cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Васютов Юрий Константинович
Гижан удж
Васютов гижис и проза гижӧдъяс — повесьтъяс да висьтъяс, кӧні серпасаліс пармаса йӧз, томулов да ас чужанін йылысь. Сылӧн медся тӧдса повесьт — «Парма Ёгор».
Ю. К. Васютов — СССР-са гижысь котырӧ пырысь (1973).
Ǥ
Ǥǥ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ колтта саами кывйын, а сідзжӧ кыв туялысьясӧн прото-герман кывлӧн реконструкцияын. Шуанног — [ɣ]. Важӧн Ǥ сідзжӧ вӧдитчӧны войвыв саами да важ скандинав анбурын.
Видзӧдӧй тшӧтш
Ꞡ
Ласича
Ласича (Mustela nivalis; ласка) – тайӧ тулан рӧдысь вӧрса пемӧс.
Ыджда да рӧм
Тайӧ пемӧсыслӧн уна ӧткодьлуныс сьӧдбӧжкӧд. Сы кодь жӧ пельк да чувкӧс, кокыс дженьыд, ичӧтик юрыс вӧсни да кузь голяа. Татшӧм ӧткодялан подув сертиыс кӧнсюрӧ весиг лӧсьӧдӧмаӧсь пемӧсыслысь нимсӧ. Шуам, мари кывйын коляйос, кодлӧн вежӧртасыс, комиӧдны кӧ, «шыр сьӧдбӧж». Но вывтырнас жебджык да бӧж йылыс туша рӧмсьыс оз торъяв – тӧвнас быдлаті сылӧн дзик еджыд, гожӧмнас рудов.
Паськалӧм
Олӧ-вылӧ ласича сьӧдбӧжысь на паськыдджыка: Европаын, Войвыв Африкаын, Войвыв Америкаын да Азиялӧн унджык юкӧнас. Россияын оз паныдасьлы сӧмын Вой саридз діяс вылын да Таймыр кӧджлӧн войвывланяс. Оз пов овмӧдчыны ыбъяс бердын да сиктъяс гӧгӧрын. Но ӧтдортӧ сьӧдбӧжлысь олан местаяссӧ. Сьӧд вӧраинъяс оз жӧ лӧсявны сылы. Нюдз тушанас змей моз кокньыда писькӧдчӧ лӧп-ёг да из чукӧръяс пӧвстті. Вермӧ вӧтлысьны шыръяс бӧрся налӧн мупытшса ветлан туйясӧдыс.
Поздйысьӧм
Позтырас кызвыныслӧн овлывлӧ 5 либӧ 7 пи. Корсюрӧ чужтывлӧны и дас кыкӧс. Ласичапиян синмасьӧны куим вежон кольӧм бӧрын. Котырыс разалӧ гожӧм помасигӧн либӧ арнас, кор томъясыс лоӧны мамныскӧд ӧтыдждаӧсь нин.
Оласног да сёян
Нэм чӧжыс олӧ пыр ӧти местаын. Кыйсян угоддьӧсӧ лун-вой кытшовтан ылнаыс куим километрысь унджык оз овлы. Айыслӧн да эньыслӧн оланіныс абу ӧтувъя – быдӧнлӧн аслас кытш. Пӧткӧдчӧ ласича яя сёянӧн. Медся ёна радейтӧ кутавны шыръясӧс да крысаясӧс. Тшапйӧдлӧ кыйдӧссӧ юрӧдыс да босьтӧ ловсӧ налысь юр лысӧ курччалӧмӧн. Пӧтмӧныс сылы колӧ ӧти шыр. Но заптывлӧ ёна унджык – кызьӧдз кымын.
Яй сёйысь пемӧсъяс пӧвстын ласича медся ичӧт вӧрпа. Но пӧльзаыс вӧр-валы сысянь зэв ыджыд, оз сет помтӧг рӧдмыны-паськавны шыр-крысалы да. Во чӧжӧн ӧти ласича бырӧдӧ кык-ö-куим сюрс быдсикас гужгысь-йирысьӧс, кодъяс тшыкӧдӧны быдмӧгъясӧс.
Пемӧсъясӧс туялысьяслӧн висьталӧм серти, том ласичаясӧс пӧ кокньыда позьӧ мевйӧдны. Татшӧм быдтан вӧрпаясыс пӧ лоӧны зэв сибыдӧсь видзысь-вердысьясыс дінӧ. Оз ӧд прӧстӧ рочьяс шуны ласкаӧн да ласичаӧн.
Рӧдвуж кыв вылын
Комиысь ӧтдор ласича нимӧн вӧдитчӧны тшӧтш перымса комияс да удмуртъяс. Но тайӧ абу важся кыв. Куимнан рӧдвуж войтырыс тайӧ нимсӧ босьтӧмаӧсь рочьяслысь. Но эмӧсь и ас нимъяс: удорасалӧн учи-кычи, удмуртъяслӧн тӧдьы чайы.
Ɗ
Ɗɗ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ африкаса кывъясын, пример вылӧ: фула, хауса. 1931—1955 воясӧ Ɗ вӧдитчисны шона анбурын.
Шона анбурын ыджыд Ɗ гижисны кыдз ɗ.
Коми АССР-са искусствоясын нимӧдана уджалысь
Коми АССР-са искусствоясын нимӧдана уджалысь (рочӧн: Заслуженный деятель искусств Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са искусствоясын нимӧдана уджалысь» почёт ним лӧсьӧдӧма 1939 вося моз тӧлысь 19 лунӧ. Канмуса награда сетӧны искусствояс сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
1939 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 70 мортлы.
Ананке
Ананке — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 14 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 280 000 км. Ананке восьтіс Америкаса астроном Сет Барнс Николсон 1951 воын.
Ǩ
Ǩǩ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ колтта саами да лаз кывъясын.
Елфимова Анжелика Геннадьевна
Елфимова Анжелика Геннадьевна (1970) — коми поэт, журналист.
Ǩ
Шуанног
колтта саами — [c͡ç]
Елфимова Анжелика Геннадьевна
Олан туй
Анжелика Елфимова чужӧма Коми АССР-ын Кӧрткерӧс районса Маджа сиктын 1970-ӧд вося ода-кора тӧлысь 27-ӧд лунӧ. Помалӧма Сыктывкарын искусствояс училишеысь хорӧн дирижирование класс (1989), Москваын А.М. Горький нима Литературнӧй институт (2007). Велӧдчылӧма Сыктывкарса канму университетлӧн филология да финн-йӧгра факультетъяс вылын (1996—2000).
Ǩ
Шуанног
лаз — [kʼ]
Елфимова Анжелика Геннадьевна
Олан туй
Уджалӧма культура керкаын художествоа веськӧдлысьӧн, челядь видзанінын шылада веськӧдлысьӧн, Маджаса школаын шыладӧ велӧдысьӧн (1989—1999), корреспондентӧн Кӧрткерӧс районса «Звезда» (1999) да республикаса «Коми му» (2000—2003) газетъясын, «Чушканзі» журналын (2003—2010).
Уджавлӧма Коми гижысь котырын литературнӧй консультантӧн (2010—2014), Сыктывкарса коми культура шӧринын художествоа веськӧдлысьӧн (2017). 2019-ӧд восянь зільӧ «Чушканзі» журналын.
Гижан удж
Медводз кывбуръяссӧ гижӧма рочӧн, йӧзӧдӧма «Красное знамя» газетын 1989-ӧд воын. Ёртъясыс коркӧ юалӧмаӧсь, «мыйла кывбуръяссӧ оз гиж комиӧн»? Та бӧрын босьтчӧма гижны сӧмын комиӧн. Коми кывбур чукӧрсӧ медводдзаысь вӧлі йӧзӧдӧма 1999-ӧд воын «Коми му» газетын. Сы бӧрын нин, кор кутӧма кывны асьсӧ гижысьӧн, мунӧма велӧдчыны А.М. Горький нима Литературнӧй институтӧ.
Кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма ӧтувъя чукӧръясын, «Войвыв кодзув» да «Арт» журналъясын, рочӧн, вуджӧдӧмӧн — «Невский альманах» да «Родная Ладога» журналъясын, «Литературный Санкт-Петербург» да «Литературнӧй газетын», «Инвожо» (Ижкар) журналын.
Анжелика Елфимовалӧн петавлӧма «Аддзысьлытӧдз» (2002), «Еджыд вӧтъяс» (2008), «Вемӧсӧн ли вӧтӧн» (2010) кывбур чукӧръяс. Йӧзӧдчылӧма «Мелiлуныс пыдӧстӧм и помтӧм» (2001), «Уна рӧма сикӧтш» (2002), «Возвращение Вяйнемейнена» (2002), «Пӧлӧзнича пӧвстын» (2010) да мукӧд сборникын.
Анжелика Елфимова шедӧдлӧма унасикас премия:
Комиӧдлӧма «Коми войтыр: культура да история йылысь дженьыд серпаскывъяс» небӧг (Сыктывкар, 2008).
