cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Линус
Линус (S/2001 (22) 1) — тайӧ Каллиопалӧн спутник. Сылӧн ыджда — 112 км. Каллиопаӧдз шӧр кост 1099 км. Спутник восьтісны америкаса астрономъяс Майкл Браун да Жан-Люк Марго Кек телескоп вылын (Гавай діяс) 2001 воӧ.
Исаев Константин Иванович
Исаев Константин Иванович (Иву Косто, 1958—1996) — перым коми гижысь.
Олан туй
Константин Исаев чужӧма 1958-ӧд вося ӧшым тӧлысь 2-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧч районса Дуров грездын. 1975-ӧд воын Кӧч сиктса шӧр школа помалӧм бӧрын ӧти во уджалӧма Кудымкарса лесотехническӧй техникумын. Армияын служитӧм бӧрын пырӧма велӧдчыны В. В. Вахрушев нима Свердловскса горнӧй институтӧ. Сійӧс помалӧма 1985-ӧд воын инженер-геологӧн, уджалӧма тайӧ специальносьт сертиыс.
Кулӧма 1996-ӧд воын.
Гижан удж
Гижӧма кывбуръяс рочӧн да перым коми кывъясӧн. Йӧзӧдчӧма Иву Косто гусянимӧн. Гижӧдъясыс петавлӧмаӧсь гежӧда.
Калибан
Калибан — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 36 км. Уранӧдз шӧр кост 7 168 879 км. Калибан восьтісны Брэтт Глэдмэн, Джон Кавелаарс, Филип Николсон да Джозеф Бёрнс 1997 воын.
Россияса империя
Росси́йская импе́рия (рус. дореф. Россійская Имперія; также Всеросси́йская импе́рия, ца́рская Росси́я) — государство, существовавшее в период с 22 октября (2 ноября) 1721 года до Февральской революции и провозглашения республики в сентябре 1917 года Временным правительством.
Располагалась в Восточной Европе, Северной Азии, Центральной Европе и Северной Америке (до 1867 года).
Империя была провозглашена 22 октября (2 ноября) 1721 года по итогам Северной войны, когда по прошению сенаторов русский царь Пётр I принял титулы Императора Всероссийского и Отца Отечества.
Столицей Российской империи с 1721 по 1728 и с 1730 по 1917 годы был Санкт-Петербург (в 1914—1917 годах Петроград), а в 1728—1730 годах — Москва.
Российская империя была третьим по площади из когда-либо существовавших государств (после Британской и Монгольской империй). К концу своего существования она простиралась до Северного Ледовитого океана на севере и Чёрного моря на юге, до Балтийского моря на западе и Тихого океана на востоке. Во главе империи — император Всероссийский, обладал ничем не ограниченной, абсолютной властью до 1905 года (Манифеста 1905 года).
1 (14) сентября 1917 года Временное правительство России провозгласило страну республикой (хотя этот вопрос относился к компетенции Учредительного собрания; 5 (18) января 1918 года Учредительное собрание также объявило Россию республикой).
Тюмень обласьт
Тюмень обласьт тайӧ регион Рочмуын.
1963-ӧд во
1963 (Сюрс ӧкмыссё квайтымын коймӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Ԕ
Ԕԕ — кирилл анбурлӧн шыпас, 1927 воӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [l̥] (ӧнія мокша анбурын лх либӧ льх).
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ЛХ лх.
Ксенон
Ксенон, лат. Xenon (Xe) тайӧ 54-ӧд химия элемент, дыш ру. Топыдлун - (0 °C, 101,325 кПа) 5,894 г/л, (−109 °C) 3,057 г/см³. Сылан температура - 161,4 K либӧ -111,7 °C. Пуӧ 165,03 K либӧ -108,12 °C температура дырйи.
S/2001 (107) 1
S/2001 (107) 1 — тайӧ Камиллалӧн спутник. Сылӧн ыджда — 11 ± 2 км. Камиллаӧдз шӧр кост 1235 км. Спутник восьтісны америкаса астрономъяс Хаббл телескоп вылын 2001 воӧ.
Мылва (Мылдін район)
Мылва (Мылва) – Коми республикаын посёлок, Мылдін районысь Мылва сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Посёлок пукалӧ Войвыв Мылва юлӧн веськыд берегын. Мылвасянь Мылдін юрсиктӧдз 9 км.
Мӧскоги кыв
Мӧскоги кыв (Mvskoke), сідзжӧ крик кыв — АӦШын (Оклахома, Алабама, Джорджия, Флорида штатъясын) кыв.
Важ перс кыв
Важ перс кыв — тайӧ бырӧм иран кыв, кутшӧмӧн сёрнитісны миян эраӧдз IV нэмӧдз Ахеменид империяын (ӧнія Иран).
Фёдоров Геннадий Александрович
Фёдоров Геннадий Александрович (комиӧн Педь Гень, 1909–1991) – коми гижысь, Иван Куратов нима канму премиа босьтысь (1968), РСФСР-са культураын нимӧдана уджалысь (1969), Коми АССР-са нимйӧза гижысь (1984).
Гижан удж
Геннадий Фёдоровлысь гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма роч да мукӧд кыв вылӧ. СССР-са Гижысь котырын 1938 восянь.
Г.А. Фёдоровлы медводдзаӧн коми гижысьяс пиысь 1984 воын сетӧма «Коми АССР-са нимйӧза гижысь» ним.
Небӧгъяс
Г.А. Фёдоровлӧн йӧзӧдӧм уджъяс босьтӧма татысь:
Литература туялӧмъяс
Геннадий Фёдоров гижис да йӧзӧдіс коми литература да гижысьяс, налӧн гижӧд да олӧм йылысь 60 сайӧ гижӧд-пасйӧд, на лыдын:
Козлов Энгельс Васильевич
Козлов Энгельс Васильевич (1926—2007) — СССР-са нимйӧза серпасалысь.
Олан туй
Энгельс Козлов чужӧма 1926 вося рака тӧлысь 24-ӧд лунӧ Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын Кулӧмдін уездса Мылдін сиктын. 1937—1939 воясын велӧдчӧма Сыктывкар пионер керкабердса челядь художествоа школаын. Помалӧма Сыктывкарын шӧр школа. 1947—1949 воясын велӧдчӧма Ярославльса художествоа училишӧын, 1949—1950 воясын — Ленинградса художественнӧ-педагогическӧй училишӧын.
Пинь
Пинь тайӧ сёян изан ноглӧн юкӧныс.
Козлов Энгельс Васильевич
Олан туй
1950 воын Энгельс Козлов пырӧма велӧдчыны И.Е. Репин нима живопись, скульптура да архитектуралӧн Ленинградса институтысь живопись пакультетлӧн медводдза курсӧ. Велӧдчӧма Виталий Вальцев да Иван Степашкин дорын. 1956 воын помалӧма институтысь Юрий Непринцевлысь мастерскӧйсӧ живопись серпасалысь квалификацияӧн. Диплом уджыс — «Будет жить!» серпас.
1961—1963 воясын уджалӧма Художествояс академиялӧн творческӧй мастерскӧйын В.М. Орешников веськӧдлӧм улын. По окончании института остался в Ленинграде,
Кулӧма 2007 вося вӧльгым тӧлысь 20-ӧд лунӧ Петыркарын.
Серпасян удж
Выставкаясӧ пырӧдчӧма 1956 восянь. Гижӧма портретъяс, история тема серпасъяс, вӧр-ва да натюрморт. 1957 восянь пырӧ Серпасалысь котырлӧн ленинградса юкӧнӧ.
Энгельс Козлов гижӧма ас кадся йӧзсӧ. На лыдын: «Портрет заслуженного врача РСФСР И.Л. Вахнина» (1954), «Судоремонтники» (1960), «Колхозница» (1960), «Скоро экзамены» (1961), «Девочка-коми» (1962), «Родная земля» (1964), «Портрет электрослесаря Б. Беленкова» (1964), «Портрет проходчика С. Беляка» (1964), «Портрет Н. Калистратова, машиниста угольного комбайна» (1964), «Машенька» (1965), «Хлеб» (1967), «В шахтеры» (1967), «Портрет архитектора» (1969), «Портрет А.К. Микушева» (1970), «Портрет адмирала Н. М. Кулакова, Героя Советского Союза» (1971), «Портрет В. Курбатова, бригадира-станочника» (1971), «Портрет филолога В. Малышева» (1972), «Портрет народного художника Ю. Непринцева» (1972), «Портрет жены» (1973), «Портрет профессора В.И. Лыткина» (1973), «Портрет рабочего Кировского завода К. Говорушина» (1976), «Портрет студентки И. Шепелиной» (1977), «Портрет композитора П. Чисталёва» (1977), «Портрет писателя Г.А. Фёдорова» (1979), «Портрет балерины Инны Чуистовой» (1979), «Призыв» (1980), «Портрет А.И.Туркина, доктора филологических наук» (1995), и мукӧд.
