cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Makû
Navçeyên kurd nişinên Makûyê
Li tevahî bajara Makûyê de kurd dijîn lê bi piraniya kurdên makûyê li naçeya borelanê ne û her wiha di bajêr de jîpiranî li taxên jorîn a makûyê wek navçeya sayta B, Fermandarî û taxên qere korpîyê de dijîn her wiha li kişmîştep û li baxçacûxê jî hejmarek zêde li kurdan hene lê piraniya kurdên Makuyê li gundan dijîn ji ber ku koçer in.
ZDF
ZDF (, Duyemîn Televîzyona Almanî) televîzyona duyem a fermî ya Almanyayê ye.
San Marîno
San Marîno (bi îtalî: Repubblica di San Marino), welatekî piçûk ê serbixwe li nava Îtaliyê ye. Yek ji welatên serbixwe yên herî piçûk e. San Marino herwekî navê paytextê welêt e jî.
Valens
Jiyan û Împeratorî
Valens birayê împerator Valentinianus I bû, yê ku di 364'an de bi xwe re împeratorê pardar da zanî, û heta 375an tev împeratorî karger kirî bûn.
Valens di dema xwe de bi paganan re xwînşîrîn nêzî bû û ji bo wê bi metran û papayan re gengeşî kir.
Kobanî
Çavkanî
Çavkanî =
Le Barp
Le Barp, komuneke li departementa Gironde a Fransayê ye.
Elisha Cuthbert
Elisha Cuthbert, navê wê tevda Elisha Ann Cuthbert (jdb. 30ê çiriya paşîn 1982 li Calgary, Keneda), lîstikvaneke kenedayî ye.
Merd Baran Boskan
Weka gelek kadroyên tevgera kurd piştî derbeya leşkerî ya faşît ew jî koçberê derveyî welat bû. Piştî jîyana 4-5 salên Sûrî û Libnanê ew jî ji neçarî derget Ewropa û li Hollanda cîwar bû.Wî li Lubnanê hinek belge û weşanên kurdan û yên li ser kurd Kurdistanê danehev, lê dema 1982 wan de Beyrût ji alîyê Îsraîl ve hat dorpêçkirin wî tevû nasnama xwe ve liwir hîştin û çû Sûrîyê. Ew tişt hemî li Beyrûtê hunda bûn. Baran, di sala 1985 an de çû Hollanda û wek penaberek li wê ma. Ew niha jî li Hollanda dijî. Baran tevî hevalên xwe ve Komela Çanda Karkerê Kurdistan li Hollanda KOÇ - KAK ê avakirin. Wan tevî hinek komeleyên Kurdistanîyan Navenda Kurdistanê avakirin. Wê di rêveberîya wan de bi haweyek aktîf cîgirt.
Moussoulens
Moussoulens, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Mele Hemdûn
Mele Hemdûn li Silêmaniyê ji dayîk bûye. Helbestvanê kurd e ku bi xwe çavê wî neditiye lê hafizeya wî pir zêdebûye. Quranê jiber kiriye. Tê gotin carek çûye Stembolê jî û di sala 1917an de wefat kiriye.
Soucy, Aisne
Soucy, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mühlenbach, Baden-Württemberg
Mühlenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Guldental
Guldental şaredariyeke navçeya (Landkreis) Bad Kreuznachê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Ûndêkan
Bikaranîn
Ûndêkan di Benzînê û Dîzelê da tê bikaranîn.
Soupir
Soupir, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Lîga şampiyonên UEFAyê 2020-2021
UEFA Champions League 2020-2021 Pêşbirka futbolê ya Ewropî bo ha mí timien Ewropa. Sala 2019-2020 Bayern München be Je tima Paris Saint Germain ep 1-0.Tima peter UEFA Champions League beri Real Madride ko 13 cara berya.Ev yarî her sal ji aliyê  (FIFA) ve tê sazkirin.
Nû Orleans
Nû Orleans an jî New Orleans, bajare herî mezin ya herêma Louisiana yê ye, di navbera berava Meksîka û Gola Pontchartrainê cîh digire.
Rêbwar Seîd
Rêbwar Seîd (z. 1962 li Silêmaniyê) wênesazekî kurd e.
Feqîr Ehmed
Di ola Ezîdî de wateya navê Feqîr ew kesên ku li Tembûrê dixin û helbestan dibêjin
Xelata Pênûsa Zêrîn
Merasima Xelata Pênûsa Zêrîn ji aliyê Tev Çand a Ewropayê û Mala Kurdan ve hatiye organîzekirin. Gelek nivîskar, rewşenbîr û stranbêj beşdarî merasimê bûne. Medenî Ferho, Derwêş Ferho, Helîm Yusiv, Hozan Şemdîn, Hozan Comerd, Hozan Dilovan, Beser Şahîn ,Hozan Canê, Sosin, Memo Gul, Cewad Merwanî, Peywan Arjîn, Kawa, Fevzî Ozmen, Beser Şahîn, Firaz Baran, Pîroz Gultekîn, Ikram Balekanî, Tîtalê Feyzo û gelek kesayetiyên Kurdistanî beşdarî merasimê bûn.
Jason Bateman
Jason Bateman (jdb. ) aktorekî amerîkan e. Di sala 1969an de li bajarê Rye yê New Yorkyê ji dayîk bûye.
Elias Canetti
Elias Canetti (jdb. li Rûse, Bulgaristan - m.  li Zürich) nivîskarekî bulgarî yê bi zimanê almanî dinivîsî bû. Sala 1981î de Xelata Nobelê ya wêjeyê wergirtiye. Ew bi eslê xwe cihûyê sefardî bû.
Qîlwan
Qîlwan, Qilva, gundekî bi ser navçeya Çinara Diyarbekrê ve ye.
Dîşasor
Dîşasor (bi tirkî: Ulubel), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Baxçe, Îlîç
Baxçe, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Werziş
Werziş çalakiyeke gorî hin distûr û mercan de tê pêşbazî kirin e. Ew hin caran ji bo ew aktîvîteyên mirov bixwe ji bo tenduristî û zinde bûna bedena dike re jî tê gotin. Lê werziş ango spor (sport) ne tenê ji bo çalakiyên mîrovan hin caran ji bo pêşbeziyên motor an gerdûneyan re jî, wek werzişên motoran jî tê bikaranîn.
Bersork
Bersork (Pyrrhula pyrrhula), cureyekî serstrîkan e. 15 cm digihê û li daristanan dijîn, carinan jî li baxçeyên bajaran tên dîtin.
Lisa Gleave
Lisa Gleave (jdb. 11ê çiriya paşîn, 1976) modela bimirês û kesayetiyeke televizyonê ya awistralî-amerîkî ye, ku herî baş ji bo xebata xwe ya wekî Barker's Beauty li ser The Price Is Right û xuyangên wê di pêşandana Deal or No Deal de tê zanîn.
Siyaseta Îranê
Maf û Jiyana Jinan li Îranê
Piştî desthilat ketiye destê malbata Pehlewîyan hindek projeyên modernîzasyonê hatin kirin lê ne xwestina gel û jinên Îranê, bi zordarî ew modernîzasyon li ser gel hate sepandin. Jinan jî bahra xwe ya vê modernîzasyonê wergirt. Ji aliyê Şah Reza Pehlewî ve li dijî liberkirina dersokan givaş li ser jinan hate sepandin. Bi zorê dersoka serê jinan jêkirin. Modernîzasyona di dema Şah Reza Pehlewî de gelek dişibe modernîzasyona li Tirkiyeyê. Li sala 1935ê de ji bo jinên Îranê modern bikin cemiyeta Qanunî Banûvanî Îran hate ava kirin. Ev cemiyet bi rêberiya keçên Şah Reza Pehlewî rêve diçû.
Li sala 1979ê de Şoreşa Îslamî pêkhat. Piştî vê şoreşê li sala 1983yê de dersok,serpoş bi qanûnekê bû zarûrî. Êdî jinên Îranê mecbûr man ku serê xwe bi dersokan bipêçin.
