cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Selcûqî
Dîrok
Ji pê sedsala 11an li Anatoliya selcûqiya Anatolya bi paytexta Qonye (demekî, Iconum) hat sazkirin re, li Sûrî jî selcûqî bûn çend paran mirnişiyan. Ew mirnişiyên li Sûrî ji pê re ji aliya zengiyan di sedsala 12'an de hat yekkirin û li şûnê eyûbiyan hat sazandin.
Kurdistan Airlines
Dîrok
Ji sala 2010an pê ve, balafirgeh tune bû û ji ber vê yekê niha neçalak e.
Brametot
Brametot, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Brauweiler, Rheinland-Pfalz
Brauweiler şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Gerzen
Gerzen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Ta (biyolojî)
Ta (bi îngilîzî fever ), bersîvdanek bergiriya giştî ye.
Siviketa
Dema ta tê mirov, hîpotalamus hewl dide laş hê germtir bike, lûleyên xwînê girj dike û teng dike. Mûlûleyên xwînê ji rûyê çerm, ber bi jêrê çerm ve dikişîne ko germahiya laş bi xwînê belavê hawirdor nebe. Ji ber vî sedemê çerm û rûyê mirovên ta hatî, çilmisî û zerokî dibe. Her wisa dema ta tê, hîpotalamus masûlkeyan han dike ko biricifin. Masûlke bi ricifînê germahiya hawîrdorê zêde dikin. Her ko pileya germiya laşê nexweş bilind bibe jî, ji mîrovên nexweş wetrê ew dicemidin, loma diricifin û dixwazin xwe hê pirtir germ bikin.Germayhiya laşê mirov gav bi gav zêde dibe û digihîje derdora 38-39 oC ye. Ev germahî ji bo siviketa, xala berteng e. Ji vî xalê şunda hîpotalamus hewla sarkirina laş dide destpêkirine. Hîpotalamus bi navbeynkariya sîstema demarî ya sîmpasawî lûleyen xwînê fireh dike, loma hê piritir xwîn diherike navbera şaneyên çermê. Mûlûleyen xwînê ber bi rûyê çerm ve bilind dibin, ev rewş rengê çermê çilmisî û zerokîyê diguherîne, bi taybetî rengê çermê rûyê mirov sor dibe. Ji ber ko herika xwîna bin çerm zêde dibe û mûlûleyen xwînê nezikê rûyê çerm dibin, tîna laş belavê derûdor dibe, pileya germahiya laş dadikeve. Di heman demê de hîpotalamus rijênên xwêdanê han dike. Bi derdena xwêdanê, ji rûyê çerm şileya xwêdanê dûkel dibe, bi dûkelbûna xwêdanê, hê pirtir tîn ji laşê mirov belavê hawirdor dibe. Bi vî awayê pileya geramhiya laş dadikeve asta asayî.
Qomtepe, Şeboster
Qomtepe, gundekî ser bi navenda bajarê Şeboster li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
2012
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Bréauté
Bréauté, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Celika
Celika, Celikan, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Birca Eiffel
Birca Eiffel, carina jî Birca Eyfelê, birca ji hesin di cîhanê de mîna sembola Parîsê tê nasîn. Navê xwe ji muhendîsê ku ew çêkiriye Alexandre Gustave Eiffel digire. Birca Eiffel her sal ji aliyê nêzîkî 6 milyon tûrîstî ve tê ziyaretkirin. Birca Eiffel di navbera salên 1887 û 1889an de ji aliyê fîrmaya Gustave Eiffel ve, ji bona pîrozbahiya 100emîn salvegera Şoreşa Fransî hatiye çêkirin.
Homofobî
Peyvnasî
Bêjeya homofobî cara ewil di 1969an de li gotareke kovara Timeê hat bikaranîn. Bi têkiliya homoseksuelê ji homos (mîna hev)a Yewnanî û bêjeya phobos (tirs) hatiye berhemandin. Caran peyva homo- (wek hev) ya Yewnanî û peyva Homo (mirov) ya Latînî tê tevdan.
Heteroseksîzm û homofobî
Di heman demê de têgînên lezfobî û bîfobî jî hene. Cinayetên ku ji ber vê tevgeran tên kirin, bi gelemperî bi têgînên cinayeta nefretê û zorkeriya [li dijî] hevzayendan tê nav lê kirin.
Di nav ferdên hevzayendan de xwekûjî
Ji ber hawireke êrîşker û lomeker, bedkariyê fizîkî û bidevkî, redkirina ji alîyê malbat û mirovên din û tecrît/tenêbûnê, rêjeya îhtimala xwekuştin, bendebûna narkotîkê, li dibîstanan xwe li nav pirsgirêkan dîtin û tenêbûna ciwanên gey û lezbiyen mezitirin e. Rêjeya xwekûjiya girêdayî homofobî jî piranî li nav hevzayendên ciwan de gelek bilind e. Li gorî pirsnameya ku li Brîtanyayê ji aliyê komela mafên hevzayendan, Stonewallê hatiye lidarxistin, ji % 17ya hevzayendên ciwan gef lê hatiye xwarin û ji % 12ya wan îstismara zayendî dîtine. Li gorî vekolînin, li Îrlendayê yek ji sê hevzayendên ciwan ketine keda xwekuştinê; li Skoçyayê nîvê hevzayendên di navbera temenê 15 û 26, xwekûştinê fikirîne; li Fransayê ji % 27ê hevzayendên mêr ên temenê wan li binî 20ê ne û li Îtalyayê ji % 13ê hevzayendan ketine keda xwekûştinê. Li Belçîkayê rêjeya rîska xwekuştinê ya hevzayendên di navbera temenê 15 û 20ê, li gorî kesên din pênç car mezintir in.
Li gorî vekolîneke di sala 2007an de hatiye lidarxistin, ji % 30yê hevzayendan di dawiya 12 mehê de herî kêm carekî xeber xwarîne, gef lê hatiye xwarin an jî bûye qurbana êrîşeke. [202]
Hin welat di dibîstanan de li dijî homofobiyê xebatan lidardixin. Wekî mînak, Li Spanyayê koma bi navê DecideT ku komeke mafên LGBT ye, ji bo ku astengî li zilm û zordariyê bike, broşureke weşandiye.
Saint-Rémy-Blanzy
Saint-Rémy-Blanzy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Heptan
Îsomêrên Heptan
Neh îsomêrên Heptan hene:
Robar
Serûkaniya ava robaran
Serûkaniya ava robaran gelek berfireh e. Kanî, hilyana befra keviyan an jî gelek bi sanahî hema ava baranê û nixteyên dî bit.
Okyanûsa Arktîk
Sînorên Okyanûsa Arktîk
Sînorên Arktîk bi Alaska(Dewletên Yekbûyî yên Emerîkayê), Keneda, Gronland (Danimarka), Îslanda, Norwêc û Rûsyayê re heye.
Deryayên li dor
Gronland û Skandinavya Okyanûsa Arktîk li Derya Ewropayê Bakur, li Okyanûsa Atlantîk  vediqetîne. Li Tengava Bêrîng jî Alaska û Sîbîrya Rojhelat Okyanûsa Arktîk li Derya Bêrîng, ango li Okyanûsa Mezin vediqetîne. Deryayê dinê li dor ewna ne Derya Beaufort, Derya Gronlandê, Derya Bakur (hinek li ser Okyanûsa Atlantîk jî dihejmerin), Derya Barents, Derya Karayê, Derya Laptev, Derya Sîbîryaya Rojhelat û Derya Çukçî.
Dewlet
Etîmolojî
Dewlet ji peyva erebî ya  tê û maneya xwe: desthilat û serwerî ye.
Grøningen
Grøningen, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye.
Şûrbanokî
Bingeha vê şûrê pirr kevn e. Egîptiyan (misir) jê re kepeş gotine. Li Mezopotamyayê derhatiye. Hin cureyên wê li ser milan dihatine girêdan. Îro jî banokî li milê tê daleqîn. Di artêşên birêkûpêk ên împeratoriyan de kêm hatine bikaranîn. Li Ewropayê di bedqestiyan de (suîqest) bo pekîna kiloxa dijber, gelek hatine bikaranîn.
