cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tirkiye
Tevlîbûna tirkî di şerê naxweyî yê Sûriyê
Tevlîbûna Tirkiyê di şerê navxweyî yê Sûriyê de ji aliyê dîplomatîk ve dest pê kir û piştre ji aliyê leşkerî ve zêde bû. Di destpêkê de, dewleta tirk hikûmeta Sûriyê bi derketina aloziyên sivîl li Sûriyê di bihara 2011an de şermezar kir; û destwerdanên leşkerî yên rasterast di 2016-17, di 2018 de, di 2019, 2020, û di 2022 de di encama operasyonên leşkerî de ji Tebaxa 2016an û vir ve dewleta tirk a dagirker li ser rojavaya Kurdistanê pêk hatiye. Di dagirina Efrînê û paşê jî dagirinên din ên Rojavayê Kurdistanê de Tirkiyê bi eşkere dixwaze ku demografiya kurdan biguherîne û etnîsîteyê din li van herêmen Rojavayê Kurdistanê bi cih bike ku jê re dibêjin qirkirina etnîkî ku pêkanîna van herêman divê piranîya Ereban hebe. Erdogan ditirse ku eger bi awayekî fermî rêveberiyeke xweser a kurdî bê avakirin, ev yek ji bo gelek kurdên Tirkiyê dibe nimûne, her wiha Erdogan tawanbar kir ku ew li Sûriyê paqijiya etnîkî dike, argumana wî rexne kir û got ku rojavayê Kurdistanê ne ji aliyê dîrokî ve ne jî îro xaka Kurdan e. Li gor hinek nivîskaran ev gotin pir rexnegir e, nezanîbûn û pir eşkere li dijî kurdan e.
Dabeşên îdarî
Di vê çarçeweya yekîtî de Tirkiye ji bo mebestên îdarî li ser 81 parêzgehan hatiye dabeşkirin. Di hemî parêzgehên tirkî de bi giştî 973 navçe hatin dabeşkirin. Tirkiye jî ji bo mebestên erdnîgarî, gelhenasî û aborî di nav 7 herêm û 21 herêman de hatiye dabeşkirin; ev nayê wateya dabeşkirina îdarî.
Hêz
Hêzên Çekdar ên Tirkiyeyê ji serfermandariya Giştî, Hêzên Bejayî, Hêzên Deryayî û Hêzên Esmanî pêk tê. Serokê Sererkaniyê ji aliyê Serokkomar ve tê tayînkirin. Serok ji bo meselên ewlekariya netewî û amadehiya têr a hêzên çekdar ji bo parastina welat li ber parlementoyê berpirsiyar e. Lê desthilata ragihandina şer û şandina Hêzên Çekdar ên Tirkiyê bo welatên derve yan jî hiştina hêzên çekdar ên biyanî li Tirkiyê bi cih bibin, tenê di destê parlamentoyê de ye.
Tirkiye ji Şerê Korêyê û vir ve beşdarî mîsyonên navneteweyî yên di bin banê Neteweyên Yekbûyî û NATOyê de bûye, di nav wan de mîsyonên aşitiyê yên li Somalya, Yûgoslavya û Kevana Afrîkayê. Di Şerê Kendavê yê Yekem de piştgirî da hêzên koalîsyonê, personelên leşkerî beşdarî Hêza alîkariya Ewlekariya Navneteweyî li Efxanistanê kir, û di Hêza Kosovayê, Eurocorps û Komên Şer ên Yekîtiya Ewropayê de çalak dimîne. Di van salên dawî de Tirkiyê di warê ewlehî û perwerdeyê de alîkariya hêzên Pêşmerge li başûrê Kurdistanê û Hêzên Çekdar ên Somaliyê kiriye.
Hêzên Çekdar ên Tirk li dervayê welat bi baregehên leşkerî wekî yên li Albanya, Iraq, Qeter, û Somalya hebûneke leşkerî ya nisbeten girîng heye. Hêzek ji 36,000 leşkeran li Bakurê Kîprosê ji sala 1974 ve digire.
Têkiliyên Îran û Tirkiyeyê
Piştî xerabûna têkiliyên Îran û DYAyê piştî şoreşa Îslamî, dagirkirina DYAyê li Iraqê jî tesîrên gelek mezin têkiliyên navneteweyî yên dewletên Rojhilata Navîn kirin. Piştî vê dagirkirinê Iraq ber bi parçebûnê ve diçe. Di Iraqa nû de Tirkiye dixwaze Iraq perçenebe û kurdên li vir nebin xwedî statû lê her çend armanca Îranê jî neperçebûna Iraqê be jî her wisa dixwaze ku Şîiyên Iraqê bixe nav tesîra xwe de û destê xwe li Iraqê bihêz bike û îdeolojiya xwe belavî Iraqê bike. Jixwe gelheya Iraqê bêhtir Şîî ne. Her wisa tirsa Îranê jî ew e ku Tirkiye li Iraqê dixwaze Mûsil û Kerkûkê dagir bike. Li Iraqê pozîsyona Tirkiyeyê û Îranê her çend wek hev be jî li dijî vê rewşa ku statû standina kurdan, pozîsyon û siyasetên xwe yên girêdayî ewlehiyê guhertin. Niha di navbera Tirkiyeyê û Îranê de li nav Başûrê Kurdistanê û Iraqê de pêşbazî heye. Lê ev rewş hêj jî ji bo kurdan rewşeke ewle nîne, çûnkî ev herdu hêz jî ji hebûna DYAyê ditirsin.
Binesaziyê
Di sala 2013 de li Tirkiyê 98 balafirgeh hebûn, ji wan 22 balafirgeh navneteweyî ne. Balafirgeha Stembolê tê plankirin ku bibe balafirgeha herî mezin a cîhanê, bi kapasîteya ku salê 150 mîlyon rêwî xizmet bike. Turkish Airlines Balafirgeha Stembolê, ku kapasîteya wê ya salane ya xizmetkirina 90 mîlyon rêwiyan heye, wekî navenda xwe ya sereke bikar tîne û çend xetên din ên hewayî li welêt kar dikin. Turkish Airlines seferên xwe ji bo 315 mebestan li Ewropa, Asya, Afrîka, û Amerîka destnîşan kiriye, ku ew dike mezintirîn keştiya sereke ya cîhanê ji hêla hejmara welatên ku têne xizmet kirin.
Pira Çanakkale 1915 (2022) li ser tengava Çanakkaleyê ye, ku Ewropa û Asyayê bi xwe re girêdide, û ew pir ji têr dirêjtirîn pira daleqandî ya cîhanê ye. Pira Osman Gazî (2016) peravên bakur û başûrê Kendava Îzmîtê bi hev ve girêdide.
Zanist û teknolojî
Türksat, tekane operatora peywendiyên peywendiyên welat, rêze satelaytan avêt orbitê; Bi heman awayî, Navenda Meclisa Satelîtan, Entegrasyon û Testê ya Tirk (UMET) - tesîseke hilberîn û ceribandina keştiyên fezayê ya ku xwediyê Wezareta Parastina Neteweyî ye û ji hêla TAI-yê ve tê xebitandin - ji bo keşfê rêzeya peykên çavdêriya Erdê ya Göktürk da destpêkirin; BILSAT-1 û RASAT satelaytên çavdêriya Erdê yên zanistî ne ku ji hêla Enstîtuya Lêkolînê ya Teknolojiyên Fezayê TÜBİTAK ve têne xebitandin.
Parastina saxlemiyê
Hêviya jiyanê li Tirkiyeyê bi 78,6 sal e (75,9 ji bo mêran û 81,3 ji bo jinan), li gorî navîneya Yekîtiya Ewropayê 81 sal e. Li Tirkiyê rêjeyên qelewbûnê zêde ye, ji sedî 29,5 ê nifûsa wê ya mezin xwedî nirxek indeksa girseya laş (BMI) ya 30 an jî jortir e. Germbûna hewayê li Tirkiyeyê sedema sereke ya mirina zû ye.
