cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mele Mehmûdê Bazîdî
Nasîna Alexandre Jaba, 1853-1863
Dema şerê Rûsyayê-Tirkiyeyê (salên 1853-1856) birayê wî şehîd ketiye. Piştî têkçûna osmaniyan, kar û barê kurên wî bazirganî kiriye, roj bi roj xirabtir bûye. Wan rojên bona Mele Mehmûd Bayezîdî giran derbas kiriye. Aleksander Jaba di gulana sala 1856an de bûye konsulê Rûsvayê li Erzîromê. Hema wan çaxan jî akademîk Albert Dornê ji Petersburgê ji Aleksander Jabayî re pêşniyar kiriye, ku hikumê xwe ji bona berhevkirin û lêkolîna materyalên bi zaravê bi kurmancî bi kar bîne. Piştî sala 1856an Mela Mehmûd û Alexandre Jaba hev û dû nas kirine. Bi daxwaza Alexandre Jaba derheqe dîrok, çand, ziman kurdî gelek xebat kirine. Bazîdî kurdiya kurmancî hînî Jaba kiriye. Ew bi alîkariya kurdên xwendî û xasma Bazîdî, gelek destnivîsarên kurdî berhev kirine û ji Akademiya Zanyarî ya Saint Petersburgê re şandiye. Di nav wan de hinek destnivîsarên Mela Mehmûdî jî hebûn, ku derheqa dîrok, etnografiya û zargotina kurdan de bûn. Ji wê demê û vir de navên zanyarên rûs û kurd gelek caran bi hev re tên ser zar-zimanan û ew nav bi herfên zêrîn ketine nava dîroka kurdzaniyê.
Navê Wî; Bazîdî an Bayezîdî
Mijareke ku mirov dide fikirandin jî nîsbeta Mela Mehmûd e. Lewra di hin berheman de wekî Bazîdî û di hinekan de jî wekî Bayezîdî, Beyazîdî, Bayazidli û bilêvkirinên wê yên din tên dîtin. Gelo ji van herduyan kîjan rast e? Di xebata Rudenkoyê, Qanatê Kurdo, Jan Dost, Şukriye Resûl, Ferhad Pîrbal û Reşîd Findî de wekî Bayezîdî hatiye bikaranîn, di ya Delîlo Îzolî de Beyazîdî û di ya Seîd Dêreşî û Ziya Avcî de wekî Bazîdî hatiye nivîsîn. Gelo ji van kîjan rast e û ji bo biryardayinê pîvana me yê çi be? Ji bo diyarkirina vê meseleyê çend rê hene:
Qeliya tolikê
Çêkirin
Tolikê baş bişon lewra hin cureyên beho û bakteriyan jî jê hezdikin. Bidarivînin bi berayiya tiliyê (bêçî) de hûr bikin (helbet li ser daxwaza we ye hûrkirin). Pîvazê wekî zarê kûbîkî hûr bikin, di rûnbirêşkê de heya zerayî pê ket biqijilînin.
Kawa Şêxê
Kawa Şêxê ( jdb. 2ê gulana 1972 li Hesîçe, Kurdistana rojava ) nivîskar , şanoger û rojnamevanekî kurd e.
Serdema kevirî
Mezolîtîk
Taybetmendiyên mezolîtîkê li piraniya deveran bi amûrên têkel ên biçûk ji kevirên hesteyan tê diyarkirin. Taxima şokan, tevşoyên kevirî, û objeyên darîn, wek kano û kevanan, di hin şûnwaran de hatine dîtin. Ev teknolojî herî pêşî li Afrîkayê di çandên Azîlî de derketine holê. Dûre bi riya çanda Îbero-Maurusî (Mexreb) ya Afrîkaya Bakur û çanda Kebaran ya Levantê li Ewropayê belav bûne. Lêbelê, vedîtinên serbixwe jî carinan tên teorîzekirin.
1966
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
1967
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Besre
Besre bajarekî li başûra Îraqê ye û paytexta Parêzgeha Besreyê ye. Ew li beravên Şetelerebê û 100 km ber devê wî çemî tala Kendava Fars dibe ye.
Gel
Bi nifûsa xweya 2.016.217 kes (1ê kanûna paşîn 2005) li Bexda şûnda û ber Mûsilê, bajarê duyem mezinî Îraqê ye. Ew bajariyên Besre nêzî bi tunî ereb in. Gelî xwe bi gelemperî misilman û nêzî ji sedan 90'î xwe şî ne.
Remezan Îsa
Berhemên wî yên çapkirî
Helvestvan Remezan Îsa di 15ê tîrmeha 2014an de li Swêdê çû ber dilovaniya xwedê.
Skagerrak
Li başûr Skagerrak, se Kattegat re (rojavaya Jütland) di Belta Mezin û biçûk re Skagerrak digêhê Derya Baltik.
Tréon
Tréon, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Kremmen
Kremmen, bajarekî navçeya (Landkreis) Oberhavelê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Kotol
Kotol, navê yek ji bajarên navçeya Xoyê ku dikeve Rojhilata Kurdistanê. Niştecihên bajar kurmanc in. Nivîskar û zimannasê kurd Bêhrûz Şocayî ji vî bajarî ye.
Rûbarya
Rûbarya (bi erebî navê wê kirine ar-Rihayba), gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Zimanên germanî
Zimanên germanî yek ji şaxên malbata zimanên hind û ewropî ye. Ew bi endamên xweyê 15 zimanan nêzî 500 mîlon zimanaxivên wek zikmakî, 700 milyonan jî wek zimanê duyem nav xwe de dihewirîne. Yek ji sedema herî girînga cihêbûna wan zimanan Guhêrîna Dengan a Pêşîn (bi almanî: Erste Lautverschiebung) e.
1973
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
1974
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Demurliyê
Demurliyê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Dêrikê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Disco Dancer (fîlm)
Fîlm li ser çîroka hunermendekî ciwan ê ku di kolanan Mumbaîyê jiyan dike, hatiye çêkirin. Fîlm bi stranên xwe yên di filmên Bollywoodê yên ji hêla Bappi Lahiri û ji hêla Anjaan û Faruk Kaiser ve hatî nivîsandin tê nasikirin û stranên bi navudeng ya "Jimmy Jimmy Jimmy Aaja" ji hêla Parvati Khan ve hatî ye, "I am a Disco Dancer" ku ji hêla Vijay Benedict ve hatî strandin, "Yaad Aa Raha Hai" ku ji hêla Bappi Lahiri ve hatî strandin û "Goro Ki Na Kaalo Ki" ku ji hêla Suresh Wadkar ve hatiye çêkirin.
Umpeau
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zimanên baltî
Zimanên baltî yek ji malbata zimanên hind û ewropî‎yê ku li dor deryaya Baltîk têne axaftin. Lê ewna ji hêlê hin kesan bi zimanên slavî ve di bin Zimanên baltî û slavî de tên dîtîn.
Çewirme, Tatos
Çewirme gundekî li bajarê Erzîromê ya navçeya Tatosê ye. Gund ji aliyê kesekî bi navê Xelîl Axa hate damêzrandin.
Mezinbûna lojistîkî
Hevkêşeya lojîstîkî ji hêla bîrkarîzanê belçîkî Pierre François Verhulst di sala 1838 de hatiye pêşve xistin û ji biriya vê hevkêşeya jêrîn ve tête dayîn:
Zimanê ûkraynî
Alfabeya ûkraynî
А а 	Б б 	В в 	Г г 	Ґ ґ 	Д д 	Е е 	Є є 	Ж ж 	З з 	И и І і	Ї ї	Й й	К к	Л л	М м	Н н	О о	П п	Р р	С с Т т	У у	Ф ф	Х х	Ц ц	Ч ч	Ш ш	Щ щ	Ь ь	Ю ю	Я я
Romûlûs û Remûs
Romulus li ser girê Monte Capitoline sengerekê ava dike û ew senger dibe parêzxana benî û kuştarên ji dadweriyê reviyane, demek diçe, Romulus dixwaze kevaniyan ji wan kesên ku li cem wî bûbûn penbar re bîne, radibe êrîşekê dibe ser  gelê Sabine (gelekî ku di Îtaliya navîn de dijiya û têkiliyên xwe ji nêzîk ve bi Romanan re hebûne) û jinên wan direvîne û dide wan kuştar û beniyan... Kiryara Romulus dibe sedema şerekî tund û dijwar di navbera wî û Sabinan de, lê li dawiyê herdu alî aşitiyê datînin, û Romulus dibe keyayê herdu gelan. Angorî efsanê Romulus hildikşe cem bavê xwe Mars û di civaka xwedawendan de dibe xwedawendê şer Quirinus.
