cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Troisdorf
Wat ees he alles passeert ?
Em 19. Joorhundert hät dann de Industrie Einzoch jehalle en Trooßdoorf. 1815 hann se en Spich en Alaunhütt in Betrieb jenomme un 1816 ees en Jlockejeesserei in Sieshloor in Betrieb jejange. 1825 wudd met dämm Bau vun de Friedrich Willhelms Hütt aanjefange. Dat wor zeiirzt nur ene Huuhovve. Bees hück ees doruss de Mannstaedt-Werke jewudde, die weltweit bekannt sinn für ihr jewalzte Iiseprofile. 1887 ees met dämm Bau vun_ener Zündhööttchefabrik aanjefange wudde. Dorus hätt sich bees en uns Daach de Dynamit Nobel AG entwickelt. Am 1. April 1899 wudd Trooßdoorf zo ener eejene Bürjermeisterei. Em 20. Joorhundert hätt sich Trooßdoorf doorch die Wirre vum eezte Weltkreech|1. und 2. Weltkreech kämpfe mösse. Am schlimmste mooten die Alerödder dorunger ligge, denn av 1938 wudd dä Truppeübungsplatz en de Wahner Heed usjeweitet, un so hatten se ihr Dörfje zo verlosse. Iirz 1945 noh'm Kreech kunnt de Oocht wedder besiedelt werde. Äver en de zweite Hälefte vum 20. Joorhundert jing et dann steil berchop. Ab 1952 darf sich Trooßdoorf janz amplich Stadt nenne. Un noh der kommunalen Neuoordnung vum 1. Aujuss 1969 hätt Trooßdoorf die Ausmaaße, die et och hück noch hätt. Neven Aleroth un de Friedrich Wilhelms Hütt komen die Bürjermeisterei Sieshloor un sing Oochte zom Stadtjebiet dozoo.
Wat kamme sich hee aangucke ?
Sehenswürdichkeite en Trooßdoorf sinn unger anderem:
Weblinks
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen
Bänsberch
Bänsberch, op Huchdütsch Bensberg, es e Veedel vun Jläbbisch, watt upp Huchdütsch Bergisch Gladbach heeßen deht, em Berjische Land.
Dröm eröm
Dröm eröm fingk mer Küürden, Overath, Rösrath un Kölle.
Anno dozomol
Bänsberch jitt et alld zick 1139. Se han en Urkund us dä Zigg jefunge. Un do steiht Wicherus de Benesbure als Zeuje dren. 1101 es et Berjische Land en de Besetz vun de Jrafe vun Berch jekumme. Die hatten en Bänsberch en Burch. Die wor däm Kurfürs Jan Wellem nit jod jenoch. Däm Jan Wellem sing Frau, dat Anna Maria Luisa, dät sich üvver de miserabel Heizung beklare. Deswäje hätte 1703 e neu Schloss baue losse. Dat jov Arbeid un trok vill Lück noh Bänsberch. Noch mieh Arbeid jov et dann em 19. Johrhundert em Berchbau. En neu Technik för de Verhüttung dät et müjelich maache, de Zinkblende ze notze, die se beslang nit notze kunnte. Dat jov noch ens Arbeid ze basch. Hückzedaachs kammer em Berchbau nix mieh verdeene. Et längs han se am Lüderich en dr Ääd noh Ääz jebuddelt. 1978 han se de Grube Lüderich zojemaat.
Noh'm Zweite Weltkreech trok et die Minsche vun Kölle op et Land noh Bänsberch un en et Berjische Land. Dänne Kölsche jinge de Lück laufe. Met Enjemeindungsplän han se dann versök, die Avwanderer widder enzesammele. Nä wat jov dat ene Buhei! All hatten se eije Plän: dr Oberkreistirektor, dr Rejierungspräsident, ene janze Püngel Jodachter, de Stadt Kölle, de Stadt Berjisch Jladbach, de Stadt Bänsberch un de Inneminister. Am Engk jov et dann 1975 en Kommunale Neujliederung. Bänsberch es zickdäm e Veedel vun Berjisch Jladbach.
Verkehr
Zick 1913 jitt et en Stroßebahn vun Kölle noh Bänsberch. Am Engk vun dä Linnich han se em Bänsberch zeletz sujar e Stöckelche U-Bahn jebaut.
Bänsberch litt an de Autobahn.
För noh ze lese
Saachjrupp:Veedel vun Jläbbisch
Kölner Dom
Dää Kölner Dom es dat, wat die Touriste en Kölle aanluure wulle.
Wäm et doobej nit schlääsch wede kann, dää kann en ejnem von denne Türm (dämm "Südturm") huhklimme.
Anjefange han se met däm Jebau em Johr 1248. Fäädich jewoode sin se dann 1880.
Di Kerch es 157 Meter huh, un bess 1884 joov et kejne Jebau in dää janze Wält, dää hüjer woor. Ääwer dann hann se dann in Ulm noojelaat un dat Ulmer Münster met 161 m im Johr 1890 fädischjemaat. Nirjens hann die zigg däm kejn hüjere Kerch jemaat.
In Spanië hann se dann ooch noch ens noojelaat. Däm Antoni Gaudí (1852-1926) singe Templo Expiatori de la Sagrada Família weed dann, - wenn di dää Jebau 2026 fädischmache -, 170 m huh, meet 13 m mii, dää Dom dann op Platz dreij stelle, wenn mer dää Chicago Temple (173 m) und di Hassan-II.-Moschee (210 m) net miträchne dät, ääver dat sin joh kejn Kerche.
Em Dom
Dää Dom es 144 Meter lang un hät dat hüschste Jewölbe em Meddelscheff meet 43 Meter un 35 Zentimeter. Et jitt bloß drei op der Ääd, die noch jet hüer sin.
Dombauhött
Alle naslang jitt et am Dom jet zoo repariere. Dä Schwäfel en de Luff hät ussen eröm die Fijure kapottjemaht. Die Lück vun de Dombauhött han allemolde jet zoo dunn.
Dombaulotterie
Dat Repariere koss vill Jeld. Öm die Nüsele zesamme ze krije, han se de Dombaulotterie erfunge. Kaufe kammer die Lose em Sommer op dr Domplaat, tirektemang vür em Enjangsportaal.
Kulturelle Ärv vun d'r Welt
Em Dezember 1996 hät de UNESCO dr Dom en die Liss för et Weltkulturerbe enjedrare. Dobei han se ävver verjesse, en Pufferzone öm dr Dom eröm fesszeläje. Em Määz 1998 hät dä Bernd Droste zu Hülshoff (Tirektor vum Welterbezentrum) noch ens op die Pufferzone hinjewese. Trotzdäm han em November 2003 die Bövverschte vun Kölle (Rat der Stadt Köln) janz en dr Nöh vum Dom, op dr Schäl Sick, dä LVR-Tower (LVR = Landschaftsverband Rheinland) jenehmich. Dä 103 Meter huhe Wolkekratzer wor för de UNESCO ze huh. Dat dät de Bleck op die Kathedraal beeinträchtije. Dr Dom kom op de Ruud Liss. Nä wat jov dat ene Knaatsch. Nit nor de Bürjermeister wor us em Hüsje. Och die Bövverschte vun de Kirch woren enjeschnapp. De Dombaumeisterin Barbara Schock-Werner un de Dompropst Norbert Feldhoff reefen: Oh jömmisch - wat för en Nationale Schande.
Em Dezember 2005 han die Bövverschte vun Kölle die Plän för noch mieh Wolkekratzer op dr Schäl Sick opjejovve. Nit mieh wie 60 Meter huh darf jetz jebaut weede. Em Juli 2006 hät de UNESCO dr Dom deswäje widder vun de Ruud Liss jestriche.
