cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козлов Евгений Валерианович
Гижан удж
Евгений Козлов ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт. Кывбуръясыслы лӧсялӧ лиричносьт, пыді сьӧлӧм кылӧмъяс петкӧдлӧм. Сылӧн петавліс кывбуръяса куим чукӧр: «Водзкыв пыдди» (1989), «Узьтӧм войяс» (1994), «Кык книга» (2005). «Кык джын» небӧгӧ пыртӧма кывбуръяс да висьтъяс (2017).
Эмӧсь Е.Козлов творчествоын и прозаа гижӧдъяс. Ичӧтик гижӧдъяс петавлісны «Парма гор», «Миян грездса челядь», «Восьса ӧшинь дорын» да «Дзиръя ӧшинь дорын» ӧтувъя сборникъясын. Гижӧдъяссӧ пыртӧма коми кыв да литератураысь велӧдчан небӧгъясӧ.
Коми гижысь котырын 2012 восянь.
Евгений топыда уджалӧ республикаса театръяскӧд. Комиӧдіс налӧн корӧм серти Федерико Гарсиа Лорка, Лопе де Вега, Нина Мазур, Миклош Дярфаш, Николай Островскийлысь пьесаяссӧ. На серти сьпектакльяс пуктісны Сыктывкарса театръясын.
Евгений Козловлӧн кывбуръяс вылӧ гижӧма уна сьыланкыв, найӧ пырисны «Ӧтчыд арын», «Jенэжва» (2006) да «Республика моя» (2008) дискъясӧ. Сьыланкывъяссӧ сьылӧны уна нималана коми сьылысь.
Ипсилон
Υυ (важ эл. υ [hu] либӧ ὖ ψιλόν [y psilon], эл. ύψιλον [ipsilon]) — эллин анбурлӧн кызьӧд шыпас. Шуанног — важӧн [u], сёрӧнджык [y]; ӧні [i], α, ε бӧрын [v] либӧ [f], а ου — [u]. Лыд пасйӧм — 400. Мукӧддырйи математика формулаясын Υ пыдди гижӧны ϒ.
Мариуполь
Мариуполь (Маріуполь, водзджык Павловск, Жданов) тайӧ Украинаса кар.
Ипсилон
Видзӧдӧй тшӧтш
Y
Мариуполь
2 Кӧрт завод.
Йӧз:.
Ипсилон
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѵ
ʊ
Чужан кыв (журнал)
Чужан кыв (Родной язык) – Коми Республикаын велöдысьяслы научнö-методическöй журнал.
Катыдпом (Княжпогост район)
Катыдпом (Катыдпом) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Сьӧська сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Чужан кыв (журнал)
Медшӧр юӧр
Журнал петö Коми Республикаса Велӧдӧм сӧвмӧдан институтса редакционно-издательскöй сöветлöн шуöм серти. Йöзöдöны комиöн да рочöн 1997-öдсянь вонас кыкысь. Тираж – 100-500 экземпляр. Медшöр редакторыс – В.М. Грабежова.
«Чужан кывйын» видлалöны коми да роч кыв да литература велöданногкöд йитчöм юалöмъяс. Авторъясыс – студентъяс, школаса велöдысьяс, Коми Республикаса Велӧдӧм сӧвмӧдан институтысь, Коми канмуса педагогика институтысь да Сыктывкарса канму университетысь велöдысьяс, Коми наука шöринса туялысьяс.
Катыдпом (Княжпогост район)
География
Грездсянь Сьӧська шӧрсиктӧдз 15 км, Емва карӧдз 47 км.
Уег (Чилимдін район)
Уег (Уег) – Коми республикаын Чилимдін районысь Уег сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Уег пукалӧ Печора юлӧн шуйга берегын. Сиктсянь Чилимдін юрсиктӧдз 45 км.
История
1939 воын Уег вӧлі Хабариха сикт сӧвет улӧ пырысь грездӧн. 1992 вося рака тӧлысь 16 лунӧ Уег лои Уег сикт сӧветса шӧринӧн. Уег грездкӧд официальнӧ вӧлі ӧтувтӧма Егорковская, Конгурская да Мыза грездъяс.
Бугаев (Чилимдін район)
Бугаев (Среднее Бугаево) – Коми республикаын Чилимдін районысь Бугаев сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Бугаев пукалӧ Печора юлӧн шуйга берегын. Сиктсянь Чилимдін юрсиктӧдз 69 км.
Тӧдчана йӧз
Кисляков Василий Павлович (1916—1990) — Сӧветскӧй Союзса Герой (1941)
Ануфриева Татьяна Владимировна
Ануфриева Татьяна Владимировна (1990-2017) — том коми гижысь. Нывдырся овыс — Кирпиченко.
Олан туй
Татьяна Кирпиченко чужӧма Новосибирск карын 1990-ӧд вося сора тӧлысь 10-ӧд лунӧ. 1991-ӧд воын сылӧн семьяыс локтӧма овны Коми Республикаӧ. Олӧма Уква карын, Уква районса Борӧвӧй сиктын, Изьва районса Діюр грездын.
2006-ӧд воын помалӧма Діюр грездса 9 класса школа, 2008-ӧд воын — Краснобор сиктса шӧр школа. 2013-ӧд воын Сыктывкарса канму университетлысь филология факультет помалӧм бӧрын уджалӧма Діюр грездса да Кельчиюр сиктса школаясын серпасасьӧм, роч кыв да литература велӧдысьӧн.
2016 вося гожӧмын висьмӧма лейкозӧн. Кулӧма 2017 вося урасьӧм тӧлысь 24 лунӧ Сыктывкарса онкодиспансерын. Сылӧн кольӧмаӧсь пи да верӧс. Гуалӧма рака тӧлысь 1-ӧд лунӧ Изьва районса Діюрын.
Гижан удж
Татьяна Кирпиченко кывбуръяс гижны заводитӧма роч кывйӧн квайт арӧссянь, комиӧн — дас куим арӧссянь. Проза гижӧма дас квайт арӧссянь. Сыктывкарса университетлӧн мӧд курссянь гижӧ челядьлы висьтъяс да мойдъяс.
Татьяна Кирпиченколысь гижӧдъяссӧ йӧзӧдлӧмаӧсь Изьва районса «Новый север» газетын, республикаса «Радуга», «Йӧлӧга» да «Коми му» газетъясын, республикаса «Войвыв кодзув», «Арт», «Би кинь» журналъясын. 2012-ӧд воын сылӧн гижӧдъясыс пырӧмаӧсь «Ижемский характер», «Стихия — 2», «Сьӧлэм гаже — изьва кыы» небӧгъясӧ.
2015 воын петавлӧма «И воас лун» кывбура асшӧр небӧг. 2016 воын Т. Кирпиченколы сетӧма А.Лужиков нима премиа.
Ӧшмӧсъяс
[https://web.archive.org/web/20160304210201/http://wiki.komikyv.ru/index.php/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%BF%D0%B8%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%B0_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 Т. Кирпиченко гижӧдъяс йылысь]
1820-ӧд во
1820 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Хи
Χχ (важ эл. χῖ [ˈkʰiːˌ] либӧ χεῖ [ˈkʰeː], эл. χι [xi]) — эллин анбурлӧн кызь кыкӧд шыпас. Шуанног —важӧн [kʰ], ӧні [x] либӧ [ç]. Лыд пасйӧм — 600.
Видзӧдӧй тшӧтш
Латин X
Петкоя (Княжпогост район)
Петкоя (Петкоя) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Сьӧська сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
География
Грездсянь Сьӧська шӧрсиктӧдз 4 км, Емва карӧдз 28 км.
1817-ӧд во
1817 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
1818-ӧд во
1818 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Шерпа (кыв)
Шерпа ( शेर्पा, ཤེར་པཱ།་ ) — тайӧ син-тибет кыв, кутшӧмӧн сёрнитӧны Непалын да Сикким штатын (войвыв Индия), а сідзжӧ Тибетын. Анбуръяс — деванагари либӧ тибет.
1816-ӧд во
1816 во – Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
1815-ӧд во
1815-ӧд (сюрс кӧкъямыссё дас витӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Кечуа (кыв)
Кечуа (Runa Simi — «морт кыв», Qhichwa Simi — «керӧс ковтысъяслӧн кыв») — Боливияын (официал испан- да аймаракӧд), Перуын (официал испанкӧд), Эквадорын (официал испан- да шуаркӧд), Аргентинаын да Колумбияын кыв. Анбур — латин.
Тсангла (кыв)
Тсангла (/tsʰaŋla/) — тайӧ син-тибет кыв, кутшӧмӧн сёрнитӧны Бутанын, Тибетын да Аруначал-Прадеш штатын (войвыв Индия), а сідзжӧ Непалын. Анбур — тибет.
