cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xanedana Qacaran
Desthildan
Desthilata Qacariyan li sala 1789 heta sala 1921ê bi derbeya leşkerî dewam kir. Li sala 1921ê de ji aliyê Riza Şah ve darbeyek li Îranê çêbû û desthilata Îranê ket bin destê Riza Şah.Li sala 1925ê jî desthilata malbata Qacariyan bi dawî anî. Şahê dawiyê yê Qacariyan Ahmed Şah Qacar çû Parîsê.
Şoreşa Makezagonî
Her çend li nava Îranê ev rûdan çêdibin li nav dewletên wek Rûs û Brîtanyayê de jî parvekirina Îranê bi hindek peymanan sînorên wan tên bellî kirin. Li 31ê tebaxa sala 1907ê de di navbera İngilîz û Rûsan de hevpeymanek hate destnîşan kirin. Bi dûçûna wê hevpeymanê Îran wiha parve dikin; Îran bi dê bibe sê parçe parçeyek cihê rûsan, yek y3e ingilîzan ê di nava herduyan de jî wek bêteref dê bimîne. Rûsya dê li navçeyên hemî Azerbaycan, Xorasan, Gurgan, Mazenderan, Gîlan, Erak, Qûm, Sawe, Yezd, Naîn, Îsfehan, Birûcerd, Tehran, Qezwîn, Zencan, Hemedan, Kirmaşan, Kurdistan û Qesrê Şîrîn xwedî nifûz be. Brîtanya dê li navçeyên; Kirman, Bîrcend, Sîstan, Belûcistan, qeraxên Gewriya Hirmûz, Çahbehar û Benderê Ebbas xwedî nifûz be. Herêmên bêteref jî Qaynat, Xuzistan, Fars, Loristan, Çarmehalê Bextiyarî û Buşehr. Wekî tê dîtin li Îranê êdî nifûza Osmaniyan dişikê û nifûza İngilîz û Rûsan destpê dike. Jixwe heta salên 1950an jî ev welatên han li ser siyaseta Îranê de dibin xwediyê nifûzeke mezin. Her wisa tê dîtin ku li Rojhilata Kurdistanê de dagirkerî û nifûza Rûsyayê dibe xwedî tesîreke mezin. Jixwe Komara Kurdistanê di bin vê nifûzê de şîn dibe. Di temamê Îranê de hêzbûna Rûsyayê xuya ye. Her wisa Brîtanya jî hem ji bo ewlehiya Hindistanê hem jî ji ber cewherên binerd yên Îranê li başûrê Îranê dibe xwedî bandor. Ev peyman di destpêka Şerê Cîhanî yê Yekem hate pêkhate kirin û ev herêm ji aliyan van dewletan ve hatin dagir kirin. Lê li sala 1917ê de li Rûsyayê ji aliê Bolşevîkan ve Şoreşa Cotmehê pêkhat û Sovyetan dagirgirina xwe ya li Îranê û Rojhilata Navîn sekinandin. Di vê navberê de li Rojhilatê Kurdistanê Serhildana Simkoyê Şikak destpê kir. Simko Axa bajarên Urmiyê, Selmas û Mehabad rizgar kir û li vir hikûmraniya xwe da destpê kirin. Lê piştî berdewamiya 2-3 salên desthilatiyê Simko Axa ber bi axa Osmaniyan ve revî. Heta ku 1929ê vegerî welat û li Şinoyê tê kuştin.
Şêx Elaedînê Xeznewî
Şêx Elaedînê Xeznewî (1919-1969) yek ji şêxên xeznewiyan bû.
Sertan
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Sertan 250 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 51 e.
Vieussan
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Jineolojî
Afirandina peyva jineolojî
Gotina jineolojîyê, bi wateya wê ya ku lê tê kirin, di wateya zanista jinê de tê bikarhanîn. Bi wê re jî, weke qadaka zanist tê birêxistinkirin. Mantiqê jineolojiyê, li ser wê temenê ya ku di nava civatê de jin ne azad bê, civat jî ne azad a. Bi wê re jî, azadiya jinê jî, weke mijareka wê ya sereka derdikeve li pêş. Her wusa, bi azadiya jinê re azadiya civatê tînê ser ziman. BI wê re jî, li ser pirsgirêkên zayendî û ên di nava zayendan de ku derketina, ji xwe re dike mijar û li ser çareserîya wan dihizirê.
Zühtü Arslan
Arslan Zewicî ye û çar zarokên wî hene.
Binau
Binau şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Hakan Fidan
Jînenîgarî
Di navbera salên 1986 û 2001an de di nav Artêşa Tirkiyê (TSK) de wek efserekî asayî leşkerî kiriye.
Pilo
Neçira Pilo
Li gorî zanyaran Pilo ewqas xurt e ku dikare kevirên 30 qat ji wî girantir bavêje derve. Herwiha Pilo, bi avakirina malikê xwe û bi neçirvaniyê xwe bala zanyaran kişandiye ser xwe.
Boos, Seine-Maritime
Boos, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Xormekan
Gundên Xormekan
15. Erzirom / Yemlik
16. Erzirom / Aşqele
25. Çewlîg / Çêrme
Saconin-et-Breuil
Saconin-et-Breuil, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Key
Bide ber
Keyekser
Tajiya Qazûxa (pirtûk)
Çavkanî
http://kutuphane.diyarbakir.bel.tr/web/catalog/info.php?catalog_id=19832&scr=1
Feratê Dengizî
Feratê Dengizî (navê wî yê fermî Mehmet Aydın Alökmen) nivîskarekî kurd e ku li gor nasnameya li ser di 02.06.1950'an de (lê belê, a rast 30.10.1949 e) li gundê Dengiza yê girêdayî Stewrê ya girêdayî Mêrdînê jidayîk bûye.
Sains-Richaumont
Sains-Richaumont, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kela Zerzewan
Dîroka Kela Zerzewanê
Di sala 639an de dema artêşa Îslamê hatiye û herêma Kurdistanê vegirtiye, vê kelehê ji Romayê stendiye.
Flora
Flora beşa xwezayê ko zanista botanîk li ser radiwestit dibêjinê flora. Ev jî hemû giya û şênkatiyên siruştî li ber digirit. Flora di Roma kevin da navê Xwedêya biharê û gulan bûye. Manaya wê jî cîhana hemû nebat û gul û giyane.
Qabilcewz
Qabilcewz yek ji navçeyên Batmanê ye.
Baruch Spinoza
Ev nav mezinên cihûyan li wî kiribû. Lê Amesterdamiyan jê ra digot Benedictus de Spinoza an Bento d'Espiñoza. Bi René Descartes û Gottfried Leibniz ra ji rasyonalîstên herî mezin ên sedsala 17ê ye. Ew ji ber kitêba xwe ya herî grîng Ethica yê wekî yek ji mezintirîn sincbaweran dihêt niyasîn. Ew bi pîşeya xwe berçaviksaz bû û nîskok (lênz) çêdikirin. Nivîsînên wî nîşa didin ko wî şehrezayiyeka mezin di warê matêmatîkê da hebûye.
Kela Mîrxizir
Kela Mîrxizir, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Dilawer Zeraq
Berhem
Şevên Winda Wêneyên Meçhûl (Sêyîneya Winda, pitûka yekemîn) roman, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2005.
Ferhenga Biwêjan, Tirkî-Kurdî, Weşanên Enstituya Kurdî ya Stenbolê, 2005.
Rajena Kurdî, rexne-analîz, Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2015.
Wergerên wî
Mirina Bêar ya Delal (Latife Tekin) Roman,Weşanên Lîs, Diyarbekir, 2022
Qizilbaş
Peyvên qizilbaş û kimsor ji pûşiyên sor ên leşker û alîgirên Elî yê kurê pêxember Muhemmed tên. Tê vegotin ku alîgirên Elî wisa li xwe dikiribûne.
Hezbanî
Dı sedsala 10'de Ew koçberî herêmên derdora Uşnu û Gola Urmiye bûn û demekê li herêmê serwer bûn.
Huseynê Farî
Huseynê Farî, ku navê wî yê fermî Huseyin Tutal bû, di 15 saliya temenê xwe de dest bi gotina stranan dike û heta 55 saliya xwe dengbêjiyê dike. Wî nêzîkî 200 kilamî dizanîbû û sêlikên xwe bi navê Huseyin Tutal derxistine. Bi taybetî, bi kilama xwe a "Xalê Cemîl" tê naskirin.