Уна гижӧма Войвыв тӧдмалӧм да сӧвмӧдӧм тема вылӧ. Ветлӧдлӧма Укваса мусир перйысьяс (1961—1963), Интаса шахтёръяс дорӧ (1961—1963, 1964, 1966, 1987—1989), Печора вылӧ (1965, 1968, 1969), Усинскса мусир корсьысьяс дорӧ (1971, 1973). Дасьтӧм этюдъяс бӧрын сійӧс унаӧн кутісны тӧдны. Дасьтӧма татшӧм серпасъяс, кыдзи: «В шахтёры» (1967), «Чёрное золото» (1969), «На Печоре» (1971), «Буровики на Колве» (1971), «Вахта начинается» (1975), «Нефтяники Печоры» (1975).
Энгельс Козлов вӧлӧма РСФСР-са серпасалысьяслӧн II, III, IV, V съездса делегатӧн (1968, 1971, 1975, 1981), СССР-са серпасалысьяслӧн V да VI съездса делегатӧн (1977, 1982). Сійӧс унаысь бӧрйылӧмаӧсь РСФСР-са серпасалысь котырлӧн ленинградса юкӧн правленьӧӧ.
Э. Козловлысь серпасъяссӧ видзӧны Роч канму музейын, Рочму регионса мукӧд музейын да ас киын, Японияын, Китайын, АӦШ-ын, Кореяын, Голландияын, Швейцарияын, Италияын, Францияын да мукӧд странаын.
Котырлӧма 180 гӧгӧр выставка.
Дендрохилум
Дендрохилум (Dendrochilum) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын.
Сикоракса
Сикоракса — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 75 км. Уранӧдз шӧр кост 12 179 000 км. Сикоракса восьтісны Брэтт Глэдмэн, Джон Кавелаарс, Филип Николсон да Джозеф Бёрнс 1997 воын.
Ԗ
Ԗԗ — кирилл анбурлӧн шыпас, 1927 воӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [r̥] (ӧнія мокша анбурын рх либӧ рьх).
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура РХ рх.
Анципития
Анципити (Ancipitia ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Лунвыв Америкаын.
Слудка (Луздор район)
Слудка (Слудка) – Коми Республикаын сикт, Луздор районысь Слудка сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Слудкасянь Абъячой юрсиктӧдз 133 км.
Си
Си тайӧ пемӧсса эж.
1962-ӧд во
1962-ӧд (Сюрс ӧкмыссё квайтымын кыкӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Галпи (Изьва район)
Галпи (Большое Галово) — Коми республикаын Изьва районса Кельчиюр сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс
Давыдов Василий Николаевич
Давыдов Василий Николаевич (1924—1992) — коми войтырлысь история туялысь, история наукаясса кандидат (1956), Коми АССР-са наука да техникаын нимӧдана уджалысь.
Олан туй
Чужис 1924 вося рака тӧлысь 19-ӧд лунӧ Сыктыв районса Межадор сиктын.
Куліс 1992 вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Гуалӧма Межадор сиктса шойнаын.
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (моз тӧлысь 22 лун 1984, Хальмстад) — швед сьылысь, музыкальный продюсер да диджей.
Йирым тӧлысь 1-ӧд лун
Йирым тӧлысь 1-ӧд лун — Григорий календарын 274-ӧд лун (кассяна воясӧ — 275-ӧд лун). Во помӧдз 91 лун.
Азербайджан кыв
Азербайджан кыв (Azərbaycan dili, آذربايجان ديلی, Азәрбајҹан дили) тайӧ тюрк кыв, Азербайджанын каналан кыв. Сідзжӧ Азербайджанӧн сёрнитӧны Дагестанын да войвыв Иранын.
Азербайджанӧн кывбур
Vәsiyyәt <ul style="font-size:90%;padding:.3em 0 .3em 25px;margin:0"> </ul>
Бухарест
Бухарест (Bucureşti, Букурешть) - тайӧ Румынияса кар, Румыниялӧн юркарыс.
Тринкуло
Тринкуло — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 9 км. Уранӧдз шӧр кост 8 504 000 км. Тринкуло восьтісны Мэтью Холман, Джон Кавелаарс, Дэн Милиславлевич да Брэтт Глэдмэн 2001 воын.
Астат
Астат, лат. Astatum (At) тайӧ 85-ӧд химия элемент, совчужысь, радиоактив. Сылан температура - 575 K либӧ 302 °C. Пуӧ 610 K либӧ 337 °C температура дырйи.
Малиновка (Княжпогост район)
Малиновка (Малиновка) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Йоссер сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Азия
Мувывтор – 43,810,582 км².
Олысьыс – 4.050.404.193 морт.
Ыджда, куйланiн да дорöсъяс
Кор Сингапур карын, кодi сулалö Азия лунвыв пом бердса дi вылын, тулысын луншöр кадын шондi сулалö веськыда юр весьтын – зенитын, сэки Челюскин нöрысын сiйö тыдалö дзик эжтас дiнас.
Кор Босфор вадорын лоö луншöркад, сэки Дежнёв нöрыс вылын 10 час рыт нин.
Асыввылын Дежнёв нöрыс воö зэв матöдз Америка дiнö, и тöлын Беринг висса йи вывтi позьö понъясöн вуджны Азияысь Америкаö öти лунöн. Рытыввылын Ичöт Азия кöдж воö матöдз Балкана кöдж дiнöдз, кодысь Азияöс торйöдöны саридзьяс – Эгей да Мрамор – да векньыдик висъяс – Дардан да Босфор; Босфорлöн пасьтаыс неыджыд – 600-сянь 3500 м-öдз.
Европакöд Азия öтлаасьö топыда.
Вежтассö на костын нуöдöны Урал керöсъясöд асыввывла дорöдыс, Урал ю кузя да Кума-Маныч лажмалöмöд.
Африка дiнöдз Азия сiдзжö воö зэв матö. Суэц канал, кодöс кодйöма Суэц вуджанiн вомöн, сöмын 100–130 м пасьта, Баб-эль-Мандеб – араб ногöн «синва öдзöс» – вислöн пасьтаыс 37 км.
Кык боксянь Азияöс кытшалöны кынмывтöм океанъяс; коймöд боксянь – рытыввывсянь сы бердö воöны саридзьяс коймöд океанлöн – Атлантувсалöн. Войвылын Азияöс кытшалö Войвыв йиа океан.
Лунвылын Азияысь ми аддзам куим ыджыд кöдж: Аравия, Индостан да Индокитай; асыввылын – Камчатка да Коръё, рытыввылын – Ичöт Азия. Таысь öтдор, Азияса вадоръясын эмöсь уна дiяс. Асыввывтi найö артмöдöны сикöтш моз нюжалан лёдзъяс; сэнi медся гырысь дiяс – Курила, Ниппон дiяс да Сахалин, кодöс торйöдö материкысь Тотара вис; асыв-лунвылын – Тайвань дi да Пилиппинса дiяс, мирас медся ыджыд Малайя архипелаг, кытчö пырöны ыджыд дiяс: Борнео, Суматра, Калимантан, Ява, кодъяс шусьöны Сунда дiясöн.
Азия лунвылын – Индiа океан; сылöн саридзьяс – Аравияса да Гöрд, куръяяс – Бенгал да Перс. Индостансянь лунвывланьын – Шри Ланка (Цейлон) дi, а Ичöт Азиясянь лунвывланьын – Кипр дi. Азиялöн дорöсыс зэв сибыд вадорса канмуяс костын öта-мöдкöд саридз вывтi волысьöмлы, а сiдзжö и мукöд му юкöнъяскöд волысьöмлы. Асыввыв вадоръясыс Азиялöн йитчöны лунвыв вадоръяскöд Малакка да Сунда висъясöн, а лунвыв вадоръясыс Азиялöн рытыввыв вадоръяскöд да став Европакöд – Баб-эль-Мандеб вискöн да Суэц каналöн. Австралиякöд да Африкакöд Азия йитчö Индiа океан вывтi мунан туйясöн, а Америкакöд – Лöнь океанса туйясöн. Панама канал пыр мунö мöд туй, кодi йитö Азияöс Европакöд.
Колö шуны, географияса куйланiныс Азиялöн бур, но абу, дерт, Европалöн кодь, сы вöсна мый Азия куйлö Атлантувса океанса тöдчана саридзвыв туйясысь бокын.