Dää dikke Pitter
Dää Daachstohl es nit wie söns us Holz jemaat, sondern us Ieser. Dodrin han se elf Jlocke opjehange. Wann die all lügge, hürt mer dat noch bes wigg op de Schäl Sick. Dää dikke Pitter es de jrößte Jlock vun de Welt, die frei am Schwinge es. 1923 wood se jejosse, hät ene Durchmesser vun jood 3,2 m un wooch 24 Tunne. Se weed nor jelügg et ovends vör huh Kirchefeste.
Websigge
Saachjrupp:Kölle Saachjrupp:Kerchejöbäude
A 542
542
Ömmerjöözje
miniatur|left|Ömmerjöözje En Ömmerjöözje säät mer för esu en ömmelish kleejn Leeshje, wad enn enner Kirresh odder om Frihdhovv eröm shteejt un keij rishtish Leesh jitt, do fö brännd et ävver lanng. So Kääzje sinn er övv en ruude odder wiiß]e Besher]she, domet do Wind se nid ußßblööt. Se sulle för de Sile fun de Duude un Jeshtorvene leushte, un för di norr em Fäjefüür sinn, dat ße t läijshtor hann. Mer jleuve dat äät hällve. Öff süüht at Leesh ärmer uß wi mer unß di Fordammpten em Jeensäjz füürshtälle, für allem en Wind un Rään, em Duußtern om Kirreshhovv et naakß. Wem mer do esu e Ömmerjöözge süüd, do künnt mer jraad et ärme Dier krijje för di Siel wo t för am leushte eß.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Hindi (Sprooch)
Hindi es en Shprooch en Indije, houpsäschlesch. Et weet ojinaal हिन्दी udder en Urdu نىقگ jeschrevve, och „hindī“ en latteinische Bochstaave.
De Shprooch eß uß de Seesch fun de Shprochewesseschaff zosamme met dämm Urdu en Aat Einheit. Zwesche dä zwei jidd_et bloß e paa Wööt Ongerscheed, wamm_mer se jeschwaadt hürt. Jeschrevve wäde se ävver janz eijen. Dat Hindi en dä Schreff Hindi, wat fun dä Devnagari un fum Sanskrit affschtammp, un sesch koum dofum ungerscheidt. Ußerdämm sin di Lück, di Hindi schwaade dermiihtß Hindus, dojäje sin de Völlker, di Urdu schwade, bahl all Muselmane.
Mer schätz, dat öm de 370 Millijuhne Minsche met Hindi als ier Motterschprooch opjewaahße sin, un öm der 155 Millijuhne zosätzlesch Hindi künne, wat nit dänne ier Motterschprooch es. Hindi weed in de miihßte noodindesche un meddelindesche Shtaate jeschwaadt un verstande un es en Ampsschprooch en dä indesche Bundesstaate Andamanen, Bihar, Chandigarh, hhattisgarh, Delhi, Haryana, Himachal Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh, Rajasthan, Uttarakhand, Uttar Pradesh, un Nikobaren, un o_noch en Pakistan. Kalle don se Hindi ävver nevvebei och aan andere Stelle en der Welt. Em Paziffik sin diverse Afflääjer un Dialekte fum Hindi aanzetreffe, ävver och in England, met de Ennwanderer dohen jekumme, un en der USA et sellve.
Saachjrupp:Sprooch
Welkenraedt
Welkenraat/Welkenraedt is en Dörp un en Jemeijnde em Arronndißßemang Verviers ėm Nocht_Ossdejl vun dä Belljische Provinz Lüttish (Luik, Liége) unn litt inn dämm Jebeet vun der Jemeinschaff vun denne die in Belljie Deutsch schwaade dunn.
Et hätt ėm Joohr 1994 offizjäll 8466 unn ėm Jannowaa vum Joohr 2005 knappe nünng dousend hundertveezish Lücksher drinn wunne jehatt, un daat vierunzwannzish un ene halve Qwadraatkillmeeter Land op de Ääd belääje. Sing Poßßleijzaal eß B-4840.
Och wenn dat in dä Wallonie litt un doo offizjääl franzüüsisch jeschwaadt weet, hann die Lück doch em Joohr 1963 en Waalmööshlishkeijt met dä belljische Bövvere errußjeholldt, esu künne se och de „Minderheijdtesprooche“ Neederlannß un Deutsch rädde un vüür allem, iir eijnhejmische Shprooch, di offizzjäll bei de Limburjische Sprooche jezallt weed, ävverre en ripuarishe Sprooch eß, wann ich rishtish enformeet ben. Welkenraad_eß allso en Faziliteijtenğemeente.
Dä Noobersch_Oot Hendrikkapelle — of franzzüüsisch Henri-Chapelle — eß met Welkenraedt en eijn Jemeijnd zosammejelaat. En Hendrikkapelle hätt de Ju_Eß_Aamii en Museeum unn enen Zalldaatefiithoff hann_se doo och.
Welkenraat iss_ene kleijne Iisebaan_Knootepungk aan de Linnije vunn sönnswoo övver Lüttish (Luik, Liége) noh Ooche (Aken, Aix-la-Chapelle, Aachen) unn wigger, unn vunn Welkenraat aff noh Eupen. Et sinn blooß fuffzeen Killomeetere vun Welkenraedt beß Ooche.
Kwadraatmeter
En Kwadraatmeter eßß en Meter em Kwadraat.
Welkenraedt
Wat frööjer woo
Vum zwüllefte Joorhundert aan, woo dat ene wischtijje Maatsoot för_t Ömlant.
Kwadraatmeter
Saachjrupp:Moohß
Welkenraedt
Weetschafflish
De wishtishste Weetschtsberejshe vun dä Stadt sin der Handel, der Turißmuß, un Fabrikke die Hollz verärbejde dunn.
‘’’Os Moddersjprook’’’ (Leo Teller)
(vuur vergelieking tössje häökskes 't Doondesj Plat (Doenrade), zoeën 30 kilometer Noordelik vah Welkenraedt)
Wat men zech neet let gevalle, (wat me zich neet leet gevalle)
Es, went men os verbet te kalle (es, went me os verbaejt te kalle)
De sjprook, die os Modder os geliët, (de sjpraok, die os moder os gelieërd [haet])
En jekerenge hoeëg veriët. (en jieëkeree hoeëg verieërd)
De Moddersjprook es, vöar miensjelaeve, (de moderspraok is, vuur miensjelaeve [lang])
Onde, deep i gen hat gesjreve; (ónger, deep ì gen hart gesjrieëve)
En waet men ooch honderd joren oot, (en wirt me ooch honderd jaor oud)
Da verget me noch neet Oddesj woat. (dà vergèt me noch neet ouwesj woeërd)
Wie vruë woor der soldoot a gen front. (wie vruide zich de soldaot aan 't front)
Went en doo ene Plattütsche vond. (went 'r dao ènne Platduutsje vóng)
Wi hoof zech i gen brost et hat (Wie verhoof zich ì gen/de borst 't hart)
Went ze do kalden op hizeger plat! (Went ze dao kalde op zien ege plat!)
Et gel el ooch dom, egebeelde luuj, ('T goof aevewaal ooch dom, ìgebeelde luuj)
Dat zönt van die nömodesje va huuj, (Dat zint vah die nuujerwètse vah huuj/vandaag)
Die koom en vremde sjprook versjtönt (Die koom 'n vraem sjpraok versjtaon)
En domit an 't behaaj make zönt. (en daomit aan 't behej make zint)
(Welkender Plat - Leo Teller)
A 555
Jescheeschlejet
Di Shtroohß wood ald en de Joohre 1929 beß 1932 jebout un eß domet de äälste Autobahn, di mer noch hann. Am 6. Oujoßß 1932 en betriip jenomme, woor se eetß en „Kraftwareshtrohß“ oohne Kreuzonge un med ëijnem Raßßplaz. Se hädd_och nur zwëij Faa_Spuure jehatt un wood beß 1958 formëll als_en Land_Shtrohß jefööt, un dann en en Autobahn ömjewidmet oohne dat aan däm Bou jet jemaat woode wöhr. Domohlß moote Autobahne noch këij Meddelshtiife hann. Dä kohm aff 1964, wo de Autobahn Kölle-Bonn op drëij Spure med Meddeshtriife un Shtandshtriife ußjebout wood — beß obb_e paa nüssellijje Shtöcksher am Aanfang un am Ëngk, un aale Bröcke. Dä Ußbou wohr dann em Joohr 1966 janz fäädesch.