Омега
Ωω (важ эл. ὦ [ˈɔːˌ] либӧ ὦ μέγα [ˈɔː ˈmega], эл. ωμέγα [ɔ.mé.ɣa]) — эллин анбурлӧн кызь нёльӧд шыпас. Шуанног — важӧн [ɔ:], ӧні [ɔ]. Лыд пасйӧм — 800.
Хета
Ͱͱ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [h].
1920ʼ воясся коми культура
Коми культура 1920ʼ воясӧ — медводдза сӧветувса воясӧ коми культура ловзьӧдан кадколаст.
Гижӧд кыв сӧвмӧ
Коми обласьтын культура кыпӧдан удж медводз вӧлі гижӧд кыв сӧвмӧм сайын, ӧд сыӧн вӧдитчисны велӧдчанінын, клубын, курсъяс вылын, быдлаын. Тӧдса, мый коми гижӧд кывйыс чужліс ХIV нэмын на, тайӧс вӧчліс Перымса Степан. ХVIII нэмӧ гижан кыв сӧвмис роч шыпасъяс подув вылын нин, ХIХ нэмын чужис коми литература. Но торъя гижысьяс да туялысьяс гижлісны сэки ставныс ас нога, эз ӧткодя, ӧтувъя индӧдъяс эз вӧвны. Колӧ вӧлі лӧсьӧдны ӧти ӧтувъя гижӧд кыв, став комилы гӧгӧрвоана, культураа кыв.
1918’ вося моз тӧлысьын Емдінӧ чукӧртчисны Сыктывдін да Яренск уездъясысь коми велӧдысьяс да воисны ӧти кывйӧ — подулавны гижӧд кыв, сы подулӧ пуктыны Сыктывдінкар бердса сёрнисикас, ӧд сійӧ ӧтувтӧ вӧлі мукӧд сёрнисикасъяслысь аслыспӧлӧслунъяссӧ, ӧткодя гӧгӧрвоана уналы. Велӧдысьяс вынсьӧдісны тшӧтш коми анбур — Молодцов Сандрӧ Васьӧӧн вӧзйӧм шыпас чукӧр да найӧс гижанног. 1928’ вося коми гижысьяслӧн II конференция вылын вӧлі шуӧма, мый гижӧд кыв колӧ озырмӧдны да паськӧдны став сёрнисикас тшӧт весьтӧ, медбурсӧ, медколанасӧ сэтысь босьтӧмӧн. Ӧттшӧтш колӧ гижны да сёрнитны зумыд индӧдъяс серти.
1918’ вося моз тӧлысьӧ коми школаяслы да коми войтырлы литература чукӧртӧм да лӧсьӧдӧм могысь вӧлі котыртӧма торъя комиссия. Сэтчӧ пырисны И. Т. Чисталёв, В. И. Лыткин, А. А. Маегов, В. А. Молодцов, мукӧдъяс. Колӧ вӧлі регыдъя кадӧн могмӧдны медводз школаяс коми велӧдчан небӧгъясӧн. 1919’ во заводитчигӧн велӧдчанінъясӧ комиссияса разӧдісны нин выль коми шыпаскуд (буквар), 1920’ воын нин сійӧс йӧзӧдісны «Лыддьысьны велӧдчан» ним улын (гижис В. А. Молодцов). 1921’ воын вӧлі йӧзӧдӧма «Шонді югӧр» лыддьысян небӧг. Тадзи заводитіс сӧвмыны-кыпавны ӧнія коми гижӧд кывным.
Кызьӧд воясӧ вӧвлытӧм ёна сӧвмӧ да паськалӧ коми кыввор, сэтчӧ пыралӧны сёрнисикасъясысь торъякывъяс да артмалӧны дзик выль кывъяс, неологизмъяс, шуам, кӧть кывбур, лыдпас, шыпас, шӧрин, кып «гимн», ичӧт лыян «револьвер», уджлун «трудодень», котыра овмӧс «колхоз», индӧдалысь «инструктор» да уна мукӧд. Ва коми кывлань синӧмыс сэк ёна вӧлі тӧдчӧ.
Коми школа, литература, театр
1918’ вося велӧдысьяслӧн пасйылӧм нин чукӧртчӧм шуліс пыртны челядьӧс велӧдан уджӧ коми кыв, лӧсьӧдны коми школа. Тайӧс вӧчны вӧлі зэв сьӧкыд, но позяна. Кызьӧд вояс чӧж унджык верстьӧ йӧзсӧ велӧдӧма лои лыддьысьны да гижны, коми кыв пырис велӧдан уджӧ. Сідз, 1924’–1925’ велӧдчан воӧ 230 школаысь 217 уджаліс коми кыв вылын. Тайӧ паськалӧмсӧ ышӧдіс Комиӧдан комиссия, сійӧ уджаліс 1929’ воӧдз. Коми школалы колӧ вӧлі лӧсьӧдавны да йӧзӧдны велӧдчан небӧгъяс, дасьтыны велӧдысьясӧс.
Вӧлі котыртӧма Коми небӧг лэдзанін. Кутісны петны коми кыв вылын челядьӧс велӧдан небӧгъяс, мукӧдтор. Пондіс артмыны вужвойтырлысь культура сӧвмӧдӧм могысь зумыд подув. Сійӧ кадӧ ёна колісны велӧдчӧм йӧз. Та могысь 1925’ воын нин воссис Сыктывдінын велӧдысьясӧс дасьтан да Улляна сиктын видз-му овмӧс техникумъяс, кык профессионально-техническӧй школа (Сыктывдінын да Айкатылаын), йӧзӧс уджӧ велӧдан нёль мастерскӧй. Сэсся канувса институтъясын да техникумъясын велӧдчис уна коми ныв-зон.
Гижӧд кыв сӧвмӧм-лӧсьӧдӧм, том йӧзӧс грамотаӧ велӧдӧм отсаліс тшӧтш кок вылас сувтны коми литературалы. Таӧ ыджыд пай пуктісны коми гижысьяс М.Н. Лебедев (Юсь), В.Т. Чисталёв (Тима Вень), Н.П. Попов (Жугыль). Коми сиктысь, коми йӧз пӧвстысь петіс ыджыд енбиа кывбуралысь Виктор Савин (Нёбдінса Виттор). Кызьӧд вояс помын — комынӧд вояс заводитчигӧн босьтчис гижны томджык войтыр: В.В. Юхнин, Г.А. Фёдоров, И.В. Изъюров, И.И. Пыстин, Я.М. Рочев, П.Г. Доронин, И.М. Вавилин да мукӧд.
Кызьӧд воясӧ чужӧ тшӧтш коми театр. Сійӧс котыртны босьтчӧ В.Савин. 1921’ воӧ Нёбдінса Виттор лӧсьӧдӧ «Сыкомтевчук» нима котыр («Сыктывкарса коми театрын ворсысь чукӧр»). Тайӧ котырыс уджаліс-зілис, гажӧдіс йӧзӧс кызьӧд вояс помӧдз. Сы подув вылын 1930’ воын тэчсьӧ-чужӧ Коми инструктивно-передвижнӧй показательнӧй театр.
Кызьӧд воясӧ пансьӧ Коми обласьтын нӧшта туялан удж, кӧть эз на вӧв сэки ни ӧти вылыс велӧдчанін ни туялан институт. 1920’ воын чужис Коми му тӧдмалан-туялан котыр (ОИКК). Водзмӧстчысь йӧз отсӧгӧн туялісны коми кыв, археология, этнография, история, экономика, коми йӧзлысь культура. Зіля уджалісны Коми му туялысьяс А.М. Мартюшев, А.А. Чеусов да мукӧд. Нималана туялысьясӧн лоины В.И. Лыткин да А.С. Сидоров. Коми муӧс туялан котыр 1924’ восянь лэдзліс «Коми му» торъя ас журнал. Сэні йӧзӧдлісны обласьтлӧн экономика, мупытшса озырлунъяс, история, этнография, кыв йылысь материалъяс, петавлісны тшӧтш серпаса гижӧдъяс, кывбуръяс.
