cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zimanê îrlendî
Dîrok
Îrlendî di sedsala 19an de, wekî ku pir caran tê texmînkirin, ne xerîbê nûjenkirina Îrlendayê bû. Di nîvê yekem ê vê sedsalê de hîn jî nêzî sê milyon mirov hebûn ku îrlendî zimanê wan ê bingehîn bû û xwedî çand û civakek xurt bûn. Axêverên îrlendî bi gelemperî û bi îsrarî ziman di dadgehan de bi kar dianîn (digel ku ew îngilîzî jî dizanibûn) û zimanê îrlendî di danûstandinên bazirganî de jî hevpar bû. Ziman bi giranî di nav "şoreşa girêdayîn"ê de bi cih digirt ku nîşana yek ji standardên dînî yên katolîk nîşan dida û her wiha di çarçoveyek siyasî de pir dihat bikaranîn. Di serdema Xelaya Mezin de û pişt re jî, ziman ji hêla hemî çînan ve dihat bikaranîn ku wê demê Îrlenda qasî gundîbûnê bajarî bû jî.
Komara Îrlendayê
Ji 1922an a damezirandina Dewleta Azad a Îrlendayê ve bacgir, postavan, mifetişên çandinê û Garda Síochána (cureyek karmendên ewlekariyê) jî têde ji kesên karmendên nû yên dewletê bo zimanê îrlendî astekî serkeftî dihat xwestin. Heke karê gardayek ji ber qanûnek bê rawestin bi zimanê îrlendî dihat lêpirsînkirin û her wiha ew kes mecbûr bû ku bi îrlendî bersivê bide. Ji bo têketina karmendiya dewletê xwestina tenê zimanek fermî di sala 1974an de, bi navgîniya protestoyên mîna Tevgera Azadiya Ziman hat destpêkirin.
Li derveyî Îrlendayê
Zimanê îrlendî di dema nûjen de ji aliyê dîasporayeke mezin ve ket welatên din, ku pirraniya wan li Brîtanya Mezin û Bakurê Amerîkayê û di heman demê de jî li Awistralya, Zelanda Nû û Arjentîn ê ye. Tevgerên koçberiyê yên mezin ên pêşî di sedsala 17an de dest pê kirin, bi piranî wekî encama serhildana dijî Cromwellianê pêk hat a ku Îrlenda ji aliyê îngilîzan ve hat dagirkirin, ku gelek îrlendiyên tevlî serhildanê bûne, sirgûnî Hindistana Rojava kirine. Koçberiya îrlendiyan ber bi Dewletên Yekbûyî re ji sedsala 18an ve hat destpêkirin û di salên 1840an de ji hêla hezaran kes ve xurt bû, yên ku ji xelayê direviyan.
Connacht
Zaravaya Mayo-ya Bakurî ya Erris (Iorras) û Achill ê (Acaill) di rêzimanî û morfolojiyê de li ser bingehên zaravaya Connachtê ye, lê ji ber koçberiya mezin hinek dişibe îrlendîya Ulsterê jî. Mînakî, bêjeyên -mh û -bh dengek wan pir nermtir e, bi meyla bidawîkirina bêjeyên wekî leo û dóibh, bi "f"ê leofa û dófa herwiha. Ji bilî peyvek tîpîk a qada din ê Connachtê, mirov peyvên Ulsterê yên mîna amharc jî dibîne (maneya "nêrîn" û bilêvkirin "onk") an jî van peyvan: amharc (bi êş), druid (nêzik), mothaigh (bihîstin), doiligh (cuda),  (nû), û tig le (karîn/kanîn - mîna forma féidir)
Xianyang
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 5.096.001 kesî
Hoppstädten-Weiersbach
Hoppstädten-Weiersbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Avrezê
Avrezê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Tirkmenistan
Serxwebûn
Di referanduma serxwebûnê ya yekê Adar 1991ê de, %99,8 dengdêran xwe dan ku di Yekîtiya Sovyetê de bimînin. Di sala 1991’an de bi hilweşîna Yekîtiya Sovyetê re, Tirkmenistan di 27ê Cotmehê de bû welatekî serbixwe. Di referandûma duyemîn de ji sedî 94 erêkirina serxwebûnê derketibû.
Peyreleau
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Kronweiler
Kronweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Kanîhejîr
Kanîhejîr, Kanîhejîra, Kaniya hejîran gundekî navçeya Basan a Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ravenna
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Kela Elajgirê
Dîrok
Berî ku Zêtka (Elajgir) bibe navçe, Kelê navçe bû. Paşê, rêya transîtê ya Îranê ku li ser Zêtka re derbas bu Dewleta Tirk di sala 1926'an de Zêtka kire navçe. Diroka gund dighîje heta beriya zayinê (B.Z). Ev gûnd texmînan mîna Panosê bajarekî girîng ê li dema Urartû yan bu.
Berzex
Hin alim bawer dikin ku misilmanên baş dema li Berzexê dijîn dê bibin xwediyê ezmûnek baş û misilmanên xirab dê cefayê bibînin.
Eliyê Herîrî
Jiyana Eliyê Herîrî
Eliyê Herîrî û malbata wî, di dema xwe de li herêma xwe bihêz bûn. Ew, di nav malbatê de, ji biçûkatî dest bi xwendinê dike û heta ku mezin dibe jî, xwendina baş û qanc werdigire. Bi vê yekê re êdî hêdî hêdi mezin dibe. Di wê dema wî de, pir pêşketin hene. Hin hêrîşên li ser serê Merwaniyan wan ji kal dikin. Di wê demê de, Merwanî jî li ber wan hêrişan li ber xwe didin. Merwanî, bi pişgiriya bavê Mîr Zengî bi ser dikevin. Bi saya ​serê wî, Merwanî dîsa serdestiya xwe li herêmên xwe xurt dikin.
Doktor Seîd
Doktor Seîd sala 1863'an li Sinê hat dinyayê. Bavê wî Mele Resûl bû û ew di malbata xwe de meleyê heftan bû. Çaxê bavê wî mir, Seîd ê ku hingê sêzdeh salî bû, di cihê wî de bû mamoste, di mizgeftê de bang dida û bû pêşnimêj. Doktor Seîd qenc bi kurdî, farisî, erebî, aşûrî, înglîzî û îbranî dizanî. Ji bo demekê wî xwe bi Neqşebendiyan ve girt, lê hingê wî dest pê kir Încîl xwend û piştî demekê bû Mesîhî. Çaxê ku ev yek hat zanîn, diviya ku ji bajarê xwe bireviya û hingê ew çû Hemedanê, bû doktor û li wir jin ji xwe re anî. Ji 1893 heta 1895'an, ew li Swêdê û li Înglistanê geriya û li Londonê bijîşkî xwend û piştre vegeriya Hemedanê. Sala 1902'an ew careke din çû Londonê û doktoriya çavan xwend. Ew gelek caran di herêmên Kurdistana Îranê de digeriya û wî ji mîr, walî û neviyekî Şah heta bi feqîran mirovên nexweş sax dikirin û ji bo baweriya xwe şahidî dikir. Sala 1942'an ew li Tehranê mir. Serhatiya jiyana wî di çend zimanan de hatiye weşandin (Înglîzî, Tirkî, Soranî).
Dişmasê Mela
Dişmasê Mela, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Meydana Selê
Meydana Selê, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Baseyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mişadî
Mişadî (bi tirkî: Yamaç) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Qabusî
Gundê başûrê Çîyayê Şengalê, 5 xolek ji Şengalê dûr e.
Av boş bû ji ber kanîyê gundê, lê di demên modrên de av hişk bû. Ji ber hindê darên mişmiş hişk bûn.
Serxos
Serxos (bi tirkî: Kesmetaş), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Niederhambach
Niederhambach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Qesra Qenco
Qesir li ser çar tebaxa ye û bi kevirên reş hatiye lêkirin. Beştên odeyan jî li ser çar hustûnên kevir e û wek kubeyan hatiye çêkirin. Li pişta xênî jî çar nêringeh û bedeneke bilindahiya wê bi qasî 1,5-2 metreyan e, heye. Ji bona parastinê, di her nîv metreya vê bedenê de berkaz (mazgal) hatine çêkirin.