Neuville-Saint-Amand
Neuville-Saint-Amand, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Tirkiye
Erdnîgarî
Bi gelemperî, barîna baranê li rojhilat kêm e. Beravên Deryaya Reş herî zêde baran dibare û yekane herêma Tirkiyeyê ye ku di tevahiya salê de barîna zêde lê dibare. Beşa rojhilatê wê peravê salane 2,500 mîlîmetre (98,4 in) digihîje ku herî zêde barîna welat e.
Dîmenên cihêreng ên Tirkiyeyê berhema gelek pêvajoyên tektonîkî ne ku bi mîlyonan salan Anatolyayê şekil dane û îro jî berdewam dikin ku bi erdhejên pir caran û car caran teqînên volkanîk diyar dibe.
Muzîk û dans
Li gelek bajar û bajarokên Tirkiyê sehneyên muzîka herêmî yên zindî hene ku, di encamê de, piştgirîya çend şêwazên muzîka herêmî dikin. Digel vê yekê, şêwazên muzîka rojavayî yên mîna muzîka pop û kanto di dawiya salên 1970an û 1980an de mevşûrbûna xwe ji Erebesk winda kirin. Di destpêka salên 1990an de, di encama vebûna aborî û civakê de, dîsa mevşûr bû. Ji nû ve mevşûrbûna muzîka pop bû sedem ku gelek stêrkên popa tirk ên navneteweyî yên wekî Ajda Pekkan, Sezen Aksu, Erol Evgin, MFÖ, Tarkan, Sertab Erener, Teoman, Kenan Doğulu, Levent Yüksel û Hande Yener derketin holê. Muzîkvan û bestekarên jazz û blues ên tirk ên navneteweyî Ahmet Ertegün (damezrîner û serokê Atlantic Records), Nukhet Ruacan û Kerem Görsev hene.
Avakarî
Ji sedsala 18an vir ve mîmariya tirkan her ku diçe ketiye bin bandora şêwazên ewropî û ev yek bi taybetî di avahiyên Stembolê yên serdema Tenzîmatê yên wek Dolmabahçe, Çiragan, Baregehên Leşkerî yên Taksîmê (hilweşandin), Feriye, Beylerbeyi, Küçüksu, Ihlamur û Yıldız de tê dîtin. Qesrên ku hemû ji aliyê endamên malbata Balyan ên mîmarên dîwanxaneya ermeniyên Osmanî ve hatine çêkirin. Xaniyên li ber avê yên serdema Osmanî (yalı) yên li ser Bosforê di heman demê de yekbûna di navbera şêwazên mîmariya klasîk ên Osmanî û Ewropî de di serdema navborî de nîşan dide. Mîmarê îtalî Raimondo D'Aronco 16 salan mîmarê qesra Siltanê Osmanî Ebdulhemîd II li Stembolê kir. D'Aronco li Stembolê hejmareke mezin ji avahiyên cûrbecûr dîzayn kir û çêkir. Taybetmendiyên şêwekariyê yên berhemên wî di sê koman de têne dabeş kirin: Vejînparêzî, ji nû ve şîrovekirina formên Osmanî, Art Nouveau û Veqetandina Viyanayê. Art Nouveau yekem car ji hêla D'Aronco ve li Stembolê hate nasîn, û sêwirana wî eşkere dike ku wî bi serbestî li ser xemlên Bîzansî û Osmanî xêz kiriye. D'Aronco di xebata xwe de şêwazên rojavayî û rojhilatî jî tevlihev kir, ku bi heman rengî taybetmendiyek berbiçav a sêwiranên Alexander Vallaury di heman serdemê de bû.
Spor
Tîmên voleybolê yên jinan ên bi navê Fenerbahçe, Eczacibaşi û Vakıfbank gelek sernav û madalyayên şampiyoniya Ewropayê bi dest xistin. Vakıfbank niha yek ji baştirîn tîmên voleybolê yê cîhanê ye, 3 caran şampiyoniya cîhanê ya klûban û 4 caran jî şampiyoniya Ewropayê wergirtiye.
Saint-Gély-du-Fesc
Saint-Gély-du-Fesc, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
.vu
.vu navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Vanûatû ye. (ccTLD)
Coursan
Coursan, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Sinopspor
Dîrok
Di sezona 2013-14an de di Lîga 1. a Amator a Sînopê de hemû maçên ku lîstin bi ser ket û bû Şampiyon û derket Lîga Amator a Herêmê.
Malmîsanij (kirmanckî)
Rojnamevan-nustox Malmîsanij 1952 de yew (jû) dewa Amed (Diyarbekir) de maya xo ra bî. Wendişê xoyo verên û mîyanên Kurdistan de, unîversîta zî (kî) Enqere de qedênay. Dima heşt serrî Kurdistan de malimîye kerde. Mabênê serranê 1975 û 1981î de hîrê rey dekewt hepisxane.
Xiristiyanî
Dîrok
Xiristiyanî, ta deme demênnavîn mazin bi pêşdikeve. Piştre hemû key û mirovên dewlemend û mazin lê xwedi derdikevin. Ev yek ji dbe temenê pêşketin û mazinbûna wê.
Waadhoeke
Waadhoeke, şaredariyeke li herêma Frieslanda Holendayê ye.
Duzmeydana Jorîn
Duzmeydana Jorîn, gundekî bi ser navçeya Avkevir a  girêdayî Agiriyê ve ye.
Claudia Pahl
Jiyan
Pahlî di beşê hunera axaftinê de pispora û waneyên hunera axaftinê (Rethorik) li Zanîngeh a Hannover û kursên taybet dide.
Şêxopar
Şêxopar, mezrikeke Kerikê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Savalen
Savalen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 47,99 km û bilindahiya ji asta deryayê 707 mêtre ye.
Mutasyon
Bomaweya mutasyonê
Hemû mutasyonên di xaneyên zîndewerên firexaneyî de rû didin, mutasyonên bomaweyî nîn in. Heke mutasyon di xaneya zayendê de (gamet) rû bide, ev mutasyonyona bomaweyî ye û ji bavan diguhaze weçeyan. Mutasyon di weçeyan de wekî nexweşiya bomaweyî xuya dibe. Ango heke li ser kromozoma xaneya gametê de gena mutant hebe, mutasyon diguhaze nifşên nû. Wekî mînak, nexweşiya fenilketonurî ji ber mutasyonek bomaweyî rû dide. Nexweşiya fenilketonurî ji ber mutasyona li ser allela kromozoma 12mîn pêk tê. Xaneyên laş û xaneyên gametê herdu jî kromozoma 12mîn lixwe digirin, loma mutasyon bi navbeynkariya xaneyên gamet derbasî weçeyê dibe.
Mutasyon û şêrpence
Hemû corên şêrpenceyê ji ber mutasyonê peyda dibin, lê her mutasyon xaneyê tûşê şêrpenceyê nake. Wekî mînak, nexweşiya xaneya dasî ji ber mutasyonê peyda dibe, lê kesên bi vê nexweşiyê ne, nexweşên şêrpenceyê nin in. Herwisa şerpenceya pişik, şêrpenceya çerm, şêrpenceya rûviyan hvd ji ber mutasyona laşexananeyên mirov rû didin.
Traunstein (navçe)
Bajarok û şaredarî
• # Übersee
Nizy-le-Comte
Nizy-le-Comte, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mecdedîn îbn Elesîr
Mecdedîn îbnûl Esîr (1149 Cizîr – 1210 Mûsil), zimanasekî misilman bû. Ew ji malbata Îbn Esîr bû. Ew birayê mezin bû.
Ekin Ceren Doğruak
Ekin Ceren Doğruak (jdb. 8 kanûna paşîn 1981, Enqere (Tirkiye) - m. 31 gulan 2005 Qeladizê, Başûrê Kurdistan, Îraq) çalakvaneke siyasî bû.
Peykerê Azadiyê
Peyker bo turîstan vekirî ye. Bi pêlikên di nava wê de heya bi pêşalê karin derkevin. Pêşal weke şaneşînekê hatiye avakirin. Carekî de 15 kes dikarin li şaneşîna wê de bisekinin. Ji bo gihandina giravê ferîbot dixebitin.