Konseya Teşxîsa Meslehetên Pergalê
Ev konsey li sala 1988ê de ji aliyê Ruhullah Xûmênî ve hatiye ava kirin. Piştî şoreşa Îslamî gelek pirsgirêk di navbera Meclîsa Şuraya Îslamî û Konseya Parastina Makezagonê de çêdibûn. Ev konsey ji ber çareserkirina van pirsgirêkan hate ava kirin. Her wisa erkê vê konseyê ew e ku têkiliyên rêxistinên dewletê çareser bike. Bi kurtî çareserkirina pirsgirêkên di navbera rêvebirina Komara Îslamî de yekem erka vê konseyê ye.Wek hakemekî di siyaseta Îranê de cihê xwe digire. Bi dûçûna raportên vê konseyê pirsgirêk t3en çareser kirin. Endamên vê konseyê ji aliyê Rêberê Dînî ve tên tayîn kirin û hejmara tê guherîn.
Darêzgerî
Erkê Daraziyê ji aliyê serokê Daraziyê ve tê rêvebirin. Bi dûçûna doktrîna Velayetî Feqîh pêkhatiye. Serokê Daraziyê ji aliyê rêberê dînî ve tê tayîn kirin.
Indira Gandhi
Indira Priyadarshini Gandhi (b. 19ê Çiriya Paşîn 1917 – m. 31ê Çiriya Pêşîn 1984), siyasetvan û yekemîn jina serokwezîr li Hindistanê bû ko du caran ew post bi dest anî, cara pêşîn ji Kanûna Paşîn ya sala 1966ê heta Adara 1977ê û cara duyê ji Kanûna Paşîn ya 1980ê heta dawiya jiyana xwe li Çiriya Pêşîn ya 1984ê. Heta niha jî çi jineka dî nebûye serokwezîra wî welatî û bil ji ya babê wê, heyama serokwezîriya çi kesekî jî ji ya wê dirêjtir nebûye. Ew keça Jawaharlal Nehru (Cewahir Lal Nehro) serokwezîrê herî pêşîn yê Hindistanê bû. Kurê wê, Rajiv Gandhi, jî paştir bû serokwezîzê Hindistanê.
Beutelsbach
Beutelsbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Hewag
Dîrok
Gundê Şaşkan (Igdeli) ji bo tesbîtkirina dîroka navçê rolele girîng dileyze, ji ber ku di dala 1982an de li ser meydanê di nava girên Şaşkan ên biçûk û mezin de lêkolînên arkeolojîk hatin kirin û di encama vê lêkolînê bermayiyên dîrokî hatin dîtin û nîşanî dîroknasan dikin ku mirovan wê derê 7000 sal berî vê xwe bi cih kirine.
Herwiha, yekemîn şaristaniya ku li der û dorên Hewencê hatiye avakirin medeniyeta asûrî ya bi navê Asuranianu ye û ji 2000 heta 606 B. Z. hikm kiriye. Piştre herêma Hewencê ketiye bin destê Makedoniyan, Romayiyan û Bîzansiyan. Di sala 640an de, di dema pêxzmber Omer Riha bi saya Ubeyt îbnî el Cerrah dikeve nav destê misilmanan û bi vê yekê dibe beşeke erda misilanan. Ji sala 1402an heta 1516an bajar ji sefawiyan dikeve destê memlûkan û ji wan dikevz nav destê osmaniyan.
Tiestês
Çîroka Atreûs û Tiestêsê
Di wan deman de gelê Mîkenê jî bê key bûn, dixwastin ku yekî bibe key. Remilvanên Delfî yê gotin bila kurekî Pelopsê bibe key. Atreûs jî got heçî xwediyê kevilê berxikê zêr bila ew bibe key. Tiestês sindoqê anî kevilê berxika zêr jê deranî ber çavê Mîkenîyan û xwe key îlan kir. Lê Zeus ji hîleyên Tiestêsê aciz bû, Hermesê şande li Atreûsê fikrekî gote wî. Kêfa Atreûsê ji vê fikrê hat ew jî dest pê kir ku vê fikrê çêke: Paşî çû li Tiestêsê got heger ez ê bikarim ji tavê di milê rojhelatê ve bibim ava tu keyaniyê bidê min. Tiestês ji wê ra keniya sond xwar ku heger birayê wî bikare wê bike ti ew ji keyaniyê bide wî. Hermes jî çû ba Hêlîos ê fikrê wan û fermana Zeusê gote wî. Helîos jî fermanê bi cih anî, rêya tavê guherand û tav çû ji rojhelatê ve qulibî û winda bû. Atreûs bû key birayê xwe Tiestêsê jî şanda sirgûnê.
Demekî şunde Key Atreûs serpêhatiyên navbera jina xwe Aeropî û birayê xwe Tiestêsê bihîst. Dîsa aciz bû planekê din çêkir. Li gor plana xwe peyam şande birayê xwe Tiestêsê ku ji wî re aş bûye û wî dawetê xwarinekî dike. Di heman de leşkerên xwe şande perestgeha Zeusê, ji bo ku her sê zarokên Tiestêsê Aglaus, Orchomenus û Callileon li wir teatên xwe dikir bikujin. Leşker gihane wan û her sê kurê Tiestêsê jî kuştin. Bedena wan parî parî kir avêtê di nav silokekî û keland. Tiestês ji her tiştê bê agahdar bû, hat li ser sifreya Atreûsê runişt dest bi xwarinê kir. Têr xwar paşî firaxên dûyem hatin dinav wan de jî ser û lingên kurên wî hebûn. Pê hesiya ku goştê kurên xwe xwariye, sonda tolhildanê xwar. Atreûs piştî vê bûyerên kirêj birayê xwe dîsa sirgûn kir.
Boraboz
Helbest
Ez tu watu yek dil wîn
Beytika dahlan
Reftar
Bi giya, bizir an dendik û kuliyan xwedî dibin.
Gerdigegul
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 442 kes (85 malbat) bûn.
Aubergenville
Aubergenville, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Conteville, Seine-Maritime
Conteville, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Bênavoke
Bênavoke, gundekî ku bi navçeya Rûbaroka Hekariyê ve girêdayî ye.
Bahoza tropîkal a Cristobal (2020)
Dewletên yekbûyî
Li Florîdayê gelek hişyariyên tornadoyê hatin kirin û li eyaleta di navbera 6 û 7ê hezîranê de ji bandên baranê yên derve cristobal herî kêm 6 tornado hatin piştrastkirin. Tornadoya EF1ê ya wêranker li herêmên rojhilatê bajarê Orlando yê ket û li ser Gola Conwayê destpêkir û zirarê da gelek daran. Lê bi barîna barana Cristobal re li wîlayetê zuwahiya demsalî kêm bû di hinek herêmên Florîdaya Bakur tenê di rojekê de 10 inç (254 mm) baran barî.
Nîşaneyên bîrkariyê
Nîşaneyên bîrkariyê (bi îngilîzî: mathematical symbols) ew kurterê ne ji bo nîşaneyeke bîrkarî yan teşeyeke geometrîk an mena pîvandinê re tê bikaranîn, da ku nivîsandin hêsantir bibe, bo nimûne, nivîsandina bi peyva santîm zehmet e, lewra ew hat kurtkirin û bû cm, xişteya jêrîn nîşaneyên bîrkariyê rave dike û cudahiya wan derdixe ber çavan.
Rust, Baden-Württemberg
Rust şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ortenaukreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Bêxal
Bêxal, Bêxał, gundekî bi ser navçeya Rewanduzê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Hecî Nasir Roşen
Hecî Nasir Roşen li zistana sala 1945ê li bajarê Sine li Rojhilata Kurdistanê hatiyê dinyayê û heta sênfa 12ê li vî bajarî ders xwendiye. Piştre çûye Zanîngeha Tehranê û li kalêca wêjeya farisî de mijûiî ders xwendinê bûye. Digel ders xwendina xwe re di gel radyoya Tehranê pişka kurdî wekî motercimekê hevkariyê dike.dibe hevkarê: Seyid Ibrahîmê Sitûde, Dr. Siracedîn, Mela Cemîl Rojbeyanî, Dr.Salih Ibrahîmî, Hesen Zîrek, xatûn Mîdya Zendî,xatûn Miryem Zehiryanî, Osman Ehmedî, Hisamedîn Emîn, Mezher Xaliqî, Şêxkanlo.
Li sala 1976ê de di gel xatûn Eqdes Behramî mamostayê sertayiyê perwerda Îranê dizevice û li vê zivacê de dibe xudanê 3 zarûya bi navê: Erestû, Esmer û Eseed ku her sê zaryê vî dersa akadomîk dîtine.