Li tebaxa duyem odeyek heye ku wek kîlerê tê bikar anîn, derî û perwazên vê odeyê ji kevirên Bazaltê yên yekpare hatinin çêkirine. Li sedera derî du rêz nivîsa Romayî bala mirov dikişîne. Ev derî ji kevirekî reş û yekpare û qalindbûna wî jî 30 cm ye hatiye çêkirin. Li gor gotinê, ev derî ji xirbeyên Kerkuştî ku 3 km'an li rojavayê qesirê ye hatiye derxistin û tê texmînkirin ku ev derî, deriyê dêreke romayiyan e.
Halenze
Halenze (bi tirkî: Bardacık), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Narewan
Ji bo mirovan dareke bikêr e. Di mobîlyayan de gelek tê bikaranîn. Li Kurdistanê bi şewitandina daristanan ve daristanên narewan ên xwezayî jî neman. Kêm be jî li Serhed, Xerzan ê Amedê tên dîtin. Li hin bajarên Kurdistanê şaredariyan, bo xemla kolan û parkan narewana bigen jî çandine.
Elemdar
Elemdar, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Zimanên nûristanî
Şûnê Zimanê Nûrîstanî
Gorî nihêrînîn lingûîstîk zimanên Nûrîstanî navbera zimanên îranî û hîndî de dimê û ew girêkeka navbera wan herdu milan de ye.
Famîleya narewanan
Sîstematîk
Famîleya Fagaceae di bin du binekoman de, wekî 7-12 çîn, 670-1000 cureyan hatiye bikategorîkirin:
Judith Tarr
Li Zanîngeha Yale ew dîroka kevnar û ya serdema navînê  û paşê jî   ew dîroka klasîk, Latînî û  Îngilîzî li Zanîngeha Cambridge de xwend. Kariyera wê ya nivîsandinê bi nivîsandina xwendinên xeyalî, ku her gav hêmanên dîrokî, vedihewîne, hat nîşankirin. Dûv re, di heman demê de, ew bala xwe kişand ser romanên dîrokî. Digel xebata xwe wekî nivîskarek, ew li  renca xwe de  hespan dihêvisîne.
Qijika bikumik
Qirik, qijik an qijika bikumik (Corvus corone), yek ji mezintirîn balindeyên qijakan e.
Hemoroîd
Sedem
Li Kurdistanê li hin deveran ji vê nexweşiyê re, nexweşiya teralên Bexdayê jî dibêjin. Lewra ev nexweşî pirranî li kesên ku naxebitin, pirr dadiniştin, bêhereket in xwe dide der. Helbet kesên ku pirr dixebitin jî dikarin bi vê nexweşiyê bikevin. Di bijîşkiya gelêrî ya kurdî de gelek dermanên vê nexweşiyê hene.
Ji ber ku werim li demarên sereke û girîng in, operasyon bi baldarî tê kirin. Hin caran piştî operasyonê dîsa di heman cihê de yan li cihekê din dîsa werim çêdibe. Sedî sed saxbûn hin caran ne gengaz e.
Derkar Nêrî
Derkar Nêrî, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
1ê kanûna pêşîn
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Bingoyan
Bingoyan (bi tirkî: Yenisu) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Zengbar Bostanabad
Zengbar Bostanabad, gundekî ser bi navenda bajarê Bostanabadê li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Suxurpaşa
'Suxurpaşa gundeki gıredayı beşebaba navçeya şırnex e ya sala 90 jıber ku şere dujwar lı ve hereme qewimine hatiye şewitandın u xırakırın gundiyen suxurpaşa jıvır koçber bune adana mersin ceyhan antep van u gelek metropolen dın e tırkı suxurpaşa gundeki mamxuran a lı bıhare ku xezaya ye dewlemende mehvaniye li koçeren kıça sora şemskiya dike lı bıhare xeşiya zozanen suxurpaşa be şirove xeşin xedi kevne dirokeye gelek medeniyeta lı ve hereme mehvani kırıye heja ji bermayen va medeniyeta lıvır mane dirhe u mezelen wan nıhe jı lı vır berçavın.
Neçoyê Babasî
Gorî hin dengbêjan ew "bavê dengbêjan" bû. Wî nedixwast di Radyoya Ermenistanê de kilamên xwe bêje, lewra dewleta Ermenistanê û YKSS ji ber bêdengiya li hemberî Kurdan rexne dikir. Her cara ku li Kurdistanê serhildanek pêk dihat Babasî diqeherî ku çima YKSS alîkariyê nadê. Helwesta YKSSê ya li dijî serhildanên Kurdan bi dijminî bû. Babasî ev yeka han baş didît û gorî xwe Ermenistan û YKSS protesto dikir. Dîsa stranên dil û evîniya keç-lawan nedigot, bi stran û serpêhatiyên dîrokî, welatparêzî, lehengî, çîrokî hwd re bilîdibû. Helbet wî jî stranên keç-lawan digot lê kêm bûn û heger bigota jî di wan de evîna Kurdistanê dianî zimên.
Tabula rasa
îbn Sîna jî fikra valahiya zehna mirov diparast. Wî digot mirov bi zêhnekê valayî ko ji pê re bi hevotinan teşe dibe tê dine. Îbn Tufeyl jî di pirtûka xweya Hey bîn Yeqzan de qala peresendiya zarokekî tenêyî li giravekê tena de, bi zêhna boş, ango tabula rasa hatî dinê dike.
Albînîzm
Ji ber ku çermên wan zirav û bêhêz in, zu dişewitin û ji kanserê re amade ne. Di çavan de nîstagmûs heye ango çavên wan dicirifin. Heger albînîzm di asteka pirr bilind de nîne, ziyaneke mezin nade jiyana rojane.
Bo terapiyê
Nexweşî xwe li cem ajalan jî dide der. Ajalên ku bi vê nexweşiyê dikevin pirranî nikarin xwe di nava şirûştê de biparêzin.
Dêrik, Şêrwan
Dêrik (bi tirkî: Kayahisar), gundekî bi ser navçeya Şêrwana Sêrtê ve ye. .
Postmodernîzm
Di Postmodernîzmê de Xwendin/Rexne
Xwendevan parçeyeke metnê ye. Ji nivîskar-Metn-Lehengî derbasî xwendevana dibin. Nivîsar ne barkêşa wateyê ye. Şîroveger rexneya boneyî metnê dike. Her xwendevan wateya xwe diafirîne. Berhema hunerê ji bo afirandina berhemeke nû dê bibe navgîn. Pirtûka rexneyê jî dibe berhemeke hunerê. “Têgihîştina Orhan Pamuk” Yildiz Ecevît Rexneker, doriya nav-metnan analîz dike. Wêjeya Nû, xebateke komeyî ye ku bi xwendevana re tê pêk anîn. Şert û mercên wê jî ew e: Afîrîneriyeke hatiye azad kirin.
Hîp-hopa kurdî
Pêkhatina hîp-hopa kurdî
Serhado bi vî awayî bû mînakek ji bo gelek ciwanên kurd ên ku xwe bi muzîka hîp-hopê mijûl dikin û moraleke mezin da wan. Lewra kom û rapperên din derketin holê, mîna Dezz Deniz - ya ku weke yekemîn jina kurd a hîp-hopê tê qebûlkirin û koma Tolhildan, yekemîn koma hîp-hopa binerd (underground). Bi albûma Rêzan Cemal stîlên House û R&B jî ketin nava hîp-hopa kurdî. Dengvedana hîp-hopê zehf xurt bû - hê jî potansiyela wê mezin e û bala li ser hîp-hopa kurdî jî her ku diçe meztir dibe. Wek li hemû cîhanê, hîp-hop ji bo ciwanên kurd bû muzîka şoreşê û hunermendên ciwan bi rêya muzîka xwe êş û birîn, daxwaz û hêviyên ciwanên kurd tînin ziman.
Eric Allin Cornell
Eric Allin Cornell (jdb. li Palo Alto (California)) fizîknasekî DYAyî ye. Sala 2001î bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Xelata Nobel a fîzîkê wergirt.