Россияса гижысь котырӧ (2005) да Россияса журналист котырӧ (2004) пырысь.
Общественнӧй удж
А.Елфимова — «Коми войтыр» ӧтмунӧмлӧн Сыктывкарса юкӧнын веськӧдлысьӧс вежысь (2011—2015), «Коми КВН» ӧтмунӧмӧн веськӧдлысь (2012 восянь).
Яг (Удора район)
Яг (Борово) — Коми Республикаын Удора районысь Слӧбӧда сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Ǧ
Ǧǧ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ колтта саами, сиу, тамазигхт, кабил кывъясын. Сідзжӧ Ǧ вӧдитчисны XIX нэмӧдз чех да словак анбурын [g] шы пасйӧм пыдди.
Шуанног
колтта саами — [ɟ͡ʝ]
сиу — [ʁ]
тамазигхт — [d͡ʒ]
кабил — [d͡ʒ]
Ƙ
Ƙƙ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ хауса кывйын. Шуанног — [kʼ].
Васькин (Ускар каркытш)
Ним артмӧм
Сиктсӧ дыр кад чӧж вӧлі шуӧны рочӧнджык — Мутнӧй Материк.
География
Васькинсянь Сем Ӧндрей сиктӧдз 16 км, Ускарӧдз 196 км.
История
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Сем Ӧндрей сикт сӧвет улӧ.
Кебанъёль (Кулӧмдін район)
Ним артмӧм
Посёлок ним артмӧма Кебан ёль нимсянь, коді визувтӧ овмӧдчанін шӧрті да усьӧ Эжва юӧ.
Праксидике
Праксидике — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 3,5 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 147 000 км. Праксидике восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Янга Фернандес да Юджин Магнайер 2000 воын.
Кебанъёль (Кулӧмдін район)
Ним артмӧм
Йӧзыс ас костас Кебанъёльсӧ дженьыда шуӧны Кебанӧн.
География
Кебанъёль посёлок пукалӧ Эжва юлӧн веськыд берегын. Кулӧмдін юрсиктсянь Кебанъёльӧдз 8 км. туй кузя, веськыда — 2-3 км.
История
Кебанъёльлы подувсӧ пуктӧма 1946 воын векни кӧрт туй да ремонтно-монтажнӧй мастерскӧйяс вӧчӧм. 1947 воын вӧлі кыпӧдӧма бурдӧдчанін. 1949 воын лэптӧма начальнӧй школа, кӧні медводз велӧдӧма И.А. Бессонов.
1950 воын котыртчӧма 51 №-а машинно-дорожнӧй отряд (сёрӧнджык — ПМК-СН), кӧні начальникалӧма А.В. Введенский. 1950 воын жӧ лӧсьӧдӧма Кужса леспромхоз да СМУ-2 (Строительнӧ-монтажнӧй управленньӧ).
1952 воын кыпӧдӧма клуб (ӧні сэні 26 №-а профучилишӧлӧн сёянін), директоралӧма З.П. Гераськина. Клуб бердын восьтӧма библиотека, кӧні уджалӧма В.Н. Канева.
1953 воын кыпӧдӧма 8 класса школа, директоралӧма А.А. Юдина. 1955 воын кутӧма уджавны «Ромашка» челядь видзанін (ӧні сэні челядь приют), веськӧдлӧма Т.С. Кустова.
Карбас (Иньва район)
Карба́с — Перым крайысь Коми кытшын Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧмин улӧ пырысь коми грезд.
Ним йылысь
Карбас грезд ним йылысь сьӧкыд мыйкӧ шуны. Кодсюрӧ чайтӧны, карбас (ыджыд пыж) вылӧ муныштӧ да, тадзи и шусьӧ. Рочьяс войдӧр грездсӧ шуӧмаӧсь Карбасова.
География
Карбас грезд пукалӧ Ошмушашор да Метшкӧр юяс дорын, Бевоёв сиктсянь войвылӧ 6 км ылнаын да Кудымкарсянь рытыв-войвывладор 25 км ылнаын.
Орчча грездъяс
Орччӧн аддзам грездъяс: войвылас 1,5 км ылнаын Илля, вой-асыввылас 1,7 км ылнаын Козвовчи, вой-рытыввылас кык километра мында ылнаын Епанов да лунвылас 2,7 км ылнаын Важ Чигас.
Юкӧнъяс
Карбасын куим му юкӧн:
Туйяс
Карбасын арталӧны квайт туй :
История
XX нэм пуксигӧн грездыс лыддьысьӧма Перым губерняса Совкар уездысь Бевоёв вӧлӧсьтын, тані вӧлі Карбас обществолӧн шӧрин.
1926 воӧ йӧзӧс гижалігтырйи Карбасын олӧмаӧсь 497 морт (226 айморт, 271 ань), кутӧмаӧсь 88 овмӧс. Рочыс вӧлӧмаӧсь сизим морт, мукӧдыс — комияс.
1924 восянь Карбас грезд лыддьысьӧма Кудымкар районса (1941-1959 воясӧ Бевоёв районса) Карбас сельсӧветлӧн шӧрин.
1970-80 воясӧ Карбасын вӧлі совхоз.
2006 во пуксигӧн, выль роч оланпас серти, Карбассьыс сиктсӧветсӧ бырӧдісны, грезд кутіс пырны Бевоёв овмӧдчӧминӧ.
Веськӧдлӧм
Ӧні Карбас грезд пырӧ Кудымкар районса Бевоёв овмӧдчӧминö.
Йӧз
Олӧны Карбасын карбасо́вса, ӧти морт йылысь шуӧны карбасо́вскӧй либӧ карба́сісь.
Кабалаяс серти 2009 во пансигӧн Карбас грездын олӧма 173 морт, найӧ кутӧны 62 горт овмӧс.
Медваж овыс тані Рочев.
Олысьяс комиӧсь, сёрнитӧны комиӧн.
Овмӧс да быт
Ӧні йӧзыс олӧны асторъя овмӧсъясӧн.
Лавкаыс эм сӧмын Бевоёв сельполӧн. Вӧлі нӧшта асторъя, но ӧні пӧдлалӧма.
Быт службаяс абуӧсь, шырсьыны да мый ветлӧны Бевоёвӧдз либӧ Кудымкарӧдз.
Позьӧ видзӧдны телевизор, сёрнитны мобильник пыр (Мегафон, UTEL).
Эм ФАП.
Гуалӧны карбасовчи Ярашутёмас (Козвовчиланьын) либӧ Белоёвланяс.
Коми АССР-са техникаын да наукаын нимӧдана уджалысь
Коми АССР-са техникаын да наукаын нимӧдана уджалысь (рочӧн: Заслуженный деятель науки и техники Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са техникаын да наукаын нимӧдана уджалысь» почёт ним лӧсьӧдӧма 1939 вося моз тӧлысь 19 лунӧ. Канмуса награда сетӧны техника да наука сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
Карбас (Иньва район)
Культура
Эм культура керка (клуб), сэні вӧлӧмаӧсь кружокъяс, ӧні коли сӧмын библиотека, актӧвӧй зал пӧртӧмаӧсь физзалӧ, кытӧн ворслӧны волейболӧн да баскетболӧн. Фольклор котыр абу.
Коми АССР-са техникаын да наукаын нимӧдана уджалысь
История
1939 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 67 мортлы.
Карбас (Иньва район)
Культура
Войтырыс пасйӧны Пӧкрӧв, кодӧс татӧн чайтӧны престольнӧй гажлунӧн.
Карбасын пӧ вӧлӧма часовня (?). Ӧні татчӧс йӧз ветлӧны юрбитны Кудымкарӧ.
Мыгӧрпасъяс да видзӧдӧминъяс
Археологияса аддзӧмин эм Нёпинын.
Харута (Заполярнӧй район)
Харута (Харута) — Яран асвеськӧдлан кытшын посёлок, Заполярнӧй районса Хоседа-Хард сикт сӧветлӧн шӧрсикт.
География
Посёлок пукалӧ Адзва юлӧн шуйгаладорас, Харутаю вомын.
Оланинын эм некмыны улича: Колхоз, Вадор, Выль, Первомай, Вермӧм, Полярнӧй, Сӧветскӧй да Хутор уличаяс.
История
Посёлокӧ медводдзаӧн овмӧдчис 1892 воын изьваса кресьттянин Ф.А. Канев гӧтырыскӧд да куим челядьыскӧд. 1897 воын Харута вӧлі пасйӧма кыдзи Кардор губерняысь Печора уездса выселок. 1925 восянь Харута вӧлі Хоседа-Хард кочевӧй сӧветлӧн шӧринӧн. Сы кадсянь олысь лыдыс ӧтарӧ содіс.
Олысь лыд
Посёлокын олӧны изьваса комияс, яранъяс да рочьяс.