Çiyayên Kantabrî
Erdnîgarî
Çiyayên Kantabrî li paralelî deryayê li aliyên rojhilat û rojava ve û heta bihureka Leitariegosê, di navbera Leon û Galîsyayê de dirêj dibe. Sînorê rojava yê çiyayê, bi geliyê çemê Minho, ji aliyê Sila Jêrîn a ku di nav Minho re diherike û ji aliyê çemê Cabrera ve hatiye bidawîkirin. Bi giştî, çiyayên Kantabrî ji bo berhevdanên xwe yên tevlihev balkêş in. Lê hema hema li her derê û bi taybetî li rojhilat du cûreyên sereke ji hev cuda ne. Rêzek, an jî rêzeya menzîlê, sînorê deryayê ji nêz ve dişopîne; a din, ku bilindtir e. Sînorê bakur ê qada mezin a Kastîlya û Leonê ava dike û hinek caran wekî berdewama çiyayên Pîrenê tê dîtin. Di hinek deveran de qeraxa peravê ji behrê pir bilind dibe û li her deverê bi wî qasî daketin hene. Ji ber van daketinan çemên ku ber bi deryayê ve diherikin hemî kurt û bilez in.
Şehmaran (ajal)
Pêşangeh
<Gallery> Wêne:HouseCentipedeCloseup.jpg|Serê Scutigera coleoptrata Wêne:Scolopendra fg01.JPG|Scolopendra cingulata Wêne:Tachypodoiulus niger 1.jpg|Tachypodoiulus niger Wêne:Pauropus huxleyi.jpg|Pauropus huyxleyi Wêne:Scutigerella immaculata male.jpg|Scutigerella immaculata </Gallery>
Lîsteya gundên Şinoyê
Navên gundên Şino bi rêza alfabê:
Şûrsingo
Şûrsingo, mertalşikên (herwiha zirx jî) şûrekî navdar ê artêşên bipergal bû. Ji serdama 14em heya 18em li Ewropayê pirr hatiye bikaranîn.
Bretteville-Saint-Laurent
Bretteville-Saint-Laurent, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Beire-le-Châtel
Beire-le-Châtel, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Nûray Şahîn
Jiyana wê
Nûray Şahîn li Berlînê li Akademiya Fîlm û Televîzyonê ya Almanyayê (dffb) derhêneriya sînemayê xwendiye. Pisporiya wê derhênerî û senaryo in, lê carinan li ber kamerayê jî wek lîstikvan dixebite.
Nihêl
Devera Nihêlê dikevîte rojhelatê Amêdiyê û ji çendîn gundan pêk dihêt, her çende piraniya van gundan îro kavil in û ta niha ji ber çendîn egeran nehatine avakirin, belê çendîn ji van gundan avedanin û xelkek tê de dijî. Ev devere di keve navbera çend hûzeka, li rojhelatê deverê deşta Zê ye û li rojavayê ve dikeve aliyê bajêrê ciwan Amedî yê, û li bakur Nêrwe û li başûrê deverê dikeve devera Berêgarê. Hijmara gundên devera Nihêlê bi 42 gundan pêk dihêt.
Hanûka
Hanûka heşt şev û rojan diajo û li gorî salnameya îbranî di 25ê Kislevê de dest pê dike. Li gorî salnameya gregorî di navbera dawiya çiriya paşîn û dawiya kanûna paşîn de tê pîrozkirin. Festîval bi pêxistina mûmên li ser mûmdankekê tê pîroz kirin, ku bi gelemperî jê re menora an hanukkiya tê gotin. Menora ji neh şaxan pêk tê û li ser her yekê mûmek tê danîn. Şaxa navendî bi gelemperî ji yên din bilindtir an xwartir e û mûma wê ji bo ronîkirina heşt mûmên din tê bikaranîn. Ji vê mûmê re şemaş tê gotin. Her şev mûmeke din bi alîkariya şemaşê tê pêxistin heya ku di şeva dawî ya cejnê de agirê her heşt mûman bi hev re dişewitin. Ji bo pîrozbahiyê stranên Hanûka tên xwendin, lîstika dreidel tê lîstin û xwarinên latkes û sufganiyot têne amadekirin. Ji salên 1970î vir ve, tevgera navneteweyî ya Cabad Haşdî li gelek welatan menorayeke mezin li cîhên giştî ronî dikin.
Zengila Zoma
Zengila Zoma, gulderxûn an jî gulnexûn an jî şilêr be kurdî soranî/navendî (Fritillaria imperialis) cureyekî riwekên famîleya pîvaz, pîvok û sosinan (bi latînî: Liliaceae) e.
Erebistana Siûdî
Dîrok
Hêj Şerê Cîhanî yê Yekem, di navbera Împeratoriya Osmanî û dewletên Ewropî de dewam dike, Şerîfê Mekeyê Huseyîn li dijî Osmaniyan derhildanên dide dest pê kirin û Hîcazê dixe bin kontrola xwe û xwe wekî Kralê Hîcazê dide nasîn. Lê li nava Erebîstanê hikûmraniya Siûdiyan jî her berfirehtir dibû. Ebdulezîz Hîcaz û Mekeyê dixe bin kontrola xwe û dewletê 1953yê rêvedibe.
Kamberland Dihokî
Têkiliya Kamberland û Asûriyan
Her çend (Cumberland) pêwendiyek pratîkî bi Aşûriyan re çênekir, lê ew di derheqê wan de - bi gotarên xwe - bêtir dizane ji yên ku ew bi doza wan re mijûl bûn, û bi wan re di têkiliyê de bûn. Hukûmeta Iraqiraqî ew kir, ku lawazî û armancên wî, amûrek dîk, û nezanek dît ku zirarê bide navûdengê Amerîka li wan deverên cîhanê. About di derheqê vê yekê de, ew neçar bû ku spasiya dilsoziya hevalê xwe yê nêz, Major (Wilson), serwerê siyasî yê Brîtanî li ser Britishraqê bike.
Kuştina mîsyoner (Cumberland)kamberland
Jina Cumberland (Harriet Cumberland) diyar kir ku pêvajoya belavkirina pirtûkan bi rengek mezin pêşî li kuştinê girt. (Sêşem), û rojên paşîn, dema ku gelek hejmarên Incîl û pirtûkên pîroz li gundan û li Dihokê bi xwe hatin firotin. Di wan rojan de (Cumberland) ne çalak bû, ji ber ku ne hatibû destûrdayîn, di mehên berê de, rêwîtiyên mîsyoneran li gundan bike. Dohuk bi taybetî baş bû, û hestek zelal a pozîtîfbûnê bû. Birêz Glissner (serokê qereqola Mîsyona Yekbûyî ya Kerkûkê) dersek berbiçav dabû, ji ber vê yekê wî daxwaz kir ku ew li salona rûniştinê ya Cumberland House, ku bi guhdarên eşkere eleqedar qelebalix bû, were şandin Roja Fridaynê berî 6/12/1938 Mîladî (ango 6/10/1938 MZ) melayan (alimên olî li Dihok) gelek pirtûkên ku mirovan kirî berhev kirin û ji bo şewitandina wan şahiyek kolektîf li dar xistin. "([16])
Ew meqamên alimên olî yên Kurd li Dihokê, bi serokatiya Mela (Mihemed Abd al-Khaleq Aqrawi), melayê Mizgefta Mezin a Dihokê, digel zanyarên din, wek (Sheikhêx Mihemed Mamanî), (Mela Huseyîn Marounsî), û (Mela Mihemed Rauf Bisfaki) Di berevaniya baweriya Islamicslamî de, li beramberî kampanyaya mîsyoneran a bi serokatiya (Cumberland), û hevalên wî di Mîsyona Yekbûyî de li Kerkûk û Mûsilê, wekî (Glisner) û (Bernard Hacken), roleke mezin Ev helwest bû sedem ku yek ji serokên eşîrên Kurd, Salim Mustafa Agha Besfki Duski, bi cesaret û cesaret navdar bû, ku mîsyoneran (Cumberland) bikuje. Em bi derxistina fetwayek taybetî di derbarê kuştinê de nizanin, lê ew ji rapora jina (Cumberland) diyar dibe ku roja ,nê, 6/10/1938 AD, ku berî kuştina (Cumberland) roja Yekşemê 12/6/1938 AD bû, sedema sereke ya kuştina wî bû Gava ku pirtûk û Incîlên ku Cumberland belav kir hatin şewitandin.