Dîvanê helbestê vî:
Seyid Feysel Moctevî
Sîmê
Sîmê, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Şêx (êzdî)
Şêx yek ji hiyerşiyên dînî yên ezdiyan e. Ji bo tevahiya pîran dibêjinê şêxanî û li gel pîran yek ji sinifên ruhanî yên êzdiyan in û li gorî nivîskara êzdî Xanna Omerxalî nêzîkî 6-7% ê hejmara giştî ya êzdiyan pêk tînin.
Koçek
Koçek zanayên di hiyerşiya dînî ya êzdîtiyan de ne.
Koçek di salê de deh caran, li peristgeha pîroz ya êzîdiyan, Lalişê, bi Bavê Şêx re dicivin. Di van civînan de, li ser berpirsiyarî û delametan tê axaftin. Ji bilî vê, koçek li ser xewnên xwe diaxivin û serpêhatiyên xwe bi hev re par ve dikin. Eger êzîdî bikevin astengiyan, wek mînak ziwayî, şer yan jî arîşeyên din, Bavê Şêx, li şûna ku xwedê şiyar bike, ji koçekan dixwaze ku diwan bikin da ku ev astengî sivik bibe.
Di serpêhatiyên êzdiyan de, navên pir koçekan tên ziman ku kerametên wan hebûn."
Padern
Padern, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Amanza Smith
Jiyana berî
Amanza Smith di 12ê kanûna pêşîn a 1976an de li Indiana, Dewletên Yekbûyî ji dayik bû.Ew ji dêûbavên pirreng re çêbû. Ew keça tenê ye û du birayên ku ew bi wan re mezin bûye hene.Ew beşdarî dibistanek herêmî li Indiana bû, ku li wir dîplomaya xweya lîseyê wergirt. Dûv re wê beşdarî Zanîngeha Dewletî ya Indianayê  bû û di sêwirana hundurîn de destûrnameyek qedand.
Gulmaveran
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 152 kes (26 malbat) bûn.
Bûk û Zava
Agahiyên dîrokî
Kes nizane navê şkeftê cima bûye Bûk û Zava, lê li gorî gotinên hinek gundiyan di hundirê şkeftê de li dîwar rolyefa du merivan tên xuyane, û gundiyan ew merivan wek bûk û zava hesibandine. Heta îro kes nizane şkeftê Bûk û Zava ji aliyê kê, ji bo ci û kînge hatiye cêkirin.
Komara kurdî ya Laçînê
Komara Kurdî ya Laçînê (azerî: Laçın Kürd Respublikası) dewleta kurdan a ku li rayona Azerbaycanê xwestine ava bikin. Di nav NY'an de nehatiye naskirin.
Zahid Birîfkanî
Mirina Zahid Birîfkanî
Di roja 23ê adara 2016an de hat ragihandin ku sê rojên berî li mala xwe hatibû kuştin. Polîsên Dihokê ragihand ku bikujê hunermend Zahid Birîfkanî yek ji karkerên wî yê bi navê Simîr Mûsî Isî bû, lê hêj li bin lêkolinê ye.
Teogonîa
Teogonîa (yewnanî: Θεογονία, Theogonía, inglîzî: Theogony) helbesteke ku ji aliyê helbestvanê yewnan Hêsîodos ve hatiye nivîsandin. Ew helbest ji bo mîtolojiya yewnanî û çanda Yewnanistana kevnare gelek agahiyên zelal dide mirovahiyê. Wateya peyva Teogonia zayina yezdanan e. Navênda pirtûkê axaftinên Muz û yên nivîskarê dest pê dike. Muz agahiyan derheqê dînê Yewnanistana kevnare diden xwendevanan re.
Ebdurezaq Newfel
Ebdurezaq Newfel (erebî:عبد الرزاق نوفل, lat: ʻAbd al-Razzāq Nawfal, jdb. 1917 - m. 1984) nivîskarê Misirî ye. Newfel li ser Mucîzeyên Quranê dixebitî û di Quranê de Mucîzeyên matematîkê dîtiye û li ser wê pirtûkên wî hene.
Memberê
Memberé, mezreke navçeya Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Çemkan
Çemkan yan Çemikan eşîrek Wêranşarê ye. Eşîrek ji federasyona eşîrên Millan e. ev eşîrê ji çar beran pêk tê. Cûa, girda, heydoya (va bera baroyan ji tevê) û melheseniyan in. Malmezinê cûan mala Omerê kuluk û malmezinê girda mala Bişo ye. Mal mezina berên din pêr nehatiye pêşiye û dem bi dem xwe bi ser berin din ve girtine. Jê ber aboriye pir kes nava Wêranşar'ê dijin. Bi piranî li wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan hene. Lê wêranşarê gunden çamûrlî (Cua), Qûcax, Nebeyûb, Romicî (gırda) Ingêlik, Birik (heydoya) Dîk û Elîko (melhesniya) gundê çemkan in.
Toulis-et-Attencourt
Toulis-et-Attencourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Mîr Seyfedîn Elî
Mîr Seyfedîn Elî yan jî bi bernavkê xwe El-Meştûb (wateya bi kurdî: Rûxof an jî Rûbixof, li Ewropayê weke Le Balafré) (navê bi giştî: Mîr Seyfedîn Eliyê kurê Ehmedê Hekarî ), fermanderekî kurd ê Selahedînê Kurdî ye, ku bi xwe ji herêma Hekariyê bû. Di şerê li dijî Xaçperestan de fermandariya artêşa Selahedîn kiriye.
Movatnet
Movatnet, goleke di nava sinorê parêzgeha Nord-Trøndelaga Norwêcê de ye. Pîvana perava golê 20,7 km ye û bilindahiya ji asta deryayê 80 mêtre ye.
Rudolf Koelman
Rudolf Koelman (1959, Amsterdam) kemanjenekî (violinist) Hollandî ye û niha Zürcher Hochschule der Künste (ZHdK) ya Swîsre professore.
Herêma Şehbayê
Herêma Şehbayê herêmeke xweser a Federasyona Bakurê Sûriyê - Rojava ye. Ev herêm ji bo birêvebirina herêmên rizgarkirî bi Hêzên Sûriya Demokratîk ji aliyê Dewleta Îslamî ya Iraq û Şamê de di navbera Kantona Kobaniyê û Kantona Efrînê hate avakirin.
Li herêma Şehbayê Meclîsa Herêmî ya ku Şehba xwe bi civata xwe ya senatoyê ve tên afirandin, di civîna yekem û duyem yê herêmê Şehbayê di 28ê kanûna paşîn 2016an de li Efrînê, û di 2-4 sibatê 2016an de Rêveberiya Xweseriyê afirandin û di 22ê adarê 2016an de avakirin.
Criel-sur-Mer
Criel-sur-Mer, komuneke departmena Seine-Maritime ya li herêma Normandiyayê ye ku li bakurê Fransayê ye.
Fehmi Koru
Li DYA, di zanîngeha Harvardê de perwerdeyê dibîne. Bi bernavka Taha Kıvanç jî di rojnameyan de nivîsên wê derdikevin. Wî demekê di rojnameya neteweperwer-adetperest û îslamîst Yeni Şafakê de jî nivîsibû. Bi erebî û îngilîzî dizane.
Model
Model kesekî bi rolekî pêşveçûnê an danasîna hilberînan e (nexşeyek cilên di fîlmên fîzîkî de), an jî ji bo mirovên karên hunerî an wêneyê çêbikin.
Zeynep Kınacı
Kurtejiyana wê
Dema ku li dibistana amadehiyê dixwend, bû xwediyê nêrînên çep û têkiliya wê ya bi fikrên kurdîtiyê zêde bû. Lê belê Zîlan di vê demê de nêzî ti rêçê nebûbû. Di salên zanîngehê de sempatiya wê ya ji PKKê re pêş ket.
Kößlarn
Kößlarn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Zimanê terekemeyî
Terekemeyî, zimanê Terekeme, Qerepapaxan e. Zimanê Terekemeyan nêzîkî zimanê Azeriyan e. Gelek peyvên Erebî tê de hene. Herwekî ji Kurdî, Gurcî, Qazaxî, Farisî, Ermenî û Ûrisî gelek bêje girtiye. Herçendî Terekeme xwe nêzî Azeriyan dibinîn jî, Azerî wan ji xwe qebûl nakin. Terekeme ji xwe re dibêjin "Terkekeme" û gorî hin îdiayan di dema belavbûna ola Îslamê de Terkeme ji Erebistana Siûdî hatine û peyva Terekeme jî ji "Terakî Mekke, Terakîme" tê û tê wateya "Kesên ji Mekke hatine, kesên Mekke terikandine" ye.