Выль литературалы подув пуктысьяс
Кӧть коми литература чужис-сӧвмис ХIХ нэм шӧрын, йӧзыс сэкся гижысьясӧс паськыда эз тӧдлыны, ӧд эз вӧвны журнал-газетъяс, И.А. Куратов, П.Клочков да мукӧдъяс гижлісны «пызанас», аслыныс. Та вӧсна кызьӧд воясся коми литератураӧс повтӧг позьӧ нимтыны выльӧн. Дивӧ босьтӧ, кыдзи татшӧм регыдъя кадӧ бордъясьӧма-быдмӧма сы мында енбиа гижысь, кывбуралысь, медводдза «Парма ёль» альманахъяссянь (1922’–1923’ воясӧ) быд тӧлысся «Ордым», медводдза коми литература журналӧдз. Ӧтияс гижлісны нэм заводитчигӧн нин (Илля Вась, Юсь, Д.Я. Попов), унджыкыс босьтчисны кызьӧд воясӧ. Гижлісны гӧрд командиръяс — Афанасий Маегов (Варыш), гырысь веськӧдлысьяс, прӧстӧй уджалысь йӧз, нывбабаяс Мария Йоль (М.И. Безносикова), Войт (Ю.А. Попова), Ӧньӧ Агни (А.А. Суханова-Даньщикова). Литература петіс чукӧстана кывбуръяссянь, сьыланкывъяссянь, гижисны драмаяс, тешъяс, сэсся чужисны висьтъяс, очеркъяс. Дзордзаліс сьыланкывъяс лӧсьӧдан туй, ӧд ёна эз тырмыны коми сьыланъяс. Кыпалӧмыс заводитчис «Коми рытъяссянь», сэні ӧттшӧтш кылісны сьыланъяс, йӧзыс йӧктісны, ворсісны пьесаяс, лыддисны кывбуръяс. Куим сэкся яръюгыд кодзув йылысь пасъям торйӧн.
Нёбдінса Виттор
Ыджыд енбиа морт вӧлӧма Викторыс, кывбуралысь, драмаяс гижысь да ворсысь, редактор, уна йӧзкотырса удж нуӧдысь. Чужлӧма 1888’ вося вӧльгым 21’ лунӧ Нёбдін сиктын гӧль крестьянин котырын. Кӧкъямыс чоя-вокаысь медыджыдыслы сюрліс быдсяма удж, том зонка помалӧма Дереваннӧйын кык класса школа да уджавлӧма писарӧн Печӧра вожын. 1906’ воын мунӧма айыскӧд Уралса заводъясӧ нажӧвитчыны, сэсся веськалӧма лунвылӧ, Украинаӧ. Мӧд войтырлӧн вылыс культураыс да литератураыс ышӧдӧма том мортӧс гижны комиӧн. 1918’ вося юльын Виттор воӧ чужан муӧ да моз тӧлысьын нин «Зырянская жизнь» газет йӧзӧдӧ сылысь «Гӧрд звӧн» кывбур. Нёбдінса Виттор уджавліс уналаын, гижліс войяснас сьыланъяс, поэмаяс, кывбуръяс, драмаяс, проза. Уна гижліс ӧти лун олысь гижӧд, но йӧз паметьӧ кольӧма медводз лирикаа сьыланкывъясӧн, найӧ зэв ӧдйӧ вуджӧмаӧсь йӧзкостсаясӧ, шуам, «Югыд кодзув», «Ӧтчыд овлӧ», «Чужи-быдми сьӧд вӧр шӧрын», «Коми море».
Сылысь сьыланъяс сьылӧны тшӧтш перым комияс Коммуын. Куслытӧм гаж да серам сетӧны сылӧн «Райын» да «Инасьтӧм лов» тешъяс, Сюзь Матьвей коми ӧбича нуысь герой — шӧйӧвоштӧм, ас вылӧ лача кутысь, эновтчытӧм, пикӧ сюрлытӧм, мунӧ адысь-райысь («Адӧ ме эг шедӧдчы, Гажа муӧ мӧдӧдчи...»).
Нёбдінса Виттор медводдзаӧн пондіс гижны коми литература вылӧ критика, уна том гижысьлы восьтіс туй, велӧдіс гижны. Комынӧд воясӧ, Сталинлӧн культ кадӧ, Витторӧс пондісны мыжавны абутӧм мыжъясысь, лёкмысь олӧмыс эз сет нин сылы ловбисӧ гижны кызьӧд воясын моз. 1937’ вося йирым 7’ лунӧ сійӧс пуксьӧдӧны НКВД-саяс, подувтӧг мыжалӧны да ыстӧны Сибырӧ. 1943’ воӧ моз тӧлысьӧ сійӧ дзескыдінын кувсьӧма. Ӧнӧдз на морт оз тӧд сылысь гусӧ.
Комынӧд вояс помӧ сылысь небӧгъяссӧ соталісны, зілисны вуштыны нимсӧ йӧз паметьысь. Но йӧзыс сьылісны сыӧн лӧсьӧдӧм сьыланъяс, век видзисны «югыд кодзулӧс» юраныс. 19 во коми литератураысь сылысь нимсӧ вӧлі вуштӧма. Сӧмын 1956’ воын сійӧс бӧр бергӧдісны коми йӧзлы.
Илля Вась
Чужлӧма 1895’ вося ӧшым 27’ лунӧ Сыктывкар бердса Тентюков грездын, кык арӧса кольӧма батьтӧгыс. Ичӧтдырся зіль уджыс вӧчӧма сійӧс зіль да писькӧс велӧдчысьӧн, сыысь быдмас оз сӧмын кывбуралысь, но гырысь туялысь, финно-угровед. Велӧдчӧма Сыктывкарса велӧдчанінын, сэсся Тотьмаын велӧдысьясӧс дасьтан семинарияын. Семинарияас нин коми студентъяскӧд ӧтвыв котыртӧма кружок да пондӧма кывбуръяс лӧсьӧдавны, каникуласигас чукӧртлӧма йӧзкостса поэзия. Революцияясӧдз том морт гижӧ сарлы, озыръяслы паныд кывбуръяс, чуксалӧ коми йӧзӧс югыдлань, велӧдчыны. 1916’ воын сійӧс босьтӧны сар армияӧ тышкасьны германечьяскӧд. 1918’ воӧ Илля Вась воӧ бӧр чужанінас да пырӧ коми школаяслы велӧдчан небӧгъяс гижан уджӧ. 1919’ да 1920’ воясӧ сійӧ Гӧрд армияын, тышкасьӧ еджыдъяслы паныд, веськавлӧма полякъяслы пленӧ. 1922’ воӧ вӧвлӧм салдат пырӧ велӧдчыны Москваса университетӧ, сэсся 1925’ воын аспирантураӧ, ветлӧ водзӧ велӧдны рӧдвуж кывъяс Финляндияӧ да Венгрияӧ. Коми муысь сійӧ эз торйӧдчыв, йӧзӧдӧ велӧдчан небӧгъяс, лирикаа кывбуръяс, 1927’ воын, Йирымса революциялы дас во тыригкежлӧ, гижӧ «Мунӧны» поэма. Тайӧ поэмаыс Коми мулы сиӧм радейтана кыв, том йӧз мунӧны дорйыны чужан мусӧ еджыдъясысь. Коді оз тӧд сылысь кывъяс:
Дзордзав жӧ, Коми му, коляоз дзоридзӧн, Сьӧлаоз синъясӧн, гӧрд лежнӧг цветъясӧн!
Василий Ильич Лыткинӧс, комынӧд воясӧ том поэтӧс, кӧртвомаліс НКВД, ланьтӧдіс ветымынӧд воясӧдз, мыжалісны СОФИН делӧысь, быттьӧкӧ сійӧ кӧсйӧма путкыльтны Комиын Сӧвет ыджыдалӧм да сетны чужанінсӧ Финляндиялы. 1933’ воын чекистъяс Мӧскуаын йӧршитісны сійӧс дзескыдінӧ да мыжалісны думыштӧм, вӧвлытӧм мыжысь, сетісны куим во. Пукалӧма Ылі Асыввылын, Хабаровск крайын. Тӧлка морт, В.И. Лыткин эз во бӧр Комиӧ ни Мӧскуаӧ, воис Европа юкӧнӧ сӧмын 1938’ воын. Сэсся уна во уджавліс Уфаын, Чкаловын (Оренбургын), Рязаньын, велӧдіс пединститутъясын. Сэсся 1959’ воӧ, Сталин кулӧм бӧрын нин, вуджӧ Мӧскуаӧ, нэмсӧ сэсся туялӧ финн-йӧгра кывъяс, лоӧ профессорӧн. Кувсис Илля Вась 1981’ вося моз тӧлысь 27’ лунӧ. Дзебӧма Сыктывкарӧ.
Олігчӧжыс Илля Вась озырмӧдіс чужан кывсӧ, зілис гижны мичаа, шыльыда, уна выль кыв пыртӧмӧн, ёна вуджӧдліс-комиӧдліс, бӧръя каднас гижліс кызвынсӧ челядьлы.