Веркöс
Войвывланьын Гималаяссянь сулалö мирын медся джуджыд, Памирысь кындзи, Тибет плато, – 4 сюрс м гöгöр. Сэтi мунöны рытывсянь асыввылö уна кöрöм мусюръяс, – найöс омöля на тöдмалöма, войвылын тайö платоыс помасьö джуджыд Кунь-Лунь мусюрöн; некымынлаын сiйö кыпöдчö пöшти 8 км судтаöдз океан тшупöдсянь.
Сэнi, кöнi Гималаяс да Кунь-Лунь öтлаасьöны Гиндукушкöд да Тянь-Шанькöд, сулалö керöс гöрöд Памир, судтанас сiйö оз сетчы Тибетлы. Сылöн йылыс – Исмаил Самани пик – 7495 м джуджта. Рытывланьын Памирсянь эмöсь платояс Иран да Ичöт Азия; войвылын дай лунвылын найö помасьöны кöрöм мусюръясöн. Тайö мусюръясыс лоöны Европаса кöрöм керöсъяслöн куйланiнъяс, кодъяскöд найö войдöр вöлiны öтпомсяöсь.
Тайö йитöдыс быри, кор артмис Эгей саридз.
Рытыввыв Азиялöн медся джуджыд мусюръясыс – Эльбрус да Медшöр Кавказса мусюр, сылöн медыджыд йывъяс Эльбрус (5833 м) да Казбек (5043 м). Медшöр Кавказса мусюрсянь лунвывланьын сулалö кусöм вулканъяса Арменияса керöсаин Арарат (5156 м) да Алагез (4095 м) йывъяснас.
Видзöдны кö Памирсянь асыввылö, сэнi Гималаяслöн, Кунь-Луньлöн да Тибетлöн керöс чукыръяс ыджыд кытшöн бергöдчöны асыв-лунвылö, Индокитай кöдж вылö, да мунöны водзö Малайя архипелаг вывтi. Тадзи том кöрöм керöсъяслöн вöньыс вуджö став Азия материксö да юкö сiйöс кык неöтгырся юкöнö. Тайö керöс вöнь местаас войдöр вöлi важ мушöр саридз Тетис; тайö саридзыслöн пыдöсыс кайигас вöчис керöс чукыръяс, медся джуджыдъяссö му вылын.
Лунвывланьын том кöрöм керöсъяс вöньсянь куйлöны тшöтшкöс из локöбъяс – платояс Декан да Аравия; найö уна миллион воöн водзджык лоöмаöсь кöрöм вöньса керöсъяс серти да зэв важ кадъясö öтлаасьлiсны Африкакöд – гы кодьöсь найö и асланыс тэчасног серти. Индостанса да Месопотам увтасъяс артмисны саридз куръяясысь, кодъясöс тыртiсны юяс. Месопотам увтас войдöр вöвлi Перс куръялöн юкöн, а Индостанса увтас артмис вис местаын, кодi öтлаавлiс Бенгал куръяöс Аравия саридзкöд.
Войвывланьын да асыв-войвывланьын том кöрöм керöсъяс вöньсянь эмöсь уна мукöд мусюръяс да тшöтшкöс платояс, найö артмисны керöсъяс пуксьöмла. Медыджыдыс тайö мусюръяс пытшкысь Тянь-Шань, кодлöн йылыс Хан-Тенгри. Тянь-Шаньын керöсъясыс öнi и артмöны на, кöнi öттшöтш овлöны ыджыд мувöрöмъяс. Алтай, Саянъяс, Байкал керöсъяс. Ябалган, Становöй, Янайывса да Черскöй керöсъяс – ставныс найö чургöдчöм керöсъяс, кодъяс артмöмаöсь зэв важся кöрöм ёна киссьöм керöсъяс местаын. Войвылын Саянъяс да лунвылын Кунь-Лунь костын эмöсь уна платояс; тöдчанаджыкыс на пытшкысь – Монгол муын Гоби плато; рытыввылö сiйö вуджö Рытыв-Китай платоö.
Туран да Рытыв-Сибырса увтасъяс – увлань лэччöм паськыд местаяс, кодъяс куйлöны рытыввылын Урал керöсъяс, асыввылын Шöр-Сибырса плато да лунвылын Копет-Даг костын. Тайö увтасъясыс öтлаасьöны Асыввыв-Европаса шыльыдiнкöд, да öтлаын сыкöд артмöдöны му вылын медся ыджыд шыльыдiн. Асыввылын Азияын эм кык увтас – Китайса да Маньчжур, найö артмисны сiдзи жö, кыдзи Месопотам увтас. Асыввыв вадоръясын Азияын тыдалöны му кыш уськöсъяслöн туйяс, кодi мунiс Лöнь океан вадоръяс пöлöн. Тайö уськöсъясыс тöдчöны Китайса керöсъяс, Сихотэ-Алинь да Ыджыд Хинган керöсъяс тшупöдъясын. Сахалин, Тайвань, Пилиппинса да Ниппон дiяс – ставыс тайö керöс локöбъяс, кодъяс чукталiсны материксьыс жугласьöмъяс дырйи; Оката, Ниппонса да кыкнан Китайса саридзьяс жö артмисны лэччöм (вöйöм) косiн юкöнъяс местаын. Азия вадоръясын Лöнь океан зэв джуджыд – танi эмöсь 8–9 и и весиг 10 сюрс м джуджта джумъяс. Уськöсъясыс и жугласьöмъясыс мунлiсны танi зэв важ кадъяссянь дай мунöны и öнöдз. Та йылысь висьталöны зэв тшöкыд да зэв ыджыд мувöрöмъяс Ниппонса, Пилиппинса, Курила да мукöд дiяс вылын. Та йылысь жö висьталöны и зэв уна ыпъялан вулканъяс – тайö дiяс вылас жö да Камчатка кöдж вылын.
Малайя архипелаг – косiнлöн коляс, кодi войдöр öтлаавлiс Азияöс Австралиякöд. Сэнi вулканъяс сулалöны потас визьясöдыс кык мегырöн: öтиыс мунö Сунда дiясöд – Суматра, Ява да мукöд дiяс вывтi, а мöдыс – Пилиппинса дiяс вывтi да Калимантан вывтi, сiдзкö Азия асыввыв вадоръяс пöлöн. Суматра да Ява костын эм вулкан Кракатау. 1883-öд воö сэнi лоис зрыв, кодысь пöшти став Кракатау дiыс кайис сынöдö. Ру, газ, из да пöим сюръя шыбытчис 80 км судтаöдз. Зрывыс кылiс Цейлонын да Пилиппинса дiяс вылын. Суматра да Ява вылын уна йöз кувсисны саридз гыясысь, кодъяс зрыв бöрын ызгысисны вадорас.
Му уджалöмлы Азия веркöс уна боксянь абу бур. Сэнi вывтi уна куш кыртъяс да мусинöн вевттьытöм изъяинъяс. Сэсся тырöма керöсъясöн: уна места босьтöны зöм керöс бокъяс, кыркöтшъяс, сёртасъяс. Уна эм сэтшöм джуджыд мутасыс, кöнi оз позь уджавны видзму. Медшöр юкöнъяссö сылысь вадоръясысь торйöдöны джуджыд мусюръяс, тайö сьöктöдö йитöдъяс, та понда жö климатыс пытшкöс мутасъяслöн кос. Но век жö Азияын увтасъяс вевттьöны нёльöд юкöнсö сылöн веркöслысь да öтлаын босьтöмöн лоöны ыджыдджыкöсь став Европаысь. Торйöн бурöсь видзму уджалöм вылö Индостанса да Китайса увтасъяс. Медся тöдчана мупытшкса шедтасъяс Азияын – изшом, мусир, зарни да озысь. Найö разалöмаöсь зэв абу öткодя.
Изшом куйлö важ массив доръяс пöлöн. Торъя озырöсь изшомöн Сибыр (Кузбасс, Алтай), Казахстанын Караганда бассейн да войвыв Китай. Мусир эм кöнсюрö том кöрöм керöс бокъясын; торъя озырöсь мусирöн Аравия, Рытвыввыв Сибыр, Кавказ (Баку да Грознöй), Иран да Индокитай, а сiдзжö Ыджыд Сунда дiяс. Тöдчана куйласъяс мусирлöн сiдзжö эмöсь Месопотамияын да Сахалин дi вылын. Зарни сöнъяс да киссьöсъяс эмöсь медсясö важ кристаллсяма массивын; торъя озырöсь зарниöн Асыввыв Сибыр да Якут му. Озысь куйлö медсясö Малакка кöджын да Сунда дiяс вылын, кодъяс лоöны Азия материклöн нюжалöмöн. Кöрт рудаясöн озыр местаяс аддзöма Азияысь этшалаын на, медсясö Китайын да Сибырын, Ангара ю гöгöрын и Ылi Асыввылын. Но Азияын öнöдз на кольöны тöдмавтöмöсь вывтi гырысь ылдöсъяс.
