cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс
Муверкӧс
Асыввылын АӦШ-ын сулалӧны Аппалачи слудаяс; найӧ кыссьӧны 2 сюрс км кузя Атлантика океан пӧлӧн. Тайӧ важ слудаясыс вундассьӧмаӧсь пыдын куйлысь сёнъясӧн да потласьӧмаӧсь глыбаясӧ. Медшӧр потасыс мунӧ асыввыв подувъяс дорӧдыс; сы пӧлӧн вӧлі коркӧ сброс, сэки став вадор визьыс лажмаліс. Ю ковтысъяс, шуам, Гудзонлӧн, Делавэрлӧн, пӧрины кузь да джуджыд бухтаясӧ, сэні и сулалӧны ӧні портъяс: Нью Йорк, Филадельфия, Балтимор да мукӧд. Сэки жӧ, му веркӧс пуксигас, торъялі Кузь ді, коді торйӧдӧ океанысь Нью Йоркса гавань.
Республика
Республика — тайӧ канмуӧн веськӧдланног, мый дырйи власьтлысь медвылыс органъяссӧ лиӧ бӧрйӧны урчитана кад кежлӧ, либӧ найӧс лӧсьӧдӧ парламент, а йӧзыслӧн эм ас да ютырса инӧдъяс. Республикалӧн аслыспӧлӧслунӧн лоӧ канму веськӧдлысьӧс бӧрйӧм, а власьт оз вудж кӧленаысь кӧленаӧ либӧ ӧти мортсянь мӧдлы йӧзлӧн бӧрйытӧг.
2005 во кежлӧ мирын вӧлі 190 канму: на пиысь 140-ыс вӧлі республикаӧн.
Бахрейн
Бахрейн, Бахрейн корольув (مملكة البحرين — Мамля́ка аль-Бахре́йн) тайӧ канму Азияын.
Ꙉ
Ꙉꙉ (важ слав. ) — кирилл анбурлӧн шыпас, бергаліс лунвыв славян кывъясын. Шуанног — [d͡ʑ] (ӧні đ/ђ) либӧ [t͡ɕ] (ӧні ć/ћ).
Видзӧдӧй тшӧтш
Ђ
Ћ
Ӧшым тӧлысь 30-ӧд лун
Ӧшым тӧлысь 30-ӧд лун — Григорий календарын 364-ӧд лун (кассяна воясӧ — 365-ӧд лун). Во помӧдз 2 лун.
Неомурея
Неомурея (Neomoorea) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын (Панама, Колумбия да Эквадор).
.ge
.ge - Грузиялы вылыс судталӧн войтырсикас доменыс.
Русин кыв
Русин кывъяс (руська бесіда, руськый язык, русинськый язык, руски язик, руска бешеда) — матіса славян кывъяс (либӧ сёрнисикасъяс) Украинаын, Словакияын, Польшаын, Маддяр Муын, Хорватияын, Сербияын. Воеводинаын (Сербия) — официал кыв. Вариантъяс — пряшев русин (Словакияын), паннон-русин (лунвыв русин, Хорватияын да Сербияын), лемков русин (Польшаын).
Паннон русин
Того року ше одбуло уж друге стретнуце габурчанох по походзеню, хторих у Валалским уряду, у Габури 8. юлия 2006. року, на родней груди привитал староста валалу М. Ющик. Щири слова, подзековносц, пиха и гордосц пре добри глас о своїм валалу, витаня длуго нєвидзеней родзини, здогадованя на давни часи, на Габуру, на родзину и традицию, мали свойо место нє лєм на стретнуцох родзини, алє и на цалей дводньовей културно-уметнїцкей и спортовей програми хтора ше одбувала под назву: «Габура шпива и шпортує».
Эжватас
Эжватас тайӧ этнос чукӧр Коми-Зырянъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Русин кыв
Пряшев русин
Того року ся одбыла уж друга стріча габурскых родаків, котрых на Сельскім урядï в Габурï 8. юла 2006, на роднïм ґрунтï привiтав староста села М. Ющік. Слова до душы, подякы і гордости за шыріня доброго хыру о своїм селï, вiтаня довго невидженых родаків, споминаня на давны часы, на Габуру, на родину і традіції мали свій простор нелем на стрічі родаків але і на цілій двадньовій културно-сполоченьскій і шпортовій акції, яка ся одбывала під назвов: «Габура співає і шпортує».
Висерса
Висерса тайӧ этнос чукӧр Коми-Зырянъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Русин кыв
Лемков русин
Того року одбыла ся уж друга стрича габурскых родаків, котрых на Сільському уряді в Габурі 8. липця 2006, на ридни земли привитав староста села М. Ющік]. Щиры слова подякы і гордости за шыриня доброй славы свого села, витаня медже довго невидженыма родаками, спомины давных часив, Габури, родини і традициї были не лем на стричи родаків, але і на цілим дводньовим культурно-суспільним і спортовим сьвяті, яке ся одбыло під назвом «Габура співає і спортує».
Неофинетия
Неофинетия (Neofinetia) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын (Китай, Корей, Япония).
Ѕ
Ѕѕ (важ слав., макед. дзе) — кирилл анбурлӧн шыпас. Шуанног — [ʣ], [z] либӧ [zʲ]. Лыд пасйӧм — 6.
История
Важ славян кывйын Ѕ пыдди мукӧддырйи гижисны Ꙅ либӧ Ꙃ. XVIII — XIX нэмъясӧ Ѕ вӧдитчисны серб анбурын (ӧні дз). 1860 воӧдз шыпас вӧдитчисны сідзжӧ румын кирилл анбурын. Ӧні Ѕ бергалӧ сӧмын македон кывйын.
Видзӧдӧй тшӧтш
S
Ꚃ
Ϛ
Емватас
Емватас тайӧ этнос чукӧр Коми-Зырянъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Эгеон
Эгеон — тайӧ Сатурнлӧн спутник. Сылӧн ыджда — 1,4 × 0,5 × 0,4 км. Сатурнӧдз шӧр кост 167 500 км. Эгеон восьтіс Америкаса астроном Кэролин Порко 2008 воын.
Грозный
Грозный (Грозный, нохчи Соьлжа-ГIала), сідзжӧ Джохар (Джохар Дудаев кузя) тайӧ Рочмуса кар, Чеченскӧй республикалӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
530-ӧд вояс
Витсё комынӧд вояс - 531 восянь 540 воӧдз.
Сора тӧлысь 1-ӧд лун
Сора тӧлысь 1-ӧд лун — Григорий календарын 182-ӧд лун (кассяна воясӧ — 183-ӧд лун). Во помӧдз 183 лун.
Сӧбин (Кӧрткерӧс район)
Сӧбин (Собино) – Коми Республикаса Кӧрткерӧс районысь Позтыкерӧс сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь посёлок.
Печораса
Печораса тайӧ этнос чукӧр Коми-Зырянъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Шелляюр (Изьва район)
Шелляюр (Щельяюр) — Коми республикаын посёлок, Изьва районса Шелляюр сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт.
Лузса
Лузса тайӧ этнос чукӧр Коми-Зырянъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
Коми гижысь котыр
Коми гижысь котыр (рочӧн: Союз коми писателей) — «Россияса гижысь котыр» ставроссияса общественнӧй котырлӧн регионса юкӧн. Артмӧдӧма 1934 воын.
История
1932 воын Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьтын вӧлі лӧсьӧдӧма гижысь котырлӧн оргкомитет. Коми гижысь котыр лӧсьӧдӧма 1934 вося косму тӧлысьӧ Нёбдінса Виттор, Тима Вень да Николай Попов (Жугыль) водзмӧстчӧмӧн. Коми гижысьяслӧн обласьтса медводдза конференция дырйи правленньӧса медводдза веськӧдлысьнас вӧлі бӧрйӧма Николай Попов (Жугыль).
1936 воын обласьтлысь ним вежӧм вӧсна гижысьясӧс ӧтувтысь котыр кутіс шусьыны Коми АССР-са гижысь котыр. 1930-ӧд воясся репрессияяс бӧрын Коми гижысь котырын коли ӧти пырысь да ӧти пырны кӧсйысь.
Гижысь котырлӧн эм «Войвыв кодзув» литературно-политическӧй журнал, коді петӧ тӧлысьнас ӧтчыдысь комиӧн. 1969-ӧд восянь мукӧдкӧд ӧттшӧтш лэдзӧ «Север» литературно-художественнӧй да общественнӧ-политическӧй журнал (петӧ рочӧн Петрозаводскын). 1986 восянь ВЛКСМ-лӧн Коми реском да Йӧзӧс велӧдан министерствокӧд ӧтвылысь лэдзӧ «Би кинь» челядь журнал.
Ӧтчыдысь вит вонас Гижысь котыр чукӧртлӧ съезд; ветлӧны гижысьяслӧн СССР-са да Россияса съездъяс вылӧ.
Коми Республикаса гижысь котырлӧн правленньӧса веськӧдлысь 1995-ӧд вося вӧльгым тӧлысьсянь Елена Козлова.