Овмӧс
Посёлокын эм Хоседа-Хард сиктсӧветлӧн веськӧдланін, «Рассвет Севера» кӧр видзан овмӧслӧн база, бурдӧдчанін, культура керка, пывсян, пӧжаланін, радиоузел, шӧр школа да челядь видзанін, спорт комплекс, «Москва» телестанция. Уджалӧ «102,0 Север FM» радио, Медводдза да Мӧд мультиплекс. 2013 вося урасьӧм тӧлысьсянь кыйӧ МТС сотӧвӧй оператор.
Туй
Адзва юлӧн веськыдладорас эм аэропорт да пуксян эрд, кытчӧ вермас пуксьыны Ан-2 самолёт; ю шуйгаладорас — вертолёт пуксянін.
Вежоннас кыкысь Ан-2 самолёт да Ми-8 вертолётӧн Харутаӧ позьӧ воӧдчыны Наръян-Марсянь. Груз вайӧны Адзва ю кузя да тӧвся туйті Интасянь.
Идиом Неутраль
Идиом Неутраль (Idiom Neutral) — лӧсьӧдӧм войтыркостса кыв, код вӧлі лӧсьӧдӧма 1893—1898 воясӧ Воляпук Академияӧн Петыркарса кыв туялысь Вальдемар Розенбергерлӧн веськӧдлӧм улын.
Идиом Неутраль вылын буркыв
''Nostr patr kel es in sieli! ke votr nom es sanctifiked; ke votr regnia veni; ke votr volu es fasied, kuale in siel, tale et su ter. Dona sidiurne a noi nostr pan omnidiurnik; e pardona (a) noi nostr debti, kuale et noi pardon a nostr debtatori; e no induka noi in tentasion, ma librifika noi da it mal.''
Реформируйтӧм 1907 воӧ Эдгар де Вальӧн кывйӧн:
''Nostr Patr, qui es in cieli. Que votr nom es sanctificat, que votr regnia veni. Que votr voluntat es facit quale in ciel tale anque su terr. Dona nos hodie nostr pan quotidian, e pardona nos nostr debti quale anque noi pardona nostr debenti e non induca nos in tentasion ma librifica nos da it mal. ''
Ошивамбо (кыв)
Ошивамбо (Oshiwambo, Oshikwanyama) либӧ овамбо, сідзжӧ кваньяма, ндонга — тайӧ Намибияын да Анголаын банту кыв. Анбур — латин.
Пример
Aantu ayehe oya valwa ye na emanguluko noye na ondilo yi thike pamwe osho wo uuthemba. Oye na omaipulo goondunge neiuvo onkene naa kalathane mombepo yuumwainathana.
Коми Республикаса почёт нимъяс
Коми Республикаса почёт нимъяс — Коми Республикаын лӧсьӧдӧм канмуса наградаяс, кодъясӧс сетӧ Коми Республикаса Юралысь аслас индӧдӧн бура уджалӧмысь.
История
«Коми Республикаса канму наградаяс йылысь» Коми Республикаса оланпас серти, мый вӧлі кырымалӧма 1994 вося йирым тӧлысь 13-ӧд лунӧ, лӧсьӧдӧма со кутшӧм почёт нимъяс:
Почёт наградаяссӧ сетӧ Коми Республикаса Юралысь. Та могысь сійӧ кырымалӧ индӧд, мый колӧ быть йӧзӧдны.
Тарабукин Андрей Степанович
Тарабукин Андрей Степанович (1936—1977) — коми гижысь.
Семья
Сылӧн тыр нимыс батьсяньыс — Нестер Карп Ӧнтӧн Кӧндрат Левӧ Степан Ӧньӧ. Йӧз костас дженьыдджыка шуисны — Лева Степӧ Ӧньӧ либӧ Степӧ Ӧньӧ. Сылӧн батьыс — Тарабукин Степан Леонтьевич (чужис 1901, вӧльгым тӧлысь 21 лун, куліс 1980), мамыс — Мария Дмитриевна (чужис 1903, рака тӧлысь 9 лун, кулан воыс абу тӧдса).
Чайтӧны, мый Степӧ Ӧньӧлӧн семьяыс — Эжва йывса староверъяс, а сылӧн бать Степан Леонтьевич да пӧль Леонтий Кондратьевич вӧліны керчомса общинаын наставникъясӧн и ветлісны велӧдчӧм могысь москваса старообрядческӧй шӧринъясӧ. Вермас лоны, гижан удж дорӧ муслуныс чужис семьяын небӧг видзан традиция пыдди пуктӧмысь.
1950-ӧд вояс помын Степӧ Ӧньӧ гижсис Любовь Ивановна Ермолинакӧд, коді сы кадӧ велӧдчис Коми канмуса педагогика институтын «Коми кыв да литература специальносьт серти». Л.И. Ермолина чужис 1932 вося вӧльгым тӧлысь 7 лунӧ Кулӧмдiн районса Мыс сиктын.
Кӧрткерӧса школаын коми кыв да литература велӧдысь Любовь Ермолина кувсис 2003 вося косму тӧлысь 22 лунӧ. Гуалӧма верӧсыскӧд орччӧн.
Гозъялӧн вӧлі кык пи. 1959 воын чужис Алексей, коді лои коми журналистӧн да Абу петкӧдлана нация да войтыръяслӧн Котырын (рочӧн: Организации непредставленных наций и народов; англия кывйӧн:The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)) коми йӧзлӧн медводдза петкӧдчысьӧн. 1964 воын чужис Василий пи.
Тотаркатша
Тоторкатша (Lanius; сорокопут) – вöрса лэбач.
Тарабукин Андрей Степанович
Семья
Степӧ Ӧньӧ батьлысь воксӧ, Тарабукин Андрей Леонтьевичӧс (1894 чужан во), кулакалісны. Кулакӧн вӧлі шуӧма 1930 воын, репрессируйтӧма 1933 воын. Сылӧн вӧлі: гӧтыр — Мария Васильевна, 1899 ч.в.; пи — Михаил Андреевич, 1927 ч.в.; ныв — Анна Андреевна, 1921 ч.в.; ныв — Агния Андреевна, 1924 ч.в.; ныв — Евстолия Андреевна, 1930 ч.в.; ныв — Мария Андреевна, 1932 ч.в.
Тотаркатша
Ыджда да рöм
Тайö лэбачыс ыджданас ябыр (скворец) кодь. Топыд яя тушаыс 26-28 сантиметр кузьта, сьöктаыс 75 граммöдз овлö. Рöмыс абу зэв синмö шыбитчана. Мышку вылысыс айыслöн и эньыслöн öткодь – пöим кодь рудов. Кокыс, нырыс да бöжыс сьöд, кöнi дор тывбордъясыс еджгов рöмöн торъялöны. Перкаль син вомöныс нырсяньыс тöдчö вель паськыд пемыд визь. Кынöм улыс дзик еджыд. Ён нырыс увлань крукыля да варышланьö мунö. Ныр пытшкöс вылысладор пöлöнас весиг пиньтор эм. Ныр вуж дiнас чурвидзöны чорыд сiяс. Гöгрöс йыла бордйыс дженьыд, а бöжыс катшакöд öткодь – кузь да тшупöдъяса. Китшкöны-шыалöны кайясыс катшаяс моз жö. Та вöсна, тыдалö, важ коми йöз и думыштöмаöсь тоторкатша кывсö. Рочьяс шуöны сорокопутöн, кодлöн воддза юкöныс (сорока) катшакöд öткодялöм йылысь жö висьталö.
Тарабукин Андрей Степанович
Гижан удж
Степӧ Ӧньӧ уджаліс школаса велӧдысьӧн да эз лыдды асьсӧ профессиональнӧй гижысьӧн. Андрей Тарабукин петкӧдчис кыдзи висьтъяс гижысь. Сійӧ гижӧ висьтъяссӧ да пьесаяссӧ и верстьӧлы, и челядьлы. Гижӧдъясыс петавлісны ӧтувъя сборникъясын («Тӧлысь вылӧ», «Гажа сёрни») да «Войвыв кодзув» журналын. 1971 воын сылӧн петіс «Медбур козин» медводдза висьт чукӧр.
Тотаркатша
Паськалöм
Тоторкатшаяс олöны-вылöны зэв паськыда: Европаын, Азияын, Африкаын да Войвыв Америкаын. Коми муын паныдасьлöны лунвывсяньыс вöра тундраöдз. Миянö локтöны тулыснас – косму либö ода-кора тöлысьö. Овмöдчöны оз сук пармаö, а вöр дорöсъясö, ыбъяс гöгöрын.
Тарабукин Андрей Степанович
Гижан удж
Андрей Тарабукинлӧн гижан удж йывсьыс петавліс некымын казьтылана гижӧд Геннадий Беляевлӧн ки улысь «Коми му» газетын.
