cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
19ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Xelîl dağ
Derhênerê nemir Xelîl Dag ku navê wî yê rastî Xelîl Îbrahîm Ûysal e di sala 1973’yan de li Almanyayê ji dayîk bûye. Dema di sala 1995’an de, ji bo demeke kin bimîne berê xwe da çiyayên Kurdistanê ji wê bandoreke mezin girt û êdî ji wê rojê pê ve dest bi jiyana gerîllatiyê kir.Xelîl Ûysal di demên xwe yên pêşîn de, li ser çiyayan wêne û jiyana gerîllayan kişand, di nav pêvajoyê de fîlmên kin ceribandin. Di sala 2006’an de fîlma “Berîtanê” ya ku ji hêla rayagiştî ya kurd ve gelek hat ecibandin kişand. Ji bo projeya xwe ya bi navê “Agri Dagi’na Yuruyenler” ku dê jiyana gerîllayan bianyana ziman ji demekî ve li bakûrê kurdistanê diman.
Lîsteya wênesazên ermenî
G
Arshile Gorky
Gehê
Gehê, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Berû, Xîzan
Berû, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
21ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Stûnê
Stûnê, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Cinda
Cinda, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Personalîzm
Personalîzm bizaveke wêjeyî ye.
23ê çiriya pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Meya
Meya an meyan giyanewerekî ji cureyên kuvan e. Heyvan ji bo çêkirina bîre û nên tê bikaranîn. Li dukanan tê froştin.
Částkov, Uherské Hradiště
Částkov (bixwîne weke: çastkov) navê gundekî li navçeya Uherské Hradiště ye ku dikeve herêma Zlín a Çekyayê. Nifûsa wê 387 kes e û 13 km dûrî Uherské Hradiště ye.
Çelikan, Zêdikan
Çelikan gundeki li ser navçeya Zêtka ye.
Mezre, Şemzînan
Mezre, gundekî navçeya Şemzînan a bi ser Colemêrgê ve ye.
Zêyê Biçûk
Zêyê Biçûk an Zêyê Koyê an jî Zaba Biçûk çemekî Kurdistanê ye. Ji çiyayên herêma rojhilat der tê û di herêma çiyayî de derbasê başûr dibe, Deşta Kerkûkê av dide. Di aliyê başûrê bajarê Şarqat de dikeve nav ava Dîcleyê.
Şukur
Şukur, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Oris
Oris, gundekî girêdayî navçeya Bedlîsê Xîzanê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Dolní Němčí
Çavkanî
<references group="Nîşe"/>
Bernalda
Bernalda, bajarokî komûn ya Îtalyayê ye û li herêma Basilicatayê cîwar bûye.
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara niştecihên komûnê 12.453 kes e.
Ekspresyonîzm
[jêder: Dadayîzm di hozana nûxwaza kurdî da; dawînameya masterê ya Erşed Hîto,zanîngeha Duhokê sala 2012. Zêdeker: Ûsibê Bêmal înstagram: @usibe_bemal ]
Dennis Gabor
Ew di sala 1947î de prînsîpên Holografîyê dibîne. Sala 1958î de dibe profesor û xebata xwe dikişîne ser fîzîka elektronan.
Albistan
Gundên navçeya Albistanê
• 3
Serxweşî
Ev bêje, ji bêjeya "ser" û "xweş"ê hatiye holê, lê belê di kurmancî de wek term tê bikaranîn û bi wayeta ku mirov diçe mala kesê mirî û "sersaxî" dide xizm û mirovên malê. Gava mirov diçe mala yê mirî, karê çûnê "serxweşî" ye, yanî mirov diçe serxweçiyê. Lê dema ku mirov li mala yê mirî ye, hingê "sersaxi"ye ango mirov dibêje "serê we sax be..."
Lionel Messi
Messi, ku di heman demê de hemwelatiya Spanyayê jî heye, kaptan û golçêkerê herî baş yê tîmê neteweyî yê Arjantînê ye û, ji 9ê Îlona 2021an vir ve, golçêkerê herî baş ê Amerîkaya Başûr e jî. Wî di heman demê de bi 171 pêşandanan ew kes e ku herî zêde ji bo welatê xwe lîstiye û ji 3ê Kanûna Pêşîn a 2022an vir ve lîstikvanê serkêş yê Amerîkaya Başûr e.
Heldan
Heldan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Études kurdes
Ev kovar ne bi taybetî ji xwendekarên zanîngehê re ye. Lê, di koverê de ji bo çûyîna armanca ê xwe diyarkirî, kovar bipêşaniye xwe dide xwendevanên nivîs ên bilind.
Venosa
Venosa, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û li herêma Basilicatayê cîwar bûye.
Elkê
Nav
Elkê di nav berhemên klasîk ên Îslamî de wek Elqîy (أٌلقِي9 derbas dibe. Taybetî di berhema Yâqût el-Hamevî, Mu'cemul-Bûldan de wek Elkê derbas dibêje ;Kela Elkê girêdayî nahiyeya ez-Zevzana girêdayî hikûmdarê Mûsilê . Navê Bêşebap jî di çavkaniyên Osmaniyan de peyda dibin . Her çend bi wateya Erebî mala ciwanan bête zanîn jî îdîyek heye ku dibêje ji Beth Şabatha Aramî ye.
Ting
Ting, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mihelemî
Hejmara Mihellemîyan a herî kêm li cîhanê 2,8 - 3,5 milyon e.
Mihellemî li Libnanê
Li Beyrut û Trablus û Eddahiya û Elbikaa û Burc Hamûd dijîn.
Enrico Fermi
Navê Fermî didin elementa 100emîn a nû hatibû keşifkirin ango Fermiyon. Xebatên wî riya reaktorên nûklear û bombeyên atomî bipêştir dixe û gorî gelekan ew pêşengê serdema atomî bû.
The Lord of the Rings (pirtûk)
Çîroka pirtûkê
Le qisma zehf kî ya çîroke jî, bas kirina refîtîka Hobbîta, Frodo û rêhevale wê çaxa Şerê Gustîlan e. The Lord of the Rings ji çîroke xwe ye û berdewama pirtûka The Hobbit e.
Muzîka pop
Populerbûna muzîka kurmancî
Heta îro, gelek gerîllayên ciwan jî bi nasnameyên xwe yên hunerî xebatên muzîkî kirine û derbasî dîroka muzîka kurdî bûne. Şehîdbûna wan a li serê çiyan bûne wendayiyeke trajîk ji bo hunera kurdî. Ew hunermendên ciwan bi stranên xwe ketin bêriya/hafizeya hunera kurd. Sehîd Mizgîn, Hozan Serhed û Sehîd Sefkan tenê çend mînakên ew hunermendên ciwan in.
Çavkanî
The Politicization of Kurdish Folk Songs in Turkey in the 1990s
Xezel
Malikên xezelê
Di xezelê de ji bilî yekîtiyê, heman hêz, heman qîmet û bedewî jî ji malikan re heye. Ji wan xezelan re jî xezelên yek-avaz tê gotin.
Mijara xezelê
Ji bo mînak xezeleke şûxane a Melayê Cizîrî;
Min dî seba dayê seher madarê bedrê kir du ker		---x
Qews û qezeh jê hate der dîsa bi zûlfan ra teba		---a
1. Xezela Mustezad
Mef’ûlu mefa’îlu mefa’îlu fe’ûlun
2. Xezela Musemmet
Dilberê îro seher avête cergê min du dox Yek li sîne, yek li dil da lew ji min tên ax û ox
Martinis
Martinis, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Koronarskleroz
Koronarskleroz ango tengbûna demarên koronar bingeha beşeke mezin ê nexweşiyên dil - demar e (NDD).
PTCA
Li Kurdistanê hin caran ji vê teknîka terapiyê re "Anjiyo bûn", "Bi balonê vekirin" yan "Gustîla demaran" jî tê gotin. Heger demarên koronar xitimîbin û bi metodên din (bo mînak tenikkirina xwînê bi cureyên heparînê hwd) venebin, PTCA yan jî gorî rewşa nexweşiyê û biryara bijîşk By-Pass tê kirin.
