cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kaydalî
Kaydalî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zimanê polonî
Zimanê polonî (bi polonî: język polski) zimanekî ji zimanên lehî di mila slaviya rojavayîyê, di bin zimanên malbata zimanên hind û ewropî de ye.
Kurdên Xorasanê
Dawet û lîstik
Di dawetên kurdên Xorasanê de govend tine ye, lê bazdan hene ên ku dişibin semaha Elewiyan. Taybetiyeka din a dawetan ev e ku jin û zilam bi hev re dileyzin. Evya di welateke şerîetê de gelek balkêş e. Tê gotin ku lstikên dawetan berê lîstikên ji bo şer bûn. Li gorî vê yekê jinên kurd ên Xorasanê dema ku zilamên wan diçûn şer, bi van lîstikan zilaman dişandin şer - an jî şervanên xwe bi van lîstikan pêşwazî dikirin.
Zimanên lehî
Di Zimanên lehî de sê zimanên li Ewropaya Navîn, bi gelemperî li Polonya, û dîrokî hin herêmên Elmanyayê wek Brandenburg, Mecklenburg, û Vorpommern tên axaftin ne. Zimanên lehî di zimanên saliya rojavayî de ne. Zimanên lehî wiha ne:
Penaberên sûrî
Penaberên sûrî, ew mirovên ku ji ber şerê di nava sûrîyê de ku ji cih û warê xwe qarana na. Piştî ku şerê navsûrîyê destpê kir, tê gotin ku herî hindik ser sêsad hezarî re mirov bûna pênabarên li welatên cîran. Li gorî zayenê NY´ê ev hijmar ser milyonekê re ya.
Malan
Malan, gundekî girêdayî navçeya Amedê Erxeniyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Fîlîp, Dukê Edinburghê
Fîlîp di nav malbeta mîrî a Yewnanê de jidayîk bû. Bi eslê xwe ji malbata Glücksburgan e. Bavê wî Andew, Mîrzayê Yewnan û Danîmarkayê lê dayka wî jî Alice Battenberg bûn.
2ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Seîd abad xoy
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 3.255bkes ( 699 malbat) bûn.
Çanda Zarzî
Dema vê çand ji 20.000/18.000 sal berî zayînê taha 8.000 berî zayîn bû. Girînga çanda Zarzî gelek mezin e, ji ber ku ev delîla/berjenga jiyanekê kevn li Kurdistan bû
Çemê Ennsê
Çemê Enns beşa başûr ya çemê Dunayê ye ku li bajarê Ennsê ya Awistriyayê tevlî dibin. Li 254 km (li gorî jêderkên kevn 320 km) ew çemê hundurîn ê herî dirêj ê Awistiriyê ye û di binê erdê de di navbera dewletên Federal ên Awistirye Jorîn û Jêrîn de tixûb çêdike.
Kêf
Dema mirov dunya ronî bibîne û xwe sivik hîs bike şa dibe. Hîsa ku mirov xwe di tê de tam baş hîs dike re şabûn tê gotin. Di dema şabûnê de mirov xwe wer hîs dike ku qey hemu hewcîyên wî yên derûnî hatine cîh. Şabûn dikare di carekî de, bê hesab û bê plan, ji ber rewşekî, mirovekî an jî bîranînekê jî derbikeve holê, halekî dilhinavî û hissî ye. Mirov ji wê rewşê, ji vî kesî an jî ji wê bîranîyê razî ye. Wê demê mirov dixweze zêdetir di wê rewşê de bimîne, li ba wî/wan kesî/kesan bîmîne, an jî wê bîranîyê bidomîne.
http://de.wikipedia.org/wiki/Grundgef%C3%BChl
Herkî Binecih
Herkî Binecih an Herkiyên Binecî beşeke li eşîreta herkî ye ku dikeve devera Barzan û dikevite ser sinorê parêzgeha Hewlêr. Yek ji heft eşîrên Barzan e. Herkî Binecih ji heft gundan pêk tê.
Kaledîbî
Kaledîbî, gundekî girêdayî navçeya Amedê Hênê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Goma Mexso
Goma Mexso gundekî li herêma Gogsiyê, navçeya Qereyaziyê ye.
Gund ji alîye aşîra abbasiyan de hatîye avakirin. Abbasiya bi xwe 70 sal berê ji gund derketine, çûne Stenbolê. Gund de niha 15 xane hene û wek Gom giredayî ye Goma Tatika.
Merlin
Çavkanî
https://de.m.wikipedia.org/wiki/Merlin
Wellîw
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Wellîw 42 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 246 e.
Îbrahîm Xelîl
Jînenîgarî
Îbrahîm ji sala 2012an û pê de li Almanyayê dijî. Wî li wir Dibistana Ewropî ya Clemens-Brentano xwendiye.
Keferdelê Jorîn
Keferdelê Jorîn, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Martot
Martot, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Keşk
Keşk, çortan (înglîzî: kashk, farisî: کشک ) ji mastê hişkirî tê amadekirin. Di pêjgeha kurd, faris, romî (tirk), balkaniyan de cihekê girîng digire. Li Kurdistanê gelek cureyên wê hene. Çortan tenê cureyekê keşkê ye, lê li hin deveran (bo mînak li hin parêzgehên Serhedê) ji tevahiya cureyan re çortan dibêjin.
Siyamed
Siyamed ( bi tirkî:  Akça) gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Koçeran
Du cihên bi vî navî hene:
Elîabad (navçe)
Elîabad yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Elîabad e.
4ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Parxana Mêrdînê
Çêkirin
Parxanan pakij bişon, bidarivînin, mergeyê lê bidin xwarin. Di quşxaneyê de rûn bihelînin. Heya parxan baş sor bûn biqelînin. Ava wê bikelînin, berdin quşxaneyê (bila ava sar nebe ya kelî be). Xwê bavêjinê. Berê aliyê hestî bînin binî, paşê jî yê bigoşt, wisa bikelînin.
Ménesqueville
Ménesqueville, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Serhildana Rojavaya Kurdistanê
Û ya dîtir jî, dema ku kurdan rêveberiya bajaran bi dest xist, dest bi avakirina pergala xwe ya perwerdehiyê kirin. Bi dehan dibistanên heyî yên ji rejîmê mabûn, ji bo perwerdehiya zimanê xwe xebitandin. Bi vî awayî saziyên civakî ên wek meclîsên gel û malên gel ava kirin. Bi vê rengî êdî pergala xwe ya civakî û parastin û perwerdekirinê xurt kirin.
Avakirina pergala perwerdehiyê
Pergala civatî hat avakirin. Kurdan li her herêmê, "Meclisên Gel" ava kirin. Li herêmê, ji çi qas komên civakî hebûn, nûnerên wan li ser navê koma xwe yên civakî, li meclîsan de cihê xwe girtin. Bi vê yekê ve, rêxistina li ser saziyan berdewam kir. Lê di wê navberê de jî, komên ku ji alikariya dewleta Tirkiyê hatibûn biçekkirin û lewma jî hin bûyaran rûdan. Ji bo ku temenê statûbûna kurdan û rêveberî û bi rêxistinbûna wan ji holê were rakirin, Tirkiye ket nava hewldanan.
Sensor
Sensor amûrek e ku bertek nîşanê laşîyek taybetî dide û sînyalek elektrîkî ya ku dikare were pîvandin çêdike.
Chouvigny
Chouvigny, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Talbeş
Talbeş  gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Ponponkiya parxanê ya Amedê
Çêkirin
Birincê (riz) bixin nava ava şor, heya av sar bû bihêlin. Goştê pîlê tîke bikin (tîkegoşt), bi tevî 1 stekan avê têxin quşxaneyê, heya ava wê miçiqî bikelînin. Îsota reş û xwêyê bavêjinê. Avê lê zêde bikin, bikelînin.