Heft Bandev
Heft Bandev, koma çiyayên ku li parzemîna xwe de çiyayê herî bilind in, e.
Lîsteya aktorên fîlmên pornografîk ên gey
Di vê lîsteyê de aktorên mêrên ku rolek di fîlmên porno yên gey de listine û ji bo vê yekê di warê pornografiya xwe ya gey de serkeftî bûne. Lîste navê yekê yê aktor li gorî alfabeyê tê rêzkirin. Hin aktor xwedî gelek nasnav in (li vir bi aka ("wekî tê naskirin") derdikevin). Pir nasnav ji ber astengiyên qanûnî û ji ber gelek sedemên din tên bikaranîn. Çend ji van mêran di formên din ên pornografiyê de jî kar kirine (di kovarên pornografîk de û hwd) an jî di fîlmên pornoya bîseksuel û heteroseksuel de.
Babê Xalidavayê
Bab xalidava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Paytexta Çandî ya Ewropayê
Ev raman ji aliyê Wezîrê Çandî yê Yewnanistanê Melîna Mercourî di 13ê Hezîrana 1985an da hatiye gotin û Atîna bû ye Bajarê Çandî ya Ewropayê. Atîna ji ber vê yekê di aliyê çandê da gelek pêşve çû ye.
Molandier
Molandier, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Keser
Keser, pirtûka helbesta ya helbestvanê Kurd Hemîd Omerî ye. Pirtûk di sala 2012an de ji Weşanên Nûdemê derket.
Kalbûnî
Amadekirin
Birincê bişon, bidarivînîn. Mewij, cûrika çivîkan û tiriya reş a hişkkirî jî bişon, bikin tasên cuda, di nava avê de bihêlin bila nermijî bibin.
Hawêl
Hawêl, an jî Xana Hawêl, yek ji navçeyên Sêrtê ye.
Gelhe
Li navçeyê û derûdorên wê eşîrên wekî Etmankî, Porî, Çirî, Babosî, Siloqî û Hevêdî dijîn. Ji bilî wan eşîran, gelheyeke mezin a ji Şêx û Seydayên jî li navçeyê hene. Li beramberî wan, wekî binecihên herêmê Kurmanc ango Kurdên bê eşîr jî li navçeyê hene. Erbo, Werqanis, Derzin, Dodan, Minar... gundên wan in.
Seboncourt
Seboncourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Kellenbach
Kellenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Auguste Jaba
Oryantalîzm û A. Jaba
Ji Kurdologe ewil Garzoni bigire heta bigihîje Jaba, pêgirê çi dewlet an neteweyê bin jî yan jî bi çi nav û sifetê li erdnigariya Kurdan xebatên Kurdolojiyė kiribin jî, îstîsna ne tê de, van kesan helbet armanc û berjewendiyên neteweyî yan olî dabûn ber xwe û kiryarên xwe gori van armancan dirust kirîbûn. Fikr û ramana ku em li vir diparêzin ew e ku rojhilatnas an bi têgîneke din oryantalistên rojavayî, di warê Kurd û Kurdolojiyê de lêkolînên pir giranbiha derxistine holê, lê çi qasî ku ji bo Kurdan tevkariyeke nirxbilind be ji, ev hewl ne tenê ji hezkerina neteweya Kurd bû. Diyarkirin û piştrastkirina vê xalê ne ji bo darazkirina van hewldanên hêja ye, lê divê bi refleksên zanisti ev mesele bê kifşkirin.
Koço, Giyadîn
Dîrok
Navê gund heyanî sala 1928an jî Koço bû, lê paşê hat guhertin bû Yıldırım.
Bellefond, Côte-d'Or
Bellefond, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Xanedana Xoyê
Dîrok
Ev xanedanî heya sala 1799 jiyaye. Xanedana Xoyê carinan serbixwe, carinan jî bi otonomî dihat birêvebirin. Di nav de sererastkirina dîwarên keleha Tebrîzê, Xanedan li heremên heyx Hoy, Çors, Selmas, rumiye, Tebrîz û Ganja gelek imaret ava kirin.
Charlotte Whitton
Charlotte Whitton (1896 - 1975) femînîstek navdar ya kanadayî û parêzgara (waliya) paytext Ottawayê bû. Whitton yekem jin bû ku li Kanadayê sala 1951ê wek parêzgar hat hilbijartin.
Belleneuve
Belleneuve, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Bedurlî
Bedurlî, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Fedl bin Ebas
Fedl bin Ebas (jdb. ? - m. 634) yek ji sehabekî Muhemmed e ku dîroka ji dayîkbûna wî nayê zanîn.
Fedl kurê apê Muhemmed e. Di dewra Mekeyê de bûye Misilman lê ji ber zilma ku li Misilmanan dihate kirin wî baweriya xwe eşkere nekiriye.
Roşava
Navê gundî: Rişave, Reşava yan Roşava
Şirovekirna navê gundî bi 3 şêweyan dihêt gotin.
Tirkên oxizî
Îro piraniya nifûsa Tirkiye, Azerbaycan û Tirkmenistanê neviyên tirkên oxizî ne û zimanê wan ji koma oxizî ya malbata zimanên tirkan e.
City of Carlisle
City of Carlisle, bajarekî Cumberland, Înglistan e.
San Diego
San Diego yek ji wan bajarekî deryayî ya Başûrê Kalîforniya ye ku bi qasî 120 mîl li başûrê Los Angelesê ye û digel sînorê Meksîka ye. Bajar a duyemîn, bajarê herî mezin yê Kalîforniyayê ye û heştemîn bajara herî mezinê DYA ye. Her weha ew yek ji bajarên yekemê ku hatine avakirinên Dewletên Yekbûyî ye. Tê texmîn kirin ku gelheya wê 1,43 mîlyon e. Di hêjmara dala 2012 an de 1.322 mîlyon kes hate tomarkirin.
Bîjenava
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 435 kes (77 malbat) bûn.
Kemalîzm
Formûlasyona dewletê ya fermî ya kemalîzmê
Gorî bîrdoziya fermî ya dewleta Romê (Tirkiye) kemalîzm îdeolojiyek e û ne tenê tirk, gelên cîhanê yên bindest jî dikarin jê sûdê werbigirin. Atatürk "bavê tirkan" e, wî komar, dewlet û neteweya tirk afirandiye, ruh û mêjî daye gel, dijmin û dagirker kiriye der, tirk ji tarîtiya paşverûtiya Asya û Rojhilata Navîn filitandiye, riya şarezabûnê, ango riya ewropayîbûnê daye ber gel. Li Tirkiyeyê di serî de artêş, dewlet, kemalîzmê diparêze, wekî ala welat qîmeta wê bilind dike.
Roger Lescot
Jiyan
Di sala 1945an de ew Enstîtûya Kurdnasiyê (Ecole Nationale des Langues Orientales Vivantes) ya Fransayê damezrand, û heta sala 1947an weke profesorê wê bû.
Gageşî xwarê
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Gageşî xwarê 289 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 46 e.
Azadiya derbirinê
Yekîtiya Ewropayê
Li Ewropayê Pîvanên Kopenhagê hene ku weke temenê wê çêdike. Bi wê re mirov karê Pîvanên Ottawayê, Pîvanên Dûblînê û hwd...
Mafê mirovan
Gelek komeleyên nivîskar û rewşenbîran jî ava bûne; ên weke PEN hwd...
Ebûlfedl Herawî
Ebûlfedl Herawî (farisî: ابو الفضل هروى) yek ji stêrnasek farisî ku xebatên xwe Ebû Mehmûd Xecûndî ve kiriye. Bi xwe di sedsala 10an de jiyaye.
Ebû Elqûl
Ebû Elqûl stêrnasekî sedsala 14an e ku bi xwe îraniyê fars e lê li Yemenê xebitiye. Navê wî (erebî أبو العقول Abū el-Uqūl Muḥemmed ibn Eḥmed al‐Abarī ye.