Anders Celsius
Jînenîgarî
Celsius kesî yekem bû, yê ronahiyê stêrkan serkir û derxist, ku ronahiyê Polaran magnêtê erdê eciz dike.
Stent
Stent bi riya kateteran li berberaniyê yan piyê têketina demaran tê danîn. Bijîşk ji demaran dikişe heya dil û demarên koronar. Li wir bi balonanjiyoplastiyê xitimandinê vedike û boriyek an Stentê li wir datîne ku dîsa nexitime.
Kêtê
Kêtê, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Pestoya bilind a xwînê
Çareserkirin
Derman: 1. dîuretîk
Hîpokondriya
Jê rê "Nexweşê nexweşiyan" jî tê gotin. Kesên hîpokondriyak derî bi derî, bijîşk bi bijîşk digerin ku ji derdê wan re çareyek bibînin. Lê di rastiyê de derdê wan î organîk (laşî) nîne. tenê bi wan re nexweşiya psîkolojîk ango hîpokondriya heye.
Gelyaz
Gelyaz, Gêraz, Gêlaz, Gilyas an jî Qeresî sernavê hin darên bi fêkî ye. Fêkiyen wê sor an reş dibin. Bi giştî du fêkî bi bistiyan wê ve bi hevdu va ne.
Xorxol
Çiyayê Silbûsê di vê navçeyê de ye.
Rojîn
Jiyana hunerî
Di sala 1990î de ket “Konservatûara Dûgelê ya Edeneyê”. Di heman salî de beşdarî festîwala şanoyê ya Erlangenê bû. Bi leyîstika “Taziye” beşa xwe bi dereceyeke baş qedand. Piştî xwendina xwe qedand li “Şanoya Dûgelê ya Enqereyê” dest bi xebatê kir. Li dervreyî welêt bi teatra zarokan û ya xortan re bilî dibe.
George Berkeley
Bishop George Berkeley (12 adar 1685 – 14 çile 1753) ji malbata împeratoriyê, fîlozofekî ji îrlendayê ye. Xebata xwe ya herî giranbiha li ser mijara "îdêalizma subjektif" kiriye. Ew dibêje : "Esse est percipi" ("hebûn, xwiya-kirin e"). Têori,nîşan dide ku mirov bi tenê karê bi rêya hîs û ramanan tiştan nas bike, le ne bi riya tecrîdê. Wî gelek tişt nivîsandin, "Bingiha fêrbûna mirov(1710)", û "Sê diyalogên di navbera Îlas û Fîlonûs de" (1713) Berkley bi xwe di rolê spîrîtualist (rûhanî) û Ilas gotina Yewnanî ku ji bo "Locke (tişt)" tê bi karaîn. Di sala 1734 de Analîst çap kir, di vê pirtukê avakirina zanyariyê rexne dike. wî bi van rexneyan bandoreke mezin li pêşveçûnên li ser Matemetîkê kir.
Montescaglioso
Montescaglioso, bajarokekî komûn ya Îtalyayê ye û li herêma Basilicatayê cîwar bûye.
1ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Albalû
Albalû an wişne dareke bi fêkî ye. Fêkiyên wê wek gelyazan in lê yên hîn tirş in. Ku dipelifin rengê wê dibe qirmiz (sorê tarî).
Qeter
Qeter(Erebî:دولة قطر Devletü't Katar )welateke erebî di Kendawa farsê ye. Li gel Erebistana Siûdî sînorek erdî heye.
Qoranan
Qoranan, gundekî girêdayî navçeya Wanê Şaxê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Zêrevanî
Li gorî malpera xwe, zêrevanî pêkhatiye ji wan kesên dilsoz û giyan li ser dest yên pêşmergên Kurdistanê ku ‎bi salên dûr û dirêj ji bo gehandina armanca gelê Kurdistan xebat û têkoşîn kiriye we ‎bûne egerê destveînana destkeftên îro yên gelê kurd û têkdan û roxandina rijêma ‎diktatora faşista BAAS û Seddam di Îraqê da û bûne egerê avakirina sîstemek û civakekê ‎modêrn û dîmokratîk li Îraqeka fîderal.‎
José Ángel Crespo
Tîmê neteweyî
wî beşdarî Kûpaya Cîhanê ya Juniorê ya 2007an li Kanada kir bû, ku ew digel spanyayê di çaremîn-fînalê de li dijî Komara Tschechie topkenê dikr. Wî hemî lîstikên Spanî lîst û du kartên zer jî wergirt bûn.
Pîr Siltan Evdal
Pir Siltan gorî nêrîna fermî ya dewleta tirk
Li parêzgeha Sêwasê gundê Banazê hatiye jiyane. Di sedsala 16em de jiyaye. Li dijî împeratoriya Osmanî gelek serî hildaye. Ji aliyê parêzgarê Sêwasê Xizir Paşa ve hatiye dardekirin.
Kronos
Pêşbînî ya Mirina Kronosê
Bavê Kronos ji destê Kronosê hatibû kuştin. Kehanet ango pêşbînî ew e ku qedera Kronosê jî wek bavê xwe be.
Sakîna Teyna
Sakîna Teyna ango Sakîna (jdb. 1973, li Gimgim) stranbêj, rojnamevan û nivîskareke kurd e.
George Smoot
George Smoot (jdb. 20ê sibata 1945ê) stêrfîzîknasekî û gerdûnnasekî amerîkî ye. Ew li Zanîngeha Kalîforniyayê li Bêrkliyê dersdêrê fîzîkê ye. Bi tevayî digel John C. Matherî Nobel Xelata fîzîkê ya sala 2006ê jiber lêkolînên liser formên ko dibêjinê Tenên Reş û enayzotopiya tîrêjderî ya paşxaneyî ya hûrpêlane ya gerdûnî  wergirt. Ev ew kar e ko gewherê birdoza gir-gurmînê ya gerdûnê bi arîkarî ya heyvoka COBEê dana.
Werger
Werger, karê ji zimanekî wergerandina li ser zimanekî din e. Ji kesên ku ji zimanekî werdigerîne zimanekî din re wergêr dibêjin.
Çelikan
Weke hozên din ê kurdistanî, hoza celikî jî di çembera felekê re hilqiloziye. Lewma çinî çinî bûne û her yek ji wan bi hêlekê de pekiye. Bi Kercews tê ke rûxalî û gihar min ev wargehên jêrîn peyidandin. Bêguman gengaz e ku mirovekî şareza bi lêkolîneke kûr û fireh dikane hê bi dehan niştîgehên celikiyan bime bide nasandinê.
Celkî, Celiko, Celika, Celkan, Cêleka, Cilkan, Çilkan, Çilkanî, Cilkanî, Çelikhan, Çelik, Çalkiran, Çîlkanî, Cola, Cilik...
Qewtek mirov ev qes bêxwedan û bêkes dibe? De werin binêrin li vê sosretê! ,li vê zeharê !. Navekî kurdî ye bi hezar şiklê çewt hatiye nivîsndinê. De wer bîza xwe ji dewleta tirk nîne! Kurd ew qes xizan, tirk jî ew hinde sitemkar nabe ! Di vê nixay û bênengiya dûgela tirk de bêgûşane para behletiya kurdan jî zehf e. Ji me kurdan jî tu kes derneketiye û gercust û lêkolandinên zanistî û wêjeyî amede ne kirine, hewl nedane ku wan bi dirûstî bidine tomar kirinê. Divê em kurd vê yekê di mêjiyê xwe de binitirînin ku bii girî, gilî, gazincan em di tu deveran nagihîjin, kes jî ji dêl me ve karên me narewîne, nadolivîne.