Nâzım Hikmet Ran
Jiyan
Nazım Hikmet wek helbestvanekî şoreşger hate naskirin û 15 salan wek penaber derveyî welatê xwe dijiya. Bêguman ev penabertî tesîreke mezin li ser helbestên wî daniye. Ew 13 salan jî di zindanên Tirkiyeyê de maye.
Varize, Eure-et-Loir
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Îbrahim Rojhilat
Îbrahîm Rojhilat di sala 1969’an de, li dilê Serhed ê Bazîd ku li gûntara çiyayê Agirî ye ji dayîk bûye.
Teterow
Teterow bajarokekî navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lindenberg im Allgäu
Lindenberg im Allgäu bajarokekî navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
1945
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Glos-sur-Risle
Glos-sur-Risle, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Şêx Fexrê Adiyan
Her wusa, bi sadan helbest û qasîdeyên wî hena. Ji bilî wan jî, Şêx Faxrê Adîyanî, metnên di derbarê dîrokê û felsefê de jî nivîsandina. Her wusa bi nivskî cîrokên ku wî bidestê xwe nivîsandin jî hebûna.
Grünenbach
Grünenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Marco Polo
Di malbateke bazirgan ê dewlemend de ji dayîk bûye. Zaroktiya wî di keştiyan de derbasbûye, li Derya Reş û Derya Spî (Derya Navîn) geriyaye. Papa Gregorius IX. wî û bavê wî ji bo ragihandina nameyeka olî bo Kubîlay Xan peywirdar kiriye. Sedema vê peywirdariyê 17 salan li Asya dûr digere. Anatoliya, Mezopotamya, Çîn, Îran, Çiyayên Pamîr, Tîbet hwd seranser digere û dîtinên xwe dinivîsîne.
Kenan Evren
Pêşengê cûntayê
Evren bêhtirî bi cûntayê û pêşengiya xwe tê naskirin. Di nava sazûmaniya Tirkiyê de ji bera "Amerîkaparêz" de cihdigirt û bi plansaziya DYAyê, ji bo pêşîgirtina tirs û xetereya destdanîna çepgîran a desthilatê û kontrolkirina bipêşketina hêzên Kurdistanî di 12ê îlona 1980an de bi operasyoneke leşkerî dest dide ser sazûmaniya Tirkiyê. Parlamanê vedigire, partiyên polîtîk betaldike û serokwezîr û hemî rayedaran ji peywirdariyê dertîne. Seranser li Tirkiye û Kurdistanê operasyonên leşkerî lidardixe û sazûmaniya awarte îlandike.
Nordrhein-Westfalen
Nordrhein-Westfalen li bakur bi Saksonya Jêrîn, rojhilat Hessen û başûr jî bi Rheinland-Pfalz ve, li bakur jî bi Belçîka û Holendayê ve tê sînorkirin.
Science
Navenda kovarê li Washington D.C., (DYA) ye. Şaxekî wê li Cambridge (Brîtanya) jî heye. Gerînendeyê giştî yê weşanê niha Donald Kennedy ye.
Herzfeld
Herzfeld şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Dêwê Jorîn
Dêwê Jorîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
StarCraft
Starcraft di sala 1998an de lîstika komputerê ya herî zêde firotî bû, û jî Origin Awards'ên ji boy 'Best Strategy Computer Game' ('Lîstika Komputerê ya Stratejî ya Herî Baş') a vê salê birîye. Ji derketina Starcraft pêve, 9 mîlyon bêtir kopiyên Starcraft hatine firotin. Ev lîstik bi taybetî li Koreya Başûr bi nav û deng e, di vî welatî de lîstikvanên fermî beşdarî maçan dibin û tîm û lîstikvan di maç ên li televîzyonê weşandî de dikevin lecê.
Exta Jêrê
Exta Jêrê, gundekî girêdayî bajarê bakurê Kurdistanê Agirîyê ye.
Hergatz
Hergatz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Schneizlreuth
Schneizlreuth şaredariyeke navçeya (Landkreis) Berchtesgadener Land li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Belx
Belx, berî zayinê di sadsalên 6´min jî hebûya û bandûra wê pirr mazin bûya. Ji ber avîbûna wê ji herêma Xorasanê û ji herêma Hewramê bixwe jî bi aşîrî gelek kurdan goçî wir jî kiriya. Berê weke bajarekî kevn û bi nav û deng ê hereme Xorasanê jî bû. Ji herêma Hewramê aşîra ku Zerdeşt bixwe jî ku jê bû, hin destna wê goçî wîr kirina û ji ber vê yekê, navê wê bi navê Zerdeşt jî car bi car hatîya hildan. Zerdeşt bixwe Ji aşîreka kurd a dora hewramî bûya. Lê ji ber vê yekê, jê re "Zerdeştê belxî" jî hatîya gotin.
Kele
Cihê cografî û tixûbên navçeyê
Qela li nêzikî ava reş li ser riyê Semsûrê, bi 67 km duratî li rojhilatê-bakûr ê Dîlokê cihdigire. Navçe cîranê Bêsnî, Xelfetî û Bazarcixê ye. 530 m ji deryayê bilindtir e û rûbera wê jî 534 km² ye.
Grand-Camp, Eure
Grand-Camp, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Bremen (herêm)
Bajarê Serbixweyê Yekîtiyê Bremen bi 404 km² gorî rûerda xwe herêma Almanyayê herî biçûk e. Ew ji Bremen û Bremerhaven de pêk tê û bi tunî 664.000 nifûsa xwe he ye.
Sainte-Croix, Aveyron
Sainte-Croix, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Cih
Cih (bi înglîzî: Space) cîhana sê-bê sînor e ku tê de heb û bûyer bi helwest û rêweriya têkildar heye. [1]  Cihê fîzîkî bi gelemperî di sê dimeniyan de tête biderkevtin, her çend fîzîknasên nûjen bi gelemperî wê, digel demê re, bifikirin ku ew bibin parçeyek domdar a çar-dimensiyonî ya ku wekî spacetime tête zanîn. Têgihîna cihê cihê ji bo têgihiştina gerdûna laşî girîngiyek bingehîn tê hesibandin. Lêbelê, nakokî di navbera fîlozofan de berdewam e ka gelo ew bixwe entegre ye, pêwendiyek di navbera xwedan de ye, an jî beşek e ji çarçoweya têgehek e.
Andreas Gabalier
Kariyera wî
Gabalier piştî xwendina lîseya bazirganî (HAK) li Grazê dest bi xwendina hiqûqê kir. Gabalier serxwe stranên dinivîse û çêdike. Berhemên wî yên yekem li studyoyê hobiyêkî hatine tomarkirin. Di havîna 2008 de, Gabalier, wê demê hîn xwendekarek hiqûqê bû, du stranên xwe pêşkêşî ORF Landesstudio Steiermark kir.
Lorraine
Gel
Nifûsa Lorrainê nêzî 2,3 milyon kes e. Li başûr, navend û roavayên wê herêmê fransî dijîn. Li bakurên Lorrainê jî bi gelemperî elman dijîn.
Robin Kahnmeyer
Dûblajvanî (bijartî)
Justin Timberlake
Hoşeng Broka
Di sala 1994an de dîploma civaknasiyê li zanîngeha Şamê wergirtiye, berî ku di zivistana 1994an koçberî Almanyayê bibe. Niha li bajarê Bielefeld dimîne.