Îbn Esîr
Îbnûl Esîr (Malbata Esîr) navê malbetek e. Sê birayên ku bi eslê xwe kurd in. Li Cizîrê hatinê dinyayê û di dewlata kurdan a Eyûbiyan de xebat kirin e.
Gailingen am Hochrhein
Gailingen am Hochrhein şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Baba Raxî Hemedanî
zincew: hawar, qîrîn
zir : zirx qad : meydan
Satrap
Satrap (farisî: ساتراپی) di Împeratoriyên Hexamenişîyan, Sasanî û Medan de û hin dewletên din de ji bo navçeyên dewletê û kargerên wir dihat bikaranîn.
Çarixçe
Çarixçe, mezrikeke Qîlwanê ya bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Zêlkey Şêx
Zêlkey Şêx, gundekî bi ser navçeya Berdereşê ya parêzgeha Dihokê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Saint-Gervais-sur-Mare
Saint-Gervais-sur-Mare, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Şigiftîka Jorîn
Şigiftîka Jorîn gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Belavok
Li ser bûyerên rojane, ji bo danezan an ji bo dalberînê belavok têne belav kirin û bi awayekî çalak ji hêla kesan an bi rêbazên din ve têne belav kirin an jî ji bo bi xwe re birin têne peyda kirin. Nimûne nûçeyên cihî an herêmî, lîsteyên bihayên piçûk an lîsteyên bûyer û agahdariyê ne. Di destpêkê  çapemeniyê de, belavok bi gelemperî wekî kaxezek zêde di nav  rojnameyê  de hatibû danîn.
Haydar Diljen
Rojnamevan-nustox Haydar Diljen serrda 1951 di Sêwregi di, dewda Xerzinoy di ame dinya. Mekteba destpakerdeni dewida Bilêrizî di qedênê. 1970 di Erxenî di wendişê mahlîmeyda mektebda destpakerdeni qedêna û dewênda Sêwregi di dest bi malîmey kerd. 1974 di kewt Enstîtuda Perwerdeyey ê Diyarbekirî. 1977 di na mektebi qedênê û bî malîmê dersda ziwan û edebiyatdê tirkî û Diyarbekir di dest bi kar kerd. Eynî serrê di zewijiya. 1980 di cûntaya eskerey ci kar ra eşt.
Girêdanên derve
(Bi destûr ji Antolojiya Hamdi Özyurt)
FolderShare
Girêdanên derve
Çavkanî: www.omerya.com
Şigiftîka Jêrîn
Şigiftîka Jêrîn gundekî ser bi nahya Soma Biradostê bajarê Ûrmiyeyê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Ebdulkerîm Surûş
Jînenîgar
Paştir ji bo dûmandina xwîndina xwe çû Brîtanyayê û li diktora ya xwe li kîmyaya şirovekarî (analytical chemistry) li Londonê wergirt. Piştra ji bo heyama pênc sal û nîvan li zankoma Çêlsî (Chelsea College) felsefeya zanistî xwînd. Li wan salên ko ew li Brîtanyayê, germegerma Şoreşa Îslamî ya Îranê dijberî rijêma Şayê Îranê bû. Ew jî têkhilî wan bizavên siyasî yên xurtên Îranî li drveyî welatî bû.
Ew dersdêrê Zanîngeha Harvard, Zanîngeha Yêyl û Wissenschaftkolleg li Berlînê ye.
Xelata Rafto
Xelata Rafto ji sala 1987an vir de tê belavkirin. Çar kesên Xelata Rafto wergirtine dûv re Xelata Nobel a aşitiyê jî wergirtine. Hemû kar û xebatên ku hêza xwe ji bingehên ramanên Rafto digirin, ji bo mafên mirovan, azadî û serbestiyê ne.
Saint-Guiraud
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
J. Îhsan Espar
Girêdanên derve
J. Îhsan Espar Kam o?
•	Wolde, Gunilla, Tûte bi Pişê Kay Keno, 2007 Stockholm (Swêdkî ra kirmanckî)
Rotan
Rotan, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Meral Akşener
Meral Akşener (née Gürer, ; 18 Tîrmeh 1956) siyasetmedar, mamoste, dîroknas û akademîsyenek tirk e ku damezrîner û serokê niha yê Partiya Baş (İYİ Partî) ye.
Gove
Gove, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Landshut
Landshut bajarekî xweser e li Bavyera, Almanyayê.
Saint-Hilaire-de-Beauvoir
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Vurrusjøen
Vurrusjøen, goleke di nava sinorê parêzgeha Hedmarka Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 20,45 km û bilindahiya ji asta deryayê 663 mêtre ye.
CMYK
CMYK kurtkiriya peyvên Inglîzî yên cyan, magenta, yellow û key ye. Ev modêlekê kêmkirinê yê rengan e ko di çapa rengî da bikar dihêt.
Têkhila CMY ya dilxwaz kêmkirî ye (anko têkhila cyan û magenta û yellow yê bihevra li ser cihên vala anko spî yên rengê K anko reşî çap dibin.
Palo
Dîrok
Navê niha Palo ji Balo tê di qeydên Grekî de wekî Balouos derbaz dibe. Tekujî Ermenî di salî 1915'an afirîn. Di qeydên Ermenî de Bahakhovît, di hîn qeydên Osmaniyan de Sekerat, Mirdêsî tê bikaranîn. Gorî dîroka Şerefxan Palo wargehê eşîra Mîrdesîyên bûye. Tê fêhmkirin ku kîjan şarezayiyê li vir desthilatî kirine navê wê bi awayeke dîn bikaranîye. Di dema Osmanîyên de her dem di bin desthilatdarîya Mîrên Kurdistanê de bûye.
Çiyayê Bêllî
Banokeya rojhelat
Li vê banokê pênc peykerên êzidokan hene. Ewna ji çepê de berve rastê bi navê xwe yên yewnanî û farsî wiha ne:
Dennis Dargul
Jiyan
Li sala 2007ê bû rêveberê Zagros TV li devera Behdînanê. Heta sala 2017ê wek rêveberê Zagros TV, derhêner û peşkêşvanê bernameyên show wek “Gulistana Keleporî” “Zagros Show” û “Diyariya Rojê” karê xwe berdewam kir.
Di Şerê DAIŞê de, sê salên xwe wek rojnamevan li gel Pêşmerge di eniyên şer de derbas kir. Li Başurê Kurdistanê 100î zêdetir fîlmên dokumanter bi navê “Bistanê Zerîn” encam daye û di hejmarek fîlmên berniyas de jî aktorî kiriye.
Agroekolojî
Binavî
Agroekolojî nêzîkatiyek berbiçav e ku dixwaze çandinî û civakên herêmî bi pêvajoyên xwezayî re ji bo berjewendiya hevpar a xweza û debara jiyanê li hev bîne.
Cûre
Dalgaard et al. nêrînên cihêreng destnîşan bikin: ya ku ew ji agroekolojiya zû "entegrasyon" re dibêjin, wek lêpirsînên Henry Gleason an Frederic Clements. Guhertoya duyemîn ew Hecht (1995) wekî peydakirina agroekolojiya "zor" tînin ziman ku ew wekî reaksiyontir li hember siyaseta hawîrdorê didin nasîn lê di yekîneyên û teknolojiya pîvandî de ne. Ew bixwe navên xwe didin agroekolojiya "nerm" ku ew diyar dikin ku ew hewl didin ku agroekolojî li gorî "sermaya nerm" wekî çand an ezmûnê bipîvin.
Têgihiştinî
Zêdetir pirtûk û gotarên ku têgeha agroecosystems û peyva agroecology bikar tînin di 1970-an de dest pê kirin. Li gorî Dalgaard et al ., Ew dibe ku têgîna "ekolojiya pêvajoyê" bû ku wekî Arthur Tansley di 1930an de lêkolîn kir ku feraseta agroekosystemên 1974an a Harper, ku ew bingeha agroekolojiya nûjen dihesibînin, îlham girt. Dalgaard et al. îdîa dike ku lêkolînên Frederic Clements ên li ser ekolojiyê bi karanîna zanistên civakî, ekolojiya civakê û "perspektîfa peyzajê" agroekolojî ye, her weha lêkolînên Henry Gleason ên li ser ekolojiya nifûsa nebatan bi karanîna pisporên zanistî yên cuda. Xebata Ethnobotanist Efraim Hernandez X. li ser zanîna kevneşopî li Meksîkî di 1970-an de bû sedema bernameyên nû yên perwerdehiyê di agroekolojiyê de.