Тотаркатша
Оласног да сёян
Пöткöдчöны тоторкатшаяс сöмын яя сёянöн. Кыйдöссö синйöны куст либö пу туган йылын пукалöмöн. Казяласны кö шырöс, лёкгагйöс, чиркöс, кыша гагъясöс либö укшаль кайпиянöс, пыр и уськöдчасны тöв ныр моз да тшапкасны коньöръясöс ёсь йыла гыжъяснас. Чöсмасьöны шедöм ловнас крукыля нырнас косявлöмöн. Пöтöм бöрас коляссö оз эновтны кыдз веськалö, а сатшкöны мöдысь кежлö ёсь йыла пу увйö. Вöрöд ветлiг-мунiгöн кö казялан öшалысь косьмöм лёкгагйöс, тöд, тайö уджыс тоторкатшалöн.
Коми муын быдтысьö да гожйö кык сикас тоторкатша: ыджыд тоторкатша (сорокопут серый) да ичöт тоторкатша (сорокопут жулан). Ичöт тоторкатшаыс жебджык тушанас да и гöн рöмнас торъялö ыджыдсьыс.
Лэбачьясыс бöр мунöны лунвывланьö кӧч тӧлысьӧ либö йирым тöлысьö. Тöвйöны найö Россиялöн шöр юкöнъясын, а сiдзжö Крымын да Кавказын.
Гарпалике
Гарпалике — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 105 000 км. Гарпалике восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт, Янга Фернандес да Юджин Магнайер 2000 воын.
Ʒ
Ʒʒ (ezh) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ колтта саами да ӧткымын африкаса кывъясын. 1934—1937 воясӧ шыпас бергаліс сідзжӧ кильдин саами кывйын. 1932—1936 воясӧ Ʒ вӧдитчисны латин коми анбурын (ӧні Дз). Шуанног — [d͡z].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ӡ
Ǯ
Ǯǯ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ колтта саами да лаз кывъясын. 1989—2007 воясӧ Ǯ вӧдитчисны ливвик карел анбурын. Шуанног — [d͡ʒ].
Ƴ
Мукӧддырйи ƴ пыдди гижӧны ʼy либӧ yh.
Коми АССР-са наукаын нимӧдана уджалысь
История
«Коми АССР-са наукаын нимӧдана уджалысь» почёт ним лӧсьӧдӧма 1972 вося ода-кора толысь 12 лунӧ. Канмуса награда сетӧны наука сӧвмӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
1972 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 70 мортлы.
Мнеме
Мнеме — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 1 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 069 000 км. Мнеме восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт да Джен Клина 2003 воын.
Яг (Емдін район)
Яг (Яг) — Коми Республикаын Емдін районысь Гам сикт овмӧдчӧмин улӧ пырысь грезд.
Шебырев Александр Васильевич
Шебырев Александр Васильевич (1960) — коми гижысь.
Олан туй
Александр Шебырев чужӧма Кулӧмдін районса Пожӧг сиктын 1960-ӧд вося ода-кора тӧлысь 28-ӧд лунӧ. 1977-ӧд воын помалӧма Пожӧгса школа. Армия бӧрын 1981—1986 воясӧ велӧдчӧма Ӧнія гуманитарнӧй академиялӧн Сыктывкарса юкӧнын экономика факультетын. Уджалӧма юрисконсультӧн «Пожӧг» совхозын. 1988 восянь 15 во вӧлi журналистикаын: корреспонденталӧма, веськӧдлӧма отделӧн, вӧлӧма шӧр редакторӧс вежысьӧн «Ленин туйӧд» (бӧрынджык — «Парма гор» газетын.
Ӧні олӧ Помӧсдінын, туялӧ чужан му (юрнуӧдіс Тима Вень музейӧн да школаса краеведческӧй музейӧн).
Гижан удж
Александр Шебырев ёнджыкасӧ тӧдса кыдзи поэт. Ассьыс кывбуръяссӧ йӧзӧдлӧма газет-журналъясын («Арт», «Войвыв кодзув», «Чушканзі»), а сідзжӧ «Сикӧтш», «Мелілуныс пыдӧстӧм и помтӧм», «Вечерний звон» да мукӧд ӧтувъя сборникын.
А.Шебыревлӧн кывбуръяс вылӧ тэчӧма вель уна сьыланкыв. Ачыс гижӧ шылад мукӧд кывбур дорас. Помӧсдінын нуӧдӧ литературнӧй кружок.
Сёрӧнджык босьтчис прозаӧ, гижӧ висьтъяс, очеркъяс.
2010-ӧд восянь пырӧ Коми гижысь котырӧ. Кыкысь вермылӧма «Эзысь борд» республикаса литературнӧй конкурсын: «Проза» нимпасын 2008-ӧд воын да «Поэзия» нимпасын 2014-ӧд воын. «Фараон» небӧгыс 2021-ӧд воын шедӧдӧма Эстонияса Рӧдвуж войтырлӧн программалысь войтыркостса литературнӧй премия «Проза» нимпасын (Эстония).
Мегрел кыв
Мегрел кыв (მარგალურ ნინა, margalur nina, груз. მეგრული ენა megruli ena, абх. агыруа бызшәа) — тайӧ Грузияын да Абхазияын картвел кыв, матіса лаз кывлань. Анбур — грузин.
Ʃ
Ʃʃ (esh) — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ ӧткымын африкаса кывъясын. Шуанног — [ʃ].
Видзӧдӧй тшӧтш
Σ
Луба (кыв)
Луба (Tshiluba), либӧ касаи — тайӧ Демократия Конго Республикаын банту кыв. Анбур — латин.
Луба анбур
Aa Bb Cc Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn NYny NGng Oo Pp Ss SHsh Tt Uu Vv Ww Yy Zz
Пример
Bantu bonsu badi baledibwa badikadile ne badi ne makokeshi amwe. Badi ne lungenyi lwa bumuntu ne kondo ka moyo, badi ne bwa kwenzelangana malu mu buwetu.
Ǝ
Ǝǝ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ рытыввыв африкаса кывъясын, пример вылӧ канури. Шуанног — [ɨ].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ə
Благоев (Удора район)
Благоев (Благоево) – Коми республикаын кар кодь посёлок, Удора районысь Благоев кар овмӧдчӧминса шӧрсикт.
География
Благоев пукалӧ Венью пӧлӧн (Ву ю вож). Посёлоксянь Кослан юрсиктӧдз 56 км, Сыктывкар юркарӧдз 220 км.
Кулӧмдінса бунт
История
Кулӧмдінса бунт йылысь юӧръяс тӧдсаӧсь гижысь да чужан му туялысь Василий Кунгинсянь. 1911 вося очеркын сійӧ гижис, кыдзи артмис тайӧ кыпӧдчӧмыс, видліс тӧдмавны, кутшӧм помкаяс вӧсна кулӧмдінсаяс босьтчисны тышкасьны нартитысьяскӧд.
1835 восянь вот перъян кулӧмдінса мӧд участокысь кресьтянин Григорий Анисимович Кипрушев служитіс бӧрйӧм сиктса старостаӧн (сэки, кор губерняясын эз на восьтны канму эмбуръяс кузя веськӧдланінъяс, йӧз костын вӧлі шуӧны целовальникӧн на).
Ас должносьт серти Кипрушев (озыр кресьтянинлӧн пи) вӧлі вот чукӧртӧ. Целовальникӧн на сійӧ ӧктіс Кулӧмдінса обшествоысь 3 сюрс шайт да видзис найӧс. Усть-Сысольск кытшӧн веськӧдлысьяс кӧть и тӧдісны сьӧм таргайтӧм йылысь, эз шыӧдчыны ёрдӧ. Квайт во мысти, 1841 воын, кор Кулӧмдін сиктса веськӧдланін лои вӧлӧсьтӧн, вӧлӧсьтса писарӧн босьтчис уджавны Кипрушевлӧн зятьыс — вӧвлӧм салдат Дмитрий Тимофеев Русинов, а сылӧн отсасьысьӧн — кресьтянин Иван Елисеев Попов. Тайӧ кык морт отсӧгӧн Кипрушев ас водзас пуктіс план, мый серти 1842 во вылӧ рӧскӧд сметаӧ сюйис водзынджык видзӧм 3 сюрс шайт, кодъясӧс быттьӧкӧ кулӧмдінса кресьтяна эз мынтывлыны. Та кындзи вӧліны и мукӧд выль вот. Ставнас Кулӧмдінса обшестволы колӧ вӧлі чукӧртны 17641 шайт: быд 754 ревизскӧй душасянь — 23 шайт 40 урӧн.
1836 воын кулӧмдінса 39 морт, кодъяс тӧдмалісны налӧн вот сьӧм видзӧм йылысь, шыӧдчисны ёрдӧ. Туясьӧм нуӧдӧм пыдди Ёрд кутіс корсьны элясьысьясӧс. Мукӧд кресьтянаыс, кодъяс пуктісны элясьӧм улас кырымпассӧ, повзьӧдлӧм бӧрын ассьыныс кырымпассӧ бӧр киритісны. Бӧрынджык элясьӧмсӧ шуисны фальшивӧйӧн. Тайӧ делӧыс кыссис 1841 воӧдз, кор Кипрушевлӧн уджысь эз аддзыны некутшӧм мыж.
