петербургский метрополитен) тайӧ метрополитен Петыркарын, Рочму.
Цыпанов Евгений Александрович
Цыпанов Евгений Александрович (комиӧн: Йӧлгинь; 1960) — коми кыв туялысь, филологияса доктор; гижысь.
Олан туй
Йӧлгинь Цыпанов чужӧма 1960-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ Коми АССР-ын Сыктыв районса Визин сиктын.
1982 воын помалӧма Сыктывкарса канму университетысь филология факультет да пырӧма велӧдчыны Тарту университетса аспирантураӧ «фин-йӧгра кывъяс» специальносьт серти. Эстму академик да профессор Пауль Аристэ веськӧдлӧм улын дасьтӧма «Морфология причастий в коми языке» филология кандидат ним вылӧ диссертация, дорйысьӧма 1987 воын. 1986 вося тӧвшӧр тӧлысьӧ пырӧма уджавны Кыв, литература да история институтлӧн кыв секторӧ: вӧлӧма младшӧй научнӧй сотрудникӧн (1986-сянь), научнӧй сотрудникӧн (1989-сянь), старшӧй научнӧй сотрудникӧн (1991-сянь).
1999—2002 воясӧ Е.А. Цыпанов велӧдчӧма Мари канму университетысь финн-йӧгра кывъяс кафедралӧн аспирантураын, а чужан институтас уджалӧӈа контракт серти. Та кадӧ дасьтӧма «Грамматические категории глагола в коми языке» доктор ним вылӧ диссертация да дорйӧма 2002 воын.
2007–2011 воясӧ Е.А. Цыпанов веськӧдлӧма Кыв, литература да история институтлӧн кыв секторӧн. 2011 восянь Кыв, литература да истории институтса веськӧдлысьӧс вежысь, кыв, литература да фольклор юкӧнӧн веськӧдлысь, кыв секторын ведушӧй научнӧй сотрудник.
Туялан удж
Туялан нырвизьяс — морфология, семантика да кадакывлӧн синтаксис, коми гижӧда кыв озырмӧдӧм, коми кывйысь велӧдан небӧгъяс дасьтӧм.
Йӧлгинь Цыпанов туяліс коми кывйысь кадакывлысь инфинитнӧй формаяс, шӧркыв да ногакыв.
Евгений Александрович сьӧлӧмнас висьӧ коми кыв вӧсна, тӧждысьӧ кыв сӧвмӧдӧм да сӧстӧммӧдӧм вӧсна. Тшӧкыда гижӧ чужан кывйӧн коми газет да журналъясӧ («Коми му», «Йӧлӧга», «Войвыв кодзув», «Арт»).
Сійӧ ветлӧма уна сикас да тшупӧда конференцияяс вылӧ, на лыдын Фин-йӧгра туялысьяслӧн VI, VII, IX да X ставмирса конгрессъяс вылӧ.
Велӧдӧм
Е.А. Цыпанов уна во чӧж велӧдӧма Сыктывкарса канму университетлӧн фин-йӧгра факультетын лыддис лекцияяс да спецкурсъяс, донъяліс велӧдчысьяслысь диплом уджъяссӧ.
1993—1994 воясӧ Велӧдысьяслӧн институтын уджалӧма методика да велӧдан небӧг дасьтан лабораторияын.
1994—1996 воясӧ корӧм серти коми кыв велӧдӧма Хельсинки да Турку университетъясын (Финляндия).
Сылӧн веськӧдлӧм улын гижӧмаӧсь да Удмурт канму университетын дорйӧмаӧсь кык кандидатскӧй диссертация.
Гижӧӈа коми кыв, культура да история серти некымын велӧдан небӧг, мыйӧн вӧдитчӧны школаын да университетын велӧдігӧн.
Гижан удж
Гижӧ Йӧлгинь Цыпанов ним улын. Гижӧ коми авторъяслӧн кывбуръяс вылӧ пародияяс, висьтъяс, сатираа серпасторъяс, комиӧдӧм гижӧдъяс, мойдъяс да тешкывъяс. Водзынджык йӧзӧдӧм да выль серамбана гижӧдъяссӧ пыртӧма «Гажа-курыд тешӧн» небӧгӧ (2018).
Комиӧдӧма да йӧзӧдӧма суйӧрсайса гижысьясӧс — Льюис Кэрроллысь «Алисакӧд Шемӧсмуын Лоӧмторъяс», Антуан де Сент-Экзюперилысь «Дзоля принс» (2022), Эно Раудлысь «Сипсик — ловъя акань» (2023).