cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Partiya Pilingê Reş
Partiya Pilingê Reş, bi eslê xwe Partiya Pilingê Reş ji bo Xweparastinê, rêxistinek siyasî ya Marksîst-Lenînîst û neteweperwer a Afroamerîkî bû ku ji hêla xwendekarê zanîngehê Huey Newton ve di Cotmeha 1966-an de li Oakland, California, hate damezrandin. Partî di navbera salên 1966 û 1982’an de li DYA’yê çalak bû, di heman demê de femînîst û antî-faşîst e û dibêje ku Amerîka dewletek faşîst û nijadpereste spî ye ku li ser axa dizî ye hatiye avakirin.
Şehrekûçtepe Kurd
Şehrekûçtepe Kurd gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Kelepora Cîhanê ya UNESCO
Ramana parastina şûnên Kelepora Cîhanê
Ramana parastina Kelepora Cîhanê ji sedsala 18an û vir de dihere jî, ew ji hêla UNESCOyê ve di sala 1954an de hatiye saloxdan:
23ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Eḧmed brîwê
Eḧmed brîwê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Şerê navxweyî yê Sûriyê
Rewşa navnetewî
Yekîneyên parastina gel, hêzên parastina gel ên li rojavayê kurdistanê na. Ji aliyê kurdên rojavayê kurdistanê ve hatiya damazrandin. Tenê ji kurdên rojavayê kurdistanê diafirê. Bi awayekî din ê gotinê em dikarin bêjin artişa kurd ya rojavayê kurdistanê di parazê ya. Armanca wê ew a ku bê şert û merc rojavayê kurdistanê û jîyaneê li vir ya kurdan û komên din ên civatî ên li wir bi parêzê. YPG, hêza artişî ku tenê ji rojavayîyên kurdistanî diafirê ji bo parastina wan a.
Baule
Baule, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Balaban
Belavbûna erdnîgarî
Belavbûna balaban ji rojhilata Ewropayê destpê dike û bi Asyayê derbas dibe bi aliyê rojhilatê ta Manşûrya li Çînê diqede. Balaban, balindeyek e koçer ku li Etiyopya, Erebistan û Pakistanê di demê zivistanê dijî ye.
Çeteya Geverê
Çeteya Gewerê di salên 90. de Gewerê leşker û polîsên tirk bi alikariya hînek cerdewan û hêzên heremî gelek kuştin, girtin, revandin û sucên cûda kirin. Fermandarê tabûra Gewerê yê vê demê M. Emin Yurdakul, îtîrafkarê PKKê Kahraman Bilgiç û gelek kesdîn ji hatin dozkirin.
Şînawa, Miyanduaw
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 478 kes (102 malbat) bûn.
Bacharach
Bacharach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Indiana Jones
Indiana Jones di fîlmên sînemayê de
Berdewameke din a rêzeya Indiana Jonesê ji bo demek dirêj ne gengaz  bû, her çend gotegotan piştî fîlmê çarem dom dikir. Di sala 2012an de George Lucas ji karsaziya fîlmê xelas bû û pargîdaniya xwe Lucasfilm ji pargîdaniya medyayê ya Walt Disney Company re firot. Di adara 2016an de, Disney fîlmekî pêncem di rêzeyê de ragihand, dîsa bi Harrison Ford di rola Indiana Jones de. Dihat gotin ku fîlm di Tîrmeha 2019an de li sînemayan were nîşandan û bi derhênerê Steven Spielberg re were hilberandin.
Le Bouchaud
Le Bouchaud, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Sîma Semer
Jînenîgarî
Dr. Sîma Semer di 3ê sibata 1957an de li Caxoriya (Jaghori) ya Efxanistanê ji dayik bû û bi eslê xwe xezarî ye. Wê di sibata 1982an de Zanîngeha Kabulê beşa tenduristiyê xilaskir û li nexweşxaneyek hikûmî ya li Kabul dest bi bijîşkiyê kir. Piştî çend mehan jiber rewşa ewlehiyê neçar ma çû bajarê Caxoriyê. Li bajarê Caxoriyê dest bi bijîjkî kir û ji bo nexweşan li seranserê deverên dûr ên Efxanistana navîn derman peyda dikir. Dr Sîma Semer niha serokê komîsyona mafên mirovan ya Efxanistanê ye.
Aqmênar
Aqmênar gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Bêsist
Bêsist, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zêtka
Piştî tevkuştina wan, Komara Tirkiyeyê tirk li gundên ermen da dan rûniştandin.
Bourbon-l'Archambault
Bourbon-l'Archambault, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Med
Medan, ku navê wan ji bêjeya "Ma-Da" ango "yên ji dayikê peyda bûn" tê, di Rojhilat (nêzîkê bajara hevdem Hemedan (Hama-Daan) ku nêzîkî bajarê kurd ê Kirmaşanne û wekî paytexta kevnare de derketin ser holê. Diyako an Deioces, yekem şahê Medan bû ku ji hêla  dewleta gund-bajara ya dema wî de hate hilbijartin da ku edaletê di hundur de pêk bîne -ku peyva Diocese ji roja me ya nû de ketiye nav zimanê dadwerî û olî- wî mirovên ji hemî derdoran qebûl dîkir, herkes dihate pêşwazîkirin û teşwîq kirin ku biçin bo serdanê, çareserkirina nakokî û edaletê bipirsin.
Cecil Powell
Cecil Frank Powell FRS (jdb. 5ê kanûna pêşîn 1903 li Tonbridge/Kent; m. 9ê tebaxê 1969 li Bellano/Comer See) fizîknasekî Brîtanyayî bû. Sala 1950î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Milkiyeta giştî
Wek mînak, berhemên William Shakespeare, Ludwig van Beethoven, Leonardo da Vinci û Georges Méliès di milkiyeta giştî de ne, bi xêra ku berî hebûna mafê daneriyê hatine çêkirin, an ku dema mafê daneriyê yê wan borî. Di qanûnên mafê daneriyê yê welatekî de hin berhem nayên parastin, ji ber vê yekê jî di milkiyeta giştî de ne, bo nimûne, li Dewletên Yekbûyî, tiştên ku mafên daneriyê yên nayên parastin, ev in, formuleyên fîzîka Newtonî, tarîfên xwarinan, û hemû nermalavên kompûterê ên berî 1974 hatin çêkirin.
Olê binge
Olê binge, Central dogma, ramana toviya Fransîs Krîk : nav siruştê da, agahdariya cînetîk bi gelemperî ji DNA, piştre [RNA], heta protîn diçe
Hintersee, Mecklenburg-Vorpommern
Hintersee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Tezekendî Hecîhesen
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 99 kes (20 malbat) bûn.
Hamlet
Hamlet (bi îngilîzî: The Tragical History of Hamlet, Prince of Denmark) navê şanonameyekê ye ku ji aliyê William Shakespeare ve hatibû nivîsandin. Naveroka trajediyê li Keyaniya Danîmarkê de dilîze. Claudius birayê key, ferwerdarê dikuje, keyanî dixe bindestê xwe û bîjina keyê Gertrude dizewice. Mîrza Hamlet dixwaze ji bo mirina bavê xwe tol hilde û wisa hemû kesên tevlîbûyî dixe belayê.
Murat Belge
Jiyan
Ji sala 1996ê ve dersên wêjeyê dida, di rojnameya Radikalê de dinivîsî. Sala 2008ê dawî dide Radikalê, derbasê Tarafê dibe. Di heman demê de di radyo û TVan de bernameyan jî amade dike.
Huseynîk
Dîroka gund
Bi navê Goma Çelebî mezreyek wê heye.