Климат
Гожöмын материкыс Азиялöн шоналö ёнджыка, сiйöс кытшалысь саридзьясысь. Личкöмыс сэнi чинö, да сэтчö уськöдчöны васöд тöвъяс Индiа да Лöнь океанъясысь – тадзи пöльтöны гожся муссонъяс; найö вайöны уна зэръяс, торъя нин сэтшöм местаясын, кöнi найö паныдасьöны керöсъяскöд. Пытшкöс Азияö, кодöс сайöдöны джуджыд керöсъяс, найö пöшти оз веськавны; сэнi гожöмын вывтi жар да кос. Рытыввыв Азияö муссонъяс Индiа океансянь оз жö веськавны, да сэнi сiдзжö гожöмын овлö кос да жар, а содтöд и шондiыс сэнi гожся луншöркадö овлö пöшти зенитын.
Став Азиясö климат серти позьö юкны, тадзи: Пытшкöс Азия, Асыввыв Азия, Лунвыв Азия, Рытыввыв Азия да Войвыв Азия.
Пытшкöс Азияын континентвывса – материквывса – климат, гожöм да тöв, лун да вой, ёна торъялöны шонтöг серти. Гожöмын кымöртöм енэжсянь шондi ёна пöжö; платояслöн веркöсыс доналö; шоныд кос сынöд кайö вывлань тöвныръясöн; найö лэптöны зэв вылöдз дзонь кымöръясöн лыа да бус. Сынöдыс гудырмö, шондiыс öдва тыдалö бус пыр, гöгöр – быттьö ру пытшкын. Пытшкöс Азияö воöны кос тöвъяс нин, сы понда сэнi усьö этша енöжва. Сöмын Пытшкöс Азия доръясын да керöс бокъясын овлöны унджык зэръяс, а медся джуджыд керöс вывъясас усьлöны лымъяс. Но лым вежтасыс керöсъясын куйлö зэв вылын: войвыв Тибетын, Хуанхö ю заводитчанiнын, 5 км судтаын, а лунвыв Тибетын весиг 5½ км судтаын. Тöлын став Пытшкöс Азияыс ёна кöдзалö; кöдзыд сынöд лöнь да сэзь, енэжваяс тöлын усьöны нöшта этшаджык гожöмын дорысь. Сöмын шочиника платояс вылö веськавлöны шоныдджык да васöдджык тöвъяс океан вадоръяссянь, сэки артмöны кымöръяс да усьö лым; но тöвбыдöн усьö вывтi этша лым, öдва вевттьыштö мусö; кöялыысьяс видзöны сэнi ассьыныс скöтсö и тöлын лудъяс вылын.
Асыввыв Азияын мунöны гожся муссонъяс, кодъяс пырöны пытшкöс мутасъясас 1000 – 1500 км сайöдз, медся уна енэжваяс усьöны керöсъяса вадор пöлöнъясын, сiйö кадö, кор саридзсянь воöны циклонъяс. Тöвся муссонъяс дырйи кöдзыдъяс паськалöны ылi лунвылö, весиг войвыв Китайын, Мушöр саридз пасьтöс вылын, кынмöны юяс. Тулысын да арын, гожöмся да тöвся муссонъяс вежсигöн, кор паныдасьöны кöдзыд да шоныд тöвъяс, Азияса вадоръястi мунöны ыджыд тöв ныръяс, – тайфунъяс. Найö артмöны тропикдорса вöньын восьса океанын да Азияса вадоръяслань матыстчигöн вöчöны ыджыд опустошениеяс Пилиппинса да Ниппон дiяс вылын.
Ыджыд тöдчанлун Асыввыв Азияса климатлы кутö шоныд Куро-Сиво визув; сiйö тыртö уль руöн сы весьттi вылысöд мунысь муссонъяс да видзö кынмöмысь пöшти ставнас Ниппон саридзöс.
Лунвыв Азияöс – мöдног кö Индостан, Индокитай да Малайя архипелагöс – вуджöны тропик да экватор, да климатыс сэнi жар. Гожöмын шондiыс овлö дзик юр весьтын да сотö зэв ёна. Весиг тöвся тöлысьясö шондi кайö енэжтассянь вылö; тöв, кыдзи ми сiйöс тöдам, сэнi дзик оз овлы, и муыс некор оз вевттьысьлы лымйöн. Тöлыс сэнi абу кöдзыдджык миян Украинса гожöмысь. Гожöмыс сэнi уль, енэжваяссö материк вылö вайöны рытыв-лун муссонъяс. Дiяс вылын климат океанвывса: сэнi зэрö тöв и гожöм. Шонтöг сулалö вогöгöр 25–27°. Тайфунъяс Лунвыв Азияын овлöны жö, но шочджыка Асыввыв Азияын дорысь.
Рытыввыв Азияын климатыс кос, татчö гожся муссон вотöм вöсна (карта, 106 лбк.). Апрель тöлыссянь да йирым тöлысьöдз танi пöшти оз овлыны зэръяс, енэжын шоча мыччысьлöны кымöръяс; шондi сотö лёка: Иракын Багдад дiнын лыаыс шоналö 78°-öдз; гожсайын шонтöгыс сынöдлöн кайö 55°-öдз. Торъя нин жар поводдя пуксьö, кор локтö лунтöв – самум – доналöм Аравиясянь. Вывтасъяс вылын зэв жö жар, но сэнi жар лунъяс вежсьöны кöдзыд войясöн. Жар поводдя сулалö йирым тöлысьöдз, и сöмын сёр арын, медсясö вöльгымын, енэжын кыптöны зэра кымöръяс. Найöс вайöны циклонъяс Мушöр саридзсянь. Зэрлывлö сэтшöма, мый Аравия да Сурия куш степьясын кос ковтысъяс – вадияс – тырлöны ваöн. Керöсъяс вылын усьлö лым; гожöмын лымйыс сылö, ваыс лэччö юясö да шоръясö. Тöв Рытыввыв Азияын ёна шоныдджык Асыввыв Азияын серти.
Войвыв Азияын кузя сулалöны зэв ён кöдзыдъяс – квайт тöлысьöдз дай дырджык. Муыс сэнi кынмö зэв пыдöдз да оз удит сывлыны гожöмбыдöн. Но гожöмыс сэнi шоныд. Вылысса пöвстыс мулöн сэтшöма шоналö, мый видзму овмöс вöдитны позьö и полюс кытш сайын.
Юяс да тыяс
Азияын уна гырысь юяс; на пöвстысь квайт ю 4 сюрс км-ысь кузьджыкöсь. Медся тöдчана юяс пансьöны Пытшкöс Азияöс кытшовтысь керöсъясын.
Гималаяссянь лэччöны уна ваа юяс: Ганг, Брамапутра да Инд. Найö петöны Гималаяс войвыв банъясысь да визувтöны медводзсö Тибетын негырысь визувъясöн; сэсся джуджыд да шуштöм сёртасъясöд писькöдчöны Гималаяс пыр, вöчöны зэв уна коськъяс, босьтöны уна вожъяс, кодъяс визувтöны Гималаяс лунвыв банъяссянь. Гожöмын тайö юясыс ёна ойдлöны – муссон зэръясысь да Гималаясын лым сылöмысь. Тöлын да тулысын ёна ямöны. Бенгал куръяö усянiнын Ганг да Брамапутра артмöдöны дельта; тайö дельтаыс вит мындаöн ыджыдджык Волга дельтаысь дай öдйö содö.
Тибетын заводитчöны да Лöнь океанö усьöны куим ыджыд ю: Меконг, Янцзыцзян, либö Югыдлöзъю, да Хуанхö, либö Вижъю. Ю йывъясыс налöн ичöт вааöсь, но Пытшкöс Азияысь муссонъясöн кöтöдан мутасъясö воöм бöрын найö пöрöны зэв ыджыд юясö; медводзсö найö визувтöны тшупöдъясöд да сёртасъясöд, а сэсся паськыд ковтысъясöд. Медся пыжветланаыс тайö юяс пиысь – Янцзыцзян. Сы вывтi гожöмын весиг океанвывса суднояс вермöны кайны ва паныд 1000 км сайöдз ю вомсяньыс.
Татшöм пыжветлöмыс Янцзыцзян юлöн лоö со мый понда: сiйö кызвын юкöннас визувтö чорыд керöс породаяс пöвстöд, сы понда воргаас сылöн омöля пуксьö ваöн вайöмтор.