Zimanê ergatîv
Bi giştî, zimanên ergatîv-absolutîv ji zimanên nomînatîv-akusatîv dihên wavartin. Pirraniya zimanên Ewropayê zimanên nomînatîv-akusatîv in. Zimanên wekî baskî, gurcî û hindî zimanên ergatîv in. Kurmancî jî zimanekî nîv-ergatîv e.
Mînak
Miska te ez rengzer kirim/ hubba te ez ebter kirim.
Bakur
Etîmolojî
Navê "Bakur" ji dû peyva da çe bû yê ji Ba û  Kur yanê "Bayê kur" ango "Bayê sar"
Qerexelida Jêrîn
Qerexelida Jêrîn, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Nouvron-Vingré
Nouvron-Vingré, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Ebû Nesr Mensûr
Ebû Nesr Mensûr ( z. 960 - m. 1036) matematîknas û stêrnasekî misilmanê faris bû.
Qerecan
Qerecan, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
.no
.no navê navperê asta bilind e, ku ji bo bikaranîna înternetê ya koda welat Norwêc e. (ccTLD)
Fosfor
Vedîtin
Fosfor di salê 1669an da ji Hennig Brand, zanistvanekî elman, hate vedîtin. Wî mîzê însên hişk kir - ew li "kevrî hişmendan" digerî - û dît, ku tiştek mabû ku vê ronahî ronahî jê derdiket.
Bikaranîn
Fosfor di Şerê Cîhanî yê Duyem da ji bo bombên fosforî (wek bombên şewatê) ra ji balefirên brîtanî dihate bikaranîn. Di wan bomban da jî kewçûk dikirnê, ji ber ku ew bestina li ser canî mirovan bizelqe û bişewtîne. Bi vê rêyê birînên herî kûr çêdibûn.
Fosforî reş
Fosforî reş nahele û naşewte. Tîrbûnê xwe 2,67 g/cm3 ye. Fosforî reş çêdibe, eger hêzekî herî mezin li ser fosforî sipî ya fosforî sor hebe. Fosforî reş ne jehrî ye.
Konferansa Jenevê
Kurd û konferansa Jenevê
Kurd, tevî ku weke beşek ji Sûrî bûn, ne hatina dewetkirin li konfaranse cenev´ê. Tirkiya, dema ku amedkariyên konfaranse dihatina kirin de jî û di dema ku ew hat li daxistin de jî, dîplomasiyeka mazin kir bo ku pêşîyê lê bigrê ku kurd tevlî bi serê xwe û serbixwe tevlî konfaranse Cenevê nebin. Kurdan, ji destpêkê, hertimî dixwestin ku bi heyetek serbixwe ku li ser navê civate kurd tevlî konfaranse bibin.
Denezana xweserîya rojavayê kurdistanê ji aliyê kurdan û kêmnetewên din ên li herêmê ve
Kurdan, dîtin ku wê dewet ji wan re newê şandin. Lê kurdan ne dixwest ku ji ´Lozanek din a duyemin re jî bêjin herê.´ Kurdan, bi denezena xweserîya herêma xwe a rojavayê kurdistanê, çareserîya xwe ya li herêmê ragihandin. Kurdan, dixwest ku statûya wan were herêkirin. Ya ku tirkiya û welatên din ên li herêmê li dijî bûn ev bû. Kurdan, temenê xweserîya çêkir, hêza xwe ya parastinê avakir û xweserîya xwe ya herêmî denezendin. Bi wê re, xwestin ku ew statûya were nasîn.
Donazac
Donazac, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Du Awe
Du Awe (tr.: Yoncalı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Rielasingen-Worblingen
Rielasingen-Worblingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Konstanz li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Siyamende Sur
Siyamende Sur gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Hani Mojtahedy
Çûyîna Berlînê
Gotinê stranan wi gelek caran li ser şerên sînor, mafên jinan û dubendiyên jiyana nûjen bûne. Bo mînak; Strana "Azadî" ya Mojtahedy ji bo piştgiriya xwenîşandanên sala 2017'an li Îranê hatiye nivîsandin. Naveroka stranê; Bertekek li hember zilma tevgerên serxwebûna Kurdistanê ye. Helbestên helbestvanên kurd Hejar û Hazhar Mukryanî bûne îlhama stranên Mojtahedy.
Xelatên wi
Ji hêla MESPO (Rêxistina Rojhilata Navîn ji bo Aştiya Domdar) (2020) "Sembola Aştiya Rojhilata Navîn" hate hilbijartin.
Elî Ebdullah Kolo
Di sala 1980an de li gundê Ebû Ceradê bi ser Dirbêsiyê ve hate dinê. Dibistana seretayî li bajarê Dirbêsiyê xwend û paşê li Amûdê xwendina xwe dom kir. Zaningehê li beşa parêzeriyê ango mafnasiyê li Şamê qedand.
OSI
Open Systems Interconnection. Berî ku Organîzasyona-Standartkirina Navnetewî (ISO) û CCITT komunîkasyona navbera kompûtera terîfbike, hemû komunîkasyon bi toren belawela û cîhazen ji terefe çêkerên cuda piranî lihevnehatî dihat pêkanîn. Bi alîkariya modelen OSI standartek ji bo çava tor bete bikeyskirin û xebitandin hat terîfkirin. Ji wan modelan re dibêjin OSI (Open System Interconnection).
Çeto Özel
Çeto Özel dibistana seretayi li Şemzînanê û Dibistana nawendî jî li Geverê qetandiye. Di sala 1988 Zanîngeha Gaziyê, li Enqerê, ser zimane îngîlîzî bi dawî kiriye. Di salên navbera 1990î - 1997an li Zanîngeha Bilkentê li Enqerê mamostatî kiriye.
Civitanova Marche
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê digihîje 42 hezar û 251 kes an.
Xanedaniya osmanî
Xanedaniya Osmanî (bi tirkî; Osmanlı Hanedanı) kesên ji endamên Mala Osmanî ya împeratorî pêk dihat (tirkiya osmanî; خاندان آل عثمان, bi romanî: Ḫāne dān-ı Āl-i ʿO s mān) , bi navê osmanî (bi tirkî; Osmanlılar) jî tên nas kirin. Li gorî kevneşopiya Osmanî, malbat ji eşîra Kayı ye, şaxêkî tirkên Oxizî, ku di bin rêveberiya Osman I li bakurê rojavayê Anatolyayê li navçeya Bilecik Söğütê dijîyan kir. Osmaniyan, ku nav ji rêveber Osmanê ya yekem bû, ji derdora sala 1299 heya 1922an de hebû.
Hirçgûza Jorî
Hirçgûza Jorî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Karl Gjellerup
Karl Adolf Gjellerup (jdb. 2ê tîrmehê 1857 li Roholte, m. 11ê çiriya pêşîn 1919 li Klotzsche a nêzîkî Dresden) nivîskarekî Danimarkayî bû û Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtî bû.
Otto Ballerstedt
Împaratorî û şerê cîhanî yê yekem
Ballerstedt kurê Otto Ballerstedt ( bav ), edîtorê navdar ê Münchner Neuesten Nachrichten, û jina wî Julie, bi navê keçiktiyê Lagel bû. Apê wî Max Ballerstedt paleontologek navdar bû. Ballerstedt xwendina xwe ya endezyariyê bi bawernameya endezyariya elektrîkê qedand. Ballerstedt di şerê cîhanî yê yekem de wek efser beşdar bû. Di dema şer de, ku ew di serî de birîndar bû û çavek xwe winda kir, ew cara yekem ramyarî derket holê:di nîsana 1918 an de wî keyê Bavyerayê Ludwig III re teleb kir ku li hember paşeroja destkeftiyên herêmî yên Almanya yên di peymana aşitiyê ya Brest-Litovsk bi Rusya re di daxwaznameyekê de ku nehêle erdên nû bi dest xistî bikevin Prûsyayê. Ev jixwe di hundurê konfederasyona herêmên Alman de pir zêde hêzdar e; ji ber vê yekê girîng e ku em nehêlin Dewletên Baltikî bi Prûsyayê ve werin girêdan da ku nehêlin pêşengiya Prûsyayê di nav civaka împeratorî de zêde pêşve here.