Welkenraedt
Websigge
Saachjrupp:Dorp en Belljie
A 555
Jescheeschlejet
En der 1990-er Joohre han se op dä enne Fällt-Fosooch jemaat, öm de Maud_op Autobaane ußzeprobėere, un dat mer di och automatesch ensammel künne sůllt. Spääder woote of Fällt-Fosooche för de LKWs ier Maut he jemaat, di zem Dëijl och op däm ejemohlijje Raßßhof Eichkamp stattfundte.
Aff 2000 han se aan de kölner Sigk diverse Bouärrbeijde jemaat un de Aanschlöß fobreijdot un övverseeshlisho jemaat, un em Aanschloß wood 2003 am nöchtlijje Ëng dofun nëvve Borrnem en nöüje Enn- un Ußfaaht jeboud_un opjemaat. Fun do kütt mer och flögk noh Borrnem-Zentrom, am aale Möllplaz lanß. Esu sulle, zosamme med Landshtrooße un nöü Fobendongßstrohße ußerhallef fun de Ööt, Hersel, Alfter, un dat Vürjebersch henger Alfter bëßo aan et Nëtz fun de Autobahne aanjebonge wääde, un de schmale Shtrooße dorrəsch Drohnsdörp, Lëssenich Mëßdörp un beß noh Duisdorf hann winnjo Outoß opzenëmme.
Jeplaant wohr enß, de en Kölle parralëll med de Bonner Shtrohß beß am Bonntor aan de södlijje Iesebahnreng fun Kölle wigger ze bouwe. Do nëvve hät mer sesch esu jeddach köhm alß Shtadt_Outobahn fung henger em Aachener Wëijo laanß de Bahn un wo hück enzwesche der Colonius shtëijt di eröm, di ävver beß jäz nevve em Dr. Rüger singem Huhuuß aan de Ennere Kanalshtrooß ophürt. En der Medde fun der 1970-jer Joohre feel op, dat mer dat all ja nit bezaahle kůnnt. Do wohr et dann nit mieh esu weshtėsh.
Iere Wääsh
De fängk am Kölner Fodeeler zwesche zwei Tankstëlle aan, krüz dann bovve övver en Bröck dirëk de, di hee fum Heumarer Drëijeck noh Ooche ungerwääshß eß. Die Aanschloßshtëll en alle Reschtonge nënnt sesh et och Krüz Kölle Söd. Se jëijt dann aan Jodörp, Wesseling un spääder Bornhem un Tännebösch förbëij, krüz dann unger de dronger dorsch, di övver de A59 um A560,fun de  bëij Siiborsh övver der Rhing un Poppelsdorf noh Mekkem aan de  föhrt, un se endt dann aam Bonner Verdeeler bëij de Tankshtëlle, em Autohoff, un em Verpoorten.
Fozällscher
Et weed berescht, dat de ußländesche Dipplemaate, fun dänne jo nit janz winnije ehr Ressidänze en Kölle hatte, di_jävver med de Rejierong en Bonn ze donn hatte, odder wann_se noh_m Flochhave moote, odder di privvat en Marijebůrsch wůnne dääte un ier Bottschavv_en Bonn hatte, sesch jähn met Bëijfoos_un alle Leeschter opjeblendt zwesche Kölle un Bonn un retuur shoffėere hann loohße. Dröm och dä Name Dipplemaate Schnëllwääsch, affjeloohrt wall fum Ruhrschnëllwääsch unn_em Emscherschnëllwääsch. Domet wohr natöllėsch schloß, wi di janz Bajjasch noh Bälliin ömjetrokke wohr.
Mer säät ävver och der Shtuddënte uß Kölle noh, di_jen Bonn op de Uni woohre — oddo de bönnsche Shtuddënte, di domohls_en Kölle noch bellijo vonne kůnnte — dat se esu beklopp jefaare wöhre, un dat se Wëttrënne jäje de Uhr jefaare wööre. Ëijmol fum Bëtt en der Hörsaal en 27 Menutte 30 Sekůnde. Kam_mer jlöüve oddo och nit.
Di Raßßpläz en der Medde fun dä Outobahn senn jo nit mieh. De Tankställ op de ëijne Sigk däät sesch nit mieh rentėere un wohr ald zoh, koum noch ëijne däät op ejaal welsche Sigk aanhallde. Ußer dat dann do alld Ëngkß der 1960-er Joohre deß ovends em düüßtere Autobahn_Sex jeloufe sinn sůll, shtund jeenfalls_en_do Zëijdong dren. Zwëij odder drëij mool han se dann op dä ëijne Sigk enne Dude em Jebösch jefonge, di hatt de „Unterwelt“ do affjelaat. Bëijm lëzde fun dënne hät dä Antwerpes koot un hatt jesaat: „Dat jëijt nit. Dat maache mer deesch.“ un hädd_en Lëijdtplangk dofür jesaz, dat mer nit mieh op dä Parrəkplaz faare konnt. Do wooh Rau.
555
Kokokköl
miniatur|left|Ön Kokokköl Kokokkölö heeche op Huchdütsch Herbstzeitlose. Jedde dä jäähr spazeere jeet, dem valle d blau Blööte em Herbst op. S ständ meestens mädde em Bend un send schünn us. Öm di Zitt vleeje jo och noch Hummele öröm un döck bösökke di d Kokokkölö.
Jeet moch ö paar Mond spiidr dörch d sälve Jäjend, dann sitt moch van d Blööte nüüß mi. Mä noch opvallend jrön Bläähr stönd öröm.
Wäpsie
Saachjrupp:Planz
Kriische
miniatur|180px|left|Kriische Kriische eßß wann eijenm dä Troon eraff loufe. Dat ka zer Sällevsreijnijung vumm Oure sinn zem Beijspill wa_mer Öllisch jeschnedde odder ene suppehejße Quallmann jejäßße hät. Oder et eßß en Aat nit-sproochlijje Kommunikazjohn. Weijl dat Kriische weed op dä janze Ääd verstonn. Jeder weijß watt dat heijß, ad dä kleijne Panz. De Pänz kriische weijl se noh_net schwaade könne. Äwwer och wa_mer mulle ka wi en Waaschwiiv weed ma aav en zo kriische. Tüppische Ouslöser sinn Schmerz unn Druur. Ma kriisch ned so oof wa_mer daarelang et Ärm Deer hätt sonder mieh wann en plötzlijje Driss passeet.
Saachjrupp:Medizin
Äärdbävve en d'r Kölner Bucht
De Kölner Bucht määt_e_ne Deel us vum rheinische Äärdbävvejebiet, dat sich vun Basel bes_e_rop en de Beneluxstaate erstrick.
Wie kütt et zo Äärdbävve
De Kölner Bucht litt net aan_e_ner Jrenz zwesche zweij Kontinentalplaate, wo söns Äärdbävve opträdde, söndern kritt vun d'r afrikanische Plaat södlich vun Italie Druck aff, die jäjen de eurasiche Plaat dröck un dä Druck wiggerleite deijt. Su kütt_et en Meddeleuropa zo Äärdspannunge, die sich aan schwaache Stelle wie d'r Kölner Bucht als Äärbävve entlade, un dä Bodem jedesmol öm e paar Zentimeter affsinke loosse. Wessenschaffler halden et för möchlich, datt en d'r Kölner Bucht Äärdbävve bes zo e_ner Stärk vun 6,4 op d'r Richterskala stattfinge könnte. Grundsätzlich kame sare, dat me aff_e_ner Stärk vun 5,0 en Deckung jonn soullt, un aff 5,5 ne_mie stonn un wegloofe kann.