Piştî xirakirina gund, jinik vedigere gundê Tilê mala bavê xwe. Demekê şûnda xweda lawekî dide kê û navê Husên lê datîne. Husên mezin dibe û dibe xortekî çeleng û bi kêr.
Ji ber ku gundê Serê Bîrê ji Tilê xuya nake, bavkalê Husên dibêje: "Ji bo em di mereqê de nemînin xaniyê xwe li diyar çêkin, gava çira we vêketî xuya bike em ê bizanibin ku hun sax in."
Piştî ku Husên û dayîka xwe ji nû ve gund şên dikin, Husên dizewice.
CIHÊN DÎROKÎ
Margîska Kurdistanê
Maregîska Kurdistanê (Montivipera raddei kurdistanica), binecureyekî maregîskan (Vipera) e.
Serweriya spiyan
Serweriya spiyan, serdestiya pîstspiyan baweriya ku nijada spî ji nijadên din baştir û payebilindtir e û divê serdestiya wan bike. Bawerî îmtiyaz û hêza spiyan piştgirî dide. Koka serweriya spiyan di bîrdoza nijadperestiya zanistî ya ku niha redkirî ye de digire û hêceta sereke ji kolonyalîzm re bû.
Fitin
Dîroka Fitin ê pir kevne. Lê belê di vî warî de çi agahîyek berfireh tuneye. Pêdivîya xebatek arkeolojik heye û ev gund ji turizma çandîre cîhekî taybete. Gelek warên taybet heye ku bi kevirên kevnare hatine hûnandin. Lê dîsa van deran niha xerabeye. Her wiha li Gundê Fitin ê netewê Ermenî û Kurd bi hevre jî jiyane (1750-1800). Ji van Kurda Hemzoyî xwedîyê gund bûne. Dura ji ber şerekî malbata Hemzoyî piştî salên 1920'î ji gund derketinin. Niha jî malbata Mercan li vir dijîn. Lê hejmara gundîya her dihere kêmtir dibe.
Huseynîk
Dîroka gund
Ev jî me piştrast dike ku xwecihiyên herî kevnar ên li gundê me bi cih bûne gelê Qulî ne.
Gola Reş,
Warê Pûrto, (Pûrto, kesekî koçer e)
Kevirê Şewqelî,
Kevirê Piştiyan,
Diyarê Terhê, (Navê Herêmê ye)
Qoriyê Binê Terhê,
Kunika Welî,
Diyarê Rezan,
Natorî, (Cihê nobedarê rezan e.)
Sîrcan (navçe)
Sîrcan yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Sîrcan e.
Dermankirina kîmyayî
Dermankirina kîmyayî, chemotherapy, dermankirina bo tîrav e. Di vê çarê da, kîmyayên jehrî nav xanikên pejbûnî pêşkêşkirî ne.
Huseynîk
Dîroka gund
Qişê, (Navê Herêmê ye)
Kevir Beş,
Uğur Dündar
Jiyan
Dibistana amadeyî ya Vefayê bi dawî dike. Di zanîngeha Stembolê, beşa rojnamegeriyê de perwerdeyê dibîne. Sala 1970yê tevlî TRTê dibe. Di nava salên 1990-2008an de li Kanal Dyê ya bi navê Arena bernameyekê çêdike.
Cudakariya erênî
Cudakariya erênî siyaseteke ku armanca wê derfetên di karkirin û perwerdeyê de ji bo beşên civakê yên kêmtemsîlkirî, bi berçavgirtina reng, nijad, zayend, dîn, û koka neteweyî yên kesekî, zêde bike.
Aleksey Abrîkosov
Aleksey Aleksevîç Abrîkosov (bi rûsî: Алексей Алексеевич Абрикосов, Alexei Alexeyevich Abrikosov), * 25ê hezîranê 1928 li Moskowê) fîzîknasekî rûs e. Sala 2003î Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Huseynîk
Dîroka gund
Tehtê,
Niqeba Sor,
Tilikê Sor
Rezê Çelebî,
Nava Waran,
Kevirê Bazik, (Lîsê Teyrêbaz e.)
Kevirê Gilor,
Baniya Beyderan,
Xicîga Şewitî,
Léry, Eure
Léry, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
28ê nîsanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Burjuvazî
Burjuvazî di wateya xwe ya eslî de ji nêz ve bi hebûna bajaran ve girêdayî ye, ku bi qanûnên wan ên bajarî (wek mînak, qanûnên şaredariyê, îmtiyazên bajarokan, qanûnên bajaran ên alman) têne naskirin, ji ber vê yekê ji hemwelatiyên bajaran pê ve tu burjuvazî tune bû. Hemwelatiyên gundî diketin bin pergalek qanûnî ya cuda.
Di felsefeya marksîst de, burjuvazî çîna civakî ye ku di dema îndustriyalîzma nûjen de bûye xwediyê amûrên hilberînê. Xemên wê yên civakî nirxa milk û parastina sermayeyê ye, da ku ji bo domandina serweriya xwe ya aborî di civakê de misoger bike.
Serhat Ertuna
FÊSTÎVALÊN FÎLMÊ KU BEŞTARBU
Sînema
Muzîk
Metin Göktepe
Xelata Rojnamevaniyê ya Metin Göktepe
Bûyera nûçegihanê wê Metin Göktepe, ku piştî ragirtina wî ji aliyê yanzdeh polîs ve hate qetil kirin di girtinek girseyî de di 8 Çile 1996 de, bala navneteweyî kişand. Di encamê de mirin û yên din hatin beraet kirin protestoyên navneteweyî derket. Pênc efserên polîs yekem kes bûn ku bi kuştina rojnamevanek li Tirkiyê hate darizandin. Lêbelê, piştî salek û heşt mehan di binçavkirinê de, ew li ser bingeha efûyê hatin berdan.
Enberabad (navçe)
Enberabad yek ji navçeyên parêzgeha Kirmanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Enberabad e.
Bawerd
Bawerd, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Mêydancîq, Melekan
Mêydancîq gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Sentromer
Di qonaxa metafazê ya debeşbûna xaneyê de kromozom ji du nivên hevcot pêk tê, ji van nîvan re tê gotin kromatîd. Xala ko herdu kromatîd bi hev re tên girêdan wekî sentromer (navendebeş) tê navkirin.
Herwisa heke sentromer ne di naverastê lê nêzikê naverastê de cih bigire îcar şêweyê kromozomê wekî kromozoma submetasentrîk (bi înglîzî: submetacentric chromosome) tê navkirin.
Lignerolles, Eure
Lignerolles, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
2ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Cimge
Cimge, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Cimge 9 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.
Tilxab
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 452 kes (102 malbat) bûn.
Tîtan (heyv)
RMS undefined
Qirtik
Tevinekê qirtikê ji şaneyên qirtikê pêk tê, yên ku di miqdarekî mezin ji matrîksa ekstrasellular (Extracellular matrix) de ne. Di matrîksê de davên kollagen pirranî cor 2 (collagen Type II) û proteoglîkan û hiyalîn (Hyaline).
Boriyên xwînê têde tune ne.
Hesenê Jarê
Hesenê Jarê, gundekî Avnîkê ye.
Beaune-la-Rolande
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Firdeys
Firdeys, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Hevrîn Xelef
Hevrîn Xelef (bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî: Hevrin Khalaf) (jdb. 15ê çiriya paşîn a 1984an li Dêrika Hemko, Rojavayê Kurdistanê, Sûrî - m. 12ê çiriya pêşîn a 2019an nêzîkî Qamişlo, Rojavayê Kurdistanê, Sûrî), endezyar û ramyareke kurd a ku sekretera giştî ya Partiya Sûriya Pêşerojê bû. Ew di 12ê çiriya pêşîn a 2019an de li operasyona leşkerî ya Tirkiyê ya li dijî Hêzên Sûriya Demokratîk û kurdên Rojavayê Kurdistanê, di encama kemîneke çeteyên Ehrar eş-Şerqiyeyê de li ser rêya Diwelî ya bajarê Qamişlo hate kuştin.