Artvîn
Bingeha Artvînê di dema serdestiya hurriyan de hatiye avêtin. Du dema ûrartûyan de bûye wargeheke stratejîk. Navê Artvînê ji zimanê gurcî tê.
Fermo
Fermo, bajarekî komûn a Îtalyayê û yek ji bajarên herêma Markeyê ye.
Oigny-en-Valois
Oigny-en-Valois, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Şêx Rucum
Şêx Rucum (tr.: Avcılı) gundekî ser bi navçeya Rihayê Serê Kaniyê ye.
Bersorik
Parêzî
Bersorik kêzik, kurmik û nemovikdaran dixwe.
Koktepe
Koktepe, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Qizilgeçî, Serab
Qizilgeçî, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Koşka Jorîn
Koşka Jorîn, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Cemsera Bakur
Cemedê Cemsera bakur roj bi roj kem dibe.
Eisenberg (Thüringen)
Eisenberg, bajarekî navçeya (Landkreis) Saale-Holzland-Kreisê li herêma Turîngiyaya Almanyayê ye.
Meter
Meter, gundekî bi ser navçeya Dutaxa Agiriyê ve ye. Dengbêjê navdar Nûroyê Agirî ango Nûroyê Meter xelqê vî gundî ye.
Osimo
Osimo, bajarekî komûn a Îtalya ye û yek ji bajarên herêma Marke ye.
Axespî
Axespî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Avkevir
Gelê herêmê heya avabûna Komara Tirkiyê bi tevahî ji Kurdan pêk dihat. Di salên 40, 50 û 90'î de dewleta Tirk ji Asyayê gelek malbat aniye û bicihkiriye. Vêgav 87 % Kurd, 13 % jî Terekeme, Azerî hwd dijîn. Beriya Terteleya Filehan li herêmê gundên Filehan jî hebûn, lê niha nînin. Gorî hejmartinên sala 2020'î hejmara navendê 6.500 û bi giştî jî 21.839 e. 37 gund û 21 mezre girêdayî navçeyê ne.
Escales
Escales, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Tavşantepe
Tavşantepe, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekirê ve ye.
Demarexane
Demarexaneya ducemserî (bi îngilîzî: bipolar neuron)
Ji laşê demarexaneyê du niçik ji du aliyên xaneyê de berevajiyê hev, ber bi derve dirêj dibin. Yek ji niçikan dibe dendrît a din jî dibe tewere. Wekî mînak; di nav  xaneyên rûkeş ên difin de ji bo hestê bêhngirtinê û di nav xaneyên çîna tora çav de, xaneyên ducemserî kar dikin. Ji xeynî demarexaneyên yekcemserî û yên ducemserî, hemû demarexaneyên laşê mirov firecemserî ne. Demarexaneyên firecemserî li gel tewereyek, du an jî zêdetir dendrît lixwe digirin. Wekî mînak; demarexaneyên ko demareragîhandin diguhazînin boy masûlkeyan an jî rijênan, demarexaneyên firecemserî ne.
Demarexaneya navê (navberê)
Demarexaneyên navê an jî demarexaneyên navberê, demareragîhandin ji demarexaneyên hestê werdigirin û diguhêzînin demarexaneyên livînê. Gelemperiya demarexaneyên navê di nav demarekoendama navendî de cih digirin. Dendrîdên van xaneyan gellek in û liqdar e, teweryê wan kin e. Dibe ko yek demarexaneyek livînê, bi gellek demarexaneyên din ve girêdan çê kirîbe û ji wan hemûyan sînyalan werbigire.
Anatomiya demarexaneyê
Parzûna hinek tewereyan tazî ye, lê bi gelemperî demarexaneyên navê û yên livînê bi xaneyên glîa pêçayî ne. Xaneya Schwann û xaneya olîgodendrosîd mînak in ji boy xaneyên glîa. Parzûna xaneyên glîa, madeyek bi navê maylîn lixwe digirin. Maylîn madeyek çewrî ye û bi rengê xwe spî ye. Pêçanên xaneyên Schwann li ser tewereyê bergek ava dike, ev berg wekî bergê maylînî tê navkirin. Xaneyên Schwann tewereyên demarexaneyên  demarekoendama çêwe dipêçinin, herwisa olîgodendrosîd jî tewereyên  demarexaneyên demarekoendama navendî  dipêçînin. Bergê maylînî tewereyan ji hev cuda dike û guhêztina erkê kar leztir dike. Di navbera bergê maylînî yên xaneyên Schwann de hin valahî dimîne, ango xanyen Schwann bi navber rêz dibin li ser tewereyê. Navbera herdu bergê maylînî wekî girêya Ranvier tê navkirin. Beşa ko tewere ji laşê xaneyê dirêj dibe wekî tûmika tewereyê tê navkirin. Erkê kar li vir ava dibe. Kotahiya tewereyê liqdar e. Serê van liqan wekî tewerekotahî an jî demarekotahî tê navkirin. Tewerekotahî bi xaneyên din ve bi navbeynariya gehînkeyê têkilî çê dike.
Balikesîr
Li herêma Egeyê ye. Navê bajêr wekî hemî navên Anatoliya û Kurdistanê ne bi Tirkî ye. Jêdera navê bajêr  Palaoikos an Palao Kastro ye û bi zimanê Grekî ye. Wekî tê zanîn zimanên Îranî, bi taybetî jî farisî bandoreke mezin li gelên herêmê kirine. Osmaniyan jî herwekî zimanê farisî bikaranîne. Ji Palaikosê re gotine "Bal-î-Qesr (Farisî tê wateya Qesra hingivî), Palao Kasri - Qesra, kelheya Palao". Piştre di damezrandina Komara Tirkiyeyê de, hemî navên cografîk hatine guhertin an Tirkîzekirin. Palao Kasri yan Bal-î Qesr jî kirine Balikkesiri (ango qorên masiyan) û piştre jî Balikesir.
Eisenhüttenstadt
Eisenhüttenstadt, bajarekî navçeya (Landkreis) Oder-Spreeê li herêma Brandenburg ya Almanyayê ye.
Bilecik
Herêm û bajar xwedî dîrokeke kevn û dewlemend e. Navê bajêr ê herî kevn Agrilion e û bi zimanê Grekî ye. Dîsa Palaokomma, Belekoma jî hatine bikaranîn. Piştî damezrandina komara Tirkiyê wekî hemî navên cografîk, navê bajêr jî hatiye guhertin an Tirkîzekirin.
Îldenizî
Xanedana Îldeniziyan yan Eldigûzîdiyan dewleteke dîrokî ye ku li Azerbaycana Îranê hikûm kiriye. Di navbera salên 1136-1225an de parçeyên Bakûre rojavaye Îranê, rojhilatê Qefqasyayê ketine destê wan. Paytexta wan Naxçivan, Hemedan û Tebrîz bûye. Xanedan ji Eldigûz hatiye damezrandin ku bi eslê xwe ji gelê Kîpçêk bû.
Isava
Isava, gundekî bi ser navçeya Dûtaxa Agiriyê ve ye.
Heinz Piontek
Çend rist ji helbesta wî ya navdar Kulama Keça Dîn
Nabêje kes,
Çi dibêjî,li dîwêr wêneyekî çêkim ez?
simbêlê wî he ye,şewqa wî û tiştê wî ku zilaman dike zilam
Mîrektiya Bedlîsê
Kurê wî Şerefxan di 1533 de hate cîhanê û li dîwana Sefewî mezin bû. Di dema Ismaîl II de, ew ket bin gumanê û hat sirgûnkirin Naxçıvan. Ew ji wir reviya Wanê û li şûna wî Siltan Murad III. di sala 1583an de wek Mîrê Bitlîsê hate destnîşan kirin.
Edgar Allan Poe
Di sala 1845an de helbesta wî ya nav Qelareşk ("") weşand.
