cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gerald Ford
Sii Lääve
Gerald R. Ford storv am 26. Dezember 2006 ä si Huuß ä Kalifornie em Alder va 93 Joohr.
Weblinks
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Präsident (USA)
Joohr 1712
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Euro Mönze (Portugal)
Pochtojal wohr fůn Aanfang 2002 beim Euro-Jëld dobei. De Euro Mönze uß Pochtojal sen beß jäz nur nohm eetze Desain fům Euro op der Maat jekůmme, un de Pochtojeese han_er och e paa Jedëngkmönze eruß jebraat.
De Euros uß alle Länder, di_j_en han, sen op ëijn Sigk all ejaal. Dė ejaale Sigk eß beschrevve bei de Euro Mönze.
De jewööhnlijje Euro-Mönze uß Portůjal (af 2002)
De Euro Mönze uß Pochtojal han drëij ongerscheedlijje Jeshtaltonge för de drëij Jroppe noh de Mönze ier Wääte. Se sin ävver zemmlėsh äänlėsh, indämm datt se all Sijelle fůn älldere pochtůjiisėsche Künninge drop afjebelldt han, en ennem Kriiß uß sibbe Fëßtonge un fönnef Wapeshellder med Sėlver Mönze un dat Woot „Pochtůjall“. Dat eß all äänlesh met dämm, wat mer op däm Wappe fůn Pochtůjall un op dä Faan fůn Pochtůjall beloore kann. Och dobei sen de EU ier 12 Shtääne, un dat Johr wann_se jeprääsch wode sin. Dä Vitor Manuel Fernandes dos Santos hät di Dėnger ėntworrpe.
Websigge
Saachjrupp:Jeld Saachjrupp:EU
Joohr 1786
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Richard M. Nixon
Richard Milhous Nixon (* 9. Januar 1913 ä Yorba Linda, Kalifornie; † 22. Aprel 1994 in New York) woch önö Politiker us d USA. Hä jehood d Republikaner a un woch dr 37. Präsident däm öt Land hod. Völl Lüüh weed Nixon dörch dr Wotergeit-Skandal em Jedächtnes bliive.
Si Lääve
Richard woch öt Kengk va Francis Anthony ("Frank") und Hannah Milhous Nixon. D Mann stammde us Dütschland. Hä wood sträng no d Rejele van d Kwäkr ertrocke. Dat heecht: Keine Schabau, och kee Biirche, kee Spelle, kee Danze un och kee Schubbe.
Richard hod noch 4 Brööch (Harold, Arthur, Donald un Edward), va dönö Harold em Aldr va 4 Joohr jestorve woch.
Nixon studdirde Räät. Singe Droom, ön Stell beij en van d beitste Kanzleie ä New York z kriie, fluppde net. Hä werkde mä en ö kleng Büro ä Kalifornie, dat önö Vreund jehood. Dobeij liirde hä sing spiidere Vrau Pat kenne. S hiirode am 21. Juni 1940.
Em Zweide Weltkresch woch hä beij d Marine. Do liirde hä och singe spiidere Ussemenestr William P.Rogers känne.
En d Politik
1946 wood Nixon vöör d Republikaner en dr Knojress jewäählt, 1951 sujar Senator va Kalifornie. 8 Joohr lang woch hä onger Dwight D. Eisenhower Vize-Präsident. En di Zitt mood hä zweimoll vöör singe Chef äsprenge. Do loch em Spital un kutt selvs nüüß mache.
Als Nixon 1960 vorsood, jäje [[John F. Kennedy] a z trääne, vorloch hä d Waahl. Önö zweide Schlach en öt Jeneck kräät hä als 1962 och d Kalifornier häm net mi als Juverneur ha woohle.
Ävver hä woch net kapott z kriije un wood beij d Waahle 1968 zm 37. Präsidente van d USA.
Sing Zitt als Präsident
En sing Amtszitt veel dr Vietnam-Kresch. Hä vorsoot d Soldate us öt Land aav z träcke, ohne dobeij dr Kopp z vorleere. 1973 woch öt ösu witt ävver jedder woss, dat d Amis d Naas voll hodde un mä noch us Vietnam öruss woohle.
Winnich Ärfolch hod Richard och en d Weetschaf un völl Lüüh jloote dat Nixon kenn Aahnung dova hot.
En d Ussepolitik driindesisch völl öm dr Kalde Kresch. Dat hosch vöör häm, dr SALT-Vortrach solld ä drüü Dösch. Öm dat z erreiche besood hä d Russe un d Chinese. Dr Bräschinjew un dr mao liirde häm kenne. Am 26. Mai ongerzeechnede hä dr SALT I-Vordrach.
1972 wood Nixon ö noch ens en öt Ampt bestäticht. En di Zitt veel ävver dr Watergeit-Skandal, dä Nixon öt Jeneck broch. Hä dankde aav un singe Vize Gerald Ford övvernomm.
Wäje Watergeit wood hä ajeklaacht ävver Ford böjnadichde häm kott no singe Amtsaatrett. Dat Vorhalde ka Ford ön zweide Präsidentschaf jekoost ha.
Nixon wood schwoch krank un schreev si Lääve zsamme. Dat Boch braad häm noch önö Hoov Jeld.
Am 22. April 1994 storv Richard Nixon.
Websiije
Saachjrupp:Präsident (USA) Saachjrupp:Mann
Stėlle Poßß
De Stėlle Poßß oder Stille Poß es eijentlich en Shpill uß em Kėnderjade.
Manchmool, wenn de Pänz jett ähler sin, dann maachen se sij ene Shpaß do drußß, jet andorß wigger ze sare, alß wie se jehoot han. Ävver selvs wenn se janz opmerksam bei der Saach sinn un janz räuish un leiß un sich Möh jevven, et all jenau richtich zo maache, dann kütt ėmmer widder enß jet Verdriehtes am Eng aan.
Saachjrupp:Vreizitt
Silber
Seleve is dat chemische Elementdingens mit de Oednungszahl 47. Et wörd affjekürz Ag vun Lateinisch Argentum. Et is en edles Metall, wat hees, dat es nit jern mit der andere Elemente reajiere dut un in de Natur och jediege vörkütt. Miißentdehls küt et ewwer sulfidisch üe oxidisch vör is ewwer leeschder vun de Schwävel üe Suestoff ze trenne als en unedlet Metall. Seleve wörd jenutz vör Jeschirr, Münze un Schmuck. Weil et esu schön jlänzt (et ene huhe Refexionsfähichkeit hätt) jebraut man et och vör Spiegele un och in der Optik. Eläkrtisch Strom dät es bässe leite als wie irjendwat sunnst so dat et och in de Elektroteschnik nit wechzedenke is. Wil Lischt Selevefolie schwarz färbe dät is et och die jrundlage vör de Fotojrafie zig ca. 1850. Weil viele Bakterie kene Enzyme vör Seleveabbau han is et och in de Medizin als Antibiotikum bekannt. Vun diese Eijenschaft kütt och de averjlaube, dat Münze in de brunnen ze schmiesse Jlück bringe dät, weil Seleve- esu wie Koffe-Münze den Bakterie de Duut bringt und wenn de Lück emmer jesund bliev, dann is dat schon als jlück ze bewerte, ne?
Andere Elemente
Saachjrupp:Schimie Saachjrupp:Metall
Joohr 1977
Kulltuur
Öt Thermenmuseum ä Heerlen maad op.
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
25. Dezemmber
Dä fümmonnzwannzishßte Dezemmber es dr eezte Daach vum Kreßfess.
† Jeshtorrve
† Charlie Chaplin stervd em Joohr 1977.
28. Aujußß
Der aachunzvanzishßte Aujußß.
19. Juuni
Der nüngxehnte.
Minnsche
{{*| Christian Wulff wood em Joohr 1959 jeboore.
Joohr 1400
Wat_paßßeed_ėß
D Burch Schwartzenburch wood jebouwd.