Gel ji xêlan, xêl ji hozan, hoz jî tîreyan, tîre ji babistînan û yê dawiyê jê ji malbatn çê dibe. Ya sosret ew e ku wîşeya `xelk` jî hê di kurdî de heye ku ew jî tê wateya gelên din, xêlên din, hozên din ango dijê xwenasandinê ye. Gav te go em gel, xêl û hoz tê bîra mirovan, gava te go hûn jî ên din ango xelk tê bîra mirovan. Ger te got `ez` xelk kesên din in. Ger te got malbata me, hîngah xelk malbatên din in. Gava te go gelê kurd wê demê jî `xelk` wateya biyaniyan an gelên din ên wek tirk û ereb û ên din tê siviyandinê. Min jî hê nû veşikaft ku peyva `xelk` di kurdî de weyneke kilîdîn dileyize. Wateya wê li dûv babetê tê guhartin. Ji aliyê semntîkê ve tu têkiliyên xwe bi `halk`a tirkî ve nîn e. Dewra ji aliyê rehnasiyê ve peyva tirkî weke min li jor gotî ji peyva `xêl` ê a kurdî tê. Xêl bi `êl`ê ve hevreh in, xelk bi wan ve dîsa ji heman rehê tên. `Halk` tirkî jî ji xelka kurdî tê. Ev hemû jî bi peyva gel ve dîsa ji heman rehî piraştine. Ew misoger e û herzal e.
3.	Hesar /Hîsar Qûlekî/Kulu-Qonye/Konya
5.	Celikan /Eskibektaşli-Girûn/Gürün-Sêwaz/Sivas
14.	Celikan ,Çola /Çalkiran köyü- Navend/Merkez Mamekî/Tuncelî
Benjamin Stambouli
Benjamin Fernand Lucien François Stambouli (jdb. 13 tebax 1990 li Marseille), futbolerekî fransî ye.
Ehmedê Huseynî
Huseynî di sala 1989an de çû Swêdê. Niha jî li Îngilistanê dijî. Gelek pirtûkên Ehmed Huseynî hatine çapkirin.
Erxil
Erxil , meztirîn bajarokê Xelfetî ya girêdayî bajarê Ruhayê ye. ye.
Batûyan
Eşira heri mezın ya herema şilıte nezi 40 basken ve éşire hene jı hınek va evın Basıgi Çemkari Ezdini Feki Kendali Züri Deléyi Zeynali Koçibegi Hemi Ziwıgi Xenceri Salugi Gendi Banbutyani.
Guhertina navên ajalan li Tirkiyeyê
Guhertina navên ajalan li Tirkiyeyê ew guhertinên navên zanistî yên fauna û florayê yên ku tê de peyvên netirkî wekî "kurd" û "ermenî" hebûyî di sala 2005an de ji aliyê hikûmeta dewleta tirkî ve hatine çêkirin.
Kembil
Kembil, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Gulebûk
Xecxecok, gulebûk, kokolîko, rebenîk an kormamo (Papaver rhoeas), giyayek an kulîlkek ji malbata Papaveraceae e.
Kanûxumar
Kanûxumar, gundekî girêdayî navçeya Wanê Muksiyê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Axbilax, Miyanduaw
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 177 kes (37 malbat) bûn.
Navişkê
Navişkê, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Seydayê Tîrêj
Jînenîgarî
Di sala 1952an de bi destê parastinê tê girtin û dîwanek ji helbestên wî yên ne belavbûyî jî tê talan kirin.
Berhem
Berhemê wî yên neçapkirî ev in:
Seyda sê caran hatiye xelat kirin
Seydayê Tîrêj û helbest
Ew, di helbestên xwe de, zor û gazinkariya li ser neteweyê Kurd, hoy û sedemên bindestiya gel, û ji bo rizgariya Kurdistanê pêwîstiya têkoşînek bi yekdest û canbêzariyek bê sînor didît, bi hunermendiyek mezin û bi zimanekî şêrîn û zelal ev rewş aniye ziman.
Seyda, li ser êmîşê welatê xwe mezin dibû, û pir ji xweristiya welatê xwe hezdikir. Girêdaneke xurt di navbera seyda û xweristiya welatê wî de hebû. Di helbestên xwe de pir li ser av û dar, gul û giya, deşt û çiya, mêrg û kanî, buhar û zivistan, dehl û zevî û bale û tebayên welatê xwe digot. Navên hersî dîwanên wî navên çiyayên Kurdistanê ne: (Xelat, Zozan, Cûdî). Binavkirina dîwanên wî pirtir ji me re diyar dibin bê seydayê Tîrêj çiqasî bi xweristiya welatê xwe ve girêdayî bû.
Seyda ne tenê li ser heskirina keç û xortan nivisandiye, lê belê rola keç û xortên xwendevan di rêvebirina kar û xebatê de mîna serê rimê dibîne û bi dengekî bilind hawar û gaziya xwe digihîne xortên xwendevan û ji wan dixwaze ko bi rola xwe ya dîrokî rabin:
Hawutlî
Hawutlî gundekî ser Tûta Adiyemanê ye.
Komitas Vardapet
Girtin û koçkirina Komitas
Ji ber ku rewşa psîkolojîk a wî her ku çû xerawtir bû, hevalên wî ew birin nexweşxaneyeke leşkerî ya tirkan. Ji wir ve ew di sala 1919'an de birin Parîsê û derbasî klînîkeke taybet a Ville-Ervard'ê. Ji sala 1922'an heya mirina wî ya di sala 1935'an de jiyana wî bi tenêtiyê li klînîka psîkiyatrîk a Villejuif derbas bû.
Femînîzm
Dîrok
Simone de Beauvoir, Femînîzmê bi awayekî giştî bi wateya çalakî û xebata di rêya xwestekên jinan da pênase diket. Marî Lûîze Canson, Femînîzmê bi xebata dijberî Seksîzmê, yanî mifah wergirtina nebaş ji cinsê jin di civakê, yan jî xebata bi dijî wê pênase dike.
Bîr û ra û dîtingehên cur bi cur di nava Femînîstên cîhanê de hene, lewma ji dehsala 1980an ya Zayînî pêde di ciyê Femînîzmê de ji goteya “Ên Femînîzm” (Femînîstan) mifah tê wergirtin.
By-pass
Ji demarên ven yên di hêt an milê de ne tên jêkirin û bi demarên koronar ên ku êdî bikêrnayên ve tên dirûtin. Paşê dil dîsa tê xebitandin û cihê operasyonê tê vegirtin.
Seleteya cotyaran
Seleteya cotyaran, cure seleteyek ji pêjgeha kurd e. Carnan jê re seleteya penîrî jî dibêjin. Standardeke wê nîne, lewra gelek tişt dikevinê. Cotyar çi biajotina wê dixistin seleteya xwe û ev nav jî wiha derketiye. Bi îngilîzî jê re Greek salad dibêjin.
Pergala siyasî
Demokrasî jî bi Demokrasiya Parlamenterî û Serokkomarî tê polandin. Demokrasî çi qas hikimê gîşkê dide gel jî, îroj gorî ew çawa dibe demokrasî bi Demokrasiya Radikal, Demokrasiya Dîrek û Demokrasiya Bingehîn jî tê polandin.
Gerdûnnasî
Gerdûnnasî di şaxên cihereng de
Gerdûnnasjiya derefizîk ku gerdûnê ji aliyê felsefî ve dikole, dîsîplînek pir kevnar e û hewl dide ku xwezaya gerdûnê, mirov, Xwedê an jî têkiliyên wan di encama serpêhatiyên derûnî û giyanî de an jî çavdêriyên xwe rave bike û encamên xwerû peyda bike.
4ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Bêsfikê Jêrî
Bêsfikê Jêrî, gundekî bajarê Dihoka başûrê Kurdistanê ye.
Tanja Bruske
Jiyan
Tanja Bruske li Marköbel a nêzî Hanau, ku îro ew lê dimîne, mezin bû.
Jixwe di dema xwendinê de ew wekî rojnamevan tecrubeyek pratîkî bi dest xist, wek mînak li cem Hit Radio FFH û RTL. Piştî ku xwendina xwe qedand, ew bi dilxwazî ​​li Gelnhäuser Neue Zeitung, li ku derê hîn jî ew dixebite.
Seleteya nexweşan
Seleteya nexweşan, seleteya kuvarkê, seleteya şîvê cure seleteyek ji pêjgeha kurd e.
Amed
Kincên herêmê
Jinên Diyarbekirî (Amed) fîstan yan jî zibûn li xwe dikin. Piranîya jinên zewicî çarikan (kitan) didin serê xwe. Keçên ciwan yan serqot in (serî pas) yan jî şarpe didin serê xwe. Kesên ku çarşefa reş li xwe dikin jî hene. Îro li bajêr kêm kes kincên herêmî li xwe dikin, û piraniya gel kincên modern li xwe dike.