Xlîsan
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Xlîsan 19 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 123 e.
Hevrîn Xelef
Kuştina wê
Rojnameya Daily Telegraph ragihand ku rayedarên kurd digotin çeteyên serhildanê erebeyek zirxî ya Hevrîn Xelef rê girtin.
Othello
Othello (The Tragedy of Othello, the Moor of Venice) an jî Trajediya Othello, morîtaniyê  Venedîk bi kurtahî  Othello şanoname ye û ji alîyê William Shakespeare ve hatiye nivîsandin. Pêkhatina wê berhemê di sala  1603 an jî  1604  hatibû dîrokandin.Naveroka Othello di sedsala 16'an  li Venedîkê û Kîprosê dilîze.Evîn, dexesî û îxanet  mijarên wê klasîka şanoyê ne. Desdemonaya bedew bi Othelloyê morîtanî, ku di Artêşa Venedîkê generale ,zewicî ye .Direfşgirê wî Iago dixwaze xwe ji Othello ji bo bêdadiyeke goya  tol hilde. Bi entrîkayên jêhatî ew Othello serwext dike jina xwe Desdemona bikuje. Dema lîstîka xirabê yê Iago aşkere dibe Othello xwe bi şûra xwe ve dikuje.
5ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Kuvark
Karok wek xwarin
Li Cizîra Botan ev xwarin ligel kuvarkan tê çêkirin:
Hilêlî
Hilêlî, gundekî girêdayî navçeya Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Mekanîzmaya henasedanê
Ji bo têgihiştina kiryara henasedanê, divê em van zanyariyên li jêr ber bi çav bigirin.
Henasewergirtin
sîngekelênê mirov dişibe amanek devgirtî. Ango ji bo henasedanê, guheztina gazan ji difin ber bi pişikan, an jî ji pişikan ber bi dev û difin li gor qanuna Boyle-Mariotte rû dide. Henasedan bi girjbûn û xavbûna masûlkeyên sîngekelênê rû dide. Masûlkeyên navbera parsû yên derve, girj dibin, qefesa sîngê ber bi jor û pêş ve bilind dibe û fireh dibe. Di heman demê de, navpençik jî girj dibe. Navpençika negirjbûyî ber bi sîngekelêne ve qoqiz e, bi girjbûna masûlkeyan, navpençika qoqiz ber bi zikekelênê ve tê paldan û pahn dibe. Bi vî awayê sîngekelên dirêj dibe û fireh dibe. Ji ber ko pişik bi dîwarê sîngekelenê ve zeliqi yê, pişik jî fireh dibin. Ji ber firehbûna sîngekelenê, pestoya nav sîngekelenê û pişikan ji pestoya atmosferê kêmtir dibe. Hewa ji hêla pestoya bilind (ji amosferê ) ber bi cihê pestoya nizim ve diherrike û pişik bi hewayê tijî dibin. Ev rewş wekî henasewergirtin bi nav dibe.
Soner Yalçın
Xebat
Birêveberiya malpera Oda TVyê dikir. Di darizandinên Ergenekonê de navê wî jî derbas bû û hat girtin. Soner Yalçın bi kemalîstiya xwe tê nasîn.
Labarde
Labarde, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Şûrê Damokles
Li gor serpêhatiyek dîrokî Damokles dilxwazekî sitemkarê Syrakûsê Dionysios I. anjî Dionysios II. bû û di sedsala 4'a berî zayinê de jiyaye.
Balicine
Di gund de nêzî sih malî heye gund di sala 1994an de ji aliyê hêzên dewleta tirk ve hatiye valakirin û gund di nava çiyayan de ye qasî du saetan durî navenda navçeyê ye bi wesayitan mirov dikare xwe bigîhîne navçeyê di gund de pirsgireka av û elektrîkê heye dawet û şahîyen gund pir rengîn û dewlemendin di demsala zivistanê de rêyen gund tên girtinê û ji bo gundiyan rojên dijwar dest pê dikin debara gund li ser xwedîkirina heywanan û çandiniyê ye dibistana gund hêj di nav pirsgirekan de ye û perwerdehiyekî baş nayê dayînê û gund de nexweşxane an jî sazîyekî tendûristiyê tune û ev jî dibe sedema pirsgirekên tendûrîstîyê.
Jane Austen
Jane Austen (jdb.16ê kanûna pêşîn a 1775an, m. 18ê tîrmeha 1817an) romannivîseke îngilîz bû ku bi awayekê serekî bi her şeş romanên xwe yên serekî, ewên ku şirove û behsa çîna axayan a Brîtaniyayî li dawiya sedsala 18ê dikin û rexne dikin, dihêt niyasîn. Pîlanên Austenê behra pirtir li girêdayîbûn û hewceyîya jinan bi zewacê re, ji bo peydakirina statû anko pêgeheka civakî û ewlehiya aborî vedikolin. Berhemên wê romanên hest û sozan ên nîva duyê ji sedsala 18ê hildisengînin û wekî beşek ji derbasbûna ber bi rastîparêziya wêjeyî ya sedsala 19ê dihên hesibandin. Bikarînana îroniya bêrehm, bi rastîparêzî (realîzm) û şiroveya wê ya civakî re, bûye sedema wê ko di nav rexnegir û lêkolan da pesinên wê bihên dan.
Weşandin û nivîskara jin
Mîna gelek nivîskarên jin ên wê çaxê, Astinê jî kitêbên xwe bênav diweşandin. Wê demê, dewr û rolên îdeal ên jinê weke jina kesekî û dayikînî bûn, nivîsandin ji bo jinan weke şeklê çalakiyeke duyemîn û ne ji ewlewiyetan dihat dîtin; jina ku dixwast bibe nivîskareke hertimî dihate dîtin ku mêyatiya xwe kêm dike, ji ber vê yekê kitêbên jinan bi gelemperî bênav dihatin çap kirin da ku wî wêneyî bihêlin ê ku wisa diyar dike ku nivîskara jin tenê wekî karekî nîv-demî weşanê dike, û qet nagerrit da ku bibe "şêrejina edebî" (anku stêrkek).
7ê gulanê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
6ê gulanê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Pestoya qismî
Hesapkirina pestoya qismî
Pestoya atmosferê (Patm) ji boy peravê deryayê = 760 mm Hg ye.( mm Hg = mîlîmetir cîwe)
Manuel Noriega
Ji salên 1950'an heta demeke kin berî dagirkirina Amerîkayê, Noriega ji nêzîk ve bi Ajansa Navendî ya Saloxgeriyê (CIA) ya Amerîkayê re kar dikir. Noriega yek ji çavkaniyên ewlekariyê herî bi nirxa CIA de, herwiha yek ji navbêra seretayî ji bo çekên qaçax, alavên leşkerî û ne qedera peretî piştevaniya hêzên kontrgerîla li seranserî Navendî û Amerîkaya Başûr bû.
Bad Bramstedt
Bad Bramstedt, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Schleswig-Holsteinê ye.
Dollewtû, Millkarî
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Dollewtû 39 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 255 e.
Xezîney Enbarkewne
Xezîney Enbarkewne gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
9ê gulanê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Xeyêrawa
Xeyêrawa gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Çevik Bir
Lehengê tirkan
Di nava komên rastgir û tirkperweran de Bir wekî lehengekî tê pêşwazîkirin. Di derbareyê jiyana wî de kêm agahî hene yan jî agahiyên hene ne bibawer in. Îdîa hene ku ew di şerê Kîprosê (tirk-yewnan) de tevlî kujtin û windakirina sîvîlan bûye. Di cûntaya sala 1980yê de yek ji payebilindên li dijî rêxistinên kurd têkoşiyaye ye.