Saachjrupp:Joohr
Stickstoff
Stickstoff ees eh Schemisch Element mit dä Oochtnungszahl 7. Ed steeijt em Periodesüßteem in der fuffzehnte Haupjrupp. Singe Keern besteijt us sibbe Protone un sibbe Neutrone. Öm dä Keern eröm flehjen sibbe Elektrone.
Wofür witt dä Stickstoff jebruch ?
Do drüvver hinuss witt dä Stickstoff och noch beim Verpacke vun Leevensmiddel enjesatz. Dobei witt zem Beishpill en Chipstütt met Stickstoff opjebloose un dann kumme de Chips erinn. Dat hätt dä Jrund dat die Chips sich dann länger halde.
Andere Elemente
Saachjrupp:Schimie Saachjrupp:Jaas
Joohr 1959
Minsche
Saachjrupp:Joohr
30. Juuni
Dä drissichste eß dä läzte Dach em Juni.
Wat frööer woor
Christian Wulff wood em Joohr 2010 zm Bundespräsidente jewählt.
Island
Island es ene Land en Noohdeuropa. Et hät 361.000 Einwohner. D' Landesproch es Islandsch. D' Houpstadt es Reykjavik.
Orrejejch
Orrejejch (em huhdütsch kallt me van Obergeich) es e Dörp en d'r Jemeende Langêweh, Kries Düre. Et jehüürt met sing Nohberdörpere traditionell zer Häêschaff Maroêd. Orrejejch hätt 348 Enwonne.
Demm Oêt sing Laaje
Orrejejch ligg töüsche Jöngeschdörp on Stöttchelauch em Wesste, Jejch em Norde on Doê em Südde. Et befengk sech wie och d'r Ress vande Häêschaff Maroêd op d'r Ääksche Lössplatt, die wedderöm ene Deel vanne Jöllesch-Zölpesche Börde es.
Jeschiêt
Vanaan 1816 bes 1972 hätt Orrejejch zesamme mem Ress vanne ahl Häêschaff Marôed zem Amp Ääks jehüürt, wat ävve wäjerem Öcher Jesätz doanoah opjelöss woade es. Av 1972 koam't Dörp met Jejch on Doê zer Jemeende Langerwehe
Em Joêh 1934 wodd en Orrejejch de nöue Kapelle enjeweeht, die jebout wodd, weil de Kerch en Schlesch met 3 km ze wigg wääch jewässe woê.
Vekiêh
Orrejejch ligg tireck an d'r Langkstroaß B 264 töüsche Düre on Langêweh. Et Dörp es dorch de Buslinie 237 on 297 mem Ress vamm Kries Düre verbonge.
Enkelnoahwiesjere
Saachjrupp:Segg op Dürener Platt Saachjrupp:Krees Düre Saachjrupp:Jemeende Langerwehe
Joohr 1645
Minnsche
<!--
21. Oktoober
Der eenuntßvanßishßte Oktoober.
Joohr 1645
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
21. Oktoober
Websigge
1021
The .tv Corporation
The .tv Corporation uß däm US Konnzärrn VeriSign bedrief för de nic.tv unger däm Minißtor för Finannze un Turrißmuß fun Tuvalu dänne ier Top Level Domain em Internet, dat eß .tv.
Websigge
Saachjrupp:Internet
Friedrich II. von Preußen
Frederich II., och Frederich de Jruße ode de Ahle Fritz jenannt (* 24. Januar 1712 en Berlin ; † 17. August 1786 en Potsdam), wor aff 1740 Köning en un aff 1772 Köning von Preuße suwie Kurfürsch von Brandebursch.
Durch singe Seesch em letzte Schlesische Kreesch, em Sibbejöhrije Kreesch von 1756 bes 1763, wor Preuße de fünefte europäische Jrußmaach näwe Frankreich, Jrußbritannie, Österreich un Russland.
Frederich jilt als e'ne Repräsentant vom opjeklärte Absolutismus. Su däät'e sich seleve als "Ierschte Deener vom Staat" bezeichne.
Weil sing Ungerdahne off Hunger ligge dääte, hätt'e per Jesetz verfüsch, dat en janz Preuße Äärdäppel aanjeplantz werde moote. Weil et dodurch keen Hungersnut mie jof, es et Volek imm bis hück dofür dankbar.
Frederich II. wor net nur e'ne jruße Feldherr, sondern och e'ne „Schönjeis“. Su däät'e sich m'em Voltaire schriewe, un klassische Musikkonzäärte komponiere.
Sieburch
Siebursch eßß en Stadt em Rhingland. Et eßß de Kreijßstadt vum Rhing-Siesch-Kreijß em Südde vun Noodrhing-Weßßfaale. Mer schwaadt heä et Sieburjer Platt.
Friedrich II. von Preußen
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Historie
Sieburch
Jeografische Laach
Siebursch befingk sich op d'r räschte Sigck vum Rhing (och schäl Sigck jenannt), 26 km vun Kölle un 10 km vun Bonn entfäänt, aan der Ufere vun Agger un Siesch. Siebursch jilt als traditionsbewusste un trotzdämm moderne Stadt. Siebursch hät_e_ne ICE-Bahnhoff (Bahnhof Siegburg/Bonn) aan d'r neuen Iiesebahnstreck Köln–Frankfurt am Main, aan dämm och Regionalzöch un S-Bahne vun d'r ahlen Sieschstreck haale. Siebursch es_en Stadt zom Enkoofe met 'ner besonderen Atmosphär. Dä Stadtkään met singem historische Maatplatz un Jebäude ka_me jot öwerschaue. Bekannt is Siebursch och durch singe mittelalterliche Weihnachtsmaat, beij dämm vür allem mittelalterliche Handwerkskuns zor Schau jestellt witt.
Landschaff
Et Jebiet vun Sieschbursch befingk sich op_e_nem südössliche Ausläufer vun d'r Kölsche Bucht un jrenz em Oste aan die Usslöfer vum Berjische Land, em Südde aan die vum Westerwald und die vum Sibbejebirsch.
Jewässer
Et Stadtjebiet vun Siebursch weed vun d'r Siesch, d'r Agger un dem Wahnbach umflosse. Am Sieschwehr fließt d'r Mühlejrave vun d'r Siesch av, durch de Stadt durch, un op d'r Zang widder in die Siesch zerögg. D'r Wahnbach speißt zoeets die Wahnbachtalsperr, bevor hä wie die Agger in de Siesch mündet.
Äädkund
Siebursch lit in d'r Niederrheinische Bucht, enem Becke im Norde vum Rheinische Schieferjebirsch. Em drette Äädzickalder hät sich d'r Boddem jesetz, wodurch de Bucht endstande es. Im Oberoligozän hieß et Land unger em Auelgau, et Meer hät bes hinger Bonn jereicht. Im Oligozän sinn die Scheechte vun helljraue bes dunkeljääle Ton entstande, die et für allem in d'r Jäjend öm de Aulgass jit, un die im Meddelalder dat Fundament dozu lääschten, dat Siebursch zu ener bekannte Döppesmächerstadt weede kunnt. Nohdem et Meer dann widder fott wor, han sich he och noch Sand jemengt met Brungkollflötze drop avjelagert. Dat kann mer och janz jot in de Rhing-Terasse (und denne vun de angrenzende Flüss wie Siesch un Agger) sinn.
Bürjermeester
Amtierender Bürjermeester is Franz Huhn (CDU), der dat Amt 2004 von Rolf Krieger övvernommen hät.
Sport
D'r Braschosser TV 1913 spillt met singer Mädche- und Herrenmannschaff in der 2. Bundesliga Nord.
Panorama vum Sieschtal
<div style="height: 280px; width: 95%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;" title="braglist - zum scrollen"; > <br style="clear:both;"/>
Websigge
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen
Kofferoêd
Kofferoêd es en Dörp on sick 1972 en Stadtdeel van Düre. Et ligg töüsche Lengeschdörp on Krötzau.