1840 воын тайӧ должносьтӧ пуксис Прокопий Мамонтов, код дырйи вотыс нӧшта на содіс. П. Мамонтов вӧлі зэв скӧрӧн: ачыс вӧлі нӧйтӧ кресьтянаӧс, кодъяс эз мынтыны став вотсӧ, а коді эз вермы мынтыны — сійӧс дорисны пу колодаӧн.
1841 вося гожӧмын 140 кулӧмдінса кресьтяна пуктісны кырымпасъяссӧ элясьӧм улӧ. Тайӧ элясьӧмсӧ Вӧлӧгдаӧ нуис Носимса кресьтянин Герасим Сладкоштиев. Письмӧсӧ вылысянь вӧлі мӧдӧдӧма Усть-Сысольскӧ, кӧні сійӧс эз и видлавны. Та бӧрын кресьтяна гижисны чина войтырлӧн лёкасьӧм вылӧ мӧд письмӧ. Сійӧс сідзжӧ нуис Г. Сладкоштиев канму эмбур кузя министерствоӧ. Мамонтовлӧн лёкалӧм улын унаӧн претензиа лыдсӧ чинтісны.
Та кадӧ вӧвлӧм старшина Кипрушев, писар да староста Мамонтов сёрнитчисны да кресьтяналы 1842 во вылӧ вотъяс кыпӧдісны 19 шайсянь 23-ӧдз. Кор кресьтяна котыр кутісны юасьны, мыйла сиктса власьтъяс содтісны вот, тӧдмалісны, мый 3 сюрс шайт перйӧны торъя реестр серти (сьӧм, кодӧс гусяліс Кипрушев), а нӧшта 700 шайт — вылынджык пукалысь чина войтырлы козинъяс вылӧ. Кресьтяна эз кӧсйысьны мынтыны тайӧ пӧльтӧм сьӧмсӧ, корисны бергӧдны вот, мый мынтылісны 1835 восянь. Та кындзи найӧ эз кӧсйыны кывзысьны сиктса веськӧдлысьӧс да чукӧртісны кырымпасъяс, медым вӧтлыны Кипрушевсӧ старостаысь.
Та кадсянь кресьтяна восьсӧн кутісны водзсасьны сиктса власьтъяслы паныд. Кулӧмдінсаяс пӧвстын лои водзмӧстчысь морт — велӧдчӧм кресьтянин Гавриил Попов. Аслас чукӧртчӧмъяс вылын кресьтяна эз кӧсйысьны кывзысьны Усть-Сысольскса чиновникъяслысь. Письмӧяс гижӧм могысь найӧ корисны Коми муын нималана мортӧс, йӧзӧс дорйысьӧс — Шожым сиктса Дмитрий Балинӧс, кодӧс ёна пыди пуктісны йӧзыс.
Восьсӧн сиктса власьтъяслы водзсасьӧм кыссис 13 тӧлысь. Гаврил Попов гӧгӧр артмис 8 морта котыр. На дор жӧ вӧліны 200 гӧгӧр кресьтяна, тшӧтш и орчча грездъясысь — Носимысь, Донысь, Керчомъяысь да Нэмдінысь. Кыпӧдчысьяслӧн шӧринӧн лои Гаврил Поповлӧн керкаыс, кодлӧн гӧбӧчас вӧчисны «кутузка». Сэтчӧ йӧртісны Г. Поповӧс кыйны кӧсйысьясӧс. Гӧбӧч-тюрма бӧрся видзӧдіс кӧзяинлӧн гӧтырыс — Даръя Васильевна.
Быд вежон Кулӧмдінӧ волывлісны уездса чина войтыр (А. Попов). Но найӧ кӧсйисны эз кресьтянаӧс кывзыны, а кыйны бунтаръяслысь веськӧдлысьсӧ. Усть-Сысольскса чинаяс бӧрын сиктӧ кыкысь воліс канму эмбур кузя Вӧлӧгда губерняса палатаӧн управляюшӧй Нагель. Сылӧн могыс — бунтарӧс кыйны. Нагельӧс асьсӧ неуна эз пуксьӧдны Поповъяслӧн гӧбӧчӧ. Но губерняса чиновник кужис дзебсясьны пывсянын, а сэсся пышйыны сиктсьыс.
Кулӧмдінысь ковмис пышйыны сідзжӧ и ӧти натшальниклӧн отсасьысь Троицкийлы. Сійӧ вӧлі мунӧ нин бӧр дереваннӧй туйті, но сылысь кибиткасӧ суӧдісны Осип Конанович Липин веськӧдлӧм улын кресьтяна. Найӧ мырддисны сылысь тулуп, юрлӧсъяс, вӧвъяссӧ да тшӧктісны Троицкийлы подӧн мунны Деревяннӧйӧдз. Та дырйи сылы шуисны, мый мырддьӧмторъясыс мунасны вот мынтӧм вылӧ.
Некутшӧм вежсьӧм эз ло и Вӧлӧгдаса губернатор Волховскийлӧн волӧм бӧрын. Сэк кадӧ жӧ сиктын водзӧ сӧвмис асвеськӧдлӧм. Кулӧмдінсаяс бӧрйисны сиктса старшинаӧс, сетісны сылы печать да штемпель, медым мӧдӧдны сар да жандармъяслӧн шеф граф А.Х. Бенкендорф ним вылӧ письмӧяс. Ставнас кулӧмдінсаяс мӧдӧдісны 25 элясьӧм.
1843 вося тӧвшӧр тӧлысьӧ кулӧмдінса кыпӧдчӧм йылысь юӧртісны Николай Первӧйлы. Та кадӧ жӧ Вӧлӧгдаса губернатор Волховский шыӧдчис канму эмбур министерствоӧ, медым мӧдӧдісны сиктас 300 салдат. Но сар вӧзйис мӧдӧдны мелі сёрнитысьӧс. Регыдъя кадӧ сэтчӧ ыстісны жандармса полковник Витковскийӧс, коді эз сяммы ӧти кывйӧ воны кресьтянакӧд.
1843 вося рака тӧлысь 7-ӧд лунӧ Вӧлӧгдаысь петіс 200 морта отряд, налӧн вӧлі 4 пушка. Рака тӧлысь 29-ӧд лунӧ найӧ воисны Дереваннӧйӧдз. Водзсасьысь сиктӧ локтісны нёль поп, кодъяс корисны сетны водзмӧстчысьяссӧ да сетчыны власьтъяслы. Мӧд лунас нин олысьясыс лэччисны Эжва берегӧ паныдавны отрядсӧ. Накӧд воысь губернатор Волховский мӧд лун кежас ставнысӧ корис Петыр-Павел вичкоӧ кевмысьны.
Та бӧрын 110 кулӧмдінса кресьтянаӧс, кодъяс отсасисны кыпӧдчӧм дасьтысьяслы, нӧйтісны ньӧръясӧн (вачкӧм лыд эз артавны). Та могысь вӧлі вайӧма 4 додь тыр ньӧр.
Бунтӧн кӧкъямыс веськӧдлысь пышйисны лызьӧн вӧр керкаясӧ. Сы бӧрын, кыдзи налысь рӧдвужсӧ кутісны дзескӧдны, пышйысьяслы ковмис петны вӧрсьыс да сетчыны власьтъяслы. Меддыр дзебсясис Гавриил Попов. Йӧзыс шуӧны, мый сылысь дзебсясянінсӧ индіс винаысь Марк Нехорошев. Гаврил Поповсӧ кыйисны Вуктылъюысь (сиктсянь 19 км сайын).
Сёысь унджык салдат олісны Кулӧмдінын 11 тӧлысь чӧж. Кресьтяналы ковмис вердны найӧс — унаӧн гӧльмисны, вузалісны керкаяссӧ да эновтісны сиктсӧ. Кулӧмдінсаяслы эз позь чукӧртчыны рытпукъяс вылӧ, ветлӧдлыны рыт-войӧ. Салдатъяс жӧ олісны вӧльнӧя да уна лёктор вӧчисны.
Восстание юрнуӧдысьясӧс судитісны Усть-Сысольскын 1843 вося моз тӧлысь 24-ӧд лунӧ. Ставнысӧ шуисны мӧдӧдны Сибырӧ ссылкаӧ, а таӧдзыс ньӧръявны. Уездса ёрд вӧзйис ньӧрйӧн нӧйтны карса полициа дорын, но Сенат тшӧктіс тайӧс нуӧдны сэні, кӧні кресьтяна кыпӧдчисны — Кулӧмдінын.
Вӧльгым тӧлысь 30-ӧд лунӧ найӧ бӧръяысь волісны чужанінас. Гавриил да Михаил Поповъяслы да Сидор Морохинлы вичмис 50 вачкӧм, мукӧд вит мортыслы — Родион да Тихон Поповъяслы, Герасим Сладкоштиевлы, Василий Кипрушевлы, Фёдор Турьевлы — 30 вачкӧм. Та бӧрын найӧс дорисны кандалыӧ да мӧдӧдісны Сибырӧ.