Craig Venter
Ew gelek xelat û payeyan werdigire. Herwekî gelek patentan jî. Di xebatên xwe de zêdetirî 1.000 cureyên jiyandarên nû keşf dike. Ji wan a herî girîng jî vedîtina Pîtoplanktonê ye.
Şerê Cîhanî yê Duyem
Sedemên şer
Sedemên Şerê Cîhanî yê Duyem têne nîqaş kirin, lê faktorên alîkar di nav wan de Şerê Îtalo-Etiyopyayê yê Duyem, Şerê Navxweyî yê Spanyayê, Şerê Sino-Japonî yê Duyem, pevçûnên sînorê Sovyet-Japonya, rabûna faşîzmê li Ewropayê û bilindbûna tansiyonên Ewropî ji Şerê Cîhanê yê Yekem ve. Bi gelemperî tê hesibandin ku Şerê Cîhanî yê Duyem di 1'ê îlona 1939an de, dema ku Almanyaya Nazî, di bin serokatiya Adolf Hitler de, Polonya dagir kir, dest pê kir. Înglistan û Fransayê di 3ê Îlonê de li dijî Almanyayê şer îlan kirin. Di bin Pakta Molotov-Ribbentrop a tebaxa 1939an de, Almanya û Yekîtiya Sovyetê Polonya parçe kiribûn û li seranserê Fînlenda, Estonya, Letonya, Lîtvanya û Romanya wek "qadên bandora xwe" destnîşan kiribûn. Ji dawiya 1939an heya destpêka 1941an, di nav rêzek kampanya û peymanan de, Almanya piraniya parzemîna Ewropa zeft kir an kontrol kir, û bi Îtalya û Japonya re (paşê bi welatên din re jî) hevalbendiya Axis ava kir. Piştî destpêkirina kampanyayên li Afrîkaya Bakur û Afrîkaya Rojhilat, û hilweşîna Fransa di nîvê sala 1940an de, şer di serî de di navbera hêzên Axa Ewropî û Împeratoriya Brîtanî de berdewam kir, digel şerê li Balkanan, Şerê hewayî yê Brîtanya, Blitz ya Keyaniya Yekbûyî, û Şerê Atlantîkê. Di 22ê hezîrana 1941an de, Almanya pêşengiya hêzên Axisa Ewropî kir da ku Yekîtiya Sovyetê dagir bike, lewma Eniya Rojhilat vekir, ya ku bû mezintirîn şanoya şer a bejahî di dîrokê de.
Qirxo
Qirxo, gundekî ser Dêrika Hemko ya Hesîçeyê ye.
Melayê Meşhûr
Her neteweyê gorî xwe pêkenokên xwe de navê wî bikaranîne. Îranî jê re dibêjin Nasredînî Tûsî, Ereb Molla Cuha, Tirk Nasredin Hoca hwd. Tê îdîakirin ku ev kesayetî ji Efxanistanê belavbûye û bi navê Mele Nesredîn mirovekî hebûye. Lê pisporên gelêrî viya napejirînin. Tirk di bin bandora ziman, çand û folklora gelên Îranî de jiyane û ev pêkenok ji wiha derbasî Tirkan bûne.
Bixwin lêxin an lêxin bixwin?
Melayê meşûr rojekê li sûka Amedê, li qesabxaneyekê dixwaze patereşka berxê bikire. Bihayê wê dipirse, zilam dibêje:
Peyk
Peyk cismên esmanî ne ku li gorî rêgeheke diyar li dora gerstêrk an peykên din digerin. Peykên xwezayî û yên çêkirî (satelît) hene. Peyka dinyayê ya xwezayî heyv e.
Bernitt
Bernitt şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Xelxal (navçe)
Xelxal yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xelxal e. Li 26 gundên vî bajarî kurdên kurmanc dijîn û niha çend gund zimanê wan tirkî bûye.
Sereyn (navçe)
Sereyn yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Sereyn e.
Endam (cudakirin)
Çend gotar sebaretî endam hene:
Kovser (navçe)
Kovser yek ji navçeyên parêzgeha Erdebîl ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Kovser e.
Hernán Cortés
Cortés di avakirina dagirkeriya Spanyayê li parzemînên Amerîkayê de roleke girîng leyîstiye. Bi deh milyonan mirovên herêmê hatine qirrkirin, hemî dewlemendiya wan hatine talankirin. Bi sed salan dagirkerî berdewam kiriye.
Rojnamegeriya kurdî
Rojnamegerî û mediyaya kurdî ya îroyîn
Piştî destpêka salên 2000î wekî hemî Cîhan, Kurdistan jî xwe guhert. Belê Kurdistan hin jî ne serbixwe ye, hin jî ne yekbuyîye. Lê gelê kurd li gel hemu şaşitî û xete yên xwe, niha asta geşepêdan de ye. Tevgera netewiya kurd hêdî hêdî fêrî xwe helsengandine dibe. Teknolojî di leha xalkê kurd de pêşdikeve. kurd nêzî hev dibe. Buyerake li Hewlêr an Qamişlo, Amed an jî Mehabad dikare kurdên hemû perçeyê rake ser piyan. Di vê tiştî de bandora herî mezin bi pêşketina teknolojî û livdarbuna hişmendiya neteweyî gelê Kurde. Jixwe ji ber ne serbixwe buyîna welatê Kurdan bi %100 rêkûpek bûyîna mediyaya kurd ne gengaze. Kêşeya zaravayan jî mîna berê ne mijareke ku di nava gelê kurd de bibe egera sar bûyînê. Tenê hin pirsgirêkên teknîkî derdixe holê. Bi bikaranîna yek elfebe dibe ku ev problem jî ji holê rabe. Êsta bi dehan rojname, bi dehan tv û radyo, bi sedan kovar, bi hezaran jî malper hene. Û heta niha ji dûhezarî(2000) zêdetir kovar, belawok û rojnameyên kurdî derketîye. Li Kurdistana Azad wekî GULAN, XAK, SERDEM, RESEN, DUHOK grubên medya jî mewcûde.
Donnay, Calvados
Donnay, komuneke li departmena Calvados a herêma îdarî ya Normandîyê ye ku herêmeke bakurê rojavayê Fransayê ye.
Avnîg
Avnîg an Avnîk navê gundekî dîrokî yê navçeya Parsîna Jorê ya Erzîromê ye. Kela Avnîgê serdestê vî gundê ye. Navberâ Erzîrom û Xinûsêye Gelheya vî ji romiyan û kêmî ji kurdan pêk tê.
Lascheid
Lascheid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Hetauda
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2015an hêjmara gelhe ya bajarê Hetauda 152,875 kes hatiye tomarkirin
Arbatan
Arbatan gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Şellmaş
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şellmaş 79 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 457 e.
Flörsheim am Main
Flörsheim am Main, bajarekî navçeya (Landkreis) Main-Taunus-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.
Adile Xanim
Bavê Adilê, Mihemed Begê Silêmanî, ji ezbeta wezirên mîrgeha kurd a Erdelanê bûye. Pistî bêhêzbûna mîrgehê û guherîna mîr bi waliyekî ve, bavê wê li Teheranê bicih dibe. Li vir jî malbata wê endamê civata pispor û torinên îranî ye. Hemdemê de li navîna Kurdistanê de du navendê hêzê hene; Şarîzûr û Erdelan. Li Şarîzûrê Osman Paşa ji begzadeyên êla Caf qeymeqam e. Adilê bi wî re dizewice.
Oryon (komstêr)
Oryon, an Termê Mêzîn an jî Termê Mezin komstêreke dikevê ser ekwatora ezmên û li tevahiya dinê xwiya dibe. Ew yek ji komstêrên herî zelal û balkêş a di ezmana şevê de ye. Navê wê ji navê nêçîrvanekî mîtolojiya yewnan, Orion, tê.
Nexweşiyên infeksiyonê
Nexweşiya infeksiyonê, wekî nexweşiyên vegirtinê û şaxek bijîşkiyê jî têne zanîn, ku pisporê teşhîsê, dermankirin û kontrolkirina nexweşiyên infeksiyonê ye. Pisporê nexweşiya infeksiyonê bi giranî bi infeksiyonên nexweşxaneyê an derketinên derveyî nexweşxaneyê re mijûl dibe.