Et jeojrafesch Laaje
Kofferoêd es noah Kötzedörp d'r zwejtkleenste Stadtdeel van Düre. Et ligg töüsche d'r Jemeende Krötzau on d'r angere Stadtdeele Lengeschdörp on Birjel aan d'r Hände vande Ejfel. Tireck nävveaan ligg Bäätzbüür.
Jeschiêt
Ald em Meddelahle wodde en Kofferoêd Blej, Koffe on Zengk avjebout, woahäê't Dörpche och singe Noam hätt (Kofferoêd heescht esu vell wie "Kupfer Rodung" em Huhdütsch). Iêscht zem Engk van de 19. Joêhhonget wood de Berschbou en d'r Rejion enjestellt.
Veringe
Saachjrupp:Segg op Dürener Platt Saachjrupp:Krees Düre Saachjrupp:Düre
Joohr 2010
Kattaßtrofe
Dr Vluchzeuchaavsturz ä Smolensk am 10. Aprel.
Pollitikk
Christian Wulff wood em 30. Juni zm Bundespräsidente jewählt.
Joohr 1699
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Sunnesystem
Unser Sunnesystem
Unser Sunnesystem besteht us eener Sunn un 8 Planete un die heeßen esu:
Pluuto wor joohrelang ene Planeet, äver de Weßßenschafler han sisch am 24. Aujust 2006 dorop jeeinich, dat hä keeijne mieh ees. Statt dessen witt hä jetzt zo de Zwerchplaneete jezällt.
Ansunnste jehüren noch eh paar andere Dinge zo unserem Sunnesystem. Do is noch dä Asteoridejüddel, etliche Moonde üm de Planete dromerüm, jede Menge Komete un janz wick drusse de Ortsche Wulk us dä de Komete kumme.
Andere Sunnesysteme
Lang han de Wissenschaftler jeglööv et jööv nur unser Sunnesystem, äver füür eh paar Joor han se ene Planet usserhalb vun unserem Sunnesystem enddeck. Sick dem han se at etliche andere enddeck äver noch keene, dä su is wie uns jode ahlle Ääd.
Luur och
Saachjrupp:Astronomie
Panker
thumb|Panker Panker och Punker ess denglisch orinijal Punk.
Ene Minsch dä Karwall mäet un met Bier-Fläsche un Büxe wirref, de Polente opmesch de Lüg aan schimmf un bunt met kette un Irokese om Kobb erüm läuf.
Weblink
Saachjrupp:Punk
12. Juuni
Der zwölləfte.
24. Oktoober
Dä fiirunzvantßishßdte Oktoober.
Joohr 1791
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Euro Mönze (Niederlande)
De Nederläng wohre fůn Aanfang 2002 beim Euro-Jëld dobei. De Euro Mönze uß de Nederläng sen beß jäz nur nohm eetze Desain fům Euro op der Maat jekůmme, un de Holländer han_er och e paa Jedëngkmönze eruß jebraat, ävver nur ëijn di_j_en der Euro Zohn ußerhallef fon de Nederläng och föt_t Bezahle douch.
En Holland un Finnland wääde zigg_em Septämbo 2004 këij nöüj 1-Cent-Shtökker un 2-Cent-Shtökker mih jemaat. Zwa kam_mer se noch bruche, ävver en der miihzte Ladejeschäffte krit mer se nit mih eruß, un wat mer ėnnßjesammp zo bezahle hät, weed_op der nöhßte 5-Cent-Bedraach jerůndt. Ëijnzel Priise könne ävver dorjouß noch met kromme Cent-Bedrääsh jemaat sėn, un wä met Plaßtikjëlld odo Baajëldloßß bėzaahle well, dä zahlt alß der akkoraate Bedraach.
Joohr 1756
Kattaßtrofe
Ö Erdbeben maat Breenich kapott.
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Euro Mönze (Niederlande)
Se jewööhnlijje Euro-Mönze uß der Nederläng (af 2002)
De Euro_Mönze uß de Nederläng han zwëij ongerscheedlijje Jeshtaltonge, ëijn för de Zënt_Wääte un en annder för de Euro_Wääte. Se sin ävver zemmlėsh äänlėsh, indämm datt se all et Künnejėn Beatrix fůn Nederland|Beatrix, de Künnejėn fůn de Nederläng, em Proffihl, met de Oure noh lėngkß zëije. Och dä Tittel „ Beatrix Koningin der Nederlanden “ eß ėmmer dobëij. Dat Dėsain fon de Euro_Mönze ėß et sällve, wat mer op dä läzde afjeschaffte Jullde drop jehat hät, ävver dat fon de Euro_Cent_Shtökke woohd för der Euro neu jemaat. Och met drop sen immer de EU ier 12 Shtääne, un dat Johr wann_se jeprääsch wode sin. Dä Bruno Ninaber van Eyben hät se beedß ëntworrefe, der Jůllde un der Euro.
Nomal Euroß
Uß dem Neederland jidd_et bloß ëij offizzjäll Jedëngkmönz met 2 € Wäät, dim_mer en de Wëlt för_et Bezahle bruche kann.
Sammlermönze ußerhallf fom nomaale Euro
Nur en de Nederläng bezahle kam_mer met dänner ier 5-Euro un 10-Euro Shtökker, di em Räßß fon Euroland offizjäll nix wäät sin. Ävver di Denger bruch suwisu këij Minsch för jët angersch alß wi se en de Mönzesammlonge ze donn.
De Bank fon de Nederläng hät di Mönze zum Dëil och en Sėllver oddo Jold erußjejovve, un di Shtökke woohre dann och düürter wi dä Priiß dä drop shtėijt.
Websigge
Saachjrupp:Jeld Saachjrupp:EU Saachjrupp:Holland
Joohr 1506
Sönnß
Münche weed d Hauptstadt va Bayere.
Saachjrupp:Joohr
Joohr 1622
Wat_paßßeed_ėß
D Holländer wäde am 26. Dezember van d Pfaffemöötz vordrävve.
Burch Alsdörp
miniatur|left|D Burch Alsdörp D Burch Alsdörp es ön Wasserburch us öt 14. Jahrhondöt, di en d Medde va Alsdörp stäng.
Watt van d Burch blevve es
Va di au Burch es net völl övverich blävve. Dr Süd- und r Westvleuel suwi dä Deel met öt Jevängnis had di Zitt övverstange. Su weed klooch, dat öt sich öm ön dunkelruuhe Burch jehandeld had. En d Nöhde van dr Ussjang em Süde stönd noch Deeler van di au Kerch, di em Joohr 1894 aavjeresse woode woch. Usserdäm kann mo sich noch d Jruft, wo di Burchhääre bejraave woode, em Park aakikke. A di Stell wood öm 1925 ön Kapell jebouwd. 1935 had d Stadt Alsdörp d Burch jekoovd.
Jätt va vreuer
En ald Böch us öt Joohr 1150 vängd mo önö Gottfried va Lovenburg, dä zösamme met sing Kenger bes 1405 dr Häähr va Alsdörp woch. Dono övvernommbes 1478 vöör 2 Jahrhondöde d Famelisch von Harff. Jeneratiune „von Blankart“ koome dono un bleete bes zm 20. Jahrhondöt.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Burch
Mexiko
D  Mexiko , op Änglisch weed van d Mexico jesproche, send ene Staat ä Nordamerika.
Wohre Jesus Kerch
right|thumb|350px|Wohre Jesus Kerch, China. D Wohre Jesus Kerch es ön onaavhängije Kerch, di ä Peking, d Hauptstadt va China, em Joohr 1917 jejründt wood. Hüü jitt öt onjeväär 2,5 Milliun Metjledder ä 53 Länder un op 6 Äärddeeler. D Kerch jehüüd zo d ävangjelische Jrupp van d Chreste, di em vreuje zwanzichste Jahrhondöt ä Amerika entstange es. Vam Joohr 1985 a jitt öt di Kerch ä Dütschland. Sö had öt Ziil, öt Evangjelium vöör d zweide Akonft va Jesus all Natiune metzödeele. D zehn Jrondsätz van d Kerch send:
Saachjrupp:Effangjeelesh
Burch Schwartzenburch
miniatur|left|D au Pooz van d Burch Schwartzenburch Burch Schwartzenburch woch ön Wasserburch, di en d Nöhde va Stolbersch stäng. Hüü z Daachs jehüüd sö zo öt Stadtdeel Dorp.