Xebat û girîngiya Cornell
Wî bi tevî Carl E. Wieman û Wolfgang Ketterle Kondensasyona Bose-Einstein bipêşxistiye. Ew hêj jî li ser fîzîka kondensasyonan dikole.
Firuz Aşkın
Firuz Aşkın (bi navê rastî; Ali Füruzan Aşkın, jdb. 3ê tebaxa 1924 li Stembol - m. 3ê çiriya pêşîn 2011), nîgarvan, xêzkar û karîkatursazekî tirk bû. Dibistana seretayî û navîn li Enqereyê xwend. Paşê wî dibistana rêzimanî ya xortên İstanbul Kabataş Erkek Lisesi, ku wî di 1943an de xelas kir, xelas kir. Jixwe di dema dibistana amadeyî de wî di kovara Akbaba de wekî pêşnumayek xebitî. Piştî nîv sal li Akademiya Hunerê ya Stembolê - ew bi rastî ji bavê xwe fêrî xêzkirinê bû - ew jixwe wênesazek ​​lêgerîn bû. Wî wêneyên rojnameyên wekî Milliyet û Tanin û posterên fîlimê sêwirand. Ew bi karîkaturên xweyên rojane navdar bû. Mînakî, wî ji sala 1946an ve di kovara kartonê Tasvir de xebitî. Ji sala 1959an ew li Munîhê dijî û xebitî. Li vir wî u çêkir. yek. gelek wêneyên bergê ji bo romanên lênûsk, lê her wiha wek mînak berhemên nû yên Karl May. Di 1997an de li Stembolê pêşangehek şexsî pêk hat, ku Firuz Aşkın wek nîgarvanek navnîş dikir. Pirtûkek hunerî ya li ser Aşk bi sernavê Illustration li cem Heider li Almanya di 2010 de hate weşandin. Firuz Aşkın zewicî bû û bavê du kuran bû.
Korawa
Korawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
John Langdon Down
John Langdon Haydon Langdon-Down (jdb. 18ê kanûna paşîn 1828 li Cornwall; m. 7ê çiriya pêşîn 1896 li Normansfield) yek ji tûrenas û dermanfiroşên navdar ên Brîtanî ye. .Bi vedîtina xwe ya Sendroma Downê tê naskirin. Wî di jiyana xwe de pirranî dermanfiroşî kiriye.
Singebîr
Navenda singê berejêr bipêşketî ye. Heger ziyanê nade kezeb û organên din, ne ewçend girîng e. Lê problemên estetîk û psîkolojîk rehetiyê nade nexweşan.
Singerçîn
Di bijîşkiya gelêrî ya Kurdî de bijîşkiya hestî gelek bipêşketiye. Peyva Singerçîn li hin herêmên din bi cureyên din tên binavkirin û ji sing+gogerçîn=Singerçîn tê. Lewra sing deforme bûye, dişibe gogerçînan. Ji ber ku genetîk e pirranî ziyanê nade lê fonksiyonên kezebê bisînordike.
Dayik
Dayik ango dê, ji kese jin a ku ew xwedî zaro re ya tê gotin. Bi gotinaka din jî dayik jina ku ew bûya dayik a. Dayik, weke Dayikên ciwan û Dayikên pîr li gorî temenê wan tên ji hevdû cudakirin. Malbatek, wê bi dayikê re wê hebe. Dayik û Bav wê bi hevdû re wê malbatê bi afirênin. Wê bi hevdû re wê têkiiliyên zayendî dênin û wê ji wê têkiliyê zaroyên wan çê bikin. Dayiktî, weke rewşek fizyolojî û çandî, wê xwediyê dîroka xwe ya bi dîroka mirovatiyê re bê.
Şanoya kurdî
Şanoya kurdî li bakûr 1990an de peşveçûnek bi dest xist. Komen kû wê deme avabûne evin: Teatra Jiyana Nû (NÇM istanbul, 1992), Teatra Evîna Welat (KAYDER istanbul 1994), Teatra Amara (NÇM Mersin 1997).
Piştê van komen teatroye gelek kom avabun le yen heri pêş evin li Bakûr. Ev kom bi xebaten xweyen şanoyî gelek lîstiken be hempa listin di diroka xweya şanoyen da. Hin ji wan listikan evin; Teatra Jiyana Nû: 'Ta' Sê Êwren dûr, Rojbaş, Komara Dînan 'Şermola', Daweya Generale Teneke û gelek lîstiken din jî hatin listin ji aliye ve komeve. Teatra Evîna Welat: Govenda Hillo. Ev listik ji birasti gelek ji aliye lîstikvanî û teknîkî gelek dewlemend e.
Şanoya Kurdî
Dema ku mirov li dîroka Kurdan binhêre û li ser jiyana Kurdan lêbikole rêç û şopên şanoyê di çarçova zanyarî de û di jiyana civakî de tune. Kurd wek neteweyeke bindest û dîl û bende, hezar salan di bin zor û zilma Ereb, Faris û (Tirkan) de mane. Her tiştên wan hatiye qedexe kirin, wek zimanê wan jî. Dewlemendiya serax û binax bi zordestî kuştin û koçewarkirin ji destê wan hatiye girtin. Tu caran nebûne xwediyê komareke azad.
Dixwazim lewra gaziyê dîroka Kurdan bikim û li ser hinek kirêtên ku têne zanîn rawestim. Kurdistan berî zayînê gelek ahînşahiyan ava dike lê ew Şahînşahiyên kurdan ji ber êrîşên zordestan pûç dibin û bindest dibin û têne talankirin. Heta sedsala 19an êl û eşîrên kurdan û mîrên kurdên kevneperest berxwedanên herêmî dikin, dîsa jî nikarin xwe xilas bikin. Cara yekemîn di sedsalên navîn de bi lihevhatina Qesr-i Şîrîn Kurdistan di navbera Romî û Farisan de tê parve kirin. Piştre Kurdên welatparêz ji bo yekitî û rizgarbûna Kurdistanê jiyana xwe didin, lê mixabin di şerê dewlemendan yê yekemîn (şerê cîhanê yê yekemîn) de bi lihevhatina Lozanê Kurdistan di navbera tirk û ereb û farisan de careke din tête perçe kirin. Piştre gelek serhildanên neteweyî çêdibin. (1925 Serhildana Şêx Seîdê Pîranî, 1920 serhildana Koçgirî, 1927-1930 serhildana Agirî, 1936-1938 serhildana Dêrsimê, 1919 Serhildana Şêx Mehmud, 1931-1945 serhildana Barzaniyan, 1946 serhildana Qazi Mihemed û heta îro şerê kurdan û yê xêrnexwezan dom dike bi taybetî jî şerê birakujiyê!)
ŞANOYA KURDÎ A NETEWÎ U HIN TÊZ
b) bı qanunén ne wek hev a diroké wek çanda Dewlemendan 'burjuva' u çanda karkeran 'proleterya' nakokiyeke mezın e jı bo régeha çand u huner.dıvé réka huner u çanda mirov an béte vekırın.
c)Dı pévajoyé me de régehén şano yén ku hé jindarın dıvé bén taxlidkırın da ku réka şanoya péşerojé ve be.xebata şano bı nazariye yé beré neyé gırédandın, minak u model hemu bén cerıbandın da ku tékamula şano bıgır heya iro buye xwedi régehén ku téne zanin bı nuve u lı gor hususén netewi béte avakırın.
Papa Jûliyûs II
Di dema xwe de, wê berê xwe de derve û li ser karên dervî welêt û ankû ên dîplomasiyê pirr sekinîya. Giringî daye hunerê û avakirina bînahiyên mazin û bilind. Piştgirîya xwe hertimî daye karên hunerî ku ên ku hatina kirin di welêt de. Bo vê yekê, bo wî tê gotin ku wî hertimî huner û kirina wê kirîya bin parastina xwe de jî.
Vûlvîtîs
Vûlvîtîs yek ji nexweşiyên jinan e û bi îltehebgirtina vûlvayê xwe dide der.