Feqîûşaxî
Feqîûşaxî, Feqîûşaẍî, gundekî bi ser navenda Osmaniyeyê ve ye.
Metin û Kemal Kahraman
Kurtejiyan
Piştî weşandina albûmê Kemal Kahraman ji bo perwerdehiyê xwe li Almanyayê bi cih dike. Bi çûyîn û hatina Metin Kahraman herdu bira xebatên xwe yên muzîkê bi awayeke profesyonel di studyoyên alman didomînin.
Richard E. Taylor
Jiyan
1961 Taylor wekî zanyarekî di Lawrence Berkeley National Laboratory li Berkeley kar dike, sala 1962 li Satnford berpirsiyariya avakirina laboratûara lînearanStanford Linear Accelerator Center digire. 1968 li fakûlteyê ye dîsa. 1971 heya 1972 li Genewa ya Swîsreyê di projekta CERNê de kar dike.
1981 diçe Hamburg. Heya sala 1989 ew li CERNê berdevkê LEP e.
Parçebûn
Parçebûn (bi înglîzî: fragmentation) şêweyek zêdebûna nezayendî ye.
Yekitiya Jinên Rojhilatê Kurdistan
Yekitiya Jinên Rojhilatê Kurdistan (YJRK) rêxistineke jinan li Rojhilatê Kurdistanê ye.
Parçebûn
Li pirbûna bi parçebûnê de laşê bavan parçe dibe, ji her parçeyek zîndewerek nû çê dibe. Pirbûna bi parçebûnê di nav zîndewerên firexaneyî de rû dide. Hin corên ajal, karok û riwekan li gel pirbûna zayendî, bi parçebûnê, bi awayekê nezayendî jî zêde dibin.
Boësses
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Eqlîd (navçe)
Eqlîd yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Eqlîd e.
Mile Xelîla
Mile Xelîla, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Çirrik
Çirrik (Çukurca), gundekî girêdayî navçeya Amedê Pasûrê ye.
Kufurle
Kufurle,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Kumreş
Dema zilamek nexwaze kes li jina wî binere, yan dema jina wî kincine rind li xwe dike, zilam zêvir (aciz) dibe, tê gotin ku ev zilam kumreş e. Dema jin jî li pêşberê mêrê xwe wisa zîzî dike, tê gotin ku ev jin Kumreş e.
Lumbini Sanskritik
Lumbini Sanskritik, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No. 5) de cih digire.
Kromozom
Kromozoma Bakteriyan
Li gel kromazoma bazineyî, bakterî plazmîd jî li xwe digirin. Plazmîd perçeyên xelekên piçûk ên ADN-yê ne û bi hejmarek hindik gen lixwe digirin. Bakterî bi alikariya plazmîdan, xwe ji guherînên xeter ên hawirdorê diparêzin. Bi gelemperî %50yê bakteriyan yek an jî zêdetir plazmîdên bazineyî lixwe digirin.
Sentromer
Kromozoma asayî yek sentromer lixwe digire. Sentromer di destpêka qonaxa anafaza mîtozê û anafaza duyem a miyozê de ji hev diqetin.
Hûrîler
Hûrîler gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Zilek
Zilek girêdayî Bismilê ye.Di navbera Bismilê û Batmanê de ye.
Nîşabûr
Nîşabûr bajarekî di parêzgeha Xorasana Rezewî de li Îranê ye. Etarê Nîşabûrî ji vê bajarê ye û tirba wî jî li vir e.
Norman Foster Ramsey, Jr.
Jiyan û xebat
Bi tevî Rabi û hevalên wî Kellogg û Zacharias lêkolînan li ser rewşa dendikê (atom) dike û keşfa qûadropolmoment a elektrîkî ya deuteronê jî pê re.
Xelat û paye
Ramsey du caran marî bûye (hevjînî, zewac), cara pêşîn 1940 û ya din 1983.
Evez (navçe)
Evez yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Evez e.
Îsmaîlê Cizîrî
Îsmaîlê Cizîrî an Cizîrî an jî Bedîûzeman Ebûl'îz Îsmaîlê Rezazê Cizirî (z. 1153 Şirnex, Cizîr- m. 1233 Şirnex, Cizîr) dahêner, matematîknas, endazyar û fizîknasê kurd e.  Bingeha zanista robot û sîbernetîkê avêtiye.
Ew qewî ji bo pirtûka xwe ya bi navê El-Kîtab fî Meirîfet el-Hiyel el-Hendesiye ango Kitêba li ser Zanîna Hiyelên Endazyaranî navdar e. Wî ew pirtûk di sala 1206'an de nivîsiye û di wê de, digel nîgaran, behsa çêkirina 50 amûrên mekanîkî dike.
Mînakên ji Kitêb el-Hiyel
Prof. Dr. Donald Hill (1922-1992), Endazyarê Mekanîk û rojhilatnasê Îngilîsî ku di sala 1974 zayînî da şahesera zanistiya cîhanê wergerandiye ser Îngilîsiyê, li ser şahberhema Îsmaîlê Cizîrî wiha gotiye:
Eloxiso
Eloxiso, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Yênikce
Yênikce gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Sûreban
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Sûreban 12 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 60 e.
15ê gulanê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Chandrapur
Chandrapur, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 2 (Province No. 2) da cih digire.
Terorîzm
Di piraniya pênaseyên ko ji bo terorîzmê dihên kirin da sê hîmanên serekî hene: ev karên tundûtîjiyê jibo tirsandin an terorê dihên kirin, jibo meremên siyasî an îdeolojîk in û bi awayekê armanckirî bajêrwarên neçekdar dihingêvin.
Şêtman
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Şêtman 6 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 46 e.
Dîgraf
Hin mînak di hin zimanan de Dîgraf ên di alfebeya latinî de
3. äu, ei, eu, chs, dsch, zsch, sp und st, ti, ig 3. gn 2. bb, cc, dd, ff, ..., ggy, ssz, ..., cz; 3. cs
Leon M. Lederman
Leon Max Lederman (jdb. li Buffalo, New York) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî ye.
Melvin Schwartz
Melvin Schwartz (jdb. li New York; m.  li Twin Falls, Idaho) fîzîknasekî navdar ê Amerîkayî bû. Sala 1988 bi tevî Leon Max Lederman û Jack Steinberger guncavê Xelata Nobel a fîzîkê tê dîtin.
Jiyan û xebat
Di salên 1970yî de Digital Pathways dadimezirîne û ji sala 1970 heya 1991 serokatiya wê dike. 1991 heya 1994 cihgirê gerîndeyê xebatên fîzîka energiyên mezin û fîzîka dendikî ye li Brookhaven National Laboratory. Di heman demê de li Columbia dersdariya fîzîkê jî dike.
İbrahim Şahin
Jînenîgariya fermî
1988ê li Sêrtê dest bi kar dike. 1990ê li Stenbolê peywirdar dibe. Di dema wî de bi sedan mîlîtan û kadroyên rêxistinên çepgir ên tirk tên kujtin (bo mînak ên DEV SOLê). Dema Mehmet Ağar dibe gerînendeyê giştî yê ewlekariyê ew jî li Kurdistanê dijî PKKê têdikoşe û li dibistana perwerdekirina tîmên taybet a li Balıkesirê bo şerê li Kurdistanê tîmên taybet perwerde dike.