Тигринья (кыв)
Тигринья ( ትግርኛ tigriññā, /tɨɡrɨɲa/) — тайӧ семит кыв, Эритреялӧн каналан кыв, Тиграй провинцияын (Эфиопия) официал кыв. Анбур — ፊደል fidel либӧ አቡጊዳ abugida.
Пси
Ψψ (важ эл. ψῖ [ˈpsiːˌ] либӧ ψεῖ [ˈpseː], эл. ψι [psi]) — эллин анбурлӧн кызь коймӧд шыпас. Шуанног — [ps]. Лыд пасйӧм — 700.
1920ʼ воясся коми культура
Тима Вень
Чисталёв Вениамин Тимофеевич нэмсӧ вӧвлі челядьӧс велӧдысь, ӧттшӧтш гырысь, мӧвпалысь морт, литературалы подув пуктысьясысь ӧти. Чужлӧма 1890’ вося йирым 20’ лунӧ Помӧсдінын, вӧлӧсьтса писар котырын. Велӧдчӧма школаясын Помӧсдінын, Дереваннӧйын, ёна кӧсйылӧма велӧдны челядьӧс. Кӧть Тотьмаса семинарияӧ коми зонмӧс абу босьтӧмны, сійӧ велӧдчӧма ачыс да 1908’ воын пырӧма велӧдны Пожӧгса школаӧ. Сэки нин Тима Вень гижӧма коми шыпаскуд да комиӧн челядьлы лыддьысян небӧг. Но нинӧм, дерт, сардырся кадӧ сылысь эз йӧзӧдны. Сэсся том мортӧс босьтӧны тышкасьны германечьяскӧд, веськавлӧма Украинаӧ. Тайӧ ветлӧмыс унатор вылӧ сылысь синъяссӧ восьтӧма. Революцияяс бӧрын, 1918’ восянь 1933’ воӧдз, олӧ да уджалӧ Помӧсдінас, ёна гижӧ — кывбуръяс, висьтъяс, пасйӧдъяс, поэмаяс.
Пси
Видзӧдӧй тшӧтш
Ѱ
1920ʼ воясся коми культура
Тима Вень
Тима Вень унаторйӧн вӧлі матыс философ дорӧ, му уджалысь синъясӧн сійӧ аддзис ас гӧгӧрсьыс чужан мулысь, вӧр-валысь, ас войтырлысь мич, гажлун, кыпыдлун. Сійӧ гижліс: Лӧсьыд, гажа зэв Овны му вылын! Долыд сьӧлӧмлы Овны тулысын!
1929’ воын сійӧ гижӧ коми литератураын медбур «Трипан Вась» висьт. Сэні пыдіа, психология боксянь стӧча серпасалӧма тшыг кадӧ кӧдзны кайлысь крестьянинӧс. Гӧрӧм-кӧдзӧм, турунасьӧм бӧрын Трипан Вась гортӧ бӧр кывтігас кувсьӧ. Тайӧ уджалысь коми мортлы кып, Трипан Вась эскӧ аслыс, аслас вынӧ, олӧ аскиа лунӧ лача кутӧмӧн, зумыда да падъявтӧг. Ӧти Ен сылӧн эм — ас вылӧ удж.
Тима Вень комиӧн гижысь ыджыд мастер, стилист, збыль коми классик. Та вылӧ видзӧдтӧг Тима Веньӧс сісьтісны-бырӧдісны дзескыдінын. 1937’ вося вӧльгым 27’ лунӧ сійӧс пуксьӧдісны контрреволюция удж нуӧдӧмысь быттьӧ. 1939’ воын сійӧс пуксьӧдісны 3 во кежлӧ. Висьӧмъясысь гижысь кувсьӧма 1939’ вося йирым 13’ лунӧ. 1956’ воын сійӧс реабилитируйтӧмаӧсь.
Нимтылісны асьнысӧ коми ногӧн
Кызьӧд вояс коми йӧзлы, культуралы, дзоньнас коми оласноглы — кыпалан-туан да дзордзалан кад. Тайӧ тӧдчӧ яръюгыда тшӧтш сыысь, мый коми йӧзысь унаӧн асьнысӧ пондісны сэк нимтыны эз роч ног, шуам Савин Виктор Алексеевич, а лӧсьӧдлісны коми нимтаннога шуӧмъяс — Нёбдінса Виттор. Ӧд коми сиктын важӧн дай ӧні на йӧзыс шыасьӧны ӧта-мӧд дорас оз официальнӧя, ним-вичӧн, овӧн, а вӧдитчӧны сиктса нимтӧмӧн (Савӧ Наталь, Петыр Вась). Збыльысьсӧ коми ногӧн тадзи эськӧ колӧ. Кызьӧд воясӧ коми гижысьяслы, веськӧдлысьяслы дӧнзьымӧн лоӧма роч ногӧн нимтысьӧмыс, найӧ казялӧмаӧсь нэмӧвӧйся озырсьыс-озыр коми нимъяс. Со кыдзи Нёбдінса Виттор «Менам томкадся олӧм» гижӧдын лыддьӧдлӧ ассьыс чужанвужсӧ: «Ме ачым — Виттор. Код Виттор? — Ӧльӧш Виттор. Код Ӧльӧш? — Ӧньӧ Ӧльӧш. Код Ӧньӧ? — Ӧнись Ӧньӧ. Код Ӧнись? — Лева Ӧнись. Код Лева? — Трӧш Лева. Код Трӧш? — Педь Трӧш. Код Педь? — Аврам Педь. Код Аврам? — Сава Аврам. Код Сава? — Кузь бива вотлук... Мый лоӧ «вотлукыс» — ме ачым ог тӧд». Ӧти сиктъясын мортсӧ нимтылісны айяс сертиыс (мам сертиыс, эз кӧ вӧв «официальнӧй» айыс), мукӧдлаын — орд сертиыс, кутшӧмкӧ важ ай либӧ энь ним серти, либӧ прӧзванньӧ серти (Куран Валя). Кызьӧд воясся газет-журналъясӧ, коми литератураӧ кольӧма уна сё коми ногса нимталӧм, на пиысь унаӧн тӧдсаӧсь миянлы. Асьнысӧ йӧзыс нимтылӧмаӧсь чужанін сертиыс (Нёбдінса Виттор — В. Савин), Луздор Вась — В. Юхнин), айним сертиыс (Илля Вась — В.И. Лыткин, Тима Вень — В.Т. Чисталёв), орд ним да мукӧд прӧзванньӧ сертиыс (Изъюр Иван — И. Изъюров, Ичӧт Иван — И. Сажин), ним-ов-вичсӧ дженьдӧдӧм серти (Иливапыс — Илья Иванович Пыстин, Мивашеков — Михаил Иванович Шестаков), роч ов комиӧдӧм серти (Юсь — Михаил Лебедев). Унаысь йӧзыс асьнысӧ серпасавлісны ӧбичаныс серти, шуам, Биа Ӧгыр (Я.И. Чупров), Чард (А.Н. Надеев), Варыш (А.А. Маегов), Жугыль (Н.П. Попов), Жан Морӧс (И.Т. Чисталёв). Вӧліны тшӧтш зэв аслыссяма ногӧн лӧсьӧдӧм мӧд нимъяс. Сідз, челядьлы коми гижысь Ю.А.Попова гижсьылӧма Войт нимӧн. Збыльысьсӧ кӧ ӧд, ХIХ нэмсянь нин коми литератураын тайӧ традицияыс кыссьӧ, шуам, Иван Куратовлӧн вӧлі Гугов мӧд ним, Георгий Лыткинлӧн вӧлі Ёгуш, Каллистрат Жаковлӧн вӧлі Палалей Кале. Нелямынӧд вояссянь рочмӧдан нырвизьыс лоӧма сэтшӧм ён, мый гижысьяс, дзоньнас коми интеллигенция дугдӧма нимтыны асьнысӧ коми ногӧн, ӧнӧдз выналӧ роч ногса нимтанног.
Йот (эллин шыпас)
Ϳϳ (jot) — эллин анбурлӧн шыпас: Сідзжӧ Ϳ вӧдитчисны XIX нэмӧ. Шуанног — [j].
1814-ӧд во
1814 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
Важ сампи
Ͳͳ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ts] либӧ [ss].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ϡ
Нёбдін (Кӧрткерӧс район)
Нёбдін (Небдино) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Нёбдін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Шо
Ϸϸ (sho) — эллин анбурлӧн шыпас, бергаліс бактрия кывйын (бырӧм иран кыв ӧнія Шӧр Азияын, Афганистанын да Пакистанын). Шуанног — гашкӧ, [ʃ].
