cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Swadesh Lėßß
Dat es orr_en goode Lėßß med Wööt di bëĳm Schwaade em Alldach et allermiiz_jebruch wääde un enne Jrunnt_Shtock fö_de ungoshėedlishßte Shprooche bėllde. Wäm_mer di paa Wööt liehrt, do kam_mer ald aanfange, sejj_en dä Shprooch ze foshtänndijje. För enne allo_ierzte Aanfang, do hellfe ëĳnem Wööt mieh, wi wäm_mer ald de Jrammatigg_un_do Sazbou künne däät. Jelääjentlich kütt mer sujaa baal der_oohne důrrjet Lääve, wi dat uns eetzte rheinische Ittakker-Imis en de 1960-Joohre fürjemaat hann.
Hä däät en ënglėsh ärrbëĳde, esu hät dä Swadesh sing eetze Lėßß op ënglėsh nidderjelaat. Ävver klooh, et jitt_se enzwesche en alle jruuße Shprooche.
Jeede Dä Loßß hät, sing ëĳen Shprooch jät ze dokkemnäntėere, schnapp sesch esu en Lėß_wo alld_en Shprooch dren shtëĳd_di hä kann, un loßß jëĳd_et, de ëĳene Shprooch och noch ennjedraare!
Swadesh Lëßßte fö Rhëĳnische Shprooche
Saachjrupp:Shproochweßßeschaff
Rheinische Sprischwöörd
Up diese Sigk kannste Shprischwochte un Redewändungen upshrivve, wenn_de_welsche kennß. Ävver denk daraan dat dat Ripoarésche Shprischwochte sinn sulle. Wenn do dann noh loss häß kannste jern och noch denne iehr Bedeuton upschrivve.
Saachjrupp:Lėßß Saachjrupp:Sprooch
Düre
Düre (em huhdütsch Düren) es en Stadt töüsche Kölle on Oche, on ligg aan d'r Rur. Et hätt öm die 93.000 Enwonne. Düre es bekanngk füê seng Papierfabricke, ussedemm woêre hee ens Fordwerke jewäss. Höck hätt och dä Visteon e Werk. Dä Börjermeeste van Düre woê bes zem September 2020 dä Paul Larue van d'r CDU, nu es et dä Frank Peter Ullrich van d'r SPD. Em Krieshuus hätt zoademm dä Landroat Spelthahn senge Sitz. Em Kreesch es vell van Düre kapott jejange, ävve et jitt hee on doa noh e paar schön Ströößjere, wie z. B. de Holzstroaß. En Düre es immer jet loss: Et jitt ene Wochemaaht on jedde Menge angere Verjnöjongsmöschlischkeete. Em Sommer fengk de jruße Annakirmes met Attraktione us janz Dütschland statt, ussedem jitt et ene Ääpelsmaat, ene Biermaat, e "Jazzfestival", et weed Fastelovend jefiehrt, e Stadtfest jitt't och, Maimaaht, Weihnachtsmaaht - kuêt, reschtisch ruhisch weed't hee nie. On wä jet jehovvene Ongehaltong sööke deet, fengk sujet em Huus van d'r Stadt on en de nöüjeboute Arena, woa och die Powervolleys, dä Stadt iêh Volleyballvering, spelle deet.. Wie och en angere rhingsche Städtche, jitt et en Düre en janze Rieh aan Zejdonge, jedde Daach kritt me de Dürener Zejdong on de Dürener Noahrischte. Et Radioprojamm Radio Rur deet zoademm uss d'r ahl Pleußmöll sende. Me hätt en Düre keene jroße Fussballclub (am ierschte noh dä 1. FC Düren, dä uss em GFC 99 on em FC Nedderau entstonde es), dröm sin de miêschte Löck Kölle, Jladbach ov Oache Fans. Osse Volleyballvering, SWD Powervolleys Düren, spillt met Jlöck in dä iêzte Bondesliga. Toni Schumacher kütt och uss Düre.
En Düre kalle de Lück et Dürener Platt, wat sproachlesch töüsche'm Kölsch on Öcher Platt eenzeoêdne es. Wiggdere ongerdeelt sich de Sprooch noh op die ömleejende Dörfjere wie Ääks, Mellwiele, Krötzau odde Merke.
Wemme jrad ens en d'r Jäjend es, künnt me sich joa ens froare, of me sich en Düre net och jet Besongesch aaluure künnt. Mer han do: Alle zwej Joêhre maache die zwej Museje en spezielle Kunzussstellong, de Biennale "PaperArt", woa de nöüste Papierkunz jezeech weed.
Stadtdeel und Dörpe
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen Saachjrupp:Krees Düre Saachjrupp:Segg op Dürener Platt Saachjrupp:Düre
Hauset
Kirsch va Hauset|miniatur|left
Hauset es en beljische Ootschaff bei Oche. Et jehüürt beij dor Jemeinde Raeren.
Houset jitt_et sigg 1847. Domohls wood dä eäßte Weesch aanjelejt vunn däm Weijler noh Eynatten. Zwesche 1868 unn 1870 wood dann de Strooß noh Moresnet, hückzedaach Kelmis, jebout. De eäßte Schull wood 1854 jejründet.
Hückzedaach jitt_et en Pfaadfinnderheijm vun Oche unn en Jurendheim unn dä Kirsch.
Moond (Ääd)
Ene Moond is ene Himmelskörper dä öm ene Planet kreis un mit dämm zesamme öm en zentrale Sunn wandert.
Ooser Moond
Für ze sehe weveel Moonde et in unserem Sunnesystem jitt loor he: Leßß mit de Moonde vun unserem Sunnesystem
Physikalische Daate
Ooser Moond bruch für en Umrundung vun ooser Ääd unjefähr 28 Daach. Dobei hält hä ne middlere Avstand vun 384,405 km. Für een Ömdrehung öm sich seleves bruch hä och 28 Daach. Dat bedöck, dat mir emmer die jliche Sick vom Moond sehe.
Dä Moond eß for sesh allëijn jenomme düüßter un hädd_en meddel_jriise Färv_ävver de Sonn schingk drop, un esu künne mer en sin, esu lang wi es naaks dr Hemmel düüßter jenoch do_fö_eß, un esu lang als wi de Sonn fun do schingk, wo se och op di Sigk treff, di mir emmer am Belooere sėn. Dat wääßelt nattölesh övver dė 28 Dääsh ëijmohl öm däjannze Moond eröm.
Wie mir dä Moond sehe
Dä Moond hätt die Eijenart dat hä vun de Ääd us emmer anders ussieht. Dat sin die Moondphase.
Minsche om Moond
Dä Moond is dä einzichste Himmelskörper dä vun Minsche betrodde wudde is. Am 20. Juli 1969 sin et irste mol Minsche om Moond jeland. Neil Armstrong is dann als irster usjestieje un hätt dobei sing berühmte Wörd jesaat:
Et is ene kleene Schritt für ene Minsch, äver ene jrusse Sprung für de Minschheit. (Frei Üversetz)
Edwin E. Aldrin wor dann dä zweite Minsch om Moond. Et letzte mol woren Minsche im Joor 1972 om Mond un seither nimmie. En andere Besonderheit sin die Finsternisse. Do jitt et Moondfinsternisse un Sunnefinsternisse.
Dialekte van öt Wood Moond
Saachjrupp:Mond
Shröppsüffor
Ne Shröppsüffer es ne Minsh dä sesh ne zimmlesh dreijste Aat aajeeijshnet hät, för lau aan singe Bier zo kumme. Dat funktioneet esu: Wenn sibbe Kääls aan dr Teek stonn, stellt dr Schröppsüffor sesh an de letzte Stell. Nu jävve de andere einor noh dem anndere e Rond us, also jeder sibbe Bier. Wenn de Schröppsüffer eijentlesh an de Reijh wör, säät he „Ach du leeven Jott minge Bus kütt un dat es de letzte höck ovend“ oder irjend en andere usjedaachte Jrund und schon is hä fott doosh de Pooz. Och en jängije Methoe isset, nom sässte Kölsch op et Lokus zo jonn und sesh wemmer widder küüt an de dritte Stell odder esu zo stelle.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Büdche
thumb|300px|right|En Büdche Dat Büdche es wo do ding Fläsch Kölsch unn ding Zeijdung koufe kannz. Dat hätt mieß ou noh am Ahmd op unn esuh kannz do wann dä Suppemaat ad zo hätt immer noh enz Büdsche jonn. Eßß äwwer ou jemöötlische do, kannze med däm Weed noh jed schwaade, kannz ding Honk med erinn bringe, dat jäät em Suppemaat nämlijj ned. Unn manschet Bödschen hätt denn ou noh Fritten ode sunz jet för ze eßße. Kannze dann sitze zwesche däm TV unn däm Bierrejaal unn en schöne Pommes ruut-wieß eßße.
Saachjrupp:Weetschaff Saachjrupp:Esse & Drinke
Annemie, ish kann nie mih
Annemie, ish_kann_nie_mih: Dat sääste in Kölle zo Ding Vrouw, wenn_et_jet_jit wat Dish uprääsch. Ooch wenn ding Vrouw Isabell heß udda su ähnlisch. Wenn ma ehrlisch_is, säät ma dat nur weil_et_schö_kling. Also, Du jeijst övver dem Alder Maat in Kölle un do kütt su ne Kieskopp. De frooch dish in jebrochenem Ripoarėsch wu dann da Dom is. Du sääß: "drieh dish ad_ens_üm Schmaal, do sißßt_en_doch." Un dä verstonnd Dish nit. Wenn de dat dreij mol jesaat heß, säß' zu ding Vrouw: "Annemie, ish_kann_nie_mih" un jeijst wigger. So jebrooch ma dat.
E beßje äänlesh eß ouch: Marie, ming Droppe!
Saachjrupp:Sprooch
Burch Vouwelsang
miniatur|left|Bleck op Burch Vouwelsang D Burch Vouwelsang litt en d Eefel an dr Uftsee un en d Nööde va Jmünd. S entstäng kott vöör dr Zweide Weltkresch.
D Jeschichte van d Burch Vouwelsang bes zm Äng vam 2. Weltkresch
D Burch stammt us d Zitt van d Nazionalsozialiste. Di hodde vassjestallt dat hön Lüüh väälde, di onger öt Volk jo kutte un do d NS-Paruule propajeerde. Di Lüüh woohl d Partei öra trecke. Dat sollt op Burch Vouwelsang passeere.
En ön Jäjend en dr usser ärm Buure känne läävde woohle d Nazis jät jruußes opbouwe. Su entstong d Burch Vouwelsang. 500 Junker sollte he en d Idioloji van d NS jeschülld wääde. Nävver Burch Vouwelsang entstong ösu och ön Burch ä Sonthofe un en ä Krössiinsee ä Pommere. D viirde wood zwar jeplant ävver net jeboud.
Wä koom no Vouwelsang? D NS hod sisch dat ösu vörjestallt, dat dr idiale Junker jenau ösu ussoch wi dr idiale Ariör. Dat hosch dat sing Vorjangeheet bis 1800 arisch see moot. Hä mood vorhiirood see un unjeväär öm d 25 Joohr alt. Och sing Vrau mood bis 1800 arisch see. Lüüh met Probleme watt d Jesondheet ajäng kutte s net bruche. Dat woch ösu sträng dat Brälleträjer net akzepteerd woode. Öt zeechte sisch ävver bald dat öt övverhaupt net ösu völl Lüüh ä Dütschland joov dat moch 500 zösammekratze kutt. Dovör woch moch jezwonge och Lüüh z akzepteere, di moch en dr ischte Rutsch net ha woohl. Irjendwi kräät moch d nüüdije Zaahl zösamme.
Jeboud wood flott. Onjeväär 1.500 Arbeeder hand do jevrasselt un us Bösch un Dreck jätt opjeboud dat d Eefeler böjeistert hodd.
Hitler hodd 1933 d Idee zo dr Bouw. Loos jäng d Planörei 1934. 1936 wood Vouwelsang a Hitler övverjovve. Häm jeveel watt hä soch janz jott ävver hä woohl dat noch völl jrüüßer ha. Su sollte d jrüzte Sporträum op öt Jölände do äntsto. Jöplant wooch ö Schwimmbat met ön Bahnlängde va 200 Metr un ö Stadion dat jrüüßer als dat ä Berlin wääde solld.
thumb|D Schänke Völl van d Pläne wood net ömjesatze. Jökooßt hat dat damols 35 Milliun Reichsmark wat hü z dachs 3,5 Milliardö Euro wöre. Entstange send 10 Kamöradschafthüüser, dr jruuße Wasserturm, dr Appellplei, dr Adlerhoff un völl Ställe, om Sport z driive. Och ö Theater wood jeboud. Vöör d Jösällischkeet hand so och jät jeboud. D Schänke es önö riisije Saal dä och hüü noch eksisteert un jenau ösu usssitt wi hö damols woch.
Als dr Kresch rischtisch loos jäng, do hoote so op Vouwelsang op z bouwe un och d Ußbeldung jäng en d Knee. Vöör dr Kresch hod Vouwelsang nüüß z saare un dat woch önö jrond dovöör, dat koom jätt kapott jöschooße wood. Mä enn Bomb hat e Huus kapott jemaat ävver moch nämmt a dat di Bomb d Muuch van dr Urftsee träffe solld un z vrösch jövalle es.
Burch Vouwelsang no dr Kresch
miniatur|left|D bäljische Van Dooren kasern No dr Kresch koome z ischt d Ängländer. Di paar Männäkes hodde ävver winisch domet em Senn. Su koom öt dat d evakuerde Lüüh us öt Dörp Wollseife en d Nööde sisch önö Hoov Saache do klaue dorve. D Ängländer hand ö Ooch zo jedeut. Un d Wollseifener hoode jerad d geklaude Ruute äjeboud do bestämmde d Ängländer dat d janze Jägend vöör öt Übe van d Änglische Soldate jöbrudd weed. D Wollseifener moote wärm alles opjävve. Bes 1950 bleete d Ängländer. Dono koome d Bäljer un hand do träneerd. Met Panzere hand di do jeschoose un d Lüüh en d Nobberschaft krääte komm ö Ooch zo.
Dat jäng bes 2006. Do trocke och d Bäljer aaf. Van di Zitt a send do kenn Soldate mi un Burch Vouwelsang litt medde en dr Naturpark Eefel.
Jätt z Lääse
Saachjrupp:Ëifel Saachjrupp:Burch Saachjrupp:Nazizick
Swadesh Lėßß/Kölsch
Süch och
Kölsch
Krüngkelish
Wenn jet nidd esu jraad un jladd eß wi t sinn sullt, dann ess et öff krüngkelish jewoode, esu wi n Papijor, wo Waßßo drop jekumme eß. Wenn De jet jewäsche häß, sarr enß e Himp, e Täshedooch, e Deshdooch, odder jät, un ed eß krönkelish, jo dann weet tat jebüüjeld un süüt widdo shön uß, dat mer sish do met sinn loohße kann. Wem mer dat forjiß, mer hädd nit jebüjeldt un jeijd eruß do met, do saren de Lügg em Dörrebp Jo, wi leuf dä dan eröm mem kröngkelijje Himp, odder wat hät tat tan fö n verkrönkeldte Bluuhß aan?
Och Äppel künne verkrünkele wenn De se lang em drüjje lijje häß, di weede jät kleejner un krijje Krüngkele op ier Haut, wi aale Minsche.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
A 562
De Outobahn 562 (koot: BAB 562) verbindt de Flochhave-Outobahn  un de  am Rerierongsveedel zwesche Bonn un Jodeßbersh. Se löüf qwasi fum söödlijje Ëngk fun de am Schloß förbëij övver de bönnsche Södbröck (offizzjäll de Konrad-Adenauer-Brök) övver der Rhing, dorresch de Rhing-Au un krüz noch de Jodeßbërrjer Allee, iih dat se dann medd_enne Behellevs_Ußfaat aan de Baahnlinnije fun Kovvelenz övver Jodeßbersch un Bonn noh Kölle ophüüert.
Weblinks
562
Landfürst
Landfürst eß en Bier Marrke fun dä Brauerei Königshof, en Broueräj en Krieevel-Künningshoff, di sez om ejemoolijje Jelände fun dä Rhenania, un jehüot orr ennem ejemoolijje Ärrbeijdor fun dä Rhenania.
Saachjrupp:Bier
Hemmelsreshtung
En Hemmelsreshtung odder Himmelßreshtung is erz mal ejne vun dä vier jrundrishtunge:
un dann jiddet noch welshe dozwesche, un do widder dozwesche. Di wääde all usjedrök, in dem mer se us dä jrundrishtunge zusammesetz, also zem bejshpill Nord-Nord-Wäste. He sin se su, wi mer se op de Landkaat hätt:
Köbes
Dä Köbes hätt en bloue Vüürbinder un en Läddertäsch aan. Fröher (un in ville Brouhüser och noh hück) moot hä 't Bier an d'r Thek selvs zahle bevür hä 't aan dä Jast verkäuf. Hä hätt ene Kölsch-Kränz, dä Löcher hätt för de Kölsch-Stange. Mer säht, dat fröher dä Köbes keine richtije Kellner wor un doröm hätt mer em kei Tablett jävve künne (dann wör alles umjefalle) unn och nicht vertroue könne dat hä et Jeld aanjitt.
Kruffer
Wäer fill amm kruffe eß, dä nänndt mer enne Kruffer.
Hemmelsreshtung
Saachjrupp:Äädtkondt
Köbes
Woröm dä Köbes heiß weiß hä selvs nit esu jenau. Et es ene aale Bejreff, der sich alt vür 200 Johr dorchjesätz hätt. Mer säht dat domols vill jung Lück als Köbes jeärbeit hann, die op däm Wääsch wore noh däm Jrab vum hillije Köbes in Santiago di Compostela (dat es en Spanie). Dat wore dann de Köbespiljer, un desderwejen hatt mer se eifach Köbes jenannt. Ob dat stemmp? Mer weiß et nit.
Kruffer
Su enne Minsch eß ärrm draan. Hä määt emmer do Puckel breejdt, off err et jäz däjt wäll em nigs annderes övverish blied odder wäll er ed sijj esu ußjesöögk hätdt, da s ejal. Dat kütt eejn wi d anndere füür, Kruffo jidd et su ne un su ne.
Köbes
Köbes es nit eifach en Kellner, Köbes es en Berofung. Dä Köbes es stäts däm Kölsch verpflichtet un nit däm Jast. Mer sullt im nit im Wääsch stonn. Dä Köbes nemmp et leer Jlas fott un brängk e neu, ob do 't no wells udder nit. Wellste kei Kölsch mih, mosste ene Bierdeckel op et Jlas dunn, un dann weiß hä Bescheid.
Kruffer
Enne ärme Kruffer wo dä Kääl fun dä Palmß Berta. Dä woo der janzen Daach dobeej, Bechta hee, un Bechta doo, un wi hätß Der et ann jään, wellß De su odder wellß De t andoß. Un dat Berta hädd sijj och bedeene loohße. Do kunnß mer dit, Do Kunnß mer dat, Ish bruch do noch, do künnß De doch. It hädd och jään medd em eröm jeshtrunnz, häd jeedem fozalldt wadd et doch fö ne joode Mann hät, un wat ä nidd all künnt! It däät en och jään enß foliine, Och weß Der, Minge Mann määt üsh dat flök. Äävenß enß en Wäshmaschin de Träb eraf odder de Winnter Räijfe opträkke. Dä Kruffer moot dat dann emmer - Joo, minge Mann määt at och met Linkß - o noch em Rubbedidupp fäädish wääde.
Ene anndere Aat Kruffer sin di Lück, di en däm Millshlaade op der Eck jewonnt hann. Di hatte keijn Wohhung krääje för all iier Pänz un esu hann di schliißlish dä Laade jenumme, dä ald en Zick leershtundt. Jelld hatten se jaa keijn. Do für ävver Plaz satt. Blooß wi di emmer am Ränne woore un wad se förr enne Brassel hatte, öm med äm Laade un all däm Jedööhns drömeröm fäädish ze wääde! Dä wo jo nit fö t wunne enjereshdt. Allso hatten se käijn Kösch, kej rishtish Bad för jet ze wäsche, un ovenß hann se Di woore och bloos am kruffe. Dobäj krääten se am Eng don nigs op de Räij.
Köbes
Websigge
Saachjrupp:Kölle Saachjrupp:Düsseldorf Saachjrupp:Bier
Kruffer
Äijne fun de schlemmste Kruffer, di ish erlääf han woo enne Weet. Dat woo esu ne Pomaadije uß Böömisch Wienerwaldt, met Entefott om kobb un deckem Buchh, weß Der esu met: küüßß di Haandt, Hä Profässoor, un hoo wooß eejn Glüüg, da Sii uunß wido oinmool di Ääre geeben. Wenn de do de Düür non nit opp haz, da looch dä dren ad pladd op de Ääd esu enne Bückling häd dä für Der jemaad. Dä däät dish jaa nit känne, dat woo janns ejaal, hä däät Der henge un fürre erin kruffe, dat woo sho nit mie schön. Hä seuseldt isj aan, wi wenn e dreej Punk Kreide vum Ruudkäppshen singem Wollf jefräßße häd un medd ener Fläsh Oliven Ööl weeijsh nohjespöldt hädt. Boh nää wadde ne Schleijmbüggel, wadd enne Kruffer! Do häß de de Aaschbakke zesamme jekniffe en dä Weetschavv us Angß, wel De bang woohß, sönß jitsj er Der rinn.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Marie, ming Droppe!
Wän enne „Marie, ming Droppe!“ säät, do hättä washejnlesh jraad jäd jehoot, watte ned jlöyve kann esu beklopp kydded emm füo. Dat well hejße, Esch hald et em Kopp ned uß ov och Mih Häz määt dat nit med, wi kamma nur! also schlemm, schlemm. Wä et reshtish jood maache well, dä drieht de Oure, määt e Jeseesch wi wänn de Zaanaaz mem Boora küdd, määt wi wän e baal ömkippen dejt, sträg de ejen Arm uß an läät fum andere de Hand op sing Jesesh, klapp fellejsh noch hallv en sesh dsesamme un houch med de läzde Kraff, dat: „Marie, ming Droppe...“ -- wänn jäz kej Hüllep küt, jo da eß dä am Äng un ma künne en bejraave loohße. Dängkß_De. Jo, un_esu eß dad och jemejnt. ed ess en Aat ze saage, esch halden dat hee nit mih uß. Och wän jaa kej Marie do bej eß, och wä ja kej Deenßboote hät.
Esu äänlesh eß: Annemie, ish kann nie mih
Saachjrupp:Shproch
Ruhrpott
Dä Ruhrpott is e Jebiet in Nordrhein-Wessfale in däm vill jruße Städt op eenem Pleck stonn, un wo bis in_et 20. Jahrhunnert vill jeschuff weede moot. Vür allem in dä jruße Koll-Berschhwerke. Ävver esu allmählisch sin die erschöpff un de Berscharbeijder mooten andere Berofe liehre.
Die jrüßte Städt im Kollepott sin Äßße, Dortmund, Duisburch, Bochum, Jelsenkirche, Möln, Ovverhause, Bottrop un Moers.