Zimanê albanî
Alfebe
Di alfebeya latîniya ku bo zimanê Albanî tê bikaranîn ji herfên a, b, c, ç, d, e, ë, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, x, y, z. de pêk tê. Li hindê van herfan çend Dîyagrafên wek dh, gj, ll, nj, rr, sh, th, xh û zh jî tên bikaranîn.
Chambérat
Chambérat, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Kebab
Navê kebabê
Baweriya giştî ew e ko peyva kebab ji zimanê kurdî û farisî hatiye. Lê ereb û tirk û bi rêya wan jî piraniya xelkê cîhanê vê peyvê bikar diînin. Di zimanê kurdî û farisî da, ko zimanên kok jibo peyvê ne, kebab tenê jibo wî goştê birajtî dihêt bikaranîn ko berî birajtinê hat bit kutan an qîmekirin. Lê di zimanên tirkî û erebî da, ev peyv jibo goştê ko hema bi sadeyî û wekî pişkên goştê sax dihêt birajtin jî bikar dihêt. Ev bikaranîna peyva kebabê jibo goştê nekutayî an neqîmekirî nemaze wekî şîşkebab dihêt bikaranîn.
Selkede
Selkede gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Festîvala Fîlman a Stembolê
Cara pêşîn ji aliyê cûntaya leşkerî ya ku ji salên 1980 - 1983î de li Tirkiyê desthilatdar bû ve bi navê "Festîvala Stembolê" di sala 1982î de hatibû lidarxistin. Armanca leşkeran a sereke, rexneyên derveyî yên li artêşa Tirk hinde kêm bikin û rewşa Tirkiyê ya awarte, wekî normal bidin nîşandan. Lê tenê 6 fîlm tevlî vê festîvalê dibe. Bi gelek ceribandinan di sala 1989î de ev festîvala han kewa xwe digire û dibe navneteweyî.
Farmer Giles of Ham
Hin War û Kesayetên Pirtûkê
Middle Kingdom(Keyaniya Navendê) keyaniya ku Giles tê de dijî.
Kûdellê
Kûdellê, gundekî gundistana Millkarîa bexşa Weznêê ye. Weznê ser şaristana Serdeştê ye.
Kûra
Kûra, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Reşîdê Kurd
Reşîdê Kurd (jdb. 1910 - m. 20ê kanûna paşîn 1968) helbestvanekî kurd e, lê belê ew bêhtir bi xebatên xwe yên rêzimanî li ser zimanê kurdî tê naskirin.
Anshun
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 2.297.339 kesî
Rostem (navçe)
Rostem yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Masiri e.
Awê Balî
Ew herdu helbestvanên Kurd yên gewre bandorek mezin li ser jiyana A. Bali kirin. Ji bo nasandina her du helbestvanan wî gelek seminer û gotar nivîsin û ewna dan we‚ andin. Di dawiya salên saxiya helbestvanên ne mir de, wana ji wî rê gotî bûn: '' Em dizanin Kurdistanê çê be! Lê belê bel ku em nebînin! Lê rastî jî wana azad bûna Kurdistana Bakûr nedîtin. Lê karê wana ji bo Kurdistanê kirî, Kurd tu caran bîr ne kin. ''
Balafirgeha Gurgumê
Çavkanî
https://kahramanmaras.dhmi.gov.tr/Sayfalar/icerik-detay.aspx?oid=2360
Xwehişmendî
Pêşkêşkirina Danasîn
Pirsên di derheqê kîjan perçê mêjî de rê dide me ku em xwe bi xwe zanibin û ka em çawa biyolojîkî program dikin ku xwe bixwe zanibin. VS Ramachandran ev texmîn kir ku nexşeyên neynikê dibe ku bingeha neyolojîkî ya xwe-hişmendiya mirovan peyda bike. Di gotarekê de ku ji bo Weqfa Edge di 2009- an de hatî nivîsandin, Ramachandran ev mînaka xwe ya jêrîn şirove kir : "... Min jî texmîn kir ku ev neuron ne tenê dikarin bibin alîkar ji bo simûlkirina behreyên mirovên din lê dibe ku werin veguheztin 'hundurîn' - ew bû — ku nûnertiyên rêza duyem an nûnerayetiyên xweyên xwe biafirînepêvajoyên destpêkê yên mêjiyê. Ev dikare bibe bingeha neuralî ya introspection, û wergirtina bersivê hişmendiya xwe û hişmendiyek din. Li vir eşkere heye ku pirsek mûçik-an-hêk heye ku pêşî ew derxist, lê ... Xala sereke ev e ku ew du bihevra, hevdû dewlemend dikin ku hevûdu dewlemend dikin da ku nûnertiya pîvandî ya xwe ku mirovên nûjen temsîl dike biafirîne. "
AnimêkirinaHeywanan
Sûretên behrê bi eşkereyî diyariyek nedigirt. Di ceribandinên bêhêz de, nexşek rengê kesk a nermîneyî ya heman rengî û di heman pozîsyonê de mîna ku mîr di hundurê xwe de vedihewîne hebû. Gava ku mark hebûn, bi reng, an bi reş di tu behre de tunebûn. .  Daneyên Berî û Hevberan  kêmahî li gorî findan li şimpanzeyan lihev dike. Di kurteya testa nîşanê de,  encam nîşan didin ku şagirtan fêm dikin ku wêneyek mirîdek laşê xwe temsîl dike; kovaran nîşan dikin ku xwediyê hişmendiya xwe bin.
Qonaxên pêşveçûnêEdit
Mirov bi riya pêşketina xwe-hişmendiyê xwe hay dibe. Vê celebê taybetî ya xwenaskirinê têkildar e ku meriv ji laşê xwe û rewşa hişê mirovan hişyar bibe û di nav xwe de fikir, tevger, raman, hest û têkiliyên bi kesên din re vebîne. "Xwe-hişmendî ji nişkê ve di nav yek behreke taybetî de pêk nayê: ew bi hêdî bi serûberbûna behreyên cûda cûda pêşve diçe ku her tişt bi xwe ve girêdayî ne." monitoringavdêriya rewşên derûnî yên kesê ( metacognition) tête navnîş kirin û ew wekî nîşanek tête hesibandin ku têgehek xwenûkirinê heye. Ew bi têgînek destpêka pêkanîna ne-xwe bi karanîna çavkaniyên hestiyar û bîra ve pêşve diçe. Di pêşxistina hişmendiya xwe bi riya lêgerîn û ezmûnên civakî de mirov dikare cîhana xwe ya civakî berfireh bike û bi xwe xwe bêtir nas bike.
PiagetEdit
Li dora temenê dibistanê, hişmendiya zarokek di bîranîna kesane de veguherîne hestek di nav xwe de. Di vê qonaxê de, zarok bi hezkirin û nexşebûnan ​​dest bi pêşxistina berjewendîyan dikin. Vê veguhestinê dihêle ku hişmendiya kesek ji paşeroj, heyî û pêşerojê mezin bibe wekî ku ezmûnên hişmend bi gelemperî têne bîra xwe. Wekî pêşdibistanê, ew dest pê dikin ku li şûna gelemperîbûnê, hûrguliyên pir diyar ên taybetî didin. Mînakî, pitik dê li ser tîmê basketbolê ya Los Angeles Lakers, û tîmê hockey a New York Rangers biaxive, li şûna pitikan tenê diyar dike ku ew sporê hez dike. Wekî din, ew ê dest bi vegotina hin tercihan bikin (mînak, Tod ji mac û penêr hez dike) û dê dest bi naskirina hin xwediyên wan (mînakî bikin, Lara li malê xwediyê çûkê ye. Di vê temenê de, pitik di vê qonaxê de ye ku Piaget navê pêşî ya emeliyatiyê dikeqonaxa pêşkeftinê. Zarok di dadmendiya xwe de pir şaş e ji ber ku pir zêde tiştê wusa nîne. Mînakî, pitikek di vê qonaxê de dê têkildar nebe ku ew bi şiyana ku di dibistana xwe ya berbiçavê daristanê de derbas dibin xurt in û ne jî ew ê bi rastiyê re têkildar bikin ku ew dikarin pirsgirêka matematîkê ya bi hejmartina wan re çareser bikin.