Видзӧдӧй тшӧтш
Þ
Гуарани (кыв)
Гуарани (Avañe'ẽ, Guaraní) — Парагвайын (официал испанкӧд), Боливияын да Аргентинаын (Коррьентес да Мисионес провинцияясын) кыв. Анбур — латин (achegety, ашегеты).
Гуарани анбур
Ӧткымын гижысьяс CH пыдди гижӧны X, мӧд G̃A, G̃E, G̃I, G̃O, G̃U, G̃Y пыдди гижӧны GÃ, GẼ, GĨ, GÕ, GŨ, GỸ.
Пример
Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapyty'yre ha eteîcha tekoruvicharenda ha akatúape jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporâva ha ivaíva, tekotevê pehenguéicha oiko oñondivekuéra.
Климов Василий Васильевич
Олан туй
Василий Климов чужӧма 1927-ӧд вося рака тӧлысь 20-ӧд лунӧ Урал обласьтысь Кудымкар районын Пешнигорт сиктсӧвет улӧ пырысь Заречнӧй Пешнигорт грездын (ӧні — Перым Коми кытшын Кудымкар районса Заречнӧй Пешнигорт грезд).
1934—1941 воясӧ велӧдчӧма Пешнигортса школаын, сэсся ӧти во Кудымкарса педагогика училишӧын. Куим во уджалӧма колхозын. 1944—1952 воясӧ служитӧма Сӧветскӧй Армиаын. Гортас воӧм бӧрын уджалӧма гидротехникӧн Кудымкарса гидрометеостанциаын. Та кадӧ жӧ босьтчӧма велӧдчыны рытъя школаын, мый помалӧма 1955 воын; сэсся помалӧма Кудымкарса педагогика училишӧ.
Небӧг лэдзанінын уджалігӧн 1969—1971 воясӧ велӧдчӧма Москваын Вылыс литературнӧй курсъясын, а сы бӧрын водзӧ редакторалӧма небӧг лэдзанінын.
1974—1987 воясӧ В.В. Климов уджалӧма литературнӧй консультантӧн Перым-Коми кытшса литература котырын.
Кулӧма 2020-ӧд вося косму тӧлысь 1-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Литератураӧ Василий Васильевич воӧма 1950-ӧд вояс помын. 1956—1957 воясӧ сійӧ вӧлі пырӧ литература кружокӧ, мыйӧн веськӧдлӧма поэт М.Вавилин. Радиовешание редакциаын уджалігӧн босьтчӧма чукӧртны фольклор. 1956 воын Перы-Коми кытшса газет йӧзӧдӧма сылысь медводдза кывбуръяссӧ: «Арся гаж» да «Гожся рытӧн».
1966 восянь Василий Климов СССР-са гижысь котырын. Тайӧ кадӧдзыс удитӧма йӧзӧдны некымын небӧг: «Чайдӧм ув» (1960), «Пашко менам дона» (1962), «Виль няньсов» (1963), «Кӧчлӧн гӧснеч» (1964), «Сизимок» (1965), «Ошпель – медвежье ухо» (1960).
1968 воын гижӧма «Гавкалӧн бедь» повесьт.
Медводдза гижӧдъясас В.В. Климов гижӧ коллективизациа йылысь. Петкӧдлӧ, мый революция бӧрся кадӧ сиктын олӧм вӧлӧма абу кокниджык Гражданскӧй тышысь.
Василий Климов гижӧма кывбуръяс, вӧр-ва йылысь ичӧт миниатюраяс, висьтъяс. Климов дасьтӧма фольклор висьтъяс подулын Кудым-Ош да Пера-багатыр йылысь гижӧдъяс.
1980-ӧд воясӧ дасьтӧма кык небӧг: челядьлы висьтъяс да кывбуръяс да «Квать юӧр» кывбур чукӧр, найӧ петӧмаӧсь перым-коми да рочӧн. Та кадӧ жӧ гижӧма пьесаяс, кодъяс пырӧмаӧсь ӧтувъя чукӧръясӧ.
Гижӧдъяссӧ вуджӧдӧма коми, роч да удмурт кывъяс вылӧ, найӧ петавлӧмаӧсь Москваын, Сыктывкарын да Ижкарын.
Туясян уджъяс
1960 воын В.Климовлӧн петӧма «Коми-Пермяцкой народной устнопоэтической творчество» небӧг. 1980-ӧд воясӧ сійӧ дасьтӧма фольклорысь 3 чукӧр.
В.Климов туялӧма иннимъяс, кывкӧртӧд пыдди йӧзӧдӧма «Мый висьтасьӧны Пармаись ниммез» небӧг (1971).
Moonsorrow
Moonsorrow (англ. Тӧлыся жугыльлун) — Суоми Муса метал группа. Пансьӧма 1995 воӧ Хельсинкиын.
Алеут кыв
Алеут кыв (Unangam Tunuu, Унáҥам Тунý) либӧ унанган кыв — Алеут да Командор діяс вылын эскимос-алеут кыв.
Латин (1930-ӧд вояс)
a в c d ʒ e ә f g h i ь j k l ļ ł m n ŋ o p q r r s t u v w x ƶ
Сампи
Ϡϡ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергалӧ сӧмын лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 900.
Кулижников Павел Александрович
Кулижников Павел Александрович (1994) — Россияса конькиӧн котралысь, Россия спортса мастер, 500 метра вылӧ ставмирса чемпион (2015 во).
Олун туй
Павел Кулижников чужис Коми муын Вӧркута карын 1994 вося косму тӧлысь 20-ӧд лунӧ.
Спортын туй
Конькиӧн котравны кутіс 12 арӧссянь Коломна карын. Медводдза тренерӧн лоис Дмитрий Дементьев. 2012 воын юниоръяс пӧвстын ставмирса чемпионат вылын зарни да эзысь босьтӧм бӧрын Кулижниковлӧн допинг-проба дырйи сюрис вӧдитчыны позьтӧм препарат метилгексанамин. Сылысь став вермӧмсӧ киритісны, асьсӧ кык во кежлӧ вештісны ордйысьӧмъясысь (2014 вося рака тӧлысьӧдз).
2014-2015 вося сезонын Ставмирса Кубоклӧн 1-дза этапын (Обихироын) вермис 1000 метра вылын; 500 метра вылын вӧлі мӧдӧн (медводдза лунас) да медводдзаӧн. Мӧд этапын Сеулын вермис 1000 метра вылын да кыкысь 500 метра котӧртігӧн.
Павел Кулижников пырӧ конькиӧн котралӧм кузя Россияса сборнӧйӧ. Тренируйтчӧ Дмитрий Дорофеев дорын, олӧ Коломнаын.
Пезмӧг (Кӧрткерӧс район)
Пезмӧг (Пезмег) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Пезмӧг сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Важ коппа
Видзӧдӧй тшӧтш
Ϟ
Кузебай Герд
Кузебай Герд (удм. Кузебай Герд, мӧд гусянимъяс К. Андан, Адями, Эмезь, Ида Сюмори, Кузьма Павлович Чайников) (1898–1937) – нималана удмурт гижысь, поэт, вуджӧдчысь, велӧдысь, фольклор да кыв туялысь.
Сан (эллин шыпас)
Видзӧдӧй тшӧтш
Σ
Латин M
Кирилл М
Коппа
Ϟϟ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергалӧ сӧмын лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 90.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ϙ
Ельцова Елена Власовна
Ельцова Елена Власовна (1979) — коми кывбуралысь, Россияса гижысь котырö пырысь (1998), коми литература туялысь, филологияса кандидат (2009).
Гижан удж
Е.В. Ельцова гижö Алёна Ельцова ним улын. Медводдза кывбуръясыс петiсны 1993 воын «Войвыв кодзув» журналын. Йӧзӧдчӧма сiдзжӧ «Арт», «Карелия», «Север», «Сятко», «Ончыко», «Парма» журналъясын, фин да венгер журналъясын.
Кывбуръяссö вуджöдлiсны роч, эст, фин, мари, мордва, венгер, узбек да англия кывъяс вылö. Алёна Ельцова ачыс сідзжӧ комиӧдӧ роч, удмурт, фин, эст, вепс да мукӧд кывбуралысьясӧс. Босьтчӧма гижны ритма проза.
Кывбуръяс вылас гижöны сьыланкывъяс Григорий Игнатов, Алексей Ген да мукöд.
«Кодзула зэр» кывбур чукӧр шуӧма комиӧн йӧзӧдӧм 2016-ӧд вося медбур небӧгӧн.
Туясян удж
Диссертациясö дорйӧма 2009-ӧд воын Н.П. Огарёв нима Мордва канмуса университетын. Кандидатскöй диссертациялöн темаыс — «Ритмическая организация произведений В.Т. Чисталева».