Jätt va vreuer
Jebouwd wood d Burch Schwartzenburch öm öt Joohr 1400 va Reinhard Soldener va Schwartenbergh. Hä woch önö Liihnsmann van öt Kluster va Mönster, di benobberd es un zo Mönster jehüüd. Nodäm Margareta va Schwartzenburch dr Franz Voss hiirode, koom öt zo önö Wääßel van dr Nahm. Adrian von der Bylandt zu Holtheide woch dr leitzde Eejedömmer van d Burch. Dr Jrond woch dorä z söcke, dat d Franzuse d Burch belajerde un em Joohr 1688 kapott made. Völl Lüüh, doronger dr Eejedömmer, vorloore dobeij öt Lääve. Völl Deeler va di kapotte Burch woode van d Dorper als Steebroch jenotzd un Keije vöör dr Bouw van d Hüüser doruss jehold. Iisch em 18. Jahrhondöt krääd d Keijehoov önö neue Eejedömmer, als ön Famelisch Lieven alles opkoovde. Hüü jehüd alles d Famelije Gatz, von Agris un von Hoegen.
Övver d Bouwwiiß
D Burch wood us Brochstee jebouwd un besoß nävver önö Wasserjraav viir Türm. Hüü es van d Schwartzenburch mä noch d Pooz erhalde blevve.
21. Juuli
Der ëĳnunzvanzishßte Juuli.
Guillermo Lasso
Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza (* 17. Novemmber 1955 ä Guayaquil, önö Bezirk va Ecuador). Hä es em Joohr 2021 Präsident va Ecuador.
Burch Schwartzenburch
Jätt z lääse
Saachjrupp:Burch
Guillermo Lasso
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Pollitiker
12. Oktoober
Websigge
1012
Omelett
Zooberijtong
D' Ëijr wääd janz ufjeschlage, Melsch of Sahne sen geene Müss. D' Meschung schlje un dann en ener fätgen Pann en jääve. Noh dä d' Mass nit mieh flöß es wääd dat Omelett iinjefalt.
Joohr 1905
Weßßeschaff
D spezielle Relativitätstheorie weed örussjejovve.
Weetschaff
Öt Kraftwärk Heimbach weed jebouwd.
The Carpenters
The Carpenters woch en Bänd us Amerika.
Plaate
Saachjrupp:Bänd
Norde
miniatur|right|Norde Der Norde ess_en Hemmelsreshtung. Litt beejuns emmer bover op der Landkaat.
Der Norde eß orren jääjend. Wem_mier sare mer faare en der Norde en feerije, dann eß dat Scandinaavije, ov Nordtfriesland, Oßßfriißland un sing Inselle, de Moore em Emsland, Kämping en de Lüneburjer Heed, Hambursh, do Teutoburjer Walld, et Mönnsterland. Wemmer noh Holland faare, sage mer nit dat dat der Norde wöör. Komisch, ne, sellvs wännt noh Täschälling odder noh Delfzijl jeiht, un dat lit_tiregg nevven unsem Norde, zem_beishpill Emde un Borkum.
,Em Norde' säät mer jans öff, un wäm_mer dobeej_sacht, fun wooh uß mer loore deejt, dann eß dadd_en rischtung. Allso der Baahnhoff liddem Norde fum Dom, en Kölle. Odder Ihsland liddem Norde fun Irrland. Stimp nit jenau, esävver jenau jenoohch. Mir lijje em Norde fum Äquator. Och joot. Ales op de Ääd litt em Norde fum Süüdpoohl, nur nit dä Süüdpoohl sellver, dän_fun_do kann_ze sönß nööhnds_wo hinjon.
Isch ben dat am Norde' säät mer och wemmer en Kaat rischtisch hinnlääht, enne Kommpass_am uußreschte eß, odder met de Uhr un de Sunn am_jangeß, öm de Rischtung fum Norde enn_et Jelände ze brenge, odder suh me_dä Kaat zosamme ze brenge, dat emr jez weejß wo Norde eß.
Saachjrupp:Äädtkondt
Isle of Man
D' Isle of Man (op Kölsch: D' Manxsche Insel) es ene Insel em britschen Krunbesitz zweschen Nohdirland un England.
Joohr 1933
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Isle of Man
Geschichte
Hellop ener Legende hav Fritz, Son vun Cumell (Fionn Mac Cumhaill/Finn McCool) enem schottschen Gegner ene Stöck Land op däm Kopp schmieße wollt. Doch Endoch hä trof nit un dat Stöck Land landete em Irschen Meer.
Dat es ävver nit esu. D' baase Enwonner lebten 6000 Johre vör Krestes. 800 Johre noh Krestes richteten d' Wikinger nen Außenpsten op d´r Insel en. Deshalb es d' Sprooch Manx ene Mischung us däm Skandinavschen un Keltschen Sproochruum.
Transport
Straßebahne:
Ieserbahne:
Isle of Man Railway, Groudle Glen Railway
Fluchfoohd:
Et jitt ene Fluchfoohd op de Manxsche Insel, d'r 1928 eröffnet wod. Unge süht mer d' Landebahne. Scheffe:
Et jitt Scheffe noh Belfast, Dublin, Heysham un Liverpool.
Soheswürdigkeete
Streckenführung des Snaefell Mountain Course
8. Dezemmber
Der aachte.
Ida Corr
miniatur|links|Ida Corr Ida Corr eß enne Sengerin vun Kopenhagen, Dänemarrek, jeboore en Aarhus am 12. Määz 1977. Se eß e bėkannte däänisch Popsengerin, de op änglesch un däänisch singe tut. Ida hatt vier Studioalbe erusjebraht. Se tritt oft bei vile Konzerte en Dänemarrek op. Se wor och schoh oft dat Rhingland un dat Ruhrjebiet besuche, Shtädte wie Kowelenz, Kölle, Esse, Moers oder Dortmund, um en Diskos up zu tredde. Ire bėkannßte Leeder sinn „Let Me Think About It“ un „Ride My Tempo“.
Websigge
Corr Ida Corr Ida
Joohr 1996
Weßßeschaff
Copernicium weed am 9. Februar jemaad.
Kulltuur
Lordi wood jejründ.
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
People for the Ethical Treatment of Animals
People for the Ethical Treatment of Animals es ön Orjanisatiun, di sisch vöör d Rääte va Deere äsätzd. Sö wood em Joohr 1980 va Ingrid Newkirk jejründ un hod Ängß 2009 öm d 2 Milliun Metjledder. Öt Ziihl va PETA es öt, sisch jäje dr Äsatz va Veller un Vleesch äzösätze. Usserdäm solle Deere net vöör d Vreud jebrudd övv us Spass ömjebraad wäde. Ongerstötzd weed PETA va Schauspeller wi Pemela Anderson un Joaquin Phoenix.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Orjanisatiune
Nopper
Dä Nopper (dat eß Trooßdoorver Platt) odder dä Noohber (dat eß Kölsch) essenne Minsch, dä nävven draan vunnt. Do jäjß bäj Dior uß dä Pooz erruß, un dann es dä Nohper jäjenövver ovver rääß odder linkßeröm hinger dä näxte Pooz ze finge. Wo mööshlijoch drövver odder drunger. Je nohdämm wi me sesh met dänne vorshtäjt, jeedet ejm jood oddor schlääsh. Unger Nobere jiddet de dekkßte Frünndshaffte un de allorshlemmßte Kniiß — un jede Mänge Zweschetön.