Yamaç
Yamaç (1946: Yamaç; bi tirkî: Yeşilköy?) gundekî bi ser Keferdîza Melediyê ve ye.
Ventschow
Ventschow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rêvebirina Desteya Yekîtiya Ewropayê
Rêveberiya sêdemî
Sîstema rotasiyona şeşmehane êdî ji zû ve bûye mijara rexneyan. Sedema wê jî ew e ku di nav şeş mehan de dewletê rêveber pê re nagihîne ku xebata xwe rêxistin bike, lewma karê destpêkirî nîvcî dimîne. Piştî ku YE berfireh bû û hejmara endaman gihîşt 25’an, pêwîstiya bi guhertina sîstema rêvebirina YE derket holê. Ji sala 2007’an û pêve sîstema rêvebirinê formeyeke nû wergirt, navê formeya nû “rêvebiriya kolektîv a sêdemî” ye. Êdî rojeva kar û barên YE ji bo salek û nîv tê diyarkirin, ango piştî ku rojev diyar dibe, li ser pêkanîna wê sê dewlet-endam radiwestin (her yek – 6 mehan). Piştî 6+6+6 mehan (ango piştî ku sê dewlet dewra xwe ya rêvebirinê bi dawî dikin), dema ku dor tê dewlet-endamê nû rojev ji nû ve tê diyarkirin û vê carê sê dewlet-endamên din li ser rojeva diyarkirî radiwestin.
Belwêran
Belwêran gundekî bi ser Kolika Adiyemanê ve ye.
Vîra Kerdî
Roşna 2010 de albumê namê xo “Kilamê En Rindekê Kurdî” de têy kilama xo “Yêna” ca guret bî û goşdaran mabên de vejîyabî ser. 2012 de Roşna pê albumê xo yê “Vîra Kerdî” Mûzîk-goşdaranê xo de êna têlewe.
Xemşîk
Xemşîk gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Ednan Kerîm
Jînenîgarî
Ednan Kerîm di sala 1963an de li bajarê Kerkûkê hatiye dinyayê. Gerçi malbata wî rewşa madî ne baş bû jî, wan ji perwerdeya wî re texsîr nekir. Hikûmeta Iraqê ya Ereb malbata wî ji şarê Kerkûkê rakir û ew çûn şarê Silêmanî. Ednan Kerîm jiyan û perwerdehiya xwe li wir dewam kir. Jîngeha wî a nû ji aliyê çand û hunerî da pirr dewlemend bû.
Montserrat Caballé
Kurtejiyan
Ji bilî vê yekê, ew pirr caran wek dengbêj tevlî konsertan bû. Lê reperûwara wê ya fireh bi giranî ji operayên Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi û Puccini pêk tê.
Projeya Barselona digel Freddie Mercury (1992)
Kilam di albuma wan a hevpar "Barcelona" ya ji sala 1987an de cih digire. Ev albûm saya înîsiyatîva Freddie Mercury ku hezkiriyekî muzîka Caballé bû pêk hat.
Kebûk
Kebûk, Gebûk? gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Diyalektîk
Teherê diyelektikê, weke teher û nêzîkatîyeka giring ya felsefî ya. Li ser diyalektîkê, piştre gelek zanist û filosofên ku hatina, hizrinên xwe hanîna ser ziman.
Decedeya Jêrîn
Decedeya Jêrîn gundekî bi ser navenda Arabkîrê ya Melediyê ve ye.
Termoli
Termoli, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Molîzeyê ye.
Şaronis
Şaronis, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
New York Tribune
New York Tribune yan jî New York Daily Tribune, rojnameyeke emrîkî bû ku di sala 1841ê de bi destê Horace Greeley bidest weşanê kiriye.
Dema xwe ya pêş de weke kovara partiya Whig weşan kir. Piştre bû bo "partiya komarvanan" bi heman rengî xwe domand. Di sale 1924an de hat yekkirin û piştre navê New York Herald û anku New York Herald Tribune stand û hebûna xwe domand. Kovare wê, heta sala 1966an xwe domand.
Hegelvanên ciwan
Hegel, hizrên wî, bi teybetî li dora zanko û ankû universîteyan pirr tê axiftin. Li wan re, hizir tên afirandin. Hegel bixwe jî, akademisyenekî ji wê dordorê ya. Hê ku Hegel li jîyane ya, komên çapgir û rastgir ên ku ji xwe re dibêjin Hegelvanê çapgir û hegelvanê rastgir derdikevin. Piştre, ev kom bixwe jî, tevî ku ji kokekê na jî, rexneyan li hevdû digir in.
Baçik
Dîroka baçikê
Li Kurdistanê ji ber ku di wextê Osmaniyan de bêje bi herfên latînî wekî cigare dihate nivîsîn, bi navê cigare hat binavkirin û hêj jî pirranî cîgare, cigare yan cixare dibêjin.
Ilm-Kreis
Ilm-Kreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Turîngiyayê ya Almanyayê ye.
Baçik
Dîroka baçikê
Kişandina titûnê kengî dest pê kiriye baş nayê zanîn. Lê ji parzemîna Amerîkayê, di sedsala 16emîn de ji çermesorên kevnexwediyê Amerîkayê ne, derbasê Ewropayê bûye. Ji wan jî hatiye Kurdistanê.
Xerzan
Peşiya îslamê de bajarek di nava deştê hebûye bi navê Erzen. Pişti ereb hatin herêmê ji vir re Xerzan hatiye gotin. Xerzan navê rûbareke jî.
Torre del Greco
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajarê wiha ye:
Taçî
Taçî (bi romî kirine: Taşçı), gundekî navçeya Gimgima Mûşê ye.
Ezirgan
Deşt, zozan û gelî
Deşta Erzînganê; Bilindbûna wî ji behrê 1218 m û dirêjbûna wî jî 40 km ye. mezinbûna deþtê 500 km² ye. Deþt di navbera çiyayê Mûnzûr, Keþîþ, Spîkor û Sîpyam de ye.
Deşta Miyadîn; Li dora Çemêreş e, mezinbûna wî 180 km² ye.
Ciyên turîstîk, dîrokî û gerê
Şelala Girlevik 29 km li başûrê rojava yê bajar e. Avgermên; Poyuk, Otlukbelî, Horhor jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin. Li çiyayên Mûnzûrê îmkanên ji bo sporên zivistanê jî hene. Kela Kemahê, dêrên kevn û tirbên herêmê jî ji alî gel ve tên ziyaret kirin.
Xwarênên herêmê
Kirdo; Dew, qavûrme û bulxur bi hevre heta bulxur bikele di beroþek de tê kelandin. Bi ser de rûnê sorkirî û baharat tê reþandin û tê xwarin.
Barisil
Barisil (1928: بارسل / Barisil; 1946: Barırısil; ), gundekî bi ser Qubîna Batmanê ve ye.
Aqît
Aqît ji fireng an îsotan çêdibe. Li Kurdistanê aqît çêkirin karekî pir giring e. Siftê îsotan çê dikin yanê dendik û tamaran jêdikin û dişon. Aqît ji du cureyên îsotan çêdibe. İsotê dolman û Îsotên tûj (îsotên drûjnik). Ku meriv îstoên tûj çêdikê destên merivan ecîb dişewitin. Wê lomê lepikan an tûrikan dikin dest xwe. Hin jî destî rûn dikin lê dîsa jî destên merivan dişewitin. Ku îsot çê bûn didin makînê goşt û hûr dikin. Gorî kêfî merivan meriv dikane tenê ji îsotan an tenê ji firengan çêke. Meriv dikane pir tûj bike an hindik. Bi giştî, aqîtî îsot û firengan li nav hev dixin. İot û firengên hûrkirî dikin tepsiyên tenik û xayê pê werdikin û didin ber roj. Du sê roj li ber roj dimê. Dixwaze ku meriv êqît yekcaran li hev bixe. Avikê rind dihere û pap li şûnê dimê. Wî dikin kulbikan û vedişêrin. Ku meriv rûnî bera ser bide ew bi hewê ra temas nake kuvk nikane pê bigere.