Vegir
Pisporên nexweşiyên infeksiyonê dikarin li nexweşxaneyan û hem jî li klînîkan bixebitin.
Grîşayê Memê
Grîşayê Memê (28'ê adarê, 1948 Elegez), nivîskarekî kurd e.
Wasserburg am Bodensee
Wasserburg am Bodensee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lindau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
WLAN
WLAN (wireless local area network) teknolojiyeke ji bo afirandina torên nav komputeran bê kablo e.'''
Di Kompîtûren Sermase û Serlingde WLAN
Kompîturén Serling taybetîyén wireless kû li ser xwe amade dike bi saya wan li Tor a Cîhanî re Té girédan. Lé belé Kompîtûren Sermasede Gelek Caran Bi arîkarîya Qerteki Hundurde WLAN'é re té girédan.
Licê
Entax
Di derheqê Entaxê de du çavkaniyên dîrokî hene: Dîroka Kurdên Merwanî û Şerefname. Li gor dîroka Kurdên Merwanî di navbera salên 985-1086 an de paytextê Dewleta Merwanî Farqîn bûye û Entax jî sancaxa wê bûye. Entax ciyê havîngeh û seyrangeha serokê dewleta Merwniyan bûye. Padîşahên Merwaniyan li Entaxê qesr û qonaxên bedew lêkirine. Di mehên bihar û havînan de çûne li wir kêyf û seyranê, xwarine û vedixwarine, guhdariya saz û stranan kirine. Li govend, reqs û dîlanan temaşe kirine û carnan jî çûne nêçîrê. Mirov dikare bêje ku Entax havîngeh û evîngeha padîşayên Merwaniyan bûye. Nivîskarê pirtûka Dîroka Kurdên Merwanî Îbn el-Ezraq, 990 sal berî îro, li Entaxê behsa serpêhatiyeke padîşah û wezîrên Merwanî dike. Serpêhatî weha ye:
Dhangadhi
Dhangadhi, bajarekî welatê Nepalê ye û li herêma Sudurpashchim Pradesh cîh digire.
Weşanxaneya Pencinar
Pencinar, weşanxaneyek e ku pirtûkên ji zargotina kurdî ya bi devoka kurmancî derdixe. Kilasîkên kurdî yên ku hetanî 1923an bi alfabeya erebî hatine nivisandin, werdigerîne alfabeya latînî.
Hevsengiya germahiya cîhanê
Herikînên enerjiya cîhanê
Ligel veguheztinên mezin ên enerjiyê di navbera Cîhan Roj û Fezayê de ji ber ku bi tevahî, rêjeya wergirtina enerjiyê an windabûna enerjiyê hindik e, li Cîhanê germahiyek domdarî tê parastin. Erd bi germahiya atmosferîk û bejahiyê (ji bo dirêjahiya pêlên elektromagnetîk ên dirêjtir hatine guheztin) li fezayê bi qasî heman enerjiyê ku bi rêya însolasyona rojê distîne (hemû cûreyên radyasyonên elektromagnetîk) û carek din heman enerjiyê dişîne fezayê.
Analîza herikîna navxweyî
Di dawiyê de 65 yekîneyên (17 ji erdê û 48 ji atmosferê) wekî OLR têne dûr xistin. Ev bi qasî 65 yekîneyên (ASR) yên ku ji tavê têne hilanîn hevsengî dikin ku ji hêla Erdê ve enerjiyek net-sifir bê parastin.
Rola bandora serayê
Dema ku molekulên gaza serayê enerjiya înfrared a germahiyê distînin, germahiya wan bilind dibe. Piştre re ev gaz di her alî de li gorî zêdebûna rêjeya enerjiya infraredê germa zêde belav dike. Germaya ku ber bi jor ve radibe berdewam dike ku bi molekulên gaza serayê re rû bi rû dimîne; ev molekul di heman demê de şilaviyê jî dimije, germahiya wan bilind dibe û rêjeya germahiya zêde dibe, belav dike. Atmosfer bi bilindahiyê zirav dibe û bi qasî 5-6 kilometreyan, çiqas giraniya gazên serayê di atmosfera serdest be ew qas zirav dibe ku bi vî awayî germ dikare derkeve fezayê.
Rezervên hilanîna germê
Erd, qeşa û okyanûs bi atmosferê re pêkhateyên yên çalak ên pergala avhewayê ya Cîhanê ne. Ev xwedan girseyek û kapasîteya germê ya pir mezintir in û ji ber vê yekê xwedî bêhêziya termal in. Dema ku radyasyon rasterast tê kişandin yan jî germahiya rûxarê diguhere, enerjiya germê wekî germek kêm biherikin nav girseya mezin a van pêkhateyan, yan ji nav van girseyan bi pêvajoyên veguheztina germê ya ragihîn/konveksîyonê derdikeve. Veguherîna avê di navbera awayên wê yên hişk/sivik/dûkelş de jî wekî çavkaniyek an daqurtuk enerjiya potansiyel di forma germa dereng de tevdigere. Ev pêvajoyan bi şert û mercên rûxarê li hember hinek guhertinên bilez ên radyasyonê yên li atmosferê tampon dikin. Wekî encamek, cûdahiya rojê li hember şevê di germahiya rûxarê de kêm e. Di heman demê de, pergala avhewa ya Erdê bi tevahî bertekek dereng li hemberî guheztinên hevsengiya radyasyonê ya atmosferê nîşan dide.
Zêdetirî ji sedî 90 enerjiya zêde ya ku ji sala 1970an vir ve ji germbûna gerdûnî ya domdar li ser rûyê erdê kom bûye, li okyanûsê tê hilanîn. Nêzîkî ji sisêyan yek li kûrahiyên di binê 700 mêtreyî de belav bûye. Rêjeya giştî ya mezinbûnê jî di dehsalên dawî de zêde bûye, di sala 2020an de gihîştiye 500 TW (1 W/m²).
Analîzkirina rêjeya germkirin û sarbûnê
Hêzên avhewa tevlihev in ji ber ku ew dikarin bertekên rasterast û nerasterast ên ku xurt dikin (bersivdana erênî) yan jî qelskirina (bersivdana neyînî) hilberînin. Ev bi gelemperî bertekên germahiyê dişopînin. Meylên dûkela avê wekî bertekek erênî di derbarê guheztinên germahiyê de ji ber veguheztinên evaporasyonê û têkiliya Clausius-Clapeyron, dide. Mînak, windabûna qeşaya Arktîkê ji ber bilindbûna germahiyê herêmê kêmtir refleks dike ku rê li ber vegirtina enerjiyê mezintir û hêj rêjeyên helîna berfê zûtir dike û bi vî rengî bandorek erênî li ΔES dike. Bi hev re, bi meylên ku germbûn an sarbûna gerdûnî zêde dikin de ne.
Daykemar
Daykemar, dêlemar, pifa diyamar, bûkmar, balîfamar an marmaroka kesk (Lacerta trilineata), cureyekî marmaroka dîwaran e.
G Unit
Serkeftin
Serkeftinê mezin çêbû, wextê 50 Cent stranên Wanksta û In Da Club derxist. Ji ber ko wê grûpê wî bi nav û deng bû. Albûmê G Unit, Beg for Mercy, nêzîkî pênc milyon car hate firotin. Wê demê da endamekî G Unit, Tony Yayo di zindanê da bû. Ji ber ko wê ew bes di du stranan da bû; Groupie Love û I Smell Pussy.
Awistralya
Cîranên Awistralyayê Îndonêziya, Tîmora Rojhilat, Papûa Gîneya Nû, Giravên Salomon, Vanûatû, Nû Kaledonya û Nû Zelenda ne.