Ji ber ku mîkrobîk e, divê were terapîkirin an tunekirin an dê ziyan zêdetir bibe. Bijîşk girtina minakê bo testkirinê pêşniyazdikin. Bi vê testê cureyê vîrûsê bêî şik tê naskirin.
Wolfgang Ketterle
Jînenîgarî
Li Eppelheim a nêzîkî Heidelbergê hatiye jiyanê. Piştî bidawîkirina dibistana amadeyî li Bunsengymnasium, di sala 1976î dest bi perwerdeya fîzîkê li zanîngeha Ruprecht-Karls-Universitätê dike. Dema dîploma xwe digire diçe Münchenê, zanîngeha teknîkê. Berê xwe dide fîzîka angaştî û teza xwe li ser materyalên nebirêkûpêk dide. Dûv re li Max-Planck-Institut, li ser optîka qûantan dixebite.
Li Zanîngeha Ludwig-Maximilian bi Herbert Walther ve di sala 1986î de dest bi lêkolînên li ser Spektroskopiya helyûmhîdrîd û molekûla oksîjenê ya sê-atomî dike.
Çerxa xaneyê
Qonaxa M
Qonaxa mîtozî an jî dabeşbûna mîtozî ji du beşan pêk tê, mîtoz û sîtokînez. Di pêvajoya mîtozê de, kromozom û sentrozomên makexaneyê parve dibin. Parvebûna kromozoman wekî karyokînez tê navkirin. Di dawiya karyokînezê, sîtokînez dest pê dike. Di pêvajoya sîtokînezê de sîtoplazma û endamokên makexaneyê di navbera herdu xaneyên keç de tên parve kirin.
Bandora molekulên rêkxer li ser çerxa xaneyê
Du komên proteîn ên bi navê sayklîn (bi înglîzî: cyclins) û kînazên pêgirê sayklîn (bi înglîzî: cyclin-dependent kinases (Cdks)) berpirs in bo berdewamiya çerxa xaneyê. Li gor hebûn an jî tûnebûna van molekûlan xane ji qada kontrolê derbasê qonaxek nû dibe, an jî çalakiyên çerxa xaneyê radiweste.
Xirabelyas
Xirabelyas, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Pirdoda
Pîrdoda taxekî gundê Feraşînê ye.
Senat
Senat, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Lîsteya guhandarên nemabûyî
Goştxwer
Binecure
Semerkand
Bajar wekî navendek lêkolîna zanyarî ya îslamî û cîhê jidayikbûna Ronesansa Tîmûrî tê zanîn. Di sedsala 14an de, Tîmûr (Temerlan) ew kir paytexta împaratoriya xwe û cihê gora xwe, Gur-e Amir. Mizgefta Bibi-Khanym, ku di serdema Sovyetê de ji nû ve hatî çêkirin, yek ji cihên herî berbiçav ên bajêr dimîne. Meydana Registan a Samerqendê navenda kevnar a bajêr bû û bi sê avahiyên olî yên berbiçav ve girêdayî ye. Bajar kevneşopiyên hunerên kevnar bi baldarî parastiye: xemilandin, zêrkarî, tevnên hevrîşim, gravurên sifir, seramîk, xêzkirina daran û boyaxkirina daran. Di sala 2001an de, UNESCO bajar li Lîsteya Mîrateya Cîhanê wekî Samarkand - Xaçerêyên Çandan zêde kir.
Wasserlosen
Wasserlosen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Schweinfurt li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Papa Skender VI
Skender VI, ji dayikbûn: 1´ê Çila 1431- mirin: 18´ê tabaxa 1503´an, bûya. Ji sale 1492´an heta mirina xwe papatî kirîya. Di dema ronasensê de jî, ji ser taxtê xwe hizrên xwe hanîn ser ziman weke yekî zane. Bo vê yekê, ew î bû weke yekî ku pirr jî bûya mijare nîqaşan. Hizrên wî, li ser demê bandûra wan bûna.
Riya hêkê
Riya hêkê yan kanala hêkê, riya ku hêkên jinan dadikevin malzarokê ye.
Papa Honoriyûs I
Honorîyûs I, (jdb.? - m. 12ê Çirîya 638an) navbera salên 625 û 638´an papatî bû. Yanî, heta dawîya jîyane xwe li ser taxt maya. Navê bavê wî jî li gorî biografîya papayan konsil Petronius a.
Wîkîgotin
Wîkîgotin (bi îngilîzî: Wikiquote), wekî Wîkîpediya projeyeke waqifa Wikimediayê ye. Di Wîkîgotin de gotinên nivîskar, siyasetmedar, fîlozof û hwd. kesên navdar hene.
Dragon Ball GT
Baby
Piştî ku Baby gihîştiye û ji şaneya xwe de derdikeve, ew wekî Tsufûriyanê dawî dixwaze li Sayajinan tolê hilde û pêşî ew Doktor Mu dikuje, çinkî ew deha naxwaze gotina wî bike .Gava ew ku ji hêla Son Goku, Trunks û Pan ve nehatiye nas kirin û ew li  nexweşxaneyek navstêrî tê , ew  li bedenê Trunks diqulipîne û digire. Lê ew hêza Trunks kêmtir dihesibîne û neçar e ku bejnê derkeve lewra ku Trunks xwe veguherîne wek Super Saiyajin.
Avdestxane
Avdestxane, destmêjxane, daşira piçûk, pakxane, pakgeh, tiwalet, tûvalet, WC cihê ku pêdiviya fîzyolojîk a valakirina rûviyan lê dibe ye. Li gelek deverên parêzgeha Meletiyê bêjeya Page jî tê bikaranîn ki bi eslê xwe Pakgeh e.
Tirşîna şêlimê
Tirşîna şêlimê di nava tirşînên sereke yên pêjgeha kurd de cihê xwe digire. Ji şêlimê re herwiha binerd, şelxam jî dibêjin. Li herêmên Kurdistanê heman cureyên tirşînê tên xwarin.
Garisan, Mêzgir
Garisan, gundekî navçeya Mêzgirê ya bi ser Dêrsimê ve ye.
Bûyerên Giyadînê, 2015
Komkujiya Giyadînê, weke komkujiyeke bi înfazkirina kurdên tê de hatî kuştin re bûye malê dîrokê.
Çemê Pîrê
Çeme Pire, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Zarokjiberbirin
Li Kurdistanê, bi taybetî li Kurdistana neazad, ango parçeyên li derê Başûrê Kurdistanê dimînin yasayên dagirkeriyê serdest in. Li Bakurê welêt neqedexe lê karekê nelirê tê dîtin. Li Rojhilata Kurdistanê ango Kurdistana Îranê û ya Sûrî bi dizî tên kirin, qedexe ye.
Sendroma Down
Sendroma Down an jî trîzomiya 21 (bi înglîzî: Down syndrome-trisomy 21) rewşa têkçûnek bomaweyî yê, ji ber cihênebûna (bi înglîzî: nondisjunction) kromozomek laşê peyda dibe. Kesên bi vê nexweşiyê ne, di xaneyên wan de ji kromozoma 21ê sê kopya hene.
Cihênebûna kromozoman
Lê mixabîn hin caran cihêbûn têk diçe. Têkçûna cihêbûnê di miyozê de, di navbera kromozomên homolog de an jî di navbera kromotîdên xwîşk de rû dide. Heke di kromozoma homolog de cota kromozoman ji hev cihê nebin, herdu kromozom diçin xaneyek, an jî herdu kromatîdên xwîşk diçin xaneyek. Di encama cihênebûnê de li dewsa gametên asayî yên bi 23 kromozomî, gametên neasayî peyda dibin.
Hinek nîşanên sendroma Down
• Li ser rengîneya çav de xalên hûrik û spî.
Bandora temenê bavanan li ser peydabûna nexweşiyê
Temenê bav ji bo cihênebûna kromozoman ne girîng e. Rêjeya çêbûna nexweşiya sendroma Downê ji ber spermên trîzomî li gor hêkexaneyê gellek hindik e.