Dä Bejreff weed ävver och övverdrare jebuch, för anndere Saache als wi Minsche. En dämm Senn jiddet da Nober-Shtaate, Nopper-Städt, Nohber-Länndere, un natüülisch dä beröömpde Nohbers-Jade, wo de Kiersche besöndoß joot schmeckke sulle. Uß näxter Nopper em Wälltroum eß dä Moohnd, un e Shtökshe wigger han mer och noch Planeete, di uß Noppere sin. Ävver nit nuur dat, och uns Sunnesystem hät Nohbere, un unß Milleschschtroohß hät anndere Jallaxiije aß Nobere, un villejsh hammer sujaa onnore Noper-Unnivärsum. Wäjß meret?
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Steern
Ene Steern is ene jrusse Feuerball dä em Weltall ze finge is. Et jitt över 70 Trilliarden Steerne odder noch mieh. Dat schätze de Weßßeschaftler zemindest, weil jezällt hätt se noch keeiner.
Nooperschaff
Dä Steern der uns am nöchste is, is us Sunn. Die is circa 150 Millione km vun dä Ääd entfeernt. Et Leech bruch etwa aach Minutte bis et bei uns ankütt. Dä nächste Steern is dann 4 1/2 Leechjoor entfeernt. Dat heeß et Leech vun dem Steern bruch etwa 4 1/2 Joor bis et bei uns ankütt.
Jröösseverjleich
Uns Sunn hätt ene Durchmesser vun 1,3925 Millione km dat is dä 109fache Ääddurchmesser. Uns Sunn is ene Mittelmässije Steern wat sing Jröösse aanbelank. Et jitt also noch jrüüsere Steerne. Do is zom Beispeel dä Steern Beteijeuze em Steernbild Orion dä is 276,6 mol jrüsser als uns Sunn un dat es noch nitt dä jrüüzte.
Wie funkrioneert su ene Steern eijentlich ??
Die Steerne bestonn haupsächlich us Wasserstoff un dä hätt die Eijenschaff, dat hä unger jrussem Druck en Verbindung mit sich seleves injeit. Dä Vojang nennt de Weßßenschaff Kernfusion. Dobei ensteht zom eene Helium un zom andere jede Menge Enerjie. Die Enerjie witt dann in Form vun Leech un Wärme in et Weltall jebloohse.
Mileschstrooß
De Mileschstrooß is die Jalaxi in dä mier wunne. Me kann se in dunkele Näächte als Band am Himmel erkenne. Mier befinge uns mit unser Ääd in eenem vun dä Spiraalärme vun dä Mileschstrooß. Die is nämlich en Spiraaljalaxi. In de Midde vun de Mileschstrooß knubbelle sich jede Menge Steerne oppenannder, su dat dat vun ussen beööch ussitt wie ene löchtende Ball.
andere Jalaxie
Usser unser Mileschstrooß jit et noch över 100 Milliarde andere Jalaxie. Et jeven Spiraaljalaxie, Balekejalaxie, Elyptische Jalaxie un unrejelmäässije Jalaxie.
besundere Steerne
Die hee jenannte Steerne sin alles Endpodukkte vun enem normale Steern. Dat heeß, wenn dä Wasserstoff verbruch is dann fänk dä Stern an ze sterve.
Wiiße Zwerch
Die Wiiße Zwerch sin usjebrannte Steerne die noch jlöhe. De Kernfusion hätt opjehört ze brenne un der Steern köhllt dann langsam av. Wenn hä janz kalt es, witt hä Schwaze Zwerch jenannt.
Neutronesteerne
Ene Steern der 1,4 bis 3 mol suveel weech wie unser Sunn der endet in ener jrussen Explosion, en sujenannte Suppernova un witt dann Neutronesteern jenannt. Ene Neutronesteern is ziemlich kleen. Typischerwies han se ne Dorchmesser vun circa 20 [km. Dobei wejen die Neutronesteern äver zemlich veel. Ene Stecknadelkopp vun dä Materie weech esu veel wie ene Würfel met Wasser dä 100 Meter Kanteläng hätt.
Schwaz Loch
Saachjrupp:Astronomie
Natörliche Zahle
Natörliche Zahle sin Zahle wie 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10... osw., die beim Zälle jebruch wääde. Et kütt op de Definition aan, ov och de Null dozohüürt. Der Pöngel van de natörliche Zahle beld zesamme met der Addition on der Multiplikation en mathematische Struktur, die mer kummetative Halvreng nöömp.
Benöömongskonventione
Der Pöngel van de natörliche Zahle weed met däm Formelzeeche \mathbb N avjekööt. Em Unicode hüürt de Nommer U+2115 zom Zeeche.
The Doors
The Doors woch en Bänd us Amerika.
Plaate
Saachjrupp:Bänd
Joohr 2011
Pollitikk
Dr Südsudan wood am 9. Juli onaavhängisch.
Sönnß
Ä Oslo kütt öt am 22. Juli zo d Anschläch ä Norwege (2011).
Dr Südsudan stämmd am 9. Jannowaa övver sing Onavhängichkeet aav.
Dr ischde Slut Walk vängd am 3. Aprel statt.
Saachjrupp:Joohr
ABBA
ABBA woch en Bänd us Schwehde.
Plaate
Saachjrupp:Bänd
Friedrich Gaulstich
Friedrich Gaulstich (* net överlävverd; † 14. Oktober 1943 em Konzentratiunslajer Sobibór). Hä werkde am Aavang en d Zentrale van d Aktiun T4. Dono bekleede hä dr Rang van önö SS Scharvührer. Ö paar Wäche vöör dr Opstand va Sobibór wood hä no Sobibór vorsatze. Beij dä Opstand wood hä va Schlomo Lajtman en d Dechlerwerkstatt met ö Beijel erschlare. Mi es net övver öt Lääve va Gaulstich bekannd. Öt es sujar möjelich, dat hä Paul Stich hosch.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Vornichtungslajer Sobibór Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Holocaus
Jänt (Shtadt)
Jänt (Neederländesch: Gent) is die Hauptschdadt vun Oßßflaandere.
Mit sainre 263.703 Lait, die do lewe is Jänt die zweidegreeschd Schdadt vun Beljie.
Saachjrupp:Stadt en Beljie Saachjrupp:Belljie Saachjrupp:Flanndere (Regijon)
Joohr 2000
Täshnigk
dol2day jeeht online.
Sönnß
Eurolang weed jejründ. Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark weed am 11. Oktober eröffnet.
Johannes XXIII. wood am 3. September sellich jesproche.
Websigge
Saachjrupp:Joohr
Tiwaz (Run)
Tiwaz (ᛏ, och Tyr-Run) es de sivvezennte Run em Runealphabet vamm äldere Futhark, wat 24 Zeeche änthaale deet. Dä Run hör Luudwäêt es t.
Noam
Dä Leedcher-Edda (och äldere Edda jenanngk) noah sall et enritze van Tiwaz-Rune op'n Waap Enfloss op't Schlaatejlöck hann (hee Sieschrun jennangk) :
Sigrúnar þú scalt kunna, ef þú vilt sigr hafa,
Süüdpool
Dä Süüdpool eßß dä südlijje Deijl vunn dä Ääd unn dä Ääddeijl dä da lijjt.
Westfield CENTRO
miniatur|left|CentrO Wä jäähr äkoofe jeet, dä darv öt nät messe, öns no Oberhausen z vaare un do dörch öt Westfield CENTRO z flaneere. Op zwei Etache ka mo do op onjeväär 70,000 Quadratmetr koofe watt d Vrau un dr Mann sisch vörstellt. Mi als 200 Jeschäfte beene alles a watt en d Teische Plaatsch hat.
Süüdpool
Dä Pool vunn dä Äädaxx
Dä Süüdpool eßß sozesaare wo de Äädaxx em Süüde ußß dä Ääd erußßluuret. Woröm se sisch drejjt. Dä Punkt wood ed eäßßte Mool vunn Roald Amundsen unn Robert Falcon Scott erreijscht.