1813-ӧд во
1813 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Дигамма
Ϝϝ (ϝαῦ waû либӧ δίγαμμα dígamma) — важ эллин анбурлӧн шыпас. Шуанног — [w]. Лыд пасйӧм — 6.
Видзӧдӧй тшӧтш
F
Ͷ
1811-ӧд во
1811 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
1810-ӧд во
1810 (Сюрс кӧкъямыссё дасӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
1812-ӧд во
1812 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ середасянь.
1809-ӧд во
1809 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
Кулӧмъю (Эжва вож)
Кыв туялысь Туркин Адольф Иванович чайтöм серти, кулöм кыв артмöма обдорса йöгра кывъясысь, кодлöн вежöртасыс «чериа ю»: манси хул, ханты кул "чери"; -öм / -ом – суффикс.
Сиктсаяс чайтöны, мый ю ним артмö кулöмысь (роч: мережа, ставная сеть), кодöн кыйöны чери.
Юын эм сын, кельчи, ёкыш, йӧрш.
Ва ресуръяслöн Федеральнöй агентство дасьтöма Россияса ваовмöс районируйтöмлысь геоинформационнöй система:
Маджа (Кӧрткерӧс район)
Маджа (Маджа) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Маджа сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Сикт пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын. Маджасянь Кӧрткерӧс юрсиктӧдз 10 км, Сыктывкар юркарӧдз 40 км.
Finntroll
Finntroll — Суоми Муса швед кывйӧн сьылан метал группа. Пансьӧма 1997 воӧ Хельсинкиын.
Кони (Княжпогост район)
Кони (Кони) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Туръя сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Тигре (кыв)
Тигре ( ትግረ tigre либӧ ትግሬ tigrē, Суданын ኻሳ Xasa, араб الخاصية ḫāṣiyah) — тайӧ Эритреяын да Суданын семит кыв. Анбур — ፊደል fidel либӧ አቡጊዳ abugida. Мукӧддырйи мусульманаяс гижӧны араб анбурӧн.
Памфилияса дигамма
Ͷͷ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергаліс памфилияса сёрнисикасын. Шуанног — [v].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ϝ
Вомын (Кӧрткерӧс район)
Вомын (Вомын) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Вомын сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Паршукова Екатерина Александровна
Паршукова Екатерина Александровна (1997) — Комиысь том лыйсьысь-спортсмен, войтыркостса тшупӧда спорт мастер (2015).
Олан туй
Екатерина Паршукова чужис Кулӧмдін районса Тымсер посёлокын 1997 вося сора тӧлысь 5-ӧд лунӧ.
Спортын туй
Тренируйтчӧ бать Александр Паршуков веськӧдлӧм улын.
Комиын сьылысьяс
Комиын сьылысьяс – Коми муын чужӧм да Коми Республикаса сьылысьяслӧн лыддьӧг.
Додз (Кӧрткерӧс район)
Додз (Додзь) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Додз сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Додз пукалӧ Эжва юлӧн шуйга берегас.
Стигма (эллин шыпас)
Ϛϛ — важ эллин анбурлӧн шыпас. Бергалӧ сӧмын лыддьӧмын, лыд пасйӧм — 6.
История
Шыпас артмӧма кыдзи лигатура ΣΤ στ, либӧ курсив Ϝ.
Видзӧдӧй тшӧтш
ς
Кирилл Ѕ
Латин S
Ϝ
Торлопов Станислав Анфимович
Торлопов Станислав Анфимович (1936—2015) — коми серпасалысь.
Олан туй
Станислав Торлопов чужӧма 1936-ӧд вося йирым тӧлысь 12-ӧд лунӧ Москваын, кӧні сылӧн бать-мамыс вӧліны курсъяс вылын. 1953—1958-ӧд воясӧ велӧдчӧма Костромаса художественнӧй училишӧын. 1958-ӧд восянь олӧ Сыктывкарын, уджалӧ Художественнӧй фондын.
Кулӧма Сыктывкарын 2015-ӧд вося рака тӧлысь 3-ӧд лунӧ;, гуалӧма Сыктывкарын жӧ.
Серпасасьӧм
С.А. Торлопов тшӧкыда серпасаліс Войвыв: Печора да Войвыв Урал, Арктика да Кӧла кӧдж. Тані чужисны пейзажъяс, тані паныдаліс серпасъясыслы да портретъясыслы геройясӧс. 1960—1980-ӧд воясӧ некымынысь ветлӧма геологъяскӧд экспедицияӧ Печора ковтысӧ, Войвыв Уралӧ да Арктикаӧ.
Выль уджъяс чужӧмаӧсь суйӧр сайӧ ветлӧм бӧрын. Аслыспӧлӧсӧн петкӧдчӧма Вьетнам. 1975 да 1976-ӧд воясӧ Вьетнамӧ ветлӧм бӧрын С. А. Торлопов дасьтӧ этюдъяс, портретъяс да серпасъяс чукӧр. Тадзи жӧ чужӧмаӧсь серпас чукӧръяс Литва, Болгария, Польша да Германияӧ ветлӧм бӧрын.
СССР-са серпасалысьяслӧн котырӧ пырысь (1967); Петровскӧй наукаяс да искусствояслӧн академияӧ пырысь.
Сылысь уджъяссӧ видзӧны Третьяков нима канму галереяын да Россияса некымын регионса музеях, Россияса да суйӧрсайса асшӧр коллекцияясын.
Конго (кыв)
Конго (kikóóngó), сідзжӧ киконго, креол формаын — китуба (Kituba, Monokituba, Kikongo ya Leta) — тайӧ Демократия Конго Республикаын, Конго Республикаын да Анголаын банту кыв. Анбур — латин, корсюрӧ мандомбе.
Конго анбур
Анголаын сідзжӧ m̀ да ǹ
Лингала (кыв)
Лингала (Lingála), гежӧда нга́ла — тайӧ Демократия Конго Республикаын, Конго Республикаын, Шӧрвыв Африкаса Республикаын да Анголаын банту кыв. Анбур — латин, корсюрӧ мандомбе.
Керӧс (Кӧрткерӧс район)
Керӧс (Керес) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Керӧс сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Керӧс пукалӧ Эжва юлӧн шуйга берегын.
Айму вӧсна Ыджыд тыш
История
2016 вося косму 30-ӧд лунӧ Россияса оборона министрӧс вежысьлӧн отсасьысь, Россияса военно-историческӧй котырлӧн Шӧр сӧветӧ пырысь генерал-майор Александр Кириллин юӧртіс, архивъяс уна во чӧж туялӧм бӧрын мый Айму вӧсны Ыджыд тышын СССР воштіс 8 миллион 866 сюрс 400 морт (усьӧмаяс, пленӧ веськалӧмаяс да юӧртӧг вошӧмас). Немеч пленысь бӧр воӧма 1,8 млн морт. Война кадӧ немеч армия воштӧма 6,7 млн мортӧс.
Коми му Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ
Война мӧд лунас нин тыш вылӧ кутісны босьтны запасӧ гижлӧм военнообязаннӧйъясӧс. Коми АССР-са военкоматъясӧ медводдза вежонас вӧлі вайӧма армияӧ босьтӧм 2 сюрс гӧгӧр заявление. Республикаса военкоматъяс пыр Айму дорйыны мӧдӧдчӧма 169,6 сюрс морт, на пиысь 100 сюрс гӧгӧр пукалысь.
Комияс тышкасисны став фронтса 25 дивизияын. Асьнысӧ нимӧдісны 263 стрелковӧй дивизия, 24-ӧд Самара-Ульяновск Гӧрд дӧрапаса стрелковӧй дивизия (тышкасис Рытыввыв, Калинин, Сталинград, 4-ӧд Украинаса, 1-дза Украинаса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 14-ӧд лунӧ Берлин дорын), 28-ӧд Гӧрд дӧрапаса Невельса стрелковӧй дивизия (тышкасис Калинин, Балтикабердса, 2-ӧд Балтикабердса фронтъясын, тышъяс помаліс ода-кора тӧлысь 9-ӧд лунӧ Бухарест улын, кор вӧлі Вылыс Главнокомандование Ставка бердын).
Айму вӧсна Ыджыд тышъяс дырйи фронтъясын тышкасис кык сюрс сайӧ ныв Коми муысь. Изьва да Усва районъясын вӧлі лӧсьӧдӧма кӧр баталёнъяс: 4 сюрс сайӧ кӧръясӧн война вылӧ мунісны 800 кӧр видзысь да ветеринар. Найӧ тышкасисны сэні, кӧні оз вермы вӧлі мукӧдсикас транспорт. Кӧръяслы да йӧзлы ковмис мунны 1150 километр 40 градус кӧдзыд дырйи.