Ernest Hemingway
Ernest Miller Hemingway (jdb. – m. ) roman- û çîroknivîsek amerîkî û wergirê Nobela Wêjeyê ya sala 1954ê ye.
Dibistana bilind hêj pêşiya neqedandinê berda, li ba rojnameyeke niştecih li bajarê Kansan City wek hevpeyvînwanekî dst bi xebatê kir. Di sala 1918an bi refek kesên Xaça Sor re çû Îtalya yê û di eniya şer de cih girt. Birîndar bû û şûn de jî di sala 1919an de vegeriya welatê xwe.
Çend sal şûn de li bajarê Şîkago helbestvan û pisporê wêjeyê Sherwood Andersonê nas dike. Di nav bîst salan de Hemingway wextekê xwe li Parîsê di nav derûdora hunermend û wêjevanan de, bi yên wekî Ezra Pound, Gertrude Stein, James Joyce û F. Scott Fitzgerald re derbas kir. Nivîskar di heman demê de xebata xwe wek şîrovwan domand. Ji Çînê û li ser şerê Gel a Spanyayê daxûyaniyên şîroveyî da. Piştre Şerê Gel a Spanyayê romana xwe ya "Zengil Ji Bo Kî TÊn Lêxistin" di sala 1940an de diweşîne. Ev Romana ji bo sînemayê tê adaptekirin. Gava ku di 1952an de romana xwe ya "The Old Man and the Sea" (Kalemêr û Behr) dinivîse navdariya wî radigehe qada herî bilind. Piştê vê serkeftina xwe yê mezin di sala 1954an de Xelata Wêje ya Nobelê distîne.
Oblasta Rîvneyê
Oblasta Rîvneyê (bi ûkraynî: Рівненська область, Rivnens'ka oblast' ) parêzgeheke Ûkraynayê ye.
Eliyê Teremaxî
Jiyana wî
Elî Teremaxî di diyarkirina dîtinên xwe yên li ser rêçikên rêzimana kurdî de term û bêjeyên wê demê bi kar anîne, ku ev term û bêjeyên han bi giranî erebî ne. Çawa ku me got, Reşîd Findî jî dest nedaye tekstên Teremaxî û wan bi şiklê xwe yên orijînal tomar kirine. Lê kesê ku têra xwe di ziman û rêzimanê erebî de pispor nebe, mimkûn nîn e ku ji van gotin û term û bêjeyan fêm bike. Ji ber vî, me xwest ku em hem orijînala wan bi tîpên latînî binivîsînin hem jî wan wergerînin kurdiya nûjen. Em di vê nivîsa xwe de cih nadine nirx û şîroveyên li ser kêmasî û uslûban û em dest nadine mînakên orijînal yên ku Teremaxî bi kar anîne û Findî qeyd kirine. Lewra niyeta me ew e ku em di demek bê de hem vê xebata Teremaxî, hem jî xebata Yusuf Ziyadîn Paşa ya li ser rêzimana kurdî di pirtûkek de bicivînin û bi hûrgilî li ser wan bisekinin.
Bahoza tropîkal a Allison (2001)
Bahoza tropîkal a Allison, bahozeke tropîkal e ku di hezîrana dansala bahoza Atlantîkê ya sala 2001an de başûrê rojhilatê Teksasê bandorek neyînî kiriye. Mînakek nîqaşkirî ya "bandora okyanûsa qehweyî", Allison ji bo bahoza hezîranê bi rengekî bêhempa dirêj dewam kir û 16 rojan tropîkî yan subtropîk ma û piraniya dema bahozê li ser rûyê erdê bû bahozek baran barînê. Bahoz, di 4ê hezîrana 2001ê de ji pêla tropîkal a li bakurê Kendava Meksîkê çêbû û piştî demek kurt gihîşte perava jorîn a Teksasê.
Dîroka meterolojî
Bahoz di 12ê hezîranê de di di qada 0000 UTCê de vegeriya depresyona subtropîk. Bahoza kêm-hêz û depresyon beriya ku nêzî Wilmington, North Carolina bibe, ber bi rojhilata rojhilat-bakur ve bi Mississippi, Alabama, Georgia, û Karolînaya Başûr ve kete tevgerê. Depresyon di Karolînaya Bakur re derbas bû û demekê ber ber bi bakurê rojhilat bihêz bû. Her çiqas satelît û radarê nîşan bidin ku pergal baş hatiye birêxistinkirin jî, pergal di demekê kurt hêdî bi rêve çû û pergal ji hêla demjimêrê ve çep zivirî. Bahoz di 16ê heziranê de derbasê nîvgirav a Delmarvayê bû. Bermayên subtropîkal di 17ê hezîranê de gihişte Atlantîkê, û dema li rojhilatê Atlantîk City, Nû Jersey yê bû, bayê ji nû ve dest bi bihêzbûnê kir û baranên dijwar li bakurê pergalê barî. Nizm bi sînorekî fonrtal ve kete tevgerê û bi leza 13 mph (21 km/s) ber bi bakurê rojhilat ve çû. Bermayên Allîson bi kurtasî di pêvajoyên baroklînîkê de ji bo bahoza subtropîkal ji nû ve zêde bû lê li başûrê Long Islandê ji xwe vuguheste exsatropîk. Di 17ê hezîranê de bi kêmanî li peravên Rhode Island kete tevgerê û li ser Nû Înglistanê belav bû. Bermahiyên bahoza tropîkal heta 18ê hezîranê ji ber sînora pêşîn hatin avêtin û di dawiyê de di 20ê hezîranê de derbasî başûrê Cape Race, Newfoundland ê bû û li wir sîklona derveyî tropîkal belav bû.
Ferhengok
Dansal: demsal, heyam, dem.
Oscar Wilde
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (jdb. – m. ) şanonivîs, helbestvan û eseyîst îrlendî bû. Hê ti pirtûkên Oscar Wilde bi kurdî derneketine. Lê Husein Muhammed çend çîrrok û gelek gotinên wî kirine kurdî.
Teqîna Mezin
Zanista mirovan, gihîştiye asteke wisa ku bikare şiroveyên grîng liser gerdûnê bike. Gerdûna derveyî xeyalan, terikî û bêsînor. Stêrkên bêhejmar yên ku hûn li esmanê dibînin, tenê 3 hezar ji 300 milyar stêrkên kehkeşana Kadizê ne. Di gerdûnê da derdora 100 milyar kehkeşan hene. Mirovahî timotim jixwe pirs kiriye ku: Gelo ev gerdûn ji berê va jî wiha buye, yan jî her tişt ji cihekê û ji nişkava çêbuye. Têderxistin û keşfa vê yekê ku gerdûn bi derbasbûna demê ra berfireh dibe, di destpêka sedsala derbasbuyî da, bû sedema mitalan. Ligor keşfa fîzîkzanan, diviya ku gerdûn di dema berê da û ji mezinahiyeke pir biçûk va, jidayik bûba. Mijara ku behsa destpêka gerdûn û sosretbûna mezinahî û çawaniya avabûna wê dikir, mirovan xiste fikarên hûr û kûr, ku gelo destpêka gerdûnê çawa buye. Aniha piştî gelek lêkolîn û fikarên kûr, em gihîştine bersivek ku Teqîna Mezin jê ra tê gotin.
Teqîna Mezin, çî ye?