Hilbijartina Serokomariya Tirkiyê ya sala 2014an
Receb Teyib Erdogan, serokê AKPê û serokwezîrê sala 2003an, yê ku di hilbijartina giştî ya Tirkiyê ya sala 2002an de bi ser ketibû, bi %51,79 dengan bi dest xist. Sekreterê giştî yê berê yê Rêxistina Hevkariya Îslamî Ekmeleddîn Îhsanoglu ku wek namzedê hevbeş ê 13 partiyên opozîsyonê ku di nav wan de Partiya Gel a Komarî (CHP) û Partiya Tevgera Neteweparêz (MHP) bû, bi rêjeya 38,44% bû duyemîn. Hevserokê Giştî yê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) Selahattin Demirtaş ku 8 partiyên çep piştgirî girt, bi rêjeya 9,76% bû sêyemîn.
Harûn Reşîd
Di dema xwe de wî bi Çîn, Karlê Mezin re têkîlî kir.
Marduk
Lê divê ku mirov bibêje ku hatiye ser ziman ku Marduk, weke Wî melekê ku li dijî xwûdê rabûya yê ku piştre bi navê "şaytan" hatiye ser ziman bi navkirin. Bi vê yekê, piştre, navê wî jî, bi nexweşî hatiye ser ziman.
Di demê de, weke xwûdayê sereka "Enlîl jî tê û derdikeve li pêş. Enlîl, weke yê ku hemû hêzê dike destê xwe de diafirêne. Lê tê gotin ku Mardûk, piştre, ew hêzê wî kêm dibe. Piştre bi navê Baal tê ser ziman. Lê Baal, di demên piştî sûmerîyan de, heta ku tê deme Gûtî û mîtanîyan jî, wê navê wî bijî. Di deme Sumerîyan de, navê Tammûz derdikeve li pêş. Weke xwûdayakê şîvan û ku Lipît Îştar hêz wî dike. Di demekê, wê Tammûz, li ber Diclê, pirr mazin derkeve li pêş bi hêz û navê lipît Îştar re. Wê bandora wî pirr mezin bibe.
Saint-Hippolyte, Aveyron
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Reşt (navçe)
Reşt yek ji navçeyên parêzgeha Gîlan ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Reşt e.
Berpêbûniya zayendî
Vekolînên genetîk
Hershberger (2001) di vekolîna xwe de 8 vekolînên ku li ser cêwiyan hatiye çêkirin, berawird kiriye. Di nav 6 vekolîn de li gorî cêwiyên fraternal, ahengiyeke mezin di cêwiyên monozygotic de hatiye dîtin. Ev daneyan piştgirî didin bandora faktorên genetîk a li ser pêkhatina berpêbûniya zayendî.
Di vekolîneke de (li ser 894 heteroseksuel û 694 mêrên hevzayend hatiye çêkirin) pêwendiya kromozom nehatiye dîtin.
Saint-Igest
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Guhûşk
Sîstematîk
(Mesomora)
Şirnex (parêzgeh)
Demografî
Li herêma Botanê de gelek ol û tixm hene ji bilî Kurda, Fileh'en Suryanî, Nesturî ji dijîn gelek gunda Dêr'en Filaha heye û navenda Hezexê de gelek Fileh dijîn
Tiyatroya Avesta
Şanogeriya Avesta ji sala 2003'an ve
Bi lîstika Tu hem İshaq’î Hem Cemîl komek ciwanî, di sala 2003’an de grubek bi navê Teatra Avesta damezirandin. Avesta grubeke serbixwe ye û projeyên xwe ê cihêreng dixwaze têxe şanoya kurdî. Lîstika bi navê Rojnivîska Dînekî ceribandina yekem a grubê ye. Grubê lîstika Nîkolay Gogol ya bi nav û deng entegreyî şanoya kurdî kir. Armanca yekem ew bû ku Rojnivîska Dînekî têxin şanoya kurd. Teatra Avesta yekemîn kome ku lîstika Gogol ya bi nav û deng Rojnivîska Dînekî wergerandiye kurdî û dilîze. Piştre lîstika Azîz Nesîn a bi navê Tu Ne Gara Yî wergerande kurdî. Di gelek mihrîcanê çand-hûner û şanoyê ên navnetewî de derkete ser dikê. Araf ku jiyana Apê Musa vedibeje û Mirina Zimanekî hîn li ser dikê ye.
Mistefa Aydogan
Mistefa Aydogan nivîskarekî kurd e.
Saint-Izaire
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Itahari
Itahari bajarekî li Nepalê ye ku li Herêma Yekemîn (parêzgeha Yek) cih digire.
Gundikê Ezîmê
Gundikê Azimê, gundekî girêdayî navçeya Mêrdînê Kerboranê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mor Yakob
Mezinkirina dêrê
Mor Yakob di sala 313’an de oldaran dêr biçûk dîtiye û ji bo ku avahiya dêrê mezin bikin dest bi xebatan kiriye. Kongreya xirîstiyanan a yekemîn di sala 325’an de li Nikîa (Îznîk) hatiye lidarxistin. Epîskoposê Nisêbînê Mor Yakob û şagirtê wî û helbestvan Mor Efram beşdarî kongreyê bûne. Piştî ew ji kongreyê vegeriyane Nisêbînê, wan li tenişta dêrê hîmekî nû daniye. Di sala 326’an de dibistan hîn mezintir bûye û bi tevahî ketiye xizmetê. Sazkarê dibistana Dêra Mor Yakob, di sala 338’an de jiyana xwe ji dest daye û ew di bin perestgehê de hatiye veşartin.
Qaşqa bilax
Qaşqa bilax gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Mor Yakob
Zagonên dibistanê
Her wiha di zagoneke dibistanê de tê diyarkirin ku xwendekar an jî hîndekarên dibistanê ger pereyê wan zêde bin, nikarin pereyê xwe bi faîz bidin kesekî din. Faîz li dijî rêzika dibistanê ye. Di çarçoweya rêzika Dêra Mor Yakob de xwendekar, ji bilî rewşeke acîl, nikarin navberê bidin perwerdehiya xwe. Pêwîst e her xwendekar li odeya ku ji re hatiye terxankirin razê. Ji ber ku ode li gorî yek kesî hatine çêkirin. Xwendekarên ku sûc kirine, li gorî zagona dibistanê ji hêla rektorî û komîteyê ve sê caran tên hişyarkirin. Ger sûcên xwe dubare bikin, dê bên cezakirin.
Darandaş
Darandaş gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Nîskawê, Baskî kollese
Nîskawê, gundekî gundistana Baskî kollesea bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
2016
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Villemeux-sur-Eure
Villemeux-sur-Eure, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Utnapîştim
Utnapîştim, navê wî di destana Gilgamêş de tê ziman. Weke kalekî pîr û yê ku ji aliyê xwûdanan ve hatî hilbijartin tê dîtin û zanîn. Di destenaê de tê gotin ku Xwûdanan cihek ji wî re çêkirîya û kifşkirîya ku ew lê bijî û li wir nemir bê. Gilgamêş, wê dizanê û dike ku xwe bigihêne wir û wî.
Payam Niazmand
Karîyera navneteweyî
Di 8 Çirî 2020 de, Wî ji bo Tîmê Melli li dijî Uzbekistan yekem lîstîye.
Hacqueville
Hacqueville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Endulus (dewlet)
Di 711an de ereb û berberîyan ji Fasa îroj de ser tengava Cîbraltar re êrîşa keyaniya Vîzîgotan a di wê demê de nêvxwe de ceng kirin. Di serdariya Tariq bin Ziyad de artêşeke ji 500 mirovan de pêk dihatî keyî vîzîgotan bin xist.
Di 716an de Eyyub bû paşwerî Ebdulezîz û Kordoba kira paytexta Endulusê. Di 718an de Endulusiyan li nîvgiravê derva hin xakên li bakur rojavaya êdî bi tunî serwerî dajot.
Parêzgerên Endulusê demên pêşin xwe wek emîrî xelîfeyên Umeyeyên Şamê diditîn.Lê kênge di 755an de kargera Umeyayan ji aliya Ebasiyan ve hat valakirin, Ebdurehman I reviya Endulusê û li wir bi kêfxweşiye hat pergînîkirin û ji pê re jî xwe wek xelîfe da zanîn û Emîratiya Kordoba saz kir.