Wäbbsigge
Saachjrupp:Kölle Saachjrupp:Rhingland
Kwadraatkillomeeter
En Kwadraatkillomeeter eßß en Fläschenmaaßß föör ejn Killomeeter em Kwadraat. Datt sinn 100 Hektar oder 1.000.000 Kwadraatmeter.
Saachjrupp:Moohß
Zint
Dr Bejriff „Zint“ odder „Zinter“ hätt janz fröher in Kölle „sent“ jeheiße, hä kütt ävver us dr lateinische Sproch un heiß do so vill wie „ad sanktas“, dat es et sellwe wie hillich. Do mer em hillije Kölle sinn, jitt et alle Nas lang en Kiresch. Jetz kütt et, die heiße dann: Zint Pitter, Zint Kunibät odder Zinter Kloos un esu wigger. Vör de Pänz kütt ejmol im Joohr dr hillije Zinter Mätes, dä es, wie mer süüt, dubbelt hillich, wor ävver trotzdemm ne jode Minsh.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Stolbersch (Rhingland)
Stolbersch (amplisch: Stolberg (Rheinland)) es ä Städtsche em Rhingland in de Nöhde va Oche.
Wo litt datt?
Jenauer jesaat litt Stolbersch in dr Kreijß Oche. De Nobbore ringseröm (wenn man no et Ührsche jeht) dat sind d Öcher, de Aischwieler, de Lüh us dr Kreijß Düre, us Simmorraath un di va Ruetsche.
Ä Stolbersch jiddet völl Bösch in dr Süüde öm Shpazeere ze jo, öm ze loofe, raadzefahre öf för anger Saache (wo ne anständije Mensch nit drövver sprescht). Völl van die Dänger kasst d en d nöh van der Breenijerberch maache. Mo kann ävver och op Bärsch klömme för eraafzekicke, zem Beijshpill van dr Donnerbersch, wo enne Sendemaaß van dr WDR es.
Wäer
Wie övverall im Rhingland jiddet och in Stolbersch völl Rän. Ävver de Stolberjer han trotzdämm jo Senn! Dat meeste Wasser op dr Ääd es in dr Vichtbaach.
Watt möößte aaluure?
In dr „City“, wie man hü esu schünn sädd, kammer de Bursch akicke jo un drej au Kersche: St. Lucia (nävver de Bursch, van de Schwatze) un zwej va de Blaue, de Vauelsangkersch und de Kersch op dr Finkebersch. Donävver kann moch sisch och akicke, wie de Lüü vreuer jewerkt hand. Z nänne wööre he de Kupferhöff ä Ovver-un Unterstolberg. Akikke kann moch sisch dat em Museum Zenkhötter Hoff.
Shprooch
E Shtolbersch mulle se et Stolberger Platt, wat dem Öcher Platt nit fään eß, ävver — winnijo — mem Kölsch un annder Ripuarisch Shprooche sing Ähnleschkeite hät. Em 20. Joohondot sen er ätlije Ööt noh Stolberg jekumme, di ier eije Plat mötjebraat hänn.
Quälle
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen
Podbielski Eischboum
Dä Podbielski Eischboum shteijd_en Bällin-Schalottebursch aam Olympia-Stadijon. Hä eß öm de 200 Johr alt. Singe Name hät hä fun enem Fründ un Skatbroder füm letzte dütsche Kaiser Wellem, däm Ministo fum dütsche Reisch, dämm Victor fun Podbielski. Doh, aam Shadijon, shteit se als enne Pangdang zo dämm Öölboum aam jriischesche Tempel op de annder Sigg. Nohdämm dä Podbielskis Victor 1906 zoröck jetrodde wohr, hät hä sesch em Spocht för Dütschland anggascheet, un 1912 för sing Fatterland de Olympija-Mannschaff aanjeföhrt un kräfftesch metjewerrek, dat em Johr 1913 dat dütsche Schtadijon en Bällin aam Jruhnewald jebout wood. Dat eß hück em Bezörk Schalottebursch un heiß noh paa Mol ömboue Olympijaschtadijon. De Eisch hät all dat un zwei Kreeje övverlääf, un wohd imm ze Iehre esu jenannt. Se es beß di Daare als ene Treffpunk beliep.
Weblink
Saachjrupp:Dengkmool
Relativitätstheorie
<div style="margin:1ex 1ex 1ex 0; border:0; border-bottom:1px solid lightgray; padding:1ex 1em 1ex 0.1ex; background-color:white; font-weight:lighter">
De Rellativitätstheorie ier Teeme_Jebbed_ess dä Oppbau fun Roum un Zick. Dobeij kumme de Eijenaate fun d'r Jravitazjohn. Et sinner zweij füssikalische Thejorije, di hät fürwiejend dä Albert Einstein opjeschrevve. Die eijn hät hä 1905 erussjebraat, de spezjelle Relativitätstheorie, un 1916 fäädish jewoode es de alljemeejne Relativitätstheorie. De shpezjälle beschrief et Verhalde vun Raum un Zick uss dä Seesch vun zweij Zoschauer, di sich jääjenander am bewäje sinn, ävver am Tempo ändert sish dobëĳ nix, un die Eijenarte die dohmet verbunge sen. Dodropp baut de alljmeene Relativitätstheorie op, un äkliert de Jravitation övver enne matemaatische Bejreff, dä de „Krömmung vun Roum un Zick“ jenannt weed, dä mer messe un ußräschne kann, di nävven andere Ursaache dorresh de beteilishte Masse zostand kütt.
De Relativitätstheorie hät et Verständnis fun Roum un Zick revolutioneet un merkwürdije Saache oppjedeck, di mansh eijne sich bildlich net mieh vürstelle kann. All di Saache lohsse sich äwer mattematisch nohräschne, un mer kann se experimentell enzwesche janz jenau nohwiese. En dä zweij Theorieë eß, als enne Jrenzfall, ihre Vürjänger, de Füsik fum Newton, dren enthalde, un se erfölle dohmet et sujenannte Korrespondenzprinzip.
De Relativitätstheorie es eejn vun dä zweij „Süüle“ vun dämm, wi mer su säät, „Bouwerrek“ fun d'r Füsik ier Tejorihje. Met d'r Quantetejorie, di de zweijte „Süül“ fun d'r Füsik darshtelle dëĳt, hät se sesh bis hück noch net follshtändish zosammeläje loohße, da'ß no'nit jelonge, un zällt zo de jrüßte Opjave vun d'r fyssikaalische Jrundlareforschung hückzedaach. Hee en dämm Atikel witt nur dä jrundlääjende Oppbau un die Eijenarte vun dä Theorieë zesammejefass. Ussführlich künnd'r dat unger spezielle Relativitätstheorie un allgemeine Relativitätstheorie nohlässe.
De Rellativität fun Roum un Zick
Die zweij foljende Fessstellunge ka_me als unveränderbare Jrondsätz vun d'r Relativitätstheorie opfasse, uss dä me alles söns russleite kann:
Z’r Oplüsung vun dämm för uns schingbare Paradoxon mössen de alljemeine Vürstellunge vun_e_nem absolute Raum un_e_ner absoluten Zick opjejowe weede: Raum- un Zickaanjabe sen en d’r Relativtätstheorie net allgemeen jültig, sondern als räumliche un zeitliche Affstand vun e_nem gleichzeitige Ereischnis opzefasse, dat vun zweij Beobachter in zweij verschiddene Bewäjungszuständ Intertialsytem ungerschiedlich beuurdeelt witt. Die Frooch, wär vun dänne zweij dat Ereischnis zor jlichen Zick richtisch beschriefe un schildere kann eß doröm sinnlos, weijl all bewäschte Objekte sich em Verjlich zom Ruhestand en Bewäjungsrichtung als verküürz vürkoumme, un bewäschte Uhre langsamer loofe. Die festjestallte Längenkontraktion un Zeitdilatation läss sich eijentlich janz leech met Minkowski-Diagramme un met dämm bekannte Zwillingsparadoxon beschriewe.
All die Eijenarte maache sich äwer iersch beij sehr huhe Jeschwindigkeijte die d’r Leeschjeschwingkeijt nähere bemerkbar, so datt me se em normale Alltag net bemerk.
Jlichheijt vun Masse un Energie
En_e_nem Süstem met d'r Mass m läss sich och em unbewäscchte Zostand en Energie E zoordne, un zwar noh dä Formel:
wobei c de Jeschwindigkeijt vum Leesch es. Boven die Formel es enn vun dä beröhmteste Formele en d’r Physik.
Off witt behaupp, dat me die Formel zor Entwicklung vun d’r Atomboumpp jebruch hätt. Datt stimp äwer net, weijl se beij dä Veröffentlichung vun dä Formel in d’r Atomphysik at vell wigger geforsch hatte. Allerdings kounnt me späder met dä Formel öwer ne andere Rechenwääsch die Erjebnisse vun d’r Atomphysik öwerpröfe.
Vereinijung vun Raum un Zick zo d'r Raumzick
Raum un Zick erschingen en de Jrundjleischung vun dä Relativitätstheorie zom jrüzte Deel jlischwertich nevenander un loossen sech doher zo ener vierdimensionale Raumzick vereinije. Dä Ümstand, dat mir Raum un Zick als ungerschiedliche Erscheinunge wohrnemme lossen sich am Schluß op eh einzijes Vürzeiche zeröckführe, dorch dat sich de Art un Wies, wie ene Avstand em euklidische Raum defeniert witt, vun de Bestimmung vum Avstand en de vierdimensionale Raumzick ungerscheed. Us jewöhnliche dreijshtellije Vektore werden dobei Vierervektore.
Pindakaas
Dat eß jet för ze esse, kann bäm Broode un Koche jenumme weede, kam_mo sesh op et Brut shmiijere, kütt sujaa en do Koche erinn. Keufß_De em Jlas un kütt uß Holland. Doo kütt och dä Naame her.
Relativitätstheorie
Videos
Saachjrupp:Fisik
Pindakaas
Pindakaaß weed uß Ääotnöss jemaat. Dofüer weede di platt jeqwätsh un fäijn jemoohle, dat määt alld 90% beß 95% vun däm fäädijje Pindakaaß uß, dann kütt jet Ööl, Zokker un e beßje Sallz do bäij, un dat jannze weed norr_enz mangs jerüot beß dat dat schöön jladd_eß. Dann kütt_e en et Jlaaß un en do Suppermaat un bäij uns_op do_Desch.
Schmekke däijt_e noo Äotnöss, ävver föölt sish wäijsh aan, baal vie e Krugk, odder fass_esu wi_ene wäijshe Kieß. Schmägg_och joot_ßesamme met Kaamenbäer o_m Bruudt. Dat Zeush eß nattüülish schwer fättish un litt och jet em Maare, allso kam_mer_fun zoonämme, wem_mer fill_fun_ißß.
Kohlenstoff
Wo fingk me dä Kollestoff en de Natur
Kollestoff ees dat Element dat die häufichste Verbindunge eenjeeijt. Su kütt en alle orjanische Verbindunge Kollestoff drinne für. Dat litt an singem atomare Uffbou. De Överrääste vun Planze un Deer us jrauer Vürzick sin doorch Druck un Temperatur zo su dolle Enerjielieferante jewudde, wie zem Beishpill Erdööl, Braunkolle, Schwaazkolle, Erdjaas un noch veel mieh. Äver dä Kollestoff kann och als Kristall vürkumme. Dann nennt meh dä Kollestoff Diamant. Ene Diamant ees dat härteste Dinge wat meh op de Ääd kenne deijt. Doröm un weil ed su selten ees, ees ene Diamant och esu düüer.
Kirchroa
Kirchroa (Óp 't Limburjiesj: Kèrkraoj of Kirkroa; Hollendsj: Kerkrade; Duutsj: Kirchrath) is ing jemeende en ing sjtad in 't zuudoste va Hollendsj Limburg. De lu kalle hei 't Kirchröadsj, inne Ripuarische dialek, wie óch i Bóches, Zumpelveld en i Vols. Jet jans angesj wie de mieëtste Limburjer kalle. De sjtad hauw óp d'r 31e jannewaar va 2019 45.699 i-woeënere. D'r Burjemeester is 't Petra Dassen-Housen van 't CDA. Ieëmoals woare 't Duutsje Roa (Herzogenrath) en Kirchroa tsezame ing sjtad mit d'r naam Roa. De sjtad bejon rónks-erum 't kloeëster va Rolduc tse wase. Allewiel likt de jrens mit Limburg en 't Duutsj durch Roa en sjeit Kirchroa va Roa (Herzogenrath). Tsezame mit Heële, Lankjraaf en, a jen angere zie va de jrens, Oche en Roa, is Kirchroa ing min of mieë anee jewase jroeëssjtad woeëde. De jemeendets Roa en Kirchroa weëde hu tse daags de "Europasjtad" of "Eurode" jenómpd. Nit wied doa-oave likt Oche.
Kohlenstoff
Wofür bruch meh dä Kollestoff
Wie ad jesaat werden die Enerjielieferante Erdööl un die andere verbrannt öm Enerjie druss ze jewinne für Strom, zom Heize oder als Benzin für ed Auto. Äver meh määt och Plastik us Erdööl. Doorch dat künstliche Zesammesätze vun de Atome un Moleküle, wat beijm Kollestoff räch einfach ees, enstonn de dollste Dinger us Kunsstoff. Die Diamante werden zom eeijne als Schmuck für de Froulück verkoof, zum andere werden domit Schneidwerzeuje herjestellt die fass alles schnigge künne, sujar Jlaas.
Kirchroa
Sjtadsjesjiechte
De sjtad hat jing jesjiechte wie jroeëse handelssjtad, woadurch me i Kirchroa ummezuns zal zukke noa vöal auw jebäuer. Zie is vuur 't wiechtiegste deel noa d'r krig entsjtange - de nui sjtadsvieëdele völle de löcher óp tusje de auw dörper, die me döks nog jód tseruk ziet. Wieër is Kirchroa bekankd um zieng wieë anlaag, jadens wie d'r Botaniesje Jaad, die de i-woeënere lóf mósse jeëve. Tsezame mit Heële en Lankjraaf weëd Kirchroa waal "Parksjtad Limburg" jenómpd. I 2005 is i Kirchroa d'r ieësjte richtieje Limburgse zoo/deerjaad ópjange: d'r Jaiajaad.
Wie vöal plaatsje i Limburg, woar Kirchroa óch i d'r Roeëmiesje tsiet al jehoesd. Archeologiesj óngerzuk hat zoeëjaar woeënoeng oes de prehistorie bewieëze. De ieëtsjte moal dat 't dörp weëd jenómpd woar i 960, in dat joar woeët in 't dörp Rode/Roa ing kirch jejrund. Mit 't kloeëster va Rolduc koam de plaatsj in de Middelieëwe hoeëg, en i 1630 woeët 't bis herliegheet ekstemeerd. Noa d'r Achtsiegjöarieje Krig bloof de plaatsj in Sjpaniesje heng, sjpieëder jong 't uvver i Österiechse. Tseer 1815 is Kirchroa vuur 't jruetste deel Hollendsj, bis ing jrensaffeer mit Pruse d'rvuur zörjet dat 't i tswai jesjtukkerd woeët - Doe kroog 't deel óp 't Duutsj d'r naam Roa of Hertseroa, de Nuisjtraos en d'r Wórm woeëte de jrens.