Schöffengrund
Schöffengrund şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mîzerê
Mîzerêya nêran
Sê beşên serkî yê mîzerêya nêran heye;
Tebkê
Li derdorê Tebkê
Dora gund hemî hêrik û newal in, ciyê gund yê kevin ew newale lê îro gund ji hev bela bûye, bi serê wa hêra ketine wek bajarekî piçûk lê hatiye, ne xasim dema ku mirov ji hêla başûr ve lê binêrê.
Espezel
Espezel, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
OLE
Heger tu weneyekî texe bernameyeke din vek word tu dikari be ku bernama Paint bişxûlîne di Word de bugherîne bi menû û haceten Paint, Bi gotinek din OLE funksiyonen Paint dixe Word e.
Danielle Mitterrand
Empatiya wê ya ji bo kurdan
Danielle Mitterand weke dosteke gelê kurd tê naskirin. Wê gelek caran piştgiriya kurdan kir û di sala 1992ê û 2002ê hatiye Kurdistanê û bi sêroken kurdan re hevdîtin pêk anîn.
Tiwana Emîn
Ji sala 1999an ve, Tiwana bi awayekî berdewam di kovar, rojname û malperên kurdî û farsî yên edebî û hunerî de lêkolîn, gotar û çîrok belav kirine û niha jî endamê Federasyona Rojnamevanên Cîhanî û rêveberê nivîsandinê yê (Kovara Konsept) e ku kovareke werzî ya rexneyî û fikrî ye.
Mustafa Ceceli
Ceceli bi hunermenda kurd Jîne re straneke bi navê İmtiyaz (bi tirkî) derxistiye.
ARPANET
ARPAnet (Advanced Research Projects Agency Network) yek ji torek pêşîn û herî mezin e ku komunîkasyonê di navbera zanîngehên amerîkî de pêk dianî. ARPAnet di sala 1969an de ji aliyê enstîtuya lêkolînan ve di bin Wezareta Parastina Amerîkî de hatiye pêşxistin. Gelek kes ARPAnetê wekî destpêka înterneta îroj bi nav dikin.
Kanîreş, Gever
Kanîreş, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Osly-Courtil
Osly-Courtil, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Operasyonên psîkolojîk
Alavên operasyonên psîkolojîk
Pirranî medya, ol, çapemenî, sîmbolên pîroz ên komê, kesên sexte û provokator, saziyên aboriyê û hêzên çekdar tên bikaranîn. Heger welatek bixwaze welatê cîran dagir bike, bo mînak hêzên xwe yên sîxuriyê yên biçek dişîne welatê cîran. Ew kom kincên eskerên dijmin li xwe dikin, xwe nîşanî gelekan didin û tên gule berdidin baregehekê welatê xwe.
Medya û çapemenî viya bi heyecanek mezin belav dikin. Gel tê provokekirin. Rayagiştî ya hundir û derve tê xapandin. Ziyan tê mezinkirin. Dewlet biryarê dide ku "bo parastina tîxûbên xwe yên rewa" eskerên xwe dişîne welatê cîran. Operasyon biserketiye.
Aqar
Aqar, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Şêrkan, Ûrmiye
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 61 kes (13 malbat) bûn.
Qereqeye, Serab
Qereqeye, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Hüttenberg
Hüttenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lahn-Dill-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Mufesîr
Pêvuste ku ew mufesîrên Quranê tefsîr dikin zimanê erebî û  wêjeya erebî jî bizanîbin.
Saint-Mathieu-de-Tréviers
Saint-Mathieu-de-Tréviers, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Scootera elektrîkî
Ev Duçerxa Elektrîkê tê bi karînan weka motorek ekî biçûk. . yekem Duçerxa Elektrîkê hilberînê, "Sport", di sala 1985 de ji hêla Go-Ped ve hat afran din.
Firavînk
Firavînk, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Qerebilax, Serab
Qerebilax, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Vrije Universiteit Brussel
Ev Zaningeh Sê kampûsên wê hene bi navên:
Xiyarte
Xiyarte, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Jacinto Benavente
Zêdetirî 200 berhem daye û bi xebatên xwe yên wêjeyî kevneşopiya şanoya Spanî bipêşxistiye. Ji ber wê sala 1922î guncavê Xelata Nobelê ya wêjeyê hatiye dîtin.
Berbînî
Berbînî, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Borrîmîz
Çîna derve ya borrîmîzê ji ji rîşalên bestreşane û çewrî pêk tê. Çîna derve, borrîmîzê bi pêkhateyên derdorê ve girê didin û cihê borrîmîzan sabit dikin.
Çalakiya masûlkeyên borrîmîzê ji aliyê herdu sisteman; sîstema sîmpasawî û ya parasîmpasawî ve tên kontrolkirin. Sîstema parasîmpasawî ya demarekoendama xweyî çalakiyên masûlkeyên borrîmîzan zêde dike, sîstema sîmpasawî jî çalakiya masûlkeyan kêm dike.
Komelgeha Sîrwan
Di sala 1978an de hijmara şêniyên komelgehê gihaye 1.957 kesan.
Pagê, Piştqesr
Pagê, gundekî ser bajarê Geverê ye.
Fanjeaux
Fanjeaux, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mîz
Testa mîzê
% 95ê qebareya mîza asayî ji avê pêk tê. Mîza asayî bi rengê zerê vekirî an jî bêreng e, bêbêhn e. pH ya mîza asayî di navbera 4.5 û 8 de ye. Di mîza asayî de xirokên sor cih nagire, hejmara xirokên sipî pir hindik e. Mîza asayî proteîn û glukoz lixwe nagire, an jî bi mêjerek hindik lixwe digire. Di pêkhateya mîza asayî de keton û nîtrît cih nagirin. Herwisa mîza asayî madeyên wekî ure, klor, sodyum, potasyum, kreatîn û hin madeyên din lixwe digire û asta rêjeya heryekê van madeyan jî ji bo mirovê tendirust diyar e.
Di nav mîzê de bi mêjerek zêde hebûna proteînan, bi taybetî hebûna albumîn nexweşiya gurçikan destnîşan dike.
Yanji
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hejmara niştecihên vî bajarî digehêje 639.000 kesî
Serhildana Rihayê (1920)
Serhildana Rihayê (bi tirkî; Urfa isyani) an jî Serhildana Millî (bi tirkî; Milli Aşireti Ayaklanması), serhildanekî kurd bû ku di sala 1920an de li herêma Rihaya îro pêk hatiye.
Engelsberg
Engelsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Şikeftan, Êlih
Şikeftan (1928: شكفتاكن / Chikéftan (Şikeftan); ), gundekî bi ser Êliha Batmanê ve ye.
Annemarie Schimmel
Annemarie Schimmel (bûn 7ê Nisana 1922ê – mirin 26ê Kanûna Paşîna 2003ê) rojhilatnaseka navdar ya Almanî ye ko gelek bi berfirehî li ser Îslamê û sofîtiyê xebitîye. Ew bi taybetî ji bo xebitîna li ser sofî û arifê mezin yê misilman, Mewlana Celaledînê Rûmî, û Ellame Iqbalê lahorî navdar bûye.Wê di jîyana xwe da zêdetir ji 80 pirtûkan nivîsîne ko pirranîya wan li ser alîyên cidacida yên şehrewarîya Îslamî û dînê Îslamê ye.
Jîyana Pîşeyî
Annemarieyê li sala 1967ê li Zanîngeha Harvardê ji bo cara pêşîn dersa xwandinên Hindî-Îslamî vekir û heta 25 salan wekî dersdêrekê li wê zanîngehê xebitî. Di wan salan da wê gelek caran serdana Mûzexaneya Metropolîtan ya Hunerî li bajarê Nû Yorkê dikir û wekî şehrezayeka destnivîsên Îslamî ji bo wê mûzexaneyê xebitî.
Sebrî Botanî
Herweha nêzîkî deh kitêbên Botanî yên neweşandî jî hene.
Hol (riwek)
Di edebiyata devkî de
Holê bernavkekî jinan e jî. Li herêma Serhedê bi navê Holo mêr jî hene. Di stranan de herwiha navê holê derbas dibe.