540-ӧд вояс
Витсё нелямынӧд вояс - 541 восянь 550 воӧдз.
Коми гижысь котыр
Котырӧ пырысьяс
Коми гижысь котырӧ пырӧ 50 гӧгӧр морт.
Рочев Николай Васильевич
Рочев Николай Васильевич (1962—2018) — общественнӧй удж вӧчысь.
Олан туй
Николай Рочев чужӧма 1962-ӧд вося ӧшым тӧлысь 5-ӧд лунӧ Изьва районса Кыдзкар сиктын.
1977-ӧд воын помалӧма Гамса 8 класса школа, 1979-ӧд воын — Мокчойса шӧр школа. Коми канмуса педагогика институтысь естественно-географическй пакультет помалӧм бӧрын велӧдӧма школаын география, история да удж. Гамса школаын вӧлӧма директорӧс вежысьӧн.
Веськӧдлӧма спортивнӧй туризм кружокӧн. Сылӧн веськӧдлӧм улын школьникъяс быд во ветлӧдлӧмаӧсь лызьӧн, подӧн да ва походъясӧ (I–IV сьӧкыдлун категория) Изьва районті, Приполярнӧй Урала, Тянь-Шаньӧ, Байкал ты бердӧ. Ачыс лызьӧн ветлывлӧма 5-6-ӧд сьӧкыдлун категорияа лызь походъясӧ. Лызь туризм Россияса чемпионатын шедӧдлӧма коймӧд места. Кайлӧма походасигӧн Е. Корженевская нима пикӧ (7 195 м.) да Коммунизм пикӧ (7 495 м.); тӧвъяснас кайлывлӧма Тянь-Шань гӧра йывъясӧ. 2008-ӧд воын лызьӧн тӧвнас ветлӧма Вӧркутасянь Ямалӧ (2008 год). 2010-ӧд воын ветлӧма Дятлов перевалӧ, кӧні реконструируйтӧмаӧсь 1959-ӧд вося лоӧмторъяс, да вӧлӧма экспедиция веськӧдлысьӧс вежысьӧн.
Некымын созыв Н. В. Рочев вӧлӧма Изьва район Сӧветса депутатӧн. 2004—2005-ӧд воясын вӧлӧма Изьва район Сӧветса веськӧдлысьӧс вежысьӧн удждон босьтӧмӧн, а 2005-ӧд восянь 2007-ӧд вося лӧддза-номъя тӧлысьӧдз — Изьва районса администрацияӧн веськӧдлысьӧс медводдза вежысьӧн. Та кадӧ вӧлі дасьӧма Изьва районын туризм сӧвмӧдан уджтас да 2007—2011-ӧд вояс вылӧ Изьва район сӧвмӧдан уджтас.
Кулӧма Сыктывкарын 2018-ӧд вося моз тӧлысь 31-ӧд лунӧ онкология висьӧмысь.
Общественнӧй удж
2010-ӧд воын изьваса комияслӧн регионкостса ӧтмунӧмлӧн VII-ӧд съезд вылын вӧлі бӧрйӧма «Изьватас» ӧтмунӧмса веськӧдлысьӧн, 2014-ӧд воын — выль пӧв. Печора доръян комитеткӧд ӧтвылысь «Изьватас» котыр дорйӧ изьваса комиясӧс мусир перйысьяслӧн вывтіасьӧмысь.
Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс
Муверкӧс
Рытыввыв мусюръясыс Аппалачи слудаяслӧн — из шома плато (Кумберленд); сэні му пышкас куйлӧны кыз шлапъясӧн антрацитъяс да коксуйтчысь шомъяс; ю ковтысъясын шлапъясыс тыдалӧны (серпас, 197 лб.), сы понда сэні кокни найӧс перйыны.
Улыс Дав (Койгорт район)
Улыс Дав (Нижние Березники) — Коми Республикаын Койгорт районысь Грива сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Олысь лыд
Грездын олӧны комияс.
Асъя кыа (ансамбль)
Асъя кыа — тайӧ канбердса сьылысь-йӧктысь котыр. Шӧрпозйыс — Коми республикаса филармония Сыктывкарын. Панӧм 1939 воын. web-сайт ансамбля
Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс
Муверкӧс
Ыджыд места Аппалачи слудаяс да Кордильераяс костын босьтӧ шыльыдін; сійӧ неуна увтасмӧ шӧрланьыс да лунвывлань; сэті визувтӧ аслас уна вожъяскӧд Миссисипи ю. Ачыс Миссисипиыс заводитчӧ Канада массивын, Катыд тысянь неылын; кузьтаыс сылӧн 4 сюрс км. Вожъясыс сылӧн лэччӧны Кордильераясысь да Аппалачи слудаясысь. На пӧвстын медкузьыс — Миссури. Тайӧ ыджыд ваа юыс заводитчӧ Кордильераясын, Иеллоустон паркын; лыддьыны кӧ сійӧ Миссисипи медшӧр ю йыв пыдди, сэки кузьтаыс сылӧн (Миссисипилӧн) лоӧ 6500 км-ысь унджык. Кордильераяссянь визувтӧ нӧшта кымынкӧ ыджыд ваа ю, а Аппалачи слудаясысь Миссисипилӧн ӧти ыджыд да медся уна ваа вож — Огайо.
Миссисипи нуӧ вывті уна ва (19 сюрс куб. м секундӧ), но пасьтаыс сылӧн сӧмын 1 км гӧгӧр, сы понда сійӧ зэв джуджыд да зэв визыв пӧшти дельтаӧдзыс. Тувсов ытваяс дырйи сійӧ кайӧ 10–12 м-ӧдз, ёна туӧ да ойдӧ матігӧгӧрсьыс шыльыдінсӧ; ва туяс сійӧс кутӧм могысь уналаын вӧчӧма помӧдъяс, но и найӧ мукӧддырйи оз вермыны видзны Миссисипи ойдӧмысь, и сэки сійӧ вӧчӧ вывті уна лёк.
Миссисипи аслас вожъясыскӧд кутӧ зэв ыджыд тӧдчанлун АӦШ-са судноветлӧмын (28 сюрс км ва туй); кык вожсӧ сылысь — Иллинойс да Огайо — ӧтлаалӧма каналъясӧн Ыджыд тыяскӧд.
Ыджыд тыяс куйлӧны Канада щит да Шӧр шыльыдін костын. Джуджыд пыдӧсъяссӧ налысь кодйисны йи визувъяс, кодъяс волісны лунвылӧ Миссури да Огайо юясӧдз. Ваыс Катыд тыын, Мичиганын, Гуронын да Эриын пукалӧ пӧшти ӧти тшупӧдын, а Онтариоын 100 м-ӧн улынджык, сы понда на костын Ниагара ю вылын лэччӧ мирын медся ыджыд борган — Ниагара борган; сэні ваыс кык вожӧн усьӧ 49 м судта кырсянь. Тайӧ борганыс вермӧ сетны 7 млн. вӧв вын; ӧти витӧд юкӧнсӧ кымын сэтысь видзӧма нин, веськӧдӧма васӧ каналъясӧ да тоннельясӧ; сы понда выныс борганыслӧн чинӧ.
Судноясӧн ветлӧм вылӧ вӧчӧма кык канал, шлюзъясӧн: ӧтисӧ, дженьыдиксӧ, борганӧс кытшовтӧмӧн, Эриысь Онтариоӧ, а мӧдсӧ, кузьсӧ, Эри каналӧс, коді ӧтлаалӧ Эри тысӧ Гудзон юкӧд.
Климат
Климатыс АӦШ-лӧн ёна лоӧ рытыв тӧвъяс да циклонъяс сайын, кодъяс мунӧны АӦШ пырыс Лӧнь океансянь Атлантика океанлань (да водзӧ Европаӧ). Рытыв-войвыв вадоръясас пӧльтӧны васӧд тӧвъяс, найӧ вайӧны уна енэжва. Вабердса Кордильераясын, Каскад гӧраяс вылын, Сьерра Невада вылын быдмӧны зэв бур лыска вӧръяс.
Лунвыв юкӧнас Лӧнь океан вадорын, кӧні сулалӧны Сан Франциско да Лос Анжелос, тӧлыс овлӧ шоныдджык, а гожӧмыс косджык; сэні — Мушӧр саридз гӧгӧрса кодь быдмӧгъяс, век веж пуяс (кыдзи Италияын), но сӧмын увтасінъясын.
Ыджыд Бассейн да Колорадо вывтасінъясӧ оз веськавны рытыв тӧвъяс, сы вӧсна климатыс сэні кос, сэні куйлӧны сола тыяса солончака овтӧминъяс.
Но овтӧминъяссяньыс асывланьын Чугра пӧкатъясын бара быдмӧны вӧръяс, — тані джуджыд гӧра вывъясас овлӧны зэръяс, найӧс вайӧны татчӧ рытыв тӧвъяс.