Çirçir
Çirçir gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hecî Zembûr
Amadekirin
Awîşenê tevlî xwarinê bikin, heya awîşen nermijî bûn, bikelînin û ji ser agir daynin. Sîrê bikutin. Ji ava xwarinê hinekê bigirin, bi wê mast ron bikin. Sîr û masta xwe berdin ser xwarinê û li binikên servîsê belav bikin.
Butwal
Butwal, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Pêncemîn (Province No 5) cîh digire.
Baskerrût
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Baskerrût 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 31 e.
Sêgoşeya pembe
Sêgoşeya pembe (bi almanî Rosa Winkel) yek ji nîşaneyên navdar û herî populer a çanda LGBTyan e û di serdema Şerê cîhanî yê duyem de Naziyan vê sembolê dabûn geyên li girtîgehê  ku ji ber hevzayendbûnê hatiye girtin. Di navbera 1933 û 1945an de 100.000 mêr ji ber şibha hevzayendîtiyê hatiye girtin û ji wan 50.000 bi rêya fermî hikm xwarine. Aliyên din mecbûr dabûn ku lezbiyenan jî sêgoşeya reş bi kincên xwe kin.
Kolostîko mastîko
Kolostîko mastîko, kolostîko bi mast navê kufteyeke pêjgeha kurd e. Pirranî li parêzgeha Semsûrê tê xwarin û ji wir belav bûye. Ev nav derbasê romî (tirkî) jî bûye, kirine Kolotiko Yogurtlu Turk Koftesi lê di zimanê romî de ti wateya xwe nîne û ev jî ne xwarineke romiyan e.
Amadekirin
Di nava rûn de pûjanê biqijilînin û berdin ser xwarinê. Êdî dikare were ser destexaneyê (sifre).
Saint-Juéry, Aveyron
Saint-Juéry, Aveyron, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Pehlan Mûsa Xemîs
malbat
Ew beşeke girîng ji malbata Melikşahî ne û bapîrê wan “Şah Mîr” e, piştî wî şazdeh nifş hene, yê dawî jî Şîh Mîr (Şah Mîr) yek ji mîrên serdema Sefevîyan e. Zarokên wan bi navên: Xemîs, Kazim Beg, Husên Beg, Neqî, Nezar Beg, Şeker Beg, Xwedadad, Rusgeh (Rustem Beg) û Melgeh bûn ku bi heman navan êl ava kirine û Xemîs bavê Pehlevan Mûsa bû mezinê birayan.
zarokên xemîs
Pehlevan Mûsa Xemîs Gorzdînwend : Ji malbatên Asadî, Daraxanî, Reşîdpûr, Kemrî, Rehgûnî, Pervas pêk tên. Feramerz Esedî serokê eşîra Melekşahîyan e û mîrê Piştkuhê jî ji vê malbatê ye. Ew li bajarê Melekşahî, bajarên Arkvaz, Îlam, Sine, Tehran û hejmareke zêde ji wan li Iraq, û Nîvgirava Skandînavya û Almanya dijîn.
Mîr Muhemmed
Hewldanên dewleteke serbixwe
Mîr Muhemmed dixwest ji bo dewleteke serbixe çi pêwîst be bike. Planên çêkirina zagonên dadwer ên bacgirtinê, vekirina bi sedan dibistan û medreseyên nû, xurtkirina têkiliyên mîran û heger gengaz be jî yekkirina mîrnişînên Kurdistanê, anîna teknîkên Ewropayê bo Kurdistanê ûêd amade dike.
Dek û dolavên osmaniyan û bikaranîna biratiya Îslamê
Osmanî ji bo serhildanê têk bibin ji şêx û mellayan alîkariyê dixwazin. Serî de Melle Hadî ku li seranser Mîrnişîniya Soran xwedî bandor bû, pirraniya şêx û melayên Başûrê Kurdistanê li dijî Mîr Muhemmed dikevin tevgerê. Di nava gel de wî reş dikin, heya bigire îdîa dikin ew kafir e jî. Şêx û melayên Mîrnîşîniya Soran di mizgeftan da waîzan didin ku "mirov nikare çek bikişîne xelîfeyê Îslamê". Xelîfetî di destê osmaniyan de bû û diviyabû osmanî li cîhana Îslamê serdest bin. Şêx û melayên wê demê heya bigire ji bo biçûkxistinê navê Mîr Muhemmed kiribûn "Kor Mamed". Mixabin Mîr Mihemed hêj jî di dîroka kurd û cîhanê de bi navê "Kor Mamed" tê binavkirin. Di viya de rola dîroka fermî ya kurd jî heye ku pirranî di bin bandora dîroka tirk de ye.
Şerê birakujiyê
Şêx û mela biserdikevin, baweriya gel bi serhildanê didin sistkirin. Yekîtiya mîrên kurd ku Mîr Mihemed qismen çêkiribû, tê xirabkirin. Lê osmanî û Îran nikarin serî bi Mîr Muhemmed re derînin.
Enkebût
Enkebût yek sûreyek ji Quran a Pîroz e. Li bjarê Mekkê wahî kirin û bi temamî 69. ayet e. Sûre navê xwe ji peyva di sûreya 41 emin girtiye. "Ankebût" di zimanê me da tê mana "pindepîr, pîrik". Sûre qala çend mijarên baweriyê wekî yekbûna Xwedê, pêxambertî û jiyana li dû mirinê dike. Çivrokên bi fêre yên Hz. Nûh, Îbrahîm, Lut û Şû’eyb yek ji mijarên sûreyê ne. Dûra bûyerên ku hatine li serê gellê Ad û Semûd jî di sûreyê da tên zimîn. Di dawiyê Xwedê bala mirovan dikşinî li ser jiyana Karûn û Haman, ku yên di dirokê da bi dewlemendiya xwe har û bitir bûn.
26ê sibatê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Rindalyan
Seydayê Rindalyan
Niştecihên gund bi zaraveyê kurmancî diaxivin û ji aliyê olî ve sunî ne. Bilindahiya axa gund ji rûyê avê 1.860 m ye. Şer û xizaniyê bandora xwe li Rindalyan jî daye, gelekan mecbûr mane bar bikin. Gelheya wê niha ji hezar kesan kêmtir e.
Direngava
Direngava, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Alî Haydar Konca
Alî Haydar Konca (jdb. 1ê sibata 1950an ) siyasetmedarekî kurd e ku di navbera 28ê tebax û 22ê îlona 2015an de di hikûmeta hilbijartinê ya demkî ya bi serokatiya Ahmet Davutoglu de wezîrê karên Yekîtiya Ewropayê û serokê Danûstandinan bû. Li navçeya Kocaeliyê ji hezîran heta mijdara 2015an endamê Partiya Demokratîk a Gelan (HDP) ye û wek karmendê berê yê dewletê û qeymeqam kar dikir.
Egil (kirmanckî)
Egil (tr. Eğil) yew qezay Amedê yo.
Tsung-Dao Lee
Xebat û girîngî
J. Robert Oppenheimer we wekî angaştvanê fîzîkê yê bêhempa yê dema xwe binavkir. Sala 1957 di 31 saliya xwe de bi tevî Chen-Ning Yang guncavê Xelata Nobel a fîzîkê hat dîtin.
Voise
Voise, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Hure, Gironde
Hure, Gironda, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a enstîtûyê
Tiştanok / mamik û hwd.
Rewanî
Berkelî (melzemeyê xwarinê)
Bo doşavê:
Ravek
Pijîn bidawî bû, rewaniyê di sêniyekê de kerî bikin, hêj germ e doşaviya sar hêdî hêdî bi ser de bikin. Sar bû, bi dilê xwe bi gûz, behîv ûêd bixemilînin, li binikên servîsê parve bikin.