Nasnameya Dissociative tevlihevîEdit
Nerazîbûna nasnameya cûdaxwazî ​​an kesayetiya pirjimar a pirjimar (MPD) bêhêz e ku tê de tengasiya nasnameyê ye ku tê de du an çend dewletên kesayetiya cûda û cûda (an jî nasname) di demên cûda de tevgera kesek kontrol dike. Dibe ku yek nasname ji ya din cûda bibe, û dema ku kesek bi DID-ê di bin bandora yek ji nasnameya wan de be, dibe ku ezmûnên xwe ji bîr bikin dema ku ew derbasî nasnameya din bibin. "Gava ku di bin kontrola yek nasnameyê de, kesek bi gelemperî nekare ku hin bûyerên ku qewimîne dema ku kesayetiyên din di kontrolê de bûn bibîr bînin." Dibe ku ew di nav kesayetiyên cûda de windabûna demê, amneziyê çêbibin, û bi awayên cuda, helwest, gotin û ramanan cihêreng bigirin. Ew bi gelemperî hay ji jiyana ciyawaz ên ku ew an rewşa wan bi gelemperî hay jê nabin, hîs dibin wekî ku ew di jiyana xwe de di bin lensa kesek din de digerin, û tewra jî nekarîn ku xwe di neynikê de nas bikin. Du bûyerên DID-ê bi hişmendiyê re tinebûn, yekem doz ew e. Vê bîhnfirehî sê kesayetiyên cûda xemiland: Eve White jin û dayika baş, Eve Black keça partiyê, û rewşenbîrê Jane. Di bin stresê de, episodên wê wê xirabtir bibin. Wê gavê hewl da ku keça xwe xwe xilas bike û piştî vê çalakiyê bê bîra wî nehat. Hewî bi salan bi terapiyê derbas bû berî ku ew fêr bibe ka meriv çawa guh dide alîgirên xwe û ji hişmendiya xwe û episodesên wê hişyar bimîne. Rewşa wê, ku di wê demê de ew qas pir kêm bû, ji hêla adaptasyona pirtûk û fîlimê ve sê Fasikên Eve, û her weha bîranînek bi navê Eve ez bi navê Ez im. Doktor texmîn dikin ku di dema Depresyonê de mezinbûn û şahidiya bûyerên tirsnak ên ku ji mirovên din re hatine kirin dibe ku bibe sedema tengasiya hestyarî, demdirêjiya xweserî ya demkî, û di dawiyê de DIDD. Di doza duyemîn de, Shirley Mason, an Sybil, hate binavkirin ku li ser 16 kesayetiyên cuda cuda yên xwedî taybetmendî û jêhatiyên cûda hene. Hesabên wê yên xirab û sadîstîk ên diya wê di zaroktiyê de ji aliyê dayîkan ve diqewimin, doktoran bawer dikin ku ev travmayê dibe sedema parçebûna kesayetiyên wê, her weha ramanek nebaş a ku ev bêserûberî di binpêkirina zarokan de bû, di heman demê de vê nerazîbûnê navdar dike. Di sala 1998 de lêbelê, doza Sybil wekî sherm hatii derxistin. Terapîstê wê Sybil teşwîq kir ku her wekî hemî dîlanên xwe baş tevbigere. Ji bo sekinandina kirrûbirên pirtûkê û adaptasyonên televîzyonê rewşa wî pir aciz bû. Hişmendiya vê nerazîbûnê di demeke kurt de piştî vê vedîtinê dest bi koletiyê kir. Heya roja îro, ti sedemek rastîn a DID nehatiye dîtin, lê tedawiyên wekî psîkoterapî, derman, hîpoterapî, û dermankirinên nêzan pir baş bibandor e.
Bipolar tevlihevîEdit
Nexweşiya bipolar nexweşî ye ku dibe sedema guheztina giyanî, enerjî û şiyana karûbar. Hişmendiya xwe di wan kesên ku bi vê nexweşîyê dikişînin pir girîng e, ji ber ku divê ew ji ber seqet an ji ber pirsgirêkên cihêreng cihêreng bikin ku hest bi rengek diyarkirî bikin. "Kesayet, behre û bêserûber bandora xwe li nepoxa bipolar a we dike, ji ber vê yekê divê hûn xwe bi xwe bizanibin da ku cûdahiyê çêbikin." Ev nexweşî ji bo tespîtkirin zehfek e, ji ber ku xwe-hişmendî bi xweşikê diguheze. "Wekî mînak, tiştê ku dikare ji we re wekî bawerî û ramanên biaqil ji bo karsaziyek nû ya bazirganiyê xuya dike dibe ku bibe nimûneyek ji ramana grandiose û tevgerê manîkî". Pirsgirêkên di navbera têgihîştina iraciyetiyê ya di guhnedanek mîzê de û têlefonkirina tevahî ya li serpêsekek manic de rû didin, radigihînin ku behreyên nexuyayî normal in.
Her çend ev lêkolîn li ser nifûsa ku di bêrêziyê de bû ji nexweşiyê hate kirin, cûdahiya di navbera nexweşan de di dema "psîkiyatiya çalak" de li hember yên di bîra mezûnbûnê de vedîtina xwe-hişmendiya xwe di seranserê rêwîtiya xwe de ji bo başbûnê nîşan dide.
Dêrqam
Dêrqam, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fragman
Fragman di sinemayê de, di fîlmê sinemayê ji bona film bide naskirin nişandana wî film î.
Chishui
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 237.029 kesî
Lîsteya bajarên herî şênî yên cîhanê
Bajarên herî şênî yên Cîhanê.
Pirê
Pirê, gundekî girêdayî navçeya Amedê Lîceyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Le Manoir, Eure
Le Manoir, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Çavik
Çavik an berçavk an jî çawîlke/ çavêlke, ji bo ku dûv û yan jî nêzîkatiyê dîtinê û an jî dîtina çavan baş bibe, dihê dayîn li berçav. Çavê mirov, di roja me de, bi xwandinê û kirina tiştên din bê, êdî di demeka kin de bidest baş ne dîtinê dike. Wekî din jî, çavên pirr mirovan hê ku ji nû ve tên dunyê, xirabûyî dibe. Herdû çav, ne li dehma hevdû di sekin in. Êdî rast nayê dîtin, Ew jî, jê re tê gotin hawlîtî. Hawlîtî, weke çavxirabûneka ku ji bûnê ve heya. Yan jî Hawlîtî, bi ne li dehma hevdû reşîka çavên mirov re dihê li holê. Rewş ku herî zêde zêre tê gotin hawlîtî, ev a. Hawlîtî, hin xîrabûnên ku di genetik çavan de jî bi xwe re dihawêne. Hin mirovên ku hawlin jî, piştî ku bûn jî, hawlîtiya wan ji holê narabê, Ji ber ku mejî, li gor wê bûye xwediyê konsantrebûnekê. Êdî weke xwe dimêne. Bi vê yekê, êdî mecbûrî, çavik tên bikarhanîn.