UNESCO
Dîroka avakirinê
Piştî îmzekirina Peymana Atlantîkê û Daxuyaniya Neteweyên Yekbûyî, Konferansa Wezîrên Perwerdeyê yên Hevbend (CAME) dest bi civînên xweyê li Londonê kir û civîn ji 16 mijdara sala 1942an heta 5ê kanûna sala 1945an berdewam kir. Di 30ê cotmeha sala 1943an de, di Danezana Moskowê de ku ji aliyê Çîn, Îngilîstan, DYA û Yekîtiya Sovyetê ve hatibû qebûlkirin, pêwîstiya rêxistineke navneteweyî hate diyarkirin. Piştî vê yekê pêşniyarên Konferansa Dumbarton Oaks ya 9ê cotmeha sala 1944an hate diyarkirin. Li ser pêşniyara CAME û li gorî pêşniyarên Konferansa Neteweyên Yekbûyî ya li ser Rêxistina Navneteweyî (UNCIO) ku li San Franciscoyê di nîsan û hezîrana sala 1945an de pêk hat, Konferansek Neteweyên Yekbûyî ji bo damezrandina rêxistinek perwerdehî û çandî (ECO/CONF) di 1 û 16 mijdar 1945an de li Londonê bi 44 nûneran hate civandin. Komîsyona Amadekar di navbera 16ê mijdara sala 1945an û 4ê mijdara sala 1946an de heta roja ku Destûra Bingehîn a UNESCO bi razandina erêkirina bîstemîn ji hêla dewletên endam ve ket meriyetê, xebitî.
Dazcana
Dazcana, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskîfê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Uzwil
Uzwil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona St. Gallen a herêma Wahlkreis Wilê ye.
Memefîr
Memefir gundekî bi ser navçeya Mûtmûrê ya Arabkîra Melediyê ve ye.
Max Planck
Planck wekî Albert Einstein, yek ji giregirên fîzîkê ye. Gelek caran bi hev re xebitîne. Planck gelek angaşt û formûl avakiriye û bipêşxistiye. Bo mînak Neguhera Planck, Zagona Planck a tîrêjdayînê hwd. Hêj di 30 saliye xwe de dibe gerînendeyê enstîtuya fîzîk a Berlînê. Doktoraya xwe bi angaşta ravekirina ristina hîdrojenê dide lê ew pirranî bala xwe berdide fîzîka matematîkî. Keşfa cîsmên reş dike û bi wêrekî fîzîka heyî û rûniştî rexne dike. Sala 1900î êdî keşfa wî ya mekanîka kuantumê amade ye.
Zimanên îtalî
Zimanên îtalî yek ji şitleke zimanmalbata zimanên hind û ewropî ye.
Kanza
Binêre
Lîtyûm - Sodyûm - Qelye - Rubîdyûm - Sezyûm - Fransiyûm - Berîlyûm - Magnezyûm - Kalsiyûm - Stronsiyûm - Baryûm - Radyûm - Skandiyûm - Îtrîyûm - Lutesyûm - Lawrensiyûm - Tîtanyûm - Zîrkonyûm - Hafnîyûm - Rûtherfordiyûm - Vanadyûm- Niyobyûm- Tantal- Dubniyûm- Krom- Molîbden- Wolfram- Seaborgiyûm- Teknesyûm- Renyûm- Bohriyûm - Hesin - Rutenyûm- Osmiyûm- Hasiyûm- Kobalt- Rodyûm - Îrîdyûm- Meitneryûm- Nîkel- Paladyûm- Platîn- Sifir - Zîv - Zêr - Çînko - Kadmiyûm - Zîbeq - Bafûn - Galyûm - Îndiyûm - Talyûm - Germanyûm - Pîl - Sirb - Stîbyûm - Bîzmût- Polonyûm -Ûnunîlyûm - Ûnununyûm - Ûnunbiyûm - Ûnunquadyûm - Ûnunheksiyûm
Venafro
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 11.240 kes e.
Bibo, Kolik
Bibo  gundekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Roggendorf
Roggendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Zeugma
Rewşa niha
Di destpêkê de jibo lêkolînan cih bi cih dihat kolandin lê di sala 2000î de ji ber çêkirina Bendava Bîrecîkê gelek deverên kevnareyê niha di bin avê de maye. Berê ku kevnare di bin avê de bimîne, di cihên ku hatin kolandin, mozaîkên ku di dema lêkolîn û kolandinan de hatine dîtin li Muzexaneya Dîlokê hatine hilanîn û îro li Muzeya Mozaîka Zeugmayê tên nîşandan.
Alîn
Alîn, gundê Alînê (1946: Alin; ), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Heskifê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Mecîdê Silêman
Dengbêjî
Bavê Mecîdê Silêman bi xwe dengbêj bû, di sala 1955an de Radyoya Êrîvanê vebû û Mecîdê Silêman wek gelek kurdên Qafkasyayê li gel qîza xwe Sîsa Mecîd ji bo tevlî xebatên Rodyoyê bibin çûn Êrîvanê. Li wir bi pirranî kilamên ku bi xwe dinivîsandin digotin, derdora 90-100 kilamên wî di arşîvên radyoyê de hene, her wisa bi kasî 40-50 klamên keça Mecîd Sîsê di arşîvên radyoyê de hene.
William D. Phillips
Bi tevî Steven Chu û Claude Tannoudji proseseka ku bi atomê dicemide keşif dike û bipêşdixe. Bi vê teknîkê tîna atomî ya ziyandar tê pêşîlêgirtin. Di bikaranîna alavên kozmozî de ev keşfa han gelek bikêr e.
Toqarîs
Toqarîs bajarokekî ser Kolika Adiyemanê ye.
Berdehol
. ji Batmanê 95km û navçeya Batmanê Kercoşê 35km dûre. Sala 1993 de gund ji deste dewletê hate vala kirin. Berî go were valakirin dora 90-100 mal te de di jiya û jiyana xwe te de derbasdikir .Heştwan(Çalışkan) Êzdara(Dereli) û Xerbekûr(Palamut) çîrane berdehol ê ne.Di navbera çiyaye mava deye. Gelîye hewka di neqebêna berdehol û Xerbekûr de ye. Neqebêna berdehol û heştwan û Êzdara jî deştê. Aboriya ve pir cotkari bû lê belê ye go heywana ji xwedi dikin hebûn. Piştî ji deste dewletê hate valakirin û kedexe kirin. Gundîya pir male xwe bar kirin Batmanê. Sala 2003 a de kedexe rabû. Gundî çarekedî vegeranê ser milkê xwe. Gund ji deste gundîya hate avakirin. Êxtiyarê berê vegerane gund û vega ji 20-25 mal di gund ê jiyane xwe derbas dikin û aboriya xwe berdevam dikin
Kurd, Mecaristan
Beşdarî û tevlîbûna kurdan di dema împeratoriya osmaniyan de li Mecaristanê gelek bû, bi taybetî, bi polîtîka û fermandariya leşkerî ve girêdayî bû.
Bernstorf
Bernstorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Rojar Wenda
Mînakek ji helbestên wî
Xwedê nîne serê kesî
Çalikê
Çalikê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Rojar Wenda
Mînakek ji helbestên wî
Didim ber hev didim ser hev
dil bi nal û nal e îroj
Pozzuoli
Pozzuoli, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Rojar Wenda
Mînakek ji helbestên wî
mistek li min çahl e îroj
kes ne ap û xal e îroj
مەموندی
عەشیرەتی مەموندی، یەکێک لە عەشیرەتەکانی کوردستانە کە سەرجەلەیان بۆ میرەکانی دەوڵەتی مەروانی دەگەڕێتەوە، لەو بارەیەوە رێکار ئەحمەد کتێبێکی بەناوی (مەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی) نووسیوەو ساڵی ٢٠١١ لە باشووری کوردستان چاپ و بڵاوکراوەتەوە. لەم کتێبەدا بەوردی ئاماژە بە بنچینەو تیرەکانی عەشیرەتی مەموندی دراوە تیرەکانی عەشیرەتی مەموندی بریتین لە
Espîr
Espîr navçeyeke parêzgeha Erzîromê ye. 142 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Demografî
Navend 11.244 û bi giştî jî 30.260 (sala 2000'î) (Ev statîstîkên fermî ne)
Narman
Narman navçeya parêzgeha Erzîromê ye.