Zimanê farisî
Hejmar
Farisî zimane gelê faris e. Hin Efxan û Tacîkistan jî bi farisî wek zimanê duyem diaxivin. Li Îranê 70 milyon, li Efxanistane 30 milyon, li Tacîkistanê 9 milyon û li Ûzbêkistanê 7 milyon kes bi farisî diaxvin. Yanî li cîhanê de 110 milyon kes farisî dizanin.
Zemanî halê exbarî
Bi farisî wek زمان حال اخباری (zemanî halê exbarî) tê nivîsîn. Di kurmancî de miqabilê dema niha û fereh e.
Kutilka kundirê
Kufteya kundirê, kutilka kundirê cureyeke kufteyan e. Ji koma xwarinên parêzê ye, ango şîşman (qelew) nake.
Amedekirin
Ji vê têkela xwe bi kevçiyê parçeyan bigirin berdin nava rûnê di rûnbirêşkê de diqijile û heya herdu aliyên wê baş sor bûn, biqijilînin.
Helbet zêde xwarina wê mirov qelew dike.
Torkomen (navçe)
Torkomen yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Bandar Torkaman e.
Mehmet Şerif Fırat
Li dijî wan gelek nerazîbûn û berxwedan jî tên kirin. Mehmet Şerif Firat îdîa dike ku Kurd (çi Kurmanc, çi Dimilî) bi eslê xwe Tirk in û zimanê wan hinekê ketiye bin bandora Farisî û Erebî lê divê êdî li xwe mikur werin û tenê tirkî biaxivin.
Aştîbilax
Aştîbilax gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Tutmaş
Şikevaya tutmaşê bi payîzê tê amadekirin, hişkkirin. Divê şikevaya wê tenik be. Wan li ber tavê hişk dikin. Li Çewlîg, Ezirgan, Xarpêt û gelek deverên Sêwas, Erzîromê zivistanê di taştêyê de dianîn ser destexaneyê (sifre).
Tirba Memo
Tirba Memo,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
Piyaz
Piyaz cureyek meze ye ji pêjgeha kurd û gelê cîran. Di wêjeya devkî de carnan jê re pîvazniyaz jî dibêji.
Çavmarka xelekî
Belavbûn
Melajoya xelekî li Kurdistanê gelek e. Herwiha li Qefqas, Îran, Rûsya, navenda Asya, Anatoliya û Balkan jî tê dîtin û herwiha li Ewropa û Rûsya çandiniya wê jî tê kirin. Ev melajo ji axa avî hez dike, li perên rûbaran hene.
Aqqela (navçe)
Aqqela yek ji navçeyên parêzgeha Gulistanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Aqqela e.
11ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Axtepe, Şahîndij
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 841 kes (182 malbat) bûn.
Eindhoven
Eindhoven, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakurê Holendayê ve ye.
Jores Alfyorov
Jores Îvanovîç Alfyorov (bi rûsî: Жоре́с Ива́нович Алфёров, Zhores Ivanovich Alferov), * 15'ê adarê 1930 li Vîsebzk, Belarûs) fîzîknasekî Rûs e. Sala 2000'î bi tevî Herbert Kroemer û Jack S. Kilby, Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Labescau
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Zagreb
Zagreb bajarekî xwedan dîrokek dewlemend e ku ji serdema Romayê vedigere. Cihê herî kevnar ê bajêr li derdora bajêr Andautonia Roman bû ku li Šçitarjevo ya îro ye. Tomara dîrokî ya navê "Zagreb" ji sala 1134an dest pê dike ku li gorî bingeha rûniştina li Kaptolê di sala 1094an de ye. Bajêr di sala 1242an de dibe bajarek padîşahiya serbixwe. Di sala 1851an de Janko Kamauf bûye yekem şaredarê Zagrebê.
Zagreb wek parçeyek îdarî ya kroatî ye ku bajêr xwedî statuyek taybet e. Bajêr ji bajar-parêzgehek yekgirtî pêk tê (lê ji wîlayeta Zagreb veqetandî ye) û ji aliyê îdarî ve bajêr li 17 navçeyên hatiye dabeş kirin. Piraniya navçeyên bajêr li ser bilindahiyek nizm ê li geliyê Çemê Savayê ne lê navçeyên bajêr ên bakur û bakurê rojhilat, wekê navçeyên Podsljeme û Sesvete li qûntara Çiyayê Medvednîkayê ne. Awayiya erdnîgariya bajêr pir cihêreng dike. Bajêr 30 kîlomêtre ber bi aliyên rojhilat-rojava ve û nêzîkî 20 kîlomêtre ber bi aliyên bakur-başûr ve berfireh dibe.
Rossow
Rossow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Dua Lipa
Jînenîgarî
Wê beşdarê partiya Dibistana Şanoyê ya Sylvia Young bû berî ku ew di sala 2006-an de bi malbata xwe re çû Kosovayê. Ew li wir beşdarî dibistana Mileniumi i Tretë ya li Priştînayê bû ,û bû fanek hunermendên hip hop, ku piştre bandora wê li şêwaza muzîka wê bike. Navê wê yê yekem tête wateya "hezkirinê" ya bi kurdî. Lipa diyar kir "Niha ez bi wê yekê serbilind im. Niha ez im. Lê dema ku ez mezin bûm, tiştê ku min dixwest ev bû ku bi navê Hannah, Sarah, Ella tiştek normal be.
Cesena
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Paqijiya Mezin
Paqijiyên siyasî di dema bi navê Terora Mezin a 1936-1938an de, ku jê re "Paqijkirina Mezin" jî tê gotin, gihîşt lûtkeya xwe: Di vê demê de, her roj derdora 1000 kes dihatin kuştin. Ev windabûna berdewam a karmendan êdî erkên bingehîn ên partî, rêveberî û artêşê dixist xeterê. Li hinek deveran hemû berpirsên partiyan ên PKYS hatibûn girtin. Ji ber vê yekê di sala 1938an de bi fermana Stalîn tundiya çewisandinê kêm bû, lê bêyî ku bê rawestandin.
Trollvatnet
Trollvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nordlanda Norwêcê de ye. Gol bi qasî 20 kîlomêtre li rojavayê gundê Mørsvikbotnê ye.
Germawî serê
Germawî serê, gundekî gundistana ئالانa bexşa Navendiya Serdeştê ye. Navendiya Serdeşt ser şaristana Serdeştê ye.
Gelhenasî
Li gor serjimariya giştî ya mirov û malan a Îranê ku di sala 2006'an de hat encamdan, hejmara rûniştvanên gundê Germawî serê 5 kes e. Herwisa hejmara malbatên vî gundî 13 e.
Muhsin Yazıcıoğlu
Jiyan
Ew xwe ji MHPê diqetîne, partiya xwe dadimezirîne, BBP. Gorî MHPê hinekê bêhtir meyla ol û Osmanîperweriyê die. 25ê adara sala 2009 di qezayek babirokê de jiyana xwe jidest dide. Hin dibêjin ev qeza nebûye kujerî bû, ew xistine dafikê (kendê).
Cemal Şener
Angaşta wî ya sereke tirkbûna elewiyan e. Gorî wê çi elewiyên tirk, çi elewiyên kurd, çerkez, ereb, tirkoman, faris, alban hwd. hemî di bingeha xwe de tirk in. Gorî wê ol an baweriya elewîtiyê elementên ola berê ya tirkan şamanîzmê dihewîne û li kî derê dibin bila bibin, kesên elewî tirk in.
Awistirya
Navê Awistiryayê
Navê Awistiryayê bi almanî ji "Österreich" e û maneya xwe bi almaniya bala jî "Emparatoriya Rojhilatê" an "Merzê Rojhilatê" ye.