Behrenhoff
Behrenhoff şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Kirsten Dunst
Kirsten Caroline Dunst, (Point Pleasant, New Jersey, DYA) lîstikvanekî amerîkî ye. Dunst, bi rola xwe vampîra zarok Claudia hate naskirin. Di şaxa lîstikvan jin a alîkar, jibo Xelata Kûreya Zêrîn namzed hate nîşandan.
Vladîmîr Mînorskî
Jînenîgar
Ew li bajarê Korçevayê, li bakurê rojavayê Moskoyê hat dinyayê. Bajarokê Korchevayê niha di bin ava sikrê Ivankovoyê ye. Li dema xwîndina xwe li dibistana berheviyê xelatekê zêr wergirit. Li sala 1896ê li Zanîngeha Moskoyê dest bi xwîndina qanûnê kir. Wî li sala 1900î zanîngeh qedand û li wê salê çû Bingehê Lazarêv jibo Zimanên Rojhilatî û sê salan xwe berhevî karekê dîplomatîk kir. Ew li sala 1902an jibo cara yekê çû Îranê û li ser Ehlê Heq anko Kakeyiyan jêder cemandin.
Dargelin
Dargelin şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Shivaraj
Shivaraj, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No 5) cih digire.
Bronşik
4 − Bronşa segmentî an sêyemê (segmaental/tertiary bronchus)
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Piraniya hewayê atmosferê ji Nitrocen(Azot), Oksîjen, karbona dîoksîd û hilma avê pêk tê. Di asta perava deryayê de,
%78,6ê hewayê N2,
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Sererastkirin: Semra Ozbey - Yaşar Eroglu
Qulîkendî, Melekan
Qulîkendî gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lîsteya rûbarên ku dikevin Deryaya Baltîk
Ew lîsteya rûbarên ku dikevin Deryaya Baltîk û cihê ku lê dikeve deryayê.
Bekiran
35 km ji Arxa, 70–75 km jî ji Melediyê dûr dikeve. Aboriya gund li ser xwedîkirina ajalên malê û çandiniyê ye.
Fîruzabad (navçe)
Fîruzabad yek ji navçeyên parêzgeha Farsê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Fîruzabad e.
Château-sur-Allier
Château-sur-Allier, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Damirciyan
Damirciyan, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Gulariya
Gulariya, bajarekî welatê Nepalê ye û li Herêma Jimare 5 (Province No 5) cih digire.
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2011an hêjmara gelhe ya bajarê Gulariya 55 hezar 747 kes hatiye hejmartin
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
%0,5ê atmosferê jî ji hilma avê û gazên din pêk tê.
Di asta perava deryayê de pestoya atmosferê 760 mm Hg ye.(mm Hg = mîlîmetir cîwe). Bilindahiya Çiyayê Agirî bi qasî 5137 metir e, ango serê Agirî ji asta perava deryayê gellek bilind e. Pestoya atmosferê li serê Agirî dadikeve hetanê 380-390 mmHg yê.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
1- Ji Zargotina Kurdî ÇÎROKÊN GELÊRÎ Huso û Nazê
Çapa Yekemîn: çiriya pêşîn 2004
Alûgorkirina gazên henasedanê
Pêkhateya hewayê atmosferê û pestoya qismî ya gazên atmosferê
Pestoya qismî ya nîtrocenê (PN 2 ) jî (760mm Hg) x (0,786) ≈ 597 mm Hg ye
Mezela Spî
Mezela Spî cihê gora Hüseyin Cevahirê ye. Mezela Spî nav Kortareş û Şobek e.
Fuquan, Guizhou
Gelhenasî
Li gorî daneyên sala 2010an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 283.943 kesî
Artêşa terrakotayî
Dirêjahiya wan leşkeran di navbera 183-195 santîmetre ye. Îfadeya rûyê her yek ji van leşkeran, ji hev cuda ye. Piranîya peykeran hê di bin axê da ye.
Şabaz
Jîngeh
Şabaz li daristanê ku darên wan kevnar in dijî û bi taybetî, çalakiyên mirovan lê hindik bin.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
2- Ji Zargotina Kurdî PÊKENOKÊN KURDÎ
Berg: Aysel Çetin
ISBN: 975-98532-1-3
Ziryab
Wî jî berê xwe da başûrê Spanyaya îroyîn Kordobayê. Li wir melîkê mîrîtiya emewiyan a Ebdurehmanê II. Ew girte cem xwe. Bi vî awayî jîrbûna muzîkvanên kurd bi Ziryab dewam kir û tesîreke mezin li muzîka Spanyayê kir.
Ziryab têla 5an li ûdê zêde kir û yekem car bi pirtikekî êlo li ûdê da. Wî tesîreke mezin li muzîka spanî kir û weke damezrênerê kevneşopiya muzîka Endulusî tê nasîn.
Evdirrehmanê II azadiyeke mezin dabû Ziryab û Ziryab bi vê azadiyê dibistaneke muzîkê saz kir.
Ziryab her weha tar û sêtar jî anîn Kordobayê û ev amûr paşê veguherî gîtara Spanyayê. Muzîk û reqsên Kurdistan û Rojhilata Navîn paşê bi tekiliya muzîk û reqsên qereçiyan veguherî flamenkoya spanî.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
6- FERHENG
FERHENG
Çapa Yekemîn: tîrmeh 2006
8- CÎNAV Di Zimanê Kurdî De (Kurmanciya Jorîn)
CÎNAV Di Zimanê Kurdî de (Kurmanciya Jorîn)
Sererastkirin: Semra Ozbey - Serwet Denîz
9- Dastana GILGAMÊŞ
Çapa Yekemîn: 2006 (Bi tîpên aramî - Duhok)
Tofana Nûh
Tirba Nebî Nûh li Cizîra Botanê ya
Nûh, navê wî wateya wê di kurdî de ew ku ya "nû", "nûh" û hwd a. Yanî bi navê wate wê bahse tiştekî nû ku bûyî û ankû afirî dibe. Bahse wê kêlîka ku têde tê jîyîn jî dike. Nûh, di weke ´nebî´yekê tê bi nav kirin. Nûh, bixwe jî ji Cizîra bota ya. Tirba wî ku heta roja me jî hatîya parastin û li Cizîra Bota bota ya. Ji ber vê yekê jî, hertimî Cizîra Bota, weke navendeka olî û dîrokî a şariştanî jî bûya û rol leyistiya.