Кывкӧртӧдъяс
Кулӧмдінса кресьтяналӧн кыпӧдчӧм вӧлі Коми муын медся уна йӧза. Та йылысь весиг кывсис Россия империяаса министръясӧдз да Николай I государӧдз.
Сиктса власьтъяслысь вывтіасьӧмсӧ торъя комиссиа аддзис, но некодӧс эз мыждыны. Кулӧмдінса старшинаяс Кипрушев да Мамонтов колины гортаныс. Налысь натшальникъяссӧ — А. Поповӧс да Троицкийӧс — сӧмын вештісны должносьтсьыс.
Ыджыд лун
Ыджыд лун (рочӧн: Пасха, Воскресение Христово) — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун. Лӧсьӧдӧма Иисус Кристос ловзьӧм лун кузя. Ыджыд лун — ветлысь празьник. Ӧнія кадӧ Ыджыд лунсӧ быд во арталӧны тӧлысь-шонді календар серти.
Нимъяс
Йӧз костын Ыджыд лунсӧ вермӧны сідзжӧ шуны рочӧнджык «Паска».
Эскӧмъяс
Ыджыд лунсӧ йӧз костын шуӧны медся югыд празьникӧн. Ставӧн ӧта-мӧднысö чолӧмалӧны: «Кристос воскресе!». Вочавидзӧны: «Воистину воскресе!». Бӧръя кадӧ комиӧдӧны: «Кристос ловзис!» — «Збыльысь ловзис!» Тадзи жӧ чолӧмасьӧны туй вылын вочаасигӧн и гӧсьтӧ пыригӧн.
Ыджыд лунся пызан сайын медводз сёйӧны кольк. Перво сёйӧны кӧзяин да кӧзяйка, сэсся пӧль-пӧч, и медбӧрын — челядь. Мукӧд котырын вермасьӧны, кодлӧн колькйыс медъён. Быдӧн бӧрйӧ аслыс кольк, тотшкысьӧны: кодлӧн колькйыс дзоньӧн кольӧ, тотшкысьӧ мӧдкӧд. Потӧм кольксӧ сёйӧны. Кӧнсюрӧ колькнас оз тотшкысьны, а пызан ӧта-мӧдар помсяньыс воча гӧгыльтӧдӧны. Мукӧдлаас сёйтӧдзыс кольксӧ колӧ гӧгльӧдны пызан вывті. Ыджыд лунӧ тшӧктӧны челядьӧс быгльӧдлыны кольксӧ джодж кузя, медым курӧгъясыс бурджыка кутасны вайсьыны.
Ыджыд лунся гажӧдчӧмъяс нюжалӧны вежон чӧж. Тайӧ вежон чӧжыс бувгӧны жыннянъяс, быд морт вермӧ жыннянӧ звӧнитны. И тайӧ лунъяснас пӧ жыннян горыс зэв аслыспӧлӧс, кылӧ пӧ: «Ульлун воис!», «Блин да кӧвдум!», «Черинянь да кольк!».
Ыджыд лун кежлӧ сувтӧдӧны быдсяма пӧлӧс качайяс: пӧвъя качай, козёл, потана качай, шырана качай, вӧчӧны сигӧр кер вывсянь, луд вылын и сарайын. Качай вылӧ пуксьӧны некымынӧн, шӧрас пырджык пуксьӧдӧны гудӧкасьысьӧс, сьылӧны частушкаяс и кузь сьыланкывъяс. Тшӧкыда качайтчӧны и ныла-зонма. Мукӧдлаас качайсӧ вӧчӧны сигӧр кер вылö. Кӧдзыд кӧ, вӧзйысьӧны кодлыкӧ звӧз вылас. Челядьлы лӧсьӧдӧны качайяссӧ торйӧн, пырджык сарайын.
Мукӧд сикт—грездас Ыджыд лунсянь заводитӧны чеччавны пӧвйӧн. Чукӧртчӧны ӧшинь улӧ либӧ луд вылӧ. Пес вылӧ пуктӧны пӧв, кык морт сувтӧны пӧв ӧтар-мӧдар помас, ӧтикыс пӧв вылас чеччыштӧ, мӧдыс сэк кості вывлань качӧ. Коді усяс, сы места мӧд сувтӧ. Луздорын пӧвйӧн чеччалӧны Ен каян лунӧ.
Ыджыд лунсянь вичкоса служитысьяс заводитӧны ветлӧдлыны сиктса олысьяс дорті, и вежон чожӧн кытшовтӧны вичко улӧ пырысь став грездсӧ. Олӧма йӧз казьтылӧны, попъяс локтігкежлӧ пӧ дасьтӧны медся чӧскыд сёян-юансӧ, торъя дозъясӧ пуктӧны шобді, сю, ид тусь, тэчӧны пызан вылӧ пӧжас, кольк, рысь. Вичкоса служитысьяс да налы отсасьысьяс зібъя енъясӧн да вичкоса ыджыд пу крестӧн пырӧны керкаӧ, сьылӧны молитваяс, вежӧдӧны сёян и тусь. Кутшӧмсюрӧ керкаясын пуксьылӧны пызан сайӧ, мыйтакӧ сёянсӧ босьтӧны аскӧдныс, сэсся разӧдӧны сійӧс гӧля олысьяслы, и неыджыд юкӧн кольӧ вичколы.
Ыджыд лунсянь гӧра-кӧдзаӧдз том йӧз чукӧртчӧны луд вылӧ сьывны-ворсны. Изьва вожын татшӧм ворсӧмыс шусьӧ «Войлӧм». Ыджыд лунсянь ывлаын, кос нин кӧ, ворсӧны «Каръясьӧмӧн», «Мачӧн».
Примета
Ыджыд луныс кӧ бур, и шондіыс ворсӧ — мича, бур во лоӧ.
Сантьяго
Сантьяго (Santiago de Chile) - тайӧ Чилияса кар, Чили юркар.
Арт (журнал)
Арт — Коми Республикаын петысь литературно-публицистическӧй, историко-культурологическӧй, художественнӧй, серпасъяса журнал. Петӧ 1997 восянь вонас нёльысь кык кыв вылын: комиӧн да рочӧн.
Адрес
Редакциалӧн инпас: 167982, Коми Республика, Сыктывкар, Карл Маркс улича, 229 керка.
Телепон / факс: 8(8212) 201-499; E-пошта: artkomi@mail.ru
Веб-сайт: http://www.artlad.ru
Шӧр редактор: Павел Лимеров.
Гермиппе
Гермиппе — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 21 131 000 км. Гермиппе восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт да Джен Клина 2001 воын.
Тионе
Тионе — тайӧ Юпитерлӧн спутник. Сылӧн радиус — 2 км. Юпитерӧдз шӧр кост 20 940 000 км. Тионе восьтісны Америкаса астрономъяс Скотт Шеппард, Дэвид Джуитт да Джен Клина 2001 воын.
Сван кыв
Сван кыв (ლუშნუ ნინ lušnu nin, груз. სვანური ენა svanuri ena) — тайӧ рытыв-вой Грузияын да Абхазияын картвел кыв.
Сван анбур (1864)
а б в г ҕ д е ж ђ з ӡ h i к ӄ л м н о п ҧ q р с т ꚋ у х х́ ц წ f ш ѵ
Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь
Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь (рочӧн: Заслуженный врач Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са нимӧдана бурдӧдысь» почёт ним лӧсьӧдӧма 1940 вося рака толысь 26 лунӧ. Канмуса награда сетӧны йӧзӧс бурдӧдӧмӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум.
1940 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 457 мортлы.
Тамил кыв
Тамил кыв (தமிழ் t̪ɐmɨɻ) - тайӧ Индияын (Тамилнад, Керала, Карнатака, Махараштра, Андхра-прадеш штатъясын), войвыв да асыввыв Шри-Ланкаын да Сингапурын дравид кыв. Тамилнад штатлӧн, Шри-ланкалӧн (сингалкӧд) да Сингапурлӧн (малайкӧд, китайкӧд да англичанкӧд) официал кыв. Анбур - тамил, важӧн брахми, грантха да ваттелутту. Мусульманаяс зэв шоча гижӧны араб анбурӧн Арви (لسان الأروي Лисан-уль-Арви, அரபு - தமிழ்).
Тамил анбур
Гора пасъяс:
Лыдпасъяс:
Шӧр спас
Шӧр спас — коми йӧзкостса календарын куим спас празьникысь мӧдыс, подуласьӧ вичко празьник вылӧ. Пасйӧны моз тӧлысь 19-ӧд лунӧ.
Ним
Шӧр спас йӧзкостса традицияын шуӧны сідзжӧ Мӧд Спас, Преображенньӧ, и с.в.
Сура празьник
Шӧр спас — сура празьник Койгорт районса Грива, Луздор районса Ношуль да Читаёв сиктъясын.