Хуанхö ю, мöдарö, пыжветлöмлы озджык лöсяв. Аслас гудыр ваас сiйö нуö зэв уна виж нюйт, лёсс, тайö нюйтыс пуксьö ю пыдöсас кывтыдланьын, да сэнi артмöны пыр выль да выль косьтъяс. Кадысь кадö Хуанхö юыс весиг дзикöдз вежлö ассьыс туйсö; 80 во сайын сiйö эз усьлы Чжили куръяö, кыдз öнi, а усьлi Виж саридзö, Янцзыцзян ю вомсянь неылын.
Хуанхö ю вакöд вайöмторъясöн вевттьöма Китайса увтас. Китайса увтас местаын важöн вöлi саридз куръя, кодöс уна нэм чöжöн тыртöма нюйтöн тайö юсяньыс. нюйтыс кызвыннас тэчсьöма лёссысь, кодöс ю петкöдö Пытшкöс Азияысь.
Асыввыв Азияса юяс вылын – Янцзыцзян, Хуанхö, а сiдзжö Амур вылын пöшти быд во гожöм помын овлöны ойдлöмъяс, кодъяс тöкыда нуöны сиктъяс да кöдзöм муяс; сэки Китайын йöз кулöны сюрсъясöн. Ойдлöмъяс овлöны, кор циклонъяс мунiгöн öддзöны зэръяс. Тотара вискö усьö уна ваа, пыжветлана Амур ю.
Войвыв Азияса юяс – Об Иртышкöд, Енисей Ангаракöд, Лена Алданкöд да мукöд – зэв кузьöсь да вааöсь; енэжваяс сэнi овлöны этша, но зато сэнi и пакталöмыс ичöт, а ва чукöрманiнъясыс бассейнъяслöн зэв гырысьöсь. Тулысын лым сылiгöн тайö юясыс зэв паськыда ойдлöны лым сылöмысь. Суднояс ветлöмлы найö зэв лöсяланаöсь, но дыр кежлö, воджын кежлö дай дырджык кынмылöны. Визувтöны найö шыльыдiнъясöд лöня, но кöнсюрö чургöдчöм тшупöдъяс вуджигöн вöчöны гырысь коськъяс. Торъя уна коськ Енисей ю вожын – Ангара вылын, кодi петö Байкал тыысь. Ачыс Байкал тыыс куйлö джуджыд уськöса лайколын.
Пытшкöс Азияын да Туран увтасын юяс этша, океанъясöдз найö оз воны, либö вошöны лыаяс пöвстын, либö помасьöны тупкöса тыясын. Татшöмöсь – Тарим, усьö Лобнор тыö, Или, усьö Балхашö; Сыр-Дарья да Аму-Дарья. Каспи да Арал сола ваа тыяс – тайö вöвлöм саридзьяслöн колясъяс. Тайö кос инъясас юяс зэв коланаöсь му кöтöдöм вылö. Гожöмын, кор керöсъясын сылö лым, юяс ойдöны да нуöны уна ва.
Рытыввыв Азияын юяс сiдзжö зэв этша. Медся тöдчанаясыс на пиысь Тигр Евфраткöд, кодъяс визувтöны Перс куръяö; тайö юясыс ойдöны тöлын. Гожöмын найö босьтöны васö керöсвывса лымйысь да сетöны сiйöс кöтöдöм вылö. Уна юяс помасьöны танi сола тыясын. Öти татшöм тыыс, кодi шусьö Кулöм саридзöн, куйлö уськöса лайколын, тшупöдыс сылöн 394 м-öн улынджык океан тшупöдысь. Му вылын абу мöд ты, кодлöн тшупöдыс лэччöма татшöм улöдз. Ваас сылöн 24% сов, и ваыс сэтшöм топыд, весиг морт сэнi оз вöй; тайö тысö шуöны Кулöм тыöн, сы вöсна мый ни быдмöг, ни пемöс сэнi абу.
Азияса юяслöн тöдчанлуныс морт овмöсын вывтi ыджыд: найö абу сöмын волысян туйяс, найö сетöны муяс да садъяс кöтöдöм вылö ва оз сöмын Рытыввыв да Пытшкöс Азияын, но и Лунвыв да Асыввыв Азияын; сэнi став йöз пытшсьыс коймöд юкöныс олö муясöс кöтöдöм помысь.
Быдмöгъяс да пемöс улов
Лунвыв Азияын, кöнi шондi ёна пöжö, кöнi усьлö уна енэжва, быдмöны тропикдорса вöръяс; найö вевттьöны медся васöдiнъяссö Индостанын да Индокитайын да ыджыдджык юкöнсö Малайя архипелаглысь. Тайö вöръясас, кодъяс быдмöны 60 м судтаöдз, быд воськолын паныдасьöны век выль да выль породаа пуяс; на пöвсын быдсикас пальмаяс, кодъяс кутöны зэв ыджыд тöдчанлун. Уна пальмаяс сетöны сёян плодъяс. Сагоа пальмалöн сёйöны сьöвмöссö. Вадорын уна кокоса пальма, кодi сетö öрекъяс да кокос йöв. Пуяс тропикдорса вöрын быдмöны некымын судтаöн мöда-мöд вывтiыс да артмöдöны мунны позьтöм, лианаясöн гартöм лёкин; лианаяс кузьтанас овлöны 300 м-öдз; быдлаын пу вожъяс вылын тыдалöны эпифит быдмöгъяс, кодъяс олöны мукöд пу вожъяс да чöръяс вылын, и паразит быдмöгъяс, кодъяс босьтöны сöзъяссö мукöд быдмöглысь. Саридзса вадоръяс пöлöн кыссьöны мангрова вöръяс сэтшöм пуясöн, кодъяслöн вужъясыс тулöмъяс дырйи сюрöны ва улö, а ямлöм дырйи – восьсаöсь.
Косджык инъясын Лунвыв Азияын эмöсь тропикдорса вöръяс, кодъяслöн киссьылö корйыс кос кад дырйи, да саваннаяс, кодъяс тырöмаöсь турунöн либö вöдитöма морт киöн да сетöны вывтi бур артмöмсö няньяслысь либö мукöд вöдитан быдмöгъяслысь. Тропикдорса вöръяслöн мусинъяс да саваннаяс Азияын – гöрдмуаöсь; тайö мусинъясыс мунöны Африкаса гöрдму вылö. Саваннаясын эмöсь сьöд, миян сьöдму вылö мунысь мусинъяс.
Тропикдорса вöръясын да саваннаясын олöны зэв уна быдсяма пемöсъяс, мукöдыс сёйöны быдмöгъяс да плодъяс, мукöдыс пöткöдчöны яйöн; унаöн на пиысь олöны сöмын тропикдорса вöньын, шöркоддьöм мутасъясын найö оз вермыны овны – полöны кöдзыдысь. Татшöмöсь, шуам, мортнога öблезянаяс – орангутанг да гиббон – да кыз кучикаяс – индiвывса слöн, сюраныр да тапир.
Яйсёйысьяс пытшкысь медся ёныс Лунвыв Азияын тигра; олö сiйö тростник да бамбук расъясын. Пагöдан кыйяс, шуам, öчкиа кый, олöны быдлаын – вöръясын и, саваннаясын и; юясын эмöсь крокодилъяс. Вывтi уна сикаса пöткаяс пиысь торъя мичаöсь фазанъяс, павлинъяс да попугайяс.
Лунвыв Азияын кöть и уна быдсяма пемöсыс, но абуöсь кöинъяс, ручьяс да руд ошъяс, кодъяс олöны быдлаын мукöд Азияын, а сiдзжö Европаын да Америкаын. Татысь тыдалö, мый Лунвыв Азия – пемöсъяс серти торъя мутас.
Асыввыв Азияын – Китайын да Ниппонын – асчужан быдмöгъяс кольöмаöсь сöмын керöсаинъясын. Сэнi быдмöны сорöн паськыд коръяса пуяскöд, кодъяслöн киссьылö тöв кежлö корйыс, пыр веж пуяса вöръяс, – камелияяс, лавръяс. Медшöр мусинъясыс Асыввыв Азияын – гöрдму шоныдджык да васöд местаясын, вижму косджык да ыркыдджык местаясын, кутшöм войвыв Китайын.
Асыввыв Азияын йöзыс зэв топыда олöны, да муыс сэтшöма уджалöма мортöн, мый танi кид пемöсъяс кольöмаöсь этша. Найö либö Лунвыв Азияса, либö Пытшкöс Азияса, либö Войвыв Азияса пемöсъяс кодьöсь жö. Шуам, Китайса керöс сёртасъясын эмöсь павлинъяс да фазанъяс, а Ниппонын вöръясас олö бöжтöм, гöрд чужöма öблезяна – макака. Крокодилъяс некöн му вылын оз пырны татшöм ылö войвылö, кыдзи Китайын да Коръёын; шоръясын Ниппонын эмöсь ыджыдысь-ыджыд, 1½ м-öдз кузьтанас, саламандра, кодi мунö лёкгаг вылö. Ставыс тайö – тропикдорса пемöсъяс. Но сэнi жö, Асыввыв Азияын, олöны кöинъяс, ручьяс, ошъяс, а сiдзжö степвыв антилопаяс да кид осёлъяс, кодъяс асласöсь Пытшкöс Азиялы.