Enstîtuya Kurdî ya Amedê
Xebata berhevkariya zargotinê û berhemên wêjeya klasîk a enstîtûyê
Encamên xebata atolyeyê:
Preischeid
Preischeid şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mehmet Emîn Hunik
Mehmet Emin Hunik jı Sêwrek gundê Haştaş dayik buye navê kod "ZAFER". Mehmet Emîn HUNİK yan jî bi navê gelê kurd dıbêjı "MEXEMEDO" di sala 1979'an de ket nava PKK û cihê xwe girt. Gellek cara dıkevı zindanan cara dawi sürgüna sêwrek dıbı nêzika salki sêwrek dıminı dura gurubakı terı LÜBNAN-BEKAA teviwan terı bekaa rojeki İSRAİL êrışa Qampawan dıkı ew u hevalê xu Qehremaniyeki nahatiyı diyın va bı İSRAİL va dıkevın şer u İSRAİL paşta vedıkşı hina ew şerrêwan bı hêla LÜBNAN niyan dê gotın dura bı aliyê serok apo va tên şandına herama Amed,RRiha,Mêrdîn, Batman,Eleziz.SEMSUR jı van deran gel şiyar kırın u keşva en ewul bu görevawan dura rojeki çun herama QEREJDAX lı wır xaineki  bı navê FETHİ wana gıliyê tsk dıkı<gora kı gundiyê DIMIRLİ dıbêjın heb dıkı nava xoarınêwan<dura  ew u hevalêwi CELALÖZALP KOD<SALMAN< dıkevın dest romi<tsk< gellek zext u zori şunda tsk wana dıbı gundê KALECİK<ÇERMİK< lıwır hınık gerilla va tên hemberê hev gorakı êkı dıbinın dıbêjın hevalê ZAFER radıbı ser xu u dıkirı<gazi dıkı< hevalênxunara dıbêjı me bıkujın vana  gellek zext u zorê bı me dıkın dura jı wır YÜZBAŞI  ki<tsk<radıbı u tıfengêxu bervı MEXEMEDO dıkı u ser  MEXEMEDO gulle dıbarinı lıwır şehit dıkeve dura hevalêwiyênkı  van tıştana dıbinın u cihê kı xu vedışşêrın derdıkevın u tsk va dıkevın şer 2 hevalêndınji lıwır şehit dıkeve hevalêxuyen kı şehit dıkevın <tevi wi 3 heval şehit dıkevı bı navê kod <ZAFER.ALİ.CABBAR.< lı AMED tevi kınc u sol tên veşartın jı ba me yani hevalênwiye tekoşinê ew hevaleki pır QEHREMAN bu jı şexsêwi em xemu şehida tên bir anin wi tışti em biranekın heval ZAFER nava PKK da êkı gerilla eğitimi ditıbu u bı çatışmakida şehidê en ewule DEM 27.04.1985
Şewçila (kirmanckî)
Kovara Şewçila de zafane sey şîîre, hîkaye, roportaj, meqale û krîtîkê edebî-hunerî ca gênê. Hetanî serra 2013î 8 hûmarê kovare vejîyay.
Machu Picchu
Li ser Çiyayên Andê di bilindiya 2.360 m de hatiye çêkirin. Li deşta Urubamba ye û 88 km dûraniya bajarê Cusco de ye. Navê bajêr ê orîgînal nayê zanîn. Piştî hatiye vedîtin, navê lûtkeyek Andê lêdikin. Tê texmînkirin ku di salên 1400'î de hatiye avakirin. Ji ber ku di cihekê asê de ye, dagirkerên spanyolî û çermespiyên din nekarîbûne bibînin û xerabikin.
Saint-Laurent-d'Olt
Saint-Laurent-d'Olt, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Şêrwan Mezin
Şêrwan Mezin, Şêrwan Mazin, navenda nahiye Mizûrî Bala (Başûrê Kurdistanê) ye. Ev bajarok li devera Barzan û ser bi şehristana Mêrgesorê li parêzgeha Hevlêrê ye. Nahiye Şêrwan Mezin ji sala 1890 hate sazkirin bi navê berêveberya nahiye Mizûrî Bala, ku navendiya wê li Şêrwan Mezin bû.
Bellenberg
Bellenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Vince McMahon
McMahon di 17ê Hezîrana 2022-an de wekî CEO û serokê WWE îstifa kir ku li benda encamdana lêpirsînek navxweyî ye û keça wî Stephanie McMahon şûna wî girt. . Di 22ê Tîrmeha 2022-an de, McMahon teqawidbûna xwe ji WWE ragihand.
Pavel Çerenkov
Pavel Alekseyevîç Çerenkov (bi rûsî: Павел Алексеевич Черенков) (jdb. li Novaya Çîgla; m.  li Moskow) fîzîknasekî navdar ê Rûs bû.
Kurd 1
Birêveberî
Şêwirmend :
Frekans
Eurobird 9
Kongreya Demokratîk a Gelan
Kongre dij-kapîtalîst e û di 15ê cotmeha 2011an de hate avakirin û gelek konferans û kongreyên fermî li dar dixe. Kongreyê di sala 2012an de Partiya Demokratîk a Gelan (PDG) ava kir, ya ku baskê wê yê siyasî ye. Yekitiyeke bi heman rengî ya komên çep, Tevgera Hezîranê ya Yekbûyî, di sala 2014an de hat avakirin.
Gurz
Gurz ne tompiz e
Tompiz çekeke bêhtir kevn e lê ne bi qasî gurzê praktîk û kêrbar e. Di artêşan birêkûpêk ti carê nehatine bikaranîn. Di demên antîk de gelek bikêr bûne. Gurz ji dar an lajwerdê ne, darkotekên mezin in. Bo bandora wan zêdetir be, mix an bizmar jî pê ve hatine kirin.
Astuyî
Astuyî, gundekî bi ser navçeya Mêrgesorê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Léons
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Zebûr
Zebûra Dawid
Ez ji xerabiyê natirsim, çimkî tu bi min re yî.
Qencî û kerem wê hevaltiya min bikin
Faktora rîskê
Nimûne
Rîska kesên mirîşkê dixwin: 22/74=0,297 Rîska kesên mirîşkê naxwin:2/35=0,057
Mîrzayê dilşad (çîrok)
Wergera kurdî
Çîrok bi sernavê Prensê dilşad ji aliyê wergêr Evdilayê Dewrêş ve ji îngilîzî ji bo kurdî hatiye wergerandin. Di sala 2015an de jî çîrok bi sernavê Prensê bextewar ji aliyê Samî Hêzil ve hat bi kurdî wergerandin.
Saint-Martin-de-Lenne
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Clinton Davisson
Jînenîgarî
Piştî bidawîkirina dibistana bilind, sala 1902î de li zanîngeha Şîkago dest bi perwerdeya matematîk û fîzîkê dike. Salekê şûnde ji ber sedemên aborî bicih ve dîhêle. Li Bloomingtonê di fîrmayeke telefonê de dixebite. Ji ber ku nasên wî yê fizîknas hebûn û bala wê li ser fîzîkê bû, dîsa vedigere xwendinê. Li gelek zanîngehan dixwîne û dersê dide.
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen an jî bi kurtî, Roald Amundsen (1872-1928), deryavan û kaşîfê navdar ê norwêcî ye. Yekemîn mirovê ku Seholbenda başûrê dîtiye ye.
Ymonville
Ymonville, komuneke departementa Eure-et-Loir ya li bakurê Fransayê ye.
Indianapolis
Dîrok
Indianapolis li ser daxwaziya federedewlet Indiana di sala 1821an de hat damezrandin.
Kellmünz
Kellmünz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Freising
Freising, bajarekî navçeya (Landkreis) Freisingê li herêma Bavyeraya Almanyayê ye.
Damu
Damu yezdanê sumerî yê şînatî û vejînê ye. Ew, dike ku bi dema tişta ku çû dîsa were. Dewrûdayimê bi demê re dide kirin û zagona wê ya tê gotin diparêze. Ew, ahengê di nava mirin û jiyanê de çêdike. Bi mirinê çûyin û bi jiyanê hatinê rast dike.
Welat, Dîlok
Ol û Civak
Nêzîkî temamiya gelheya taxê Xenefî misilman e. Piraniya xelkê taxê kurdên Pîrsûsê ne.
Humbaba
Di destana Gilgamêş de jî navê wî di buhurê û tê gotin ku Di dema ku di rêwîtîyê de Enkîdû, wî dikujê. Îştar, ji ber ku Gilgamêş û Enkîdû ew kuştîya gayê bavê xwe yê ku qiloç mazin di şêne bi ser wan de ku tola wî ji wan hilde. Piştî kuştina wan, hemû beleyên ku di rê de têne serê Gilgamêş û mirina Enkîdû jî, ji wê tê zanîn.
Isaac Newton
Newton zanyarekî zîrek, afirandêr û bikêr bûye. Bi keşf û xebatên xwe di warê zanyariyê de şoreşek pêk aniye.
Walkendorf
Walkendorf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Lev Landau
Jiyan û xebat
Di 7ê kanûna paşîn a sala 1962 di qezaya otomobîlê de giran birîndar dibe. 6 sal di terapiyê de dimîne û 1ê nîsana sala 1968 jiyana xwe jidest dide.
Pêjgeha albanî
Dema Osmanî tên herêmê, bandoreke mezin lê jiyana wan dikin. Xwarin, vexwarinên wan dikevin bin bandora yên erebî, farsî û romî (tirkî). Xwarinên Anatoliyayê li Albanyayê jî serdest dibin.
Li ser destexaneyê
Beriya xwarin destpê bike Ju bëftë mirë! (alb. bo Noşîcan be!, heger mirov peyv bi peyv wergerîne: Divê baş bi devê we be!) dibêjin, û bi hev re wiha bersivê didin Faleminderit, edhe ju gjithashtu! (wergera peyv bi peyv: Sipas, ji we re jî wisa be!). Gorî dab û nêrîtan divê xwediyê malê (mêr) gelek caran bipirse ka mêvan dixwaze hêj jî bixwe, yan dixwaze tiştekê din bixwe. Dema xwarin bidawî bû xwediyê malê dîsa dipirse: A je ngopur? (werger: Têr bûyî/Te têr xwar?).
Çeltûk
Çeltûk gundekî girêdayî bajarê Mêrdînê ye.
Cewzat
Cewzat gundekî ser bajarê Mêrdînê ye.
Dîrok
Navê Cewzat ji pirbûna gwîzê wê yê berê tê; berê darê gwîza lê pir bûn.
Farqîn (kirmanckî)
Farqîn, Silîvan (tr. Silvan) yew qezey Amedê yo. Nifûs 117.528 o û erda xo 1.379 km² yo. Qezay zaf kemn o û Kela Zembilfiroş li îta di yo.
Basse-Normandie
Dîrok
Basse-Normandie ew dera ko di 6ê hezîranê 1944an de dewletên hevalbend bi daxistina hewa daketî bû seylaxên wek Omaha Utah, Gold, Juno û Sword û pê re Almanyaya Nazî ji Fransa û Ewropayê der xisti bû.
Hezro (kirmanckî)
Hezro (tr.Hazro) yew qezay Amedê yo. Erda xo 419km², berzînê xo 1.030 m yo. 24 dewê xo estê. Di serî 1954'îd beno qezay.
Kulya
Kulya, anku Kulyan (bi romì: Çardaklı) gundekî girêdayî navçe Silopî ya ser bi Şirnexê ve ye.
Badem
Badem şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bitburg-Prümê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mianhada, saranghanda (rêzefîlm)
Mianhada, saranghanda, navê wî ya orjînal 미안하다 사랑한다, bi kurdî, Li min bibore, ez ji te hez dikim, rêzefîlmeke koreyî ye ko 16 beşan pêk tê. Di kanala koreyî KBS2 de hatiye weşandin. Di televizyona KBS2 de ji 8 çiriya paşîn 2004ê heta 28 kanûna pêşîn 2004ê hatiye nîşandan.
Golzar, Merend
Golzar gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Roggenburg, Bavyera
Roggenburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Neu-Ulm li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Klein Upahl
Klein Upahl şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rostock li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kofî
Kofî beşek ji wergirtina jina kurd e. Kofî ji textikekî tenik ku jê re “elbik” tê gotin çêbûye û di nava wê de jî qedîfeyekî mîna kum heye, temeziyên rengî –bi hindikî heft temezî- bi hawayê honandina keziyan lê têne pêçan. Herweha li hawîdorê kofiyê pelikên nîvzêrk jî pê ve têne daleqandin. Li gor qeda malbatê, bi hin kofiyan ve 24, bi hinan ve kêmtir nîvzêrk hene.
Li ser kofiyê gelek stranên folklorî jî hatine gotin. Yek ji wan jî, jinek dema dil ketiye Emînê Ehmed, li serê weha gotiye:
Azraoglu
Azraoglu, gundekî paytexta Kurdistanê Amedê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Sindollan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sindollan 17 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 78 e.
Qaltax
Qaltax, gundekî navçe Haymanaya ser bi Enqereyê ve ye. Ev gund yek ji gundên kurdên Anatoliyaya Navîn e.
Alfred Kastler
Jiyan û girîngî
Ji sala 1964 ve endamê Akademiya Zanistiyê ya Fransî (Académie des sciences) e. Endamê heman akademî ya Belgiyayê ye jî. Sala 1965 xelata zêrîn a CNRSê digire.
Gîngîra
Gîngîra, bi navên Gingiri, Gurgiru, Egengir jî tê naskirin. Gîngîra, tê wate "mê"tîyê jî. Gîngîra, tê wate ya jin ya ku serî li Îştar dixe jî. Her bajerek, gîngîra wê heya.
Gîngînî, "Davkî" û "davkîna" jî ji Erûdû berga erûdî dikin.
Prognoz (psîkolojî)
Prognoz bi teşhîsa têkildar û faktorên cûda yên din ve girêdayî (hevalîtî, lihevhatin, şert û mercên jiyana civakî ye.)
J. Hans D. Jensen
Jiyan
Hans Jensen di 25ê hezîrana sala 1907 wekî sêyemîn zarokê baxçevan Karl Friedrich Jensen û hevjîna wî Helene Auguste Adolphine (keçiktiyê Ohm) hatiye jiyanê. Ji sala 1926 pê ve li Zanîngeha Hamburg Universität Hamburg û zanîngeha Albert-Ludwigs-Universität li Freiburg a Breisgau fîzîk, matematîk, kîmyaya fîzîkal û fîlozofî xwendiye. Piştî doktoriya xwe ya di warê fîzîkê de, wekî asîstan (li Hamburgê) dimîne. Sala 1937 dibe doçent û sala 1941 li zanîngeha bi navê Technischen Hochschule Hannover payeya profesoriyê werdigire.
Çiçika
Çiçika, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Topalî
Topalî (bi tirkî : Topallı) Gundê Topalî gundeki kevn ê. Di 1750-1800'an de ji Hezro/Amed ê heta ku Sêwreg/Riha bêtire Albistan/Gurgum hatiye ava kirin. Eslê xwe Kurd û Şafîi ne. Hinek ji Hanefî û Elewî hene. Eşîr ku Berazî/Alxasî.
Gunara
Gunara, xwûdayekî sumerî ya, di tefsîran de ew weke hevsera Nininsîna û bavê Damuzî ku bi navê "Damu" jî tê zanîn û tefisra tê kirin.
Emîrabad, Merend
Emîrabad gundekî ser bi navenda bajarê Merend li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Ejdehayê strîdar
Şayes
Ejdehayê strîdar mezin dibe heta dirêjiya 20 cm (8.0 in) û jiyana wî heta 20 salî dirêj dike. Ejdehayê strîdar dikane di sê rengên hawidora wî biguherîne wek rengê axê çolê. Rengê wî ji vekrî di seqa germ ta tarî di seqa sar de diguhere. Ejdehayê mê ji nêr mestir e.
Emeş
Emeş, yezdanekî şînahiyê yê sumerî ye. Enlîl berpirsiyariya li ser erdê ya dar, zevî, keriyê mihan û rewşa koxan daye wî. "Ew, bi dewlemendiya cîhanê, havînê dide buhurandin."
Zinzin
Zinzin, gundekî girêdayî navçeya Amedê Farqînê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Çobana Reco
Çobana Reco, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.