Al in 't 12de joarhónged woeëte i Kirchroa koale jewonne. Noa d'r Frantsueziesje tsiet zunt de koele i kótte tsiet jroeëser woeëde; durch de immiejratsiejoeën waset Kirchroa tsejeliechertsiet mit, van e jroeës dörp bis ing richtieje sjtad. Noa 1900 woeët 't evver durch Heële uvverhoale.
Wappe
Óp 26 fibberwaar 1887 krig Kirchroa van d'r Hoeëge Road van Adel e wappe tsouwjekaank, dat ziech zoeë liet umsjrieve:
Kohlenstoff
Andere Elemente
Saachjrupp:Schimie
Kirchroa
Wappe
Vuur de Franse tsiet maachet Kirchroa as sjepebank en herliechheed deel oes van 't Land va Roa. D'r lieëw va keël is 't wappe va (Hertse)Roa. D'r Lambert is d'r petroeën va Kirchroa. Ooch op ao zieëjele zunt dizze tswai simbole tse vinge. Bij 't aavroage van 't wappe woar Kirchroa al ing jrosse koempelesjtad, vandoa dat de tswai pikkelhammere as simbole va jenne koel woeëte tsouwjevoogd.
Pindakaas
Dä miißte Pindakaaß weed woll op Botteramme lannde un domet rüü jejäßße weede.
Öllich
Dä Öllisch is eijne vunn dä rishtish aale Saache die dä Mänsch hätt. Vüür 5000 Johr hätt ma_se ad jejesse, se dän Jöttern jeopferet unn zem betaale jebrouch. Arschäoloore hänn Öllisch im Jraab vumm Tutt-Ensch-Amuun jefunge, unn da Kodäx Hammuraabi schwaadt davunn. Orjinaal kütt dä Öllisch uss dä eurasische Steppe, dä aale Römer hätt se dann noh_m Rhing jehollt. Hück jitt et ville verschiddene Aate vunn Öllisch, di ma jroob eijteijle ka in Summer- unn Winteröllisch. Aanjebout wääde se vür allem in Süddeutschland.
Etymologie
Dä Noom kütt vum dä aale Römer (lateinisch Allium, Öllischjewäächs). Nohm Adam Wrede kütt et nit direkk vun Allium, sondern es en Mischform vun ünne (lateinisch unio, ein Öllich) un louch (lateinisch allium ). En dä Westeifel säät mer für Öllich drum och hückzedach noh Ünne.
Websigge
Saachjrupp:För ze Esse Saachjrupp:Planz
Pindakaas
Äfonge hätt dat Zeush ennen Ammi, dä John Kellog, dä als_Aaz noh jedd_am sööke woo, wat hä an Lückk oohne Zäng foföddere kunnt. Et sult ne joode äijene Jeschmak hann, bellish ze maache, un moot onn_och naahaff sinn.
Pindakaaß hät fill Fätt, fill kalloriije, un Fittamiin E un H en sish. Äänlish wi bäij Schokkelaad weed_em enne huue Suchtfakktor noohjesaat.
Saachjrupp:För ze Esse
Kirchroa
Historische inweunertsale
Hei-ónger is jód tse zeen wie 't dörp Kirchroa vanaaf d'r tswaide helft van d'r nüngtsiende ieëw oeswees bis ing riechtieje sjtad. Doatseënuëver sjteet dat d'r krimp hei ooch ieëder begós: me zuut dat al in de joare zessieg. Dizze krimp jeet bis op d'r daag van hüj durch.
Jrun: Jemingde Kirchroa Bloa: Provins Limburg
Jehuchte en buurtsjappe
Jehuchte en buurtsjappe va Kirchroa:
Quelle
Saachjrupp:Kirchroa Saachjrupp:Stadt en Holland
„Otto dä Behejzbare“
Dä frej erfungene Naame „Otto der Beheijzbare“ kritt alle naaßlangß en anndere Fijuur ennenem anndere Zesammehang. Et kütt drop aan wää jraad övver wat am qwatsche eß. Nommaal eß dat nit jannß äänz jemejnd, wann „Otto dä Beheizbare“ zitteet weed, ävver jannz offekunndish iß hä eijne vun de Ottoone wann och jet jeheimnißfoll, in keijne Aanelėßß ze finge.
Woo hä opdouch, do: („Dat määt mer doch zick de Zigge vun  Otto däm Behäjzbaare esu — un nit anndeß“) („Wää denne Sölzer de Shtaadträäshde jejovve hätt, jo dat mööt  Otto dä Behäjzbaare em Joohre Piifendekkel füür jewääse sinn.“) weijel et dää Otto nii jejovve hätt. Jenauesu winnich, wi Shtadträäsh för Sölz, övverijjenß. („Dat mer hück noch, op de rääshte Strooßesigk faare, un nuur dä Jääjefekääer moßß noo lingkß ußwiishe, dat hätt dan wall frööo  Otto dä Behejezbaare esu ennjerish un et iß unß beß hück erhallde jeblevve…“) Stimmp ävve su nit, dä aale Fritz ess et, et läz, jewääase.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Pißowa
miniatur|right|Pißowa E Pißßowa es ene Plaz, woh mer zom Pinkele hen jeit. De miihßte Pißoare en dr Welt wäde för Männer sin. Aff un aan säät mer ävver nit bloß fö dä Roum, söndern för en einzel Sickens och Pissoaa.
Saachjrupp:Sannitääer
Kuiperjöödel
Dä Kuiperjöödel oder och Kuiperjüddel ees däm Asteoridejüddel ähnlich. Et ees en kreisförmije Ansammlung vun Asteroide. Hückzedaach sin unjefähr 800 Objekte us dä Rejion jensicks vum Nepptuun bekannt. Streng jenomme jehüürt dä Pluuto mit singem Moond och zom Kuiperjöödel.
Die jrützte bekannte Objekte us dä Rejion vum Sunnesystem neven däm Pluto sin:
Teilweis werden die jruusse Brocke noch vun andere ömkreis. Die he jenannte Asteroide sinn teilweise jrüsser als dä Pluuto, werden äver net als Planneet aanerkannt, weil se de Bedingunge net erfülle öm Planneet sin ze dürfe. Dat witt äver noch unger dä Wesseschaftler deskuteert.
Köngk
Dat Woot Köngk odder Könngk usse m Vüürjeberschßplatt iss enn annder Woot föör dat kölsche Kingche su äänlish wi Panz. Et ißß nit jenau et sellve. Et weed e beßje annders jebruch, unn mer kann nit eijnfach övverall doo Köngk odder Kingche saare, wo mer och Panz saare däät, unn shonn jaa nit annderß eröm. Ävver trozzdämm eß dä Sėnn vunn Köngk, Kingche unn vunn Pannz sish zimmlish eejaal.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock Saachjrupp:Kengk
Süsch och
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Klejnbaan Kirchbarkau-Preetz-Lütjenburg
Di Klejnbaan Kirchbarkau-Preetz-Lütjenburg wood domols, Medde vum nünngkßeendte Joohundert, un am Aanfang vum zwannzishßdte Joohundert, vür allem för de Landtweetshaff opjemaat. Se hät koum Dörrever aan de Shtäkk jehatt, em Jäjedejl, öm ettlijje Dörrever hät se ekßtra ne Boore jemaat.