Papa Piyûs III
Papa III, yek ji wan birezîyên Pîyûs II. bû. Di dema Papayên piştî Papa Pîyûs II de ji bo papayên piştre karê dîplomasîyê kir. Di wê demê de Papa Skender Vi ku xizmên xwe dihizir, li dijî wê derket. PIştî Mirina Skender VI, kurê wî Cesare Borgia dixwest ku bibe papa. Heta ku wî, artiş hanî û kir şûkan de. BI wê re xwest ku bandûr û hêza xwe bide nîşandin. Di dema ku wî ev kir, hingî konsolê dikir ku papayê nû bihilbijêrê. Lê dîsa, Cesare Borgia, ew bandûra ku dixwest ku bike, neda kirin. Hingî Kardînal hemû, li dêra MÎnavra lev di civînê de bûn bo ku papayê nû hilbijêrên. Di heman civiînê de Pîyûs II. hat bijartin. Navê Pîyûs II. ê jidayikbûnê Francesco Todeschini Piccolomini ya. Di 1´ê Çirîya sale 1503´an de hat pîroz kirin. Lê di heta 18´ê çirî ma li ser taxt. Di 18´ê Çirî de çû berdilovaniya xwe.
Zozan (erdnîgarî)
Zozan ew dever e ku jiyana li xwe di navbera deşt û çiyan de radigire.
Davîd Alroy
Davîd Alroy, David Alroy (herwiha David Alrui), navê jidayikbûnê Menaxem ben Suleyman Al-Ruhî, (jdb. sedsala 12 li Amêdî, Kurdistan) zana û pêşawayekî olî yê cihûyên Kurdistanê bû.
Jiyan
David Alroy li Bexdayê, li/li cem Yeşîva Gaon Yaqov (Jeshiva Ga'on Ja'aqov) perwerdeyê dibîne. Di warê zanistiya hemdemê de herwiha xwe gelek bipêş dixe. Li Amêdiyê dibe otorîteyeke siyasî jî. Li dijî şahê Îranê derdikeve, dixwaze cihûyan li hev bicivîne, Orşelîmê azad bike û cihûyan ji bindestiyê bifilitîne.
Spekûlûm
Spekûlûm alaveke alîkar bo pişkîna (muayene) jînekologan e.
Şîrê bejî
Şîrê bejî (Galactorrhea) ji anomaliyeke pêsîr (çiçik) e û xwe bi herikîna şîr ê nepayî dide der.
Feqiyê Teyran
Li gorî hinek dîroknasan Feqiyê Teyran di sala 1590an de hatiye dinê û di sala 1632-1660an de çûye ser dilovaniya xwe. Li ser van dîrokan hêj jî niqaş hene. Ya rastî ew e ku Feqiyê Teyran di sala 1590an de hatiyê dinê û jiyaneke mezin û bi zanist berdewam kiriye.
Kolka
Kolka, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Beskare
Beskare, gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Kabok
Ew jî, deme ku yek rûnştî bê û herdû lingên xwe berhevdû kiribin re û ku zaroyek karibê li ser wê berheviya wê ku afirî ku karibê rûnihê re jî tê gotin. Kabok, di ling de, xwediyê pergaleka ku bi tememî ji sînîran diafirê ya. Hestûyên kabokê bixwe jî, di wan re sînîr hene. Sînîrên di wan de ji yê hastûyên laş yên her derên din zêdetira. Hestûyê kabokê jî, ew hestûyê ku li ser wê hevgirtine ku weke komikekê heya ya. Hestûyên din yên ku bi hev ve girêdayî na, di hundurê hestûyê kabokê de diçê û tê. Hestûyê kabokê, Şaneyên wê hin teybetmendiyên wan yê bi teybet jî hene.
Bergtheim
Bergtheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Qesrok, Zaxo
Qesrok, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Pezmijoka avê
Pezmijoka avê (Varanus salvator), cureyekî pezmijokên mezin ku xwecîyê başûrê Asyayê.
Şayes
Pezmijoka avê, cureyekî mezin ê, ku digihîje 40 cm di dirêjî da û 1 kg di giranî da li ba pezmijokê biçûkê nêr. Pezmijoka biçûka mê dighêje 50 cm di dirêjî da. Çawan be jî, herdu zayenda yên pezmijoka avê mezin dibe sercemê jiyanê û nêr ji mê mestir dibe.
Rewşa parastinê
Rewşa parastina vê pezmijokê baş e.Wek mînak, pezmijoka avê di bin parastinek e xurt ji aliyê dewleta Taylendê.
Selmanî
Gel xizan e û gund koçberî dide. Nifûsa wê niha li dora 300 kesî ye. Aborî pirranî li ser çandiniyê ye. Di sala 1985'î de bi alîkariya Almanya li gund bo cara yekemîn dibistan tê çêkirin.
Hêkdank
Çikildana pêşîn (bi înglîzî: primordial follicle)
Çikildanên herî negihîştî yên hêkdankê ne. Ango çikildanên pêşeng in. Ji hêkexane ya negihîştî û ji rêzek çikildanexane (xaneyên çikildanê) yên li derdora hêkexaneyê pêk tê. Di qonaxa çikildana pêşîn de hêkexane ya negihîştî, ango oosît, wekî oosîta yekem (bi înglîzî: primary oocyte) tê navkirin. Perisîna Oosîtan di qonaxa profaz a miyoza yekem de hatiye rawestandin. Dema ji dayikbûnê de, di hêkdankên dergûşa mê de bi qasî 1.5 milyon çikildanên pêşîn heye. Di temenê pêgihîştinê de ango di temenê 12-14 salî de hêjmara çikildanên pêşîn dadikeve 400 hezarî.
Tenê zer
Bi bandora hormona handerê tenê zer (LH), çikildana pêgihîştî diqelişe û oosîta duyem ber bi coga hêkê tê paldan. Beşa mayî ya çikildanê, di nav hêkdankê de diguhere, qabareya xaneyên çikildane (xaneyên granuloza) zêde dibe û xane bi çewrî tijî dibin. Çewrî rengê zer dide xaneyên çikildanê. Ev beşa zer a çikildana bêoosît êdî wekî tenê zer (bi latînî: corpus luteum) tê navkirin. Tenê zer di nav hêkdankê de hormonên procesteron û êstrocên berhem dike û der dide. Evan hormonan navpoşê (rûyê navî) malzarokê stûrtir dikin bo çeqîna embriyoyê.
Fînîkya
Fînîkya yan jî Fenîke, şaristaniyeke semîtîk bû ku di navbera 2500 bêrî zayînê û 64 berî zayînê de li xakên îroj Libnan û Sûrî li beravên Deryaya Navîn bajar-dewletên serbixwe serwerî ajotî.
Saint-Lucien, Eure-et-Loir
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Geznex
Geznex (bi suryanî : Gaznakh), gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Elkê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Breitenthal, Rheinland-Pfalz
Breitenthal şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mücadele (Heftename)
Mücadele (kurdî: Berxwedan) heftenameyake ku li Sêrtê bi zimanê tirkî derdikevê. Herçiqas zimanê serekê yê rojnameyê tirkî be jî carna spot û flaşên nûçeyan bi kurdî û erebî jî derdikeve. Ji ber vê yekê di 19'ê gelaweja 2007an di Xelatên Rojnamegeriya Kurdî ya ku bi boneya salvegera rojnameya Azadiya Welat hatibû li darxistin, heftenameya Mücadeleyê xelata taybet a jûriyê wergirt.
Avsar
Avsar (bi tirkî: Asar) yek ji gundên girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Saint-Luperce
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
John Locke
Jiyan
Locke zarokê mirovekî ko di dadgehê wek kardar dişuxulî bû. Ew ji Zanîngeha Oxford de di 1656an de destûryar bû. Ew di 1660an de li zanîngeha Oxfordê bû fêrmendê Yewnanî, paşê Retorîk (1662) paşê jî Etîk (1663).
Bûyerên Liceyê, 2014
Pêşveçûyîna bûyeran
Di 7ê xizîrana 2014an de, bi êvarê, bi sedan xwepêşanderên ku 15 roj bû li dijî avakirina qereqolan li herêma Licê xwe nişan dayî, rastî guleberdana leşkerê dewleta tirkî hatine. Ji ber gulebarana leşkeran çar kesan jiyana xwe ji dest da û gelek kes jî birîndar bûn.