Ligor teoriya Teqîna Mezinê, gerdûn ji teqîna rûxar yan hecmeke pir biçûk ku mezinahiya wê ji kunên ser postên mirov jî biçûktire, bi germahî û baristeyeke pir pir mezin, destpê buye. Ligor vê teoriyê, pêkhatin û çêbûna fezayê, dişibe pifkirin û mezinkirina rûbara pifildankekê û madde jî di nav û rûbara derveyî fezaya ku berebere vedibe û berfirehtir dibe ne, wek zerreyên tozê ku li ser rûbara pifildankê ne, ev teqîn ne wek teqîna fezayeke vala ye belke feza jî tevî vê teqînê jidayik buye û di dema berfirebûn û vebûnê da jî, maddeya han bi xwe ra vediguhezîne. Li gor baweriya fîzîkzanan, dem jî bi Teqîna Mezin’ê ra, destpê buye. Piraniya zaniyaran, teoriya Teqîna Mezin’ê, pejirîne. Şirove û mînakên zanistî, pir pir zelal û eşkere bûn, loma jî di sala 1951’an, ofîsa dêra Katolîkan jî ragihand ku teoriya Teqîna Mezin’ê, li dijî pirtûka miqedes nîne. Heta despêka sedsala 19’an, xelk wisa dizanîn ku gerdûn, neguherbar û sabit e. Di sala 1915’an da dema ku Teoriya Nisbiya Einstein, behsa pêkhate û çawbûna feza, dem û cazibeyê kir, hingî dibêtiya haletên din jî, derket holê. Bi pêşkêşbûna teoriya nisbiyetê, îdî feza dikarî berfireh bibe yan jî were ser hev. Di sala 1917’an da, stêrnasek bi navê Willem de Sitter, teoriya nisbiyetê, esas girt û nîşan da ku gerdûn dikare berfireh bibe. Di sala 1922’an da jî matematîkzanek bi navê Aleksander Friedmann, ji riyên pir hêsantir, karî bigihîje heman encamê. Encama ku Georges Lemaitre’ê feleknas, di sala 1927’an gihîşte wê jî, wek ya berê bû. Ev pêngav, derbarê pejirandina dîtina gerdûna neguherbar da, wek guhertineke mezin dihate dîtin. Bi baweriya Georges Lemaitre, eger em vegerine dema rabirduya gerdûnê, divê maddeya gerdûnê di mezinahiyeke pir biçûk da, berhevî ser hev bûbe û tê da teqînek qewimîbe. Herçend ev dibêtî û îhtîmal, haleteke sosret ji gerdûnê radixiste ber çavan, lê ligor venêrîn û lêkolînên dema ku em têda ne, nibû.
Topçî
Topçî, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Eta Mihemed
Çîrok
4. Tîna û Çîroke Endêşekirawekan – Tîna û Çîrokên Endîşekirî, Çîrok, 2007, Çapxaneya Renc. girêdan=https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%BE%DB%95%DA%95%DA%AF%DB%95:Kche-film-gereweke.jpg|alt=بەرگی کتێبی کچە فیلم گێڕەرەوەکە|thumb|بەرگی کتێبی کچە فیلم گێڕەرەوەکە
Yêkmala Jêrî
Yêkmala Jêr, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Auriòlas
Auriòlas (navê fermî ), komuneke departementa Gironda ya Fransayê ye.
Beirut (kom)
Gulag Orkestar
Vîdyoya muzîkê ya yekem a Beirutê ji bo "Elephant Gun" bi derhêneriya Alma Har'el hat girtin ku wê di heman demê de derhêneriya vîdyoya duyemîn a komê, "Postcards from Italy"yê jî kir. Lon Gisland EP yekem reşaneya komê bû di 2007an de.
The Flying Club Cup
Albûma duyem a Beirut, The Flying Club Cup, bi piranî li stûdyoyeke Albuquerqueê hatiye tomar kirin û li stûdyoya Arcade Fire a li Quebecê ye, hatiye qedandin. Li muzîkên ku di albûmê de ne bandora fransî heye ji ber baldariya Condonî ya li chansonan. Condon li bin bandora stranbêjên fransîaxêv maye mîna Jacques Brel, Serge Gainsbourg û Yves Montand. Wî her wiha bala xwe da fîlm û çanda fransî û îdîa kir ku ev yek sedemê bingehîn a çûyîna Ewropayê bû. The Flying Club Cup bi fermî di çiriya pêşîn a 2007an de hat reşandin. Di îlona 2007an de wan vîdyoyek akûstîk a Take-Away Show weşandin ku ji hêla Vincent Moon ve hatiye der anîn. DVD-ya Cheap Magic Inside hatiye derxistin lê hemû di demeke kurt de hatin firotin; di Kanûna 2010an de, Beirut, destûrê da La Blogothèqueê ku BaDaBingê li ser torê belav bike.
1971
Condon di heman demê de bi navê 1971 EP-yek, ''Bats-American-Small-Time-ê jî derxistiye. Vê xebatê xwe di 16 saliya xwe de bi hevalê xwe yê Alex Gaziano re tomar kiriye (2002). Gaziano avaker û endamê komeke din a bingeh-Santa Fe, New Mexicoyê ye ya bi navê Kidcrash.
Pompeii Records
Pompeii Records şîrketa tomarê ye ku di sala 2011an de ji hêla Zach Condon ve hatiye damezirandin da ku kom û muzîka wan bixwe kontrolê bike. Yekem tomarên li ser şîrketê hatiye weşandin ducariya EP-ya wan, March of the Zapotec/Holland EP bû.
Êrîşa li ser Charlie Hebdo
Hikûmeta Fransa
Serok François Hollande li cihê bûyerê ji dezgehên ragihandinê re axivî û got "bêguman êrîşeke terorîstî ye" û got ku "çendîn êrîşên terorîstî di hefteyên dawî de hatin têkbirin". Paşê wî ev gulebarana wek "êrîşa terorîstî ya herî giran ya hovîtiyê" bi nav kir, rojnamevanên kuştî wek "qehreman" bi nav kir, û 8ê Çile rojek şîna neteweyî îlan kir.
Welatên din
Koma Azadiyên Sivîl ên Misilman ku bingeha wê li DYAyê ye, Encumena Têkiliyên Amerîkî-Îslamî, êrîş şermezar kir û mafê azadiya axaftinê parast, "heta axaftinên ku tinazê xwe bi bawerî û kesayetên olî dike". Alîkarê serokê Civata Misilmanên Ehmedî yên DYAyê ev êrîş şermezar kir û got, "Sûcdarên li pişt vê hovîtiyê, hemû rêgezên îslamî yên dilovanî, edalet û aştiyê binpê kirine." , Encumena Netewî ya Misilmanên Kanadayî, ku rêxistineke azadîxwazên medenî ye, jî êrîş şermezar kir.
Fêrîkê Ûsiv
Berhemên wî
Pîrtûka wî ya pêşîn bî navê Çavkanî dî sala 1961î de tê çapkirin. Paşê sala 1964an de pirtûka wî ya bi navê Gula Elegezê çap dibe. Di sala 1967an de, berhevoka helbestkar a sisiyan bî ser navê Lîrîka çap dibe. Sê sal piştî ku ew li gundê xwe de dest bi mamostetiyê bike ango dî sala 1971an de dastana wî, Xewna Mîrmih, lî Moskovayê, dî nava pirtûka Hîkayet Der Heqê Bar Mûraz de, bî rûsî hatiye weşandin. Di sala 1974an de, bû endamê Yekîtiya Nivîskaran. Destana wî ya bi navê Ûsivê Neviya di 1973yan de hatiye weşandin. Pirtûka wî ya bi navê Narê di sala 1977an de çap bû. Du destanên wî yên din, Rihana Reso û Hesretdefter, di 1984an de, di berhevoka helbestkar û nivîskarên Kurdên Sovyetê, Bahara Tezeyê de hatin weşandin.
Li pey şopa Pûşkîn û Koça Dawî
Di payîza 1996an de, Fêrîkê Ûsiv diçe dîtina keça xwe, Zerê û neviyên xwe, Narê û Alîk, ên ku wê demê li bajarê Nîjnî Tagîlê diman, lê êdî nexweş bûye ew çax. Digel pêdagiriya malbatê, diçe. Di 28ê nîsana 1997an de, vedigere Yêrêvanê, mala xwe a ku bi xwe çêkiribû. Lê nexweşiyê lê giran dikir, Fêrîk di 1ê gulanê de rakirin nexweşxaneyê. Tevî hewildanên pakkirinê, Fêrîkê Ûsivê helbestvan û wergêrê mezin, di 3yê gulana 1997an de, di 63 saliya xwe de, li Yêrêvana paytextê Ermenistanê, li wî aliyê din ê Erezê, li ser axa Serheda xwe kiras guhest û tevî karwanê nemirên kurd bû.
Li ser xwestina wî, Fêrîkê Ûsiv li gundê Sîpanê, li berpala Çiyayê Dibûrî bi xakê hat spartin.
Mistefa Kewê
Mixabin helbestên wî hezaran e lê ji bilî du helbestên wî zêdetir ne hatîye weşandin. Du helbestê wî ya yekemîn tenê di sala 2005’an de li Kovara Mehname li aliyê Metîn Kewê Dilxêrî hate weşandin.
Zexeriyan
Vladimir minorsky yek ji dîroknasên herî bibandor ên Kafkasyayê ye. Vlademir dibeje ku bav û kalên wan ji Kurdê Mezopotamya Babirakan (Bapîrakan) Xeli (eşîr) bûn
Ningguo
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 1999an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 380.867 kesî
George Martin Lees
Di kariyera xwe ya paşîn de ew wekî ernas û wekî otorîteyek li ser erdnasiya Rojhilata Navîn navdar bû.
Daynalix
Aboriya gund û herêmê bi gelemperî xwedîkirina ajalan û çandinî ye.Bi hebûna merg u zozanên fireh karê ajalkariyê pir pêşketî ye.Pez ,dewar û bizin ajalên sereke ne ku tên xwedî kirin. Başurê gund wek deşta Şûrgelê tê binav kirin û ji bo çandiniyê pir berhemdar û nangir e.Ceh genim kurigan, fiq û xirpûk dexlên sereke ne ku yên çandiniya wan têne kirinê ne. Herwiha li gund ji bo hilberîna adanê doşanîyê fabrîkeyek jî heye. Di fabrikeyê da hilberîna cureyên penêran wekî Kaşar Çîçal û Gravyer ê dibe.
Kasî Yûsiv
Li min barîne		tîrê hejarî rêçik parîne			revîn û arî şev pur tarîne		divî bajarî
Kendava Eqebeyê
Li beravên kendavê Misir, Îsrael, Urdun (bi bajarê navê xwe dayî kendavê Eqabayê) û Erebistana Siyûdî ne.
Kasî Yûsiv
Min neva carek ji jînê tiştekî mezin biha Tiştekî mezin ji berxwe bimi carek negiha Carekê yarek medîbû nazik û rind û delal Ta û lerze em digirtin dil li serwê tariha. jiyan a kasî wilo derbas dibe,bi hewldanan,û bi karkirinê jibo qedandina rojane,hertim karên zehmet dikirin da karibe bi xwêdan a xwe xwe xwedî bike,di sal a 2001 ê de pirtûkek bi ziman ê Erebî bi navê (Xerabîl el hewaa)(Bêjingên Bayê) Çap kir. her weha di sal a 2011 ande kasî pirtûk (Mele Ehmedê Palo) ku toredar û zimazanekî kurdî navdare,pirtûk a wî ya rêziman a kurdî JI Tîpên Erebî,(Elfe Ba ya kurdisatan a Başûr) wergerande tîpên latînî. her weha pirtûkeke wî amadeye ji Îapkirinêre, tevlî dehan gotar ku belav kirine di Malper û rojanameyan ,û di kovaran de,Çi bi kurdî û Çi bi erebî jî bi şanazî Ez xwediyê nivîsandin a vê kurte pênasînê bi  memoste kasîre,ji ji derçûyê xuleyek e Rêziman a kurdî me ya ku ji bal memoste kasî ve hatibû amadekirin û danîn û dan. belê piştî kar û xebat a dihên sala bo pêşketin û pêşxistin û belavkirin a çand û ziman ê kurdî ,îro bi mixabinî ewjî weke gelek sitêrên asiman a welatê me ,mişext û derbider bûye,û ji kul û derdê welat û xakê tête sotin,û her tim xem a wî ewe ku li Qamişlok a xwe vegere Qamişlo silav li Qamişloke xaçeriya Azadî di raman û destpêka dijmin hesanî nadî Qamişlê lê Qamişlê ez nexweşim tu sarî ev bûd û nebûd giş lê weke Qedehek sarî
Bosc-Édeline
Bosc-Édeline, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Limbach, Baden-Württemberg
Limbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Charlie Chaplin
Karakterê sînemayê yê bi navê Şarlo, kir ku li seranserê cîhanê navê wî belav bibe, ev karakter ji aliyê wî ve li Hollywoodê hate afirand. Di fîlmên xwe de tundî û neheqiyên li ser mirovên ji rêzê bi zimanekî qerfî û dem bi dem jî bi xemgînî raberî mirovan kir. Di fîlmên wî de hezkirina mirovan li pêş bû. Her wisa di fîlmên wî de têgihîştineke bêmînak a rexnekirinê jî hebû.
Jiyana Chaplin bi peyvên wî
Jiyana Charlie Chaplin ji devê wî halo tê gotin; “Kurê Chaplinê lîstikvan, ez Charles Spencer Chaplin di 16'ê nîsana 1889an de li Londonê hatime dinê. Bavê min lîstikvanekî mîzahî yê hoste bû, diya min stranbêja operetê bû, piştre li şanoyên Vareyteyê xebitî. Min salên xwe yên zaroktiyê li Londonê li taxa xizanan (East Side) derbas kir. Piştî ku bavê min bû muptelayê alkolê, êdî li malê xwarin çênebû. Ji bo qafikeke şorbeya germ, birayê min Sidney gelek caran mecbûr ma ku li deriyê saziyên xêrxwaziyê bide. Min nekarî pê re herim; me her duyan heman solî bi dorveger li pê dikir. Bavê min em di nava xizaniyeke mezin de hiştin û mir. Şeş salan ti der nema ku min li deriyê wê neda. Min erebevanî kir, şevan li ciyên cur bi cur xew kir. Di dawiyê de diya min karek dît, lê piştre dîsa em bêpere man. Birayê min Sidney, heta jê dihat alî me dikir. Lê êdî jê re jî giran dihat, ji bo garsoniyê bike çû Afrîkaya Başûr. Piştre ez ketim kûmpanyayeke şanoyê. Ez 14 salî bûm û tiştê ji min dihat min dikir, lewre ev kar êdî ji bo man û nemanê bû. Ez dizanibûm eger çavê wan min negire, dîsa em her du (ez û diya min) dê birçî bimînin. Lê eger çavê wan min bigire, her roj dê taseke şorbeya germ hebûya bo me. Ez û şano ji hev ne dûr bûn, berê bi koma The Eight Lancashire Ladsê re derketibûm ser dikê. Lê vê carê wan rolek dabû min, diaxivîm, temaşevanan jî guhdariya min dikir. Êdî ez ketibûm nava kadroyê (wekî ji bo hemû lîstikvanan) êdî ji bo min serdema gerokiya li şanoyên jevketî yên li çar aliyên Îngilistanê destpê kiribû. Lê êdî ez û diya min ne bêşîv bûn. Dema ketim nozdehsaliya xwe, Fred Karnoyê ku di cîhana şanoyê de navdar e, ez xistim nava koma xwe. Ez di revuya bi navê A Night in a London Clupê (Şeveke li Klûbeke Londonê) de di rolê serxweşekî de dilîstim. Lîstik gelekî hate hezkirin, bi sedan caran hate nîşandan, em li seranserê Ewropayê geriyan. Piştre Fred Karno biryar girt ku here Amerîkayê. Di sala 1911an de em çûne Amerîkayê û li bi sedan bajaran em lîstin. Êdî heftane sed dolar dikeve destê min. Hosteyê qerfê yê dahatiyê Mack Sennet ku ez li ser dikê dîtim, bi heftane 125 dolarî li Keystone Film Companyê kar da min. Ez di gelek kurtefîlmên qerfî ku bala kesî nekişandin de lîstim. Piştre min li New Yorkê kurtefîlm kişandin. Ji ber ku gel ji van hez kir, min yek ji wan bi 2000 dolarî firoşt. Piştî yazdeh salan, min ê ji firotina 11 kurtefîlman milyonek dolar qezenc bikira. Ez bi ser ketibûm. Fîlmên min li hemû deverên cîhanê dihatin nîşandan. Ez bûm lîstikvanê yekemîn ku mala fîlmçêkeriyê ji bo xwe ava kir. Min li Hollywoodê studyoyek da çêkirin û êdî li ser navê xwe dixebitîm. Piştî salekê min li gel Mary Pickford, Douglas Fairbanks û derhêner Griffithi United Artist Corporation ava kir. Di sala 1920an de min cara pêşî fîlmekî metrajdirêj çêkir (The Kid / Lawik, Jackie Coogan jî tê de lîstibû). Piştî vî fîlmî, fîlmên The Pilgrim (Hacî, 1922), A Woman of Paris (Jineke Parîsê, 1923), The Gold Rush (Êrîşa bo Zêran, 1925), The Sircus (Sîrk, 1928) hatin. Ez ji bo van fîlman sê salan xebitîm. Cara pêşî zewicîm: jina min a pêşî Mildred Harris, ya duyemîn Lita Grey bû. Hemû ev e.”
Lê silametîyê, na.
Dîroka Îranê
Dîroka Îranê di dîrokê de xwedî cihekê mezin e ku bi sedsalane tesîr li herêmê dikir.
Dewleta biweyhiyan (955-1062)
Gava ku sê Mîrîtiyên Buwayhid-ê yên yekbûyî bûn yek, dewlet xurttir bû. Gava Adudüddevle, yê ku dewlet yek kir, mir, di 983-an de dîsa tevlihevî çêbû. Wî di sala 1029 de Mehmûdê Gaznî yek ji Büveyhoğulları, ku bû du şax, veqetand. Di dema Adud al-Daula de, gelek mizgeft û nexweşxane li welêt hatin avakirin. Vana di encama Mongolî de hatin rûxandin. Fermandarên Tirk ên Buveyhiogullari li Bexda carinan li dijî Buveyhogullari serî hildan. Ji ber vê sedemê, şaxê din ê Buveyhioğulları dest bi lawazbûnê kir. Xelîfeyê Abbasî Kaim Abassi, ku dixwest ji bin zordariya Buveyhiogullari xelas bibe, ji Siltanê Mezin ê Selçûqî Tuğrul Bey alîkarî xwest. Tuğrul Bey di dema gera xwe ya Bexda di 1055-an de şerê Buveyhiogullari kir û têkçûnek giran li wan kir. Tuğrul Bey, ku hukumdarê Büveyhioğulları dîl girt, dawî li vê dewletê anî. Di dema Büveyihoğulları de gelek xebatên mîmarî jî hatine çêkirin. Büveyhioğulları xanedaniyek e ku li beşek diyarkirî ya erdên Îran, Iraq, Azerbaycan û Tirkiye serdest bû.
Hozan Aydin
1977 Aydın navê Stembol ê nû bihîstîye, difikire,qerara xwe dide, zêrekî dayîka xwe digire û berê xwe dide Stembol ê. Cara yekemîne ku dikeve nava jîyana metropolekî mezin. Li wir rastê Meş a mezin, meş a 1 gulan ê tê û tevliwî meş ê dibe dîsa cara yekemîne ku beşdarî çalekîyekî dibe û ew qas mirovanan li cem hev dibîne. Di wê meşêde 36 kes têne kuştin û Aydin mat manî dimîne tu maneyekî nade wê rewşê û ew roj jî li jiyan a Aydin bandorkî mezin çê dike. Aydin êdî dibe xweyî fikrekî ramyarî, fêrî dirûşmeya  Kurdara azadî  dibe, sitranên ramyarî dibêje lê bi zimanê Tirkî distirê. Aydin li Istanbul ê di nava vê jîyanê de 2 salan dimîne. Rojekî li qada Taksim ê ye; dengekî tê guhê wî, xwe li deng digire, diçe guh didê, dengekî bilind, zelal, bi hêz, bi Kurdî distirê dibê,  Gula baxçê we ka  Li wir hîn dibe ku ew Şivan e. Aydin kasêtekî dikire û diçe her tim wê kasêt ê guhdar dike. Her wiha hunermend ê Kurd Şivan Perwer jî; bi taybetî bi sitranên Kurdî ên politik, di jiyan a Aydin a hunerîde xweyî bandorekî mezine û dîsa ku bi eslê xwe Ermenî ye lê emrê xwe daye musîk a Kurdî; dengê hunermendê mezin Aram Tîgran jî di wê demêde nasdike û gelekî di bandorê de dimîne.
Gûzelwadî, Dîlok
Ol û Civak
Nêzîkî temamiya gelheya taxê Şafîî û Xenefî misilman e. Piraniya xelkê taxê kurdên Şirnex û Sêrtê ne. Li taxê hinik jî tirk dijîn.
Heskîf
Heskîf (bi tirkî, Hasankeyf) yek ji navçeyên Batmanê ye. Mîraseke dîrokî ya dewlemend û taybet bû. Heskîf bi bermayiyên xwe yên dîrokî hatiye nasîn.
Şitazîn
Şitazîn, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Hozan Aydin
1991 li Xindeqa kurekî Aydin çêdibe (Zana 16.06.1991/Xindeqa) Di wê salêde li Tekman ê navenda navçeya HEP (Partiya Keda Gel) tê damezirandin û Aydin jî dibe endam. Dîsa di wê salêde li Tekman ê bi ser qereqol a polêsande roketekî tê avêtin û dengê gerîla li Tekman ê belavdibe,karê Aydin ji dest tê girtin, Aydin li Erziromê ji alî tîmên taybetîde tê biçavkirin û bi mirinê te gef kirin, piştî fersendekî Aydin ji Erzirom ê derdikeve diçe Izmir, Bursa, Stembol, Enqere li wan derûdera demekî disekine....
Heskîf
Heskîf di bin avê de dimîne, nîsana 2020
(07.05.2020)
Dîroka Îranê
Desthilata Sefewiyan(1500-1736)
Piştî Şah Tehmasb gelek şah bi wextekê kin hatin guhartin. Di dawiyê de Şah Ebbas bû şahê nû. Di dema desthilata Şah Ebbas de gelek guherînên demografîk li Kurdistanê hatin kirin. Gelek zordarî li hoz û êlên Kurdan hatin. Ji bo mînak serhildana Emîrxan Lepzêrîn di dewra Şah Ebbas de rûda bû. Bi taybetî li herêma Urmiyê guherînên gelek girîng hatin kirin. Hoza mezin ya Eceman Efşar li Urmiyê hatin bicîh kirin. Êlên Efşarî yên li Urmiyê hatin bicîhkirin ev in; êla Kunduzlo li melbenda Dolê, Êla Qerqelo li melbenda Rewzeyê, êla Kuhkelo li melbenda Nazloyê, eşîreta Îmanlo li derdora bajarê Urmiyê, êla Arşlo li Şino û Seldozê, eşîra Qasimlo li Sayînqelayê hatin bi cîh kirinê.
Nesredîn Şah
Mîrektiyên kurd Erdelan û Mukrî di dema Nesredîn Şah de hatin rûxandin
Reforma petrolê û operasyona Ajaxê
Piştî van bûyeran Muhemmed Museddiq derket sehneya siyasî ya Îranê de. Museddiq dijî Îngîlîzan bû. Li sala 1952ê de petrola Îranê ya ku Îngîlîzan derdixist bi rêya meclîsê kir malê dewletê. Piştî vê pêngavê ji aliyê Şah ve wek serokwezîr hatiye tayîn kirin. Piştî vê hemleya wî derbeyeke leşkerî bi alikariya DYA û İngîlîzan çêbû û Museddiq ji kar hatiye dûr xistin. Ev buyer di dîrokê de wek Operasyon AJax tê binavkirin. Ev rûdane destpêka têkiliyên Îran û DYAyê ye jî. DYAyê îdîa dikir ku Museddiq piştgirê Sovyetan e û alikariya Tudehê dike. Lê ev tenê hêcet bû. Piştî vê derbeya leşkerî qedemên hereketên netewperest û komûnist şikest. Hêdî hêdî tevgerên Îslamî zêde dibûn.
Desthilata Şoreşa Îslamî
Piştî şoreşa îslamî desthilata şahê îranê hatiye rûxandin û desthilata îslamiyan hatiye destpê kirin. Di rêvebirina Komara Îslamî ya Îranê de li ser her tiştî Rêberê Dînî heye. Di bin kontrola rêberê dînî de jî serokkomarê Îranê, îdareya welat dike.
Serokkomar Elî Xamaney (9 çiriya pêşîn 1981-4 xizîran 1989)
Xûmênî gelek endamên Micahidên Gel, Kurd, Behayî bidarve kirin. Her wisa fetwaya kuştina Selman Ruşdî jî da. Di dema rêberiya Xûmênî de serokkomarê dewletê jî Elî Xameney bû. Lê di vî dewrî de gelek biryarên têkildarî rêvebirina dewletê ji aliyê Xûmênî ve dihatin dan. Piştî dewrê Xûmênî di dewletê de duserî destpê dike. Rêvebirin dikeve destê serokkomar. Lê rêberê şoreşê bixwaze dikare hemû tiştan betal bike.
Hêj Xûmênî di sekeratê de konseyeke nû tayîn kir ku wezîfeya wan ew bû rêberê nû tayîn bikin û kontrol bikin.
Şikoyê Hesen
Berhem û helbest
çend helbestên Şiko
Girava Tîran
Tîran giraveke Siûdî Erebîstan di devî Tengava Tîran de navê xwe da ye wê tengavê ye. Ew ji bo deryayî ji Îsraîl û Urdun re derîye kendava Eqaba ye girav û tengav gelek gering e. Li giravê îroj leşkerên Misir û DYA têne bicih bû ne.
Cîgirê Serokkomarê Tirkiyê
Cevdet Yılmaz ji dema ku di 4ê Hezîrana 2023an de hat wezîfedarkirin, cîgirê serokkomarê Tirkiyê yê duyem û niha ye.
1492
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Berfîn (nav)
Berfîn (bi awayê vokatîv: Berfo! an jî Berfê!) navekî keçan ê li Kurdistanê ye.
Sainte-Preuve
Sainte-Preuve, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Talat Paşa
Mehmet Talat Paşa (jdb. 1ê nîsan 1874 - 15ê Adar 1921) yek ji girîngtirîn kesayetiyên Tirkiyê ye.
Rawîn Stêrk
Rawîn Stêrk nivîskar, rojnamevan û şanogêrekî kurd e ku di sala 1981ê de li Bûwûka (tr: Bağlıca) gundê bi ser Semsûrê ve ji dayik bû. Dibistana seretayî li vir, lîse li Meletiyê xwend. Pişt re li Zanîngeha Süleyman Demirel, di bêşa şano de bi cî bû. Nêzî 5 sala di gelek saziyan de rojnamegerî jî kir. Di gelek lîstikên şano û kurtefîlman de cî girt. Di sala 2010an de li Stembolê komeke şanoyê a bi navê Teatra Demsal ava kir û lîstika Turgay Nar a bi navê Sergo, bi kurdî anî ser dikê. Di rojnameyên wek, Özgür Gündem, Özgür Politika, Azadiya Welat, Radikal, Cumhuriyet de û di kovarên wek, W, Esmer, Amîgra, Qijika reş û gelek malperên internetê de nivîsên wî hatin weşandin.
Anna Valle
Jiyan û kariyer
Piştî ku di hin fotoromanzi û vîdyoyek muzîkê de bi Gianni Morandi Valle re xuya bû, dest bi xwendina hin dibistanên lîstikvaniyê li Roma û Mîlano kir, û di kurtefîlma 1996 an de Le de bambole rosse destpê kir. Ew paşê bi serketina çend rêzefilmên televîzyonî re wekî lîstikvan derket holê wekî Commesse û Cuore.
Gayê Rûniştî
Gayê Rûniştî (bi dakotayî: Tȟatȟáŋka Íyotake) (bi îngilîzî: Sitting Bull) (di sala 1831ê da li Grand River, Dakotaya Başûr hatiye dinê û di sala 1890'î da jî li Standing Rock Reservationê hate kuştin. Sitting Bull serok û hekîmê êla Hunkpapa ya Lakotayan (Sioux) bû. Di berxwedana dakotayan li dijî leşkerê Amerîkayê da ew serokekî gellekî mezin û xurt bû. Di navbera salên 1869 û 1876'an da Sitting Bull bi çend şervanên xwe ra bi leşkerên amerîkî ra şer kiriye.
Demeke şûnda amerîkî dîsa hatin xwe û bi ordîyekî mezin çûn ser Sitting Bull. Li ser vî Sitting Bull bi 3.000 hevalên xwe reviya Kanadayê. Lê rewşa dakotayan roj bi roj xirab dibû. Mîrovên sipî li demeke kurt hemû Amerîka bi dest xwe xistin. Êdî hêzê Sitting Bull nema û bi hevalên xwe di sala 19ê tîrmeha 1881ê da li Fort Randallê teslîmê hikûmeta Amerîkayê bû. Piştî du salan li girtîgehê, Sitting Bull hat berdan û nefiyê Standing Rock Reservationê bû. Lê dîsa jî wî dest ji serxwebûnê ber neda. Bi alîkariya wî komala Semaya Ruhî (Ghost Dance) hat darxistin ku yê ji bo çand û hunera gelê sioux tekoşîn dikir. Her şev sioux saz lê dixistin, dor agir govend digirtin û bi vî avayî mafên xwe dahanîn zimîn. Hikûmeta Amerîkayê ev sema wekî polîtîkî û sîyasî hesiband û qedexe kir.
Babayê Keleş
Jiyana wî
Keleş di 66 salên temenê xwe de 10ê îlona 2014an li nexweşxaneya Êrêbûnî ya bajarê Êrîvanê ji ber nexweşiya dil çû ber dilovaniya Xwedê.
Boudeville
Boudeville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Seligenstadt
Seligenstadt bajarokekî navçeya (Landkreis) Offenbach li Hessen, Almanyayê ye.
Şekirbeg
Şekirbeg, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Pêşînên kurdan
Pêşînên kurdan, Ev rûpel tiştên ku di dîroka kurdan de herî pêşîn di nav kurdan de ji aliyê kîjan kurdê ve hatibe kirin an hatibe nivîsandin cîh girtine.
Kurtkoyî, Ceyhan
Kurtkoyî gundekî bi ser navçeya Ceyhana Edeneyê ve ye.
Saint-Gengoulph
Saint-Gengoulph, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Burak Deniz
Jiyan û karîyer
Ew di 17ê Şibat'a 1991an de li Stenbol ê hat dinê. Ew li mitzmît ê mezin bû. Piştî Dibistana Seretayî ya İzmit Cumhuriyet, wî dibistana amadeyî ya Gazî xelas kir û li Zanîngeha Çanakkale 18 Mart dîroka Huner ê xwend. li atolyeya lîstikvaniyê ya ku ew çû dema ku ew hîn dibistana navîn bû çû, deriyên lîstikvaniyê hatin vekirin. Wî di rêzefîlma TV Kolej Günlüğü (2011) de ezmûna xweya yekem a lîstikvaniyê stend. Dûv re wî di rêzefîlmên Sultan (2012), Kaçak (2013), Medcezir (2014), Tatlı Küçük Yalancılar (2015), Gecenin Kraliçesi (2016), Aşk Laftan Anlamaz (2016) û Bizim Hikaye (2017) de derket. Burak Deniz niha di rêzefîlma Maraşlî de dilîze.
Germayî
Germahiya Kirîtîk: Critical temperature
Anders Fogh Rasmussen
Anders Fogh Rasmussen (26ê kanûna paşîn a 1953ê li Ginnerup, Jutlandê) siyasetvan û serokwezîrê berê yê Danîmarkayê ko Ji 1ê tebaxa 2009 heta 1ê çiriya pêşîn a 2014 wekî Emîndarê Giştî yê NATOyê xebitî. Wekî din Rasmussen serokê partiya danîmarkî Venstre ye.
Kelerim û xemla xwe
Kelerim û xemla xwe, kelerim û keçikên xwe, seleteya gulkelemê ya bi sebze navê seleteyekê ye. Navê kelerimê yê bi zanistî brassica oleracea botrytis e, romî (tirkî) jê re karnabahar dibêjin.
Soghomon Tehlirian
Soghomon Tehlirian (z. 2'ê avrêlê 1897 li Pakarij nêzîkê bajarê Erzingan – m. 23'ê gulanê 1960 li DYE) Ermeniyê ku wezîrê karê hundirîn ê Osmaniyan û birêvebirê Nîjadkujiya ermeniyan Talat Paşa li paytextê Elmanya Berlînê kuştiye ye.
Atmosfer
Atmosfer qatekê gazê ye ku tenên esmanî gemaro dide. Bi sebeba hebûna hêza rakêş anko gravîtiyê, atmosfer li dora tenê esmanî dimîne û belave nabe. Hindek ji tenên esmanî hema bi tivavî gazî ne, û di rewşên weha da atmosfer gelek tîr û xest e.
Sehril
Sehril, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Têkçûna bomaweyî di sîfeta laşî ya zal de
Têkçûnên bomaweyî yên laşî ji ber tekçûna genên li ser kromozomên laşê, ango ji ber têkçûna genên li ser yek ji 22 kromozomên homolog rû dide.
Gava têkçûnek bomaweyî ji bavanek an jî ji herdu bavanan derbasî weçeyê dibe, ev rewş bi gelemperî wekî nexweşiya bomaweyî tê navkirin. Lê hemû tekçûnên bomawayî li mirov nexweşi peyda nakin. Hin tekçûn, wekî neasayîbûnên bomaweyî, di rûxsarebabeta weçeyan de xuya dibe. Wekî mînak, hin caran zarok ne bi pênc lê bi şeş tilî jidayik dibin. Mirovên destê wan bi şeştilî, nexweş nin in, lê hêjmara tiliyên wan neasayî ye.
Nexweşiya Huntington
Ev nexweşî cara pêşîn di sala 1872 de ji aliyê bizîşkê Amerîkî George Huntington ve hatiye pêhesîn û şîrovekirin,loma navê wî li nexweşiyê kirine.
Hebûna şeş tilî
Hejmara asayî ya tiliyên dest û pê yên mirov pênc e. Li hin caran ji ber têkçûna bomaweyî, dibe ko mirovên bi şeştilî (bi înglîzî: polydactyly) peyda bibin. Di kesên bi şeştilî de, tiliya zêde li aliyê tiliya qilîç an jî li aliyê tiliya beranê der dikeve.
Derbotik
Derbotik, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye, yek ji gundên eşîra nizarî ye.
Bilanix
Bilanix, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Mirin 2016
Lîste bi vî awayî tê çêkirin: Meh û roja mehê ya mirinê (an jî roja ragihandina mirinê), nav, temen, etnosîte yan hemwelatî, sebeba navdarbûna wê/wî li gorî rêbazên Wîkîpediya kurdî, sebeba mirinê û çavkanî-serçavk.
Laîsîzm
Bi saya alîkariya laîktiyê weke xala herî nizm a hevpar ji bo civakekê, mirovên ji olên cuda dikarin bi awayeke aştiyane bi hev re bijîn. Divê tu kes ji baweriya kesekî din bandor nebe an jî dev ji ola xwe berde. Armanc ev e ku rê li pevçûn û nakokiyên olî bêne girtin. Li şûna wê, azadîya ferdî derkeve li pêş.
Aarbergen
Aarbergen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rheingau-Taunus-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Rişmil
Rişmil yek ji navçeyên Mêrdînê ye. Li bakur-rojhilatê Mêrdînê dikeve. Dîroka herêmê heya b.z. 3000î kevn e. Di dîroka Kurd û Suryanîyan de xwedî cihekê girîng e. Gorî hejmartinên sala 2000î hejmara niştecihên navendê 30.000 û ya gundan jî 2.337 e. Rişmil ji Mêrdîn 15 km dûre. Niştecihên Rişmil ereb in, dehl û rezêvê pir dewlemend in ava wê piri. Silk û bexdunis li wir pir şîn tê rezê (qeres,hinar,guvîz û tirî) lê çêdibe. Piranî aboriya xwe li ser ereban çûyîna Îraqê dikin.
Çavkanî
Niştecihên hemû bi Erebî qisa dikin ama eslê xwe 90% Kurd û 10% Erebin. Hemû ji bi kurdî dizanîn u bi kurdî û Erebî li mal qisa dikin. Eşirê Rismil gelek ji Qoser, Nisêbin û Midyade hatine.
Amper
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, Ampère [] yekîna sirêma karevayê an barê karevayî di sanîyeyê da ye. Ev nav jibo rêzgirtina André-Marie Ampère, yek ji kesên serekî yên ko karevayîasinrevayî vedîtî, hatiye hilbijartin.
Pênase
Di Sîstema Navneteweyî ya Yekînan da, amper jî wekî metir, kîlogram û sanîyeyê yekîneka bingehîn e. Ev yekîn serbixwe û bê behskirina barê karevayî dihêt pênaskirin. Yekîna barê karevayî, kûlomb, hosa dihêt pênaskirin: barê karevayî yê ko bi sirêmeka yek amperî di heyama yek sanîyeyê da dihêt veguhastin.
Leyla Qasim
Leylaya Qasim di nav helbest û stranên Kurdî de
Herwiha, hunermendên Kurd li her çar perçeyên Kurdistanê bi stran û awazên xwe canfedayiya Leylayê bi bîr tînin:
Bûbê Eser
Bûbê Eser (jdb. 1ê kanûna paşîn a 1955an li gundê Xozberiya, Dêrika Çiyayê Mazî), nivîskarekî kurd e.
Kurtejiyana wî
Piştî berdana xwe ya girtîgehê, ji ber binçavkirina polîsan û nexweşiya xwe mecbûr ma ko welatê xwe biterkîne.
Rakêş
Rakêş (bi îngilîzî: gravitation) ew teoriya ku dibeje hemû tiştên xwedî bariste hewl didin hevdu berve xwe bilivînin. Di jiyana rojane de, rakêş weke hêzek ku giranî dide tiştan tê famkirin. Rakêş Erd û gerstêrkên din li dora Royê û Heyv li dora Erdê radigre. Rakêş dibe sedema qewmîna diyarde ya kêş û vekêş a ava okyanûsan. Herwisa sedema hebûna Erd, Roj, û gelek tiştên din di valagehê de her dîsa rakêş e. Heger rakêş neba îro van baristeyên mezin (stêran û gerstêrkan) jî nebûn.
Mewlûd Oguz
Mewlûd Oguz blogger, rojnamevan û helbestvanekî kurd e.
Bahoza tropîkal a Henri (2003)
Raporên hewanasî
Di 22ê tebaxê de pêlek tropîk ji peravên Afrîkayê rabûye û bêyî ku bi girîngî bi pêş bikeve, li okyanûsa Atlantîkê û Deryaya Karîbê ber bi rojava ve çû. Di 1ê îlonê de pêl bi pêl ax ket Kendava Meksîkayê û li ser vê yekê konvensiyon bi rêk û pêk li dora navendeke gerok a di asta nizm de bi rêxistin bû. Pergal ber bi bakur ve çû û di 3ê îlonê de pergal wekî depresyona tropîkal xwe veguhest. Li rojavayê Tampa ya Florîdayê jî bi qasî 300 mîl (480 kîlometre) cih digire. Depresyon di 5ê îlonê de ber bi rojhilat ve çû û bi vî tevgerê re Bahoza Tropîkal Henri ji nû be bi hêz bû.
Mêşhingiv
Pêkanîna koma mêşhingivan
Mîrê komeke mêşhingivan şaheng (diya mêşan, make) ye. Di her komekê de yek şaheng heye. Kom ji bi sedan mêşhingivên nêr û bi hezaran mêşhingivên karker jî pêk tê.
Zwingenberg (Baden)
Zwingenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neckar-Odenwald-Kreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Xisxêr
Xisxêr an Xesxêr an jî Perwarî yek ji navçeyên Sêrtê ye. Du şaredarî, 40 gund û 24 mezre girêdayî Xesxêrê ne. Sê gund û neh mezre niha vala ne. Lewra ji aliyê dûgela Tirk ve hatine rûxandin. Rûber 1.459 km², bilindahî ji rûyê avê 1.380 m ye. Gorî hejmartinên fermî yên sala 2000´î hejmara niştecihên navendê 7.453 û bi giştî jî 23.640 e. Aborî li ser xwedîkirina ajalan û çandiniyê ye. Karê mêşhingiviyê û hilberîna fistiqê jî heye.
Elwendî
Gelhenasî
Li gor hejmarên fermî ê sala 2018'an, gelheya gundê Elwendiyê 950 kes xuyanî dike. Di gund de gelheya ciwana zêdetir in.
Asta deryayê
Asta deryayê navinciya bilindahiya rûyên okyanûsan e û weke xala destpêk ji bo pîvana bilindahiya çiyayan, bajaran, ... tê bikaranîn. Weke mînak tê gotin ku: bilindahiya wî bajarê ji asta deryayê 1000 metre.
Okyanûsa Atlantîk
Girav
Girava herî mezin a cîhan a di Okyanûsa Atlantîk de ye. Ew Grînlenda e. Hin giravên din ê mezin wek Îslenda, Giravên Brîtanî, Îrlenda û Girava Nû. Koma giravan yên di Atlantîk de jî Kanarya, Azor, Bahama, Antîl, Kap Verde û Giravên Falklandê. Çend giravên biçûkê wek Saint Helena jî hene.
Famîleya leylankên axûdar
Famîleya leylankên axûdar, famîleya berfiyên biqilonç (Melanthiaceae), famîleyeke riwekan e. Di desteya Liliales de cih digire.
Millard Fillmore
Leben
9 xûşk û bira bûne. Bavê wî Nathaniel Fillmore, cotyar bû. Fillmore li cem derzîxaneyek fêrî cildirûnê dibe. Sala 1819yê li Buffalo dest bi xwendina dadnasiyê dike û sala 1823 jî bidawî dike. Sala 1834, li New Yorkê xaneke parêzeriyê vedike.
Jiyana wî ya siyasetmedariyê sala 1828ê destpê dike, bo New York State Assembly tê hilbijartin, heya 1831ê li wir kar dike. Gelek caran bo kongreyê tê hilbijartin. Dema Zachary Taylor nişka ve jiyana xwe jidest dide, ew dibe serokdewlet.
Vîtamînên B
Bi destxistina wan
Vîtamîn ên B bi pirrnî di goşt de hene. Her weha bi tevahî di xwarinên weka karbohîdartê de bi kêmî têne dîtin. Karbohîdartên pêvajoyê yên wekî şekir û arê spî ji hevpîşeyên xweyên neçareserkirî xwedî vîtamîna B kêmtir in. Ji ber vê sedemê, li gorî qanûnan li gelek welatan (Dewletên Yekbûyî jî tê xwestin) pêdivî ye ku vîtamînên B thiamine, riboflavin, niacin, û folîk asîd piştî pêvajoyê dîsa li arî spî were zêdekirin. Vê carinan li ser etîketên xwarinê "Arûya Zengînkirî" tê gotin. Vîtamînên B bi taybetî di goştên wekî tirkan, ton û kezebê de heye. Çavkaniyên baş ji bo ku vîtamînên B ( fêkîyên an fasûlî)ne. çemên hemû, kartol, mûz, îsotên chili, tempeh, hevîrtirşkê bi tam, hevîrtirşkê brewer da, û benî. Her çend hevîrtirşîna ku ji bo çêkirina bîran tê bikar anîn dibe ku bîran çavkaniya vîtamînên B bin, hebûna wan ji belengaz heya negatîf e ji ber ku vexwarina etanol rê li ber wergiriya tiamîn digire (B 1 ),  riboflavin (B 2 ), niyasîn (B 3 ), biotîn (B 7 ), û asîdê folîk (B 9 ). Wekî din, her yek ji lêkolînên pêştir bêtir tekez dike ku zêdebûna vexwarina bîrayê û vexwarinên din ên alkolî dibe sedema kêmbûna net a wan vîtamînên B û rîskên tenduristiyê yên bi kêmasiyên bi vî rengî ve girêdayî.
Nîşanên Kêmbûna wan
Çend nexweşiyên bi navê kêmasiya vîtamînê dibe ku ji kêmbûna vîtamînên B be.
Şêrwan
Yek ji navendan e ku di dîroka Kurdistanê de cihekî fireh digire. Mîrnişîna Mîrektiya Şêrwanê bû. Kurmanciyeke spehî li vê navenda Kurdistanê tê axaftin.
Gerget
Gerget, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Çiyayê Kilîmanjaro
Kilîmanjaro nêzîkî 340 km li başûrê Ekvatorê dur e.Di heman katî de jî ew bi tenê çend kmyê ji tixûbên Kenya yê dur e.
Mars One
Pêşnûmaya vê erkê ew e ku esmanger venegerin li ser zemînê û heta dawiya jiyana xwe li ser Behramê bimînin. Gelek mirov daxwaza berendamiyekê ji Mars One re şandine.
Xavît
Helîseya Îdirê herwiha xwarineke azeriyan e, li Azerbaycanê jê re quymak dibêjin. Ermenî jî ji lazûtê gelek helîseyan çêdikin. Romî (tirk) jê re kuymak dibêjin û li parêzgehên Samsun, Trabzon, Giresun, Rize, Ordu û Artvinê pirr tê xwarin. Li Gurcistanê navdar e.
Xavîta Îdir û Qersê
Dema keliya, ji agir digirin, çênca taybet a ji darçîn, îsota reş, biharbêhna gizêra spî, qend ûêd tê amadekirin, berdidin ser. Ji vê sosê re xavîtê, sosa Îranê dibêjin. Tirkan navê wê kirine kepleme sosu.
Suzhou, Anhui
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.352.924 kesî
Alî Baran
Berhem
Kaseta yekemîna Baranê di sala 1981ê de bi navê "Lo warê" li Elmanya derdiket. Piştre di sala 1984an de kaseta xwe ya bi navê ”Deriyê Hepisxane”, di sala 1987an de “Ey Dersimê”, di sala 1989ande “Helepce û Zindan” û di sala 1991ê de jî “Çene Çene” derket piyasê. Piştî ku Baran di sala 1993an de dibe hemwelatiyê Elmanya, ew cara ewil vedigere welatê xwe û li wir kaseta “Deste ma” dikişand.
Qereçelan
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Qereçelan 46 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 6 e.
Şavşek
Şavşek, gundekî girêdayê navçeya Cîmîn ya Erzînganê ye.
Becherbach bei Kirn
Becherbach bei Kirn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Şêx Mihemed Can
Şêx Mihemed Can xwendina xwe ya destpêkê li cem bavê xwe kiriye. Piştre di Medreseya bavê xwe ya li Axtepeyê de li cem Mele Selîm û Mele Muhemmed Emîn xwendina Nehw, tefsîr, hedîs û mentiq xwendiye. Wî destûrnameya xwendinê ji Dersdarê menşûr ê Kurdistanê Mele Muhemmedê Kurmuşluyê wergirtiye. Piştî wergirtina destûrnameya xwendinê Şêx Muhemmed Can çûye Şamê û ji xelîfekî Mewlana Xalidê Kurdî xelîfetiya Rêçika Nexşebendî jî wergirtiye.
Piştî wergitina xelîfetiyê Şêx Muhemmed Can şûnde vegeriyaye gundê xwe Axtepe û li şûna kekê xwe Şêx Ebdurehman di Medresê de  desdarî kiriye ta ku çavên xwe ji dinya ruhnik girtine.
Ev teksta destana Leyl û Mecnûnê 148 rûpel e, digel beşa destpêk û ya dawî tê de 19 sernav û 1882 beyt hene. Helbestên wê hemû xweşxwîn û rewan in û bi deh kiteyan dikişin, qafiyeya her du rêzên malikan jî yek e.
Zeynelabidin Zinar pirtukê ji elîfbêtina erebî ve guhaztiye alfabeya latênî û di 1992an de li Swêdê daye çapkirin.
Ulm
Ulm, yek ji bajarên herêma Baden-Württemberg, Almanya ye.
Berşînk
Reftar
Berşînk li kêlekên çirav û golan dihên dîtin. Bi maşot û kêzikan xwe xwedî dike. Dengê strana berşînkê mîmîk e. Banga berşînk bi şêweyekî axaftinek wekî qijînê “chack” têye.
Selcûqî
Selcûqî an jî selçûqî (, bi farisî: سلجوقيان, selcûqiyan) xanedanekî dîrokî ye, ku ji eşîrên oxizî derketiye.
Dîrok
Selcûqiyan navê xwe ji Selcûq Xan (dor 1000), yê ku ji Oxuzan mila Kinikan bû, di sedsala 9an de li rojhelata Gola Aral (îroj Qezexistan, Ûzbêkistan) dijî bû, girtî bû. Selcûq Xan ji pê bavê xwe Dukak Xan mir re bû kargerê Oxûzan. Di 985an de Selçûq Xan bi Xanêdana xwe ve derbaza ola Îslam bû. Selcûq Xan cara pêşin di bin kargeran Qaraxanan de bû. Çar lawên Selçûq Xan Mikaîl, Îsraîl, Mûsa û Yûnûs hê bûn.
Di bin kargera Alp Arslan (1060–1072) de keyîtî yek bû û ji pê serfiraziya di Cenga Malazgirt de di 1071 hembera Bîzansê re dagir kirina Anatolya û Sûrî dest pê kir. Di dema Alp Arslan de wan Fatimî yên li Meke û Medîne bin xistin û xelîfetiya Ebasî li Bexdayê şun da saz kir. Di bin kargera Alp Arslan û paşwerê xwe Melik Şah I (1072–1092) û wezîrê xweyê faris Nizam Elmulk (1065–1092) de keyitîye dema xweya herî baş dîtî bû. Di wê demê de medreseyên Nizam Elmulk hatin sazandin. Di wê demê de selcûqiyên Kerman li Oman hat sazandin.