Войвыв юкöнас Асыввыв Азияын, Амур да сiйö веськыдвыв вожъяс пöлöн, быдмöны коръя вöръяс – тыпу, вяз, клён да мукöд пуяс. Пуяс гöгöрыс сэнi гартчöны лианаяс да асчужан виноград, кодi сетö сёян плод. Мусинъяс пöим сораöсь. Тайö вöръясыс зэв озырöсь пемöсъясöн, танi эмöсь и тропиквывса пемöсъяс, и ылi войвывса пемöсъяс. Танi тигр паныдасьö руд ошкöд, леопард – вöркаськöд, низь – измышкакöд. Танi эмöсь уна кабанъяс, козуляяс, фазанъяс, вöр каньяс да кöинъяс.
Пытшкöс Азия да Рытыввыв Азия вевттьысьöмаöсь гöль степьясöн да овтöминъясöн, на пытшкысь медся гырысьясыс: асыввылын Гоби, шöрас – Такла-Макан да рытыввылын – Аравияса. Степьяс да овтöминъяс паськыд визьöн мунöны Хинган подувсянь Гöрд саридз дорöдз да вуджöны водзö Африкаö; вöръяс тайö визяс паныдасьлöны сöмын керöс банъясын, кöнi усьö унджык енöжва, да оазисъясын юяс пöлöн.
Степьясын быдмöны турунъяс – типчак, полынь; быдмöны найö шоча, мусö оз вевттьыны дорвыв. Тулысын лым сылöм бöрын либö тöвся зэръяс бöрын Иранын да Сурияын степвыв турунъяс быдмöны öдйö, дзоридзалöны да вайöны кöйдыс; гожöм пуксигöн заыс налöн косьмö нин, ловъяöсь кольöны сöмын мупытшса вужъясыс да шмакъясыс, да нöшта топыд кыша кöйдысъясыс. Мусинъяс тайö степьясын каштан рöмаöсь да рудовгöрдöсь.
Овтöминъясын быдмöгъяс нöшта на этша, степьясын серти: ставыс сiйö либö турунъяс, кодъяс тулысын öдйö быдмöны да регыд косьмöны, либö саксаул сяма кустаинъяс, кортöмöсь либö посньыдик коръяöсь да зэв кузь вужъяöсь. Дзик öтипöлöс пуяс – саксаул.
Оазисъясын быдмöны плод ваян пуяс, шуам, яблöка, персика, абрикоса пуяс; Рытыввыв Азияын – пыр веж пуяс, шуам выйпу; Иран лунвылын да Аравияын – финика пальма.
Пытшкöс Азияын степьясас олöны уна йырсьысьяс да гыжъя пемöсъяс, кодъяс сёйöны турун; тöв кежлö йырсьысьяс – сурокъяс, сусликъяс – дыр кежлö дзебсьöны му пытшкö да узьöны; гыжъя пемöсъяс жö – кид осёлъяс (куланъяс), антилопаяс, – йирöны турунсö лым улысь, – лымйыс степьясын усьлö зэв ляпкыдика.
Торъя нин озыр пемöс мир Тибетын, джуджыд лудъяс вылын, кöнi оз овны йöз, а сы вöсна гыжъя пемöсъяс ветлöны зэв ыджыд чукöръясöн, – ветлысь-мунысьяс лыддьывлöмаöсь уна сё дай весиг некымын сюрс пемöсöдз чукöрас, медся тшöкыда паныдасьлöны куланъяс, антилопаяс, якъяс – керöсвыв öшъяс да чивзанъяс – сурок сяма йырсьысьяс.
Рытыввыв Азия степьясын да овтöминъясын эмöсь и гыжъяяс, и йирсьысьяс, но этшаджыкöнöсь. Эмöсь кутшöмсюрö яйсёйысь пемöсъяс (африкасаяс), шуам, гиенаяс, шакалъяс; Аравияын эмöсь левъяс. Азияса ылi войвыв вевттьысьöма тундраöн. Лунвывланьынджык мунö тайга, кöнi мусиныс пöим сора либö нюр сора. Войвыв Азия озыр стрöитчан вöрöн да дона куа пемöсъясöн, а сiдзжö и пöткаясöн; на пытшкысь мукöдыс пыр олöны тайгаын, мукöдыс воöны татчö гожöм кежлö Лунвыв да Рытыввыв Азияысь. Торъя уна пöтка чукöрмылö гожöмын тундраын. Сэнi дженьыдик гожся кадö найö быдтöны пиянсö, сэсся бöр лэбзьöны шоныд муясö, туйсö кутöны юяс пöлöн да саридз вадоръяс пöлöн.
Азия – уна вöдитан быдмöгъяслöн чужанiн. Азияын морт медводз аддзис дикöй шобдi, шабдi, лук. Лунвыв Азия – рислöн, сакара тростниклöн, чай пулöн, бананлöн, öгуречьяслöн чужанiн; Асыввыв Азия – апельсинъяслöн да мандаринъяслöн чужанiн.
Гыж
Гыж тайӧ пемӧсса эж.
Бубрих Дмитрий Владимирович
Бубрих Дмитрий Владимирович (1890–1949) – СССР-ын финн-йӧгра туялӧмъяслы подув пуктысьяс пиысь ӧти, коми кыв туялысь, филология наукаясса доктор, профессор, СССР-са наукаяс академияын член-корреспондент.
Чур, юр
Чур юр! — том йöзлöн гожся кадö ворсöм.
Нимъяс
Мукöд ворсöм ним: «Чур, кага» (Емва да Сыктыв вож, Паль), «Чур, дитя» (Межӧг, Туис-Керöс), «Чур, юр» (Эжва йыв да Луз вож, Бадьёль, Пожӧг), «Дитяшко» (изьваса сиктъясын), «Сувтса падöс» да «Пукса падöс» (Веньдін), «Куима кöр» (Вӧльдін), «Батышасьöм» (Ношуль).
Ворсанног
Бöрйöны куталысьöс да пышъялысьöс. Мукöд ворсысьыс сувтö гозйöн-гозйöн: либö öта-мöд бöрсяньыс, либö öтиыс пидзöсчанясьö, а мöдыс сувтö сы сайö. Сулалысьяс косттi пышъялö öти ворсысь, а мöдыс сiйöс куталö. Медым мынны тапкöмысь, пышъялысь вермö сувтны гоз водзö, и сэки коймöдыс, бöръяыс, пондö пышъявны сы пыдди; либö инмöдчыны пукалысьлöн юр дорö, шуны «чур, юр!» да пуксьыны сы местаö, а коймöдыс, сулалысьыс, кутас пышъявны. Куталысь кö водзджык инмöдчö пышъялысьöдз, ачыс пондö сыысь пышъявны.
Анцистрохилус
Анцистрохилус (Ancistrochilus ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Африкаын.
Ԙ
Ԙԙ — кирилл анбурлӧн шыпас, XX нэмлӧн водзӧдз бергаліс мокша кывйын. Шуанног — [æ] либӧ [jæ] (ӧнія мокша анбурын э либӧ я).
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ЯЕ яе.
1961-ӧд во
1961-ӧд (Сюрс ӧкмыссё квайтымын ӧтиӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Навальный Алексей Анатольевич
Навальный Алексей Анатольевич — Рочмуын политик да йӧзкост деятель. Подув пуктысь «Фонд борьбы с коррупцией».
Свердловск обласьт
Свердловск обласьт тайӧ регион Рочмуын.
Данямитьдор (Сыктывдін район)
Данямитьдор (Тупицыно) – Коми республикаын Сыктывдін районса Паль сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Данямитьдор пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын. Грездсянь Паль шӧрсиктӧдз 3 км, Выльгорт юрсиктӧдз 61 км.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Велӧдӧм
1908 воын воссис начальнӧй училище.
Франций
Франций, лат. Francium (Fr) тайӧ 87-ӧд химия элемент. Кунва кӧртулов, радиоактив.
Йирым тӧлысь 2-ӧд лун
Йирым тӧлысь 2-ӧд лун — Григорий календарын 275-ӧд лун (кассяна воясӧ — 276-ӧд лун). Во помӧдз 90 лун.
Цитарексилум
Цитарексилум  ( Citharexylum ) —  вербена котырса корья пу увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Фольклор
Фольклор — йӧзкостса творчество, ёнджыкасӧ — вомгора (устнӧй).