En Preetz woo der wishtishßde Ömschlachplaz. Vun 1866 an hat di Kleijnbaan do ene Aanschloß an et nommaalshpuurije Baan Näz jehatt — die Fobindung zwesche Kiel un Lübeck övver Preetz es hückzedaach (2005) noch emmer en shuß un jood befaare, och wenn se emmer norren paa einjeisije affshnedde hätt, etwa öm Preetz un Plön eröm, un och koot hinge Lübeck. Doomols wo vüür allem wishtish ävve dä Aanschloß noh Kiel, wat no schweer am waaße woo.
Dä Affschnitt Kirchbarkau-Preetz
Dä Affshnett noh Kirchbarkau joov et ald, wi di Baan Kiel-Lübeck jebout woodt. Bej Sieversdorf han se ene Damm dorsh dä Poßßsee opjeshodt, wo dä suwisu ald en schmaal shtell jehat hatt. Dä Damm dejldt zick dämm dä See en Nochd un Süüd. En Bröck sorreshdt dovüür, daddet Waßßer sish net shtaue däät, un dat mer mem Boot no durreshkoohm. Un kütt. Di Bröck jiddet hück noch, nu jeijt en Shtrooß drövver.
Dä Affschnitt Preetz-Lütjenburg
Am 30. September 1910 woodt dä Affschnett zwesche Preetz un Lütjenburg ennjewejdt. Hä däät en latte Lanndtjööder bedeene: Rethwisch, Rastorf, Wildenhorst, Wittenberg, Lammershagen, Friedeburg, Rantzau, Neuhaus, Klamp, un Helmstorf. Di Shtrek wood shliißlish em Johr 1938 dann widder affjeboudt.
Et Eng
Di Baan wood in de 1930er Joohre schliißlish opjejovve. Et joov inzwesche met Motoore aanjedrevvene Laßßwääje, un och beßßere Shtrooße, un domet woo mer bewääshlisher un billijer wi met dä Baan. Do hät et sish allß ene weetschafflishe Schade för di Baan erußjeshtelldt, dat se koum vernünftish de Lück fare kunnt. De Shiine woodte affjebout, un paa Baanhöff han se beß hück shtonn jelooße. Zom Deijl süüt mer noch joot, wo di Baan fröer enß dorresh de Lanndtshaff jingk.
Saachjrupp:Baan
D Simpsons
D Simpsons es ön Zeechetrickserisch, di en d USA entstange es. Öt es d am längßde loufende jözeechnede Serisch, di en dat Land läufd. D Simpsons hand önö Hoof Priise kräje.
Wi öt avong
Matt Groening hod em Joohr 1985 di Idee un zeechnede ä mä 15 Minütte di Persune, di beij d Simpsons dö jrüützde Roll spelle. Zo di Zitt sollte di Fijure ävver net en ön eeje Serisch spelle, sö sollte en Life in Hell opträäne. Häm schingde ön eeje Serisch ävver besser, als sö en ön anger äzöbouwe. Su schoff hä dö Simpsons. Öt ischde Mol leefe di Fijürcher am 19. April 1987 övver dr Beldscherm. Watt en dat Joohr mä önö enkele Film woch, wood 1989 zo ön Zeechetrickserisch, di dr US-Kanal Fox ussstrahlde. 1991 koom sö en öt ZDF, un 1994 övvernomm Pro 7 dö Ussstrahlung.
Watt beij d Simpsons aavjeed
D Simpsons lääve en ön Stadt, di dr Naam Springfield had, önö Naam, dä en d USA döck vörkütt, watt dorop häwiise söll, dat dat, watt beij d Simpsons paßeerd, övverall passeere kann. Dat Springfield van d Simpsons jitt öt ävver nerjens.
Watt d Simpsons beij öt Volk do solle
D Serisch had di Opjaav, öt Volk, bösongisch dat en d USA, op di Vähler, di öt Süstem had, hä z wise. All dat Jäcke, dat mo en d USA vängd, nämme di Zeechetricklüüh op öt Koor. Kee Thema weed usjölosse.
Homer Simpson
Homer Simpson es dr övvischde en d Famelisch. Hä, dr Mann va Marge, es dr Papp va drei Kenger: Bart, Lisa un Maggie. Homer es tösche 36 un 42 Joohr ald. Dat Alder ongerscheed sisch tösche d enkele Folje. Watt jlisch bliid, es, dat Homer en ö Kärkraftwerk werkd un do vöör d Secherheet zoständich es. Dat hä va si Werk nüüß vorstehd, spelld vöör häm kenn Roll.
Homer well jätt va si Lääve ha, drengkd sisch ovends at öns jäähr ee övv zwei Biir un sing schlääte Senn lädd hä och at öns a angere us.
Homer es öt Jäjedeel van önö Held.
Marge Simpson
Marge Simpson es öt jooh Stöck van d Famelisch. Sö sorchd dovöör, dat öt Huuß ä Ordnung kütt, dat dö Kenger ertrocke wäde, un vöör jooh Senn sorchd sö och. Marge ongerscheed sisch van di anger Fijure dörch höör blau Hoore, di huch opjöstoche send.
Bart Simpson
Bart Simpson es dor zeehnjörje Jong va Homer un heechd ejentlich Bartholomäus. Hä jeed no d Jrondschüll. Do had hö Schwirichkeete, op z paaße.
Dr Naam Bart steehd vöör öt änglische brat, watt op Ripuaresch met Balsch övversatze weed.
Lisa Simpson
Dat Mädsche Lisa Simpson es 8 Joohr ald un es öt meddelste van di drei Kenger. Öt es ö hell Köppche un had önö IQ va 159. Doher had sö och koom Vreunde, watt dovör sorchd, dat sö öff alleen es un sisch net jott völd. Lisa spelld Musik un essd kee Vleesch.
Maggie Simpson
Öt jöngßde van di drei Kenger, Maggie Simpson, es jraad öns ee Joohr ald. Lisa drätt önö blaue Strampelanzoch un had döck önö Schnuller en d Mull. Sö schaffd öt, sisch met d Häng met Lisa z vorzälle. Spräche kann Maggie mä ee Wood. Ä enn Folje sätt sö „Daddy“.
Watt d Serisch usszechnet
D Simpsons zeechne sisch dodörch us, dat sö ni dat mache, watt mo erwaad. Dodörch kütt öt zo ön Jäckereie, di sisch dörch all di Filme träcke. D jääl Värv van d Fijure välld direkt en öt Oohr, ävver och di viir Vengere send jätt, dat beij jedde van di Fijure opvälld. Dat di Fijure jääl wode wore, söll dora liije, dat Matt Groening, als hä met öt Zeechne aavong, mä jääl Stefte jöhad ha söll. Zo di viir Vengere soll öt komme se, weil mo viir besser als vönf mole kann.
Sälvs öt Biir, dat Homer jäähr drenkd, Duff-Bier, wood ervonge. Da töt dat hüü z koofe jitt, litt dora, dat öt dörch di Serisch bökannd woode es.
Simpsons – Dr Film
Onger dr Naaam Simpsons – Dr Film entstäng em Joohr 2007 önö 83 minütije eeje Film, dä öt ischde Mol am 26. Juni 2007 em Kino z see woch.
La Düsseldorf (Bänd)
La Düsseldorf is en Bänd in Düsseldorref jewäese. Ir Jründung woor 1975, zick ättwa 1981 hätt mer nix mieh vun inne jehoot. Mer zäält se en de Neu Deutsch Wäll.
Mer künnt saare dat ir Füürjängere pärsonäll wie mussikaalisch die Bäännz Kraftwerk un Neu! jewääse sinn. Wi di han se jans lang Stöck en dä minnimal music Aat jemaat. Do woore ävver och emmerens widde Rockellmänt met bäj. Op es ennem jevalle, dat se zwa senge dääte ävver winnisch Tex hate. Et wooren öff blohß nur äjnzel Wööt en dorjennäjn vunn Schprooche un Paßasche en jaa käjn Schprooch. Do bäj koohme lang nur inßtrummentaal Paßasche. Wälsche met ööhndlisch Rythmuss un emmer widder jedraarene, allso alles en allem dorren jehüürijje Afwählungk.