Ношульын Шӧр спас лунсӧ пасйӧны кык лун. Вичкодорас унджыкӧн олӧны Иевлевъяс, та вӧсна лунсӧ пондісны шуны Иевлевщинаӧн. Шӧр Спас бӧрын град вылысь лук идралӧны, мыськалӧм сёркни ен джаджйӧ пуктӧны. Матысса часовняӧ йöзыс вайӧны капуста, галанка, сёркни, кодъясӧс поп сэсся вежӧдӧны. Сӧмын сы бӧрын позьӧ вӧлі чукӧртны град вылысь да сёйны найӧс.
Гриваын Шӧр Спас лунӧ зонъяс да мужичӧйяс вӧвъясӧн ордйысьӧны: кодi водзджык юӧдзыс воӧдчас. Поп васӧ вӧлі вежӧдӧ, а сэсся йӧзыс вӧвъяснысӧ мыськалӧны.
Ȝ
Ȝȝ (yoȝ либӧ yogh) — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс шӧр англичан кывйын. Сідзжӧ вӧдитчисны шӧрнэмса керновса кывйын.
Шуанног
шӧр англичан — [j], [ɡ], [ɣ], [x], [ç], [w]
керновса — [ð]
Видзӧдӧй тшӧтш
З
Рогова Зоя Ивановна
Рогова Зоя Ивановна (1918—2004) — челядьлы коми гижысь.
Олан туй
Зоя Ивановна Рогова (нывдырся — Доронина) чужис Вӧлӧгда губерняын Яренск уездса (ӧні — Сыктывдін районса) Придаш сиктын 1918 вося рака тӧлысь 2 лунӧ гӧль кресьтянин семьяын. Шӧр школа помалӧм бӧрын пырис велӧдчыны Сыктывкарса педучилишеӧ. 1939—1940 воясӧ медводз уджаліс пионервожатӧйӧн Выльгортса да Нювчимса школаясын. Кык во мысти вуджис заочнӧй юкӧнӧ, сы вӧсна мый пансис Айму вӧсна Ыджыд тыш и Зоя Ивановна лои на лыдын, коді вежис фронт вылӧ мунысь велӧдысьясӧс. Вӧлі велӧдысьӧн Придаш, Ипать да Мандач школаясын. Война кадся уджысь 1946 вося моз тӧлысьӧ сылы вӧлі сетӧма «1941-45 воясся Айму вӧсна Ыджыд тыш дырйи бур уджысь» медаль. Война бӧрын З.И. Рогова библиотекараліс Зеленечса школаын.
1949 восянь 1977 воӧдз, кор петіс пенсия вылӧ, З И. Рогова веськӧдліс изба-читальняӧн да клубӧн, уджаліс киносетьын кассирӧн, фотоательеын, буфетчицаӧн, бурдӧдчанінын санитаркаӧн, Сыктывкарын — страхӧвӧй агентӧн.
Пенсия вылӧ петӧм бӧрын сьыліс войнаса да уджвывса ветеранъяслӧн Сыктывкарса хорын. Нуӧдіс Сыктывкарса интернатъясын да Выльгортса школаын коми йӧзкостса культура да искусство серти урокъяс.
Кулӧма 2004 вося лӧддза-номъя тӧлысь 15-ӧд лунӧ.
Гижан удж
Зоя Рогова гижӧ кывбуръяс, висьтъяс. Радейтӧ серпасасьны. Тӧдӧ коми фольклорысь уна важ сьыланкыв, нӧдкыв, частушка, кодъясӧс пыртӧ аслас гижӧдъясас.
Коми литератураӧ гижысь локтіс война бӧрын. Сэки Зоя Рогова уджаліс библиотекарӧн Зеленечса школаын, кӧні котыртавліс литература рытъяс, кытчӧ корлывлісны коми гижысьясӧс. Ӧти татшӧм рыт дырйи сійӧ петкӧдліс ассьыс кывбуръяссӧ да висьтъяссӧ Геннадий Юшковлы, коді вӧзйис водзӧ гижны. Недыр мысти сылысь висьтъяссӧ йӧзӧдісны Войвыв кодзув журналын, а сэсся гижӧдъясыс петісны коми гижысьяслӧн мукӧд ӧтувъя чукӧръясын.
Пушту
Пушту ( پښتو [paʂto], [paxto], [pāçte]), сідзжӧ афган кыв — тайӧ иран кыв, дарикӧд Афганистанын каналан кыв. Сідзжӧ пуштуӧн сёрнитӧны Пакистанын.
Кебра
Куратов (Куратово) – Коми Республикаын Сыктыв районысь Куратов сикт овмӧдчӧминса шӧрсикт. Медваж коми сиктъяс пиысь. Сиктлӧн шӧриныс, Погостыс, пукалӧ Буб юлӧн веськыд бокын, а мукӧд грездыс — Буб юлӧн ӧтар-мӧдарас.
Фольклор
Сиктсаӧс нимтылӧмаӧсь «Кебраса кӧвъя гачьяс».
География
Пукалӧ Буб юлӧн веськыд бокын, Визин юрсиктсянь 32 км сайын.
Ƿ
Ƿƿ (ƿynn, ƿen, wynn либӧ wen) — латин анбурлӧн шыпас, бергаліс важ англичан кывйын. Шуанног — [w].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ꝩ
Денисов (Ускар каркытш)
Денисов (Денисовка) — Коми республикаын Ускар каркытшӧ пырысь грезд.
История
Водзынсӧ вӧлі пырӧ Сем Ӧндрей сикт сӧвет улӧ.
Худяев Иван Ефимович
Худяев Иван Ефимович (Кос Кабыр; Симӧ Ярӧ Епим Иван; 1902—1933) — коми гижысь, небӧгъяс лӧсьӧдысь, геолог-палеонтолог.
Олан туй
Епим Иван чужис Вӧлӧгда губерняысь Усть-Сысольск уездса Выльгорт сиктын 1902 вося лӧддза-номъя тӧлысь 29-ӧд лунӧ. Помаліс Выльгортса кыквося училишӧ, Усть-Сысольскса нёлькласса вылыс начальнӧй училишӧ. 1919 вося ӧшым тӧлысьын Велӧдысьяслысь куимвося семинариа помалӧм бӧрын, сылӧн лои позянлун велӧдны математика да коми кыв. 1920—1922 воясӧ велӧдіс коми кыв да литература Мӧд тшупӧда школаясын да Йӧзӧс велӧдан Усть-Сысольскса институтын, кӧні сідзжӧ вӧлі проректорӧн. 1922 воые И.Е. Худяев мӧдӧдчис Петроградӧ. 1925 воын помаліс Петроградса университетын физика-математика факультетлысь естественно-историческӧй юкӧн, сійӧс кольӧдісны геология жырйын ассистентӧн; а 1927 воын помаліс «геология» специальносьт серти аспирантура. 1926—1928 воясӧ веськӧдліс геологическӧй экспедициаясӧн Коми муын да Сибырын.
Экспедициаясын сьӧкыд удж орӧдіс сылысь дзоньвидзалунсӧ, сійӧ висьмис туберкулёзӧн. 1930-ӧд воӧ мӧдӧдчис Крымӧ. Куліс Ялтаын 1933 вося ода-кора тӧлысь 8-ӧд лунӧ, гуалӧма Кучук-Кой овмӧдчӧминлӧн шойнаӧ.
Гижан удж
Иван Худяев пуктіс пай и коми литератураӧ, кӧть эськӧ гижӧдыс сылӧн лыда. Иван Ефимович бӧрйис аслыс «Кос Кабыр» литературнӧй ним. Рӧдвуж гӧгӧрвоӧдісны, мый тайӧ дедыслӧн прӧзвишӧыс.
«Ордым» журналын 1926, 1927, 1930 воясӧ петавлісны сылӧн ичӧтик висьтъяс.
Газетъясын йӧзӧдліс геологическӧй восьтӧмъяс да аддзӧм дона изъяс йылысь гижӧдъяс, кӧні паныдасьлӧны вылькывъяс (наука терминъяс).
Туялан удж
Иван Худяев унатор вӧчис странаын геология сӧвмӧдӧмын. И.Е. Худяев — Коми Республикаын медводдза геолог.
Петроградска университетлӧн ыджыд куръяс вылын Иван Худяев специализируйтчис геология кафедрын. 1925 воын университет помалӧм бӧрын сійӧс кольӧдісны геология жырйын ассистентӧн. 1927 воын помаліс «геология» специальносьт серти аспирантура.
1926 воын нин сійӧ пырӧ Ленинградса естествоиспытательяслӧн котырӧ (геология да минерология юкӧнын). 1927 восянь сійӧ Геологическӧй комитетлӧн Палеонтология юкӧдулын да Гидрогеология секциаын научнӧй сотрудник.
Крымӧ мунӧ бӧрын 1931 воын сійӧс пуктӧны Оползневӧй станциаӧ веськӧдлысьӧн. Ӧшым тӧлысьын сёрнитіс докладӧн Ленинградын Гидрогеологияысь Ставсоюзса седводдза съездын.
Сійӧ туяліс мезозой кадся отложениеяс, фосфоритъяс да кӧрт руда петанінъяс. Босьтчис лӧсьӧдны Коми Республикалысь геологическӧй мусерпас.