Айму водзын бур уджысь (орденлӧн медаль)
«Айму водзын бур уджысь» орденлӧн медаль (рочӧн: Медаль ордена «За заслуги перед Отечеством») — Рочмуын канмуса награда. Лӧсьӧдӧма 1994 вося рака тӧлысь 2 лунӧ Россияса Президентлӧн 442 №-а Шуӧмӧн. Россияса Президентлӧн 554 №-а Шуӧмӧн дасьтӧма медаль йылысь Положениелӧн выль редакция (1995 вося лӧддза-номъя тӧлысь 1 лунӧ).
Фольклор
Мукӧд наукакӧд йитӧд
Фольклор туявсьӧ уна мукӧд наукаӧн. Шыладсӧ туялӧны музыковедъяс, йӧктӧмъяс — хореографъяс, обрядъяс да драма ворсӧмъяс — театроведъяс; пу, сюмӧд, кӧртысь и с.в. вӧчӧмторъяс — искусствоведъяс. Фольклор дорӧ шыӧдчӧны кыв туялысьяс, историкъяс, психологъяс да педагогъяс. Йӧзкостса оласног туялӧ этнография либӧ этнология. Филологъяслы медколана фольклор кыдзи кывйӧн вӧдитчан искусство. Фольклор — тайӧ предмет, кодӧс туялӧ фольклористика. Медуна ӧткодьлуныс фольклористикалӧн этнографиякӧд да литературоведениекӧд.
Айму водзын бур уджысь (орденлӧн медаль)
Мыйысь сетӧны медаль
«Айму водзын бур уджысь» орденлысь медаль сетӧны:
Фольклор
Мукӧд наукакӧд йитӧд
Сӧвет кадӧ, 1920-30-ӧд воясӧ, фольклор гӧгӧрвоисны вывті векньыда, да фольклористика кутісны шуны марксистско-ленинскӧй литературоведениелӧн юкӧнӧн (Соколов Б.М.). XX нэм помланьӧ «фольклор» термин паськаліс. Ӧнія кадся туялӧмъясын, фольклор — вербальнӧй (кывйын петкӧдчана) духовнӧй культуралӧн став сикас петкӧдчӧм; тайӧ кыв, коді лои традицияӧн да вужъясис йӧзкостса вежӧрӧ.
Фольклор признакъяс
Фольклорлы, кыдзи аслыссикас культураса петкӧдчӧмлы, лӧсялӧ некымын признак:
Фольклорын жанр гӧгӧрвоӧм
Фольклор велӧдан медічӧт единицаӧн лоӧ жанр. Тайӧ произведение чукӧр, кодъясӧс ӧтувтӧ ӧткодь поэтическӧй система, олӧмын вӧдитчӧм, петкӧдланног да музыкальнӧй тэчас (В.Я. Пропп серти). Жанр подув вылын быд войтырлысь лӧсьӧдӧ ассьыс жанр система.
Айму водзын бур уджысь (орденлӧн медаль)
Медаль серпасалӧм
Медаль серпасаліс Санкт-Петербургса монетнӧй дворысь медшӧр серпасалысь, Россияса нимйӧза серпасалысь А.В. Бакланов.
«Айму водзын бур уджысь» орденлӧн медаль вӧчӧма эзысьысь, гӧгрӧс, диаметрыс 32 мм, кыкнанлабоксяньыс эм бортик. Водзладорас серпасалӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлысь пас. Бӧрладорас кытшӧн гижӧма девиз: «Польза, честь и слава». Шӧрас — медаль лӧсьӧдан во — 1994. Уліас — лавровӧй увъяс серпасалӧм да медаль номер. I-дза тшупӧда медаль зарниӧдӧма.
Мукӧдтор
Биатлонистка Ольга Зайцевалы вӧлі кыкысь сетӧма «Айму водзын бур уджысь» орденлӧн II тшупӧда медаль:
Бианка
Бианка — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 27 км. Уранӧдз шӧр кост 59 165 км. Бианка восьтіс Америкаса астроном Брэдфорд Смит 1986 воын.
Коми Республикаса юкӧнъяс
Коми республикаын 20 юкӧн:
Коми Республикаса юркар - Сыктывкар.
Районъяс да каркытшъяс юксьӧны посниджык муниципал юкӧдъясӧ, на лыдын - 16 кар овмӧдчӧмин да 175 сикт овмӧдчӧмин.
Дендрофилакс
Дендрофилакс (Dendrophylax) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Ыджыт Антиллэзын.
Ӕ
Ӕӕ — кирилл анбурлӧн шыпас, бергалӧ осет кывйын. Шуанног — [æ] либӧ [ə].
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура АЕ ае. Осет анбурӧ шыпассӧ пыртіс кывтуялысь Андреас Шёгрен 1844 воӧ.
Кӧмри кыв
Кӧмри кыв (кӧмр. Cymraeg) — тайӧ Кӧмри муын (Уэльсын), а сідзжӧ Чубут ковтысын Аргентинаын кельт кыв.
Тимасикт (Кӧрткерӧс район)
Тимасикт (Тимасикт) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Нёбдін сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Кӧмри кыв
Кӧмри анбур
Сӧмын пыртӧм кывъясын: Jj, Kk, Qq, Vv, Xx, Zz
Диакритика пасъяс
ˆ (acen ddyrchafedig)
` (acen ddisgynedig)
´ (acen grom / to bach / hirnod)
Зуни (кыв)
Зуни (Shiwi'ma), важӧн сідзжӧ зуньи — рытыв-лун АӦШын (рытыввыв Нью-Мексико штатын) кыв.
Зуни анбур
A a, A: a:, B b, D d, CH ch, E e, E: e:, H h, I i, I: i:, K k, L l, Ł ł, M m, N n, O o, O: o:, P p, S s, T t, U u, U: u:, W w, Y y, ’
Пыртӧм кывъясын сідзжӧ: C c, R r, G g, V v, Z z, X x, Q q, F f, J j
ESTCube-1
ESTCube-1 – Эстонияса медводдза Мулӧн спутник, а сідзжӧ медводдза «электричествоа тӧвдӧраа» спутник. Спутник лӧсьӧдісны Тарту университетса велӧдчысьяс. Орбита вылӧ сійӧс мӧдӧдіс Куру космодромсянь (Лунвыв Америкаын) Европаса «Вега» ракета 2013 вося ода-кора тӧлысь 7 лунӧ. Сьӧкта – 1,048 кг, ыджда – 10×10×11,35 см. Апогей – 665 км, перигей – 665 км.
Клеопатра
216 Клеопатра — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 217 × 94 × 81 км. Клеопатра восьтіс австрияса астроном Иоганн Пализа 1880 воӧ.
Спутникъяс
Астероидлӧн эм кык спутник — Алексгелиос (сылӧн ыджда — 8,9 ± 1,6 км) да Клеоселена (сылӧн ыджда — 6,9 ± 1,6 км). Спутникъяс восьтіс америкаса астроном Франк Марши уджъёртъяскӧд Кек телескоп вылын (Гавай діяс) 2008 воӧ.
Минин Иван Алексеевич
Минин Иван Алексеевич (1926—1990) — перым коми гижысь.
Олан туй
Иван Минин чужӧма 1926 вося тӧвшӧр тӧлысь 3-ӧд лунӧ Перым Коми кытшын Кӧч районса Кышкамыс грездын. Велӧдчӧма медводз Лягаев начальнӧй школаын, сэсся Хазовса семилеткаын. Айму вӧсна Ыджыд тышӧдз помалӧма Кӧч сиктса шӧр школаысь 8 класс. 1943 воын босьтӧны армияӧ. Велӧдчӧма авиатехническӧй школаын да 8 во, 1951 воӧдз, служитӧма авиацияын бортмеханикӧн. Армияысь воӧм бӧрын уджалӧма «По ленинскому пути» округса газетын литературнӧй сотрудникӧн. Помалӧ 1955 воын Уджалысь томуловлысь Кудымкарса школа, 1960 воын — Перым карын вылыс тшупӧда партийнӧй школа да став вынсӧ сетӧ печатьлы: зільӧ кытшса радиоын шӧр редакторӧн, веськӧдлӧ Перым небӧг лэдзанінын Перым-Коми кытшса юкӧнын.
Кулӧма 1990 вося тӧвшӧр тӧлысь 10-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Гижны босьтчӧма школаас велӧдчигас на. Медводдза кывбурсӧ йӧзӧдӧма 1940 воын. Гижӧма кывбуръяс да висьтъяс. 1951 воын петӧ кывбуръяса медводдза небӧг — «Югъялӧ шонді». Гижӧма «Рыт и асыв», «Миян-ладорын», «Пӧрысь морт» да мукӧд поэма.
Медводдза прозаа гижӧдӧн лоӧма «Шоныт кепыссез» висьт, мый вылӧ донъялӧма лыддьысьысь. И.А. Минин ставнас йӧзӧдӧма перым коми да роч кывйӧн 26 небӧг.
Некымын кывбур вылӧ гижӧмаӧсь сьыланкывъяс.
1958 восянь пырӧ СССР-са гижысь котырӧ. Минин вӧлӧма РСФСР-са гижысь котырлӧн V съездса делегатӧн.
Гӧбанов (Емдін район)
Гӧбанов (Гобаново) — Коми Республикаын Емдін районысь Айкатыла сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Дездемона
Дездемона — тайӧ Уранлӧн спутник. Сылӧн радиус — 34 км. Уранӧдз шӧр кост 62 658 км. Дездемона восьтіс Америкаса астроном Стивен Синнот 1986 воын.
1960-ӧд во
1960-ӧд (Сюрс ӧкмыссё квайтымынӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Усть-Сысольск уезд
Усть-Сысольск уезд – Роч империяын XVIII нэмын лӧсьӧдӧм уезд, коді вӧлі пырӧ Вӧлӧгда да Войвыв Двина губерняясӧ, а сэсся Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтӧ.
Шӧриныс – Усть-Сысольск (ӧні — Сыктывкар) кар.
История
Усть-Сысольск уезд вӧлі торйӧдӧма Яренск уездысь 1780 воын (сэки жӧ Пызьдін вӧлӧсьт пырис Мозын уездӧ). 1918 воын уезд сетӧма Войвыв Двина губерняӧ. 1921 воын уезд лои Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт пытшкын. 1922 воын уезд вӧлі выльысь лӧсьӧдӧма Коми обласьтын. 1926 воын Усть-Сысольск уезд вежис нимсӧ да кутіс шусьыны Сыктыв (Сысольский) уезд. Уездсӧ бырӧдӧма 1929 воын Войвыв (Северный) край лӧсьӧдігӧн. Уездлӧн муяс пырисны Сыктыв район пытшкӧ.
География
Уездлӧн ыдждаыс — 148775 верст². Рочмуын сӧмын 5 губерня вӧлі ыджыдджык Усть-Сысольск уездысь.
Олысь лыд
1897 воын Усть-Сысольск уездын вӧлі 144350 морт (68575 мужичӧй да 75795 нывбаба). Ӧти верст вылӧ — 9,7 морт. Велӧдчӧм йӧзыс — 18 %.
Неркаги Анна Павловна
Олан туй
Чужис 1951 вося урасьӧм тӧлысь 15-ӧд лунӧ Полярнӧй Уралса Сайрей керӧс бокын. 1970 воын помаліс Тюмень обласьтса Приуральскӧй районысь Аксарка посёлокын шӧр школа. Пырис велӧдчыны Тюмень индустриальнӧй институтса геологоразведочнӧй факультетӧ, но 2 во мысти дзоньвидзалун вӧснаыс эновтіс.
1785-ӧд во
1785 (сюрс сизимсё кӧкъямысдас витӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Неркаги Анна Павловна
Олан туй
1975—1976 воясӧ уджаліс методистӧн Тюмень обласьтса культура управлениеын.
Олӧ да уджалӧ Приуральскӧй районса Лабӧрӧвӧй посёлокын. Быдтӧ мукӧдлысь челядьсӧ. Лӧсьӧдіс «Земля надежды» кресьтяна-фермер овмӧс, медым могмӧдны сёян-юанӧн Байдарайӧй тундраса кӧр видзысьясӧс.
Гижан удж
Медводдза повесьтыс — «Анико из рода Ного»; сыысь юкӧнъяс петавлісны «Самотлор» альманахын 1975 воын. Дзоньнас повесьтыс петіс 1977 воын «Молодая гвардия» небӧг лэдзанінын, мый вӧлі вылӧ донъялӧма том гижысьяслӧн VI ставсоюзса совещанньӧ вылын.
1978 восянь СССР-са гижысь котырӧ пырысь.
Сэсся «Урал» журнал йӧзӧдіс «Илир» повесьт. Сёрӧнджык кыкнан повесьтын выльпӧв вӧлі йӧзӧдӧма «Современник» небӧг лэдзанінын. «Белый ягель» повесьт петіс ыджыд косталӧм бӧрын: медводз «Под сенью Нохар-Юха» альманахын 1995 воын дженьдӧдӧмӧн, а сэсся 1996 воын ставнас. 1996 воын йӧзӧдӧма «Молчащий» повесьт.
Дихэа
Дихэа (Dichaea ) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Неркаги Анна Павловна
Гижан удж
Нималана гижысь Юрий Рытхеу тадзи донъяліс том гижысьӧс: «''Сегодняшний Север, который описывает Анна Неркаги, — это не далекий заброшенный край, а часть нашей огромной страны, в которой кипит созидательная работа и где живут люди, преданные этой земле и нелегкому труду на ней. Творчество Анны Неркаги глубоко современно и проникнуто духом новаторства''».
2015 воын Уралса федеральнӧй университетысь XX да XXI нэмся роч литература кафедра вӧзйис Анна Неркагиӧс Нобель премиа босьтысьпуӧн.
2016 воын петіс «Песнь творцу» выль небӧг, кытчӧ пырисны яран легенда, предание да нӧдкывъяс, а сідзжӧ «Лӧня олысь» повесьт.
Варшава
Варшава (Warszawa) - тайӧ Польшаса кар, Польшалӧн юркарыс.
Неркаги Анна Павловна
Общественнӧй удж
Анна Неркаги — семья-рӧд школаса концепциа да школа лӧсьӧдысьяс лыдын. Школа босьтчис уджавны 1990-ӧд вояс помсянь Лабӧрӧвӧй посёлокса ичӧт школа подув вылын. Концепция подуласьӧ «этнопедагогика» принцип вылӧ, челядь босьтӧны чужанін йылысь тӧдӧмлун. Анна Павловна чайтӧ, мый овнытӧ тундраын колӧ велӧдчыны.
Немачки пас
Постоји неколико верзија порекла рођења. Према једном од њих, пас је одгајан преласком великих стражарских паса и Греихоунд - а, према другој верзији-преласком свиња и булдога. Стандарди расе су регистровани и одобрени крајем деветнаестог века у Немачкој.
Неркаги Анна Павловна
Общественнӧй удж
«Земля надежды» кресьтяна-фермер овмӧслӧн му вылын быд гожӧм нуӧдӧны кытшса челядьлы «Земля надежды» православнӧй палаточнӧй лагер.
Немачки пас
Тежина
Тежина суки је у просеку 45 — 59 кг.
Му джыдж
Му джыдж (Riparia riparia; береговая ласточка) — чикыш котырысь неыджыд лэбач.
Немачки пас
Тежина
Тежина кобелей је 54 — 90 кг.
Му джыдж
Комиын гожйӧ куим сикас чикыш. На пӧвстысь ӧтисӧ комияс шуӧны джыджӧн либӧ му джыджӧн (рочӧн «береговая ласточка»). Колӧ пасйыны: джыджнас комияс шуӧны тшӧтш лэбачӧс, кодӧс рочьяс шуӧны «стриж». Кыкнан сикас пӧткалӧн эм зэв уна ӧткодьтор, но найӧ абу ӧти вужйысь.
Немачки пас
Раст
Кучке - од 71 до 81 цм;
Му джыдж
Ыджда да рӧм
Гожӧмбыд мудзлытӧг бергалӧны найӧ сынӧдын. А абуӧсь нин кӧ лэбачьясыс — вешйӧмаӧсь мӧдлаӧ либӧ вуджӧмаӧсь лунвылӧ тӧвйыны — казьтылӧны на йылысь вадорса лыа крут кырйӧ кольӧм позъясыслӧн гӧгрӧс розьясыс.
Немачки пас
Раст
Каблови - од 76 до 86 цм;
Му джыдж
Ыджда да рӧм
Му джыдж вывтырнас ичӧтджык чикышъяс дорысь: 15 сантиметр кузьта, шеныштӧм бордйыс 28–30 сантиметр пасьта, сьӧктаыс 16 грамм. Гӧн рӧмыс абу зэв синмӧ шыбитчана. Туша вевдорыс сьӧдовгӧрд, сьыліыс да балябӧжыс нӧшта на пемыдджык, кынӧм улыс еджыд, морӧсвывса вомӧна визьыс оз сэтшӧма тӧдчы, кыдзи сиктса чикышлӧн.
Паськалӧм
Олӧ-вылӧ зэв паськыда: и Европаса муясын, и Азияын, и Африкалӧн войвывладорас, и Войвыв Америкаын. Миянын паныдасьлӧ сідзжӧ вель уналаын — Печӧра, Эжва, Сыктыв да Мозын ю пӧлӧнъясын.