Tiwaz (Run)
Noam
oc rísta á hialti hiors,
Westfield CENTRO
Parke ka mo en önö Hoof Parkhüüser un dat och noch ömösonz. Mö a ee moss moch dänke. Jeld koost öt he och und at net z winisch.
Süüdpool
Dä Pool vumm Kompaßß
Dä Kompaß zeijjt op en Punkt im Meer, dä sisch von Daach ze Daach beweere doot.
Tiwaz (Run)
Noam
sumar á véttrimom, sumar á valbǫstom,
Westfield CENTRO
Wä öm d Meddachszitt Hongr kitt, da kann en d Promenad eiße un drenke. Och ö Kino es do.
Tiwaz (Run)
Noam
oc nefna tysvar Tý.
Süüdpool
Dä Pool als Ääddeijl
Dä Süüdpool eßß 13,2 Milljuhne Kwadraatkillomeeter jrooß unn hätt 1000 (Winter) beßß 4000 (Summer) Eijnwuhner, di op dänn 80 Forschungsstazjuhne lävve. Nuur 2% sinn ohne Ies, dä Rääßß eßß vun en decke Iißscheesch bedeckt, di hätt beßß ze 4500 m.
Westfield CENTRO
Websije
Saachjrupp:Handel
Süüdpool
Dä Pool als Ääddeijl
En singer Medde eß dat Land fum Pool unger_em Meereß_Shpeejel, ävver dat Iiß eß do esu deck, dadd_et beß unge dorresh reëĳsh, ed_eß allsu nimmoohlß Waße zwesche däm Iies un dä Ääed. Dadd_eß jefeeolish. Wänn nnammlish de Meereß_shpejel wiggo shtëĳsh, wi_jerret em Momang dëĳdt, dann weed_et jo och wärremer op de Ääd, wi_jedd_et em Momang dëĳdt, un dat künnt zosamme in dä Zigk zwesche de Joohre 2080 un 2250 dozo füüere, dat dat Meer_Waßo unger dat Iieß fum Süütpool kütt. Wänn dad_esu eß, dann weed dä jannze Iieß_Pannze, washëĳnlėjj_en jannz koote Zigk et schwemme aanfange. Dä jitsch dann sozesaare uß singem Loch noh bovve un dat jannze Wasso jöck drunge un hivvd_en en de Hüh — fill mieh, wi wenn_e ëĳnfarr_ald am schwömme wööh, un dann weed_e widder_eraf_falle, un norrenß en de Hüh jonn, un esu wiggo, beßß_e endlijj_en Rouh kütt. Dobëĳ künnte Welle ëntschtonn, di öm der jannze Jlobuß loufe, sesch henger_em Äqwaator widder zesammedrängelle. Wänn dih zwesche Ängland un Frankrish_op unß aankumme, dann eß ävver Belljie, Holland un Döütschland_en Nuut, do künnt en Wäll öm_de 100 m huh de Elbe erop loufe. Di endt dann eetß aan de Allepe, un määd_alles platt, wat dozweschen_eß.
Saachjrupp:Äddeil
Tiwaz (Run)
Noam
Sieschrun schniggk, wennste dä Siesch wells hann;
Jraav se op dämm Schwäêt si Jriff;
Eeneje op d'r Sigge, angere op't Stechblatt
On nänn zwejmoal dä Tyr.
Literatur
Saachjrupp:Run Saachjrupp:Segg op Dürener Platt
Jim Morrison
James Douglas Morrison woch önö Sänger us d USA.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Sänger
11. Oktoober
Dä älləfte Oktoober.
Wat passeed eß
Dr Cuyahoga-Valley-Nationalpark weed em Joohr 2000 eröffnet.
Em Joohr 1968 jeht in Kölle de irste U-Bahn op Faahrt.
Websigge
1011
29. Sepptämmber
Websigge
0929
Joohr 1855
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Geyser
Ene Geyser ov och Geysir es ene Fontaan, d' us däm Wasser kütt. Mehschtens es se wärm, endoch et jitt och vriete Quelle (lässe: ￼￼Vrietwassergeyser).
Et jitt nor noch wäänije Geysere.
Wärme Geyser
D' mehschte Geysere sen en Amerika (Yellowstone-Nationalpaark, Umnak Island-Alaska), Russland (Долина гейзеров-Dolina Gejserow), Neuseeland, Chile (El Tatio) un Haukadalur en Island.
D'r Bejenn vun d' Geysere
Robert Willhelm Bunsen wor d'r eezte, d'r d' Geysere beschräävte. D' Wasser wääd en Vulkanregione deef in d' Ääd ähetzt un wärmer als 100° C. . Dat Wasser vädampft nit. Dodurch es doot ene Drock un dat Wasser ,,explodiet‘‘.
Dat Eng vun dä Geysere
Et jitt velle Mühjllichkette, wie ene Geyser enge kann:
Anna-Maria Ravnopolska-Dean
Wäppsigge
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Musiker
Geyser
Wie funktioniert ene Vrietwassergeyser?
Mehschtens han Minsche ene Bohrluch jegruve. Donn fleßt Jrundasser met vell Co2 in dat Bohrluch. Dat Luch fellt sech un d' Co2 -Blaas wääd tuschoor jröößer, wodurch d'r Drock entstott. Donn fliecht dat Co2 noh ovve, un dat Wasser kütt met. D'r Wasserjehalt es nor 4%.
Nomensjävvung
Dat Wood ,,Geyser‘‘ ov ,,Geysir‘‘ kütt vun däm Isländsche: ,,geysa. Dat heeß ,,spretze‘‘.
Belder un Websigge
https://de.wiktionary.org/wiki/Geysir (op Dütsch)
https://de.wikipedia.org/wiki/Geysir (op Dütsch)
https://www.youtube.com/watch?v=2DPUdi2chNQ (op Dütsch)
http://www.vulkane.net/lernwelten/schueler/ruhe3.html (op Dütsch)
Kreis Mettmann
Dä Krëijs Mettmann is ene Krëijs em Ooste un Sööde vun Düsseldorf. Hä is beij dä Gebietsrefoom 1974 us denne Shtädte: Rotinge, Velbert, Mettmann, Hillijehuus, Ärkroth, Haan, Hilde, Langefääl un Monnem erusjekumme.
Saachjrupp:Kreis em Rhingland Saachjrupp:Kreis en Nordrhein-Westfalen
Joohr 1338 v. Chr.
Wat_paßßeed_ėß
Saachjrupp:Joohr
Krees Düre
Dä Krees öm de Stadt Düre erömm ligg em wesslische Rhingland, aam Noordrand van d'r Eijfel, em Rejierungßbezörrək Kölle, jehüürt zom Lanndtshaffßfobanndt vam Rhinglandt.
Em Dezember 2021 hätt dä Kreesdaach van Düre met jruße Miehheed beschlauße, sesch en Rurkrees Düre-Jöllesch ömzebenänne.
Städte on Jemeende em Krees Düre
Saachjrupp:Kreis em Rhingland Saachjrupp:Kreis en Nordrhein-Westfalen Saachjrupp:Krees Düre Saachjrupp:Düre Saachjrupp:Segg op Dürener Platt
Nieuwvliet
Nieuwvliet (op't zeelängsch Mongkaat och Sinte Pier jenanngk) es en Dörp en de neddelängsche Jemeende Sluis, Provenz Zeeland. Et Dörp bestonnd uss zwej Deeler, Nieuwvliet-Dörp, wat 2 km em Enland jelääje es, on Nieuwvliet-Bad, wat wedderöm tireck aan d'r Zee liggk. Et befengk sech en de Rejion Zeelängsch-Floandere on zällt onjefäê 450 Enwonne. Öm Nieuwvliet eröm ligge nauch'n paar angere Oêtschaffte, wie Cadzand, Oostbursch of Breskens.