Коми АССР-са нимйӧза артист
Коми АССР-са нимйӧза артист (рочӧн: Народный артист Коми АССР) — Коми АССР-са почёт ним.
История
«Коми АССР-са нимйӧза артист» почёт ним лӧсьӧдӧма 1939 вося моз тӧлысь 19 лунӧ. Канмуса награда сетӧны театр искусствоясӧ ыджыд пай пуктӧмысь. Награда сетӧм йылысь шуӧмсӧ кырымалӧ Коми АССР-са Вылыс сӧветлӧн Президиум. Коми АССР-ысь Вылыс Сӧветса Президиумлӧн шуӧмӧн «Коми АССР-са нимйӧза артист» ним медводдзаысь вӧлі сетӧма 1943 вося косму тӧлысь 10 лунӧ Пантелеймон Мысовлы да Анна Тарабукиналы.
1939 восянь 1995 вося тӧвшӧр тӧлысь 1 лунӧдз тайӧ почёт нимсӧ Коми муын вӧлі сетӧма 56 мортлы.
Третьяков Владислав Григорьевич
Третьяков Владислав Григорьевич (1938—1988) — коми гижысь.
Олан туй
Владислав Третьяков чужис 1938 воын Коми АССР-са Паль сиктын (ӧні — Коми Республикаса Сыктывдін район). Коми канмуса педагогика институт помалӧм бӧрын уджаліс Коми АССР-са пытшкӧсса делӧяс министерствоын.
Гижан удж
В.Г. Третьяков гижис сатира да шмонитан висьтъяс, кӧні эрдӧдіс горш йӧзӧс, этш тӧдтӧм бюрократъясӧс, гусясьысьясӧс.
Владислав Третьяковлысь гижӧдъяссӧ вылӧ донъяліс коми литература туялысь, критик Вера Латышева.
Кувсис 1988 воын.
Фролов Дмитрий Валерианович
Фролов Дмитрий Валерианович (Валер Мить; 1957—1995) — рочӧн гижысь коми поэт, вуджӧдчысь.
Ƕ
Ƕƕ (ƕair, hwair, huuair либӧ hvair) — латин анбурлӧн шыпас, кутшӧм вӧдитчӧны кыв туялысьяс гот кывлӧн транскрипцияын 𐍈  шыпас пыдди. Шуанног — [hʷ] либӧ [ʍ].
Фролов Дмитрий Валерианович
Олан туй
Помаліс Сыктывкарса 1 №-а шӧр школа (1974). Школа бӧрын муніс уджавны Сыктывкарса механическӧй заводӧ электрослесарлӧн велӧдчысьӧн — аслас бать дорас. Сэні уджаліс 1983 воӧдз. 1977—1979 воясӧ служитіс армиаын. Сэтысь воӧм бӧрын уджаліс да ӧттшӧтш велӧдчис Сыктывкарса канму университетлӧн коми юкӧнын. 1983 воын Дмитрий Фролов эновтіс заводын уджалӧм да университетын велӧдчӧм да муніс А.М. Горький нима Литературнӧй институтӧ велӧдчыны. Сэні 1989 воын помаліс художественнӧй вуджӧдӧм факультет, уджаліс лаборантӧн Коми наука шӧринса Кыв, литература да история институтын. 1991—1992 воясӧ уджаліс республикаса радиоын «Молодость» уджтасын редакторӧн да нуӧдысьӧн; а сэсся — «Югӧр» творческӧй котырын штатӧ пырттӧм корреспондентӧн.
Россияса гижысь котырӧ пырысь (1995).
Куліс лёка нога Москваын 1995 вося лӧддза-номъя тӧлысь 22-ӧд лунӧ. Гуалӧма Сыктывкарын.
Ɍ
Ɍɍ — латин анбурлӧн шыпас, бергалӧ рытыввыв африкаса кывъясын, пример вылӧ канури. Шуанног — [ɽ​].
Видзӧдӧй тшӧтш
Ꞧ
Верба лун
Верба лун (рочӧн: Вербное воскресенье) — коми йӧзкостса календарын вичко праздниккӧд йитчӧм лун.
Эскӧмъяс
Ыджыд видздырся квайтӧд вежалунӧ вичкоын пасйӧны Кристолысь Ерусалимӧ пырӧм, йӧз костын шуӧны Верба лунӧн. Вӧр-ваыс гӧгӧр на лымъя, а верба быдмӧма нин: воссьӧ, ловзьӧ, сы серти и празьниксӧ нимтӧны. Вӧрысь либӧ вичкоысь вайӧм вербаӧн вачкышталӧны челядьӧс, дзоньвидзалун сиӧны. Пырджык шуалӧны вербаӧн вачкигмоз:
Верба, верба, сет здоровье! Кыдз вербаыс туӧма-быдмӧма, Сідзжӧ и тэд быдмыны!
Либӧ: Верба лачкӧ, Ме ог лачкы, Верба мозыс жӧ ӧдйӧ быдмыны Да не висьны!
Сідзжӧ вачкышталӧны став скӧтсӧ, торйӧн нин таво чужӧмаяссӧ. Сэсся пуктӧны вербасӧ енув пельӧсӧ да видзӧны сэні вогӧгӧр чӧж. Уналаын тайӧ верба шатьяснас вачкышталӧны скӧт Ёгорей лунӧ либӧ колльӧдӧны медводдзаысь лудӧ лэдзигӧн.
Кӧть Верба лун веськалӧ Ыджыд видз вылӧ, сэки позьӧ сёйны чери.
Примета
Верба серти примечайтӧны, кутшӧмӧн лоӧ локтан воыс:
Нёбдінса Виттор
Нёбдінса Виттор (збыльвывса ним Ӧльӧш Виттор, рочӧн Савин Виктор Алексеевич, 1888—1943) — нималана коми гижысь, поэт, драматург, коми литератураса классик.
Олан туй
В.А. Савин чужӧма 1888 вося вӧльгым тӧлысь 21-ӧд лунӧ Вӧлӧгда губернялӧн Усть–Сысольск уездса Нёбдін сикт улӧ пырысь Трӧшсикт грездын (ӧні Коми Республикаса Кӧрткерӧс район). Велӧдчӧма Нёбдінса земскӧй начальнӧй училишӧын, помалӧма Дереваннӧйса мӧдӧд тшупӧда школа. Та бӧрын писаралӧма да письмӧ новлӧдлӧма, пес кералӧма. Сизим во уджалӧма Украинаса рудникъяс контораын.
1937 вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ В. Савинӧс арестуйтӧны, подулавтӧг мыждӧны ("«контрреволюционнӧй буржуазно-националистическӧй котырӧ» пырӧ да «нуӧдӧ ... Коми буржуазнӧй республика лӧсьӧдӧм кузя тыш»). В.А. Савин эз лыддьы асьсӧ мыжаӧн.
1938 вося сора тӧлысь 7-ӧд лунӧ СССР-са НКВД бердын Особӧй совешанньӧ пуксьӧдӧма сійӧс лагеръясӧ 7 во кежлӧ («считая срок с 8 октября 1937 г.») «контрреволюционнӧй удж нуӧдӧмысь». Медводз Нёбдінса Витторӧс мӧдӧдӧмаӧсь «Воркутстрой» лагерӧ, кӧні сійӧ сӧвтӧма изшом баржаясӧ, сэсся вуджӧдӧмаӧсь лагерлӧн видз-му юкӧнӧ. В.М. Полещиков серти, 1940 вося кӧч тӧлысь 26-ӧд лунсянь В.А.Савин вӧлӧма Усва ювывса Адак лагпунктын.
1942-ӧд вося йирым тӧлысь 8-ӧд лунӧ Нёбдінса Витторлӧн пукалан кадыс помасьӧма, но сійӧ олӧма Адакын. Коми гижысь Г.И. Торлопов серти, лагерӧн юрнуӧдысьяс юасьӧмаӧсь Коми АССР-са НКВД-ын веськӧдлысьясӧс, мый вӧчны водзӧ. В.А. Савинӧс чужанінас абу корӧмаӧсь. 1943-ӧд вося урасьӧм тӧлысь 3-ӧд лунӧ сійӧс мӧдӧдӧмаӧсь Кожва лагпунктӧ, кӧні олӧма урасьӧм тӧлысь 13-ӧд лунсянь рака тӧлысь 6-ӧд лунӧдз, а сэсся мӧдӧдӧмаӧсь Сибырӧ. косму тӧлысь 9-ӧд лунӧ В.А. Савин воӧма Прикулька лагпунктӧ (Томсксянь 50 км сайын). Туйын висьмӧм бӧрын Савинӧс йӧртӧмаӧсь лагерса лазаретӧ. сора тӧлысь 1-ӧд лунӧ В.А. Савин гижӧма гортас письмӧ, юӧртӧма, мый ёнмыштӧма, кӧсйӧ пырны уджавны, корӧма сёян-юан мӧдӧдны.