Line-Up
Führ „La Düsseldorf“ woor:
Noh „La Düsseldorf“ dat möße mer noch erus krije.
Denne ihr Plaate
Saachjrupp:Bänd Saachjrupp:Düsseldorf
Lang Ongerzöüsh
Lange Ongerwäsch oddo lang Ongerzöüsh dat sin Bozze un Himmpe di mer op do Hugk drääsh, unge_de Bovverwäsch. Fö_jewööhnlesch määt mo dadd_em Winnto, wänn_et esu kalld_eß, datt_mo sönß friire däät.
Saachjrupp:Kleer
Rom
En Ėtaalije litt dänne ier Houpstadt Rom en de Rejjohn Latium. De Etalljäner saare Roma för se. De Stadt hät öm de 2.8 Milljohne Bewonner. Se litt am ongere Louf vum Tiber op bëijde Sigge.
Rom eß et Ziel fun dousende Pilljere un Turißte jedeß Joohr, ed eß fůll fon Wält Kultur Ërv Shtökker, säät de UNESCO.
Noh dr Övverlivverong wood de iiewijje Shtadt Rom am 21. Apprell em Johr 752 för Kreßtuß jejröndt. De Jrönger woore zwëij Booschte, Romulus un Remus, di woore alß Puute ohne Ëlldere opjewaahße un fun enner Wöllvėnn jeshtelld un opjetrokke woode. Donoh wood Rom en winnije wie sibbehondert Johr alß Houpshtadt fum Römesche Rëijsh esu jät wi de Wälthoupshtadt fun de Antike, un en övver hallev Europa un wigk ömm et Meddel Meer eröm däät mer de Römer ier Shprooch, et Lattëijnesche, kalle un schwaade, un däät kräftesch Shtüür noh Rom lazze.
Saachjrupp:Stadt en Italie Saachjrupp:Houpstadt
Pastur
Unger 'nem Pastur von lat. Pastor "Hirte" versteht me en d'r Katholischen Kirch e'ne Mann, dä noh'm Theologiestudium zom Priester jeweiht wudde eß, un sing Schöfje en d'r Pfarrjemeind leite darf.
Saachjrupp:Berof (Religiun)
Kölsche Kaviar
Kölsche Kaviar es de kaale Flönz met enem Röggelsche, Mostert un Musik, dat es kleijgeschnette Öllich. In Düsseldoof säät ma däsweje och Flönz met Öllisch dobei, unn im Berjischen säät ma nekke Hennes. Kölsch Kaviar hat nüüt mit däm russische Kaviar ze donn. Et sieht nit ens so us.
Joohr Null
E  häd et ni jejovve. Süsh och de Sönderfäll bejem Dattum.
Saachjrupp:Joohr
Hawwaischwängel
miniatur|left|En Stratocaster med em Hawwaij_Schwëngel (unge) Hawwaijschwängel sääht mer för enne Jreff ann_enno elläktrijje Jitta am ungere Ängk fun de Saite, womet mo dänne e bezje extra Shpannung jävve kann oddo de Shpannung jätt noh_loohße kann. Do_dorsh jitsch dä Toon e bezje noh bovve oddo noh bunge.
Esu kann di Jitta jaule, ävver wäm_moh dat rishtish shpille kann, dann kütt dä Kallipßo_ßaund bäij eruß. Dä weed hee ėm Landt met dä Ėnselle fun Hawaĳ un Ömwasser ėn Fobinndung jebraat. Dröm — nit jannz äänz — dä Naame Havvaijshvengel för e Dinge, woh mer offizjäll, ävver äijndlish vokiiert, och Fibraato odo Trämmolo nänt.
Weblinks
Saachjrupp:Technik
Kiepekääl
thumb|left|E Kiepekääl-[[Denkmol en Meinerzhagen, jemaaat vom Karl von Ebbe]] E'ne Kiepekääl hätt me fröhe ne Kääl jenannt, dä met e'ner Kiep om Rögge un Köref en d'r Hand öwe et Land jetrocke es, un dä Lück Wäsch, Kleede un andere Saache, die em Haushalt nüdisch wore, verkoofe däät.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Handkies met Musik
miniatur|left|Handkies met Musik Handkies met Musik es en Spezialität, die aan Rhing un Main bekannt ess, un jään jejesse weed.
Unger Handkies versteht m'r ne Mainzer- ode Harzer-Kochkies (jeriefte Klatschkies), dä met Brut un vell Öllisch serviert weed. Öwer die Musik jitt et zwei Theorie: Näwen dämm Teller met Kies soull der Köbes beim serviere Salz, Päffer un Mosstert jebraat han. Weil dat Jedöhns (Teller und Salzdöppsche) klimpere däät, hät me dozo Musik jesaat. Die andere Theorie kütt vun dämm Öllisch. Woröm? Dat könnt'r üsch doch denke: "Jedet Böhnchen jitt en Tönchen".
Saachjrupp:För ze Esse Saachjrupp:Kölsch
Woosch
En Woosch es jet för ze esse us Fleisch, Speck, Salz un Jewöze, mänchmol och met Blot un Jebötts. Dat weed vum Metzjer vermangt un in en Därm jedäut, mänchmol och in en Jlas.
Woosch es
Manche Tünnesse meene, Schinke wör uch enne Woosch, dat is ävvä Kappes.
Beleevte Wösch em Rhingland sin:
Kurów
Kurow (Kurów) es ön Stadt ä Pole un litt em Südosten van öt Land. Mor vängt öt an d Kurowka, önö Floßß en Powiat Polawski (powiat puławski).
Kurow wood tösche 1431 un 1442 jejrönd. Em 16. Jahrhondöt wooch öt dr Meddelpunkt van dr polnische Calvinismus. Bes 1660 wächselnde d meedste Lüüh ä Kurow no dr Arianismus. 1831 hodde d polnische Soldate ojer Dwernickis Jupp, önö Jeneral d russische Soldaten jeschlaare.
Em Zweide Weltkresch veele völl Bombe op Kurow.
Wojciech Jaruzelski wood ä Kurow jeboore.
Saachjrupp:Stadt en Pole
Halve Hahn
miniatur|250px|left|Halve Hahn Op ville Fodderkaate en de Jastronomie un Weetschaffte em Rhingland wees De Halve Hahn finge, jans besönders en Kölle. En Halve Hahn es en Röggelche met Kies, ahlem Holländer (Gouda), net zo verwässele met Handkies met Musik. Woför dä so heis? Da jitt et nur Theorien. Et könnt sinn, dat wer et Buffet bestellt hätt mit halve Höhner und hätt kein Jeld mieh jehatt und hätt einfach Röggelche op de Disch jedonn. De Lück hänn jelacht över de Driss unn hänn jesaat: Watt, dat es en Halve Hahn?!. Oda et könnt en Affköötung sinn för: Köbes, darf ich en halven (Kies oder esuh) hann. Zem Beispiel nohdämm de Weet ihm en janzet Röggelche jejevve hätt, un hä hätt ävver nur en halvet jewollt. Oder esuh.
Webbsigge:
Saachjrupp:För ze Esse Saachjrupp:Kölsch
Swadesh Lėßß
Dä Shprooche Fochsho Morris Swadesh hät sijj_en Lėßß met Wööter usjedaach, de Swadesch Lėßß. Do schtonn 207 Wööter dren, un mer schriif ėmme nevven_ennannder, wi däsällve Bejreff, oddo dat sellve Dėng, enn_enno anndere Shprooch hëĳß. Allso esu, wim_mer hee em Bëĳshpill sinn kann.
Di kam_mer bruche, öm kloo_ze_krijje, wi noh dat zwëĳ Shprooche sesh sinn, un in dämm Fälldt hat hä och domet jeärrbëĳdt.