Weşanxaneyê Vate
Amancê na grûbe standardîzekerdişê kirmanckî bî. Na grûbe 1996 ra heta 2008 pancês kombîyayîşî viraştî. Nê kombîyayîşan de seba rastnuştişê kirmanckî û standardîzekerdişê nuştişê kirmanckî qerarî amey girewtene. Çekuyê kirmanckî yê ke ziwano rojane de zaf yenê gurenayene amey weçînitene û nê çekuyî goreyê çend xusûsîyetan seba nuştişê kirmanckî amey standardîzekerdene. Qerarê ke nê kombîyayîşan de bi no qayde amey girewtene Kovara Vateyî ya ke hûmara xo ya verêne hamnanê 1997 de vejiya de amey neşirkerdene. Weşanxaneyê Vateyî serra 2003 de Îstanbul de seba ke qeraranê na grûbe xo rê sey polîtakaya weşanî bigêro û bi no qayde kitabanê kirmanckî çap bikero, bi nameyê na grûbe û Kovara Vateyî ame sazkerdene.
Şetunis
Li sala 1988an ve ketiye ber pêla enfala reş û niha vala ye.
Siriştê gundê Şetunis
Gundiyan sûdek mezin ji çend aliyekan ve ji şikeftan jî didî wan ew ji bo xwedî kirina giyandaran û terş û kewalî bi kar di anîn, herwiha weke kogeh ên paraztina alîkê giyandaran û berhemên xwe ên zêde ji pêdawîstiyan jî sûd jê wer digirt, dîsan gundiyan ew şikeftên li nizîk robar ji bo dirist kirina mêwîjan û doşavê bi kar di îna ji ber vê yekê navê şikefteke gund kirine şikefta Doşavê. Navên hindek ji şikeftên gundê Şetunis evin: Dêrê, Kuyîrkê, Beroj, Suyîryê, Zera, Gezê, Çemê Zorê û Çemkê Umerkî.
Şûredêl
Şûredêl, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Lîsteya Xelatgirên Nobela Aboriyê
2003	Robert F. Engle, Clive W. J. Granger
1994	John C. Harsanyi, John Forbes Nash, Reinhard Selten
1993	Robert Fogel, Douglass C. North
Plastîk
Plastîk cûrbecûr materyalên sentetîk an nîv-sentetîkî ne ku polîmeran wekî hêmanek sereke bikar tînin. Plastîsîteya wan dihêle ku plastîk wek tiştên hişk ên bi şeklên cihêreng werin çêkirin, derxistin an pêçandin. JI ber vê xwerûbûnê, tevî cûrbecûr taybetmendiyên din, wekî sivikbûn, domdarbûn, maqûlbûn û erzanbûn ji bo hilberandinê, bûye sedema karanîna wê ya berbelav. Plastîk bi gelemperî bi pergalên pîşesaziyê yên mirovan têne çêkirin. Piraniya plastîkên nûjen ji madeyên kîmyewî yên li ser sotemeniya fosîl ên mîna gaza xwezayî an jî petrol têne wergirtin; Lêbelê, rêbazên pîşesazî yên vê dawiyê guhertoyên ku ji materyalên nûvekirî hatine çêkirin bikar tînin, wek cehne yan pembû.
Şîbge
Şîbge, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Şekerdiriq
Şekerdiriq, gundekî ser bi navenda bajarê Serab li Azerbaycana Rojhilat ya Îranê ye.
Inzell
Inzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Traunstein li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Koma holan
Koma holan (Aquifoliales) komeke riwekan e, li ser riwekên kulîlkdar (Magnoliopsida) tê hejmartin. Pirraniya riwekên vê komê darokî ango zil in, kulîlkên wan jî biçûk in. Li cihên tropîk bêhtir diçên.
Ebdulla Xefur
Ebdulla Xefur di navbera salên 1968 û 1971ê de yekemîn mamoste û birêveberê dibistana navîn a Diyala bû. Pişt re salekê li Gelale mamostayê dibistana navîn a Gelale bû. Dibistana navîn a Barzan ji bo wî sêyemîn dibistan bû ku ew mamostayê tê de kirine. Heta sala 1973an de li Barzan ma. Nivîskar di lêkolîna xwe ya bi navê Barzanim çon dît ("Min çawan Barzan dît") behsa cografya û dîroka Barzan dike.
Parfondru
Parfondru, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Keça deryayê (fîlm)
Di 2ê çiriya paşîna 2006an de, Keça deryayê wekî çapek taybetî li ser DVDyê derket. Di sala 2000an de, Disney beşek duyemîn bi navê Keça deryayê 2 hilberand, ku tenê ji bo firotanê vîdyoyê anîmasyon bû. Di 11ê îlona 2008an de, beşa sêyemîn, Keça deryayê - Destpêka Ariel, li DYAyê hate berdan.
Feuilla
Feuilla, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Granvinsvatnet
Granvinsvatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Hordalanda Norwêcê de ye. Gola Granvinsvatnet, li bakurê gundê Eideê cih digire û pîvana perava golê 10,97 kîlomêtre ye.
Saint-Pierre-de-la-Fage
Saint-Pierre-de-la-Fage, komuneke departementa Hérault ya herêma Oksîtanyaya li başûrê Fransayê ye.
Hikûmeta Herêma Kurdistanê
Navên herêmê
Bi ingîlîzî navê wê Kurdistan Regional Government e.
Rewşa fermî ya hikûmeta Herêma Kurdistanê
Hikûmeta Herêma Kurdistanê, hikûmeta Başûrê Kurdistanê ye û gorî makezagona Iraqê û dadmendiya navneteweyî bi fermî tê nasîn. Di qada navneteweyî de wekî federasyona kurdan a li Kurdistana Îraqê xebatên xwe didomîne. Bingeha xwe ji têkoşîn, mafê xwezayî yê gelan, erdnîgariya Kurdistanê û peymanên morkirî yên di navbera kurd û pergala Baesê li Îraqê digire. Tê zanîn peyman di adara 1970î de ji aliyê serokê kurd Mele Mistefa Barzanî û serokdûgelê Îraqê yê heman heyamê Sedam Huseyn ve hatibû morkirin.
1900-1943
Li sala 1920ê de jî li Mûsil û Hewlêrê eşîra Sûrçiyan nerazîbûnên xwe nîşan dan.
Piştî desthilata key Faysal desthilata sîvîl ya ereban li herêmê destpê kir. Lêbelê li herêma kurdan taybetî jî li Silêmanî pêvçûn û şer kêm nedibûn. Nebûna otorîteyeke wek Şêx Mehmûd aşkera bû. Ji ber van sedeman li sala 1922yê Şêx Mehmûd Berzencî hatiye efû kirin û ji sirgûnê hatiye Silêmanî. 12ê çiriya pêşîn a 1922yê desthilata xwe li Silêmanî dîsa îlan kir. Her roja diçû xwe bêhtir desthilatê hemû Kurdistanê hîs dikir. Li çiriya paşîn a 1922yê de jî xwe wek Keyê Kurdistanê îlan kir. Li ser vê ingilîzan jî êrîş bir ser Silêmanî û bi firokeyan Silêmanî ji hewayî hatiye bombebaran kirin. Li çiriya pêşîn a 1923ê Şêx û hevalên wî Silêmanî terk dikin û diçin çiyayên Kurdistanê. Her wisa berî vê rûdanê ingilîzan êrîş biribû li ser hêzên Ozdemîrê tirk li Rewandizê. 19 nîsana 1923yê hêzên Ozdemîr têkçûn û êdî deng ji tirkan derneket li Başûra Kurdistanê. Şêx Mehmûd li sala 1927ê hatiye efû kirin û vegerî Silêmanî.
Daxuyandina herêma ewle
Hêjayî gotinê ye ku Micahîdên Gel di şerê navbera Bees û kurdan de gelek alîkariya Sedam Huseyn kir. Jixwe Sedam jî gelek alîkarî dabû vê rêxistinê dijî Îranê
Birakujî
Li tebaxa 1996ê YNK bi alîkariya Îranê êrîşî PDKê kir. Ji bêçaremanê, Mesûd Barzanî alîkarî ji Sedam Huseyn xwest. Di encamê de YNK ji aliyê PDK û Iraqê ji Hewlêrê hatiye derxistin. Lê şerê herdu partiyan hêj jî dewam dikir.