Коми Республикаысь уна йӧз вӧліны нималана военачальникъясӧн. Генерал-лейтенант Д.Г. Дубровский (Сивков) вӧлі фронтын военнӧй сӧветӧ пырысьӧн, гвардиса полковник Н.В. Митюшев командуйтіс «Катюша» миномётнӧй полкӧн, С.И. Турьев — дивизияӧн, М. Осипов, А. Жилин - танкъяса бригадаясӧн, Иван Выборов да Николай Митюшев — полкӧн. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ асьсӧ бура петкӧдлӧмысь да повтӧмлунысь Коми АССР-ысь 25 мортлы сетӧма Сӧветскӧй Союзса Герой ним.
1941 воын промышленносьт петкӧдліс выль тшупӧдъяс. Кер вӧлі пӧрӧдӧма 1,7 млн. куб. метр вылӧ унджык, на лыдын 1 млн. куб. метр война могъяса кер. 1940 во серти кык пӧв унджык лэдзӧма прӧдукция, ёнджыкасӧ выльсикасторъяс. 1942 воын нин вӧр овмӧсъяс вӧчалісны лыжияс, Чилимдінса замша заводын кутісны вӧчны авиациялы аслыссикас замша.
Изьваын са заводын П. Палкин веськӧдлӧм улын панісны лэдзны керамикаысь горелкаяс. Горелкаяс вӧчӧм могысь сырьё корсигӧн мыждӧм геолог В.А. Калюжный аддзис гӧра чукӧрын титан. Кӧрттуй пос вӧчигӧн кӧрт пыдди кутісны вӧдитчны пуӧн. Войвыв Печора кӧрт туйлы вӧлі вайӧма Москваын Сӧвет дворечлы дасьтӧм конструкцияяс, а сідзжӧ Москва-Волга канал вомӧн кӧрт послы дасьтӧмторъяс. Коми муын ёна вӧлі бурмӧдӧма кӧрт туй, мый сетіс позянлун унджык нуны Вӧрткутаысь изшом, кер да мукӧдтор. 1943 воын немечьяс шыбитісны Коми муӧ диверсант чукӧр, медым бырӧдны Печора вомӧн кӧрттуй поссӧ, но тайӧ котырсӧ вӧлі кыйӧма.
Коми АССР-ысь унатор вӧлі нуӧны Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ. «Ухтакомбинатом» война кадӧ кык пӧв содтіс мусир перйӧм; 1945 воын вӧлі перйӧма 172,5 сюрс тонна. Термическӧй саысь вӧлі вӧчӧны сэсся унасикас резина.
Ӧдйӧ сӧвмис Печора изшом бассейн, кытысь изшом муніс Войвыв саридз флотӧ, Ленинградӧ, Кировӧ, Горькийӧ, Москваӧ. Айму вӧсна Ыджыд тыш кадӧ вӧлі вӧчӧма 29 выль шахта Воркутаын да Интаын, на пиысь 12-сӧ кутісны уджӧдны. 1945 воын «Воркутауголь» вӧлі перйӧ 2,2 млн. тонн изшом.
Уна мужичӧйӧс вӧлі босьтӧма война вылӧ. Та вӧсна чиніс кер пӧрӧдӧм. 1940 воын кӧ Коми АССРысь вӧлі петкодӧма 6,8 млн. куб. м., 1944 воын — сӧмын 4,2 млн. Вӧр вӧлі мунӧ СССР-са 40 заводӧ.
Война кадӧ, 1940 восянь 1945 воӧдз, 19 пӧв содіс Коми АССР-ын мастерскӧй да цех лыдыс. Сэні вӧчисны армиялы да йӧзлы коланаторъяс: кӧм, пась, шапка, кепысь да с.в. Сыктывкарын кыпӧдӧма вӧлі кучикысь кӧм вӧчан комбинат, кӧні вурисны 100 сюрс кӧмӧдз. Коми АССР-ын вӧлі лэдзӧны 400 гӧгӧр вӧчастор.
1940 воын кӧ колхозъясын уджаліс 100,4 сюрс морт, 1944 воын — сӧмын 82,4 сюрс. Ковмис колхозын удж кыдзи вӧчны мукӧдтор: пӧрӧдчыны да кылӧдчыны, новлыны груз и с.в. Колхозъясын война кадӧ вӧлі уджалӧны 10-11 час, бырӧдісны отпускъяс. Уджалісны тшыг нисьӧ пӧт, эз тырмы техника да уджалысь ки. Та вылӧ колхозъяс вӧлі сетӧны унджык прӧдукция — 12 сикас видз-му да пемӧс видзантор.
Война кадӧ Комиысь колхозъяс сетісны канмулы 47,3 сюрс тонна тусь, 89 сюрс тонна картупель, 15,5 сюрс тонна овош, 14 сюрс тонна яй, 25,6 сюрс тонна йӧв; уна вурун, кучик, дона ку. Уна миллион шайт йӧзыс чукӧртісны, медым вӧчны «Коми колхозник» да Коми АССР нима танковӧй колоннаяс, «Печораса комсомолец» да «Коми пионер» авиакотыръяс, торъя танкъяс да самолётъяс. Коми АССР-са олысьяс Оборона фондӧ 59,1 млн. шайт, сдайтісны 4800 скӧт юр, 202 тонна тусь, 236 сюрс литра йӧв, 126,4 сюрс тонна овош.
Гыыз (кыв)
Гыыз ( ግዕዝ Gəʿəz, [ɡɨʕɨz]), сідзжӧ геэз, гыэз, гыз — тайӧ бырӧм (XIII нэмӧдз) Эфиопиялӧн семит кыв, эфиопияса христиана вичкоын официал кыв.
Пример
ቃለ፡ በረከት፡ ዘሄኖክ፡ ዘከመ፡ ባረከ፡ ኅሩያነ፡ ወጻድቃነ፡ እለ፡ ሀለው፡ ይኩኑ፡ በዕለተ፡ ምንዳቤ፡ ለአሰስሎ፡ ኲሉ፡ እኩያን፡ ወረሲዓን።
Ḳāla barakat za-Hēnok zakama bārraka ḫirūyāna waṣādiḳāna ʾila halaw yikūnū baʿilata mindābē laʾasaslō kʷīlū ʾikūyān warasīʿān
Мордін (Кӧрткерӧс район)
Мордін (Мордино) – Коми Республикаса сикт, Кӧрткерӧс районысь Мордін сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Зарни Ань (ансамбль)
Зарни Ань – коми войтырлысь шыладсö да сьыланкывъяссö петкöдлысь öнi кадся Коми Республикаса ансамбль.
История
«Зарни Ань» ансамбль артмис 1996 вося кӧч тӧлысьӧ Сыктывкарын кыдзи фольклорно-этнографическӧй котыр. Веськӧдлысьыс – Михаил Бурдин.
Ансамбль вӧзйӧ коми йӧзкостса шылада ворсанъяса фольк стиля сьыланъяс. Сьыланкывъясыс подуласьӧны важся коми сьыланъяс вылӧ.
1807-ӧд во
1807 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
1808-ӧд во
1808 во – Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Пантелеева Серафима Васильевна
Олан туй
1869 во пансигӧн С.В. Пантелеева бӧр мунӧма Петербургӧ. Сьӧм судзсьытӧмла босьтчӧма гижны журналъясӧ статьяяс да вуджӧдны роч вылӧ суйӧрсайса литература (Жуль Вернлысь «Путешествие к центру земли» роман).
Петербургын кывзылӧма народникъяслӧн тӧдчана идеолог Лавровлысь история да математикаысь, Бутлеровлысь химияысь лекцияяс. Та йылысь гижлӧма «Из Петербурга в Цюрих» казьтылӧмъяс. 1870-ӧд воясын Цюрихын шедӧдӧма медицинаысь тӧдӧмлунъяс. Туясян удж йӧзӧдӧма Германияын медицина журналын.
С.В. Пантелеева вӧлӧма аньяслӧн ӧткодь инӧд кузя Россия лигаса вице-председательӧн, «Российские ведомости» газетса корреспондентӧн.
1804-ӧд во
1804 во – Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
1806-ӧд во
1806 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Воляпук (кыв)
Воляпук ӧтмунӧмлӧн веськӧдлысьяс
Тайӧ воляпук ӧтмунӧмлӧн веськӧдлысьяслӧн (сідз шусяна «Cifals») лыддьӧг:
1805-ӧд во
1805 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
1803-ӧд во
1803 во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
XIX нэм
XIX нэм (Дас ӧкмысӧд; 19-ӧд) — Григорий календар серти пансьӧ 1801 воын да помасьӧ 1900 воӧ.