Häêkonnef vam Dörpsnoam
Op dütsch (of bess jesaaht op ripoaresch platt) bedögg de Noam Nieuwvliet esu vell wie "Nöü enjepoldert Langk bej enem Zeeärm". De angere Noam Sinte-Pier betrekk sech henschään op de hellige Pitter, däê en Ahl-Nieuwvliet de Patroon van de Kerch woê.
Jeschisch
Et Dörp Nieuwvliet liggk onjefäê 2,2 km weggere wässlesch vamm ahle Sinte-Pier, wat 1530 benne een jruße Stormfloot övvespöölt on 1533 wedde opjebout wood. Väêmoodlesch wood 't Dörp dann em Aachzeschjäärije Kreesch ängkjültesch zäêstört. Et nöüe Nieuwvliet wood 1602 opjebout on eenjedeejsch.
En d'r fröhe Nöuzigg woê et Dörp een suj. Heerlijkheid (dat, wat me em Rhingland als Häêschaff kenne deet), die van de Häêrre uss'm Huus Adornis rejeet wood. 1604 koam de nieuwsvlietsche Häêschaff en staatlesch Häng.
Avjesinn van een Wengkmöll joav on jitt't en Nieuwvliet net vell Industrie, sudat dä Oêt hügg höödsäächlesch vam Tourismus leev.
Natuur on Langkschaff
Tireck bej Nieuwvliet-Bad befengk sech dat Natuurjebiet vam Verdronkene Schwatze Polder.
Saachjrupp:Segg op Dürener Platt Saachjrupp:Jemeende Sluis Saachjrupp:Dörp en Holland Saachjrupp:Oêt en Zeeland
Rott
Em Oste läufd dr Lensbach, dä em Norde va Rott en dr Vichtbach münd.
Jätt va vreuer
Em Joohr 1815 koom Rott zo Preuße. Ee Joohr spiidr schlosse sich Rott un Rütsche zo ön Börjermeesterei zösamme. 1934 vörändernde sisch dat noch ens als Rütsche, Rott un dr Zwivöll met Mullartshött öt Amt Rütsche belde. Am 1. Juli 1969 schlosse sö sisch zo ön Jemeende zösamme.
Jätt z lääse un z kikke
Saachjrupp:Ochtsdeel va Roetgen Saachjrupp:Dorp em Rhingland
14. Dezemmber
Dä feezeente Dezemmber.
Roetgen
Jätt va vreuer
Rütsche litt an d Kreuzung va au Römerstroße. Öt Vorhötte va Iiser es at us di Zitt belaad. Övv och at Lüüh do wonnde, es net jesechert. En d neuer Zitt zeechd ön Urkund us öt Joohr 1430, dat ä Rütsche Iiser vorhött wood. Ön Liiß en ald Böch us Monschau us öt Joohr 1551 wiißd op Siedler ä Rütsche. Tösche 1636 un 1660 entstäng em Ocht d ischde Kerch. Em Joohr 1909 wood en d Nöhde va Rütsche d Dreilägerbachtalsperre jebouwd. Nodäm Rütsche tösche 1815 un 1971 zo Monschau jehood, koom öt am 1. Juli 1972 zo Oche.
D Jemeende Rütsche
Zo d Jemeende Rütsche jehüüre nävver Rütsche och Rott un Mullartshött.
D Rütsche-Therm
Onger Vrönde vam FKK suwie van d Sauna es d Rütsche Therm bekannd, ön Saunalandschaff, wie sö em Belderboch stehd.
Mulartshütte
Mulartshütte, op Ripuaresch weed va Mullartshött jesproche, es önö Ocht en d Eefel. Hä jehüüd zo Rütsche un es nävver Rott öt zweide Ortsdeel va Rütsche. Öm d 300 Mensche lääve en dä am Vichtbach liijende Ocht. De Nobberochte va Mullartshött send Rott, Venwääje, dr Zwivöll suwi Lammersdörp.
Zoch van d Erinnerunge
miniatur|Zoch van d Erinnerunge am [[Altstadtbahnhof (Stolberg)|Altstadtbahnhoff va Stolberch]] Dr  Zoch van d Erinnerunge, op Huchdütsch weed vam Zug der Erinnerung jesproche, es ön Ussstellung op Räähr, di seijd öt Joohr 2007 dörch Dütschland un Poole ongerwäß es un dobeij a di Hondötdusende Kenger erinnere soll, di en d Zitt van dr Nationalsozialismus met d Baahn ä Konzentraiunslajere braad wode send un dono hän Lääve vorloore. Dozo jehüüre zm Beispell d Zochtransporte va Holland en öt Vornichtungslajer Sobibór.
Jätt va vreuer
Öt woch jeplant, dat dr Zoch em Joohr 2008 a 63 Bahnhöff Statiun maade un dann am 8. Mai 2008 ä Oświęcim, dat onger dr Naam Auschwitz bekannd es, si Äng vängd. Bes dohen hodde sich ävver 240.000 Lüüh d Usstellung aajekekke. Dorophen wood entscheede, dat dr Zoch van d Erinnerung och en di Foljejoohre wiir an d schlemm Zitt erinnere solld. Bes 2010 besoote övver 390.000 Persune dr Zoch.
Joohr 1965
Kulltuur
Ä Köllö weed öt Ubiermonument usjejraave.
12. Määz
Der zwölləfte Määz.
Minnsche
Saachjrupp:Daach em Joohr
Charlotte (Noord Carolina)
Charlotte es de jrüüste Stadt van de US-amerekaansche Bongkestaat Noord Carolina on de sivvezeenjrüüste Stadt van d'r vêeeneschte Staate. De Statt befengk sesch aan d'r Jränz töüsche Süd on Noord Carolina, zentraal em County van Mecklenburg. Charlotte es och de Houpstadt van demm County. Charlotte hätt em Joêh 2019 onjefäêh 900.000 Enwonne jehott, wômet et jrüßere wie Atlanta, Detroit of Miami es. De Metropool-Rejion Charlotte-Jastonia-Concord zällt esujaa ca. 2.500.000 Minsche, Och als "Queen City" ("De Könnejen iêh Stadt") begangk, es Charlotte dä Setz d'r jrüüste US-Bank, d'r Bank of America, on es esumet dä zweijtwischtichste Bank- on Finanzplaats en de USA.
Zoch van d Erinnerunge
Jätt va vreuer
miniatur|left|Usstellung em Zoch Jetrocke weed dä Zoch van ön Dampflock, hänger dör 2 Warels hange suwi ön ongerscheedliche Zaahl va zosätzliche Bejleitwarels. Beij d ischde Vahrte wood dorop jeacht, dat dä Zoch van d Erinnerunge mä do Statiun maade, wo Deportatiune dörch d Gestapo un d Reichsbahn stattvonge. Dobeij volchde dr Zoch kenne Wäch, däm d Deportiunszöch vröjer jevaahre wore. Als Äng van d Tuur hod mo dr 8. Mai usjesood. Dr 8. Mai jild als dä Daach, a däm öt NS-Rejiim un domet dr Zweide Weltkresch z Äng jäng.
Watt em Zoch z see es
Wä dörch d Ussstellung em Zoch jeehd, dä kann sich akikke, wi di Deportatiun aavleef, aajevange vam Deportatiunsbescheed, övver öt Vorlosse van d Wonnig un dr Wäch zo d waadende Zöch. Mo erveehrd ävver och, dat jädde, dä en dr Zoch zm Konzentrationslajer jevahre weed, dovör 2 Pfennije pro Kilometer bezahle mood, bezahle mood, öm dono ömjebraad z wäde. Alles weed an Beispeller va Kenger jezeechd. Ävver och d Lüüh, di vorantwortlich woore, wääde vörjestalld. Ald Beleje könne bekekke wäde.