Кордильераяссянь асывланьӧ зэр вайӧны тӧвъяс, кодъяс пӧльтӧны Мексика куръясянь. Рытыв тӧвъяс воӧны татчӧ ватӧг нин да гожся кадӧ вайӧны кос поводдя, сы понда Кордильераяс пӧлӧн кыссьӧны кузь да паськыд кос визьӧн сьӧд мусина степъяс — прерияяс.
Паськыд шыльыдінын Кордильераяс да Аппалачи слудаяс костын гожӧмын овлӧ жар поводдя; рытыввылас, кӧні овлӧны кос рытыв тӧвъяс, енэжва усьӧ этшаджык, асыввылас серти. Аппалачи слуда бокъясын куйлӧны мича веж туруна лудъяс да быдмӧны сора вӧръяс. Ыджыд тыяс гӧгӧрын да асыв-войвыв вадор пӧлӧн Ӧтувтчӧм Штатъясын гожӧмыс ыркыдджык — тыяссянь да кӧдзыд Лабрадор визувсянь ыркалӧм вӧсна; сэні медся бура быдмӧны луд выв турунъяс.
Неоттианте
Неоттианте (Neottianthe) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Евразияын.
Неоттия
Неоттия (Neottia) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр.
Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс
Климат
Мексика куръя дорын гожӧмыс овлӧ жар да ӧттшӧтш зэв зэра. Тайӧ лоӧ со мый понда: быд циклон, коді вуджӧ АӦШ-ӧд, аслас водз помас кыскӧ васӧда тропик сынӧдсӧ лунвылысь.
Ӧшым тӧлысь 31-ӧд лун
Ӧшым тӧлысь 31-ӧд лун — Григорий календарын 365-ӧд лун (кассяна воясӧ — 366-ӧд лун). Волӧн бӧръя лун.
Циклопогон
Циклопогон (Cyclopogon) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Америкаын.
Ставрополь
Ставрополь (от Σταυρός — крест) тайӧ Рочмуса кар, Ставрополь ладорлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Америкаса Ӧтувтчӧм Штатъяс
Климат
Циклоныслӧн буретш водз юкӧнса (асыввывса) тӧвъясыс и пӧльтӧны лунвывсянь, Мексика куръясянь; найӧ нуӧны зэв уна ва ру, кытысь артмӧны кымӧръяс да енэжва. Циклон бӧр юкӧнас (рытыввыв юкӧнас) пӧльтӧны войтӧвъяс, косӧсь да кӧдзыдӧсь тӧлын, косӧсь да ыркыдӧсь гожӧмын.
Ӧтувтчӧм Штатъясын тӧв овлӧ кӧдзыд, Калифорнияысь, Мексика куръя вадорысь да Флоридаысь ӧтдор.
Торъя кӧдзыд овлӧ АӦШ войвылын, Ыджыд тыяс да Чуграяс костын, кӧні тӧвнас пӧшти пыр сулалӧ антициклон, коді шӧразияса циклон сяма. Сы понда асыв-войвылас Америкаын тшӧкыда овлӧны ыджыд, кӧдзыд тӧвъяс. Ыджыд тыяс кынмылӧны 5 тӧлысь кежлӧ, да судноясӧн ветлӧм сэні омӧля мунӧ — йи жугдысь карабъяс отсӧгӧн сӧмын. Нью Йоркын январ тӧлысь 11°-ӧн кӧдзыдджык Сан Францискоын серти (Нью Йоркын — -1°, а Сан Францискоын — +10°).
Ывлавыв озырлун
АӦШ-ын эмӧсь гырысь ывлавыв озырлунъяс. Сэні эмӧсь вына, мыйкӧ мында сьӧд мусина паськыд местаяс, кӧні овлӧны тырмымӧн зэръяс шобді вӧдитӧм вылӧ. Сэні эмӧсь мича веж туруна паськыд степъяс, кӧні позьӧ вӧдитны сюра гырысь скӧт; эмӧсь (канму шӧрын) вына муа гырысь районъяс, кӧні позьӧ вӧдитны кукуруза скӧт кӧрым вылӧ.
Рытыввылас Ӧтувтчӧм Штатъясын эмӧсь кос районъяс, кужӧмӧн кӧтӧдігӧн найӧ зэв лӧсялӧны бур сорта фрукта пуяс вӧдитӧм вылӧ. Асыв-лунвылын фруктъяс быдтан медшӧр районӧн лоӧ Флорида.
АӦШ-лӧн эмӧсь вывті озыр из шомаинъяс абу сӧмын Аппалачиясын, но и Шӧр шыльыдінъясас, а сідз жӧ зэв гырысь нефтяинъяс. Мусир куйлӧ из пӧрӧдаяс улын Аппалачи слудаяс дорын, Миссисипи увтасын да Калифорнияын.
Кӧрт рудаыс куйлӧ Ӧтувтчӧм Штатъясын уналаын, а Катыд ты дінын, Канада щит дорас, куйлӧны мирын медся озыр кӧрт рудаа местаяс. Ӧтувтчӧм Штатъяслӧн рытыввылыс озыр рӧма металлъясӧн, торъя нин ыргӧнӧн.
Веськӧдлӧм могысь юкӧм
Веськӧдлӧм могысь АӦШ юксьӧ штатъясӧ, штатъяс кытшъясӧ.
Субӧта
Субӧта, сідзжӧ пывсянлун — тайӧ лун вежонын пекнича да вежалун костын.
550-ӧд вояс
Витсё ветымынӧд вояс - 551 восянь 560 воӧдз.
Коми республикалӧн дӧрапас
Сцяг Рэспублікі Комі Flag of the Komi Republic Bandera de Komi Komi Vabariigi lipp Komin lippu Komiföld zászlaja Bandiera della Repubblica dei Komi Vlag van Komi Republikken Komis flagg Flaga Komi Bandeira de Komi Флаг Республики Коми Прапор Республіки Комі
Косяэ кыв
Косяэ (Kosrae [ko.sʲa.e]) - тайӧ Кусаие ді вылын (Микронезиялӧн Федератив Штатъяс) малай-полинезия кыв. Анбур - латин.
Милиан, Кристина
Кристина Милиан (Christina Milian; 1981) — америкаса сьылысь, сьыланкыв гижысь да актриса. Чужис 1981 вося кӧч тӧлысь 26-ӧд лунӧ Нью-Джерси штатса Джерси-Сити карын. Сійӧ абу на верӧс сайын. Милианлӧн эм ӧти ныв, сылӧн нимыс Виолет (Violet).
Косяэ кыв
Косяэ анбур
A E I O U F K L M N P R S T W Y Ng Sr
Милиан, Кристина
Наградаяс
Кристина Милианлӧн эм: "Emmy"-лӧн награда, "Ozone Awards"-лӧн награда да уна мукӧд премиа да награда.
Макемаке
136472 Макемаке (символ: ) — тайӧ Шонді ылдӧсын карлик планет. Сылӧн радиус - 739 км. Сылӧн эм спутник — S/2015 (136472) 1. Макемаке восьтісны Америкаса астрономъяс Майкл Браун, Чедвик Трухильо да Дэвид Рабиновиц 2005 воын.
Варда
174567 Варда — тайӧ Шонді ылдӧсын Койпер вӧньлӧн объект. Сылӧн радиус — 250-565 км. Сылӧн эм спутник — Ильмаре, сылӧн радиус 188 км, Вардаӧдз шӧр кост — 4200 км. Варда восьтіс Америкаса астроном Джеффри Ларсен 2003 воӧ.
Вежалун
Вежалун — тайӧ лун вежонын субӧта да выльлун костын.
Эуфорбия котыр
Эуфорбия котыр (Trigoniaceae) — мальпигия чукӧрса корья пу быдмӧг котыр. Эуфорбияяс 300 увтыр да 7500 сикас.
Сора тӧлысь 2-ӧд лун
Сора тӧлысь 2-ӧд лун — Григорий календарын 183-ӧд лун (кассяна воясӧ — 184-ӧд лун). Во помӧдз 182 лун.
560-ӧд вояс
Витсё квайтымынӧд вояс - 561 восянь 570 воӧдз.
Пӧлӧвник (Княжпогост район)
Пӧлӧвник (Половники) — Коми Республикаын Княжпогост районысь Виз сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Элиста
Элиста (калмыкӧн: «элст» - лыаа) тайӧ Рочмуса кар, Калмыкия республикалӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Йӧз: 102,7 сюрс гӧгӧр (2008).
Сора тӧлысь 3-ӧд лун
Сора тӧлысь 3-ӧд лун — Григорий календарын 184-ӧд лун (кассяна воясӧ — 185-ӧд лун). Во помӧдз 181 лун.
570-ӧд вояс
Витсё сизимдасӧд вояс - 571 восянь 580 воӧдз.
Нефелафиллум
Нефелафиппум (Nephelaphyllum) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын (Индонезия, Малайзия да Пилипин).
Интерамния
704 Интерамния — тайӧ Шонді ылдӧсын астероид. Сылӧн ыджда — 350 x 304 км. Интерамния восьтіс италияса астроном Винченцо Черулли 1910 воӧ.