Devera Sindiya
7. Heyran jarooo.... Heyran, Tenîn a Sindiya, te reş dikê ji reşkûnan, te spî dikê ji berfikê van keviyan,Heyran ez nizanim sê biskên bejnika bilind sortir in ey lê na wela qurmizê ser destên keçikên van Dihiya, wey, wey dê bila Heyranê min sax bê, ey lê dosteka wî vêra...
10. Ay lê sofî Brahîmê min na xweyê vê pêlê,wey la li min rebenê, tû berê xwe bide Tenîn a Sindiya û pişta xwe bide vê Kêlê(ango çiyayê:Kêla Memê),wey lê dayikê korê nemayê, ez niza heyfika sofî Brahîmê xwe hildim, ey lê na wela çav bi reşê bisk bi têlê...wey jaro, jaro, jaro, wey lê sofî Brahîmêmin jaroo...
Por (anatomî)
Doxa mûyê
Beşa mûya li dervayê çikildanokê wekî doxa mûyê (bi îngilîzî: hair shaft) tê navkin. Doxa mûyê ji çîna epîdermîsê dest pê dike ber bi rûyê derva yê çerm, dirêjê dervayê laş dibe. Ango mûyê li ser rûyê çerm ve xuya dibe, bi eslê xwe beşa doxa mûyê ye. Xaneyên binçîne yên pîvazoka mûyê, dabeş dibin û xaneyên nû ji rega mû ber bi doxa mûyê tên paldan. Li nav xaneyan de keratîn berhev dibe, xane dimirin û li ser hev rêz dibin, bi vî awayê doxa mûyê peyda dibe.
Qonaxa telojen (bi îngilîzî: telogen phase)
Di rewşa asayî de li derûdora % 90ê çikildanên mûyê di qonaxa anajenêde ne. Bi qasî % 10 - 14yê çikildanan di qonaxa telojenê de, % 1-2yê çikildanan jî di qonaxa katajenê de ne.
Makao
Macau (Portûgalî: Macau, Çînî: 澳门 - Aomen) Navê tevahî: herêma îdarî ya taybetî ya macau ya Çîn  (中华人民共和国 澳门 特别 行政区),  Ev herêm heta 20 Kanûna pêşîn 1999-an bî Portekîz va girêdayî bu. Ji vê dirokê şunda bi Çîn va hate girêdan. li başurê Çînê cîh digrê.
Dîrok û rêveberî
Ew di sala 1557-an de wekî bingeha bazirganî ya Portekîz û navenda xebata mîsyonerî li Çînê hate damezrandin. Rêveberiya Macau di 1887-an de ji hêla hikûmeta Çînê va ji bo Portekîz hate dayîn. ev peyman di sala 1979-an de hate nûkirin. Di sala 1987 de di navbera Çîn û Portekîzê de peymanek hate îmzekirin, da ku rêveberîya Macau vegere Çînê. Macau, ku di 1976-an de bi piranî xweser bû û sînorên xweseri yê di sala 1990-an de ji nû ve hatin berfireh kirin, ji hêla rêveberiyek Portekîz ve heta sala 1999 a hate revebirin.
Dênwan
Ev gund berê ziving bû û gelek şikeft têde hen e. Cîranên vî gundî pirraniya wan êzîdî bûn lê çend gundên filehan (mesîhî, aşûrî sûryanî) û yek gundê misilmanan jî hebûn. Gelek ji van gundan îro wêran mane.
Zimanê gurcî
Zimanê gurcî yek ji kevntirîn, dewlemendtirîn zimanê Qefqazê ye. Di sedsala 3. de bi zimanê gurcî pirtûk hatine nivîsîn.
Şişveran
Şişwêran, gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 84 kes bû.
Perçemk
Şayîs
Ew nolê mişkan in, lê perên xwe hene û dikanin bifirin. Girşê perçemkê mîna mişkan bi pirçikê girtî ye. Perên xwe wek navpêçiyên beqan an jî werdekan bir çermekî zirav çêbûye.
Muemer Qedafî
Dest avêt li ser mal û milkên Cihû û Îtalî û wan bi zorê ji welatê xwe derxist. Di dema dagirkirina Kîprosê de li dijî DYA’yê derket û alîgerê Tirkiyeyê bûbû.
Mîxaîl Şoloxov
Yek ji navdarên wêjeya rûs e. Jiyana gundiyên devedorê rûbara Don bi rêbaza diyalektîkê ristiye û raxistiye ber xwendevanan. Rexneger stîla wî di bin siya plagarîzmê de dijmêrin. Xwedî desthilatdariya kûltûra devkî ya Rûs bû. Wî sazûmaniya sosyalîst diparast û pesnê Sovyetê dida. Pirraniya temenê xwe li gundê xwe derbaskiriye. Romana wî ya navdar "Li peravên Don" li Kurdistanê gelek hezkiriye.
Peykerê xaneyê
-Herwisa girjbûna xaneyê jî bi alîkariya rîşaloka aktînê pêk tê.
Plymouth
Plymouth bajarekî Devon, Înglistan e.
Hiq
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 1.117 kes (188 malbat) bûn.
Departmenên Perûyê
Parêzgeha Callao, ku beşek ji wezaretê kiribû nebû, herêma xwe bû.
Kurdên Gurcistanê
Dîrok
Cara ewil kurd di sedsala 12'mîn de di dema desthilatdariya key George III de xwe li Gurcistanê bi cih dikin. Di sedsala 16'mîn de jî cara ewil behsa êl û eşîrên kurd tê kirin û ew xwe bi giranî li bajarê Mtskheta bi cih dikin. Di sedsala 18'mîn de rêberên kurd tên Tbîlîsî û ji bo hereketa serxwebûna kurd a li Emperatoriya Osmanî piştgiriya qiralê Erekle II dixwazin, yê ku di wê demê de qiraletiya Kakheti rêvedibir.
Sala Nû ya Çînê
Çavkanî
* http://ph.news.yahoo.com/philippines-adds-chinese-holidays-171626435.html
Xantek
Xantek (bi tirkî: Kaynakbaşı), gundekî bi ser navçeya Espîra Erzîromê ve ye. .
Remezan Ozturk
Remezan Ozturk (jdb.  li Meledî) fotorojnamevanekî kurd e.
Karê rojnamevanî di sala 1975an li rojnameya tirkî Dunya dest pê kir û di navbera 1978an heta 1986an li rojnameya Günaydin kar kir. Piştî ku ji rojnameya Günaydin veqetiya ji 1986an heta 1998an li rojnameya Sabahê karê xwe berdewam kir. Di rojnameyên tirkî Star (1998-1999) û Yenibinyıl (2000) jî xebat kiriye. Niha Remezan Ozturk serbixwe kar dikê û li gelek deverên bi aloz ên cîhanê karê xwe dimeşînê û gelek wêneyên balkêş kişandine. Wêneyê ku wî ji Komkujiya Helebceyê kişandibû, di masmedyaya cîhanê da wek resmê salê hatibû hilbijartin.
Che Guevara
Li Bolîvyayê leşkerên Barrientos şeva 7ê çiriya pêşîn 1967an Che li nêzî li Higuerasê asê dikin. Ji lingê xwe birîneke giran girt û wî di zîndaneke Hiegurasê de hepis kirin. Che, li hemberî ti kesî serî netewand. Gotinên dawî yên Che, bi qasî ku bikeve lîteratura dîrokê ya cîhanê bi wate bûn. "Mirina li ser pêyan ji jiyana li ser çogan çêtir e". Roja 9 çiriya pêşîn 1967an, saet 13:10an de bi fermana Dewletê Yekbûyî yê Amerîkayê û servîsa îstîxbarata wê û bi erêkirina serokkomarê Bolîvyayê Rene Barientos, ji aliyê Mario Tuzan ku yek ji mêrkûjê kirêgirtî yên Barrientos bû, bi neh guleyan can da.
Rêzedîroka jînenîgarî
Rêzedîrok a Che Guevara
Pierre
Dîrok
Bajar di sala 1880'î de ji aliyê kolonyalîst Fort Pierre ve di ber perê Çemê Missouri River de hatiye avakirin. Di 1889'î de bûye paytextê South Dakotayê.
Kanîreş, Şino
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 416 kes (69 malbat) bûn.
Diemelsee
Diemelsee şaredariyeke navçeya (Landkreis) Waldeck-Frankenberg li Hessen, Almanyayê ye.
Bêrîtan
Jiyan
Bêrîtan di sala 1971ê de li Bongilan hatiye dinyayê. Di sala 1986an de ew di zanîngeha Stembolê dest bi hînbûna aborînasê kir. Heta sala 1990î Berîtan nizanîbû ku ew kurd e. Ew di sala 1991ê de gerîlaya ARGKê bû û di şerê Başûrê Kurdistanê de wek fermandara tîmê cihê xwe girt.
Ugny-le-Gay
Ugny-le-Gay, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Brazey-en-Morvan
Brazey-en-Morvan, komuneke li departmena Côte-d'Or a herêma Bourgogne-Franche-Comté a li rojhilatê Fransayê ye.
Lorch (Württemberg)
Lorch bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Urvillers
Urvillers, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Fenîlketonurî
Ji ber nebûna enzîmê, di laşê kesên bi nexweşiya fenîlketonurî de fenîlalenîn bi rêjeyek bilind berhev dibe, hinek jî tê guhertin bo fenîlketonê (wekî fenîlpurîvat jî tê navkirin). Fenîlketon (bi înglîzî: phenylketon) ziyan dide demarekoendama navendî.
Nexweşiya fenîlketonurî an jî bi kurtî PKU, cara pêşîn di sala 1934ê de ji aliyê bijîşkê norwecî Asbjørn Følling ve hat şîrovekirin. Følling di xebatên xwe de da destnîşan kir ko di mîza kesên bi vê nexweşiyê ne, xestiya fenîlpurîvat (fenîlketon) zêde ye û ji mîza van kesan bêhna kufikî bilind dibe.
Hin nîşaneyên nexweşiya fenîlketonuriyê
Ji bo taqîkirinê ji paniya nûzayê çend dilop xwîn tê girtin ko di nav xwînê de xestiya fenilalenîn were tespîtkirin.
You Xie
You Xie, (謝盛友) (jdb. 1ê çiriya pêşîn, 1958 li Hainan, Çîn) siyasetmedarekî alman e, namzetê hilbijartina Parlamena Ewropa ya 2019, rojnamevan û nivîskarê bi eslê xwe Çînî ye.
Roma
Etîmolojî
Li gorî efsaneya damezrandina bajarê Romayên kevnar, navê Roma ji damezrînerê bajêr û padîşahê yekem Romulus hatiye.
Efsaneya avabûna Romayê
Strabo behsa çîrokek kevntir dike ku bajar koloniyek Arkadiyan bû ku bajêr ji aliyê Evander ve hatiye avakirin. Strabo di nivîsên xwe de dinivîse ku Lucius Coelius Antipater bawer dikir ku Roma ji aliyê yewnanan ve hatiye damezrandin.
Serdema nûjen
Desthilatdariya Papayan ku ji aliyê Komara Roma ya demkurt (1798–1800) ve ku di bin bandora Şoreşa Frensî de hate damezrandin, hate bidawîkirin. Dewletên Papa di hezîrana sala 1800an de hatin vegerandin lê di dema serdestiya Napolyon de Roma wekî departementek Împeratoriya Frensî hate girêdan ku pêşî wekî Departementa du Tibre (1808-1810) û piştre wekî Departementa Rome (1810-1814). Piştî hilweşîna Napolyon, Dewletên Papa bi biryara Kongreya Viyanayê ya 1814an ji nû ve hatin avakirin.
Mehmet Ali Birand
Di rojnameya Sabah, TRTyê de xebitiye. Di kanala Show TVyê de bernameya bi navê 32. Gün (roja 32yem) birêve dibe ku bi vê bernameyê jî gelek navdar dibe. Ev bername niha di CNN Türkê de tê weşandin. Marî bûye û lawekî wî heye. Bi fransî, îngilîzî dizane. Li gel a Tirkiyeyê, hevwelatiya wî ya Belgiyayê jî heye.
242
Jidayikbûn
(Kesen ku di vê salê de ji dayik bûn)
Dibistana bi şevborîn
Aliyê di bin destê safeviyan de li kurdistanê
Li aliyê îranê li kurdistanê di wê wan deman de û piştî wan deman ji pir serhildan ru didin. Li berxwadan pir mazin dibin. Kurd dizwezin ku nirxên xwe bi parazên. Ev dem, mirov karê karê bêje ku demeke nû ya, j ibo kurdan ji her weha demeke nû ya. Di sadsala PIştî ku Îslam bû, piştre ne bi gelekî re êdî bi çend sadsalan piştre mirov karê bêje ku nîvê kurdan bûbû misilman. Lê vê yekê ji, şerên ku di nav kurdan û navendan de bi dawî ne kir. Şer berdewam kir. Ji ber ku piştre şerê serdestiya di nav navendên Îslamê de j dest pê kiribû. Kurdan di serî de Li gor çand û hizire xwe awayekî olî di misilmantiyê de ava kir. Têde bidest anîna ser ziman ya nirxên xwe ji kirin. Bi vê yekê êdî hin bi hin bi îslamê di nav kurdan pêşketin derketina hole. Lê vê yekê, şerê di nav kurdan û navendan de bidawî ne kir. Kurd, li ser axên xwe biazad û bidilê xwe jîn dibûn. PIştre xwe xwestin ku vê yekê bi xwe re berdewam bikin. Lê ne bû. Ji ber ku Di serî de ziman arabî weke yê Kur´an´ê û pêre ji weke yê îslamê hata dîtin, êdî hin bi hin li ser vê yekê pêşketinên nû derketin. Lê zimanê kurdan ji ber ku pir xurt bû û rûniştî bû, zêde vê yekê zimanli şûn ne hişt. Kurdan ole îslamê di zimanê xwe de pir baş û mazin anîn ser ziman. "Qasîde" tneê di kurdî heya. Pêşî wan pêxist. Bi vê yekê ziman di cih de ma. Bi vê yekê, ji aliyê civaknasî û hizrî ve kurdî pir bi pêşket.
Barê karebayî
Bi giştî, keriyên ko nîşana barên wan wekhev bit hevdu paldidin, lê keriyên nîşana barên wan newekhev bit hevdu radikêşin. Ev bi Qanûna Kûlombî dihêt pîvan ko dibêjit meznahî (magnitude) ya paldanê digel berhemê herdu baran hevrêje (proportionate) ye û bi awayekê bervajî digel duca ya (square) dûrî ya wan ji hevdu hevrêje ye.
Dibistana bi şevborîn
Îro li qata kurdistana li îranê kurd
Kurd li wir, li aliyê tirkî çawa ne li wir ji wilo ne., Wekî dî ti mafê wan yê xwe perwerdekirinê bi zimanê dayikê tine ya. Li wir ji hertişt tê xwestin ku bibe pers. Ji wê pêve ti mafê nîne ji kurdan re. Deme ku kurd bahsa mafê xwe yên mirovahî dikin yan têne kuştin û yan ji tê girtin û darizandin û piştre têne bi darve kirin. Sêdar her weha li pêşiya wan û xwestina mafê yên mirovahî ne.Li îranê ciwanên kurd ku bahsa mafê xwe yên mirovahi dikin û dixwezin, weke ciwanên kur Ihsan fattahiyan têne darizandin û bi dar ve kirin. Diçina sêdar ê.
Mîtokondrî
Mîtokondrî enerjiyên di nav bendên kîmyayî yên molekulên organîk, diguherîne enerjiya ATP yê. Du endamok di guherandina enerjiyê de cih digire, a yek mîtokondrî ye a din jî kloroplast in. Van herdu endamokan jî cotparzûnî ne û xwediyê ADN, ARN, enzîm û rîbozomên bi xwe ne. Matrîksa mîtokondrî dişibe sîtoplazmayê. Piraniya reaksiyonên henasê(hilmijê) li vir çê dibe. Li ser parzûna hundir de enzîma ATPaz heye, dema proton ji valahiya navbera parzûnan ve ber bi matrîksê diçe ji ADP, ATP çê dibe. Ji bo demeke kin Kalsîyûm di matrîksê de tê enbarkirin. Mîtokondrî dikare bi serê xwe bi dabeşbûna nîvekî dabeş bibe û mîtokondriyên nû çê bike. ADN ya xaneya mirov û ADN ya mîtokondriya heman xaneya mirov ne wek hew in. Nîvê ADN ya mirov ji dê, nîvê din ji ji aliyê bavê tê, lê ADN ya mîtokondriyê tenê ji aliyê dê(mak) tê. Ango mirov mîtokondriyên pêşîn ji hêka makê digire, mirov ji spermên bavê tu mîtokondrî nagire. Mîtokondrî û kloroplast ji lebatokan bêhtir, dişibin xaneyên xweser.
Tetîs
Zewaca Pêleûs û Tetîsê
Daweta zewaca wan di mîtolojiyê bi meseleya sevê ku heya dibe sedemê Şerê Troyayê ji ber wê navdar e. Ji seva Erîksê û du hespên Posîdonê nemir: Balîûs û Xanthus di nav xeletan dawetê da ne
Kohneqele
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 306 kes (55 malbat) bûn.
Muhemmed Fezarî
Navê bavê wî Îbrahîm Fezarî ye Ew jî matematîknas û stêrnas bû.
Peyrefitte-du-Razès
Peyrefitte-du-Razès, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
Zîndeqoll
Zîndeqoll, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Hejmara rûniştvanan
Li gor serjimariya giştiya mirovan û malana Îranê ku di sala 2006 an de hat encam dan, hejmara rûniştvanên gundê Zîndeqoll 208 kese. Herwisa hejmara malbatên vê gundê 27 e.
Béhoust
Béhoust, komuneke departementa Yvelines ya li navenda-bakurê Fransayê ye.
Oberkochen
Oberkochen bajarokekî navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Miks
Miks, Muksî an jî Muskî (bi tirkî: Bahçesaray) yek ji navçeyên Wanê ye. Di sala 1987´a de bûye navçe û bi Wanê ve hatiye girêdan. Miks bi nebûna rê, xizanî, dirêj debasbûna zivistanê tê nasîn.
Kleopatra VII
Bi alîkariya Caesar li textê Misrê rûdine. Birayê wê di robara Nîlê de dixeniqe yan tê xeniqandin. Ji Sezar zarokek wê peyda dibe. Armanca wê ew e ku herdu împaratoriyên mezin ên serdemê bike yek û wekî Îskenderê Mezin desthilatdariyeke cîhanî avabike. Mixabin Sezar tê kuştin xeyalên Kleopatrayê sêwî dimînin. Bi qasî demekê ji nakokiyên palasa Romayê sûdwerdigire û dixwaze Romayê bixe bin desthilatiya xwe. Lê bisernakeve. Di 39 saliya xwe de bi jehra marên kobra dawî li jiyana xwe tîne.
Kleopatra bi zîrekî, wêrektî û fenên xwe di dîroka mirovahiyê de cihê xwe girtiye. Li ser jiyana wê gelek fîlmên bêhempa hatine çêkirin.
Mehmet Baransu
Mehmet Baransu (jdb. 1977), vekolîner û rojnamevanekî kurd e. Vêgav di rojnameya lîberal-demokrat Tarafê de dinivîsîne.
Qedrî Yıldırım
Qedrî Yıldırım der barê ziman, dîrok û wêjeya kurdî de gelek pirtûk nivîsandiye. Hejmara pirtûkên ku bi xwe nivîsandiye 14 e.
RNAyê hander
RNAyê hander, (en:catalytic RNA), gerdê RNA'yê sirûştî yan cêkirî ku substraya RNA'yê dibirre.
Nîjadperestî
Bi çapameniyê re û li ser wê re nîjadperestî û dewlet
Rayadarên dewletê ji helbest û çand kurd re jî dibêji "terorîst". Wezirê dadmendiyê yê tirkî, got ku " terorîsim, di helbest û wêneyan de jî ya". Piştre wezirê karê hundur jî tevlî wan gotinan bû. Bi vê gotinê hêrîşî çand û kultura kurd dike û dixwezê ku biçûk bide nîşandin û bixê. Li gor wê gotina wî jî, ku ew bigihijina armanca xwe, wê êdî bêhtir çanda tirkî were bikarhanîn û ya kurdan, bi wê gotina terorîsmê tê xirab nîşandin. helbûkî, çanda kurdan, çandaka ku ser deh hezaran re dîroka wê heya. Li ser çapameniyê re, bi vî rengî, hêrîşî çanda kurdan jî dikin. Ku mirov, herê demên berê, mirov wê bibîne ku bi sadana caran bi vî rengî hêrîşên wan yên li çanda kurdan bûna. Ev jî, bi plan dewlet dike û dewlet wê bi rayadarên xwe dide kirin.
Elektron
Dîrok
Navê elektronê ji peyva Yewnanî bi ramana karevayê hatîye (bi Inglîzî amber û bi Yewnanî ήλεκτρον). Vî keristeyî, anko karevayê, dewrekê giring di vedîtina diyaroka karevayê da lîstîye. Yewnaniyên kevnar dizanî ko eger parçeyekê hiriyê di karevayê bihisûn barekê karevayî peyda dibit ko dikarit çiruskan bikit.
Peyrefitte-sur-l'Hers
Peyrefitte-sur-l'Hers, komuneke li departmena Aude ya herêma îdarî ya Oksîtanya ye ku li aliyê başûrê Fransayê ye.
La Vallée-Mulâtre
La Vallée-Mulâtre, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Parçikê bingehîn
Parçikê bingehîn, keriyê hîmanî di fizîka parçikan da keriyekê atomê ye ko hêşta nehatiye zanîn dabêşî keriyên dî bibit. Eger keriyek bi rastî keriyeka hîmanî bit hingî dibit yek ji keriyên bingehîn yên gerdûn anko hebûnê ye ko hemî keriyên mezintir yên dî ji wê hatine çêkirin. Di bîrdoz anko teorî ya nûdema fîzîka keriyan da, li goreyê wî modelê dibêjinê Modela Standard, kuark, lepton û bosonên pîvikî keriyên hîmanî ne.
Rêzanok
Rêzanok, gundekî bi ser navçeya Rewandizê ya parêzgeha Hewlêrê (Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Teşûp
Kardoxiyan, bavkalên Kurdan, jî bawerî vî Xwedeyê dikirin.
Variscourt
Variscourt, komuneke departmena Aisne a li herêma Hauts-de-Franceê ye ku li aliyê bakurê Fransayê ye.
Leşciwanî
Leşciwaniya li Kurdistanê
Qehremaniya leşciwaniyê ya pêşîn a Îraqê û Kurdistanê di 18ê nîsana 2009an de bi beşdariya 160 yarîkeran ji 31 yaneyan li Dihokê hate rêxistin. Di vê qehremaniyê de pênc yaneyan ji Kurdistanê beşdarî kiribû: “Sêmêl” ji Dihokê, “Hewlêr” ji Hewlêrê, û sê yane ji Kerkûkê.
Handere
Handere, Xandere? , gundekî ser Şankuşa Diyarbekirê ye. Di 2012an de hejmara şêniyên gund 75 kes bû.
Minneapolis
Gelhenasî
Bajarê Minneapolis, xwedî jiyanek çandî ya jiyanî ye. Bajar di heman demê de navenda gelek sazgehên pîşesaziyê yên navdar e. Gelheya bajêr bi piranî ji koçberên Skandînav î û Alman e, di roja îro de bi komên etnîkî yên cûda, di nav de bi eslê xwe Somalî û Viyetnam î bandor bûne.
Hîro
Hîro an hêro (bi latînî: Alcea rosea) ji ew kulîlkên çolê yên Kurdistanê ne. Bejnê hîroyê dirêj dibe dikane ser du metro bikeve. Kulîlkên wê bi giştî gewr û mihurik in. Ji bo xemlê li malan jî diçînin.
Şîrûb
Jibo birînên dev: 100 mg sîrke 10 gr hêroya hêrandî bêxin nav beroşekê bikelînin û xerxere bikin.
Sargans
Gelhe
Li gorî daneyên salan hejmara gelheya bajêr wiha ye:
Kilor
Kilor navê komekê nanên ji şikeva (hevîr)ê tê çêkirin e. Li herêmên Kurdistanê bi gelek navan tên navandin lê di rastiyê de her yek ji wan cureyeke taybetî ne. Pelhevîr tenik an stûr tê vekirin, pelên wê tên rûnkirin an ziwa, nava wan tê dagirtin. Li tendûr, sêlê didin an di nava rûnbirêşkê (tawe) de çêdikin.
Erdal Kaya
Erdal Kaya (jdb. 1987 Batman), şanoger, lîstikvan, derhêner û mamosteyê kurd.
Mümtaz'er Türköne
Jiyan
Beriya cûntaya sala 1980yê xwedî nêrînên rastgir, neteweperwer bû. Di cûntayê de bo demekê tê zîndanîkirin. Sala 2007ê di kanala fermî ya dewletê TRT 1ê de bi tevî rojnamevan Emre Aköz û spîker Tülay Tüzün, bi navê Gündeme Dair (derbareyê rojevê de) bernameyêke gotûbêjê çêdike.
Boudîka
Li aliyê Romayê ji bo agirê serhildanê bitefîne parêzgar Gaius Suetonius Paulinus hêzeke mezin amade kir. Her du hêz di şerê wek Şerê Kolana Watlingê tê zanîn de hatin hemberê hev. Parêzgar bi taktikên stratejîk ve û bikaranîna mercên cografî jî ser ket. Tê gotin ku keybanû ji qehra têkçûnê xwe bi jehrê kuşt.
Cartoon Network
Cartoon Network, kanaleke televizyonê ya kabloyî ya Amerîkî ye ku xwediyê Warner Bros. Discovery ye. Di 1ê cotmeha 1992an de hat destpêkirin.
Taog
Taog, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Tevkariya kurdan ji zanistê re
Dînewerî (820 - 896) di sedsala 9an de li ser stêrnasiyê, girtina berê rojê, meteorolojî, lajwerd, riweknasî, erdnîgarî, matematîk, dîrok û di gellekî şaxên zanistê de pirtûk nivisiye. Pirtûka wî a herî navdar Kitab el-Nebat e li ser riweknasiyê ye û 6 cîld e, ji ber wî yekê weke "Bavê riweknasiyê" tê nasîn. Pirtûka wî a yek jî "Kitab'ul-qible we'z-Zewal" (Pirtûka pozîzyona stêrkan) e ku ji bo astronomiyê gellekî girîng e. Dînewerî xwediyê çavdêriya astronomiyê bû ku ew çavdêriya nêzikî du sed sal hatiye xebitandin û piştî erişên moxolan ve hatiye xirabkirin.
Nejmedînê Eyûb ku bi navê Muhasibê Xalatî jî tê naskirin (m. 1238) bi xwe kurdê Xelatê ye, Di dewleta kurd a Eyûbî de  xebitiye û li ser stêrnasiyê berhem nivîsandiye.
Di sedsala 17'an de jî Ehmedê Xanî (1650 - 1707) li ser erdnîgarî û stêrnasiyê pirtûkekî bi zimanê kurdî bi navê Erdê Xweda dinivîse û tê de behsa Gerstêrkan dike. Lê mixabin ku ev berhema Xanî negihiştiye roja me.
Mistefa Paşayê Yamûlkî
Jiyan
Gotinê Mistefa:
Komkujiya Tirkmenên Îraqê
Komkujî
Di Çile de goreke komî li Reşîdiya, li nêzîkî Mûsilê, ji aliyê Hêzên Çekdar ên Iraqî ve hat dîtin. Gora 27 mêr û xortên tirkmen ên hatin qetilkirin e. Di laşê wan de şopên îşkenceyê hebûn. Di sala 2017’an de hejmara jin, keç û zarokên Tirkmen ên winda bûne hezar û 200’î. Di sala 2018an de hezar û 300 tirkmen winda bûn.
Famîleya sihoran
Reftar û hawidor
Sihor gûz, berû û hwd., dixwe; ji bo zivistanê jî birçî nemîne gûz û berûyan di hundir daran de vedişêre. Sihor di hundir koka daran de ji xwe re cih çêdike û di binê koka daran de dijî.
Taksonomî
Gelek cins û cureyên sihoran hene
Essingen
Essingen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Muhemmed
Muhammed di sala 570ê li Mekeyê ji dayîk bûye û kurê dêûbavê Abdullah ibn Abd al-Muttalib û Amîne e. Bavê wî Ebdullah kurê serokê eşîra Qureyşiyan Ebdulmutelib bin Haşîm bû ku çend meh di beriya ji dayikbûna Muhemmed koça dawî dike. Dayika wî Amîna dema ku ew di şeş saliya xwe de ye koça dawî dike û Muhemmed di şeş saliya xwe de sêwî dimîne û di bin çavdêriya bapîrê xwe Ebdulmutalib û mamê bavê xwe Ebû Talib de mezin dibe. Di salên borî de ew bi periyodîk di şikeftek çiyayî ya bi navê Hîra de bi çend şevan nimêjan dikir. Muhemmed ragihandiye dema ku ew temenê 40 saliya xwe de bûye Cibrayîl di şikeftê de serdana wî kiriye û yekemcar peyama Xwedê wergirtiye. Muhemmed di sala 570ê de li bajarê Mekeyê hatiye dinê û di sala 632an de li Medîneyê çûye ser heqiya xwe. Li gorê bawermendên misilman Muhemmed pêxemberê Xwedê ye û pêxemberê dawîn e.
Zarokatî
Muhemmed li bajarê Mekeyê li Erebistana Siyûdî ê di sala Fîlî de li dû mirina bavê xwe hatiye dinê. Navê bavê wî Ebdullah û navê diya wî jî Amîne ye. Muhemmed ji malbata Haşimî û ji eşira qureyşiyan e. Di şeş saliya xwe de diya wî Emîne dimire û Muhemmed diçe ba bapîrê xwe Ebdulmutelib. Du salan şûnde bapîrê wî jî dimire û Muhemmed diçe mala apê xwe Ebû Talib û bi tev pismamên xwe mezin dibe. Di zarokatî û xortaniya xwe de Muhemmed ji bo eşîra xwe bi salan şivantiyê dike û dû re dibe bazirgan. Tevî zarokatiya xwe a bi zexmet û sêwîbûn, Muhemmed bi durustî û rastî ya xwe dihat naskirin. Bi vî avayî hîn di xortiya xwe de mirovan ji wî re "Muhemmedê Emîn" (bi erebî: Mûhemmed'ul Emîn) digotin. Emîn bi kurdî tê maneya "yê ku mirov dikare jê bawer bike, dilsoz".
Koçkirin
Êdî Muhemmed biryar da ku bi hemû misilmanan koç bike here bajarê Medîneyê, wê demê navê bajêr Yesrib (bi erebî: Yathrib) bû. Dema Muhemmed çû wir êdî ji bajar re gotin Bajarê Pêxember (bi erebî: Madinat an-Nabi). Ew nav li Yesribê ma û navê wê bû Medîne (“Bajar”). Ji ber vî yekî bi çend serokên eşîrên Medîneyê, yên misilman, dizî hevdîtinek ava kir. Lê di demekî kurt de serokên eşîra Qureyş fêrê vî hevdîtinê bûn û ji bo ku ola Îslamê li bajarên din belav û xurt nebe, biryar dan ku Muhemmed bikujin. Lêbelê Muhemmed ev plana wan bihîst û bi tev heval û apê xwe Ebû Bekir, ji bajarê Mekeyê derket. Herdu bi hev re sê rojan di şikefta bi nav Şikefta Sewrê de xwe veşartin û roja 20ê îlona sala 622an gihîştin nêzikê Medîneyê gundê Qubayê. Li vê derê Muhemmed bi tev hevalên xwe yên ji bajarê Medîneyê yekemîn mizgefta ola Îslamê ya bi navê Mescîda Teqwa (bi erebî: Masjid at-Taqwa) çêkir.
Dema Medîneyê
Yesrib (Medîne) ewdem di civateke ji Mekeyê cûdatir bû. Eşirên "Ews" û "Xezrec" di şerr de bûn û li wir çend malbatên cihûyan hebûn, wek Benû n-Nadir, Benû Qureyze û Benû Qeynuqa yên bihêz. Xêncî van li bajêr kesên beriya Hicreyê bibûn misilman jî hebûn. Ji van re digotin “alîkar” (bi erebî: ansar). Di dawiyê de jî misilmanên Mekeyê, yên beriya Hicreyê hatibûn Medîneyê, “muhacîr”.
Berî her tiştî Pêxember eşîrên di şerr de li hev anî. Di peymana Medîneyê de her kesên Medîne cîh girtin. Civate misilmanan “umet” û civata cihûyan hev û mafên hev naskirin. Li Medîne Xeyber, cihûyekî dewlemend ket destê misilmanan û hemû cihû ji Medîne hatin derxistin, ji ber ku ew neyartî bi misilmanan dikirin.
Paşaxî
Paşaxî, gundekî girêdayê navçeya Îlîç a Erzînganê ye.
Tallinn
Tallinn, paytexta welatê Estonya ye. Di 1ê kanûna paşîn a 2011an de bajarên Tallinn ji bo salekê dibe Paytexta Çand a Ewropayê.
Şiran
Şiran ya zi Şîrân (be Tırki: Karaca) yew qezay Gumuşxane.
Barış Atay
Barış Atay Mengüllüoğlu yan jî navê ku pê hatiye naskirin Barış Atay, ( li bajarê Wilhelmshaven, Almanyaya Rojava) siyasetmedar û lîstikvanekî tirk ê bi eslê xwe ereb e ku di sala 2018an wek parlementerê bajarê Xetayê hatiye hilbijartin.
Kariyera hûnerî
Bariş Atay Mengüllüoğlu di destpêkê de di rêzefîlma Hacı ve Şöhret de lîstiye. Di fîlmên wekî Kavuk û Zincirbozan de rol wergirtiye. Wî bi karakterê Saffet ku di rêzefîlma bi tirkî ya Arka Sıradakiler de lîstiye, bal kişandiye.
Puglia
Li rojhilat Herêmê Deryaya Adriyatîkê, li bakurê rojava Çemê Forton ê, li başûr tengava Otrano û Tengava Taranto cih digire. Rûerda herêmê 19.347 km² ye û nifûsa wê bi qasî 4.063.888 (2016) kes e. Navenda Pûglîa bajarê Barîyê ye.
Giravên Feroe
Erdnigarî
Feroeyên navbera li başûr Brîtanya Mezin, li başûr rojhelat giravên Skotlendayê Shetland, li rojhelat Norwêcê (Skandînavya), li bakur rojava Îslandê de ye.
Gulbihar
Daxwaz û rexneya wê li stranbêjên îro
Gulbihar xanim niha di temenê pîriyê de ye û li bajarê Dihokê dijî. Hêşta jî piştî zêdetir ji çil salan dengê wê xeml û rewşa jiyan û dilxweşiya civaka kurda ye. Hemû sibehan zarok, ciwan, jin, mêr û mezin bi qebqeba dengê wê ji xewa şirîn radibin: “Kewo spêdê bixwîne... hey bixwîne....hey bixwîne, tu awaza bixwîne hey bixwîne..., xelkê rake ji xewê... xewa spêdê şirîne, xewa spêdê şirîne...
Zivistan
Zivistan (carina wekî zîstan, ziwistan, zimistan an jî zistan tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên kanûna pêşîn, kanûna paşîn û sibatê pêk tê. Demsala Zivistanê li Kurdistanê demsala herî sar e. Li gelek derên Kurdistanê berf bi metreyan dibare û riyên gelek navçeyan tê girtin.
Ziyaedînê Hekarî
Perwerdehiya xwe li Cizîrê û Helebê girtiye. Dîroka jidayîkbûna wî nayê zanîn. Li Ekayê wefat kiriye û li Qûdûsê hatiye definkirin.
Alfabeya êzidî
Alfabeya êzidî (bi tîpên êzidî: ), alfabeya kurdî ya kevnar e ku li gorî hin akademisyenên li sedsalên 13-14 hate xulîqandin. Pirtûkên ola êzidiyan Mishefa Reş û Cilwe pê hatiye nîvîsandin. 47 tîpên vê alfabeyê hene. Alfabeya êzidî wek erebî, îbranî û asûrî jî ji aliyê rastê ta çapê tê nivîsandin û bikaranîna vê alfabeyê konsonant e.
Ew alfabe tenê ji bo kurmancî û behdînî dihate karkirinê, lêbelê niha tenê di nav mijarên dînî de tê karkirinê.
Aidenbach
Aidenbach şaredariyeke navçeya (Landkreis) Passau li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Leoben
Leoben bajarekî Steiermarkê ye û li navenda Awistirya, ku li ser çemê Murê ye. Bi nifûsa xwe bi qasî 25,000 ew navendek pîşesazî ya herêmî ye û mêvandariya Zanîngeha Leoben, ku di madenê de ye. Aştiya Leoben, agirbestek di navbera Awistirya û Fransa de ku di destpêka Peymana Campo Formio ye, hatî di salan1797an li Leoben îmze kirin.
Bihar (demsal)
Bihar (carina wekî behar an buhar an jî bahar tê nivîsandin), demsaleke salê ye û ji mehên adar, nîsan û gulanê pêk tê. Li Kurdistanê demsala biharê bi taybetî bi cejna Newrozê her dem hatiye pîrozkirin. Bihar demsala herî xweş a Kurdistanê ye û di vê demsalê de giha hêşîn dibe, pelên daran vedibin, kulîlk û gul erdnîgariyê geş dikin.
Fistiq
Bihar
Bi hatina biharê baxê fistixan jinuve tê cutkirin. Di orteya buharê salkimên meyweyê xwe nîsan didin û bi pelgên darê re vedibin. Di dema buharê de bax 3-4 caran tê cutkirin.
Demê biharê tertûl derdikeve. Tertûlî fistixan kurmekî gewrikî biçûke. Bi kom li darê dicivin û çavikan dixwin. Ajalekî din ku zerarê dide fistixan xatûn e. Xatûn dihere di ber kokê fistixan de hêkan dike û kurmî xwe di kokê darê da girdibe. ku meriv nekujê dikane darê hişk bike. Ajalekî din ku zerarê dide fistixan cureyekî kelmêşan anjî yê kuvan e. Nexwaşiya ku kurd dibêjin zeng wek mîna aveka reş ya zeliqoqî ye. Hin dibêjin ew ji kelmêşan çêdibe lê dibe ku ji kuvan jî çêbe.
Kanîreş, Xelîfan
Kanîreş, navê yek ji gundên gundistana Kanî Bazarr, li navçeya Xelîfan, ser bi şaristana Mehabad e.
Dêlikan (eşîr)
Dêlikan navê eşîreke kurdan e. Bi rastî ev nav li Kurdistanê zehf belavî ye. Li Kilîsê, Mêrdînê, Rihayê, Dîlokê, Edene, Dêrsimê, Erzirimê eşîrên bi vî navê hene. Şaxeke vê eşîrê koçberê derveyê welat bûye, niha li Îranê, li ûstana Erdebîlê, dijî (bnr. Dêlikanlû)
Herleshausen
Herleshausen şaredariyeke navçeya (Landkreis) Werra-Meißner-Kreis li Hessen, Almanyayê ye.
Parêzgeha Der'a
Parêzgeha Der'a yek ji 14 parêzgehên Sûriyê ye ku dikeve başûr-rojavayê wî welatî. Li başûr parêzgeh digihêje sînorê Urdun, li rojava digihêje Parêzgeha Qinêtra, li rojhelat digihêje Parêzgeha Siwêyda û li bakur digihêje Parêzgeha derdora Şamê.
Navçeyên Parêzgehê
Li parêzgehê 3 navçe (mentîqe) û 17 bajarok (nehiya) hene.
Abrenk
Abrenk, gundekî girêdayê navçeya Egîn a Erzînganê ye.
Jagstzell
Jagstzell şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Xingal
Xwarineke xwerû kurdî ye lê di qada navneteweyî de wekî kilora kurdî, lehmecûna erebî, peqleweya grekî, gîros (döner) a yewnanî ûêd li ser navê pêjgeha tirk tê hejmartin. Lewra zû de dewleteke kurdan nîne, xwarin, çand, zargotina kurdî wekî dewlemendiya tirkî tê hesibandin.
Kirchheim am Ries
Kirchheim am Ries şaredariyeke navçeya (Landkreis) Ostalbkreis li herêma Baden-Württemberg a Almanyayê ye.
Zanîngeha Kerkûkê
Zanîngeha Kerkûkê zanîngehek e ku di sala 2003an de li bajarê Kerkûk a Başûrê Kurdistanê hatiye damezrandin.
Crispus Attucks
Crispus Attucks (dora 1723 - 5ê adara 1770an) nêçîrvanê balînayan, deryavan û keştîvanek afroamerîkî û xwecihê amerîkî bû, ku di dîrokê de wekî yekem kesê ku di komkujiya Bostonê de hatiye kuştin tê dîtin. Ew herwiha wekî yekem amerîkî ye ku di Şoreşa Amerîkayê de hatî kuştin tê hesibandin.
Berî zayînê
Berî zayînê an beriya zayînê, bi kurtî BZ, an jî beriya mîladê, tê wateya dema beriya zayîna Îsa, anku beriya roja jidayikbûna wî.