Stritt met d Dütsche Baahn
Dä Vorein, dä vöör dä Zoch van d Erinnerunge d Vorantwortung övvernomm, erwaade van d Dütsche Baahn, da sö nüüß vöör d Notzung van d Jelise zaahle moote. Di soch dat ävver angisch un stald Rechnunge us. Dodörch koom öt zo Kniiß, wobeij dä Vorein saad, dat d Baahn jo damols Hömmele Jeld van d Deportatiunsopfere krääje hod. D Baahn meent dojäje, dat jedder, dä di Jleise brudd, dovör zahle moss un dat dat sonß jäje d Jlichheet vorstüssd. Em Joohr 2008 sproch sich ävver dä Vörstand van d Baahn dovör us, 100.000 Euro an ön Jüddeorjanisatiun z övverwiise. Usserdäm koome ö Joohr drop noch 175.000 Euro vöör dr Vorein sälvs.
Weblinks
Saachjrupp:Holocaus
Mulartshütte
Jätt va vreuer
Va 1934 a jehüüd Mulartshött zo dr Zwivöll, veel ävver 1969 a Rütsche.
Joohr 1965
Minsche
Saachjrupp:Joohr
Mulartshütte
Watt sisch z kikke luhnt
Watt Mulartshött usszeechnet, send sing Hüüser us Brochstee, wobeij döt „Ald Jäjerhuuß“ zo di Jebäude jehüüre, di en öt Oohr valle.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Ochtsdeel va Roetgen Saachjrupp:Dorp em Rhingland
Platt (Sprooch)
Platt säät mer en de Houpsaach em dütsche, em Norde un en der Medde, em nederländėsche, em fläämesche, em limborjėsche, en dä friisėsche, un en fowandte Shprooche'röüm för de ëijnhëijmesche, lokaale Shprooche, Diajläkte, ov Streektaalen. Dat iss en zimmlijje Fillfalt fon Jermaanėsche Shprooche, di fom aahle Oßßpreußesche beß noh'm Seeländėsche bahl fufzeenhondert Killomeeter fun Oßß noh Wëßß un fon henger de dänesche Jrenß beß nohm Tüürėngerwald un aan de Muusel un de Saa öm de fönnefhonndert Killomeeter fun Nocht noh Sööd ömfaß.
En der Nederläng un em nit-franzüüseschproochijje Belljie saare se plat för alle Dijaläk, odder Streektaale, die nit et standaatmääßejje Nederlängsch sin, ejaal wat, also de Nederfänkėsche Shprooche, de Nedersakßėshe Shprooche, de Wëßß Friisesche Shprooche. Doh donn de Minsche „plat praate“ odder „plat praote“ — dat es et sëllve, wie wäm mier Platt kalle odder Platt schwaade, odder och wann se em Norde in Dütschland „Platt snake“ don. En Holland, em Limborjesche un och en Flandere hëijße de ëijnzel Shprooche öff noh ierem Oot oder enne Jääjend, esu wi et Frysk, et Groningsch, et Klefs, et Limburgs odder Limburgs Plat, et Jömelejer Plat.
Em Norde un em Deijl fon de Medde fon Düütschland kalle de Lück Plattdüütsch, un sare öf koot „Platt“ dö för. Dat zerfällt ävver jeneou jenomme in locker fier Dousend ëijnzel Dijakëkte, die en Jroppe un Ongerjroppe med dä Jäjend, woh se jekallt wääde, enne ëijene Naame han, esu wi j et Sauerländer Platt, et Oßßfriiseplatt, odder et Husummer Platt.
Dat eß ußerhallef fom Plattdüütsche Shproocheroum nit andersch, et Harzer Platt, Rhöner Platt, Hinterländer Platt, Eifelplatt un Wäller Platt zum Bëijspell jehüüere bëij der Meddeldüütsche Shproocheroum un wääde en iere jewëilije Meddeljeberje jekallt. En e paa Ööt un klëijnere Jäjende hät sesch ennjebörjert, dat mer dat „Platt“ och fott lohße kann, wäm mer övver de Shprooch am Oot redt, esu kam mer en Krievel „Krieevelsch“ un „Krievelsch Platt“ sare, odder en Bonn „Bönnsch“ un jenouesujoot wi „Bönnsch Platt“, odder „Hommersch“ wi „Hommersch Platt“ saare. Janz sellde eß dat Woot „Platt“ henge draan nit mieh üplėsch, zem Bëjspell bemm Kölsch un em Kirshröhdsch, ävver dat hindert këinje draan, och för di Shprooche ëijfach fon „Platt“ ze kalle, wi överall sönß.
En Jrenß woh henger, em Sööde, mer nit mieh fon Platt schwaade dëijt, wam mer der Dijalek vom Oot mëijnt, kam mer nit besöndersch jenou ußmaache. Se könnt fom södlijje Honsröck övver der Taunus un Meddel Hëße, der Shpëßßaat, de Röön, un der Tüürėngerwald loufe. En Söthürėnge weed dat Fränkesch fon doh noch „Platt“ jenannt, ävver de Franke em Frankeland fon Bajore sare dat nit mieh, un och em badesche, en Wöchtemmbersch, un en der Palz säät mer nit „Platt“ för der lokaale Dijaläk.
Dat Woot „Platt“ för de Aat ze schwaade küt ussem ahle Dütsch un hät urshprönglėsch esu jät wi „ëijfaach“ un „oohne Jeschnörkelß“ bedügk, ävver och esu jät wi „nidderėsch“ em Senn fom Shtand, alsů de Shprooch fon de ëijnfache Lück, un nit fom Adel dih.
Websigge
Saachjrupp:Sprooch
Ejndhoave
Ejndhoave (op huhdütsch on neddelängsch Eindhoven) es en Stadt on Jemeende en d'r Provenz Noord-Brabant em Südde van de Neddeläng. Vanaan 1961 es't nôh Enwonnezaal jemesse de fünneftjrüüßte Jemeende en d'r janze Neddeläng. En Ejndhoave läêve höckzedaach rongk 235.000 Enwonnere, on dat op'n Flääch van 88,84 km². De Jemeende ömfass nävve d'r Stadt Ejndhoave selefs och't Dörp Acht, esuwie't Viêtel Meerhoave. de Stadt ligg 18 m övver'm Seespeejjel.
Stadtdeelere
Ejndhoave deet uss sivve Beziêke bestonn:
Noam on Etymolojie
Wie me seche ald hüüre kann, es demm Noam singe zwejde Deel ärsch nôh mem huhdütsche Wöêtche "Hof" on mem ripoaresch Wöêtche "Hauf" vewangk. Et Wöêtche "Eind" es doa henjääje schwierijere ze övversätze, ävve et weed vermoêt, dat't esuvell wie "Et Jrenzlangk töüsche'm bebout on'm onbebout Langk" bedöcke künnt. Su kütt me zom Nôm "De Haufe aan't Jrenzlangk [...]"
Jeschiêt
De Stadt Ejndhoave ennstundt aan enem Delta van fünnef Flüssjere: De Dommel, de Gender, de Laak, de Tongelreep on de Rungraaf. Em Joêh 1232 hätt't van Hendrik I van Brabant et iêsch Stadt- on Maakträête kren. Op d'r Plats van d'r aahl Bursch uss'm 15. Joêhhonget stond höck de Villa Ravensdonck, nôh bejm Augustinekloste Mariënhage. 1583, während de Belaajerong van Ejndhoave wood de ahl Stadtmuur avjeresse. Benne van die Muur loach de Zint-Tring-Kerch, die 1860 wäjje d'r höckije, nöüjootesche Kerch, die dä Cuypers Piérre entwörpe hätt, avjeresse wood.
Noah d'r Endustrialisierong trokke de velle Fabrike en Ejndhoave vanaan 1900 en jruuße Zaal van Ärbeede aan. Dat woêre o.a. de Tekstielfabrike van Elias, de Haes, de Bara, Jebroêre Keunen on Philips, wat höck de weltwegg bekanngkeste Ongenämme uss Ejndhoave es.