Сора тӧлысь 4-ӧд лун
Сора тӧлысь 4-ӧд лун — Григорий календарын 185-ӧд лун (кассяна воясӧ — 186-ӧд лун). Во помӧдз 180 лун.
Ловозеро район
Ловозеро район тайӧ район Мурманск обласьтын, Кӧла кӧдж.
Мылдiн районын кар да сиктъяс:
Магнолия
Магнолия ( Magnolia )  —  магнолия котырса корья пу увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын да Америкаын.
Гальсикт (Луздор район)
Гальсикт (Вавиловка) — Коми Республикаын Луздор районса Прокопьевка сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Сыктывсаяс
Сыктывса комияс тайӧ Коми войтырлöн этночукӧр, кодъяс медсясö олöны Сыктыв ю вожын.
Олан муяс
Сыктывса комияслöн чужанінӧ пырö Коми Республикаса Сыктывдін, Сыктыв да Койгорт районъяс. Медтöдчана оланінъяс:
Овъяс
Сыктыв вожса комияслöн важся овъяс.
Шöр Сыктывланьын:
Вылыс Сыктывланьын:
Рочмуса шайт
Рочмуса шайт (рубль) — тайӧ Рочмуын сьӧм.
580-ӧд вояс
Витсё кӧкъямысдасӧд вояс - 581 восянь 590 воӧдз.
Кӧла кӧдж
Кӧла кӧдж (Мурман) тайӧ кӧдж.
Жыннян
Жыннян тайӧ шылад инструмент.
Сӧснагорт район
Сосногорск район (Муниципальный район «Сосногорск») — Коми республикаын район.
Веськӧдлан шӧрин: Сосногорск
Юклӧм
Сосногорск районын 2012 воӧдз вӧлі 10 веськӧдланін: куим кар овмӧдчанін да 7 сикт овмӧдчӧмин.
2012 вося ода-кора тӧлысь 11-ӧд лунся Коми Республикаса 37-РЗ[10] №-а Оланпасӧн Сосногорск кар овмӧдчӧмин да «Вылыс Изьва», «Вис», «Йираёль», «Керки», «Ичӧт Пера», «Поляна» да «Уквавом» сикт овмӧдчӧминъяс ӧтувтӧма  Сосногорск кар овмӧдчӧминӧ.
Кувейт
Кувейт (كويت), официал ним Кувейт канму (دولة الكويت; Давла́т эль-Куве́йт) тайӧ канму Азияын.
Сӧснагорт район
Оланінъяс
Сосногорск районын 21 оланін: ӧти кар (Сосногорск), кык кар овмӧдчӧмин (Улыс Одес да Войвож), 12 посёлок, ӧти сикт овмӧдчӧмин (Уквавом) да вит грезд.
Грузияса лари
Лари тайӧ сьӧм Грузияын.
590-ӧд вояс
Витсё ӧкмысдасӧд вояс - 591 восянь 600 воӧдз.
Чердінса
Чердінса тайӧ этнос чукӧр Коми-Пермякъясын да важвылӧм обласьт Комимуын.
600-ӧд вояс
Квайтсёӧд вояс - 601 восянь 610 воӧдз.
Вежон
Вежон тайӧ 7 (сизим) лунъяс кадкост.
Арменияса драм
Драм тайӧ сьӧм Арменияын.
Сора тӧлысь 5-ӧд лун
Сора тӧлысь 5-ӧд лун — Григорий календарын 186-ӧд лун (кассяна воясӧ — 187-ӧд лун). Во помӧдз 179 лун.
Коми Республика
Коми Республика (рочӧн Республика Коми) — коми войтырлӧн канму, Роч Федерация кутантор (субъект).
Коми йӧзыслӧн мӧд чужан му, Коми кытш, куйлӧ Коми Республикасянь лунвывлань.
Республика куйлӧ Европа асыв-войвылын да видзӧ ӧтувъя суйӧр Кардор, Киров, Свердловск да Тюмень обласьтъяскӧд, Перым ладоркӧд да Яран асвеськӧдлан кытшкӧд.
Коми Республикаса юркар — Сыктывкар. Сыктывкарсянь Мӧскваӧдз 1515 км.
Коми войтырлӧн асъюралан мутас артмис 1921 вося моз тӧлысь 22 лунӧ кыдз Коми (Зыряна) асвеськӧдлан обласьт, коді 1936 вося ӧшым тӧлысь 5 лунӧ лоис Коми АССР, 1990 вося йирым тӧлысьсянь — Коми ССР, 1992 вося лӧддза-номъя тӧлысьсянь — Коми Республика.
Коми Республикаын олысьыс (2012 вося йирым тӧлысьын йӧзӧс гижалӧм серти): 890 000 морт (РФ-ысь 0,68%, РФ-ас 54-ӧд инынӧсь). На пӧвстын комияс — 270.271 морт (25,2 %). Суклун: 2,5 морт/км².
Сьӧм: Роч шайт; 1 шайт = 100 ур.
Статус
Роч Федерацияса да Коми Республикаса Подувгижӧдъяс (Конституцияяс) серти Коми Республика лоӧ Роч Федерациялы кутантор пыдди. Комиыд пырӧ Рочмулӧн Рытыв-войвывса федерал кытшӧ да Войвывса овмӧс районӧ.
Юксьӧм
Коми Республика ӧні тэчӧма 20 муниципал юкӧнысь, тані 15 район да 5 каркытш.
Сора тӧлысь 6-ӧд лун
Сора тӧлысь 6-ӧд лун — Григорий календарын 187-ӧд лун (кассяна воясӧ — 188-ӧд лун). Во помӧдз 178 лун.
Рака тӧлысь 1-ӧд лун
Рака тӧлысь 1-дза лун — Григорий календарын 60-ӧд лун (кассяна воясӧ — 61-ӧд лун). Во помӧдз 305 лун.
Сводешлӧн Перым финн-йӧгра кывъяслы лыддьӧгыс
Сводешлӧн Перым финн-йӧгра кывъяслы лыддьӧгыс тайӧ Сводешлӧн лыддьӧгыс.
Рака тӧлысь 2-ӧд лун
Рака тӧлысь 2 лун — Григорий календар серти волӧн 61-ӧд лун (кассяна воясӧ 62-ӧд лун). Во помӧдз 304 лун.
Коми Республика
Юксьӧм
Каркытшъяс:
Каръяс
Медыджыд каръяс
Ярославль
Ярославль тайӧ Рочмуса кар, Ярославль обласьтлӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Сора тӧлысь 7-ӧд лун
Сора тӧлысь 7-ӧд лун — Григорий календарын 188-ӧд лун (кассяна воясӧ — 189-ӧд лун). Во помӧдз 177 лун.
Коми Республика
История
Стӧча некод оз тӧд, кор рочьяс медводдзаысь тӧдмасисны Коми муяскӧд, кодъяс вӧліны Печӧра да Эжва вожъясын. XII нэмын Новгород Великий да Суздальско-Ростовскӧй ӧксыулысь татчӧ пыр волывлісны вузасьысьяс. XII нэм шӧрын Коми му пырис Новгородскӧй республикаӧ, XV нэм помын вуджис Москваса ӧксыулӧ. Меддона вузӧсӧн, мый петкӧдісны мутас сайӧ, вӧлі куа кыйдӧс. Йирмӧга климат да вогӧгӧрся туйяс абутӧмлун понда мутасын дыр кад вӧлі этша олысь, кӧть и XVIII нэм шӧрын Ухта районын заводитчис мусир перйӧм. Татӧн олысьяс шусьӧны комиӧн.
1930-1950 воясын промышленность сӧвмӧмыс да олысьяс лыд быдмӧмыс йитчӧма ГУЛАГ да сылӧн юкӧнъяс уджалӧмкӧд. 1930-ӧд вояс заводитчигӧн вӧлі аддзӧма ыджыд из шом видзас, кодӧс заводитісны перйыны Великӧй Отечественнӧй война дыр, медым тыртны Донбасс воштӧм. Сэк жӧ, медым петкӧдны из шом, нефть да пу, пукалысьяс вӧчисны Ухта – Печора – Инта – Воркута кӧрт туй (1942).
1953 воын сора тӧлысь 22 – моз тӧлысь медводдза лунъясӧ Воркутаын «Речлаг»-са 6-ӧд номера Особӧй лагерын вӧлі Воркутаын пукалысьяслӧн кыпӧдчӧм. 1950-ӧд вояс помын ГУЛАГ вӧлі бырӧдӧма, но уна на вӧля босьтан инъяс эмӧсь ӧнія кадын.
СССР пазалӧм бӧрын лоис кризис промышленносьтын да та вӧсна олысьяс лыд ёна чиніс.
1990 воын моз тӧлысь 29-ӧд лунӧ вӧлі примитӧма суверенитет йылысь Декларация да выль ним – Коми Советскӧй Социалистическӧй Республика. 1992 воын ода-кора 26-ӧд лунӧ нимыс вежсис Коми Республика вылӧ.
Административно-территориальнӧй вежсьӧмъяслӧн история
1780-ӧд воын Вологодскӧй наместничествося Архангельскӧй областьса Яренскӧй уезд вӧлі торъялӧма Яренскӧй да Усть-Сысольскӧй уездъяс вылӧ.
Октябрьскӧй революция заводитчигӧн Печора крайса унджык юкӧныс пырис Архангельскӧй губернияӧ, крайлӧн неыджын мутасъяс пырисны Вологодскӧй да Вятскӧй губернияясӧ.
1921 воын моз тӧлысь 22-ӧд лунӧ артмис Коми Автономнӧй обласьт (зыранаяслӧн). Обласьтӧ пырисны: тырвыйӧ Усть-Сысольскӧй уезд, Яренскӧй уездса коми олысьяса 21 вӧлӧсьт, Ижмо-Печорскӧй уезд. Неуна сёрджык, 1923 воын обласьтӧ содтысисны Пермскӧй губернияысь Чердынскӧй уездса Верхнепечорскӧй вӧлӧсьтъяс: Мылдін, Савиноборскӧй, Щугӧрскӧй. 1929 воын составӧ пырисны Слудскӧй вӧлӧсьт да Чилимдін.
1929 воын артмисны Изьва, Луздор, Сыктывдін, Сыктыв, Удора, Емдін, Кулӧмдін да Чилимдін районъяс.
ВЦИК да СНК РСФСР решение кузя 1929 воын тӧвшӧр 14 лунӧ Коми автономнӧй область пырис Войвывса крайӧ, шӧриныс вӧлі Архангельск кар.
1936 воын ӧшым тӧлысь 5 лунӧ Коми автономнӧй обласьт вӧлі вуджӧдӧма Коми Автономнӧй Советскӧй Социалистическӧй Республикаӧ да пырис РСФСР составӧ.
Районъяс котыртӧм:
1931 – Мылдін район;
1939 – Княжпогост да Кӧрткерӧс районъяс;
1949 – Койгорт район;
1963 – Печора район;
1975 – Вуктыл да Ускар районъяс;
1979 – Сосногорск район.
География
Коми мукӧд орччӧн: рытыввылын ― Кардор обласьт, Кардор жӧ овласьтувса Яран асвеськӧдлан кытш, Тюмень овласьт улын ветлысь Йӧгралӧн ла Ёмаласа Яранлӧн асвеськӧдлан кытшъяс, лунвылын ― Перым ладор да сы улын жӧ асвеськӧдлӧмтӧг олысь Коми кытш, а рытыв-лунланьті ― Кылна (Киров) овласьткӧд суйӧрыс.
Республика мулӧн веркӧсыс ― 415.900 километра квадрат ыджда. Кузьтаыс войвывсянь лунвылӧ ― 785 км, рытывсянь асыввылӧ ― 695 км. Эськӧ медкузь визьсӧ позьӧ нюжӧдны рытыв-лунвывсянь асыв-войвылӧ да, тадзи петӧ 1275 км.
Саридз веркыдсянь кӧ артавны, ставсьыс вылын 1894 метра джуджданас зым видзӧ Народа из, эськӧ медулі чутыс Комиад куйлӧ муртса 2 метра вылнаын-а. Шӧркодяс жӧ джудждаыс лоӧ саридз веркыдсянь матӧ 155 метра вывлань.
Вомлала да сувтсала та кузя нюжалӧмысла, а содтӧд на мупытшса тэчасног и, му веркӧсыс и абу жӧ быдлаті ӧткодьӧсь да, ывлаыс Коми муад ёнакодь торъялӧ.
Шӧртъяс (зонаяс) серти торъялӧмсьыс кындзи позьӧ казявны и рытывсянь асыввылӧ вежсялӧмсӧ: сынӧдлӧн сямыс (климатыд) лоӧ косджык, мӧдӧны сюравны Сибыр муынджык олысь быдмӧг-пемӧсыд и.
Му веркӧс да пытшкӧс
Веркӧс да пытшкӧс сертиыс Коми Республикалысь став мувывторсӧ позьӧ юклыны кык аслыспӧлӧс юкӧнӧ: ӧтиыс ― Сибыр Из бердын куйлӧ, мӧдыс ― Роч тшӧтшкӧмас вылын.
Тшӧтшкӧс юкӧныс, бара, ачыс на торйӧдчӧ куим пельӧ.
Рытыввылас шевкнитчӧма Мозына-Эжваа шыльыдін; лунланьті тай сійӧ кыпалӧ Шӧрвыв мусюрӧн-а. Став тайӧ юкӧныс ― важъя Роча муподлӧн пельӧс. Подувсӧ сылы тэчӧма кембри кад водзвылын на кӧрлӧмӧн артмӧм чорыд му рӧдъясысь, а найӧс 2.000 метра кызтанас шебралӧны пальӧзой да мезозой кадӧ пуксялӧм да сэсся тайкӧ торкыштӧм томджык му рӧдыс.
Ва юкланінъяссӧ артмӧдалӧма: перым кадӧ кӧ ― мергельысь, сёймуысь, сера-рӧма лыа изйысь да извесьт изйысь, триас кадӧ ― сёймуысь жӧ, а Шӧрыв мусюрті ― зюра да мев кадӧ пуксялӧм лыа да сёйнас.
Лыддьӧдлӧм му рӧдъяссӧ быдлатікодь кыза вевттялӧма нёльӧдтор кадӧ. Му веркӧслӧн коркӧя лайколас сэки пуксялӧмаыд ӧткымын дас километра кызтаӧн на куйлӧ да.
Нёльӧдтор кадӧ кыссян йиӧн татчӧ ваялӧма да вевсьӧн моз тэчалӧма кык сорас. Вылыссаӧс (сійӧ тай уналаті артмӧдалӧ ва юкланінлы веркӧссӧ-а) колялӧма коймӧдысь ыджыда йизьылӧм дырйи (мӧскуа нима йизьылӧмыс). Сёрӧнджык тайӧ сорастӧ буракодь кырлӧдлӧма да лыаалӧма, а уналаті и мӧд пӧв шебралӧма кыссян йи сылігӧн кыскӧм да сыв ты пыдӧсӧ пуксялӧм торъясӧн, кызвынсӧ бара лыанас.
Шӧрвыв мусюрад жӧ ва юкланінъяссӧ вӧсни пӧвстӧн вевттьӧ галятӧм сьӧкыд бусоват сёйӧдму (с.ш. вевттяна сёйӧдму).
Мозына-Эжваа шыльыдінад и, Шӧрвыв мусюрад и ва юкланінъясныс гыакодьӧсь да алькӧс мылькъяӧсь. Ставнысӧ буриндзи кырлалӧма кыкладор банӧдныс, кыпалыштӧны кӧ, сӧмын матӧ 230-250 метра джудждаӧдз и волӧны.
Йизьывлытӧдз вӧвлӧм лайковъястӧ ӧні кежлӧ шыльӧдӧма нин пуксялӧм лыаӧн (тадзи Емва, Висер, Ньывсер кузяла, Эжва да Войвыв Кӧтйӧм костысь ва юкланінас); му веркӧсыд таті ёна нюрсялӧма.
Татшӧм важъя лайколыд кызвыйӧ и индӧма туйвизьнысӧ медыджыд юяслы, а на пӧвстысь быдӧн нин (Эжва, Сыктыв, Мозын, Ву) ваялӧм лыа да изнас артмӧдӧма аслыс ӧткымын тшупӧда паськыд ковтыссӧ.
Мозына-Эжваа шыльыдінтӧ асыввывті дорӧсалӧма Тиман мусюрӧн. Тайӧыс нюж видзӧ Коми республикалӧн став му кузяыс лун-асыв-лунвывсянь вой-рытыв-войвывлань, а вой помнас пырӧ на и Яранлы овкытшас. Чайтӧны тай: ёна жугӧдлӧм, кӧрлӧмӧн артмӧм Тиманас коркӧ пӧ важӧн и Сибыр Изйӧ на тшукӧма вӧлі.
Тэчӧма Тимансӧ медсясӧ пальӧзой кадӧ кембри, девӧн и карбон кадколастса му рӧдъясысь (кварсыт, лыа из, извесьт из, доломит, мергель, сёйму).
Перым кадсяньыс Тиманлы кыкладор банас содтӧд на колялӧма извесьт из, доломит да гипссора сукыс.
Подув му рӧдсӧ мукӧдлаті вевттялӧны нёльӧдтор кадӧ кыссян йиӧн да сылӧн сывваӧн ваялӧм торъясыд. Татчӧс муыдлы вӧвлӧм чарӧга вевдорсӧ шыльӧдігмоз найӧ и артмӧдӧмны ӧнія тшӧтшкӧскодь, алькӧс мылькъя ли веркӧссӧ.
Куш сэтъясті, кыті жеръялӧны протӧрозой кадся му рӧдыс, тӧдчӧ на кыпалыштӧм да ёнакодь нин кырлалӧм вывтасыд: Чӧдлас Из, Емвайывса мусюр, Ӧтш Парма, Джеджим Парма. Уналаті татчӧс му эжыс буж вӧйӧма пыдӧ, пытшкӧссьыс му рӧдсӧ ванад сывдігмоз нуӧма да.
Тиманвывса юяс ёнакодь нёриняӧсь, кытсюрӧ коськаӧсь. Унаӧн на пӧвстысь, шуам, Печӧралань визувтысь Пизьва, Чилим ю ли (катыдыс), мусюртӧ вуджигмоз кырлӧдлӧмӧн писькӧдӧмаӧсь аслыныс векни да пыді (10 метраӧдз джуджданас) потас кодь ковтыснысӧ.
Тиман мусюр, Сибыр Из да Барин саридз костӧд, войланьыс сунтола шылькнитчӧма Печӧраа увтас.
Тайӧ лажмыд муыдлӧн пытшкӧсса тэчасногыс вывті дзуг.
Сора тӧлысь 8-ӧд лун
Сора тӧлысь 8-ӧд лун — Григорий календарын 189-ӧд лун (кассяна воясӧ — 190-ӧд лун). Во помӧдз 176 лун.
Коми Республика
Му веркӧс да пытшкӧс
Подув му рӧдсӧ уналаті дзебӧма нёльӧдтор кадӧ кызӧн пуксялӧм вевттьӧд улӧ (кызтаыс ― 100 метраысь унджык).
Сибыр Изланьысджык му веркӧсас гир видзӧны пальӧзой кадӧ кӧрлӧм тэчасъяс. Наысь артмӧдӧма, шуам, ляпкыд (200 метраӧдз вылнаыс) мольыд веркӧса да кадъя Сьӧрныж мусюр.
Коймӧдысь йизьылігӧн Печӧраа увтасыд эськӧ ставнас моз шедлӧма кыссян йи улӧ-а, медбӧръяысь (Валдай нима) йизьылӧмыс инмылӧма сылы асыв-войвылас сӧмын. Тайӧ и урчитӧма увтасыдлысь му веркӧссӧ.
Войвылас кӧ уналаын куйлан шыльыдінсӧ да лажмыд ньывкӧс мусюрсӧ артмӧдӧма кыссян йиӧн ваялӧм сорасысь-а, лунвылас ― нюрсялӧм да лыанад тырӧм тшӧтшкӧс волькыдінъяссӧ тэчӧма сывты пыдӧсӧ пуксялӧм, кыссян йи сылігӧн ли колялӧм торъясысь.
Сибыр Изйыд (а Коми республика му вылӧ рытладор баннаныс дзоргӧны сярйывса, сярйывдорса да войвыв Изъясыд) быд ног кӧрлӧмӧн артмалӧма сёр пальӧзой кадӧ. Сэсся сійӧс вӧлі ёнакодь кырлӧдлӧма да бара на кыпӧдалыштӧма выльджык кадколастъясӧ.
Тэчӧма Изсӧ медсясӧ ордовик кадӧдз на пӧртчӧмӧн артмӧм лонысь да кварсытысь, а таысь ӧтдор бисир моз ыльӧбтылӧм му рӧдъясӧн и.
Пӧрым водзвылын чужлӧм томджык му рӧдсьыс, Пальӧзой кадӧ жӧ эськӧ-а, тэчалӧма и Сибыр Из пӧлӧн нюж видзысь мылькъя Пармаяс (500-700 метраӧн джудждаӧсь) да буракодь нюрсялӧм паськыд ковтысъяс.
Сибыр Из горувті извесьт изйысь ли гипсысь вӧчлӧм пӧвстъяссӧ кытсюрӧ сывдылӧма-нуӧма ваӧн. Сійӧн татчӧс му пытшкас артмалӧма уна гырк. Татшӧмыс тай Унья дорын и, Печӧра йылын и, Ылыдз бердын и тырыс да.
Му вылысь сывлытӧм йиыд ӧні кызвыннас Сярйывдорса Из вылын пукалӧ.
Сэнъясӧн жӧ зым видзӧ и Сибыр Изъяс повстын медся джуджыдыс ― Народа (1894 м).
Махачкала
Махачкала (МахIачхъала, Анжи) тайӧ Рочмуса кар, Дагестан республикалӧн юркар. Промышленнӧй, научнӧй да культурнӧй шӧрин.
Коми Республика
Мупытшса озырлунъяс
Мусир, изшом, биару, рудаяс, боксит, изсов, гипс, извесьт из, изваяс.
Махачкала
Йӧз: 620,5 сюрс гӧгӧр (2007).
Коми Республика
Мупытшса озырлунъяс
Медся тӧдса куйланінъяс
Республика мутасын туялӧм мупытшса озырлунӧ пырӧны ставроссияса запасъяс: мусир — 3% гӧгӧр, из шом — 4,5%, барит — 13%, боксит — 30%, титан — 50% гӧгӧр, кварцево-жильнӧй сырьё — 80% гӧгӧр.
Печораса из шом перъян бассейн запасъяс серти лоӧ Россияын мӧд бассейнӧн да дыр кад кежлӧ перспективнӧй сырьевӧй зэв ыджыд базаӧн, медым сӧвмӧдны коксохимия, энергетика, а водзӧ — метан перйӧмын.
Сылӧн мутасын тӧдса 30 гӧгӧр из шом перъянін да из шом туяланін, сы лыдын туялӧм балансӧвӧй запасъяса 10 месторождение.
Ӧнія кадӧ уджалӧ 3 месторождение: Воркутаса (коксующӧй да мыйтакӧ энергетическӧй из шом перйӧм), Воргашорса (коксующӧй из шом) да Интаса (энергетическӧй из шом перйӧм), кӧні уджалӧны 7 шахта. Мыйтакӧ коксующӧй из шом перйӧны Юньягинскӧй месторождениеын карьерӧн. Бассейнлӧн эм позянлун Сейдинскӧй месторождениеын паськыда перйыны бур энергетическӧй из шомсӧ восьса способӧн.
Мезмыд биару запасъяссӧ пасйӧма 35 куйланінын.
Аскиа сырьёӧн лыддьыссьӧ горючӧй сланец. Сійӧс туялӧма республикалӧн куим районын да артавсьӧ 62 млрд. тоннаысь унджык.
Кӧрт мупытшса озырлунлӧн ресурсъяс: сьӧд кӧрт руда (титан, марганеч, хром), уна рӧма кӧрт (алюминий, ыргӧн, свинеч, цинк), шоча паныдасьлан (ниобий, тантал, вольфрам, молибден), рассеяннӧй (галлий, скандий) да редкоземельнӧй кӧртъяс (церий, иттрий). Дона кӧртъясӧн лоӧ зарни, эмӧсь эзысьлӧн, платиналӧн петкӧдчӧмъяс. Тӧдсаӧсь алмазлӧн петкӧдчӧмъяс.
Коми Республика бокситӧвӧй руда кузя лыддьыссьӧ Россияын медся ыджыд да перспективнӧй сырьевӧй базаӧн. Тиманскӧй кряжын аддзӧма да туялӧма кык боксит месторождениеа район: Среднетиманскӧй да Южно-Тиманскӧй.
Титанӧвӧй рудалӧн сырьевӧй базаыс лыддьыссьӧ Россияын да матысса зарубежьеын медся ыджыдӧн.
Марганеч рудаяс ӧнія кадӧ лыддьыссьӧны торъя дефицитнӧйӧн. Республикаын марганеч-руднӧй сырьевӧй база петкӧдчӧ Парнокскӧй кӧрт-марганеч месторождениеӧн, мый нюжӧдчӧма Приполярнӧй Ураллӧн рытыв пӧкатъясын.
Коми Республикаын эмӧсь Россиялӧн Полярнӧй Уралын хромитоноснӧй массивъяс. Аддзӧма некымын руднӧй места, кӧні хромитӧвӧй рудалӧн ресурсыс 40 млн.тонна гӧгӧр.
Республикаын эм зарнилӧн минерально-сырьевӧй база. Збыльвылас пӧшти став зарни балансӧвӧй запасыс лоӧ Кожымса рудно-россыпнӧй районын, кӧні туялӧма некымын дас россыпнӧй месторождение. Ыджыд перспектива йитчӧ Приполярнӧй Ураллӧн рытыв пӧкатъясын зарни объектъяскӧд.
Уна рӧма кӧрт — ыргӧн, свинеч, цинк — лоӧны Войвыв да Приполярнӧй Ураллӧн рытыв пӧкатъясын.
Республикаын паськалӧма неметаллическӧй мупытшса озырлун, мыйӧн позьӧ вӧдитчыны кыдзи горнохимическӧй (барит, каменнӧй да калийнӧй совъяс, фосфоритъяс, химическӧй промышленносьтлы карбонатъяс), горнотехническӧй (гипс, стеклӧ сырьё, цеолит, бентонит), пьезооптическӧй да кварцевӧй (жильнӧй кварц, пьезокварц, горнӧй хрусталь) сырьёӧн. Эм металлургиялы сырьё (ыджыд жарысь повтӧм сёй, флюсӧвӧй доломит да известняк, формовочнӧй материал), ювелирнӧй да пӧртмасян дона изъяс (аметист, жадеит, нефрит да мукӧд), минерально-стрӧительнӧй сырьё (известняк, доломит, мрамор, кварцит, лыа, гравий).
Промышленносьтын медся ыджыд тӧдчанлуныс баритлӧн, кварцевӧй сырьёлӧн, стеклӧ лыалӧн, каменнӧй да калийно-магниевӧй совъяслӧн.
Стрӧительнӧй индустриялӧн минерально-сырьевӧй базаыс озыр уна сикас месторождениеясӧн: карбонатнӧй сырьёӧн, стрӧительнӧй да облицовочнӧй изъясӧн, стрӧительнӧй, силикатнӧй, стеклӧ лыаӧн, кирпич да керамзит вылӧ сёйӧн, цемент, гипс вӧчӧм вылӧ опокӧн да аргиллитӧн.
Республикаын ыджыдӧсь ресурсъясыс преснӧй, минеральнӧй да мупытшса промышленнӧй ваяслӧн. Овмӧслы да юны туяна мупытшса преснӧй ваясӧн вӧдитчана ресурсъясыс суткинас 62 млн. куб.м-ысь унджык. Мупытшса преснӧй ва ресурсыс абу ӧткодь республика мутасын сылӧн геологическӧй тэчасын торъялӧмъяс вӧсна. Туялӧма 57 мупытшса преснӧй ва месторождение, кӧні ӧтувъя вӧдитчан запасъясыс суткинас 1046,8 сюрс куб. м мында.
Тӧдчанаӧн лоӧны мупытшса минеральнӧй ва ресурсъяс. Медся ёна паныдасьлӧны юан, сероводороднӧй слабоминерализованнӧй, унджык брома да кӧрта минеральнӧй ваяс. Республикаын туялӧма вапытшса минеральнӧй валысь 9 месторождение суткинас 3,68 сюрс куб. м ӧтувъя балансӧвӧй запасӧн.
Коми Республика лоӧ промышленнӧй валӧн ыджыд сырьевӧй базаӧн, мый сулалӧ ёнджыкасӧ Тимано-Печорскӧй мусир да биару провинцияын. Мусир перъян пластӧвӧй ваясын эм бром, йод, литий, магний, стронций да мукӧд дона компонент.
Сынӧд сям (климат)
Коми республика му весьтын сынӧдлы сямсӧ урчитӧ медсясӧ Войвылын олӧмыс: шонділӧн во чӧж юграсьӧмыс оз вевтырт тані 70-80 килокалори сантиметра квадрат вылӧ да.
Таысь кындзи канмуыд куйлӧ ылынкодь Атлантікасянь, а Йиа саридзыд мӧдарӧ ― нач матын. Сійӧн буретш сэтысянь и пӧлялӧ унджыксӧ кӧдзыд сынӧд, киклон ваявлӧ ли.
Вӧньяс серти сынӧдлӧн сямыс вежсьӧ эськӧ сьӧрсьӧн-бӧрсьӧн-а, быд вӧньыс, бара, ясыда тӧдчӧ жӧ. Гожӧмын шонтӧгыслысь содӧмсӧ казялан веськыда войвывсянь лунвылӧ. Вӧркута гӧгӧрыд кӧ сора дырйи шонтӧгыс шӧркодя арталӧмӧн кайлӧ кельси нульсянь вылӧ сӧмын 8-10 чутӧдз-а (+8—+10° С), медся лунвылын сійӧ дас кыкъямыс чутӧдз нин содлӧ (+18° С).
Тайӧ веськыдлунсӧ кутшӧмакӧ торкыштӧ Тиман мусюр, джуджданас шонтӧгсӧ чинтыштӧ да. А Сибыр Из бердын, медджуджыд инъяс весьтас, сынӧдлӧн сямыс и дзик нин сярйывдорса кодь.
Тӧвъясын ывлаыд шоналыштлӧ озджык шонді гожсьыс, а Атлантувса отвасянь вайлӧм сынӧдысь. Сійӧн и шонтӧгыслысь чинӧмсӧ казялам Рытывсянь Асыввылӧ. Тӧвшӧр дырйи шӧркодяс босьтӧмӧн шонтӧгыд канму рытыввылас лоӧ кельси нулювса 15 чут гӧгӧрыс-а (-15° С), Сярйывдорса Из бердын — -20—21 чутаӧн нин. Зырӧдас кӧ нӧшта Войвывсяньыс кӧдзыдыс, шонтӧгыс вермӧ катовтчыны улӧджык ― нелямын — нелямын вит чутӧдз (-40°—45° С), мукӧддырйи эськӧ и ветымын — ветымын витаӧн на овлӧ-а (50°—55° С).
Коми республика му весьтын сынӧдыс вывті улис сяма ― вой гӧгӧр кымӧрсяньыс усялӧмаыд вевтыртӧ муысь пакталӧмсӧ да. Лым-зэрва во чӧжӧн ӧкмылӧ шӧркодя артыштӧмӧн 400 мм-ысь унджык; Тиман рытладорас, а кытсюрӧ и Шӧрвыв мусюрас ― 600 мм-ысь унджыкӧн. Нӧшта на унаӧн ӧкмылӧ усялан ваыд Сибыр Излы рытыв бан вылас ― 1500 мм-ӧдз во чӧжӧн.
Ваяс
Коми республикаыдлӧн муыс, аслыспӧлӧс тэчасысла да сы весьтса сынӧдлӧн вывті улис сямысла, веркӧсті да пытшкӧстіыс лоӧма вель уна ваа.
Кызвын юыс визувтӧ ньӧжмыда, муувса ваыд матын веркӧссяньыс, а асыв-войвылын муыс пыр кын пытшкӧса дай зэв кадъя. Кыссян йи сылігӧн да сывтыын артмӧдалӧм тшӧтшкӧс, омӧля косьмана быдпӧлӧс шыльыдін да увтасыс лёка нюрсялӧмаӧсь: став нюрыслӧн пасьтаыс тані 1,5-1,8 сюрс км² ӧдз. Шӧркодяс жӧ кадъя муыд республика улын лоӧ 9,4%, эськӧ мукӧд ю вожас содӧ и 40-80%-ӧдз-а.
Уна лыда ва визулыд петӧ медсясӧ кыпалан мувывторъясысь, ёнджыка кымӧрянь кӧтӧдан инъясысь, а сэсся нин ыджыд ю везйӧ ӧтлаасьӧ.
Медыджыд юыс республика муад ― Печӧра (кузьтаыс 1809 км, ва ӧктанін ― 327 сюрс км² ыджда). Эвропа войвылын сійӧ медся уна ваа (вося шӧркодя видзӧмыс ю вомас ― 4120 м3/с). Печӧралысь медгырысь вожсӧ ― Усаӧс (к. ― 654 км, ва ӧктӧ ~100 сюрс км²-ысь) уна вааӧн жӧ лыддьӧны: вося шӧркодьнас видзӧмыс ~1500 м3/с). Нӧшта кык тӧдчана юыс ― Эжва (1130 км; 123 сюрс км²; 1100 м3/с ю вомас, 600 м3/с Сыктывкар весьтас) да Мозын (966 км; 76 сюрс км²; 600 м3/с ю вомас) сӧмын катыданыс визувтӧны Коми республика му кузяыд. Мукӧд ю йылысь кӧ гарыштны, матӧ 40-ыслӧн кузьтаныс 200-600 км-ӧн, ва ӧктанінныс 300-2000 км² ыдждаӧн. Нӧшта 3300 юыс 10 200 км кузьтаӧсь, а 10 км-ысь дженьыд шор-ёльтӧ уна дас сюрсӧн нин арталӧны.
Пӧчӧ саридзӧ ваыс петӧ республикаса 62% мувывторсьыс (Печӧра ю пырыс), Еджыд саридзӧ (Эжва да Мозын пырыс) ― 37%-ысь, Каспи саридзӧ (Ветъю да Кама вожъяс пырыс) ― куш 1% мувывторсьыс.
Сибыр Изъяс вылын, а мукӧдлаті и Тиман вылын юясыд нёриняӧсь, унаӧн коскаӧсь, кытсюрӧ потас кодь ковтысаӧсь.
Тшӧтшкӧс жӧ му кузяыс унджык юыд визувтӧны лӧня, ковтысныс паськыд, ворганыс ёна чуклялӧ, уна вис, полой да тыкӧла артмӧдалӧ. Ва юкан визьсӧ татшӧм юяс костысь он и казяв.
Коми республика муын выйим 78 сюрсысь унджык ты. Эськӧ веркӧсныс, ӧтув босьтан кӧ, лоӧ 4,5 сюрс км² ыджда-а, быд сё пиысь сӧмын кыкыслӧн рӧмпӧштаныс 0,5км²-ысь паськыд.