Luscious López
Jiyan
López, ku navê wê yê rast Rosalia Murillo ye, di 11ê îlona 1981ê de li Santa Cruz, Kalîforniyayê ji dayik bû. Berî ku wê biryar da ku kariyera xwe ya porno bikire, wê karên cûda dixebitî; ew mamoste bû û di pîşesaziya lênerîna tenduristiyê de xwedî helwest bû.
Richard Kirkham
Richard Ladd Kirkham (jidayikbûn: 18'ê pûşperê, 1955) Fîlozofekî Emerîkî ye. Di nav berhemên wî de ne:
Donald A. Glaser
Jînenîgarî
Di malbateke karsaz de hatiye jiyanê. Piştî dibistana amadeyî Enstîtuya teknolojiyê ya Case (Case Institute of Technology) perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Sala 1946î ji wê dibistanê diçe Enstîtuya teknolojiyê ya California û li wir heya sala 1950î dixwîne.
Sala 1949î dibe doktorê karê xwe û li zanîngeha Michiganê wekî doçent dest bi kar dike. Sala 1957î dibe profesor. Sala 1959î li zanîngeha California ya li Berkeleyê ye dest bi xebatê dike. ew herwekî endamê Akademiya Zanistiyê ya Navneteweyî (International Academy of Science) ye.
Xebat û girîngiya Glaser
Ew ji sala 1962î şûnde bala xwe berdide warê molekûlerbiyolojîyê. Wî dixwast zanîna xwe ya fîzîkê bo lêkolînên DNA û RNA yê bikarbîne û ji fîzîka genetîkê têbigihîje. Wî zanîna biyoteknolojîyê bipêşxistiye.
Ziravik
Ziravik an jî gundê Ziravgê (navê wî bi tirkî İnceler lê kirine), gundekî girêdayî navçeya Qilebana Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
16ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Emilio Segrè
Wî ji bo cara yekemîn elementa technetium bi mîsogerî rave kiriye. Di dema şerê cîhanê yê duyemîn de li Los Alamosê di projekta çêkirina atombombeyê de cihgirtiye. Ew kaşîfê antîprotonan e.
1789
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Îrfan Amîda
Îrfan Amîda helbestvan û nivîskareke kurd e.
Roswell (rêzefîlm)
Çîroka çarçoveyî
Zan, Vilandra, Rath û Ava (piştre di rêzefîlmê de wekî "çarên keyaniyê" tên zanîn) carekê endamên malbata keyî ya rojgera Antarê bûn. Antar parçeyek pergala rojgerî ye ku ji pênc rojgerên ku ji hêla hestên aqilmend ve hatine vebirin ku di destpêkê de bi hev re di nav aşitiyê de bûn. Serwerê dijmin Kivar rojekê êrişî rojgerên cîranê xwe kir û kontrola Antar girt. Zan, ku wê demê de keyê Antar bû, jina wî Ava û xwişka wî Vilandra, û her wiha cîgirê Zan, Rath, bûne qurban. Piştî mirina wan, DNAyê wan û DNA yê mirovanî ji bo afirandina du komên durehên biyanî-mirov an klonên çarên keyî hatin bikaranîn.Di rêzefílmê de, ev Max (Zan) û Isabel Evans (Vilandra), Michael Guerin (Rath) û Tess Harding (Ava) ne. Ew klon hatin şandin ku ew ji Kivar biparêzin. Ew ê rojekê vegerin û aşitiya Antar vegerînin.
Villeloup
Villeloup, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Xwarik, Gimgim
Xwarik, Xwarikê, (bi romî kirine: Çalıdere) gundekî navçe Gimgim a ser bi Mûşê ve ye.
Serhildana Şemzînanê
Serhildana Şemzînanê di navbera 25 xizîran 1925-xizîran 1926 de rûda.
Girdarê
Girdarê (bi erebî navê wê kirine Dayr Yasin), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Dê û Dêmarî
Dê û Dêmarî romana Egîdê Xudo ye û cara yekem di sala 1986’an de li welatê Ermenistanê tê çapkirin. Egîdê Xudo, bi ve nivîsê xwe, di hêla pêşketina çand û edebîyeta me da pir kar aniye û di wejeya kurdî û romannivisîya kurdî ya nujen de cihikî girîng digre. Bi vê romana wî, zimane kurdî kevzeke gelek mezin avetiye pêș de.
Borgomanero
Borgomanero, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
19ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Edebiyata îslamî
Edebiyata îslamî reftar e, ew edetên îslamî yên tesbîtkirî ye: "paqijkirin, exlaq, dek û dolab, mirovperwerî".
Jean Baptiste Perrin
Jean-Baptiste Perrin (jdb. li Lille; m.  li New York) fîzîknasekî navdar ê fransî bû. Sala 1926î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Gaukönigshofen
Gaukönigshofen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Nûbihar (kovar)
Nûbihar kovareke çandî û wêjeyî ye.
Kovara Nûbiharê bi dîroka 2020an 28 salên xwe qedandine. Wekî cild jî 23 cildên xwe temam kirine. Ev cild bi temamî Kurdî ne. Her cildek teqrîben nêzîkî 400 rûpelî ye. Ev jî bi hezaran rûpelên Kurdî dikin.
Gurzek gul (kovar)
Li gorî endamên Gurzek gul armanca kovarê vejiyana çanda kurdî û pêşketina zimanê bav û kalan û nivîsandina folklora kurdî bû ya ku heta wê demê nehatibû çapkirin.
1970
Jidayikbûn
6ê tebaxê – Alan Cox, lîstikvanê îngilîz
Ehkam
Ehkam bi gelemperî qaîdeyên Quranê yên taybetî, an jî hukmên qanûnî yên ku bi karanîna fiqh têne derxistin vedibêje. Hikmên şerîetê dikevin yek ji pênc kategoriyan ku bi navê "pênc biryar" (Ehkam ul xemse) têne zanîn: Ferz (an wacib), Musteheb, Mubah, Mekrûh, û Heram.
1979
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Kundikê
Kundikê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Piat
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Sehnde
Sehnde, bajarekî navçeya (Landkreis) Hanoverê li herêma Saksonya Jêrîn a Almanyayê ye.
Greußenheim
Greußenheim şaredariyeke navçeya (Landkreis) Würzburg li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Reklam
Hin alav û rêbazên reklamê
Li Kurdistanê fîrmayên reklamê di destên Tirk, Ereb û Farisan de ne. Kurd bo firotin û danasîna hilberînên xwe karê reklamê bi destê biyanan dikin. Li Kurdistana Azad jî rewş her wiha ye. Kêm be jî di TV yên Kurdan de cih ji reklaman re tê veqetandin daku TV hinde aboriya xwe birêvebibe.
Zenga Zêrîn
Zenga Zêrîn, jiyana xort û qîzeke kurd ku xwe di bin otoasimilasyona tirkan de winda kirine û haya wan ji eslê wan tine vedibêje. Her du jî di dibistana mamostetiyê de dixwînin, hev nas dikin û bi hinek bûyerên sosret û rasthatinî ku tên serê wan, xwe jî hêdî hêdî nas dikin. Heta êdî ew bîrewer û hişyarî kurdîtiya xwe dibin, nûka derdora xwe nas dikin.Piştî ku xwe nas dikin û dibin mamoste, dizewicin û li gundêkî Mêrdînê mamostetiyê dikin. Ji ber ku li eslê xwe xwedî derdikevin, êdî girtin, êşkence û rajêrkirin dibe para wan.
Kamer Söylemez
Qemerê Alî di gelek televizyon (Med TV, Medya TV û Roj TV hwd.), radyo û rojnameyên kurdî de kar kiriye. Ew niha di rojnameya Yeni Özgür Politika de bi zazakî quncikan dinivîse.
Gelek helbestên Qemerê Alî ji aliyê Mikaîl Aslan û stranbêjên kurd ve hatine beste kirin.
23ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Valenza
Valenza, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Piemontê ye.
Las Vegas
Dîrok
Las Vegas gava ku DYA hê nû di hat ava kirin, wê demê wargeha çete û mafyayan bû. Ew rewş heta sala 1900an domiya. Piştî qumarxane li DYAyê statuyekê legal bidest êxist û bajar hate nûjen kirin. Û niha cîhan Las Vegasê wekî paytexta qumarê diwesfîne.
Yekemîn pûlê kurdî
Yekemîn pûlê postayê yê kurdî berî 70 salan ji aliyê Hikûmeta Kurdistana Başûr (Hikûmeta Şêx Mehmûdê Berzencî) ve di meha çiriya pêşîn a sala 1923'an de hatiye derxistin û di warê muemeleyên nava dewletê de wek pûlê malî hatiye bikaranîn. Li gor agahiyên Tariq Cambaz ku di rojnameya el-Îttihad de belav kirî sê babet pûl li ser kaxizên rengîn derketine.
Ahmed M. Mahmud Silanyo
Dîrok
Li Somalîlandê bajarê Togdheerê navçeya Buraoyê sal 1936an de ji dayîk bûye.
Şerab
Şerab, şorav, xwînî, wîn (bi latînî: vinum) vexwarineke alkolîk e ku ji tiriyan (tirî, tirih, tirab) tê çêkirin û li Kurdistan û Anatolyayê ji demên gelek kevnare tê çêkirin.
Kurtedîroka şerabê
Şerab di çand û hunerê de sîmbola evînî û bohemyayê ye. Gava mirov behsa şerabê bike, divê mirov helbestvan û fîlozofê farsî Omer Xeyam jibîr neke.
Koma Civakên Kurdistanê
Koma Civakên Kurdistanê bi kurtasî KCK, di 20'ê adara 2005'an de bi navê Koma Komalên Kurdistanê - KKK wekî sîstemeke konferderalîst hatiye îlankirin.
Magic Kaito
Naverok
Ew fêr dike ku bavê wî ne di bûyerek li qeza de, li hember texmîna wî, ne hate kuştin, lê ji hêla rêxistineke dizî ve hat kuştin. Ji bo ku kujeran bibîne, ew bixwe rola dîzê hosteyî 1412 digire û polîs bi serdegirtinên wî re mijûl dibe. Gava ku ew nêzîkê kujerên bavê xwe ji bo ewna ku difikirin ku ew Kido Kidê rast e, Kaito ji kirinên rêxistina veşartî fêr dibe.
Kosuke Kindaichi
Di pirtûka pêşîn de, doza "Kuştinên Honjinê" (The Honjin Murders; 本陣殺人事件, Honjin satsujin jiken), bûyera kuştinê di odeyeke girtî de diqewime. Roman di sala 1946an de hate weşandin û wekî yek ji romanên detektîv ên japonî yên herî baş dihesibînin.
Vandal (gel)
Vandal navê berekê Germanan e.
Vandalan bi rûxandina xwe ya hin herêmên û bajarên Împaratoriya Romayê deng dane. Kirinên wan ên hovane di dîroka Ewropa de bandoreka kûr hîştiye. Ji ber wê hêj jî kirinên hovane wekî "vandalî, vandalîzm" tên binavkirin.
Charles Thomson Rees Wilson
Charles Thomson Rees Wilson CH FRS, (jdb. 14ê sibatê 1869 li Parish Glencorse; m. 15ê çiriya paşîn 1959 li Carlops a ber Edinburgh) fizîknasekî Skotlandî bû. Sala 1927î bi tevî Arthur Compton, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Pezmijoka bixemil
Şayîs
Pezmijoka bixemil girs û mezin e ku ta 4 piyan dirêj dibe.
Xwarin
Pezmijoka bixemil dikane kêzikan, kojerên biçûk, kevjal û sedpiyan bixwe.
Gruba Neqişbendî
Gruba Neqişbendî rexistineke neqanûnî (îlêgal) ya îraqî ye.
Qerace Qeye
Qerace Qeye gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
26ê kanûna pêşîn
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Saint-Sauveur-Marville
Saint-Sauveur-Marville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
C. V. Raman
Bharat Ratna Sir C. V. Raman (Chandrasekhara Venkata Raman, tamîlî: சந்திரசேகர வெங்கடராமன்; * 7ê çiriya paşîn 1888 li Trichinopoly; m. 21ê çiriya paşîn 1970 li Bangalore) fizîknasekî navdar ê Hindistanî bû. Sala 1930î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Koda telefonê
Her dewletek koda wî ya telefonê heye. Kodên telefonê ji bi kêrî lêgerîna ji dewletekî bona dewletekî din tê. Her kodên telefonê ên dewletan bi 00 (an +) dest pê dike. Mînak, koda telefonê a Almanya 0049, Fransa 0033, Belçîka 0032 ye.
Villemereuil
Villemereuil, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Herbul
Herbul (bi suryanî : Harbole), gundekî girêdayî navçeya Silopiyê Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Ozûn Obe
Ozûn Obe gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ainû
Ainû, navê berekê kevnexwediyê bakurê Japonyayê ye. Ji wan re herwekî ûtarî jî tê gotin.
Şîrnan
Çend cihên bi vî navî hene:
Yenîş
Tê payîn ku bingeha wan digihê Keltan. Ji aliyê fîzîkî ve dişibin Germanan. Ji wan re hin caran "Çîganên spî" jî dibêjin. Mixabin li ser dîroka wan kêm agahî hene û kêm lêkolîn hatien kirin. Bi zimanê Yenîşî diaxivin.
Wezîrê Eşo
Wezîrê Eşo (z. 1934 - m. 2015) nivîskar, lêkolîner û rewşenbîrekî kurd bû. Wezîrê Eşo di 1ê sermaweza 1934an de li paytextê Gurcistanê Tiblîsê ji dayîk bûye. Pêşiyên Wezîrê Eşo ji Zêtkaya Agiriyê koç kirine.
Eliyê Ebdilrehman
Eliyê Ebdilrehman di sala 1920î de li Kurdistana Tirkiyeyê hatiye dinyayê, û di sala 1994an de wefat kiriye. Hê di şeşsaliya xwe de digel malbata xwe ji ber zilma tirkan koçî Kafkasyayê dike.
Eliyê Ebdilrehman gotar, helbest, çîrok û roman nivîsandine. Hin ji kitêbên wî ev in:
Genda
Genda gundekî girêdayî navçeya Şirnexê Cizîrêyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Rewênî
Rewênî gundekî girêdayî navçeya Cizîra Şirnexê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Enwer Mehemed Tahir
Pirtûk
Heta niha du pirtûk çap kirine:
Tazêkend Qişlaq, Meraxa
Tazêkend Qişlaq gundekî ser bi navenda bajarê Meraxa li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Mamîsa
Mamîsa, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Bidah
Bidah (bi erebî : بدعة) di mijarên olî de behsa nûbûnê dike. Ev karekî ku li dijî Sunnetê ye, jê re nûbûn an jî nûjen tê gotin, ji ber ku ev kiryar bêyî erêkirina meqamek olî hatiye îcadkirin an jî ev kiryara qet ji aliyê sehab û pêxember ve nehatiye kirin. Ew afirandina tiştekî ku berê di Îslamê de tunebûye, ji ber ku Îslam jixwe kamil e û hewce nake ku tiştekî li ser were zêdekirin.
1783
Cîhan
21ê çiriya paşîn – Li Parîsê Jean-François Pilâtre de Rozier û Marquis d'Arlandes bi nepoxa germhewayî cara pêşîn firîn.
Lolan, Erxewan
Lolan an Lolican (bi tirkî: Kızık) gundekî girêdayî Erxewan a Meletîyê ye û li Bakurê Kurdistanê ye.
Korbach
Korbach, bajarekî navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenbergê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Sömmerda
Sömmerda, bajarekî navçeya (Landkreis) Sömmerdaê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Gelawêj (kovar)
Armanca kovarê
Armanca kovara Gelawêj ev bû:
Maregîska rast
Maregîska Cîhanê kevn an maregîska rast (Viperinae), binefamîleyek e marên jehrî ji famîleya margîskan (Viperidae) ku jê cinsa maregîskan an Vipera ,gelek navdar e.