Wey lo (stran)
Wey lo nave kilameke dengbêj Resoyê Gopalan e. Reso ev kilam avêtiye ser Serhildana Seyîdan û Berazan.
Xirbê Belek
Çend cihên bi vî navî hene
Ladaux
Ladaux, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Skellefteå
Skellefteå (bi wateya "Ava Skellefteyê") bajarekî parêzgeha Västerbottens Län li bakur-rojhilatê Swêdê ye.
Coulanges, Allier
Coulanges, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Abdullah Çatlı
Abdullah Çatlı (jdb. 1ê hezîranê 1956 in Nevşehir; m. 3ê çiriya paşîn 1996 li Balıkesir) yek ji rastdarîkalên (zêde-rastgirên) navdar ên dewleta veşarî ya Romê (Tirkiye) bû. Di nava giregirên Gurên Boz (Bozkurtlar) û mafyaya rastgir de cih digirt. Li Tirkiye û derveyê wê gelek doz li wî hatibûn vekirin ku wî organîzasyona narkotîkê jî dikiriye.
Biyografî
Dibêjin di Şerê Sar de Tirkiyeyê bi pereyan carnan ji Bloka Sosyalîst re alîkarî kiriye ku bi tevî Mehmet Ali Ağca, wî jî li Ewropa xebat kiriye.
Çatlı sala 1996 di qezayek otomobîlê de jiyana xwe jidest da ku ev qeza bi navê Skandala Susurluk tê binavkirin. Di heman otomobîlê de giregirekî polîs Hüseyin Kocadağ, serokê cerdevanan Sedat Bucak jî hebû.
16ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
17ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Kesire Yıldırım
Jînenîgarî
Herçendî êdî ne di nava siyasetê û têkoşîne de be jî, ji ber ku wextekê hevjîna Ocalan bûye, rayagiştî jiyana wê mereq dike, navê wê gelek caran di medya û çapemeniyê de cih digire.
Gregor Mendel
Li dibistanek teknîkî ya bi navê Realschule de ji bo Mendel karê mamostayî peyda bû. Mendel 14 sal li wir fêrî fîzîk û dîroka xwezayî kir. Mendel di heman demê de berpirsiyariya koleksiyonên zanistiya xwezayî jî girt.
Bomawe di riweka polkeyê de
Mendel bi perîna destkarî, riwekên polkeyê yên rûyê tovê wan lûs, bi tozkulîlkên (polen) ji rîweka polke ya rûyê tovê wî qurmiçî ve lêk da. Riwekên ko bi vî lêkdanê peyda bibûn, hemû tovên wan lûs bû. Dema ko Mendel lêkdana beravajî pêk anî, ango riwekên tovên wan qurmiçî bi tozkulîlkên riweka tovên wê lûs ve lêk da, encam neguherî, hemû weçe bi tovên lûs peyda bûn. Weçeyên bi lêkdana destpêk peyda bûne, dureg in û wekî nifşa yekem (F1) (bi înglîzî: F1 generation) tên navkirin.
Di qonaxa duyem a taqîkirinê de Mendel tovên dureg ên lûs çand baxçeyê û hîşt bo perîna xweyî rû bide. Weçeyên ji lêkdana bavanên dureg peyda bûne wekî nifşa duyem (F2) (bi înglîzî: F2 generation) tê navkirin. Ji lêkdana perîna xweyî 5474 tovên lûs û 1850 tovên qurmiçî peyda bû. Her çend ko tovên qurmiçî di nifşa berê de (F1) winda bûbûn, lê di nifşa duyem de (F2) ew ji nû ve xuya bûn.
Mendel rêbazeke nîşankirina alfabetîk afirand ko îro jî tê bikaranîn. Her yeke an allel bi tîpek hate nîşankirin. Mînak, wî "A" ji bo rûxsarê tovên lûs û qurmiçî bikar aniye. Tîpa mezin "A" allelê zal nîşan dide, di vê rewşê de, allelê ko rûxsara (fenotîpa) lûs kod dike. Tîpa piçûk "a" jî rûxsara bezîw nîşan dide, di vê mînakê de allelê ko rûxsara qurmiçî kod dike. Ango riweka polke ( herwisa hemû zîndewerên firexaneyî) cotek allel lixwe digire, rûxsara sîfetê (tovê lûs an tovê qurmiçî) ji aliyê van herdu allelan ve tê diyarkirin.
Kerik, Qoser
Kerik gundekî girêdayî navçeya Qoser a girêdayî Mêrdînê ye.
Gregor Mendel
Bomawe di riweka polkeyê de
Di polkeyê de egera hebûna yek ji sê bomawebabet (genotip) mimkin e. Ango divê allelên polkeyê yek ji sê corê van allelan bin. AA, Aa, aa. Ji vana herdu allelên ko ji heman yekeyê pêk tên (AA, aa) wekî yekreg (bi înglîzî: homozygous) tê navkirin. Allela ko ji du yekeyên cuda pêk tê (Aa) jî wekî dureg (bi înglîzî: heterozygous) tê navkirin. Bomawebabeta (genotîp) dureg dibe sedema peydabûna rûxsarebabeta (fenotîp) zal. Bi gotinek din, polkeyên bi bomawebabeta Aa xwediyê tovên lûs in.
Qanuna zalbûnê (bi înglîzî: law of dominance)
Ji bo sîfetek diyarkirî, ji herdu allelên ji bavan hatiye wergirtin, allela bi rûxsara zal, her tim rûxsarebabaeta weçeyê de xuya dibe, allela bezîw jî veşartî dimîne. Îro êdî tê zanîn ko hin kêmasiyên vê qanunê hene. Hin caran ji bo sîfetek diyarkirî ne rewşa zalbûna tam, lê zalbûna netemam an jî hevzalbûn jî rû dide.
Bax Xwarû
Bax Xwarû gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xalan
Xalan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Dara Hêniyê ye, ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Bala Gariva
Bala Gariva, nave konfederasyona hozên Lûristan e. Konfederasyona (Êla) Bala Garivan ji hozên: Dirakvend, Segvend, Silsile, Hesanevend (hemû hozên lûran), Delvend, Papî, Dilfan, Biranavend (hozên lekan) pek tê.
Tevş u gog
Tevş u gog lîstikek ya zarokan bi kevirek û goge tê listin li Kurdistan. Gog tê danîn li ser kevirekî û zarok bi kevirekî din nîşan li gogê digirin, heger kevirê hat avêtin li gogê were xistin yên dijî gog çube kû gerek li gogê nişan bigire û wek reqîbê xwe li gogê xwe, yanjî wê listik were qeybkirin.
19ê hezîranê
Mirin
(Kesên ku di vê rojê de mirî ne.)
Baxçemêşe
Baxçemêşe gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xozberiya Jêr
Xozberiya Jêr,   gundekî girêdayî navçeya  Dêrika Çiyayê Mazî ya girêdayî Mêrdînê ye.
20ê hezîranê
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Coutansouze
Coutansouze, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Cask (navçe)
Cask yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Cask e.
Mesnil-sous-Vienne
Mesnil-sous-Vienne, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Orhan Miroğlu
Di hilbijartinên giştî yên Tirkiyeyê de, wekî endamê serbixwe bo parêzgeha Mersinê cehd kir, lê nekaribû bikeve parlamenê.
Ciwaniya xwe li Êlih û Amedê borandiye, tevlî tevgerên ciwanan ên beriya 12ê îlonê (1980) bûye. Di cûntayê de bi ser rêxistina TKSP (partî) hatiye girtin û bi 15 salan ceza girtiye. Sala 1998 tê berdan.
Sinet sofla
Sinet sofla gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Serokê Almanyayê
Di destûra bingehîn Almanyayê de siyasetmedarê herî bihêz ne serok; lê serok wezîr, kanslêr, e.
Dîktator Adolf Hitler hate kirin kanslêr, lê wî di heman demê de xwe wekî serokomar jî destnîşan kir. Ev di bin destûra bingehîn a Almanya de neqanûnî ye, û Partiya Nazî neçar bû ku qanûnê biguheze ku wê destûrê bide. Bi vê yekê, Hitler bû otokrat. Destûra bingehîn a nû ya Almanyayê, piştî Almanya Nazî, ji bo pêşî lê bigire ku otokrasî vegere welêt hate çêkirin.
Bad Honnef
Bad Honnef, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Nordrhein-Westfalen e.
Hêkiçê
Hêkiçê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Qiseya Bersivayî
Qiseya bersivayî, berhemek ji wan berhemên Feqiyê Teyran e.
Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê
Çavkanî
Hiqûqnasên Kurdistanê
Bayramqelesî
Bayramqelesî gundekî ser bi navenda bajarê Şahîndijê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Xapûşkî
Xapûşkî, gundekî bi ser navçeya Xarta parêzgeha Baybûrdê (Tirkiyeyê) ve ye.
Dabeşandina biyolojîk
Dabeşandina biyolojîk (bi înglîzî biological classification) ango dabeşandina zanistî di biyolojiyê de, awayekî ku biyolojînsan organîzman bi riya nimûneyê biyolojîk kom û kategorî dikin wek celeb yan cins (genus) û cureyan (species).
Bucy-le-Roi
Bucy-le-Roi, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Kewên Qaqba
Kew, cureyekê teyrikê ku li Kurdistanê dijî ya. Ji kêwan, ji cureyê wan yê bi huner û ku asîl in, ji wan re « kewên qaqaba » tên gotin. Her mîr, weke kevneşopiyekê, li Kurdistanê, di demên berê xwe de ku xwediyê çend keçikan ba, wilqas kew li male wî li ber destê wî hebûn. Ku keça xwe di zewicand, êdî wê kewekî ji wan kewê xwe bide mirovê ciwanê ku bi keça wî re zewicîya. Di destana Mem û Zînê de jî, Ahmedê Xanî, vê yekê jî bi vî rengê tînê ser ziman.
Sassuolo
Sassuolo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Emîliya Romanyayê ye.
Boxlemîş
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 10 kes (3 malbat) bûn.
Veldhoven
Veldhoven, bajarekî bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Qeşm (navçe)
Qeşm yek ji navçeyên parêzgeha Hurmizganê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Qeşm e.
Rakend
RAKEND di sala 2008'a hate damezrandin û yekemîn û tenê koma Heavy Metal a muzîka kurdî ye. Koma Rakend stranên bi zimanê kurdî, inglizî, erebî, ermenî, lazî û tirkî distirê.
Amêdî
Rûberê qeza yê 93 km², hijmara gundên rex û durên wê 15 gund bon hem hatîne wêrankirin, lê piştî damezirandina hikûmeta herêmê pêtiriya gundan hatine avakirin.
Bucy-Saint-Liphard
Bucy-Saint-Liphard, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Amêdî
Nahiya Çemankê
Ev nahiye bi fermana kargêrî ya hejmar (1182) li 19/02/2000 piştî wî demî  parêzgarî bi ferî dîtî ku nahiyek li wêrê bihête damezirandin daku sinurek bu mişext buna ji gunda Bihête danan û xelk bihête handan bu qest kirina gunda, piştî damezirandina wê çendîn dezgayên Hikumeta Herêmê lê hatine danan, li Çemankê kumelgeheka akincîkirinê ya hevçerx hatiye avakirin û hemî pêdiviyên jiyanê ji pirojên xizmetkarî têda hatîne bicih înan û mirov dişêt bêjît çi cudahî dinavbera wê bajêrî da nînin.
Şîvedîz
Şîvedîz, di wateyê şîva dîzê de, xwarineke kurdî ye. Bi taybetî li parêzgehên Dîlok, Riha, Başûrê Kurdistanê û Mêrdînê tê hezkirin, xwarin. Di pêjgeha kurd û suryanîyan de navdar e. Navê wê yê kurdî derbasê romî (tirkî) jî bûye, ew jî dibêjin şiveydiz.
Xezkirek
Xezkirek, bi tirkî navê wê kirine Günbahçe, gundekî ser Dîvrîgiya Sêwasê ye.
Hec Îskenderê
Hec Îskenderê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Annepont
Annepont, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Zübeyir Aydar
Jiyana wî
Aydar di sala 1961an de li Eyaleta Sêrtê ji dayik bû û dûv re li Zanîngeha Stembolê li Fakulteya Dadê beşa Dadê xwend. Piştî xwendina xwe xelas kir, wekî parêzer xebitî û li Sêrtê serokatiya Komeleya Mafên Mirovan (IHD) kir. Ew beşdarî Partiya Sosyal Demokrat a Gel (SHP) bû û di 1990 de digel ramyarên ku SHP terikandibûn Partiya Kedê ya Gel (HEP) damezrand.
Cusset
Cusset, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Dilê mirov
Çaviyên dil
Dil ji çar çaviyan pêk tê. Du çavî (ode) li jor, du çavî jî li jêrê dil de cih digire. Çaviyên jor wekî guhike, çaviyên jêr jî wekî zikoke tên navkirin. Her wisa perdeyek masûlkeyî ya bi navê septum (navbirka zikokeyan) ji jorê dil hetanê jêrê dil dirêj dibe û dil dike du beş, beşa rastê û beşa çepê. Xwîna kêmoksîjenî li beşa rastê dil, xwîna têroksîjenî jî li aliyê çepê dil de diherike. Masûlkeyên derdora zikokeyan ji ya guhikeyan zêdetir e. Diwarên guhikeyan ji yên zikokeyan teniktir e. Dîwarê zikokeya çepê, li li gor beşên din ên dil hê pirtir stûr e. Rûyê zikoke û guhikeyan bi çînek xaneyên epîtel (endokard)ê rûpoşî ye. Xwîn ji laş diherike guhikeyên dil, ji zikokeyên dil jî ji dil diherike laş.
Derîçeyên dil
Dil çar derîçe lixwe digire. Du derîçeyên dil di navbera guhike û zikokeyên dil de cih digire. Her yekê xwînbera pişik û xwînbera sereke jî derîçeyek lixwe digirin. Xwîn bi alîkariya derîçeyan di nav dil û lûleyên xwînê de bi yek alî diherike .Di navbera guhikeya rastê û zikokeya rastê de derîçeyê sêperrî (trîkuspît) heye. Derîçeyê sêperrî bi girjbûna guhikeyan, xwîna nav guhikeya rastê, aresteyê zikokeya rastê dike. Dema guhike xav dibe îcar zikoke girj dibin, lê derîçeyê sêperrî bi girjbûna zikokeya rastê tê girtin, bi vî awayê rê li ber vegera xwînê ya guhikeya rastê tên girtin. Herwisa di navbera guhikeya çepê û zikokeya çepê de derîçeyê duperrî (derîçeyê mîtral) heye, derîçeyê duperrî xwînê ji guhikeyê arasteyî zikokeya çepê dike, lê nahêle xwîna zikokeyê vegere guhikeya çepê. Bi girjbûna guhikeyan, derîçeyên navbera guhike û zikokeyan tên vekirin, bi girjbûna zikokeyan van herdu derîçe tên girtin .Xwîna zikokeyan bi navbeynkariya derîçeyan derbasê xwînberan dibe. Şiklê derîçeyên derê zikokeyan dişibe kevanê, an jî heyva nîvî, loma ev derîçeyên zikokeyê wekî derîçeyên kewaneyî tên binavkirin. Di navbera zikokeya rastê û xwînbera pişikê de derîçeyê pişikan heye. Bi girjbûna zikokeyê ev derîçe ve dibe û xwîna nav zikokeya rastê derbasî xwînbera pişikê dibe. Gava zikoke xav dibin, îcar derîçeyê pişikê tê girtin. Bi vî awayê xwîna nav xwînbera pişikê venagere zikokeyan. Derîçeyek kewaneyî jî di navbera zikokeya çepê û şaxwînber (aort) de cih digire. Ev derîçe jî xwînê ji zikokeya çepê ber bi şaxwînberê araste dike
Kobrayê Hindistanê
Xwarin û parêzî
Kobrayê Hindistanê kojer, beq, beqê axê, çûk û marên din dixwe. Kobrayê Hindistanê nêzî herêm û warên mirovan dibe bi sedema parêzî û xwarina cirdonan.
Kemal Xoşnav
Kurtejiyan
Li Zanîngeha Bexdayê, Beşa Zanîngeha Çandinê xilas kiriye. Li Yugoslavya yê doktora xwe xilas kiriye. Paşê dîsa vegeriya ye zanîngeha Bexdayê li Kuliya çandiniyê mamostetî kiriye.
Barzan, Mêrgesor
Dîrok
Ev gund landika şoreş û berxwedana Kurdan bûye û gelek caran bi destê rejîmên yek li pey yekên Îraqê hatiye wêrankirin û şewitandin.
Xelkê Barzan
Xelkê gundê Barzan ji ber şoreşên wê li tevaya cîhanê belav bûne. Piştî Şerê Duyê yê Kendava Faris li sala 1991ê û dameziriyana Hukmeta Herêma Kurdistanê li Kurdistana Başur, gundê Barzan hat avedankirin û termê serokê Şoreşa Îlonê, Mela Mistefa yê Barzanî li vî gundî hat veşartin.
Miserey
Miserey, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Zerka
Zerka, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
Barzan (dever)
Bi awayekê fermî, sînorên niha yên devera Barzan sînorên şehristana Mêrgesorê ne û ji pênc nahiye pêk tê (Barzan, Pîran, Şêrwan Mezin, Meznê û Gûretê) û ji 252 gundan jî pêk tê.
Rubenow
Rubenow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Désertines, Allier
Désertines, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Altena, Brabanta Bakur
Altena, Brabanta Bakur, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Bivir
Gelek awa û formên bivirê hene. Ji binê erdê bermahiyên bivirê yên ji vir 6 hezar salan berê hatine bikaranîn, hatine vedîtin.
Arces
Arces, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Xomeynîşehr (navçe)
Xomeynîşehr yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Xomeynîşehr e.
Bad Königshofen im Grabfeld
Bad Königshofen im Grabfeld, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Bavyerayê ye.
Îmam
Îmamên şîayan
Gorî şîayan Îmam paşwer û mîratê Muhemmed pêxember in û ew pêşengê misilmanan in. Dîsa gorî şîayan îmam tu caran şaşiyê nakin.
Bêrkevan
Bêrkevan  gundekî girêdayî navçeya Kerboran a girêdayî  Mêrdînê  ye.
Cerdon, Loiret
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Xencer
Kurdan xencer gelek bikaranîne. Xencer berê li Kurdistanê wekî aksesûar navdar bû. Ango ne ji bo şer, bo xemilê bû. Di artêşên kurdan de ji berê de cureyên şûrên kurt (kin) dihatine bikaranîn ku hewceyî bi xenceran nedimaye.
Mehmûd Kaşxerî
Ew wêne (nexşe) ya ku ji aliyê Mehmûd Qeşxerî ve di pirtûka bi navê "Diwān Lughāt at-Turk" (Dîwanî Luxatî Turk) hatiye çêkirin tê de nivîsandiye ku Erdul Ekrad yanê "Erdê Kurdan" û tê wateya Kurdistanê.
Archingeay
Archingeay, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Emer Keya
Ji ber ku warê wî kor bûye û kes jê nemaye, birayê wî yê şîr û dost û hevalên wî bi ber dikevin û dixwazin ku wî ji nû ve bizewicînin.
Kinyazê Hemîd
Jiyan
Kinyazê Hemîd 17ê Çileya sala 1945an li gundekî kurdan ê bi navê ‘Devexerabeyê’ hatiye dinyayê. Gund bi ser nehiyeya Abovyanê ye ku dikeve kêleka Êrîvana Ermenistanê.
La Lande-de-Fronsac
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan statîstîkên gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Bad Kreuznach
Bad Kreuznach, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Rheinland-Pfalzê ye.
Fatimî
Fatimiyên li Misirê
Lê ji pê vê belav bûnê re dewlet ji dijwar de ket û lawaz bû. Çiqas Zîriyan li Maxrêb serweriya xwe dewam kir jî Sûrî û Felestîn di 1076'an de derbaza Selçûqiyan bû.
Fatimiyên li Mexribe
Lê di dema Ebu'l-Qasim el-Qaim (910–934) de Sîcîlya bi piranî şûnda ji dest der ket. Dîsa di dema wî de xarîciyan di serdariya Ebû Yezîd de serîhildan û paytext Mehdiye (al-Mahdiyya) dorpêç kirin.
Lehî
Lehî (an leyî), ava bilind yek ji karesatên xwezayî ye û ziyanê dide mirovan. Bi nelirêbûna herikîn û radeya avê xwe dide der. Di Kurdî de gelek binavkirinên herikînên avê hene û gorî herêman jî tên guhertin.
30ê hezîranê
Cejn û salveger
(Cejnên ku di vê rojê de tên pîrozkirin)
Çanakli
Çanakli, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Dehaqan (navçe)
Dehaqan yek ji navçeyên parêzgeha Îsfehanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Dehaqan e.
Hemdile
Hemdile, gundekî bi ser navçeya Barzan a parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Nerua
Nerua navbera salên 96 û 98 de împeratorê Romê bû.
Zimanê oksîtanî
Oksîtanî (carina wek Okzîtan jî tê nivîsandin,, ) zimanekê romanî yê ko li sêya yekên başûra Fransayê, Îtalyayê û Spanyayê (Katalonya) tê axaftine. Lê ew bi tenê li navçeya Val d'Aran (Katalonya, Spanya) wek zimanê fermî tê naskirin.
Xarixa jêr
Xarixa jêr, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zimanê oksîtanî
Îroj
Ew li hin deran îroj li dibistanan bi fransî ve tê hînkirin û li hin bajaran jî bo tabelayên deran û hişyarkirinê tê bikaranîn. Mîna ko li bajarê Toulouse tabelayên bi oksîtanî jî tê darxistin û navên Toulouse û Carcassonne wek di oksîtanî de Tolosa û Carcassona tên nav kirin. Lê zimanê fermî dîsa jî fransî ye.
Hiror
Daniştiyên gundê Hirorê
Êk ji mestirîn gundên Berwarî Bala ye. Hirorê ji 5 (pênc) ûcaxan pêkhatiye. Piraniya Hiroriyan li gundê Hirorê, gundê Bazîvê, bajêrê Dihokê û bajêrê Zaxo di jîn. Herwesa hejmarek ji xelkê vî gundî li dervey Kurdistanê di jîn, bi taybet li Elmaniya, Siwêd, Holenda, Emrîka, Keneda, Fînlenda, Frensa û Belçîka. Amara xelkê gundê Hirorê li gorey serjimêriya sala 1947, 719 kes bûn. Li gorey serjimêriya sala 1958 xelkê vî gundî 825 kes bûn. Herwesa li gorey sejimêriya 2018 xelkê vî gundî ji 1412 xêzanan û 6381 kesan pêkhatîye. Ev serjimêrîye hatîye tomarkirin piştî Hiroriyên hemî cihanê hatîne hejmartin.
Mêjo
Ji layê mêjoyî ve, ev gunde gelek yê kevne ji berku şûnwarên gelek kevin li vî gundî dihêne dîtin. Zêdebarî van şûnwarên bi dehan navên bîyanî li vî gundî hene(Hurî, Mîtanî, Medî) wekî: Gewîse, Nava Dinse, Gemase, Tebala, Bîvî yê û heta domahî yê. Goristanên kevin jî li gundê Hiror hene, eve jî dîdevaniya kevnatiya gundê Hirorê diken. Şikefta Mendka gelek kevne çunkî diyarde û şêwê vê şikeftê diyardiket ko ya kevne. Dergehê vê şikeftê bi şêweyekê bazine yê hatiye çêkirin. Herwesa ev şikefte ya ji sê textên berî pêkhatiye. Herwesa gelek dîrgeh(dûrgeh) li dewrûberên gundê Hirorê dihêne dîtin, ev dîrgehe ji hindek dîwarên bi berên mezin hatîne çêkirin pêkdihêt. Zêdebarî van dîyardên dîrokî, Kelek jî di kevîte başûr rojhelatê gundî, êk ji kelên navdare li deverê. Şûnwarên vê kelê diyardiken ko vê kelê di dîroka xwe da bandor li deverê kiriye.
Sinet olya
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara îranê di 2016 de, nifûsa wî 50 bkes ( 8 malbat) bûn.
Morgny
Morgny, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Keçelan
Keçelan, navê gundekî Tatosa Erzîromê ye.
Kemal Fewzî
Kemal Fewzî bi tevahî têkoşerên navdar ê wê demê Bavê Tûjo, Hecî Axtî, Seyîd Ebdulqadir û Mihemed Tofîq li mizgefta mezin a Amedê tên xeniqandin.
Yûhenayê Noqkar
Çîrok û serkanî
Çîrok û serkaniyên herî kevin nivîsarên Metta, Marqos, Lûqa û Yûhenna ne. Dibêjin Endrawis pêşî şagirtê Yûhennayê imadkar bû û piştre li pey Îsa Mesîh çû, bû şagirtê wî. Dîroknasê cihû, Ûsivê Flaviyus jî li ser Yûhennayê imadkar nivîsî.
Marcell Jacobs
Lamont Marcell Jacobs Jr. (jdb., El Paso) sprinter û bezkarê yê mesafeya kin ê îtalyanî ye.
Klaus von Klitzing
Malbat
Bapîrê wî yek ji giregirên siyaseta Prûsyayiyan bû, Bogislaw von Klitzing (1861–1942).
Jiyan
Heya 1980 ew li cem Gottfried Landwehr li zanîngeha bi navêJulius-Maximilians-Universität Würzburg dimîne. Li wir sala 1972 doktoraya xwe li ser babeta "taybetiyên galvomagnetîk di bin magnetîka mezin de" dinivîsîne.
Bo lêkolînan 1975 heya 1976 di laboratûara Clarendon li Oxford û 1979 heya 1980 di laboratûara magnetîka mezin li Grenoble dimîne û kariyera xwe jî li wir bidest dixe. Lewra di van xebatan de effektên qûantan rohnî dike.
Ji sala 1990 pê ve hevpeymaniyeke navneteweyî bo realîzekirina pîvana elektrîkî heye Ohm û Klitzing ew standard kiriye.
Bernadette Peters
Bernadette Peter (Lazzara li ) lîstikvan, stranbêj  û nivîskara pirtûkên zarokan a amerîkî ye. Hatiye xelatkirin bi xelatên weka Xelata Kûreya Zêrîn ji bo baştirîn lîstikvan û Xelata Tony ji bo beştirîn Actra di Musikê de lê sala (1999, 1986).
Nêçîrvan Barzanî
Jînenîgarî
Nêçîrvan Barzanî zû di nav refên pêşmerge û şoreşê de pêşket û berpirsiyariyên mezin dan ser milên xwe. Her jiber zîrekî û jêhatiya wî, ew di sala 1989ê de bû endamê polîtbîroya KDPê. Di sala 1996ê de bû cêgirê serokê hikûmeta herêma Kurdistanê. Di sala 1999ê de bû serokê hikûmeta herêma Kurdistanê (kabîna çarê). Di 07.05.2006ê de bû serokê hikûmeta herêmê Kurdistanê ya yekgirtî. Niha serokê herêma Kurdistanê ye.
Abxûar
Abxûar gundekî ser bi navenda bajarê Verzeqan li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Les Aires
Les Aires, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Mezhebên îslamê
Îslam
Di dîroka îslamê de mezheb ji bo ciyawaziyên siyasî fiqhî hatiye bikaranîn. Di îslamê de mezheb gorî îtîqadî (bawerî) û fiqhî tên polandin. Mezhebên îtîqadî mezhebên ji pê lihevnehatina Elî û Mûawiye dest bi der ketinê kirî re tê gotin. Di wê bûyerê de alîgirên Elî wek Şîa hatin navandin. Ew kesên bûyera kizîr re bervêdanî jî wek Xaricî hatin navandin. Îroj di Îslam de du mezhebên bingehî Şiîtî û Sunîtî hene. Ew mezheban jî bin xwe gorî bawerî û fiqhî (puşul) parva çend mezheban dibe.
Bad Lauterberg im Harz
Bad Lauterberg im Harz, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Wilhelmsburg, Mecklenburg-Vorpommern
Wilhelmsburg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Vorpommern-Greifswald li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Langoiran
Langoiran, komuneke li departmenta Girondaya Fransayê ye.
Mouettes
Mouettes, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Dachau (navçe)
Dachau, yek ji navçeyên (Landkreis) herêma Bavyera, Almanyayê ye.
Arvert
Arvert, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Hergep
Hergep, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Zewaca bêdil di zargotina kurdî de
Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de
“ Ezê çîçikê berfim, hêlanî bilind mame, Tava nîvro daye, ez helîyame, Ezê par van çaxa qîz bûm, mala bavê xwe bûm, sal pêra nava pencê kotî mêrada ha telîyame”
“ Ezê xezala çîyayê Alûdarim, Ezê werdeka gola Samsûnê sarim, Wezî par vî çaxî neçîra teyrê bazî bûm, Îsal kundê kor, qefa zinêrda, ez dixarim. Ezê sevanî çev û biryê belek kavlê gundada hêsîrim, stuxarim, Ezê rûniştime hetanî sibê digrîm, ha dinalim.”
“ Hîvê gundê me dudune, Du mirî gundê me mirîne, Yek-dewarê mêrê teye, yek jî herama jina mine.
“ Lawko qurba zevîya serê rê raneke, Kî bê, here, nifirkara canîya min û te ke, Xwedê kotîya jina te bikuje, min helalî canîya te ke.”
“ Lo-lo lawko, çûkim çûka benda, Xazla zar-zimanê te bixanda, Ketime destê şindokî, kotingê mêra, Ne tême kuştin, ne tême berdan.”
Geldrop-Mierlo
Geldrop-Mierlo, şaredariyeke bi ser parêzgeha Brabanta Bakur a Holendayê ve ye.
Zewaca bêdil di zargotina kurdî de
Zewaca bêdil di dilok, payîzok û heyranokan de
“ Kavla hişderekê rezê baxa, Engeserê herdu taxa, Xudê dê û bavê mira qebûl neke, destê min girtin, dane kurê axa.”
“ Mala pîra, mala pîra Bira xwedê xirab bike mala pîra, Çira qîza digrin didine kal û pîra”
Zewaca bêdil di destanên kurdî de
Motiva jinan, evîn û zewacê di zargotina kurdî de motiveke gelekî xurt û fireh e. Destan jî parek zargotinê ne û gelek destan bûyerên rûsar, xemgîn û nedilşa bi dawî dibin; zewaca bêdil yek jî wan bûyeran e. Destanan de gelek fesad û neyar peyda dibin ku bila dilketî negihîjin hev, car caran xwîn dirije, an jî dilketî ji ber neheqiyan, ji ber êş û jana dilan an dimirin an jî xwe dikujin. Lê jin mêrkirinên bêdil û rewa tu wext qebûl nakin. Sal derbas bin jî ew ne dilşa ne, her tim dilê wan de dilketiyê wan û çavê wan jî riya wan e ku bên û wan xilas kin û heta roja mirinê jî hêvî heye.
Di destanên Kurdan de serdestiya jina zêdetir e, ev jî derînîya destanan tên. Ev yeka jî gelek eşkere xuya dike ku civaka kurd dewrên qedîm de ne feodal ne jî zordest bûye li ber jinê. Heta wekî bira nehîştine û bav jî qayîlbûye ku keça xwe nedin yekî her çiqasî dewlemend be lê ne bi dilê wê be. Lê ev yeka berhemên van sedsalên dawîn de wekî dilok û stranan de derdikeve pêş. Desthilatiya li ser jinan û gelek edet û toreyên nerewa gelên cînarên xwe wergirtine. Izady jî dibêje ku “…zewac ne li gor kevneşopiyan ango xwestina dê û bavan, law û keç hev hildibijêrin. Zewacên xwestina dê û bavan li ber şert û mercên aborî û eşîrî pêk hatine…van salên dawîn, piştî gelek zilamên kurd  edet û toreyên neteweyên cinar  yên desthilatdar wekî ‘nûjenbûnê’ hildigirin û bi wê şeweyê hewl didin ku serbestiya jinan di  mal û cîvatê de bidin sînor kirin ”
Lisa Kudrow
Ew di 25ê Gulana 1995an de bi Michel Stern re zewicî, ku ew li ser seta Friends nas kir, û di 7 ê Gulana 1998 an de kurek bi navê Julian Murray çêbû. Ew niha li ser rêzefîlma televîzyonê ya bi navê Web Threapy ye.
Zewaca bêdil di zargotina kurdî de
Zewaca bêdil di stranan de
Kurdan êş, derd û kulên dilê xwe kirine stran û wisa dilê xwe piçekî rehet kirine. Gelek eş hatine kişandin, ferman li ser wan rabûne, koçber bûne, hev qetiyane, dê û bavê xwe, zarokên xwe winda kirine. Helbet di nav van êşan de yek jî zewaca bêdil e. Lema di gelek stranan de zewaca bêdilê keç an xort bi hestekî dilsoj û kûr hatiye honandin. Zewacên bêdil, evînên bê encam her gav bûne mijara kilaman. Bêbextî û bêmirazî her tim dilê dilketiyan şewitandiye. Ev şewata dil bûye kilam û dilketiyan karibûne hestên xwe vî şeweyî bînin ziman. Bi xêra kilaman karibûne birîna dilê xwe bikewînin. Bi darê zorê revandina keçikê an jî bûkê, hawar û gazîya wê, lawakirina ji bo berdana xwe, an jî li hember mêrê nejidil bêdengî heta hetayê, nifir û lome ji bo dê û bavê xwe an jî dildarê xwe ku nekaribûye wê bistîne di van stranan de tên zimên û li ser dilê mirov wekî kêrekî tûj disekinin. Di strana “Baro” de revandina bûka bi dergûş û hawara wî wisa tê vegotin;
“tu nizanî, min go, qey tu mêrî, tu camêrî, Min go; kotiyê mêra ne li male, tu yê şeva îşevîn bişkênî cam û camekana, şûşe û pencera zirza dêrî Şeva xwe nava taxima sîng û berê min esmerê de bihêrî, Min nizan bû tu ne mêrî, ne camêrî, tu miskîn î heram î mêrê min newêrî.”
Îsa
Kerametên Îsa Mesîh
Keça Yayîros: Metta 9:18-25, Kurê Jinebiyê: Lûqa 7:11-15, Lazar: Yûhenna 11:1-44.
Rawestandina bagerê: Metta 8:23-27, Pênc hezar mirov têr dibin: Metta 14:15-25, Çar hezar mirov têr dibin: Metta 15:32-38, Zîvekî di devê masî de: Metta 17:24-27, Girtina masiyan: Lûqa 5:1-11
Çend gotinên Îsa Mesîh ên bi nav û deng
«Nanê jiyanê ez im. Yê ku bê ba min, qet birçî nabe û yê ku baweriyê bi min bîne, tu caran tî nabe.» (Yûhenna 6:35)
«Ez ronahiya cîhanê me; yê ku li pey min bê, tu caran di tariyê de rêve naçe, lê wê bibe xweyî ronahiya jiyanê.» (Yûhenna 8:12)
Mouflaines
Mouflaines, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Sellihaydan
Sellihaydan, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
1793
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Mirin
(Kesên ku di vê salê de mirî ne.)
Sair
Sair, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Aujac, Charente-Maritime
Aujac, komuneke li departmena Charente-Maritime ya herêma Nouvelle-Aquitaine e ku li bakurê rojavayê Fransayê ye.
Ébreuil
Ébreuil, komuneke Departmena Allierê ya li herêma Auvergne-Rhône-Alpes a navendî ya Fransayê ye.
Muids
Muids, komuneke departemeta Eureyê li herêma Normandiya ya li bakurê Fransayê ye.
Xacitur
Xacitur, gundekî girêdayî navçeya Çewlîgê Gêxiyê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin.
Salih Begê Hênî
Malikên wî
Dema ku diçe ber sêpiya mirinê, bi zimanê osmanî vê meytê dixwîne:
Qelareşk (helbest)
Qelareşk (bi îngilîzî The Raven), helbesteke nivîskarê amerîkî Edgar Allan Poe ye. Ew helbest cara yekem de di 29ê kanûna paşîn a 1845an de di rojnameya newyorkî Evening Mirror hatibû weşandin û derbarê qijakekî ye yê dikare bipeyve û di nîvşevê de difire li cem mala mêrekî perîşan yê evîndara wî miriye. Ew helbesteke nastirîn a yekîtiyên dewletên Amerîkayê ye.
Behşehr (navçe)
Behşehr yek ji navçeyên parêzgeha Mazenderanê ye ku bi dewleta Îranê ve girêdayî ye û navenda vê navçeyê bajarê Behşehr e.
Turindê
Turindê, gundekî girêdayî Efrîna başûr rojavayê Kurdistanê ye.
La Chapelle-sur-Aveyron
La Chapelle-sur-Aveyron, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Çapan xwarû
Çapan xwarû, gundekî gundistana Îmama navçeya Zêwyeê ye. Zêwye ser şaristana Seqizê ye.
Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst
Kariyera siyasî
Wî piştgirî kir ku Bavaria di sala 1871an de beşdarî Dewleta Alman bibe. Wî li Reichstag wekî cîgirê serok û li Bundesrat wekî nûnerê Bavaria kar kir. Di dema Kulturkampf (nakokiya di navbera Dewleta nû ya Alman û Dêra Katolîk) de, wî pêşnûme qanûnek qedexe kir ku li civînê ji bo mebestên siyasî karanîna mizgîn qedexe kir û piştgirî da hilweşandina nîzama Jesuit.