Tiefenbach, Landshut
Tiefenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Landshut li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Tapura Mezin
Tapora Mezin, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Deranderî
Zimannasên kurd, mixabin bi me nedane aşkerakirin ka kîjan ji bo kîjanê divê bê bikaranîn, nakokî hene. Di axavtinê de ji peyvê cihekê keşfkirin, vedîtin tê fêhmkirin.
Azzi Memo
Azzi Memo bi navê rastî Mehmet Seyitoglu (5 Tîrmeh 1994; Midyad, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê) muzîkjenekî rap ê alman e ku bi eslê xwe Kurd e.
Bêmizorte
Bêmezorte gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Serbên Tirkiyeyê
Serbên Tirkiyeyê hevwelatiyên Tirkiyeyê yên ku bi eslê xwe serb in an jî kesên ku li Serbistanê ji dayik bûne û li Tirkiyeyê dijîn in. Serbên Tirkiyeyê bi piranî li bajarên Stembol, Kocaeli, Enqere, Antalya û Îzmîrê dijîn. Piraniya wan bi zimanê serbî nizanin û bi zikmakî tirkî diaxivin.
Sûra Cizîrê
Tevayê sûrhê bi kevirên reş hatiye avakirin. Her çiqas piraniya kevirên wê ji wan kevirên reş û hişk û bê kûnik bin jî, ew burca li aliyê rastê yê pozê serayê û hindek ji sûrha wê, ji wan kevirên reş, bi kûnik û wekî sûngerî hatiye çêkirin. Bilindahiya sûrhan 14-15 m ye, sitûrahiya dîwarê wan jî nêzîkî du metreyan e. Vê gavê li aliyê başûr pênc bûrc, li aliyê rojava 1 bûrc, li aliyê bakur jî 2 bûrc heyîne. Ew bûrcên dî û sûrhên wan, di êrîş û şerên derbazbûyî de hatine hilweşandin û li ser erdê ti eserên wan nemayî ne. Kevirên van sûrhan bi piranî di nava kelhê de di avakirina avahiyên wekî melbex û firin û avahiyên cûda-cûda de hatine bikaranîn.
Sûre
Nivisandina Sûreyan
Qurana Pîroz Erebî Kurdî ya Latînî
Azad (rapvan)
Jînenîgarî
Azad weke kurdekê penaber bi malbata xwere hate Almanyayê. Di sala 1984an da cara yekem têkiliya wî bi çanda Hip-Hopê re çêbû. Têkiliyên Azad bi her çar şaxên çanda Hip Hop'pê çêbûn. Pêşî bi Breakdanceêre, paşê pêşketinên wî di şaxê Graffitiyêde, di şaxê Rap'pêde û di şaxê Beatboxing'gêde çêbûn. Herwiha di prodûsiyona mûzîkêde jî pêşketinên wî çêbûn. Ligel A-Bomb, Combad û D-Flamedi sala 1988an da koma Cold-N-Locco damezrand, kû di 1990 bi navê Asiatic Warriors hat gûhartin. Kom bi bi stranê xwe yên as/req, kû bi zimanê elmanî-, ingilîzî- û kurdiyê rap'pê digotin zû li heremê hat naskirin. Sala 1994 komê berhemek bi navê „Told Ya!“ weşand, û bi vê gavê kom li derveyî herema xwe jî hat naskirin. Di nav salên derbasbûyîde cûdabûn mezin ketin navbera hûnermendande, û bi vî awayî kom Xerabû. Sala 1999 Azad peymanek bi produksiyona 3P ango Pelham Power Productionsre şanenav kir.
Gogana Jorîn
Erdnîgarî
Wekî din Rezên mezin ên bajarokê hene û bi giranî darên fisdiqê tê de candî ne.
Navên bajarokê yên berê
Nava Tac Miro bi Kurdî ye û tê maneya taca ketî/mirî. Tê gotin ku ev nav qasta erda ku bêber bûye dike. Weke destpêka dema hişkayî tê bibîranîn. Ewan agahî ji aliyê Gulê Sêxê sed salî di sala 1960an de hatine gotin.
Navê gund ji aliyê dewleta Tirk ve tê guhertin û dibe Göklü. Ji ber ku du gundên bi navê Gogan hene, yek ji wan dibe Yukari Göklü û yê din jî dibe Asagi Göklü.
Ebdurehmanê Axtepî
Sedemê nivisandinê
Helbestvan û nivîskarê nemir Şêx Ebdurehmanê Axtepî, sedemên herî girîng ku ev pirtûk nivîsîne, hin jê ev in ku li layêt welatparêzî bi hin helbestên xwe eşkera gotiye:
Cebraîlava
Cebreîlava gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 89 kes (16 malbat) bûn.
Azadiya ramanê
Rejimên ku totalîter in, li dijî hizrên cuda in. Minaq, Gramski li Îtalyayê, ji ber ku li ber rejime faşîst cuda hizirî, hat girtin û hat avêtin li zindanê. Li tirkî, îro, minaq, bi sadan, rojnamevan, parlamenter, rewşenbîr, bi hezaran kurdan re ji ber ku kurd in û mafê xwe yê azadiyê dixwezin di zindanê de na.
Vartînîk
Vartînîk (bi tirkî: Mescitli), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Azadiya ramanê
Minaq, Bi zimanê xwe yê dayikê perwerde dîtin jî, ji pirr aliyan ve dibê beşek ji vê mijarê. Îro, ti zaroyên kurd nikarin bi zimanê xwe yê dayikê perwerde bibîn in. Minaq, çend ku li Bakurê Kurdistanê, çend ku ser 25 milyonan re kurd dijîn û tirkî li ser wan metinger a, tenê dibistanek jî ji wan re nîn a. Nikar in behse mafê xwe bikin û bênina ser ziman. Ev jî, temenê wan, tê gotin ku "ne li gor destûrê ya" û hwd. Lê Ku destûr, li gor têgihiştina etnîsîteyekê hatibê nivîsandin û ku tenê li gor mafê wê parastina etnîsîteyê bê, wê hingî, bê temenê qedexekirinan û sensûran. Minaq, destûra tirkî, li gor têgihiştina etnisîteya tirkitiyê hatiya nîvîsandin. Ku kurd, bahse mafê xwe dikin û mafê xwe dixwezin, wê destûrê derdixina pêşiya wan û red dikin.
Gola Mead
Gola Mead, Lake Mead yek ji bendavgolên (golên çêkirî, bendav, baraj) li DYAyê ye.
William I
Kurê Robert û Herlevayê ye. Seranser Înglistanê dagir kiriye, serhildanên navxweyî têk biriye. Pirtûka ji wî maye (Doomsday Book) bandora xwe li ser himên bingehîn ên dadweriya Ewropayê kiriye.
Îsayê Kurdî
Derbarê jiyana wî de agahî kêm e. Li bajarê Lazqiyeyê ku ev bajar li Sûrîyê ye li wê derê ders daye talebeyan, Ji xwe li vê bajarê navê çiyayekî Cebel el-Ekrad e (Çiyayê Kurdan) heye.
Mihemed Emîn Zekî jî di pirtûka xwe a bi navê "Meşahirê Kurd û Kurdistanê" de dibêje ew di sala 1197î de li Qudisê ji dayik bûye û li 1271î de li Şamê wefat kiriye û bi xwe helbest jî nivîsiye. Pir qedrê wî li cem Siltanê Misirê Melik el-Zahir Bibris'in hebûye.
Xas
Xas, gundê Xasê, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Mîtolojiya germanî
Jêder
Ji ber ku zimanên germanî ji zimanê proto-hindûewropî pêş ketine, mîtolojiya germanî jî di dawiyê de pêşveçûnek mîtolojiya proto-hindûewropî ye. Bermahiyên şûnwarnasiyê ên wekî petroglîfên li Skandînavyayê bi kêmî ve ji Serdema Bronz a Norsî ve di mîtolojiya germanî de domdariyê pêşniyar dikin.
Ketûna Serî
Ketûna Serî, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Çiyayê Elbrûs
Erdnîgarî
Elbrûs, 11 km li bakurê Gurcistanê û nêzîkî 270 km li bakurê rojavaya Tbîlîsî dur e.