Пукалӧны тыясным тундраын и керӧс вылын, пармаын и адз вылын. Артмӧмаӧсь найӧ тшӧтш быд ногыс. Мукӧдыс кыссян йиӧн кырлӧм инӧ кольӧма, мукӧдыс сывдӧм кынмуӧ, момга вылӧ ли пуксьӧма, эмӧсь и важъя саридзлӧн колясъяс.
Индустрия
Промовмӧслӧн медшӧр юкӧнъяс: Ломтас вӧчӧм (изшом, мусир, газ перйӧм, мусир да биару уджалӧм), вӧр лэдзӧм, пу уджалӧм да кабала вӧчӧм.
Мусир перъян овмӧс
Коми Республикаын 145 углеводороднӧй сырьё месторождениеысь, мый лыддьыссьӧ Государственнӧй балансын, мусир да биару перйыссьӧ 83 месторождениеын, на пӧвстын 56-ын нуӧдсьӧ промышленнӧй удж да 27 — пробнӧй либӧ опытно-промышленнӧй.
Медся уна мусирыс Печоро-Колва мусир-биару куйланінын (40% гӧгӧр).
Унджык уджӧдан куйланінын запасыс абу уна. Мусир перйӧмыс (70% кымын) лыддьыссьӧ сьӧкыда перъянаӧн. Медуна перъян гырысь месторождениеын мусир перйӧмыс чинӧ.
2007 воын Коми Республика мутасын углеводороднӧй сырьё месторождениеясын уджалісны 25 предприятие, кодъяслӧн вӧлі углеводороднӧй сырьё перйӧм вылӧ му пытшкӧсӧн вӧдитчӧмын право вылӧ лицензия. Таысь кындзи, Коми Республикаса предприятиеяс туялӧны Яран асвеськӧдлан кытшын 12 куйланін.
Мусир весалан овмӧс
Республикаын мусир переработка сӧвмӧ мусир прӧдукт паськыда иналӧмӧн.
Мусир переработайтан промышленносьтлӧн медшӧр уджалысьнас лоӧ «ЛУКОЙЛ-Ухтанефтепереработка» ВАК. Предприятиеыс вӧчӧ автомашина бензин, дизельнӧй ломтас, авиационнӧй керосин, мазут, битум, вакуумнӧй газойль да мукӧд сикас прӧдукция.
Биару овмӧс
Медшӧр промышленнӧй свободнӧй биару запасъясыс лоӧны «Газпромпереработка» ИКК баланс вылын, коді пырӧ «Газпром» ВАК-ö. «Газпромпереработка» ИКК биарусӧ перйӧ да переработайтӧ.
Вуктылса биару конденсат куйланінлӧн пайыс 83% республикаын став перйӧм биару серти. Месторождениесӧ кӧсйӧны вуджӧдны хранилище-регулятор режим вылӧ.
Республикаын биару промышленносьтлӧн шӧринӧн лоӧ Вуктыл район, кӧні 2007 воын перйӧма 2,4 млрд. куб. м свободнӧй биару (республикаын став перйӧм серти 87 %). Печора районын перйӧма биарусӧ 0,4 млрд. куб. м (13%).
«Сосногорскса биару переработайтан завод» ИКК Рытыв-Войвыв федеральнӧй кытшын лоӧ дзик ӧти предприятиеӧн, кӧні комплекснӧя переаботайтӧны природнӧй биару да нестабильнӧй конденсат.
Из шом шедтан овмӧс
Печораса из шом бассейн лоӧ Коми Республика мутаслӧн да Кардор обласьтса Яран асвеськӧдлан кытшлӧн Россияса европейскӧй юкӧнлӧн медылі асыв-войвылӧн. Бассейнлӧн унджык юкӧныс пырӧ Полярнӧй кытшлӧн войвывланьӧджык. Асыв-войвывсянь рытыв-лунвывлань кузьтаыс — 400 км да медпаськыдіныс — 300 км. Ыдждаыс — 100 сюрс кв. км.
Печораса из шом бассейнын из шомсӧ перйӧны 7 шахтаын, кодъяс пырӧны перспективнӧй группаӧ, налӧн ӧтувъя производственнӧй вынйӧрыс вонас 15,9 млн. тонна из шом, сы лыдын коксуйтӧм вылӧ — 11,7 млн. тонна, татшӧм запасыс сетас позянлун уджавны нӧшта 20 — 35 во тайӧ жӧ вынйӧрнас.
Му пытшкын из шомсӧ перйӧны шахтаясын, кутшӧмъяс пырӧны «Воркутауголь» ВАК-ö, «Интауголь компания» шахтоуправление» ВАК-ö, «Воргашорскӧй шахта» ВАК-ö, восьса ногӧн — «Юньягинскӧй» ИКК-лӧн карьерын.
Бассейнын пӧшти став перйӧм из шомсӧ переработайтӧны (бурмӧдӧны) обогатительнӧй фабрикаясын да установкаясын.
Избурмӧтан овмӧс
Республикаын горноруднӧй промышленносьт петкӧдчӧ горнодобывающӧй предприятиеясын:
Вӧр промовмӧс
2007 вося январ 1 лун вылӧ вӧр промышленносьт комплексын нуӧдісны овмӧссӧ 417 предприятие (на пиын гырысь да шӧркодь — 203, ичӧт — 214) да 432 асшӧр предприятие. Вӧр заптӧм
Вӧрсӧ заптӧны Эжва, Сыктыв да Мозын юяс пӧлӧн. Коми Республика мутасын медшӧр вӧр заптан районъясыс — Удора, Койгорт, Кулӧмдін, Кӧрткерӧс, Луздор, Сыктывдін да Сыктыв.
Россияын делӧвӧй древесина вӧчӧмын Коми Республикалӧн пайыс 5,5%.
Вӧр обработайтӧм
Республикалӧн вӧр обработайтан промышленносьтӧ пырӧ вӧр пилитӧм (промышленнӧй производстволӧн 7,5%), фанера, древесноволокнистӧй, древесностружечнӧй да МДФ шӧркодь плотносьтӧн плитаяс вӧчӧм (21,3%), стрӧитчан пу конструкцияяс вӧчӧм, кытчӧ пырӧны столярнӧй вӧчӧмторъяс (0,3%) да пу дозъяс (0,2%).
Производствоыс выльмӧдсьӧ да техника боксянь бурмӧдсьӧ. Фанера да плитаяс вӧчӧмын медшӧр туйвизьяснас лоӧны вӧчавны бурджык качествоа, конкурируйтны верман прӧдукция: шӧр плотносьтӧн МДФ плитаяс, ДСП да ламинируйтӧм веркӧса клеитӧм фанера, ыджыд формата клеитӧм фанера да небыд ДВП.
Нервилия
Нервилия (Nervilia) –  Орхидея котырса быдмӧг увтыр. Сійӧ быдмӧ Азияын, Океанияын да Лунвыв Америкаын.
Коми Республика
Вӧр промовмӧс
Целлюлозно-бумажнӧй производстволӧн юрнуӧдысь предприятие — «Монди Сыктывкарса ЛПК» ВАК. Предприятиелӧн производственнӧй вынйӧрыс: целлюлоза кузя (пуӧм кузя) — вонас 556 сюрс тонна, картон да бумага прӧдукция кузя — вонас 834 сюрс тонна.
Медшӧр прӧдукция: офиснӧй да офсетнӧй бумага, газет бумага, «топ-лайнер» да «крафт-лайнер» гофрируйтӧм картонлы плоскӧй слой вылӧ картон.
«Монди Сыктывкарса ЛПК» ВАК-ӧн лэдзӧм прӧдукцияысь 41% мунӧ экспорт вылӧ. Россияса вӧр комплекслӧн прӧдукция вӧчӧмын «Монди Сыктывкарса ЛПК» ВАК-лӧн пайыс: бумага кузя — 15,3%, картон кузя — 6,1%; газет бумагалӧн российскӧй экспортын — 10%. Российскӧй рынокын офсетнӧй бумага серти «Монди Сыктывкарса ЛПК» ВАК-лӧн пайыс 45%, пачкаын офиснӧй бумага — 30-35%, газет бумага — 9-10%, картон — 55-60%.
Машинавӧчӧм
Коми Республикаса машиностроениеӧ пырӧны разнӧй эмбур сикас серти 200 организация, сы лыдын ичӧт предприятиеяс да непромышленнӧй организацияяс бердын промышленнӧй производствояс, кодъяс ёнджыкасӧ сетӧны услугаяс.
Медся бура уджалысь предприятиеяс лыдӧ позьӧ пыртны «Ухтаса механическӧй завод» ВАК, «Стрӧитчан металлоконструкцияа завод» ВАК, «Ухтаса экспериментально-механическӧй завод» ПАК, «„Прогресс“ высоковольтнӧй электроннӧй компонентъяса завод» ИКК, «Зӧвсьӧртса экспериментально-механическӧй завод» ПАК.