Bad Münder am Deister
Bad Münder am Deister, bajarekî Almanyayê ye û yek ji bajarên herêma Saksonya Jêrîn e.
Salih abad xoy
Salih abad gundekî girêdayê ser bi  beşa navenda bajara xoy li Azerbaycana Rojava ya îranê ye.
Vac
Jibo mînak di zimanê kurdî da, vaca /k/ û vaca /b/ hene. Dema di peyva bar da, cihê dnegê /b/ dengê /k/ birûnit, peyva kar çêdibit. Ramana barê ji karê cida ye. Lê di peyvên mîna heft da, bi eşkirayî kurd wê bi du awayan bilêvdikin ko di awayekî da dengê /h/ wekî piraniya Zimanên Hindûewropî ye û di awayê dî da /h/ mîna dengê /h/ di peyvên erebî yên mîna Hesen û Hisên da dihêt bilêvkirin. Lê ev guhartina deng anko vaca /h/ di peyva heft da ramana peyvê naguhêrit. Bi vî awayî, herdu /h/ di zimanê Kurdî da alofon anko alîvac in. Lê di zimanê erebî da du vac in jiber ko ramana du peyvên herebe (bi erebî: حرب anko şer kir) û herebe (bi erebî: هرب anko reviya) ji hev cida ye. Mînakeka dî ya alîvacên zimanê kurdî alîvacên /s/ ne, di peyvên stran û sal da. Bi eşkirayî, kurd wan herdu /s/-an mîna hev bilêv nakin. Lê guhartina wan yek li cihê ya dî, ramanê naguhêrit.
Leter (xwarin)
Çêkirina xwarinê
Herdu seriyên kundirê jêbikin, bavêjin û pakij bişon, bişelînin. Çorsane li rêşkerê bidin. Bi destan biguvîjînin, ava wê derînin.
Tûra
Divê govendê de teqlîda şer tê kirin û gelek caran ji ber lêdana qamçiyan laşê govendgeran sor-morî dibin. Laşê kê pirr sor-morî bû, yê/yên din pesnê xwe dide/didin.
Le Charme
Le Charme, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Peyv
Zehmetiya pênasekirin û diyarkirina peyvê
Pirsgirêk nemaze wê demê girantir dibit ko mirov qala zimanên sîntetîk yên mîna Inuktitut bikit ko gelek keriyên peyvanî bi hevra girê didin. Ev kerî gelek bi zehmet ji hev dihên veniyasîn û cidakirin. Hindek zimanên mîna Vîyetnamî hêşta zehmettir in jî, ji ber ko ramana navberê hemî caran jihevveqedandina peyvan nîne û gerek ji naveroka axivtinê mirov bizanit ka peyv kî ne.
Pirasa
Pirase vîtamîna C, K, asîda folîk, kalyûm, kalsiyûm, magnezyûm, mangan û hesin dihewîne. Biharbêhna wê jî tê çêkirin.
Adonîs
Mîta Adonîs
Keyê Asûrê Têîas bavê keçekê pir rindik bû. Navê wê keçikê Mîrra bû, bavê wê her dem pesnê wê dikir. Di got keça min ji Afrodîtê spehîtir e. Afrodîtê vê yekê bihîst û ji vê gotinê aciz bû, xwest ku cezayan bide wan. Afrodîtê kurê xwe Erosê şande ba wan,Eros keç Mîrrayê kire evîndarê bavê xwe û ji bo tekiliyên ensest bike wê xapand. Mîrrayê beralîkirina Erosê bavê xwe re dafika çêkir û ketin berê hev. Key demekê şûnde vê yekê fêm kir sond xwar keça xwe bikuje. Heman demê de Mîrra jî ji bandora Erosê derket hevî ji xwedawendan kir ku wê biparêzin. Xwedawend jî wê kirne şiklê dara mirrê.
Bad Münstereifel
Bad Münstereifel bajarokekî navçeya (Landkreis) Euskirchen li Nordrhein-Westfalen, Almanyayê ye.
Gire
Coreyên gireyan
Li goreyê pêgehê wan beranberî riheyê, gîrek bi ser çend coreyan da dihên dabêşkirin.
Muzîka kurdî
Cûreyên muzîka kurdî
Çend beşên muzîka kevneşop:
Bakurê Kurdistanê
Di çarçoveya asîmîlekirina çand û hunera kurdî de bi taybetî hewldana hilbijartina stranbêjên kurd ên ku bi tirkî distriyan bû: bi vî havî, heta îro gelek stranbêjên bi eslê xwe kurd hunera xwe bi tirkî dimeşînin û ji bo qezencên şexsî difiroşin çapemeniya tirk. Ew stranbêjên bi eslê xwe kurd îro xwediyê beşeke girîng a çapemeniya tirk in. Car caran bi kurdî stranan parvedikin, lê qet nabêjin ew kurd in. Mînakeke vê yekê bêguman Îbo ye: "Dayê min kurd, bavê min ereb e. Lê ez tirk im, kurê tirkan im.″
Argelliers
Argelliers, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Xorsê, Basan
Xorsê (navê tirkî Bulmuşlar lê kirine), gundekî navçeya Basan a bi ser Şirnexê ve ye. Ev gund ji aliyê Dewleta Tirk ve hate valakirin û vêga mirovên vî gundî li Wargeha Mexmûrê dijîn.
Eşkan
Eşkan, gundekî bi ser navçeya Şêxan a parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mark Zuckerberg
Xelatên wergirtî
Di 15ê kanûna pêşîn a 2010an de, Kovara Time ya New York Zuckerberg wek "Kesê Salê" kir. Di 25ê sibata 2016, ew yekem wergirtina Xelata Axel Springer, xelatek nûvekirinê ji Axel Springer SE bû. Di 2011an de wî Xelata Big Brother a Awistiryayê wergirt, xelata negatîf ya parastina xêvê. Di 2017 de, Zanîngeha Harvard ji wî re doktoraya rûmetê xelat kir.
Fürstenberg/Havel
Fürstenberg/Havel, bajarekî navçeya (Landkreis) Oberhavelê li herêma Brandenburg a Almanyayê ye.
Châteauneuf-sur-Loire
Châteauneuf-sur-Loire, komuneke departementa Loireta li navîna bakurê Fransayê ye.
Aspiran
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Îsra û Mîrac
Ewên ku nîyêta wan hebu ku bibin misliman, di ser vê buyerê re dev ji misilmantiyê berdan. Muşrîk bi dilxweşî, kêf û şahî hatin mala Ebûbekir. Lewra zanibun ku ew mirovekî biaqil, bi hesab û xwedî tecrube ye. Li derî xistin û gotin: _ Ey Ebûbekir! Tu pirr carî çuy Qudusê û hatî. Baş dizanî. Ji Mekeyê heta Qudusê çuyîn û hatin çend rojan berxwe dide? Ebu Bekir: - Belê baş dizanim. Ji mehekê zêdetir berxwe dide. Muşrîk bi vê gotinê kêfxweş bun û gotin: “Halê mirovê jîr û bi tecrube awa ye. Keniyan û bi henek û tinazî jê re wuha gotin: - Efendiyê te dibêje, ez di şevekê de ji Mekkeyê çume Qudusê û hatime. Gava Ebu Bekir Navê pêxember bihîst  wuha got: Eger wî gotibe rast e. Çuye û hatiye. Muşrîk şaş man û ji hev re gotin: -Wey lo Muhammed çi efsunkarekî mezin e. Sêhr li Ebûbekir kiri ye. Ebu Bekir hema cilê xwe li xwe kir û çu cem pêxember bi dengê bilind wuha got: - Ya Resulullah Mîr’aca te li ser xêrê be! Wê rojê Resulullah Ji Ebûbekir re got: “Sidîq”