Bihîstin
Veguherandina enerjiya pêlên deng bo erkê kar
Pêlên pestoyê li guhê navî, di kuna hêlkeyî de dest pê dike û di nav şileya perîlîmfê ya coga serî (dalanî) de pêl bi pêl pêş ve diçe. Di vê gavê de perdeya dalanî jî ji ber pestoyê dilerize. Leriza perdeyê dibe sedama çêbûna pêlên pestoyê di nav şileya endolîmfê ya coga naverastê. Pêlên pestoyê perdeya binî ya coga naverastê dilivîne. Li ser perdeya binî de endamê Corti heye. Endamê Corti hestewergirên mîkanîkî yen ji bo wergirtina deng lixwe digire. Ji ber livîna perdeya binî, kûlkên mûxaneyên endamê Corti ditewin (diçemin). Bi tewîna kûlkan, mûxane demareguhêzer der dide, demareguhêzer di demearexaneyên bihîstinê de erke kar didin destpêkirin .Bi vî awayê pêlên dengê tên veguherandin bo demareragihandinê.
Diyarkirina hêla dengê
Heke deng ji aliyê rastê an jî çepê were, tundiya dengê ji bo herdu guhan yeksan nabe. Wekî mînak, heke çavkaniya deng li aliyê rastê be û tundiya wî jî 80 desîbel be, deng berê digîhîje guhê rastê. Di navbera guhê rastê û yê çepê de serê mirov (kilox) heye, pêlên deng gava rastê serî tên, serî wekî mîna berbestek, rê li ber pêlên dengê digire, loma tevahiya deng derbasî aliyê çepê nabe, tundiya deng kêm dibe. Ango guhê rastê dengek bi tundiya 80 desîbelê werdigire lê guhê çepê heman dengê ji 80 desîbelê kêmtir werdigire. Cudahiya navbera tundiya deng ji bo diyarkirina çavkaniya deng tê bikaranîn. Ev herdu rêbaz ji bo diyarkirina çavkaniya dengên li hêla çep û rastê ye, lê mirov dikare çavkaniya dengên ji hêla jor, jêr, paş û pêşî jî diyar bike. Ev kar, karê perrê guh e. Şêweyî perrên guh ji bo berhevkirina dengan taybet e. Perrên guh, li gor hêla çavkaniyê, tundiya deng rêk dixin, paşê aresteyê coga bihîstinê dikin. Ango li ser perrên guh, bandora dengê ji hêla pêşî tê, û dengê ji hêla jore tê ne wekhev e, loma ji aliyê perrên guh ve berhevkirin û arestekirina van dengan ji hev cuda ye. Ev rewş jî ji bo diyarkirina hêla dengan tê bikaranîn.
Serain
Serain, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mazellê
Mazellê, navê yek ji gundên gundistana Mengurrî Rojhilat, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Sîrwan, Helebce
Sîrwan, nahiyeke ser bi navçeya Helebce ya parêzgeha Helebceyê (Herêma Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê) ye.
Masîro
Masîro, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Kolik
Çend cihên bi vî navî hene:
Çarbit
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 125 kes (27 malbat) bûn.
Henry Cavendish
Bariste (density) yan çiriya Erdê û li gor wê jî cirma (mass) goga Erdê, ji azmayîşên Cavendish, hatine bidestxistin. Sabit û neguhera Kaşa Erdê yan G (gravitational constant) ku Cavendish, hesab kiriye, ev e: 6.754 × 10−11N-m2/kg2.
Şeroyê Biro
Şeroyê Biro yek ji dengbêjekî kurd yê navdar e ku di Radyoya Êrîvanê de kilam gotiye. Tê gotin bi xwe di sala 1881 de ji İdir'e dayik bûye û di 1970î de jiyana xwe jidest daye.
Fuad Mesûm
Fuad Mesûm (bi tîpguhêziya latînî ji erebî: Fuad Masum), ango Mihemed Fuad Mesûm, siyasetmedarekî kurd ê Îraqê ye.
Atreûs
Mîta Atreûs
Key Pelops desthilatdarê Başûrê Yewnanistanê bû. Ew û jina wî Hîpodamia bi zarokên xwe Atreûs, Tiestês û yên din re jiyanekê bextewar didomandin. Heta ku kurekî Pelops ji Astîoxê ya nîmfê derdikeve holê. Kurika bi navê Xrîsîpos bi sîqilandina Hîpodamiayê bi aliyê Atreûs û Tiestês ve hate kuştin. Key Pelops ji vê kuştinê pir aciz dibe Hîpodamia, Atreûs, Tiestês bi hev ra sirgun dike. Ji qehra sirgûnê Hîpodamia xwe dikuje, her du bira jî dikevin rê diçin Mîkenê.
Hurmizgan (helbest)
Hurmizgan (an jî: Hormizgan, Hurmuzgan) helbesteke kevin a kurdî ye ku li dema êrişên erebên misilman bo ser Kurdistanê hatiye nivîsandin.
Atreûs
Mîta Atreûs
Di wan deman de gelê Mîkenê jî bê key bûn, dixwastin ku yekî bibe key. Remilvanên Delfî yê gotin bila kurekî Pelopsê bibe key. Atreûs jî got heçî xwediyê kevilê berxikê zêr bila ew bibe key. Tiestês sindoqê anî kevilê berxika zêr jê deranî ber çavê Mîkenîyan û xwe key îlan kir. Lê Zeus ji hîleyên Tiestêsê aciz bû, Hermesê şande li Atreûs fikrekî gote wî. Kêfa Atreûsê ji vê fikrê hat ew jî dest pê kir ku vê fikrê çêke: Paşî çû li Tiestêsê got heger ez ê bikarim ji tavê di milê rojhelatê ve bibim ava tu keyaniyê bidê min. Tiestês ji wê ra keniya sond xwar ku heger birayê wî bikare wê bike ti ew ji keyaniyê bide wî. Hermes jî çû ba Hêlîos ê fikrê wan û fermana Zeus gote wî. Helîos jî fermanê bi cih anî, rêya tavê guherand û tav çû ji rojhelatê ve qulibî û winda bû. Atreûs bû key birayê xwe Tiestêsê jî şanda sirgûnê.
Hurmizgan (helbest)
Armanca nivîsandinê
Armanca nivisandinê Mehrdad Izady wisa dibêje: "Muhtemele ku kurdekî bêumidê neteweperwerê sextekar xwestiye ku destpêka Wêjeya kurdî wek bi Soranî ve destpêkiriye bide nîşandan".
Schneppenbach
Schneppenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Mîran Janbar
Nimûneyên berhemên Janbar, ji navîna salên 90î û pê de, di kovarên wêjeyî yên wekî Jiyana Rewşen, Rewşen-Name, Kovara W û di gelekên din de hatin weşandin. Mîran Janbar her wisa bi karê weşangeriyê jî radibe û yek ji damezirînerên Weşanxaneya Lîsê ye, ya ku di sala 2004 an de li Amedê hatiye damezirandin.
Hawar (kovar)
Di sala 1998an de hemû hejmarên hawarê ji aliyê Firat Cewerî hat berhevkirin û bi awayeki orijînal ji weşanxaneya Nûdemê hat weşandin.
Qestelûnê
Qestelûnî, gundekî navçe Midyada bi ser Mêrdînê ve ye. Li başûrê Kurdistanê ye. Li dora vî gundî Epşi, Koza û Zernoqe heye.
Abovyan
Abovyan (bi ermenî : Աբովյան), bajar û navçeyekî li Ermenistanê ye ku di nav parêzgeha Kotaykê de ye.Ew 16 kîlometrê bakurê rojhilatê Êrîvanê û 32 kîlometrê başûrê rojhilatê navenda parêzgeha Hrazdanê ye. Li gorî serjimêriya 2011an de, nifûsa bajêr 43,495 e, ji 59,000 ku di serjimêriya 1989an de hatî ragihandin kêm e. Heya niha, bajar li gorî texmîna fermî ya 2020an nifûsa wê 44,900 e.
Demografîk
hindekariya kurd di wî bajarê de jî heye.
Darfûr
Darfûr (erebî: دار فور‎, dār fūr ku tê wateya "Welatê Fûran") herêmeke li rojava Sudanê ye. Cînarên wê Lîbya, Çad û Komara Afrîkaya Navend in. Di nav xwe da sê parêzgeh in: Gharb Darfur (Darfûra Rojava), Janub Darfur (Darfûra Başûr) û Shamal Darfur (Darfûra Bakur).