Lîsteya Weşanên Enstîtuya Kurdî Ya Amedê
10- Çîrokên MALA ZALÊ
Wêneyê Bergê Mamê ELÎ
11- Jı DENGBÊJ FADILÊ KUFRAGÎ DESTAN Û ÇÎROKÊN KURDÎ
Wêneyên Bergê: Fadilê KUFRAGÎ & Mala Wî
Pirtûka bi navê “Ji Dengbêj FADILÊ KUFRAGÎ Destan û Çîrokên Kurdî” ji Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Amedê derket. Ev berhem ji çîrok û kilamên Fadilê KUFRAGÎ hatiye pê. Ango ji çîrok û kilamên ku ji ber dengê wî hatine nivîsîn pêk tê. Çîrokên ku di vê pirtûkê de ne, ji aliyê gelek dengbêjan ve hatine gotin û hîna jî tên gotin, dibe ku gelek kesan li herêmên cihê cihê ev kilam û çîrok bihîstibin. Lê her dengbêj bi awayê xwe dibêje û li her herêmê cihê cihê tên gotin. Jixwe gava ku hûn pirtûkê bixwînin hûn ê hem rastî taybetiyên herêmê û hem jî rastî yên dengbêj bên. Pirtûk bi hevpeyvînek dest pê dike. Berhevkarê pirtûkê Hogir Berbir hevpeyvînek bi sernavê Dengbêjî Hunera Vegotinê ye bi Fadilê Kufragî re kiriye û ev wekî pêşgotin di pirtûkê de cih girtiye. Destan û Çîrokên ji dengbêj hatine guhdarî kirin û hatine deşîfrekirin ji gencîneya Zargotina Kurdî ne. Ji “Îslim Xatûna Qereçî û Cefer Efendî” heta “Tahar û Zahar”, “Eşqa Zeroya File û Mehmed Eliyê Girover”, “Xezal û Teyar Axa”, “Şerê Kûrana Bişêriyê”, “Gulîzera Kurda û Elê Melê”, “Xezalê û Husên Axayê Botî” û wekî vanan 18 destan û çîrokên ku di Zargotina Kurdî de cihêrengiya wan heye di pirtûkê de cih girtine. Xebatkarê Enstîtuya Kurdî ya Amedê Hogir Berbir van destan û çîrokan ji Dêrika Çiyayê Mazî, herêma Mêrdînê berhev kiriye. Fadilê KUFRAGÎ, ji eşîra Îzolî ye. Eşîra wan di sala 1810-20an de ji Meletyê diçe gundê Kufragê ya ku niha girêdayî Şemrexa Mêrdînê ye. Lê ji ber çi bar dikin nayê zanîn. Du bira û xwişkek Fadil heye. Di 1948ê de hatiye dinyê û hîn sax e. Di 40 rojiya xwe de çavên xwe wenda dike û hîn kor e. Di 18-20 saliya xwe de xwişka xwe ji xwe re dike berdêlî û dizewice. Ji xeynî keç û lawekî ku wenda kiriye, niha bavê 4 law û 3 keçan e. Her 3 keç û 2 lawê xwe zewicandiye. Di 1993yê de ji Kufragê bar dike û diçe Qoserê û niha jî li Qoserê dijî. Di 13 saliya xwe de dest bi dengbêjiyê dike, di 15 saliya xwe de fêm dike ku kor e û hîna jî dengbêjiyê didomîne. Gundê Kufragê di navbera Dêrika Çiyayê Mazî û Şemrexê de ye û gund ji her du navçeyan zêde ne dûr e. Debar û pîşeya çîrokbêj 200 elb erd û rez e. Xwendin û nivîsandina wî tune ye. Çavkaniyên ku wî ev berhem jê girtine: Hesenê CÊZWÊ, Etmanê KUFRAGÎ, Dawidê GIR, Fehmiyê ELÊ (Fehmiyê Borbore), Osmanê QANÊHEVSÊ, Hemîdê Huseynê MAZIDAXÎ, Evdilayê Şêxoyê ZIZNÎ, Ehmedê Sebriyê SÊWSÊ…
12- MEWLIDO DIMILÎ (ZAZAKÎ)
Arêkerdiş Mila Selîm ACARLAR – Av. Mehmet GUZELLER
18- Gayê Cot
Çapa Yekemîn hezîran 2009
19- Pîrê û Dîk
Berhevkar Eslîxan YILDIRIM
Çapa Yekemîn hezîran 2009
23- Fotograflarla Kulp - Pasûr
Grafîk û Sêwirîn Diyar Grup
Xodik
Çend cihên bi vî navî hene:
SînemaTeka Kurdî
SînemaTeka Kurdî bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de ye. Sînema Teka Kurdî basa fîlmên kurdî dike, ku gehejtine rejeyekê serkeftinê li naw qada navnetewî. Çêkerên wan fîlman bi bînere wan dide nasandin. Ji xêncî belgêwar û dukomentera ku ROJ TV xwe amade dike, bi dokumenten li Ewropa jî bernamêyen xwe hej devlemendtir dike.
Şaran
Şaran, gundekî girêdayî navçeya Meletiyê Argayê ye.
Qereçinaq
Qereçinaq gundekî ser bi navenda bajarê Melekan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Rengîn
Rengîn, bernameyeke di televîzyona kurd Roj TV de bû. Naveroka bernamê bi gişti sebaret bi mêvan û hindik li ser jîna wî wê bête nîşandan. Ji bo mêvanê din jî wê her wa abe. Jîna wan ya taybetî, kar, karê fermî wan li gor vê pêvajo yê û nêrînin wan.Bernameya Rengîn her car du mêvane gazî kir, yêk ji wan mêvanan şexsîyetek, huner, edebiyat, weşan û siyasetê da dîyare nasyar e, yê din jî muzîkvan e. Ji bo wê jî grûpekî muzîkê amade ye. Heke mêvan xudanê çi mesleka (karî) nebe wê gavê bi helbest û stranê bernameyê birê dibe. Li gel wê grûpê peşkêşvanê berbanê layê kêm stranekê dibêje. Ew stran ji bo mêvan yan jî, ji bo bernamê tête pêşkêşkirin.
Bouilly-en-Gâtinais
Bouilly-en-Gâtinais, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Şahênik
Li vî gundî malbata Hemzoyi dijîn. Gund ji ber koça gel her dihere hejmara mîrovan kêmtir dibe û aniha gelhe li derdora 70-80 mîrovîye.
Macin
Macin jî helbestvanekî Kurd ê nenas e. Heta niha kesekî nave wî di tu pirtûkê de neaniye. Hemû tişten ku em li ser wî dizanin eva han e ku bi kemasî berî 209 salan niha hebûye. Vê helbesta wî ya jêr di wê keşkula destnivîs de bû. Ev helbest gelekî nezî helbesta Melayê Bateyî ya ku bi vê misraye dest pê dike: "Subh û evare, şeva tarî şemala kê yî tu". Eva han nişana wê yekê ye ku yeki ji wan helbesta ya din dîtiye. Vêca em nizanin ka kîjan di pêşiya yê din de ye û kê pêşiya yê din helbest nivîsiye. Li ba min nezîktirîn eva han e ku her du hevdemê hev bûne ku di sedê 11 heta 12'e hicrî de jiyane.
Berwan
Berwan, Bervan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin. Gund, girêdayi Eşîra Omerî/Omeryan
Dînewerî
Dînewerî an Ehmedê Dînewerî an jî Ebû Henîfe Dînewerî (jdb. 820, Kirmaşan − m. 24 tîrmeh 895, Dînewer) Kurdnas, riweknas, stêrnas, erdnas, matematîknas û dîroknasê kurd e. Kurdnasê herî pêşîn e ku li ser antropolojî, dîrok û nîjada kurdan xebitiye.
Perwerdehî û xebatên Dînewerî
Dînewerî zanistvanê kurd yê pirralî ye, ne tenê li ser qadek du qadan di gelek qadan de çixir kolaye û rê daye pêş zanyarên dû xwe.
Di Serdema zêrîn a îslamê de gelek pirtûk li ser zanist û dîrokê nivîsandiye. Pirtûka wî a herî bi nav û deng "Kitab el-Nebat" (Pirtûka riwekan) ye. Her çiqas pelên wî negîhîştibin wexta me jî, Dînewerî 13 cîld jî tefsîra Quranê nivîsiye. Yaqût Hemawî (1179–1229) ji bo tefsîra Dînewerî gotiye: "Pêşiya wî tu kesek weke Dînewerî baş Quranê tefsîr nekiribû".
Gotinên ji bo Dînewerî
Yaqût Hemawî di berhema xwe a bi navê Ebû Hayyan et-Tewhîdî Takrîzu’l de gotiye ku;
Helleşey pêst
گۆرانكارییەكان: شەق بوونی پێست
ره‌نگ گۆرین (سوور بوون)
Boulay-les-Barres
Boulay-les-Barres, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
30ê gulanê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Fritzlar
Fritzlar, bajarekî navçeya (Landkreis) Schwalm-Eder-Kreisê li herêma Hesse ya Almanyayê ye.