Di qeydên dîrokî de navê wê wekî Nerman, Nemiran, Nemirvan û Îdê derbasdibe. 1 nehiye, 42 gund û 4 mezreyên wê hene. Hebûna 3 mezreyan dewlet bi fermî napejirîne.
24ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Pasîna Jêr (navçe)
Endeg
Sekman
Xotık
Dodî
Melhamed
Miradê Kinê
Çend gotin li ser hunera Miradê Kinê
Dema ku em li cand u hunera Miradê Kinê dinerin em raserî hunereke pirr dewlemend dibin. Di vê hunerê de, bes ne tenê musîk lê herweha şano,reks û wêje jî roleke xwe pirr girîng heye. Di canda Mitirbiyê de xaleke herî girîng jî ew e ku erotîzm weke hêmayek e pirrxweşik cî digre Ev canda hanê her cendî cudahiyek tê hebe jî, li pirr herêmên Kurdistanê derdikeve pêşiya me. Ji Şingalê bigre ta beşek ji Rojavayê Kurdistan li serxetê jî ji derdora Dêrika Ciyayê Mazî bi giştî  Beriya Mêrdîn, Torê û herêmek ji Xerzan digire ber xwe tak u digihîje Colemêrgê û dadikeve Rojhilatê welêt û beşek ji Behdinan. Bi taybet Li herêma Torê pirr meqamê xwe cuda hene. Her zêweke (festival) Torê meqamek û ritmeke xwe cuda heye. Dema em li Hunermendê weke M Eliyê Kercosî, Brahîmê Eliyê Yasîn û Ehmedê Reşîdê Kinê û pirr kesên din guhdar dikin, em dibînin ku di vê hunerê de meqam û ritmeke folklorik û dewlemend heye. Dema em têne cem Miradê Kinê em dibînin ku ji wê candê pirr tişt wergirtiye lê weke enstrument û weke naverok li wê tişta folklorîk pirr tiştên nu zêde kirine. Weke enstrument Miradê Kinê gihiştiye asta virtioziyê. Weke naverok Mirad weke rexnegirekî temaşeya civakê kiriye û bi hunera xwe hunandiye. Ji peywendiyên kesayetî ta digihîje peywendiyên civakî û cinsî, em dikarin vê tevê di hunera Miradê kinê de bibinîn. Miradê Kinê qonaxeke di navbera hunera folklorik û ya nûjen de. Û Mirad bi dengê xwe jî pirr bi hêz e. Dengê Miradê Kinê weke zengilê cam e.
Balxurî
Balxurî gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Çêrmelî
Çêrmelî gundekî bi ser Sarîqamîşa Qersê ve ye.
Biyûkbilax
Biyûkbilax gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Rick û Morty
Rick û Morty zincîreyekî enîmeyşinî Emirîkîye ke le corî zanistî xeyallî û komîdîye, ke lelayen Justin Roiland û Dan Harmon drustkrawe. Zincîreke basî serkêşî û beserhatî dû kesayetî serekî zincîreke deken ke ewanîş Rick û Mortyîn, Rick Sanchez ke be zanayekî şêt dadenrê û Morty Smith ke newey Rick e be kurrêkî dillbaş pênase dekrêt. Zincîreke le sallî 2013 hatiwete pexişkirdin.
Habizbinê
Habizbinê, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Dizdara
Dizdara, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kercewsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Azort
Azort yek ji navçeyên Erzîromê ye. 84 km ji Erzîromê dûr dikeve.
Zelendaya Nû
Gelhenasî
Gelê Zelendaya Nû bi gelemperî koçerên di Brîtanyayê de hatinî û dimatî wir maorî ne. Gorî hejmartina gelhê di 2006an de 4.141.766 kes li Zelendaya Nû dijî ye. Ji bo mezinahî rûerda welat pira xewle, serî km² 15 mirov dikeve. Li gel kêmzêde %75 yê di ewropa de hatine. Wan re Pakeha tê gotin. Li wan şunda bi %14,7 maoriyên polînesî ne.
Ziman
Li Zelendaya Nû de sê zimanên fermî hêne: îngilîzî, maorî û zimanê ker û lalan (New Zealand Sign Language-NZSL). 96,1% ji gelê wir îngilîzî diaxive. Zimanê maorî bi 4,5% kesî tê axaftin. Zimanê ker û lalan jî di 10 nîsana 2006an û vir de zimanê fermî ye. NZSL bi 0,8% kesî tê bikaranîn.
30ê çiriya paşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Gola
Gola gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Birca Xelîfe
Taybetmendiyên avahîsaziyê
Balaxaniyê Xelifê bi bilindahiya xwe 828 metre ye û 160 qat têde cîh digire. Avahî heya 150em qatê bi betonê lêbelê piştre jî bi polayê hatiye çêkirin. Herwiha wekî yekane avahiya "pola ser beton" tê zanîn.
Necîb Balayî
Jiyana wî
Ji sala 2003an…Ji ber karê radio yê, Li bajarê Prag, li kumara Chîk dijîn.Ew û xanima xwe li Radio RFE/RL kar dikin. Sala 2013 ji bo rêveberiya Radioya Rûdaw, çûye başûrê Kurdistanê, buye berpirsê Radioyê heta Gûlana sala 2014an cardin vegeriyaye bajarê prag.
Balindeyên dirûvê mirîşkan
Firindeyên mirîşkan (Navê zanistî: Galliformes) ji çîna balindeyên leş giran,li ser bejahiyê diçêrin, ji wan:Elok Mirîşk Tawis ku ji goştê wan re Goştên sipî tê gotin.
Vasîlî Tredyakovskî
Vasîlî Kîrîlovîç Tredyakovskî (bi rûsî: Василий Кириллович Тредиаковский (Тредьяковский), Vasily Kirillovich Trediakovsky) di sala 1703'an de li Astraxanê di malbateke halxweş de hate dinyayê. Piçûktiya xwe de diçe medreseyê û pişt re jî diçe Fransayê ji bona ku xwendina xwe ya bilind li zanîngeha Sorbonê, bike. Sala 1730 de vedigere Rûsyayê. Di sala 1769'an de li Sankt Petersburgê miriye.
Berhemên wî
Pirtûka bi navê Voyage de l'isle d'amour dinivîse û çap dike. Ev pirtûk ji du beşan pêk tê: beşa yekem ji wergera berhema nivîskarê firansî Paul Tallemant e û ya diduyan jî ji helbest devkî û yên evînê pêk tê.
Ceferawa Mikiryan
Ceferawa Mikiryan gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ceferawa, Miyanduaw
Ceferawa, Miyanduaw gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
1900
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
1987
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
1988
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Peymana Seedabadê
Peymana Seedabadê heta şoreşa îslamî li Îranê berdewam kir
Heznemir
Heznemir yan Heznemîr ango Ḧeznemîr (1928: حزنه مير / Ḧeznemîr; ), gundekî bi ser Qubîna Êlihê ve ye.
Kaçiring
Kaçiring, gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
1907
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayîk bûn)
Şambayad
Şamyabad (bi tirkî: Şamyabat), bajarokekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Novara
Novara, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye. Bajêr di heman demê de navenda parêzgeha Novorayê ye û dikeve aliyê rojavayê Mîlanoyê
1909
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Tanzê
Tanzê (bi tirkî: Heybeli), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Kobankî
Kobankî devokeke herêmî ya zimanê kurdî ye. Xelkê Kobanî û Pirsûsê (Rojavayê Kurdistanê) vê devokê bi kar tîne. Gelekî nêzî devoka reşwanî û rihayî ye.
Hejmar
Hinek hejmarên kurmanciya rast bi awayeke din tên gotin. Ew bi taybetî ev hejmar in û hertim wisa têne gotin:
Helîs
Helîs (bi tirkî: Çağlı), gundekî girêdayî navçeya Êlihê Kabilcevzê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Caserta
Caserta, bajarekî komûn ya Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye. Caserta di warê çandiniyê de yek ji bajarên herî girîng ya Îtalyayê ye.