Yılmaz Güney
Jiyan
Bi alîkariya Atıf Yılmaz bû nivîsarê senaryo, lîstikvan û alîkarê rejîsor. Her wiha di sala 1957ande ji bo xwendina fakulteya îktîsadê diçe Stembolê. Lê nikare dewam bike. ji ber ku ji sala 1955an ve ye takîbat û dadgeha der barê wî de bi dawî bibû û di destpêkê de 7 sal û nîv bi cezayî zîndanê û 2 sal û nîv cezayê sirgûnê tê cezakirin. Paşê dadgeha temyîzê biryarê xera dike û di encama dadgehên nû de cezayî wî dibe salek û nîv zîndan û 6 meh sirgûn.
Durbach
Durbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Şam
Sedsala 20an
Dema ku di sala 1925an de Serhildana Mezin a Sûriyê li Hauranê li Şamê belav bû, Fransiyan di 9ê gulana sala 1926an de bajar bi çekên giran, bombebaran û topbaran kirin. Di encamê de, devera bajarê kevin di navbera El-Hamidiye Soûq û Medhet Paşa Soûq de bi temamî şewitî û gelek kes mirin û ji wê demê ve vir ve bi navê El-Hariqa ("agir") tê naskirin. Bajarê kevin bi têlan hat dorpêçkirin ku rê li ber derbasbûna serhildêran ji Ghouta bigire û rêyek nû li derveyî benderên bakur hate çêkirin ku tevgera wesayîtên zirxî hêsan bike.
Dinik
Dinik, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Alîşêr
Alîşêr Efendî an jî Elîşêr (jdb. sala 1882 li gundê Azgêr a Macîran, Sêwas – m. 9'ê tîrmehê, 1937 li Dêrsim) serokê federasyona hozên Kurd ên ku tevlî yekemîn serîhildana kurdan (Serhildana Qoçgiriyê) a ku li dijî komara Tirkiyeyê pêkhatiye ye.
Piştî perwerdeya li Sêwasê li cem Mistefa Paşa dest bi katibiyê dike. Bi Zerîfe Xanimê re dizewice. Hîç zarokên wan çênabin. Ji eşîra kurd Şêxhesenan e, lê di dema xwe de rêzgirtina hemî eşîran ji bo wî hebû. Ew li têkiliyên baş ên kurd û ermeniyan digeriya. Li ser ziman û zaraveyên kurdî gelek xebatên wî hene. Mixabin pirraniya xebatên wî di şikefteke li Dersîmê de dikeve destê dewleta tirk. Di dema şerê cîhanî yê yekem de hevdîtinan bi Rûsyayê re lidar dixe û ji 1914'an heya 1919'an li yekkirin û birêxistinkirina eşîrên kurd, a di bin serokatiya Komaleya Hêjakirina Kurdistanê (Kürdistan Teali Cemiyeti) de digere. Amadebûna Dersîm û Qoçgiriyê bi nameyan destnîşan dike. Serokatiya serhildana Qoçgiriyê dike. Herwekî tevlî serhildana Dêrsimê dibe. Bi întellektûelî, dîplomasî, sazkirina yekîtiya kurd, têkoşerî û şerê gerîlayê tê naskirin.
Piştî têkçûyîna serhildanê li Qoçgirî û tevahiya Kurdistanê komkujiyên hovane li dijî kurdan tên lidarxistin. Heya serhildana Şêx Seîd Efendî ev rewşa dijwar û kambax didome.
Salnameya kurdî
Salnameya kurdî, ev salname ye ku berê ji aliyê kurdan ve dihat bikaranîn.
Madakto
Madakto an Derreşar an Bajarê Dîrokî yê Seymere yek ji bajarên herî dîrokî yê rojhilaté Kurdistané û li Parezgeha Îlamê ye û zorbeyî rûniştvanên vî bajarî bi zaravayên kurdî Lekî û lorî diaxifin.
Berû
Di nava kurdan de, di demên berê de tê gotin ku "qehweya berûyan" jî dihat çêkirin. Barû tehl in. Gava ku ew hişk dibin, tehlîtiya wan zêdetir dibe. Berû jî, weke behîvan, gava ku hêşîn in, têne xwarin û piştre, ´ku weke behîvan hişk bûn, Qaşûlên wan jî têne xwarin û li ser êgir têne biraştin û xwarin. Ku berû, hatine biraştin, rûnek jê tê. Ew rûnê wê, tê gotin ku bi mînaraliya xwe pir zêde tê nasîn. Darên berûyan, bi taybetî, li Kurdistanê li dora Cizîrê, Nisêbînê û hwd, pirr zêde hene.
Dost Çiyayî
Di vê navberê de di kovarên wek Jiyana Rewşen, Nûdem, Nûbihar, Pelîn de helbest û çîrokên wî weşiyan. Ji Metin Kaygalak, Muzaffer İzgü û Murathan Mungan wergeran kir. Li ser riya Festîwala Dêrsimê, di havîna sala 2003 an de qezayek derbas kir û jiyana xwe ji dest da. Qetran pirtûka wî ya yekem e.
Keyaniya Romayê
Keyaniya Romayê li gorî dîroknasan serdema şaristaniya Romaya Kevnarê ya yekem e. Çaxê ku Romûlûs û Remûsê bajarê Romayê avakirin dest pê dike, heya keya dawî Tarquinius Superbus dikeve dom kiriye. Serdem 753an b.z. de dest pê kiriye, 509an b.z. de xilas bûye. Derheqê vê serdemê çavkanî pir kêm in.
Deniz Naki
Jiyana kesane
Nakî li Almanyayê di astên cuda de kirasê neteweyî li xwe kir. Di sala 2008an de di Şampiyoniya Futbolê ya Di bin-19 salî ya Ewropayê de di tîma neteweyî ya Almanyayê de cih girt. Nakî di 4 ji 5 maçan de lîst, di maça fînalê de bi Îtalyayê re lîst û asîstek çêkir. Almanya bi encama 3-1 ji hevrikê xwe bû şampiyona Ewropayê. Di dawiyê de, wî ji bo tîma neteweyî ya fûtbolê ya Almanya di bin 21 salî de lîst.
Nevşin Mengü
Jînenîgarî
Mengü keça siyasetmedarê berê ya partiya CHPê Şahin Mengü ye.
Yaqob Tilermenî
Nivîs û çîrokên wî ji sala 1997'an û vir ve di kovarên bi navê Jiyana Rewşen, Pelîn, Kevan, Nûdem, Hîwa, Rewşen-name, Kovara W, Notos, Dünya'nin öyküsü, Tîroj, pêveka özgür Gündem- Ekgündem, Rojnameya Azadiya Welat, Özgür Politika, Xwebûn û malperên bi navê Mehname, Amûde, Diyarname de hatine weşandin.
Çanda Berxwedan
Çanda Berxwedan kovareke xwerû bi kurdî bû, ku ji 50 rûpelên A4 pêk dihat û bi tenê li girtîgeha Trebzonê ji aliyê girtiyên PKK'yî ve dihate derxistin. Kovarê di sala 1997'an de dest bi weşana xwe kir. Hin nivîsên wê bi qasî ku karibin derxin derve di kovar û rojnameyên cur bi cur de hatine weşan. Ji ber ku zagonên dewleta Tirkiyeyê destûr nedida ku nivîsên bi kurdî ji girtîgehê derkevin, heta niha tu hejmarên wê yên ku derketine derve jî nîn e.
Tengava Dover
Tengava Dover (Îngîlîzî Strait of Dover, fransî Pas de Calais) tengava di Kanala English de di navbera girava Brîtanya Mezin û parzemîna Ewropa de ye. Ew Derya Bakur digêhî ne Okyanûsa Atlantîk û li dera herî teng 33 km e.
Mirovahî (xawên)
Felsefeya yewnanî
Her çend tevî hêja dîtina her dû hêzên mirovahiyê evînê û dilovaniyê, Platon û Arîstotelês tu carî mirovatiyê wekî xawênê nenivisandibe. Platon û Arîstotelês "cesaret, dadmendî, wekhevî" û "merdîtî, aqilmendî, dostanî, rastbûn, mezinahî û mezinatiya giyanî" bi rêzê ve xawênên mezinên mirovahiyê didîtine.