Bi rêya Wezareta Derve ya DYAyê, di navbera PDK û YNKê de hevdîtin hatin kirin. Di encamê de li sala 1998ê herdu partî lihev hatin. Silêmanî ji bo YNK ma, Hewlêr û Duhok jî ji bo PDKê man. Di navbera herdu herêman de jî hêzên tirk wek zêrevan hatin binecih kirin. Lê piştî du-sê salan têkiliya herdu herêman xurttir lêhat û ji hêza tirk xwestin ku ji herêmê derkevin. Di dawiya sala 2002yê de jî YNKê beşdarbûna parlamena Hewlêrê pejirand û tevlî parlamenê bû.
Makezagon
Hikûmeta Kurdistanê hikûmeteke plûral, federal, serbestîparêz, makezagonî û laîk e. Bi pergala (sazûmana) parlamentarîzmê tê ser desthilatdariyê. Bi de facto hatiye pejirandin. Makezagona Herêma Kurdistanê mafê kêmneteweyan li herêmê û mafê xwendina bi zimanê zikmakî û mafê weşana bi zimanê zikmakî diparêze.
Osetî
Dîrok
Di sedsala 8an de padîşahiya Alanî hevgirtî bû, ku di çavkaniyên serdemê de wekî Alanistan tê binavkirin, li çiyayên Bakûre Qefqasyayê, bi qasî li cîhê Çerkeziya û Osetiyayê Bakur- Alanistanê ya nûjen derketiya holê. Di lûtkeya xwe de, Alanistan padîşahiyek navendî bû û hêzek leşkerî ya bihêz hebû û xwediyê aborîyek bihêz bû ku ji Rêya Îpekê sûd werdigirt.
Lûleya bayê
Bikaranîn
Lûleyên bayê, li gelek balafirgehan bi ronavêjan tê dorpêçkirin û an jî darikekî ronak monte dikin nava wê.
Fonksiyon
Aliyê bayê bayê bi eksa aliyê ku lûleya bayê nîşan dide ye (bi bîr bînin ku lûleyên bayê edeten wek nuqteyeke cihnîş ku cihê ba jê tê nîşan bide hatiye bikaranîn, lewma gava lêleya bayê ber bi bakurê ve ye, tê wê maneyê ku ba ji aliyê başûr ve tê.) Leza bayê jî bi wasiteya dereceya lûleya bayê tê hesabkirin, bi bayên zeîf lûleya bayê ber bi erdê ve nêzîk dibe, lê bi bayên xurt lûleya bayê wek asoyî difire.
Häg-Ehrsberg
Häg-Ehrsberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Saint-Pons-de-Mauchiens
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Serdar Reşîdxan Xorasanî
Stranê Reşîdxan
Îro du ro ne lêlo sibe sê ro ne lo
Way awy Reşîdxan serdarê kulî Qoçan
Tu çûy te negot lêlo, yarek min heye lo
Li şehrî xerîb lêlo, dildar min heye lo
Va kincên kê ne lêlo, kincê yarê ne lo
Çêrmûg
Çêrmûg, Çêrmik, Çermik û Aberne navên di qeydên dîrokî de ne. Dîroka herêmê heya dema hûrî - mîttanî tê zanîn (b.z. 3500 - 1260). Çêrmûg navê xwe ji Çêrmûgên li herêmê digire. Dîroka navçeyê ji ya Kurdistanê ne cudatir e. Aboriya herêmê bi giranî li ser turîzma Çêrmugan e. Salê li dora 350.000 hezar kes çêrmûgen xwezayî yên herêmê ziyaret dike. Herwekî xwedîkirina ajalan û çandinî jî heye. 76 gund û 41 mezre girêdayî Çêrmûgê ne. Nifûs bi tevayî ji kurdan pêk tê. Kurdên herêmê bi zaravayê kurmancî û dimilî diaxivin.
Lîsteya volkanên Azerbaycanê
Va ye lîsteya volkanên çalak û temirî yên Azerbaycanê ye.
Optîk
Dîroka Optîkê
Di dîrokê de her gav zanistvan li ser Optîkê xebitîne pêşyê zanistvanên weke Arîstotelês û Betlemyûs dûrra jî zanistvanên misilman yên weke Kîndî, Îbn Heysem, Îbn Sehl û Îbn Sîna xebitîne. Lê Îbn Heysem teoriyên Betlemyûs ne pijirandiye û li ser Optîkê pirtûkeke bi navê Kitab al-manazir (Pirtûka Optîkê) nivîsandiye, û ev pirtûka wî paşê zivirandin zimanê latînkî û nêzikê 350-400 sal li Ewropayê hate xwendin jê fêr girtin û li ser xebitin.
Ümit Yazıcıoğlu
Jînenîgarî
Ümit Yazicioglu dîsa sala 24.11.2004an de li ser mijara “Hêvîdarî u armancên tengasiyên entegrasyona Tirkiyeyê ji bo Yekîtiya Ewropayê” (Erwartungen und Probleme hinsichtlich der Integratîonsfrage der Türkei in die Europäische Union) teza xwe amade kir û bi navunîşana doçentiyê girt. Di heman katê de li beşa siyasî û rêveberiyê wek mamosteyê zanîngeha Freî dest kar kir u piştre bi navunîşana profesorî ders da.
Xebatên lêkolînerî û polîtîk
Prof. Dr. Dr. Mag. Ümit Yazıcıoğlu bi almanî, fransî, kurdî, înglîzî û tirkî dizane. Hemwelatiyê Tirkiyeyê ye û bavê sê zarok e.
Elîpar
Elîpar, taxekî bi ser paytexta Kurdistanê Amedê ve ye.
Hasel, Almanya
Hasel şaredariyeke navçeya (Landkreis) Lörrach li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Guhê derve
Guhê derve (bi îngilîzî: outer ear) yek ji sê beşên serekî yê guhê mirov e.
Perrê guh
Perrên guh (bi îngilîzî: auricles, pinnas) pêkhateyên kirkiragî ne, rûyê wan biçal û mirtik e. Kevaneyên li ser perrên guh dişibe tîpa C yê, pêlên dengê yên ji hawirdorê, ber bi coga bihîstinê bi alîkariya van kevanan tê arastekirin. Li pirraniya ajalên şîrder de perrên guh ji aliyê masûlkeyan ve bi awayêk xwevîstî (bihemdê xwe) ber bi aliyê deng ve tê livandin, bi vî awayê çavkaniya deng hesantir tê nasîn. Lê masûlkêyên guhê mirov ber bi korbûnê ne, loma mirov nikare mîna pisîkek an jî seyek (kûçik) perrên guhê xwe bilivîne.
perdeya guh
Perdeya guh, guhê derve ji guhê naverast cuda dike. Perdeya guh bi şêweyî hêlkeyî ye û ber bi aliyê guhê naverast ve piçek qoqiz e. Deng û hewaya nav coga bihîstinê, li ser perdya guh zext dikin û perdeya guh dilerizînin .Pelên dengê perdeya guh pir hindik dilerzîne wekî mînak, gava mirov bi dengek asayî dipeyive, (bi hêza deng a kêmzêde 60 dB) rûyê perdeya guh bi qasî tîreya molekula hîdrojenê dilerize.
Rûpoş
Bêjenasî
Peyva rûpoş ji navdêra rû û lêkera poşandin pêk tê. Peyva rûyîn ji navdêra rû û paşgira -yîn pêk tê.
Qismîsor
Qismîsor, gundekî girêdayê navçeya Mose ya Erzînganê ye.
Wachenheim (Verbandsgemeinde)
Wachenheim şaredariyeke kolektîv (Verbandsgemeinde) a navçeya (Landkreis) Bad Dürkheimê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Binama
Çend cihên bi vî navî hene:
Sigrid Undset
Sigrid Undset (jdb. li Kalundborg, Danîmarka - m.  li Lillehammer, Norwêc) nivîskareke norwêcî bû di sala 1928an de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtibû.