cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1940
Cîhan
(Bûyerên ji dîrokê binivîse)
Xaça Sor
Di dema sazûmaniya Nazî ya li Almanya de Xaça Sor bi destê şaxên xwe yî li Almanya gelek çewtî kirine û ji fîlozofiya xwe dûr ketine. Ev yeka han hêj jî tê rexnekirin. Îro Xaça Sor li pirraniya welatan birêxistinkirî ye û alîkariya hewcedaran dike.
Nîl
Nîla yekbûyî
Di derbarê temenê Nîlê ya yekbûyî de du teorî hene. Teorî ya yekem ev e ku avdana yekbûyî ya Nîlê di temenekî ciwan de ye û ku tejaneya Nîlê berê di nav rêze tejaneya cihê de dihat perçe kirin, tenê ya herî bakur ji wan çemek li dû rêça niha ya Nîlê li Misir û Sûdanê dixwar. Ruşdî Seîd destnîşan kir ku Misir bixwe piraniya avên Nîlê di destpêka dîroka xwe de dabîn kiriye.
Teoriya din jî ev e ku avdana ji Etiyopyayê bi çemên ku bi Nîla Şîn, Atbara û Takazze re wekhev in, ji serdema sêyemîn ve bi riya Nîlê ya Misirê re diherike Deryaya Navîn.
Erdnîgarî
Li jor ji Khartoum (li başûr), çemê ku wekî Nîla Spî tê zanîn, têgehek ku di heman demê de bi wateyek tixûbdar tê bikar anîn ku beşê di navbera Gola No û Khartoum de diyar bike. Li Khartoumê, çem bi Nîla Şîn ve tê girêdan. Nîla Spî ji Afrîkaya Rojhilat a Ekvatorî û Nîla Şîn jî li Etiyopyayê dest pê dike.
Zuhal Demir
Zuhal Demir (z. 2'ê adara 1980 li Genk, Belçîkayê) parêzer, siyasetmedar û parlamentereke belçîkayî yê bi eslê xwe Kurd e. Niha parlamentera Hevgirtina nû ya Flamanî (N-VA) ye.
Gulan Avci
Di nava Partiya Lîberal de polîtîkayê dike. Di nava salên 1998-2000î de serokatiya komeleyeke ciwanên kurd kiriye. Bi bahaneya ku nîjadkujiya ermeniyan kir para kurdan, gelek rexne lê hatin kirin. Wê bi fermî gelek caran di axavtin û daxuyaniyên xwe de rola kurdan a di nîjadkujiya ermeniyan de, aniye ziman.
Navenda navçeya Lende (nahiye)
== Dabeşkirina herêmî == Di vê navçeyê de du gundistan û bajarek heye
Birca selcûqî
Birc, li navçeya navend a Selçukluyê hatiye çêkirin û di binê bircê de Navenda Danûstandinê Kule Site AVM cih digire. Avahî niha wekî navenda karsaziyê tê bikaranîn.
Memundi
9- Mam xezayî
1- Memundi u bochunekani Sebaret be peydabuni, Rekar Ehmedمەموندی و بۆچوونەکانی سەبارەت بە پەیدابوونی، رێکار ئەحمەد، ساڵی ٢٠١١
Qopiziyê
Qopiziyê, gundekî bi ser Bismilê ve ye. Di navbera Bismilê û Farqînê de ye. Li derdora wê gundên weke Çetelê, Mezra Evdilqadir, Girhebeş, Kalikê,Bismil, Xincika Çiyayiyan û Elîşêrmê he ne.
Hapsa Xan
Kurtejiyan
Hapsa Xan di sala 1881ê de wek keça malbata Xan a navdar li Silêmaniyê jidayik bû. Bi mezinbûna xwe ew digel Şêx Qadir re (ku birayê Şêx Mehmûd e) zewiciya û bû bûka malbata şoreşger a wê demê. Tê bawerkirin ku Hapsa Xan yekemîn jin bû ku bal kişande ser girîngbûna perwerdehiya jinan û vê yekê wek gaveke girîng ji bo azadî û serxwebûna gelê kurd anî ziman.
Di pirtûka Susan Meiselas a bi sernavê "Kurdistan in the Shadow of History" de wênekêşa elman Lotte Errell behsa wê dike û dibêje Hapsa ew jin e ku gava dikeve hindurê malê, hevjînê wê radibe ser piya.
Avellino
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Sait Elçi
Di 1963an de, dîsa li gel 23 hevalên xwe hate girtin. Dewleta Tirk ew wek pêşkêşek tevgera kurd li Tirkiyeyê û ji bo piştgiriya Barzanî tawanbar kir. Lê Seîd Elçî di dadgehê de li doza kurd xwedî derket û parastinek serfiraz kir. Vê yekê Seîd di nav hevalên wî de da pêş.
Di Temûza 1965an de li bajarê Amedê, Elçî li gek hinek welatparêzên kurd wek Emer Turhan û hinek kesayetên din (ji ber ku ew kesayet hîn dijîn, em navê wan li vir nabêjin) Partiya Demokrata Kurdistana Tirkiyeyê damezirandin û Seîd bû yekemîn serokê partiyê.
Nînok
Lewheya nînokê (Tenê nînokê)
Hin caran gava tefşû an jî çakûç li tiliya mirov dikeve, li besta nînokê lûleyên xwînê diteqin, xwîn belavê navbera besta nînok û lewheya nînokê dibe. Xwîna ji lûleyan derketî bêoksîjen dimîne loma rengê wê ji sor diguhere ber bi reş û birîna binê lewheya nînokê reş dibe.
Cirnîsa ava şor
Şayes
Mezinahiya nêrê cirnîsê avê şor dighêje 7 m û bi dirêjî û 2000 kg bi giranî ye.
Fuzûlî
Ji van çend rêzên ku em ji vê ferhengoka manzûm didin, xweş diyar dibe ku Fuzûlî berhemê çi bêndereke çandê ye:
Kerewan
Kerewan bajarekê Gambiyayê ye.
Teatreya Jiyana Nû
Endamên Teatreya Jiyana Nû
Di sala 2002’an de di bin serbana NÇM’e de bi navê Teatreya Amar komeke din hatê damezirandin. Teatreya Amar heyanî 2004’an, du lîstikên dirêj Çend Diyalog û Çol û Av û du kurtelîstik derxist û pêşkeşî temaşevanan kir. Paşê, Teatra Amar bi Teatra Jiyana Nû ve hat girêdankirin û wan aniha bi profesyonelî xebatên xwe yên şanoyê didomînin.
Yangtsê
Yangtsê, yan jî Çemê Yangtsê piştê Çemê Nîlê û Çemê Amazonê çemê herî mezin a sêyemîn ê cîhanê ye. Beşên wî yên herî kevn di sedsala 5an a beriyê zayînê de hatine çêkirin. Dirêjiya wî 6.300 kîlomêtre ye û çemê herî dirêj ê parzemîna Asyayê ye. Çemê Yangtsê sînorê başûr ê çanda kevnar a çînî ye ku dikeve navbera çemê zer li bakur û çemê dirêj a li başûr.
Yangtzê di dîrok, çand û aboriya Çînê de roleke mezin lîstiye. Bi hezaran sal e ku çem ji bo av, avdanî, paqijî, veguhastin, pîşesazî, nîşankirina sînor û şer tê bikar anîn. Deltaya Yangtze ya dewlemend bi qasî 20% ji GDP ya Çînê çêdike. Bendava Sê Newala li ser çemê Yangtze santrala hîdro-elektrîkê ya herî mezin a cîhanê ye. Di sala 2014an de hikûmeta Çînê ragihand ku ew torgilokek veguheztinê ya pir-ast ava dikin ku ji rêhesin, rê û balafirgehan pêk tê û li kêleka çem kemberek aborî ya nû diafirîne.
Germiya pincaran
Germiya pincaran navê xwarinek ji pêjgeha kurd e û bi kelandina pincarên teze yên ku li zozanan hatine komkirin tê çêkirin.
Biloris
Biloris, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Doweçî
Doweçî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 457 kes (77 malbat) bûn.
Cava de' Tirreni
Cava de' Tirreni, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Mîlano
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Wädenswil
Wädenswil, bajarekî Swîsreyê ye û yek ji bajarên kantona Zürich a herêma Horgenê ye.
Miwela
Miwela, gundekî Bedlîsê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Yahya Jammah
Yahya Abdul-Azziz Jemus Junkung Jammeh (, Yehya Ebdulezîz Cemus Xunkunx Cemme; z. 25 gulan 1965), serokdewletê berê yê Gambiyayê ye. Piştî derbeya sala 1996an bû serokdewlet û piştî hilbijartina dawî ya sala 2016an de ji desthilatdariyê ket. Lê belê ew vê ancamê qebûl nekir û rewşa neasayî îlan kir. Dewletên cîhanî ew hişyar kirin belam ew dest neda wan. ECOWAS di 19ê çileya sala 2017an de artêşa Senegal ê ji bo ku li Gambiya yê şerê navxweyî dernekeve, şiyand Gambiyayê.
Rûdana keştiya geştyarî Costa Concordia
Bi sedema rûdanê 11 kes mirî bûn, 64 jî birîndar bûn û hêjta 24 rêwî winda ne.
Rêwî û personelên keştiyê
Welatîbûna personelên keştiyê ne diyar bûye, lê li gorî çavkaniyan ji welatiyên 20-24 welatên cuda pêk tê. Îtalyan (ji wan kaptan û piranya ofîserên gemiyê ne), li dor nîvê personelan 202 hindistanî û 296 fîlîpînî ne. Welatiyên din jî hene wekî 170 îndonesî, 12 brîtanî, 6 brezîlî, 3 rûs û welatiyên kolombyayî, perûyî, spanyol, hondûrasî û çînî.
Hay Dil (albûm)
Taybetmendiyeke din a vê albûmê jî ev e: mînaka yekem a ‘vegotina çîrokan bi şêweya destanî’ li vir tê dîtin. Şivan Perwer dê salên dû re jî vê şêweyê pir bi kar bîne. Di strana ‘Xwedê da’ de veguherîna ramanî ya gundiyên ku ji gundan koçî bajaran kirine û li gund û bajaran ferqên ku pirsgirêkên civakî pêktînin, bi şêweyeke estetîk deng vedide.
Sait Kırmızıtoprak
Di payîza 1969an de tevî çend hevalên xwe çû Kurdistana başûr û li wir bijîşkî kir. li wir amadekarîya danîna partîyekê kir. bi danîna partîyê re, Partiya Demokrat a Kurdistan li Tirkiyeyê, nakokîya di navbera partîya wî û PDKT ya Sait Elçi xurttir bû. Di dawîyê de, komployeke ku destê mîta dewleta tirk jî nav de ye, bi tawanbariya kuştina Sait Elçi ve tê tawanbarkirin. Ji ber vê yekê Dr. Şivan û hevalên wî Çeko Hikmet Buluttekin û Brûsk Hasan Yıkmış di 26ê mijdara 1971ê de ji aliyê KDPÎê ve hat kuştin.
Xalid Sofî
Xalid Sofî di sala 1964 de li bajarê Kobanî ji malbateke dîndar û alim ji dayîk bû ye.
Kewmar
Kewmar an bezok (Coluber) û (bi îngilîzî racer), cinsek e marên bêjehrî zirav û bileze ku li pir warên Cîhanê dijî ye.Kewmar, marek e ku rewşa wî parastinê baş e
Montrozier
Montrozier, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Mîrawe
Şuwên
Mîrawe le bakûrewe legel pîranşar, le başûrewe legel serdeşt, le rojeelatewe legel mehabad u le rojawawe legel herêmî kurdistan, qeladzê u raniye hawsnûre.
Keş u hewa
Mamnawendî pley tînî mîrawe le pûşperda (germtirîn mangî sal) 33,23 derecey sêlsîus, le mangî befranbarda (sardtirîn mangî sal) 6,25- derecey sêlsîus, mamnawendî salaney zorîney pley tîn 17,26 derecey sêlsîuse u mamnawendî salaney kemîney pley tîn 4,11 derecey sêlsîuse.
Gelhe
Le yekemîn serjmêrî resmî wilatî iêran le salî 1335î koçî hetawîda, gelhey mîrawe be hoy kemiyewe hîç amajeyekî pê nekirawe, le serjmêrî salî 1990 da danîştwanî em şare cge le ew gundaney ke dekewne jêr herêmî kargêrî mîrawe 10147 kes hejimar kirawe u ew amare be gundekanewe ke 101 gunde 34.000 kes dexemlênrêt.
Hawara Dîcleyê (pirtûk)
Wergerên li zimanên din
Roman di 2014an de hatiye wergerandin li zimanê tirkî.
Kûran
Malmezinên usbekan mala Nokoya ye û malmezinên sosikan mala Simo ye. Bi piranî li Wêranşarê diminin û li Sêwreg û Amedê çend gundên wan jî hene.
Johannes Diderik van der Waals
Jiyan
Bêî dibistana amadeyî, destûra xwendina zanîngehê lê hatiye dayîn. Lewra wî mamostetî dikir û pirr bi hewes bû. Li zanîngehê perwerdeya fîzîk û matematîkê dibîne. Bi angaşta xwe ya doktoriyê ya li ser gazan gelek deng vedide. Sala 1876î wekî profesor li Zanîngeha Amsterdamê dest bi xebatê dike.
Detroit
Dîroka bajarê gelek kevne ji hêla fransan bajar hatiye avakirin. Navê bajêr ji fransî tê.
Hey bin Yeqzan
Bi kurtebirî çîroka Hey
Çîroka Ibn Tufeyl li ser fîlozofiya Ibn Sîna bilind dibe. Çîrok qala zarokekî ji bo tirsa zilm û zora hikûmaderekî, bi dergûşekê ko li avê binav nebe tê berdana deryayekê û pê re jî saxlem digêhê giravekê tenayê di Okyanûsa Hîndê de dibe, dike. Pê ew li beravên vê giravê li avê difilite birçî dibe, digîre û diqêre. Xezalekê mê vê qêrîne dibîhîze û tê hindê dergûşê û wan textên ko êdî sist bûnî bi lingên xwe dişkêne û wî zarokî der dixe hole. Zarok jî difikire ko ew diya xweya û ji guhanên wê şîr dimêje. Êdî kînga ew zaroka birçî dibe xezal wî zarokî dimêjîne û zarok bi vî halî mezin dike. Êdî Hey mezin dibe û pê mezin dibe re li ser ûyêr û tiştên dor xwe difikire û ji wan bûyeran encam û ramînan der dixe. Mîna ko kênge xezalê ko ew mêjandî mezin kirî dimire laşî wê parçe dike û lêkolîna sebeba mirina wê dike, wiha li ser bedana xwe, stêrkan, pêykan difikire.
Hey bê hevditîn û bê peyivînê tu kesan re, bi fikirîn û hiş û mantiqê bîryar dike û hêşyar dibe ko va dinê û gerdûna ji aliyê aferîndêrekî ve hatiye afirandin. Ji pê demekê re ew welata ko Hey wextekê ji der ketî, lê Hey nedizanî, de mirovekê bi navê Absal dixwaze ko xwe bikişîne înzîva û xelwetê tê vê giravê û li wir Hey bin Yeqzan dibîne.
Çîroka Ibn Tufeyl her çiqas li ber wî bi hewşêwa navan ji aliya Ibn Sîna hatibû nivisîn jî wek çîrok û bi şirovan bi navê Tufeyl belav dibe û navdar dibe. Hey bê mamoste bêhevotîna sîstematîk bixwe bixwe, bi ders der xistina bûyêrên kelakên xwe, xwe dihevêjîne. Ew pêşaniya çîrok û romanên wek Robinson Crusoe yên ko li ser mirovekî li giravekê tena dijîbû.
Gustaf Dalén
Nils Gustaf Dalén (jdb. 30ê çiriya paşîn a 1869 li Stenstorp, Swêd - m. 9ê kanûna pêşîn a 1937 li Lidingö, Stockholm, Swêd) endazyarekî swêdî bû. Dalén di sala 1912an de Xelata Nobel a fîzîkê wergirtiye.
Leyla Îmret
Şaredara jin a pêşîn û ya herî ciwan
Leyla Îmret di 2013an de vegeriye Cizîrê di hilbijartinên 2014an de bû namzeda Partiya Aştî û Demokrasiyê (BDP) bo şaredariya Cizîrê. 83% ji dengên hevbajarên xwe bi dest anî û ligel Qadir Konur bû hevşaredar. Şaredara jin a pêşîn a Cizîra Botan e û ya herî ciwan jî ye.
Ülker Bisküvi Sanayi A.Ş.
Şirket ji aliyê Sabri Ülker ve 1944an de hatiye sazkirin.
Zuqiriyan
Zuqiriyan an Zuquriyan navê êleke êzîdî li Ermenistanê ye.
Dimserk
Dimserk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Misircê ye ku ji aliyê dewleta Tirk ve hatiye valakirin.
Ronahî TV
Dîrok
Bi pêşketina şoreşa azadiyê ya li Sûrî û Rojavayê Kurdistanê, televizyona Ronahî TV jî dest bi pêvajoya amadekariyên berfereh kir. Ji bo rastiya bûyerên şoreşê ji raya giştî re werin ragihandin televizyona Ronahî dest bi qonaxa nû ya weşana xwe dike. Rêveberiyaya Ronahî TV ragihand ku ew ê di nava demeke kurt de jî, ji bo weşana 24 saetan bi bernameyên xwe yên nû û dewlemend weşanê bike.
Anatolya Navîn
Anatolya Navîn herêmeke di nav sînorên Tirkiyeyê ye. Serbajarê Tirkiyeyê Enqere li Anatolya Navîn e.
Veger (kovar)
Kovara sîyasî, çandî, hunerî, dîrokî û lekolînî ya Kurdên Anatoliya Navîn. Veger kovareke ku di sala 2003'an de dest bi weşanê xwe kiriyê. Nivîsên wê bi kurdî û tirkî ne.
Di hêjmaran ye heta iro derketin de nivîsên dîrokî, lekolînî û berhevkarî li ser Kurdên Anatoliya Navîn hatin nivîsandinê.
San Giorgio a Cremano
San Giorgio a Cremano, bajarekî komûn ê Îtalyayê ye û yek ji bajarên herêma Kampaniyayê ye.
Destan (gund)
Destan gundekî Wanê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye valakirin
Montsalès
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Hesenqela
Hesenqela an Parsîn yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye. Di sala 1924'î de kirine navçe lê heya salên 40'î ti saziyeke birêkûpêk a hikûmetê nebûye. Pirranî bi fermanên leşkeran hatiye îdarekirin.
Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê
Armanca Dezgeha Hunerê ya Seyr-î Meselê û têkiliya wê ya bi Şanoya Kurdî ve
Damezrênerên vê şanoyê, li gel hemû bêderfetiyê, xwedî nêzîktêdayîneke lêkolîner in, û berhemên xwe bi ceribandinên şanoyî zêde û mezin dikin, li rêbaza qada azadiyê ya ji bo van berheman digerin û xwedî baweriya sazibûna şanoyê ne û ji bona ku ev yek pêk were bi hemû hewla ku ji dest wan tê dixebitin. Ji ber ku zimanê Kurdî heta niha derfet nediye ku di warê hunerê de bi azadî bi kar were, kêm maye, ji ber vê yekê jî pêwistiya xebatên şanoyî ya bi vî zimanî derketiye holê. Gava ev hewl li gel lêgerînên şanoyî yên modern ên çaxê me bête girêdan, li ser navê lêgerînên avant-garde agahiyên giring derdixe holê.
Anî
Ani (bi zimanê ermenî Անի) bajarekî dîrokî yê li Qersê ye û paytexta kevnar a Şedadî û xanedana Bagratuniyan e. Ji ber ku bi sedan sal in bêkes e wêran bûye.
Rewşa bajêr a îro
Xebatên xirab û çewt ên restorasyonê, vandalîzm, erdhejên xwezayî û yên ku ji teqînên di kaneke keviran a li aliyê Ermenistanê de pêk tên ji Anî re tahlûkeyeke mezin in. Bermahiyên ku meriv kare bêje hê ne bi windabûyînê re rû-bi-rû mane ev in: Çend beşên sûrên bajêr, katedrala ku di nava salên 1001an heta 1010an hatiye lêkirin, çend dêrên dîrokî, sîtadel û sarayek ku di dawiya sedsala 20'mîn de bû qurbana "xebatên restorasyonê".
Tirknasî
Mijara tirknasiyê
Gelheya tevahiya neteweyên Tirknîjad, komên etnîkî û kêmneteweyan îro herî kêm 300 mîlyon e.
William Lawrence Bragg
Sir William Lawrence Bragg, CH, OBE, MC, FRS (z. 31'ê adarê 1890 li Adelaide; m. 1'ê tîrmehê 1971 li Waldringford a li cem Ipswich) fîzîknasekî Brîtanyayî bû.
Şêrko Bêkes
Jiyana wî
Di serê sala 1970î de di nava tevgera "Ruwange" de cîh digire. Ev tevger ji bo helbesta kurdî rêyeke nû vedike û helbesta nûjen derdikeve holê. Bi vê beyannameyê di her hêlê de bêhna jiyana kurdî ket helbesta kurdî. Bi tevî nivîskar û helbestvanên kurd Husên Arif, Celal Mîrza Kerîm û Kakemem Botanî kovareke bi navê Rwanya derxistin.
Teoriya peresanê
Angaştên klasîk ên dijberên peresanê
Her wiha xaleke girîng jî ewe ku bi dehan angaştên bi rengî kesên (wekî li Tirkîye Harûn Yahya û koma wî/hin Xulqparêzên(afirînparêz) li emerîka) ne xwediyê ev daneheva zanyarî û perewerdeyê ne ku angaştên wisa bilêv bikin.
Tabloya Peresanê mirovê
Homo habilis: Beriya 2.3-1.6 mîlyon sal
Homo neanderthalensis: Beriya 250-30 hezar sal
Mertalê zindî
Mertalê mirovî yan mertalê zindî, di nava kurdan de navê çalakiyeka aştiyane ya ku jin û dayikên kurd bi komên civakên ên cuda û cûr bi cûr re li dardixistin bû.
Ronahî (kovar)
Ronahî kovarek mehanî bû. Ji alî Celadet Alî Bedirxan ve di sala 1942an hetanî sala 1944an hate weşandinê. Kovar hemû li ser hev 28 hejmar derket. kovar her 15'de roja jimar derdiket Ronahî xwerû bi zimanê kurdî, bi zaravayê kurmancîya jorîn û bi tîpên Latînî bû. Kovara Ronahî di germiya şerê cîhanê yê duyem de hate weşandinê. Naveroka wê bi giranî li ser bûyerên şer e. Nûçeyên şer, çekên nû derketî, rewşa cepha şer, jiyana gelan, lehengiya leşkeran, qehremaniya fermandaran û hwd, hemû di nav rûpelên Ronahî’yê de cîh girtine. Kovara Ronahî li dij Faşîzm û Nazîzmê bû. Kovar bi her awayî pesnê şerê cepha demokrasiyê didan û li dij Faşîzmê radiwestiya. Kovara Ronahî bi nûçeyên şer, gotar, çîrok, şîrove û wêneyên xwe ve kovarek magazîna nûçeyên şer bû. Loma jî pirraniya nûçe û wêneyên wê li ser şer bû. Lê, li gel van nûçeyên şer jî, di nav rûpelên Kovara Ronahî de li ser folklor û wêjeya kurdî jî gelek nivîs hene.
28 hejmarên Kovara Ronahî ji alî weşanxana Jîna Nû hatiye berhevkirinê û hemû hejmar li ser hev di ebata pirtûkek mezin de hatiye weşandinê. Çapxana Jîna Nû pêşgotinek li ser kovar û xwediyê wê nivîsandiye û di pêşgotinê de gelek agahdarî didin xwendevanan. Pirtûka mezin a berhevkirina hemû hejmarên Ronahiyê li ser hev 584 rûpel e. Di nav rûpelên kovarê de gelek îmzayên hêja û navdar hene. Nivîskarên kurd, li ser jiyana kurdan, têkiliyên civakî di nav wan de, û li ser gelek tiştên din nivîsandine. Wan gelek çîrok, stran, serpêhatî û helbestên kurdî di nav rûpelên Ronahî'yê de çap kirine.
Xwedî û berpirsiyarê kovarê Celadet Alî Bedirxan, Osman Sebrî, Hesen Hişyar, Cigerxwîn, û her w. d. gelek nivîsên hêja nivîsandin e. Simaîlê Serhedî, Bişarê Segman û Mele Enwer jî gelek çîrok, lêkolîn, werger û helbest nivîsandine. Serokê serîhildana Sasonê Evdirehmanê Eliyê Ûnis û serokê serîhildana Agirî Îhsan Nurî jî di kovara Ronahiyê de nivîsandine û keda xwe xistine nav rûpelên Ronahiyê.
Bêdew
Bêdew, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Fileh
Gotina filah ji zimanê erebî ye, wateya vê gotinê di zimanê erebî de dihê maneya "cotkar". Lê ev baweriya li ser riha peyvê ne baweriyeka cihgir û bêguman e.
Hot
Hot, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Mustafa İslamoğlu
Bi zimanê kurdî jî du berhemên wî hene.
Gurr
Gurr (bi îngilîzî scabies) nexweşiyekê ku li çermê ajal û mirovan peyda dibî ye. Ev nexweşi ji kurmekî bi navî Sarcoptes scabiei çêdibe.
Sitam
Sitam (bi latînî, Influenza) newxweşiyekê ku li balinde û li çûkan dertê ye. Ev ji aliyê vîrûsinan bi navî virûsên RNA sedem dibe. Nişêt û girovên xwe tayê sar û tayê germ û cirifandin ji bo wan; serêş, şewatê qirikê, lemlatêş, kuxk, bê halî û nerehtî ye.
Serhel
Serhel, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Rûbarok
Rûbarok, di sala 2018an de bûye navçe û yek ji navçeyên parêzgeha Colemêrgê ye.
Mounes-Prohencoux
Mounes-Prohencoux, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Mexês
Mexês, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Semed Behrengî
Samed Behrengî di 1939ê de li Tebrîzê ji dayik bûye. Li gelek gundên Azerbeycana Îranê mamostetî kiriye.
Qilaban
Erdnîgarî
Pîvana navçeyê 825 km² ye. Bi Iraqê rê xwediyê 56 km sînor e. Li rojhilatê wê navçeya Çelê ya girêdayi Colemêrgê, li rojavayê wê Şirnex û navçeya Silopî, li bakurê rojhilat navçeya Elkê, li başurê wê jî Iraq heye. Ji aliyê erdnîgarîyê ve çiyayî ye. Heftanîn û Kêla Memê çiyayên herî bilind ên herêmê ne. Ji xeynî vê jî Sûwar, Serêhe, Haftanîn, Meydan, Elcan û Şirîş jî zozanên girîng in. Avûhewa wê piranî bejayî an jî berî ye. Havînên wê germ û ziwa, zivistanên wê jî cemidî û baran e. Û Newala Hezîl qezayê dike du qet, Rûbarê Qilaban jî di navenda navçeyê re derbas dibe û zîndîtiyekê dide navendê.
Bajarok û Gund
Gund:
Xweza
Ji xeynî vê jî heya ku li sibat 1970an li Şirnex-Qilabanê ji aliyê Şehit Şen ve tê kuştin Pilinge Hezarê li vir dijiya. Ji aliyê jiyana wehşî ve jî dewlemend e. Ji sereke bizinen çiyan ve, hirç, beraza wehşî, xezal, rûvî, kew û gelek nirxên çûçikan hene. Ji erdnîgarî ji aliyê turîzma zivistanê ve dewlemend e.
Antîlên Fransayê
Antîlên Fransayê (bi fransî:Antilles françaises) ji du navçeyên Fransayê ser deryayî Guadeloupe û Martinique pêk tê.
Réunion
La Réunion an jî bi kurtî Réunion giravekê di Okyanûsa Hîndê de yek ji navçeyên Fransayê ser deryayî ye. Ew li ser rûerdeka 2512 km² rûniştî ye. Ew bi şekla xwe nola topekê û dirêjahiya wê serbiser dorê 50-70 km ye. Ew 800 km dûra Madagaskarê û bi giravên Mauritius, Rodrigues ve giravên ji bo ji alÎya Pedro Mascarenhas hatibû keşf kirin wek Maskaranen pêk tîne.
Moyrazès
Moyrazès, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Nazmi Kırık
Jiyana û kariyera wî
Di sala 2005an de bi derhêneriya Huner Selîm bi fîlma "Kilometre Zero" bû namzetê lîstikvanê mêr yê herî baş. Dîsa di sala 2006an bi kurtefîlma Kimlik/Nasname ku derhêneriya wê bi xwe kiribû beşdarî 43. Festîvala Fîlman ya Antalyayê bû.
Hewrişkê
Hewrişkê, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Masûrî
Masûrî, gundekî navçe Şemzînan a bi ser Culemêrgê ve ye.
Bane Aziza
Banê Aziza, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Tengava Messinayê
Tengava Messinayê tengava navbera pozikî rojhelata Sîcîlya û başûra Kalabriya de ye. Di dera herî teng de firehiya wê 3,1 km û dirêjahiya xwe jî 32 km ye. Ew Deryaya Yonî û Deryaya Tîrenê digêhîne hev.
Germîsî
Germîsî, gundekî li ser navçeya Mêzgirê ye.
Tengava Otranto
Tengava Otranto Deryaya Adriyatîk û Deryaya Îyon digêhîne hev. Ew bi navê bajarê Îtalya Otranto hatiye navandin. Firehiya wê navbera Otranto û Vlora de nêzî 71 km ye.
Lunar New Year
Rojhilata Asya
Pîrozbahiyên sersalê yên Lunar-a Asyaya Rojhilatî ya nûjen bi gelemperî li heman herêmê di heman tarîxê de dikevin (ku di dawiya Çile an serê Sibatê de çêdibe).
Vahram Papazyan
Kurtejiyan
Papazyan jî hema serlêxist û daxwaza xwe ya ji bo tevlîbûna yariyan diyar kir. Ji bo ku karibe xercên seyahetê bigire, Vahram Papazyan weke endam daxwaza aborî li navenda sporê ya ermenî Ardavast kir. Li ser vê yekê navenda sporê Ardavast şanoyek di Tiyatroya yewnanî ya Arnavutköyê de amade kir û bi vî havî pere hate komkirin. Hêjayî gotinê ye ku Papazyan bi xwe jî roleke biçûk di sanoyê de lîst. Bi serkeftina şanoyê, xercên seyahata Papazyanê ji bo Olîmpiyayê hatin girtin.
Geliye Osman
Geliye Osman, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Çema (Xesxêr)
Çema, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Xesxêrê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Hêstiyan
Hêstiyan, gundekî bi ser navçeya Zaxoyê ya parêzgeha Dihokê (Badînan, Başûrê Kurdistanê) ve ye.
Mur-de-Barrez
Mur-de-Barrez, komuneke departementa Avairona li başûrê Fransayê ye.
Oltî
Oltî yek ji navçeyên parêzgeha Erziromê ye.
Merziye Ferîqî
Jiyan
Malbata wê ji xelkê Sineyê bû. Di temenciwaniya xwe de bala xwe berdide muzîkê û gelek hezdike. Guhdariya Radyoya Bexdayê ya wê demê dike ku ji wir gelek stran û awazên Meryem Xan, Nesrîn Şêrwan, Eyşe Şan û Gulbiharê fêr dibe.
Dibe mamoste û li gundekî nêzîk mamostetiyê dike. Sala 1977ê dikeve komeke muzîkê ya herêmê. Salek dûv re marî dibe (dizewice). Sala 1980yê tevlî refên pêşmergeyên Komelayê dibe li wir koma muzîkê ya bi navê Korî Bangewaz dadimezrîne. Ev kom gelek stranan hildiberîne, wekî Silaw bo Pêşmerge, Giyanekam bo asmanî şîn, Maçî Xudayî û Payîz.
Halîn
Deniz GUNDUZ
Kitabê R. Lezgînî “HALÎN” ra yew hîkaye:
Otobusa belediya Berê Koyî ra kewtibî rayîr û ding ra ding hîna vêşêr bîyînî pirrî. Guzergahê aye Ofîse, Koşuyolu û semtê Hepisxaneyî ra fetilîyaynî, şîyînî Seyrantepe û wetê ey.
Otobuse ke giloverê çatrayî de fetle da xo, seke tu cayêna çin bo ke pê bigêro, eke xortî bi heme hêzê xo destê xo ro mîyaneyê barî yê sitûna mermere wa nêpiştinî, bena ke sey serxoşêk biginaynî war ro! Gama ke destê xortî şibi serê posteyê nermek û nazikî ke binê tîşortê sipiyê şefafî de bi, seke miqnatêz bireso asinî, êdî wina mend.
Şidandin
Her wiha Şidandin ji bo biresên ku mirov dikare wan bi riya tiştekî wekî ta, werîs, kindir û hwd bişidîne jî tê gotin.
Gulemîran
Li derdora wê Omera û Kurêşa he ne.
Parka Neteweyî ya Geliyê Botan
Komara Tirkiyeyî No. 30859 Daxuyaniya Serokkomariyê jimara 1421. Parka neteweyî, ku di 15-ê Tebaxa 2019-an de digel weşandina xwe di Rojnameya Fermî de, hat ragihandin, xwedî giringiya erdnigarî û dîrokî ye. [1] Geliyê Botanê, ku li navendê, navçeyên Tillo û Eruh tê de, ji 120 hezar hektar û rêwiyên 29 kîlometreyî pêk tê û ji bo werzîşên wekî paragliding û rafting jî maqûl e.
Babu'l-Mendeb
Firehiya tengavê nêzî 27 km û dire ye. Girava Perim tengavê dike du paran û ya rojhelat wek Bab Îskender bi firehiyeke 2 km, û ya rojava jî wek Dextu'l-Mayûn (Dextûlmayûn) tê zanîn firehiya xwe 25 km ye. Nêzî Afrîka giravên Heft Birayan hê ne.
Şehrîbana Kurdî
Jiyana Hunerî
Sala 1983an Şehrîban hê 13 salî bû ku di kêbirkiyeke muzîkê ya salane de di nava hemû xwendevanên bajarê Îzmîre de yekemîn derket. Kêbirkî ji aliyê Müzika Gel a Tirkî (Turk Halk Müziği) hatibû organîzekirin. ji aliyê xweşiya deng û hostatiyê de Şehrîban di nava 32 kesên ku di kêbirkiyê de beşdar bibûn, pileya yekemîn bi dest xist û hat xelat kirin. Strana ku di wê rojê de Şehrîbanê xwend bi zimanê tirkî bû û navê stranê jî "'''Ben Dogarken Aglamişim ( Dema ez hatime dinê, giriyame) bû.
Şehrîban di jiyana xwe ya malbatî û hunerî de xanimek pir bi şexsiyet û bi dîspilîne. Ji bona wê jî ew hertim di wê baweriyê de ye ku:“ Ger stranbêjek bixwaze strana hunermendekî kilasîk yê kurd bixwîne, divê heqê wê stranê baş bidê. Yanî bila an stranê baş bixwînin an jî dema nikarin vî karê han pêkbînin, stranê xerab neken“.
Şeva Qedrê
“Me ew (Qûran), Şeva Qedrê nazil kir. Gelo tu dizanî Şeva Qedrê çi ye. Şeva Qedrê ji hezar mehî bi xêrtir e. Wê şewê, bi îzna Rebê xwe, melaîket û Rih (Cebraîl), ji bo karî tên nazilkirin. Wê şevê xweşî û aramî heye. Heta derketina fecrê.”
Çepkî
Çepkî, cureyekî govenda herêma Gimgim û Xinûsê ye. Ji ber ku govend çep diçe navê wê çepkî ye.
Meşneqe
Sedsala 18an de jî kar anîna wê rêbazê her deverê belav dibe.
Giyotîn, şiklê wê ya herî xwerû du texteyên dirêj û tîk nava van her du texteyan de jî kêrekî tûr heye, kêr ber bi jor û jêr ve tevdigere. Paceyekî biçûk de jî serî kesên cezawxar tê bi cih kirin, piştre jî kêra tûj berdidin û ber bi jêrê ve bi awayekî bilez xij dibe û serî ji laşê tê jê kirin.
Keftar
Fîziyolojiya keftaran
Di hinek deveran mîna Bagok û Behdînan jêra heftar an heftiyar tête gotin. Çîroka navê wî jî eve ku heft nikarin wî.
Devanagarî
Bêdeng
Li jêr, li alîkî herfên dêvenagerî, li aliyê din tîpguhêziya herfê, fonetîka wê û miqabilê di alfabeya urdû da hatine dayîn.
Mele Cebra
Mele Cebra (bi tirkî:Devran), gundekî Bismilê ye. Li ber çemê Embarê hatiye avakirin. Gundekî Malbata Cemîl Paşayê Amedî yê kevn e.Berî 50-60 salî Malbata Kardeşoxlî ji aliyê Çêrmûkê hatine li vî gundî rêncbertî kirine.Bi demê re jî bûne xwediyê gund.Nuha li gund tenê Malbata Qardeşoxlî ku bi qeysî 20 malî ne dijîn.
Burhan Karadeniz
Xortekî ji qirna 90î bû. Xorteke çalak, zana û serwext bû. Dema rojnamevaniya xwe de li Amedê bi dest çekdarên dewletê yên veşartî ve hate birindarkirin û ji ber vê êrişê heta dawiya emrê xwe jiyana xwe li ser kursiyê gerê derbas kir. Burhan piştî birindariya xwe derket derveyê welêt û li nexweşxaneyên Almanyayê li çareseriya felca xwe geriya. Mixabin hate zanîn ku Burhan dê êdi nikaribe piyên xwe bikar bine.
Ehmed Cantekîn
Jiyan û xebat
Cantekîn bi kurdiya kurmancî dinivîse.
Cewrûba Jorîn
Cewrûba Jorîn, gundekî bi ser navçeya Elbaka Wanê ve ye.
Huang Xianfan
Jînenîgarî
Huang Xianfan di sala 1899an de li Çînê, li Fusuiê ji diya xwe bûye. Ew li Guangxiyê ya Gan Xinchan (bi çînî: 甘錦英/甘锦英) hate dinê. Huang Xianfan perwerdeya xwe ya bingihîn li Fusuiyê û Nanningê (paytexta Guangxi) wergirt. Di maynê salên 1926an û 1937an de wî li ser dîrokê xwend ji normal zanîngeha Beijingê (Pekîn) ya Çînê û zanîngeha Tokyoyê ya Japonê. Ew ji zanîngeha Beijingê de di 1932an de destûryar bû. Di 1940an de ew li zanîngeha Guangxiyê bû profesorê asîstent di 1941an de jî li zanîngeha Sun Jatsenê bû profesor. Huang di navbera salên 1943-1953an de li zanîngeha Guangxiyê (gelê wir zhuang e) bû profesor. Di sala 1954-1982an de profesor li zanîngeha Guangxiyê bû.
Panasonic
Panasonic
Panasonic (パナソニック, Panasonikku, bilêvkirina kurdî: Panasonîk) şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne.
Xizorî
Xizorî, gundekî ser bi navçeya Aldûşa Adiyemanê ve ye.
Herbelûs
Herbelûs (1928: حربلوس / Harbélous (Ḧerbelûs); 1946: Harbelus; bi tirkî: Beybağı) gundekî Melefana Hezoyê ye ku îro dikeve parêzgeha Batmanê (Bakurê Kurdistanê). Gundekî gelek kevn e. Bi hizra di navbera 200 an jî 400 salan de ye. Dibe ku navê kund ji ber Herba Rûsan mabe. Lewra peyva Herbelûs ji herb û lûz pêk tê û bi bihorîna demê re dirûv gorandiye û bûye navê xwe yê îro.
Leni Riefenstahl
Mirin
Leni Riefenstahl di 8ê îlonê 2003an de bi 101 saliya xwe li Pöckingê jiyana xwe jidest dide.
AIDS
Qonaxên nexweşiyê
Piştê tûşbûna bi HÎVê, di laşê mirov de sê qonaxên taybet rû dide, di qonaxa sêyem de nîşaneyên nexweşiya AIDSê xuya dibe. Dirêjiya Ev hersê qonax 10 heta 12 sal ê, ango mirov ji bo demek dirêj pê ji nexweşiyê nahese.
Riyên veguhêztina HIVê
Kesên bi nexweşiya AIDSê ketine, an jî tûşî vîrûsa HIVê bûne lê hê bi nexweşiya AIDSê neketine, dibin sedema belavbûna nexweşiya AIDSê. Di nav xwîn û şileya laşê van kesan de vîrûsa HIVê heye, heke xwîna van kesan an jî şileya laşê van kesan bi xwîna kesek sax ve têkil bibe, vîrûsa HIVê jî ji kesê nexweş diguhêze kesê sax. Plazmaya xwînê û şileya koendama zawzê ya mê û nêrên bi HIV+, gellek virûsên HIVê lixwe digire. Berevajiyê piraniya corên vîrûsan, HIV li derveyî laş an jî li derveyî şileya laş de lawaz e û zû hildiweşe. Heke vîrûsa HIVê bi qasî 20 xulek bi oksîjen û atmosferê ve rû bi rû bimîne, pêkhateya vîrûsê xira dibe û metirsiya tûşbûna laşê mirov bi HIVê kêmtir dibe. Ango HIV tenê di nav şileya laş de tê guhêztin bo kesek din.
Kertinîs
Kertênîs, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Nûbûn (kovar)
Redaksiyona kovarê
Xwediyê îmtîyazî:
Xirwate
Xirwate, gundekî navçe Gever a bi ser Colemêrgê ve ye.
Yûsivheyder
Yûsivheyder (bi tirkî: Yünkuşak), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Şakîtan
Şakîtan, gundekî ku bi navçeya Gevera Hekariyê ve girêdayî ye.
Mol
Parîneya Molê, mezinahiya perçeyekê, ni, (bi mol) liser hemû perçeyan, xtot e ku bi xi tê nîşandan.
Nederweert
Nederweert, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Êketiya Nivîserên Kurd liqa Duhokê
Êketiya Nivîserên Kurd tayê Duhokê, anku Yekîtiya Nivîskarên Kurd liqa Dihokê, saziye‌k wêjeyî re‌wşenbîrî ye‌ giringiyê bi re‌wşa wêje û re‌wşe‌nbîriya kurdî dide û bi awaye‌k be‌rde‌wam he‌wl dide bi rêka pilan û proje‌yên wêjeyî û re‌wşe‌nbîrî be‌rhe‌mdane‌k e‌pstmolojî pe‌yda bike, paşî e‌wê be‌rhe‌mdanê ve‌guhêze nav he‌mû te‌x û çînên civakê Kurdistanî li Kurdistanê bi giştî û li de‌ve‌rê bi taybe‌tî. He‌r wisa, giringiyê bi re‌wşa se‌rce‌m nivîskar û rewşenbîrên kurd li nav û de‌rve‌yî Kurdistanê dide, ji ber ku saziye‌k kurdistanî ye‌ û çav li we‌rar û pêşke‌vtine‌k be‌rde‌wam e‌ û bilindkirina astê pe‌yv û pe‌yama kurdî ji e‌rkên xwe‌ yên se‌re‌ke dizane.
Qelye
Qelye (‎) elementek e û di koma metalên alkalî da ye.
Sîroz
Kezebê reş dike, dixurifîne. Lewra li Kurdistanê "Kezebreşî" binavkirine. Du carî zêde li mêran peyda dibe. Yek ji sedemên nexweşiyê yê girîng alkolîzm e.
Tirkeşkanî Biçûk
Tirkeşkanî Biçûk, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Collegno
Gelhe
Di navbera sedsalên 19e û 20an de grafîka geşiya niştecihên bajêr wiha ye:
Kapîr
Kapîr (bi tirkî: Kapir), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011
Êrîşên terorîstî yên li Norwêcê 2011 ji çalakiyên suîkast û bombeyên di sala 2011an li Norwêcê re tê gotin. Di wê salê de êrîşkarê norwêcî yê nijadperest Anders Behrig Breivik di navenda bajarê Osloyê de erebeyek da teqandin û piştre bi cilên polêsan û tebancekî li ser girava Utøya 77 ciwanên sosyaldemokrat kuştin. Sûcdar di 22ê tîrmeha 2011an de hat girtin û sûcê xwe rojek bi şûnde bi awayekî berfireh îtîraf kir.
Komgirava Malezyayê
Li ser komgiravê hin êtûnên çalak hene. Çiyayê herî mezin ê li ser komgiravê bi 4.101 m çiyayê Kinabalu ye, li Sabahê (an jî Puncak Jaya li Papua bi 4.884 m, ku Gîneya Nû hundira ye).
Tîmora Rojhilat
Dirav
Dirava Tîmora Rojhilat ocaxa 2000'î de dolara amerîkî ye. Bi dolara amerîkî ve di 2003'an de dirava xwe centavo-münzen jî tê bikaranîn. Lê ew tenê bi parê hesin tê bikaranîn, banknota centavo-münzen tune.
Hênê
Çem
Ava ji herêma Licê tê ser çemê Engulê û ew li biniya Serdê bi çemê Serdê re dibe yek û tê ser çemê Gabanê. Ava Enkebîrê û çemê Kokîjî di avtenga Gabanê de digehin hev û hemû diçin ser çemê Embarê.
Aborî
Li navenda Hênê ev dem û dezgehên dewletê hene:
Roja Navneteweyî ya Zimanê Zikmakî
Çima 21ê reşmehê (sibatê)?
Dema ku UNESCO li ser pirsa dîyarkirina rojê di nav lêgerînê de bû, Bangladeşiyan 21ê sibatê pêşnîyar kir.
Venray
Venray, şaredariyeke bi ser parêzgeha Limburga Holendayê ye.
Klein Trebbow
Klein Trebbow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Offenbach am Main
Offenbach yek ji bajarên herî mezin ên eyaleta Elmanyayê Hessenê ye.
Gulank, Şemzînan
Gulank, gundekî ku bi navçeya Şemzînana Hekariyê ve girêdayî ye.
Şextûrk
Shextûrk, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Erbet Serû
Nifûsa gund
Ev gund li gorî serjimêriya Navenda Amara Îranê di 2016an de, nifûsa wî 188 kes (37 malbat) bûn.
Cibirî
Cibirî an Cîbran eşîreke li Kurdistanê ye.
Ermenakî Serû
Ermenak Serû gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Bikêt
Bikêt, gundekî girêdayî navçeya Sêrtê Dihê ye ku ji aliyê dewleta tirk ve hatiye şewitandin.
Şamî Kirmaşanî
Helbestên Şamî yên bi zaravaya kirmaşanî ji aliyê nivîskarê kurd Hejar Mukriyanî hatin berhevkirin û bi navê Çepikê Gull ve hatin weşand.
Gembol
Gembol (bi tirkî: Kekikdüzü), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Le Nayrac
Gelhe
Li jêr, li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin:
Nasir Sîna
Nasir Sîna yan Nasser Sina (jdb. 1962 li Mahabad, rojhilatê Kurdistanê) rojnamevanekî kurd-swêdî ye.
Zengine
Zengine êleke mezin e, li navîn û başur u rojhilat e Kurdistan. Bi taybetî, li Kerkûk, Slêmanî, Xaneqîn, Kirmaşan, Hemedan, Lûristan û Gûran dijîn, û her se zaravayên kurdî ên jêrîn diaxivin. Li hinek herêman kelhurî, li hinek herêman jî Soranî an jî Lekî diaxivin.
Salz, Bavyera
Salz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Rhön-Grabfeld li herêma Bavyera ya Almanyayê ye.
Cafan, Qerehesen
Cafan, gundekî Qerehesenê ye li parêzgeha Kerkûkê (Îraqê).
Ewropaya Navendî
Dewletan
Tê gotin kû herêm ev dewletan ji xwe digre:
Semsûr
Dîrok
Piştî hilweşîna Hîtîtiyan, li Mezopotamyaya Jorîn ji aliyê sîyasî ve gelek guherîn pêk hatin. Li cihên di bin desthilatdariya Mîtanniyan de dewletên nû derketin holê. Di BZ 1000’an de li herêma Semsûrê Keyaniya Kummuh hate damezrandin.
Dema Memlûk û Dulqediriyan:
Babetên heywanan
Nifûsek mezin li bajêr haywanan xwedî dikin. Ji bilî heywanên kedî, di nava hudûdên herêmê de berazên kovî, werdekên kovî, û qazên kovî jî li dora golan peyde dibin. Ji bo nêçîra kewan herêm pir musaîd e.
Lîsteya gundan
Bozpınar - Arix
Kavaklı - Pîrax
Aktoprak - Kilelan
Boğazözü - Girik
Çayırlı - Dolik/Tolik
Sarıkaya - Halkuto
Mestan - Mestan
Yazıbaşı - Azikan
Oluklu - Hecîwerd
Akçalı - Axçil
Güneşli - Lif
Kuyulu - Turûş
Işıklı - Kemeredîn
Akyazı - Xolxolik
Boztepe - Xozgirt
Davuthan - Dawudxan
Akdere - Axdere?
Doyran - Dewran?
Emîrawa Zerîne
Emîrawa Zerîne gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Zanîngeha Osloyê
Zanîngeha Osloyê zanîngeha Norwêcê ya herî mezin e. Li zanîngehê 27.700 xwendekar dixwînin û ser 6.000 re lê kar dikin. Tevî beşên wê yên lêkolînkirinê, beşên wê yên weke fakûlte ên sereke ev in: Fakûlteyên edaletê, îlahiyatê, matematîkê, beşên zanîna xwezayê, civaknasî, mirovnasî û odontolojiyê yanî ên dinantiyê û hwd hene.
Nîstî Stêrk
Stêrk di Şanoya dewletê ya Stockholmê û li Maximteaternê bi karaktera Zeyno navdar bûye. Herwiha di Elektras systrar (Xwişkên Elekrayê) bi destê dîrektor Michael Cocke û di Kabareta Suzanne Östen de cih girtiye. Sala 2006ê bi navê Ramazan från Diyarbakir i Turkiet (Remezan ji Diyarbekir a Tirkiyeyê) pirtûkek bo zarokan nivîsiye.
Nîgar
Di demên berê de kurdan binaqş hunereke nîgarî ya ku pirr giranbuha daye nîşandin. Li ser paç bi dirûtinê wênekirinê re kirina ku her derziya dirûnê bilêv bibe û bipeyivê. Minaq, neqşa wênekirina şahmaran, di nav kurdan bi kevneşopî heya û pirr bi pêşketina mazin ya bi wan re heyîna xwe daya berdewam kirin. Di wênekirinê de êş, xweşikatî, dilxweşî, jidilbûnî, evîndarî, legengî û mêrenî û hwd, xalên ku awa dana naqşên jinên kurd yên ku weke yên ku bi naqşên Şahmaran re ji dilê xwe re çêdikirin.
Jean-Marie Gustave Le Clézio
Ew bi du zimanan mezin bûye: fransî û îngîlîzî. Di sala 1950î de tev malbata xwe bi paş ve vedigere Nice. 1957an da dibistana amadehiyê(lise) xilas dike û di sala 1958 -59an de li Bistolê, di 1960-61an de jî li Londonê îngîlîzî dixwîne. Eksama xwe ya bingehîn li Instituta d’Études Littéraireyê di 1963an de dide. Dîploma xwe ya bilind jî li Zanîngeha Aix-en-Provenceyê di 1964an de, teza xwe ya doktorayê jî li ser dîroka Meksîkaya kevn li Zanîngeha Perpignanê di 1983an de temam dike. Li Zanîngehê Bangkok, Meksîko City, Bosto, Austin och Albuquerqueyê dersan dide.
Le Clézio romana xwe ya pêşîn Le procès-verbal di sala 1963an qedand û di pey re jî gelek berhemên din nivîsand.
Benz, Nordwestmecklenburg
Benz şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Biella
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 44.324 kes e.
Çaregkî
Çaregkî li Xinûse ji zaravêye kirmanckî re, ê ku êle Çarekan, Lolan û Xormekan pe diaxivin, dibêjin. Ji elewîyan re Çarek, ji devokê wanê ku pê diaxivin jî, êv zaravêye kurdîye kirmanckîye, dibêjin Çaregkî.
Gen
Gen an jî bohêl (bi înglîzî: gene) yekeya  bingehîna zanyariyên bomaweyî (genetîkî) ye, ji bavanan diguhaze bo weçeyan. Gen ji koma nukleotîdên li ser ADN-yê pêk tê. Gen paketa zanyariya bomaweyî ye ko di xaneyê de proteîn û ARN dide berhemkirin.
ADN û proteîna hîston, kromozoman çê dikin. Li ser kromozomek dibe ku bi hezaran gen hebin. Tevahiya genên zîndewerek an jî xaneyek wekî genom bi nav dibe. Hemû reaksiyonên li nav xaneyê, li gor zanyariyên li ser genan bi re ve diçin. Van salên dawî,zanyar li ser xebata projeya genoma mirov de hewl didin ku tevahiya genen mirov binasin û li gor vî zanyariyê li pêş hin nexweşiyan bigirin. Li gor xebata li ser genoma mirov, her mirovek xwediyê 20000 (bîsthezar) genan ne. Mirov genan ji de û bavê xwe, bi navbeynkariya hêk û spermê digire. Xirabûna gen dibe sedema mutasyonê. Mutasyon pir caran an mirov nexweş dike an jî dikuje.
Riz
Bêjenasî
Peyv riz bi îhtîmaleka mezin ji peyv vrīhi, di sanskrîtî de tê. Ev peyv di paşto da wriže, di grekî da oryza, di latînî de riso, di îngilîzî de rice e. Di erebî de jî erz e.
Canbolad
Dîrok
Ev malbat cara ewil, piştî hilweşandina mîrgeha Kilîsê, di sedsala 16'emîn dertêye şanoya dîrokê. Gava ku mîrê Kilîsê yê dawîn bêzuriyet dimire, osmanî rêveberiya vê mîrgehe teslîmê mîr Mihemmed dikin, ê ku gengaz e ji malbata Melîkên Hisnekêfê bibûye.
Tomik
Tomik (bi tirkî: Baltepe), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Elîyarkendî
Elîyarkendî gundekî ser bi navenda bajarê Miyanduawê li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.
Jorînek
Jorînek, gundekî bi ser navçeya Bazîda Agiriyê ve ye.
Kirin
Delahû an jî Kirênd yek ji qezayên parezgeha rojhilatê Kurdistan Kirmaşan e. Delahû wek nevanda ola Yarsan tê nasîn. Seyîdên Yarsaniyan ên ji êla Gûran hertim li wî şehrê dijîn. Li Delahû nika 7 993 (2009) kes rûdinen. Gelê Delahû kurdê ji êla Gûranin û zaravayek taybet, a Hewramî diaxivin. Dehistanên/Bajarokên Delahû ewin:
Peşte
Herçendî dermanên nûjen pêşî li vê nexweşiyê girtibin jî, dîsa li welatên xizan tê dîtin. Agahî nîne ku li Kurdistanê xwe dide der an na. Nexweşî têger (bisaw) e.
Qurwe
Şûna dîrokiya wê, qeslan, prdin ferawa, Bawe gurgur, Seraw.
Dabeşkirina navçeya Qurwê
2.Čerdawrû(Dize)
Baçîk
Baçîk yek ji cureyên gilgil e. Bi giştî kurd toximê vê riwekê naxwin lê ji bo çêkirina gezikan bi kar tînin.
Behreyn
Behreyn welatekî li Kendava Basrayê ye. Behreyn ji komeke giravan pêk tê û bi Keyaniya Erebistana Siyûdî ve ye. Behreyn mîna dewletên herêmê yên din ji aliyê petrolê ve gellekî dewlemend e.
Avzerik, Mehmûdî
Avzerik (bi tirkî: Bakışık), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Gabar
Çiyayê Gabarê û gerîlaya PKKê
Li çiyayê Gabarê pir gerîla hene. Teyarên tirkî gelek caran çiyayê Gabarê bomba dikir. Çiyayê Gabarê di salên 2005-2008an de pir xesar dîtiye.
Xerabsorik
Xerabsorik (bi tirkî: Sarımlı), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Vernonvilliers
Vernonvilliers, komuneke li departmena Aubeê ya herêma Grand Est e ku li bakur a navnedî ya Fransayê ye.
Ahmet Kaya
Destpêkên wî yên muzîkî
Bavê wî yê ku yekem car ew bi eleqeya wî ya muzîka hesiya, hîn Ahmet 6 salî, hema bibêje baxlemeyeke bi qasî qama wî bo xelata rojbûna wî anî malê. Ev baxlemeya ku ji heqê nanê malbatê hatiye kuştin û pê hatiye kirîn, destpêka bahozekê bû ku wê neyê danîn, helbet malbat ev texmîn nedikir. Te digot qey, parçeyek ji laşê wî kêm bû gava hatibû dinê û piştî ku ew baxleme hat malê laşê wî temam bû.
Chieri
Gelhe
Li gorî daneyên sala 2017an hêjmara niştecihên komûnê 36.749 kes e.
Ahmet Kaya
Hatina wî ya Stenbolê
Ahmet deryaya ku cara pêşîn dibîne mîna çemekî mezin hesibandibû, ji ber ku li ser koliyên alavên wan "Meletî" hatibû nivîsandin hîn ji roja pêşîn ve fêm kiribû ku hatibûn bajarekî ku lê biçûk tên dîtin, hîn roja pêşîn digel ku bi eynî zimanî dipeyivîn, ji ber ku devoka wî cuda bû, ferq kiribû ku ew bi xwe "Yê din" e. Vê "cudahiyê", kesên ku ji bilî keda wan pê ve tiştekî wan tuneye ku winda bikin, her diçû tenê dihişt û ev yek jî ber bi hêrseke bêçare di dil de kom dibû.
Her ku rojavayê Tirkiyeyê wekî nifûs zêde dibû, cudahiya di navbera beşên civakê de jî zêdetir dibû, kombûnên siyasî bêhtir ji hev dûr diketin û welat roj bi roj ji rojhilat ta bi rojava hîn bêhtir tevlîhev dibû. Ji zanîngehan her roj xeberên mirinê dihatin û bêkarî û aboriya ku roj bi roj xerab dibû, şêniyên ku xwe diavêtin kuçeyan diafirand. Ahmet êdî divabû dev ji dibistanê berde û ji bo ku alîkariya malbatê bike, karekî bike.
Xortên ku bêçareyiyê, derbederiyê, biçûkdîtin û xizaniyê ew gihandibûn hev, bi hemû armancên xwe û hewldana ku jiyanê biguherînin, di her warî de bi rêxistin dibûn. Mîna hemû hevalên xwe yên şoreşger wî jî êdî dest bi çûna Komeleya Zanyariyên Gel (Halk Bilimleri Dernegi) dikir û tevî xebatên çandî yên wir dibû. Helbet li wir jî baxlemeya wî ji destê wî neket. Hîn di rojên ewil de ecêb hatibû dîtin baxlemelêdana Ahmet. Ji ber ku bi serê xwe fêr bûbû li gorî tu qayde yan jî rêbazê nediçû.
Amadekariyên yekemîn albûma xwe
Sala 1984'an Ahmet stranên wî di berîka wî de bi israr diçe devhe deriyên şirketên muzîkê. Êdî stran jî Ahmet jî westiyane. Ji ber ku stranên wî naşibin tu cureyên din ên muzîkê û ji ber naveroka wan a civakî tu şirket newêre xwe bide ber çêkirina albuma wî. Lêbelê hin bi hin navê Ahmet û stranên wî li ser zimanan digerin êdî. Bi alîkariya çend hevalên xwe li kafeyeke li Beyoğluyê konserekê pêk tîne, navê konserê jî dike "Baxleme wiha jî tê lêxistin!", bi vî navî bersivê dide wan gotinên Ruhi Su ku jê re kiribûn.
Bûyerên 10ê sibatê 1999
10ê sibatê 1999 ji bo Ahmet Kaya û hezkiriyên wî wê weke roja tarî bikeve dîrokê, ji ber ku bûyerên wê şevê wê bibin sedema êş, jan û surgunê: ji wê şevê bi şunde jiyana Ahmet Kaya bi tevahî wê bê guhertin.
Ahmet Kaya weke baştirîn hunermendê salê bûbû mêvanê galayeke rojnamevanan û wê xelata 'Sekeftîtirîn hunermendê welêt' werbigirta. Di dema wergirtina xelêt ew çû ser dikê û got ku ew bi eslê xwe kurd e û ewê di albuma xwe ya bi dorê de kilameke kurdî biclxwîne û ji wê stranê re klîb jî bikişîne. Ji ber van gotinan çend mêvanên galayê eciz bûn û bi hûhakirin û fîskaniyan ecizbûna xwe anîn ziman. Ahmet Kaya wiha bersiv da reaksiyonan:
Li ser vê yekê hunermenda qehpik Ebru Gundeş kêr û çetel avêt ser Ahmet Kaya. Serdar Ortaçê bênamûs piştî axaftina Ahmet Kaya çû ser dikê û stranên xwe xwend û wan stranan bi sloganên nijadperestiyê tijî kir, weke:
Şenay Dudek, qehpikeke din a tirk ku bavê xwe bêsinnet e, li Ahmet Kaya bi gotina 'Sünnetsiz pezevenk' (Pezewenkê bêsinnet) heqeret kir. Herwiha, pîncê doxînsist Serdar Ortaç bi stranên nijadperest gaz da provokasyonan: êdî xwestin Ahmet Kaya lînç bikin û Ahmet Kaya û jina wî bi zorê ji lînçbûnê filitîn.
Jiyan û mirina wî ya li xerîbiyê
Jiyana wî ya di xerîbiyê de di nava depresyon û tenetiyê de derbas bû, ji ber ku ew, di şeva wergirtirtina xelata baştirîn hunermendê welêt de bi carekê ve xaînê welêt hatibû îlankirin û bi awayeke nepayî ji warê xwe hatibû qewitandin. Lê dîsa jî li hemberî ew tecrubeyên tijî êş û birînê, hêviya xwe hebû ku rojekê vegere welatê xwe. Qey lewra ye guhdarvanên xwe re soza vegera digel albumeke nu ê dabûbû. Mixabin, him albûm him jî ew klîba kurdî ya ku qalê kiribû piştî wefaatkirina wî derketin.
Asîda rîbonukleyî
Asîda ribonukleyî ya peyamber (Asîda rîbonukleyî ya mesajvan-ARNm)
Her sêmendê nukleotîdên li ser ADNyê, wekî KOD tê binavkirin. KOD ji boy asîda amînê şîfre dide ARN ya peyamber. Li ser ARN ya peyamber sêmendê nukleotîdan wekî KODON tê navkirin. Her KODON ji bo asîdek amînî şîfre ye (ango her KODON navêkî asîda amînî ye). Proteîn ji asîdên amînî pêk tên. Proteîn li gor hejmar, cor û rêza asîdên amînan cor bi cor in. Zanyariyên bomaweyî yên li ser ADNyê, cora proteînan diyar dike. Di xaneyên navik dirustî (xaneyên êkaryotî) de ARNm di nav navikê de ji aliyê ADNyê tê çêkirin. Ji %5ê ARNyên xaneyê ARN ya peyamber e. ARNm ya nû çê bûyî wekî peş-ARNm bi nav dibe. Bi aliyê ARN ya piçûk a navikîî û hin enzîman ve tê sererastkirin. Paşê wekî ARNm ji navikê derdikeve û diçe nav sîtoplazmayê. Ji zîncîrek ADNyê çêkirina ARNm wekî nivîsandin (transkrîpsiyon) tê navkirin. Enzîma bi navê ARN polîmeraz çêkirina ARN ya peyamberê hesan dike. ARN ya peyamber bi ribozom ve girê dibe. Xwendina (translasyon) KODONan li rîbozom pêk tê. Li gor KODONên li ser ARNm, ARNt ji sîtoplazmayê asîda amînî vediguhezîne rîbozomê. 64 corên ARNm heye. ARN ya peyamber ne ji bo carek, lê dibe ku gelek caran li pêş hev ji aliyê rîbozoman were xwendin.
Xocik, Mehmûdî
Xocik (bi tirkî: Kazlıgöl), gundekî bi ser navçeya Mehmûdîya Wanê ve ye. .
Zurow
Zurow şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
Şêxan, Payizava
Erdnîgarî
Wanê re 75, Payizavayê re jî 53 km dûrahiya wê gundê heye.
Gundê Kelê
Gundê Qelê an Qelekoy û bi navê kevn Kela Kurd (bi tirkî: Kalebalta köyü) gundekî Axsereyê û kurmancî ye. 1800 nifuse xwe heye. Ji bajare navende 40 km, ji navçeye 20 km ye.
Rohaire
Gelhe
Li jêr li gorî daneyên salan hejmar û rêjeya gelheya komunê hatiye diyarkirin.
Frauenberg, Rheinland-Pfalz
Frauenberg şaredariyeke navçeya (Landkreis) Birkenfeldê li Rheinland-Pfalz, Almanyayê ye.
Groß Molzahn
Groß Molzahn şaredariyeke navçeya (Landkreis) Nordwestmecklenburg li Mecklenburg-Vorpommern, Almanyayê ye.
JavaScript
JavaScript zimanekî astbilind e, kodên wî nikarin rasterast ji aliyê kombersan bê karpêkirin û kodên wî tên guhertin ji bo zimanekî astnizm û paşê tê karpêkirin. Herwiha, zimanekî dînamîk e û ne pêdivî ye cûreyên guherokên wî bên diyarkirin.