Kînana
Kînana, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Hurî
Piştre navê Subaro bûye Hurî. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.
Kovara Şemamok
Kovara Şemamok ku wekî kovareke zarokan bi kurdî, tirkî û îngilîzî derket, di sala 2005'an de li Amedê ji aliyê Şaredariya Surê ve hate amadekirin û edîtoriya wê ji aliyê Sîdar Jîr û Rizoyê Xerzî ve hate kirin.
Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê
Rojek ji rojên Evdalê Zeynikê di sala 1991ê de ji aliyê Mehmed Uzun ve hate nivîsandin. Ev roman li ser kevneșopa dengbêjiya kurdî hatiye nivisandin û awazê dengbêjan digihîne me.
Azadiya ragihandinê
Azadiya ragihandinê gotineka ku li ser temenê parvakirina zanyariyê ava ya. Bi teybetî jî, di sadsale 20´an de, pirr derket li pêş bi çapameni û hwd re. Îro, di temenê ragihandinê de, pirr tişt tên ser ziman. Teknolojî, weke lingekî di binê wê de ya. Ku tê ser ziman, ev gotin jî bi wê re tên ser ziman. Ku te ser ziman, bi wê re Mafê ragihandinê jî tê ser ziman. Di sadsale me de, gotinaka ku wê, bi hin felsefeyên ku li ser wê re dihên afirandin re, dihê ser ziman.
Şêx Ilyas
Şêx Ilyas, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Zinar Soran
Li welêt di wê dema ku di nav tevgera neteweyî de çi bigre hemû gotûbêjên siyasî bi tirkî bûn, ew yek ji wan kesên pêşî ye ku dixwaze vê adetê bişkîne. Ew hewl dida ku di civîn, semîner û gotûbêjên xwe yên siyasî de bi kurdî biaxive. Lê ji bilî hinek têbiniyên taybetî yên di wan semîner û civînan de hîna dest bi nivîsandina kurdî nekiribû.
Omer Mateen
Omar Mir Seddique Mateen (jdb. 16 çiriya paşîn 1986 - m. 12 hezîran 2016) zilamekî komkuj û terorîstekî efxanî-amerîkî bû ku di 12ê hezîrana 2016an de êrîşa bi çekan li ser mêvanên LGBT yên klûbeke şevê kir. Bûyer li klûba bi navê Pulse, li Orlando (Florîda) pêk hat û di encamê de 49 kes qurban bûn û 53 kes birîndar bûn û êrîşker ji aliyê polîsan ve jî hate kuştin.
Pelût
Belot an jî pelût navê fêkîyê dara berriyê ye. Ji pelûtê kesk re dibêjin ceft. Meriv ceftê hûr dike û bi eyaran wer dike. Çermî ceftkirî dikin meşk û kun an jî jê tiştên mîna solan çêdikin. Pelût ku gir dibe rengî xwe çakar dibe. Serî pelûtê di hundirî tasikekê de ye bi wê re dibêjin şkenî. Şkeniyên ku diweşin ji bo şewitandinê tên bi kar anîn. Pelûtên hûrkirî ji bo xarinê ker û golik û pêz tên bi kar anîn.
Binêre
berû
Voice of America
Pişka Kurdî ya Dengê Amerîkayê
Li 25-4-1992 heta heyva 6 sala 1992 bernamêt Pişka Kurdî bi tinê 15 xolek bu. Piştî hingî, bernamêt Kurdî bu nîv saetî hatin zêde kirn û jimara karmenda bune 9. Piştî heyva 11 sala 1992, bernamêt Pişka Kurdî bune yek saet û jimara karmenda bune 11. Li heyva 1 sala 2003, bernamêt Kurdî bune çar saet û jimara karmenda bune 22. Li heyva 4 sala 2007, 27 karmend li Pişka Kurdî kar diken.
Pexişa bernama
Peyamhinêrêt Pişka Kurdî li sala 2007 li van bajêran hene: Hewlêr, Silêmanî, Kerkûk, Bexda, Mûsil, Dihok, Berlîn, Stokholm. Pişka Kurdî herwesa peyamhinêr hebun li Brîtanya, Tirkye û Îran.
Pêkhata Rêveberiya Pişka Kurdî Serok Sernivîs Sernivîs, roj-bername
Pişka Kurdî ser bi Kerta Rojhelata Nizîk û Asya Naveraste li Dengê Amerîkayê Kerta Rojhelata Nizîk û Asyaya Naveraste van pişkan bi xweve digire:
Eşkefte Şêtine
Eşkefte Şêtine, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Amadeo Preziosi
Preziosi wêneyên xwe li Parîs (1858, 1867), London (1863) û Stembolê (1880, 1881) pêşkêş kirin; di sala 1862an de çû Misirê, di 1868-69an de jî çû Romanyayê.
Amadeo Preziosi di encama rûdaneke nêçîrvaniyê a di 27ê îlona 1882an de li Yeşilkoyê miriye û li goristana katolîk a Santo Stefanoyê ya Yeşilkoyê (li Stembolê) hatiye veşartin.
Pirtûkxaneya neteweyî
Pirtûkxaneya neteweyî pirtûkxaneyeke giştî ya welatekî ye. Wê, di di pirtûkxaneya neteweyî de wê hemû xebatên wê yên nivîskî, dîtbarî û dengî, werinê qeydkirin. Wê, ew weke xêva civakê a giştî were dîtin. Ji bilî pirtûxaneyên tax bi tax, bajarok bi bajarok û gund bi gund ya giştî û weke li ser hemûyan re hebê. Pirtûxaneya netewî wê, di hanav hemû welatan de hene. Wê, weke navenda berhevkirinê a xabatên nivîskî, dengî û dîtibarî û hemû çavkaniyên din ên civakî be. Hemû xabatên weke lêkolînî wê di wê de werina bi cihkirin. Wê, pirtûkxane weke cihê ku wê hemû zanîna civakê di wê de wê berbev were kirin.
Engîzîsyona spanî
Engîzîsyona spanî (bi spanî: Inquisición española) an bi fermi Dadgeha Daîreya Pîroz a Engîzîsyonê (Tribunal del Santo Oficio de la Inquisición), di sala 1478an de ji hêla hikûmdarên katolîk key Ferdînand II yê Aragonê û keybanû Îsabela I ya Kastîlyayê ve hate damezrandin. Ew di dawiya Rekonkîsta de dest pê kir ji bo ku ortodoksiya katolîk di padîşahiya wan de bidome û bikeve şûna Engîzîsyona navîn, ya ku di bin kontrola Papa de bû. Armanc kontrolkirin û entegrekirina ew kesan bû, yên ku bi darê zorê ji cihûtî û îslamê derbasî katolîkiyê bûbûn. Ew di nav sê diyardeyên cihêreng ên Engîzîsyona katolîk a berfireh de, ligel Engîzîsyona romayî û Engîzîsyona portûgalî bû ya herî bingehîn.
Operasyonên Qirkirina Siyasî
Sazîyên kurdan ên ku li wan Oparasyon dibûn
Di serî de, sazîyên rojenamaya Azadîya Welat, Ozgur politika, Komela zimanê kurdî Kurdî-der Û sazîya Perwerdehîya kurdî TZP-Kurdî. Enstutiya kurd ya çandê Enstutîya kurd a Mesopotamya ya Çand û hunerê. Partiya kurd BDP li hemû rêveberîyên wê bajar û navçeyan hemûyan. Hemû Saziyên ku bi kurdî diaxiftin û zimanê kurdî bikar dihanîn û diparastin, hemû bûna armanc. Sazîyên çandî, hemû bûna Armanc. Sazîyên Sîyasî hemû bûna Armanc.
Urdun
Urdun (Urdûn, Urdin, Ordûn, Ordîn, Ordin) an jî Keyaniya Haşemî ya Urdunê (bi erebî: المملكة الأردنيّة الهاشميّة, al-Mamlaka al-Urduniyya al-Hāshimiyya), welatekî erebî yê li Rojhilata Navîn e.
Qirika reş
Şayes
Pûrtên wê reş in, 47 cm digihê û qareqarên wê mîna yên qirikan in.
Jessica Lynn (pornostêrk)
Jessica Lynn ( jdb.8ê tîrmeha 1985an bi navê rastî Jessica Boehm  li Ohio, DYA ) pornostêrkeke amerîkî ye.
Jiyana wê
Ew li Ohio ji dayik bû, lê li Kalîforniyayê mezin bû. Dema ku ew 18 salî bû di yaneyeke şevê de dest bi kar kir û di heman demê de xwendina xwe domand.Dûv re ew di nav çend ajansên modelê re derbas bû û dest bi lîstikvaniya di fîlmên pornografîk de kir. Piştî tenê çar mehan ji kişandina fîlman, ew ji hêla pargîdaniyeke mezin a Los Angelesê ve peywirdar bû û wek  yek ji  pornostêrkên herî bedew hate hesibandin.
Schöneberg, Bad Kreuznach
Schöneberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Doşmesa Mezin
Doşmesa Mezin gundekî ser bi navenda bajarê Şinoyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Zimnako
"Zimnako" nîşana bobelata Kurdan e
û navê te keleha parastina dil e.
xemcivin@live.com
PENa Navneteweyî
PENa Navneteweyî saziyeke navneteweyî ya nivîskar û rewşenbîran e ku di sala 1921ê de li Londonê hatiye damezirandin. Ew ji komeleyên nivîskarên neteweyên din pêk tê. Nivîskarên her neteweyekê bi îmzeya 21 nivîskarî daxwaznameya endamiyê dişîne ji PENa Navnetewî re û heke were pejirandin, ew gelê xwe di nav wan de temsîl dikin. Bi vî rengî PENa Tirk, PENa Alman, PENa Amerîkayê, PENa Norwêcê, PENa Viyetnamê û hwd hene.
Seydek
Seydek, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Mijîna xurekan
Mijîna xurekan ...
Mijîna xurekan di rûviya stûr de
Li ser rûyê rûviya stûr de ji bo mijînê, memîle û wirdemamîle tune. Her wiha rûviya stûr enzîmên herisê jî berhem nake. Jixwe rûviya zirav hema hemû xurek û şilemeniya nav coga herisê dimijîne. Hinek av, vîtamîn, kanza û hin derman ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin. Di rûviya stûr de gelek cor bakterî dijin, lê vana ne bakteriyên ziyanbexş in. Beravajî wî, hin ji van bakteriyan ji bo mirov sûdbexş in, xurekên neherisbûyî perçe dikin, di heman demê de vîtamînên B û vîtamîna K jî berhem dikin. Van vîtamînan ji aliyê xaneyên rûviya stûr ve tên mijandin û di xaneyên mirov de tên bi karanîn. Xurekên neherisbûyî û yên nehatine mijandin êdî wekî pîsayî bi nav dibe.
Les Alluets-le-Roi
Les Alluets-le-Roi, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Doşmesa Biçûk
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 264 kes (45 malbat) bûn.
Soize
Soize, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Vogelsbergkreis
Vogelsbergkreis, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Hessen, Almanyayê ye.
Mensûr Xelac
Mensûr Xelac (rojbûn 858 - mirin 922 Bexda), helbestvanekî navdar ê faris ê ku hatiye darvekirin[Çima hatiye dardekirin?]. Ew bi eslê xwe fars bû û kurd wî weke Xelacê Mensûr bi nav dikin.
Sewîdî
Sewîdî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Çinarê ye.
Mihemed Ezîz Zaza
Mihemed Ezîz Şakir Zaza (z. 9'ê gulanê 1945), di 1945'an de li bajarê Qamişloyê ji dayik bûye. Dibistana sereke di sala 1956an de qedand û ya navîn di 1960î de, dûv re Abîtûr-zanistî di 1967an de, lê weke xwendineke azad.
Qadirî
Qadirî (erebî: القادريه) terîqeteke misilmanan e ku ji aliyê alimên misilman yên bi eslê kurd Ebdulqadirê Geylanî ve hatiye çêkirin.
Di terîqeya Qadirî kêr li xwe dan, şîş li xwe dan an jî zerardana wûcudî heye.
Deryaya Bakur
Çemên talê dibin
Kanala Kiel kanaleke çê kirî ye Deryaya Baltik û Deryaya Bakur digêhîne hev e.
Poskor
Poskor (bi tirkî: Akgüney), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Berderreşan, Mehabad
Berderreşan, navê yek ji gundên gundistana Mukriyanî Rojhilat, li Navçeya Navendî, ser bi şaristana Mehabad e.
Yûsif
Dîroka Yûsif li gorî îslamê
Tê gotin ku şevekî Yûsif li xewna xwe da dît ku 11 stêrk, roj û hîv ji wî ra secde dikin. Gava ku Yûsif ji bavê xwe ra qala xewna xwe kir, Yaqûb fam kir ku va nîşanek ji Xwedê ye û li Yûsif ra teme kir ku vî xewna xwe ji kesekî ra nebêje. Lê birayên Yûsif va xewna bîhistin û xwestin ku Yûsif bikujin. Rojekî ji bavê xwe destûr girtin û hemû bi hevra çûn gerê. Êdî Yûsif avêtin li nav birekî kûr, fîstanê wî jî bi xwîna heywanekî sor kirin û ji bavê xwe ra derew kirin gotin ku “Yûsif gur xweriye”.
Mûşaxa
Mûşaxa, gundekî navçeya Çêrmeya Çewlîgê ye.
Bêkes (fîlm)
Kurte
Çîroka fîlmê derbare du birayên bêmal e (Zana, 7) û (Dana, 10) di qeraxê mayînê ve dijîn. Di destpêka çîrokê de, ew wêneya Superman li ber Sinemayê dibînin. Zana û Dana biryarekê didin ku herin Amerîkayê û li gel Superman bijîn. Piştî ku ew li wir bighînin ew dikare pirsgirêkên wan çareser bike, jiyana wan hêsantir bike, û her kes ziyanên li wan digihand siza bike. Zana birayê biçûk, lîsteyek dinivîse bi kesan ku ji Superman re dê bibêje wan siza bike. Sedam Huseyn di serika lîsteyê de ye. Li aliyekî din, Dana planeke berbiçav çêdike ji tiştên ku pêwist in li wir wan bigihînin; pere, pasaport, guhastin û rêyek ji bo ew di sînorê re derbas bibin. Mixabin, tiştekî ji wan tune. Tevî her tiştî jî ew biryara xwe didin ku li pey xewna xwe bên.
Lauf (Baden)
Lauf şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Koremişk
Mişkê erdan an koremişk (Talpidae), famîleyek mezin ku jê kosnîga devî, mişkê desman û kosnîg  an xilt gelek navdar in. Ew ji mişkên malan xurtir, zexmtir û jêhatîtir in. Li Kurdistana Bakur bi piranî rengê wan cûn e, pirçeke wan a kurt û şayik heye.
Das Erste
Das Erste (bi kurdî: A Yekem) di 25ê kanûna pêşîn a 1952a bi navê Deutsches Fernsehen (Televîzyona Almanî) li Hamburgê dest bi weşanê kir. Di nav gel de ev televîzyon weke ARDê jî tê binavkirin, lê ARDê hevgirtinek saziyên ragihandinê yên fermî ên Almanyayê ye. Televîzyona Das Erste ji aliyê vê dezgehê ve tê amadekirin.
Jacobus Henricus van ’t Hoff
Jacobus Henricus van ’t Hoff (jdb. 30ê tebaxa 1852 li Rotterdamê, Holenda - m. 1ê adara 1911 li Berlînê, Almanya) yekemîn wergirê Xelata Nobelê ya Kîmyayê ye. Ew di zanîngehên Amsterdam û Berlînê da mamosteyê kîmya-fizîkê bûye.
Mizgefta Nûh Pêxember
Pêşî bi derincan mirov diçe xwarê, mirov digihêt cîyek yê nimêjê ya xwedî mîrabek kevnar, di nava mîhrabê de li ser kevirek sipî bi rengên sor û şîn nexşek hatîye çêkirin.
Lautenbach (Ortenaukreis)
Lautenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.