Apartheid
Kesên çermereş nedikarîn sûdê ji cihên ku çermespî bikardîanîn werbigirin. Bo mînak aşxane, nexweşxane, dibistan, mal, kolan hwd ên herdu nîjadan diviyabû ji hev cuda bin. Rejîma nîjadperest kiryarên dijmirovane li çermereşan dikir û herçendî çermereş 85 % ji gelheya vî welatî bûn jî, ti mafekî wan î heman-jiyanê nebû.
Alpîran
Alpîran, gundekî girêdayî navçe Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye. Bi zaraveyên Kurmancî diaxivin û di aliyê olî de Sunnî ne. Bi navê Alawizan û Bedran 2 hev mezreyên wê hene.
Botan, Kanîreş
Botan, gundekî girêdayî navçeya Kanîreşê ya ser bi Çewlîgê ve ye.
Pezmijoka Bengalê
Xwarin
Pezmijokên mest ger dikanin hindir daran bikulin ta ku dest li hinek parçemkên bigirin û bixwin.Nêçîriya pezmijoka Bengalê ji: kêz, larveyên kêzan,çengrast, dûpişk, qapûşk, mûrî û nemovikdarên din. Lê nêçîriya pezmijoka Bengalî ji movikdaran ku gelek tewrende ye ewin: beq, masî, qirtîş, mar û kojeran. Pezmijoka Bengalî carnan candek an laşê canewer û ajalên mirî û fetisî dixwe.
Amed (pirtûk)
Herweha navên gund û mezreyan bi kurdî û tirkî ne. Û kîjan gund li ku ye, ҫend km ji bajêr an ji bajarokê dûr e, rewşa aborî û civakiya gundiyan ҫawa ye, ҫend kes li gund an li gomê dijin, ji kîjan neteweyî ne, ziman an zaravayên wan ҫi ne, cihên dîrokî, turîstîk, ҫem, ҫiya, deşt, zozan û ziyaretgeh hatine nivîsandin. Çeko Amed Jiyan di sala 2013an de Pirtûka Amed, erdnîgarî, dîrok,çand ji kurdî wergerandiye tirkî. Tirkiya wê weha ye: Amed cografya,tarih ve kültür.
Steve Jobs
Steve Jobs lewê dayikeke Emerikayî û bavekî ereb ê Sûrîyê bi navê Abdulfattah John Jandali'ye.
Zewaca hevzayendan
Amerîka
Di 26ê hezîrana 2015an de Dadgeha Bilind a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bi biryara Obergefell v. Hodges zewaca hevzayendan li tevayiya welêt qanûnî kir. Berê vê biryarê li parêzgehên Massachusetts, Connecticut, Iowa, Vermont, Nû Hampshire, Maine, Maryland, Washington, Maine, California, Rhode Island, Minnesota, Nû Jersey; li herêma federal Washington, D.C. û êla Coquille bi rêya fermî zewaca hevzayendan dipejirand. Li Kalîforniya û Maine jî qanûnî bû lê piştî referandûmê hatibû rakirin. Di 2012an de li Maine car din hatibû pejirandin. Maryland û Washington jî bi rêya referandûmê qanûnî kiribû.
Georges Charpak
Di malbatekî cihû de hatiye jiyanê. Navê wî yê zaroktiyê Jerzy bû. Malbata wî di heft saliya Jerzy de, koçberê Fransayê dibin. Bi destpêkirina şerê cîhanê yê duyem û dagirkirina almanan a Fransayê re, rewşa cihûyan jî dikeve xetereyê. Sala 1943î Georges Charpak tê girtin û ji aliyê nazîyan ve bo kampa tunekirinê ya Dachau tê şandin. Sala 1945î bi xelasbûna şer re ji mirinê difilite.
Speicher (Eifel)
Speicher, bajarekî navçeya (Landkreis) Eifelkreis Bitburg-Prümê li herêma Rheinland-Pfalz a Almanyayê ye.
Mistek jiyan
Pirtûk di sala 2003an da ji aliyê Weşanxaneya Sî li Stenbolê hat weşandin.
Îmam Şafiî
Jiyana Îmam Şafiî
Îmam Şafîî Pişt re vedigere Mekkê li Haremê Şerîf dest bi dayîna fêrê dike. Di dema Hecê de alimên herî mezin bi wî re diaxivin, guh didin gotinên wî. Di vê demê de Ehmed bin Henbel wî dibîne. Êdî kesatiya Şafîî bi fiqihek nipînû derdikeve holê. Ev fiqih ne ya ehlê Medîne û ne jî ya ehlê Îraqê ye. Îmam Şafîî di nav Mekkê û Bexdayê de diçû û dihat. Îlma ku ji ustadê xwe sitandibû bi hişê xwe pêş ve dibir û fiqihek nû derdixist holê. Ev fiqih, di nav merivan de bela dikir û wan pê agahdar dikirin.
Gellek civak ji bo ji Îmam Şafîî îlim bigirin li dora wî diciviyan guhê xwe baş didan gotinên wî. Lê piştê demek di nav merivan de hinek kes û hinek fikrê dijî Îslamê derketin rastê. Ji bo vê yekê Îmam Şafîî ji bo xwe ji gelemşa Îraqê dûr bixe demek dirêj li Mekkê bi cih bû.
Harûn Reşîd, her sal ji Bîzansiyan bêş distend. Salek Bîzansiyan ruhbanê xwe rê kirin ku bi aliman re têkevin niqaşê. Ev wusa digot: "Gava alim me bibin emê bêş dayînê berdewam bikin, lê ger me têk nebin êdî em bêş nadin." Ji bo vê niqaşê çar sed fileh tên. Xelîfe ferman dide ku hemî alim li cem çemê Dîclê bigihîjin hev. Gazî Îmam Şafîî dikin ku bersiv bide pirsên Xirîstiyanan. Îmam Şafîî şalika nimêjê radike datîne ser milê xwe û tê devê çemê Dîcleyê. Li vir şalikê radixe davê ser avê û gazî ruhbana dike. "Kî bixwaze bi min re têkeve niqaşê bila werê vir." Lê tu kes ber bi wî jî naçe. Piştê vî bûyerê ruhbanê hatibûn ku têkevin nîqaşê li wir dibin misliman. Wextê împaratorê Bîzansê pê dihese ruhbanê ku şiyandiye bûne misliman ji xwe re wusa dibê; "Baş e ku nehatiye vir. Nexwe wê mirovên vê derê jî bikira misliman.”
Culey-le-Patry
Culey-le-Patry, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Manou Lubowski
Manou Lubowski (jdb.  6ê çiriya paşîn a 1969 li Munîh), lîstikvan û dûblajvanê alman e.
Viva World Cup
Viva World Cup (Pêşbirka Viva ya Gogê ya Cîhanî) pêşbirkek nefermî ya cihanî ya goga pê (futbolê) ye, ku her du sala carekê ji bo wan herêm, gel û welatên ku ne sebixwe ne û nikarin tevlî pêşbirka FIFA yê bibin, tê lidarxistin. Ev pêşbirk ji aliyê saziya Nouvelle Fédération Board (NF-Board) tê lidarxistin.
Encamên pêşbirkê
Tîmên jinan
1694
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Yehezkel Zakayî
Yehezkel Zakayî, Yehezkel Zakai (jdb. li başûrê Kurdistanê) siyasetmedarekî Îsraelê ye. Ji kurdên cihû ye. Di nava salên 1977 - 1984ê de, di parlamena Îsraelê Knessetê de cihgirtiye.
Asyaya Navendî
Asyaya Navîn navçeyeke di navenda parzemîna Asyayê de ye. Gorî UNESCO Qazaxistan, Ûzbêkistan, Tacîkistan, Tirkmenistan û Qirgizistan, hin navçeyên Çînê, wek Xinjiang û Tibet, bi tunî Efxanistan, bakur rojhelat Îran û Pakistan di Asyaya Navîn de ne.