Volodîmîr Zelenskî
Zelenskî soz da ku di çarçoveya kampanyaya xwe ya serokatiyê de pevçûnên dirêj ên Ûkraynayê bi Rûsyayê re bi dawî bike û hewl da ku bi Serokê Rûsyayê Vladîmîr Putîn re diyalogê bike. Ji destpêka sala 2022'an ve, Zelenskî bi Rûsyayê re rûbirûyê zêdebûna aloziyan bûye. Wî bi banga aramiyê bersiv da û di destpêkê de xwe ji hişyariyên şerekî nêzîk dûr xist, di heman demê de banga garantîkirina ewlehiyê û piştgirîya leşkerî ji welatên rojavayî kir da ku "li hember" gefan bisekinin.
1915
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1917
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1920
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
1922
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Zaha Hadid
Hadîd jina yekem bû ku di sala 2004 de Xelata Mîmarî ya Pritzker wergirt. Wê di sala 2010 û 2011 de xelata mîmarî ya herî bi prestîj a Keyaniya Yekbûyî, Xelata Stirling, wergirt. Di 2012 de, ew ji hêla qralîçe Elizabeth II ve ji bo karûbarên mîmariyê sernavê „Dame“ wergirt û di Sibata 2016 de, meha beriya mirina wê, bû jina yekem ku ji Enstîtuya Qiraliyetê ya Mîmarên Brîtanî hat xelatkirin.
Warnow, Nordwestmecklenburg
Warnow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Penélope Cruz
Xelat û namzet
Goldene Himbeere
Citroën
Sala 1975'î Citroën fîrmaya Peugeut dikirre. Fîrma îro ne tenê otomobîlan, alavên çandiniyê, veguhastinê hwd jî hildiberîne. Sala 2005'î grûnba PSA dest bi karê gaza xwezayî jî dike.
Xidir Feqîr
ji zarokaniya xwe wî dest bi stran gotinê kirîye û rolek wî ya dîyar hebû di vejandina strana kurdî de li herêma Şingalê.
Apollo 8
Apollo 8 navê duyemîn bernameya Apollo ya kozmozê (valahî) ye. Astronotên vê bernameyê, bo cara yekemîn lêpandina heyvê kirine.
Famîleya gulezengilan
Famîleya gulezengilan (Campanulaceae) famîleyeke riwekan e, di desteya Asterales de cih digire. Li seranserê erdxanê endamên vê malbatê tên dîtin. Hin cureyên wê di baxçevaniyê de bo xemlê tên çandin.
1926
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Torcy-le-Grand, Aube
Torcy-le-Grand, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Şemsîkan
Piştî serhildana Şêx Seîd di serhildana Şêx Zahîrî de şemsîkiyan rolek mezin lîstine. Fermanderên ku serhildanê rêve dibin jî şemsîkî bûn. Navê wan lehangan jî waye Temûrê Şemsîkî û Fetoyê Şemsikî ne. Niha piraniya şemsikiyan li derdora Agirî û Botanê de cih digirin.
Haut-Ogooué
Haut-Ogooué bajarekê Gabonê ye. Rûerda wê 36,547 km² ye. Di warê lajwerdî û kanzayê de Afrîkayê de popûler e. Di bin axa wê bajarê de Zêr, Almas û Ûraniyum heye.
1929
Kurdistan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Xozgîşiya Jêr
Xozgîşiya Jêr (bi tirkî: Dikilitaş), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Daşaltî
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 40 kes (8 malbat) bûn.
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (jdb. li Eisenachê; m.  li Leipzigê) yek ji bestekarên navdar ên alman e. Wekî bestekarê Barokê tê naskirin û muzîkarekî navdar ê cîhanê ye.
Şêx Îzedîn Huseynî
Tevî ku Mamoste Şêx Îzedîn kesayetiyekî olî bû jî, ji dest pêk ê ve hestên wî yên neteweyî xurt bûn.
Têkoşîna wî ya siyasî di sala 1942yê de li bajarê Bokan wekî endamê Komeleya Vejîna Kurd dest pê kir. Piştî têkçûna rejîma paşayetî ya Îranê, rola Mamoste Şêx Îzedîn bêhtir derket pêş. Ji aliyê partiyên wê demê yên Rojhilatê Kurdistanê ve, wekî nûnerê gelê kurd hat destnîşankirin..
Zimanên romanî
Zimanên romanî şitleke malbata zimanên hind û ewropî ye. Zimanên romanî ji latinî de aj dane. Çiqas latinî di zimanên Îtalî de ye jî, bandora wêyê mezina li ser zimanên romanî he ye.
Roman (gel)
Sîgon/çîgan/çîngen
Peyva 'atsinganoi' ku tê wateya 'destnedayî' naveke dîrokî ye ji bo gelên roman û bi taybetî ji bo biçûkxistin û cûdakirina nijadperest dihate bikaranîn. Di Elmanyaya Nazîstan de ev peyv wek navê fermî ji bo qewirandin û tinekirina vî gelî dihate bikaranîn. Ji ber van sedeman ev na xweşiyê komên romanî nayin. Hêjayî gotinê ye ku peyva sîgon di bingeha xwe de - wek peyva 'nigger' ("zincî") - her çiqas nîjadperestî be jî, nehatiye qedexekirin û hê jî tê bilêvkirin. Roman xwe pirranî bi navê Roman binavdikin.
Zimanên romanî
Zimanên mirî
Zimanên îroj mirî ne:
Çay
Çend wateyên vê peyvê hene:
Nyanga
Nyanga parêzgeheke Gabonê ye, rûerdê parêzgehê 21.285 km² ye. Li gor hejmara 2004an nifûsa parêzgehê 14.500 kes e.
Kerwanis
Kerwanis, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Bardîz, Erzîrom
Erdnîgarî
5 şaredarî, 47 gundên wê hene. Gelek gundên piçûk ji aliyê dewletê ve bi fermî nayên pejirandin.
Julian Assange
Der barê Assange de gelek lêpirsîn hate vekirin û Assange demekî kin de aliyê dewleta Brîtanî hate binçav kirin.
Idrissa Diarra
Idrassa Diarra wênesazekî afrîkî ye ku di 1969an de li Tomikoro, Peravê Diranfîl, Afrîkayê, hatiye ser dinyayê. Ew bi eslê xwe malinké ye.
Idrassa Diarra wênesazekî xwegihandî ye û ligel hin wênesazên din ên hevdemî mîna Augustin Kassy, Zéhirin û Losseni rewtekeke hunerî ya naîv li Peravê Diranfîl pêk tînin. Di sala 1986an de dest bi çalakiyên xwe yên hunerî kir û heta niha hem li Afrîkayê (Peravê Diranfîl, Gabon û Senegal) û hem jî li Ewropayê (Fransa, Belçîka û Katalonya) pişkdarê zêdeyî 40 pêşangehan bû.
Miami
Zêdetirîn karê aboriya bajêr
Bazirganî û tûrîzm e.
Zêr
Zêr metalek û elementek e.
Serdema helenîstî
Dirok
Di 264-an de, bi cenga li Sîsîlyayê dest pê dike; Rûm li dijî Kartacayan şer dikin.
Di dora sala 260 an de, kataloga Pirtûkxaneyê bixwe 120 pirtûk dirêj e. Di katalogê de nîv mîlyon pirtûk hene. Nêzîkî sala 250 -an, organa muzîkê () li Îskenderiyê dahênand. Di heman demê de, yekem dest bi xebatê kirin; wan dest bi pratîka kîmyayê kir.
Kazan
Kazan (bi tatarî: Казан, Kazan), paytexta Komara Teteristanê, benderekî mezin li berava çepê ya çemê Volgayê. Yek ji mezintirîn navendên aborî, siyasî, zanistî, perwerdehî, çandî û werzîşî yên Rûsyayê. Kremlîna Kazanê di lîsteya Nirxên cîhanî yên UNESCO'yê de cîh digire. Bajar di fermiyetê de wek paytexta Rûsyayê ya sêyemîn hatiye tomarkirin. Fermî û nefermî wek peytexta federalîzma Rûsyayê û paytexta teterên cîhanê tê binavkirin. Di sala 2005an de 1000-saliya bajêr hat pîrozkirin.
Krîstofor Kolumbus
Jiyana Kolumbus
Dema Kolumbus 27 salî ye jin tîne. Jina wî, Felipa Perestrello e Moniz, keça malbateke bijarte û giring e, bavê wê kaptanekî navdar e. Piştî zewacê li girava Madeira bi cih dibin.
Rêwîtiyên wî
Mixabin ev keşfa nû dibe sedem ku gelên "îndiyan" an gelên "çermesor" bên qirrkirin û dîlgirtin. Ewropî piştî ku "Cîhana Nû" tê vedîtin, pêl bi pêl dimeşin parzemînên Amerîkayê û li wir bicihdibin û tevkujiya çermesoran dikin. Keşfa Kolumbus him riya bicihbûna Amerikayê vedike, him jî dawî li şarezayiyên çermesoran tîne. Ewropayî ji bo zêr û dewlemendiyê bi deh milyonan mirovên herêmî dikujin.
Tengava Berîngê
Erdnîgarî
Di tengavê re Xêzedema Guhertinê derbaz dibe ye.
Gohdar
Gohdar (jdb. 1986an li Berlînê) hîp-hopvanekî kurd e. Bavê wî ji Midyadê e û diya wî ji Tirbespiyê ye.
Kurtejiyan
Gohdar çardeh salî bû dema cara pêşî peywendiya wî bi bi hîp-hopê re çêbû û ew ji hingî ve xwe mijûlî hîp-hopê dike û herroj tenê li muzîka rap guhdar dike.
Cindo, Hezo
Cindo gundekî bi ser navçeya Hezoya Batmanê ve ye.
Domînant 7
Domînant 7, akordeke domaînant e lê 7 jî pê re ye. Ew 7 gerek piçûk be, bo mînak do+mî+so +sî-bêmol.
Rengên guhertinan di Domînant 7 de
a- gava tona bas a Domînant 7 a yekê be, 3 a jê xwe di a 1ê de ji a tonîk de vala dike, û 7 xwe di 3 ji tonîk de vala dike. Bo mînak em bêjin em di do-major de ne. Domînant 7 a wê sol e. Gava tona basî sol be, di cîhê xwe de dimîne, û sî ji sol yenî tona 3 dire do, yenî tona yekê ji tonîk, rê yenî tona 5 ji wê Domînant 7ê, dire do, û 7 dire 3 ji tonîk, yenî dire mî.
Edduba
Edduba, şoreşa wêje çand û hunerê pirtûkeke Abdullah Öcalan e. Ji bo vê pirtûkê nivîsên Öcalanê ser çand û hunerê ji aliyê rojnamevan Polat Can hatin wergerandin. Edduba di Weşanên Azadî li Başûrê Kurdistanê de derket.
Manav
Gorî hin ronakbîrên Manavan ew bi eslê xwe Anatoliyayî ne û bi teybetî jî Grek in. Di bin bandora çanda Balkanî de mane û di dema Osmaniyan de bi darê zorê hatine Îslamîzekirin. Wekî Alban, Boşnak, Misilmanên Bûlxar û Yewnan hwd. Herwisa ronakbîrên Manavan nêzûkbûna çanda xwe, dab û nêrîtên xwe bi Yewnanan re tînin ziman û bi kurtî dibêjin "Em ne Tirk in lê bûne Tirk".
Zimanê romanî
Romanî (bi romanî: rromani ćhib), zimanê xelkê romanî (cengene, mitrib, qereç ) e.
Zimanê romanî ji malbata zimanên îndogermanî ji şaxa sanskrît e. Nêzîkî zimanên hindî û ûrdû ye. Lê ji ber ku romanî piştî ku ji welatê xwe Hindistanê koçber bûne êdî ne xwedî welatek in, zimanê wan di bin zimanên ku welatên ew lê dijîn de gelek heliyaye, qels ketiye.
Deryaya Bering
Bibîne
Tengava Bering
Bêvaciya bêvacî
Wî di pirtûka xwe de ji berhema Xezalî de jêgirtin kirina û li ser wan jêgirtinan wek diyalogan pirtûka xwe bi zimanê erebî nivisandî ye. Kitêb ji hêlekê de jî gengeşiya navbera fîlozofên îslamê yên neoplatonîstên wek Farabî, Îbn Sîna û nimînerê Eşarîyan îmamê Xezalî ye.
Gundikê Evdî
Gundikê Evdî yan jî Gundikê Ebdî gundekî Bismilê ye. Di navbera Bismilê û Batmanê de ye. Li kêleka çemê Dîcleyê ye. Li derdora wê Gundikê Îso, Seletê û Cirêfê he ye.
Navenda Çomanê (nahiye)
Çoman yek ji bajarên Başûrê Kurdistanê ye. Deverên Qesrê, Gelale û Hacî Omeran ser bi Çomanê ne. Ev bajar dikeve bakurê rojhilata Hewlêrê.
1939
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Nuştox û şaîr Roşan Lezgîn pêşnîyazanê nê kombîyayîşan sera se ca ano û bi no hewa fêkîyanê na xebati dano ma tamkerdene. Eke wina nêkerdinî ez vana qey ma nêşînaynî eseranê ey fam bikerî û tira zewq bigîrî. Eke birêz Lezgîn kitabê xoyê şîîran Dêsan de Sûretê Ma Nimite goreyê fekê xo binuştinî û qayde û kuralê standardî kar nêardnî no kitabê eyo erjaye winî vengane de vindî bîynî.
Seke zanyêno rexneyê şîîran asan nîyo û no kar ê edîban o, ez tena salix dana şima wendoxan ke nê kitabê erjayî biwanî û çi hîs dano şima bi xo vînî.
Beserî
Beserî (bi tirkî: Gümüşü), gundekî bi ser navçeya Bêsnîya Semsûrê ve ye. .
Erdewan Zaxoyî
Erdewan Zaxoyî (yan Erdewan Zaxolî, bi navê xwe yê resen Erdewan Elî, 1957 - 1986) hunermend û stranbêjekî kurd e, di mawê jiyan xwe de xizmeteke berçav ji bo warê muzîka kurdî û kurmancî dike.
Dêsan de sûretê ma nimite (kitab)
Ey fîrarê vengê xo!
Ti ser a biremî
Qonye
Gelhenasî
Li gorî daneya sala 2019an hêjmara gelhe ya bajarê 2.232.374 kes e û Gelheya herî zêde li navçeya navendî ya Selçuklu dijî. Li bajarê rêjeya zêdebûna gelheyî ya hêrî zêde li navçeya navendî a Karatayê pêk hat. Rêje ji sedî %4,73 hate tomarkirin.
Sîng
Sîng (bi latînî thorax)di laşê mirov de, ku li pêşiya mirov re li ser dilê mirov a. Ji serê singê re di kurdî de çiçik û an jî memik tê gotin. Sînga jin û mêr, jev cuda ya. Piştî bûna zaro re, ji singa jine êdî şîr tê. Bi teybetî, di kurdî de ji singên mirov re ku jin jî bê û mêr jî bê jê re ´sing´ tê gotin. Lê ji singên sawalan re jîn nayê gotin di kurdî de. Minaq, ji sînga "mih" ku jê re "meh" jî tê gotin guhan tê gotin. Her singe çêlekê jî jê re guhan tê gotin. Bi gotina ji sînga mirov re ´sîng´ û ji ya sewalan re ´guhan´ gotinê re ew farqê di nav wan de tê xwestin ku were ser ziman. Di çîrokên kurdan yên ku di nav xwe de dibêjin jî, ev farqîtî pir bi zelalî tê nîşan din. Gotina "şîr kete guhanan" bi awayekî helbestî bûya malê çîrokên kurdan jî. Gotina "singa bi şîr" jî ji bi jinê re pir mezin bûye bi nav û deng û ji vê gotinê hin gotinên xalkî jî hatina afirandin.
Pûtî
Pûtî an Pût (bi trikî: Yedisalkım), gundekî gelek mezin e, girêdayî wê gundê mezreyekî heye navê wê mezreyê jî Berkîş e. Gund him berfireh û him jî pir mezin e. Piraniya gelên wê herêmî gundê wekî Gundê Cerdevanan dinasin. Ji ber ku gundê de gelek cerdevanên dewletê hene.