1859-ӧд во
1859 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
1802-ӧд во
1802-ӧд (Сюрс кӧкъямыссё кыкӧд) во – Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
1856-ӧд во
1856 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ воторниксянь.
Нестерова Алёна Николаевна
Нестерова Алёна Николаевна (1985) — том коми гижысь. Нывдырся овыс — Старцева. Йӧзӧдчывлӧ «Алёна Старцева» гусяним улын.
Олан туй
Алёна Старцева чужӧма Кӧрткерӧс районса Ыджыдвидз сиктын 1985-ӧд вося вӧльгым тӧлысь 18-ӧд лунӧ. Помалӧма ыджыдвидзса школа, Сыктывкарса канму университетса фин-йӧгра факультет «национальнӧй филология» специальносьт серти. Уджавлӧма коми кыв велӧдысьӧн, С.Я. Маршак нима Коми Республикаса вужвойтырлӧн челядьлы небӧгаинын краеведение юкӧнса веськӧдлысьӧн. 2021-ӧд вося кӧч тӧлысь 1-дза лунсянь — челядьлы «Би кинь» журналса шеф-редактор.
Гижан удж
Ас кадӧ сійӧ вӧлӧма том авторъяслӧн республикаса семинаръяс вылын, пырӧ литературнӧй котырӧ, мыйӧн веськӧдлӧ коми поэт Елена Афанасьева. 2011-ӧд воын Алёна Старцевалӧн петӧма «Лолыштӧм» кывбур чукӧр, 2015-ӧд воын — «Тувсов синва» кывбура небӧг.
Пырӧ Россияса гижысь котырӧ 2020-ӧд восянь.
Лёна лун
Лёна лун (Елена Равноапостольная) - вичкоса гаж, пасйӧны лӧддза-номъя тӧлысь 3 лунӧ.
1857-ӧд во
1857 (Сюрс кӧкъямыссё ветымын сизимӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
Лёна лун
Лёна лун либӧ Елена лун вӧлі сура празьникӧн Койгорт районса Ужга сикт улӧ пырысь Буздубово грездын.
Тайӧ лун кежлӧ му вылӧ лэдзӧны нин став градвыв пуктассӧ: картупель, кушман, сёркни, морков, лук.
Пӧрысь йӧз висьталӧны кӧчан рӧссада вирич вывсянь муӧ лэдзӧм йылысь. Медым кӧчаныс быдмас гырыся, кагаӧс увлань юрӧн муӧ дзумгылӧны да шуӧны: «Кутшӧм тэнад кыз юрыд, мед сэтшӧм жӧ капуста быдмӧ!»
1858-ӧд во
1858 (Сюрс кӧкъямыссё ветымын кӧкъямысӧд) во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
1853-ӧд во
1853 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
1854-ӧд во
1854 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ вежалунсянь.
1852-ӧд во
1852-ӧд (Сюрс кӧкъямыссё ветымын кыкӧд) во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
1849-ӧд во
1849 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
1848-ӧд во
1848 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ субӧтасянь.
1846-ӧд во
1846 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ четвергсянь.
1855-ӧд во
1855 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Есева Валентина Васильевна
Есева Валентина Васильевна (1923—1990) — нималана коми сьылысь, Коми АССР-са народнӧй артистка (1967).
1851-ӧд во
1851 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
Есева Валентина Васильевна
Олан туй
Валентина Есева чужӧма 1923-ӧд вося ода-кора тӧлысь 1-ӧд лунӧ Усть-Сысольскын. Челядь дырйиыс ветлӧдлӧма Сыктывкарса пионер керкаӧ сьылысьяслӧн кружокӧ. 1938-ӧд восянь сьылӧма Коми АССР-са сьылан да йӧктан ансамбльын (30 во чӧж!! — ӧні «Асъя кыа» ансамбль), Концертно-эстраднӧй бюроын, а сэсся Филармонияын. 1957-ӧд вося сьылӧма да гастролируйтӧма «Эжва» эстраднӧй ансамблькӧд (веськӧдлӧ — верӧс да шылад тэчысь Вацлав Мастеница).
Кулӧма 1990-ӧд вося тӧвшӧр тӧлысь 9-ӧд лунӧ Сыктывкарын. Гуалӧма Сыктывкарын Шӧр шойна вылын аслас верӧс, шылад тэчысь Мастеница Вацлавкӧд.
Сьылан удж
Валентина Есева йылысь вӧлі нимкодьпырысь шуӧны — «миян коми колипкай», «коми Лидия Русланова да Валентина Зыкина». Сылысь мича гӧлӧссӧ — меццо-сопрано — тӧдіс став Коми му. Сылӧн сьыланкывтӧг эз коль ни ӧти концерт. Медмича сьыланкывъясысь ӧти — «Коми ань» (кывъясыс — Юшков Геннадий Анатольевич), кодӧс шуӧны коми аньяслы гимнӧн.
Коми сьыланкывъяс кындзи, В.Есевалӧн репертуарын вӧлі удмурт, карел, роч да болгар сьыланкывъяс.
Коми Республикаса «Коми гор» фототекаын сылӧн эм 200 сайӧ сьыланкыв.
1972-ӧд воын «Мелодия» фирма лэдзӧма «Поёт Валентина Есева» грампластинка. 1981-ӧд воын воын вӧлі сетӧма 212 концерт.
1847-ӧд во
1847 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ пекничасянь.
Путин Владимир Владимирович
Путин Владимир Владимирович — Рочмуын ӧні кадся президент, Россияса Федерацияса Вооружоннӧй вынъяслӧн командуюшӧй. Рочмуын президенталӧма 2000-ӧд вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунсянь 2008-ӧд вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧдз. Премьер-министралӧм бӧрын (2008—2012) выльысь бӧрйӧма Рочмуса президентӧн 2012-ӧд вося ода-кора тӧлысь 7-ӧд лунӧ. 2018-ӧд воын выльысь йӧзыс бӧрйӧмаӧсь президентӧн 2024-ӧд воöдз. Экономика наукаясса кандидат.
Олан туй
Чужӧма Ленинградын 1952-ӧд вося йирым тӧлысь 7-ӧд лунӧ. 1960—1965-ӧд воясӧ велӧдчӧма 193 №-а школа-восьмилеткаын. Сэсся пырӧма велӧдчыны 281 №-а шӧр школаӧ (химия велӧдчан торъя школа Технологическӧй институт бердын), кодӧс помалӧма 1970-ӧд воын.
Эсперанто (кыв)
Эсперанто (Esperanto) — лӧсьӧдӧм войтыркостса кыв, лӧсьӧдысь — Польшаса бурдӧдысь Лазарь (Людвиг) Маркович Заменгоф (идиш לײזער זאַמענהאָף — Лейзер Лейви Заменгоф, поль. Ludwik Lejzer Zamenhof, эспер. Ludoviko Lazaro Zamenhof, гусяним — Доктор Эсперанто, «эскысь») (1887 во).
Эсперантоӧн буркыв
Patro nia, kiu estas en la ĉielo,
Via nomo estu sanktigita.
Venu Via regno,
plenumiĝu Via volo,
kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero.
Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ.
Kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn,
kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj.
Kaj ne konduku nin en tenton,
Amen
Джиян (Кӧрткерӧс район)
Джиян (Ивановская) — Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Ыджыдвидз сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Фольклор
Йӧзлӧн висьталӧм серти, важӧн чудь потшӧма Висер юсӧ изъясӧн, медым тупкыны Перымса Стефанлы туйсӧ.
География
Пуксьӧма Висер юлӧн веськыд берегас. Джиянсянь Ыджыдвидз сиктӧдз – 3 км, Кӧрткерӧсӧдз – 72 км, Сыктывкарӧдз – 114 км.
1845-ӧд во
1845 во — Григорий календар серти абу кассяна во, пансьӧ середасянь.
1844-ӧд во
1844 во — Григорий календар серти кассяна во, пансьӧ выльлунсянь.
Ӧтувъя диктант
История
Нуӧдны коми кыв вылын ӧтувъя диктант вӧзйыліс коми том войтырлӧн «МИ» котыр 2014 воӧ Кулӧмдін районса Помӧсдін сиктын фин-йӧгра томуловлӧн ФУРОР Войтыркостса форум дырйи. . Диктант кежлӧ дасьтӧма торъя бланк.
Ӧтувъя диктант 2015 воын
Диктантлы гижӧдсӧ дасьтіс нималана коми гижысь Владимир Тимин. Сійӧ шусис «Чужан му йылысь кыв». Диктант эз вӧв сьӧкыд кыв гижанног да чут-чутік пуктанног боксянь, но мукӧдсӧ крукыштіс ас нимъяс гижӧм.