Di Lück fun doo saare och dä Pott, un de huue Doitsche, „Das Ruhrgebiet“ do füüer. Di schwaaden en jannß eijen Shprooch, et Ruuer Platt.
Websigge
miniatur|300px|left|De [[Zeche Zollvwerein|Zech Zollvereijn]]
Saachjrupp:Nordrhein-Westfalen
Buz
Ene Buz odore Bützje määt mer met de Leppe op ennem anndere Minsch singem Muul, am leevste eene de mer jään hat. Ävver kamer och ever op jed anndorres drop dröke.
Saachjrupp:Jesellschaff
Benroother Lenisch
Websigge
Saachjrupp:Rhingland
Vatikan
Dä Vatikan eß däm Papß singe eijene Staat. Hä eß de kleijnße Staat op de Wält. Et sinner nuur e pah Hüßje en Rom, enne Plaz un de Dom. Ofizjäl heijße "Dä hille See" op Latteinisch. Et es de einzijje Staad ußerhallefun Arrabije dä et Waalrääsch fö Froue noch nit hät un de Trännung fun Schtaad un Kirresch nit well.
Ed eß de eezte Staad en Europa jewääse, dä ald em Meddelalld mem Häkße Fobränne opjehüet hät. Hä eß unge de rischßte Staate op de Wält, beedß in Jäld prokopp un en Jäld pro Kwadrahtmehte jemäße, ävver singe Ömmsaz em Jooh eß unge däm fum Ääzbischhoff fun Kölle. Hä eß eijne fun dä fier Shtaate wo dä offizjälle Baaß fum Staat och dä Bövverschte fum Jleuve eß, un de eijntzijje, wo dä onnoch pollitesch un dipplemaatesch jät ze sare hät.
Websigge
Saachjrupp:Europa Saachjrupp:Staat
Hämmche
thumb|left|250px|E Hämmche met suurem Kappes E Hämmche eß e jepökelt un jekoch Fößje von_e_nem Firke. Me kann et en Metzjereië koofe, wenn jrad jeschlaach wudde eß. Hämmche deet me wärm ode kalt met Mostert, Brut ode suurem Kappes eiße.
Weil se fröher ärm wore un beijm Firke nix wegjeworfe hann, jitt et manchmol och noch Schweine-Stezje ze koofe.
Saachjrupp:För ze Esse
Lall
Lall ess esu jät äänlijjes wi Keu. Do schwaadt äĳner, un mer voshtäĳd en nit. Em Fall fun Lal eß dat ävver joot mööshlish, dat mer di Wööt voshtonn kann, dij e säät, jo sujaa sing jannze Säz kamm mer noch voshtonn. Et sull sujaa vükumme, dat mer dä Lall komplättemang vershtonn kann, un dat mer n sujaa för sėnn foll hallde un opjriife künnt. Blooß — wenn et Lall eß — dan eß do nix dohinnder. Dä mäĳnt dat jaa nit, watt e schwaadt. Esu en Lallbakke wäĳß villäĳsh jaa nidd e mool, watt e shprėsh, verspresh jät, un hät don nix jemäĳndt, rädd füür sesh hen, un hät to doch nix jesaat.
Typpish eß dä Lall, dä uß dänne Pollittikore nuur esu triif, ävver och fun de Kannzelle kütt övv enne fürshterlijje Lall. Vokeufore unn Aanvälldt sen och jood bekannt för irre Lall, un Männor, die de Fraulück för sesh jevenne wulle. Angersh eröm sull och shunn füürjekumme sinn.
Lall hät sellde Hand un Fooß, do kamm er et öff draan fööhle. Et kütt ävver aldenß füür, dadd et sish aanhüot wi Lall, un eß käĳne, un och ömjedriiht. Mer kann et em Zwaijvel nuur affvaade.
Jedenfalls eß Lall en Aat fun Kommunikazjoon, wo mer dəmiiz och jood drop fozishte künne.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Spanair Vluch JK 5022
miniatur|left|Öt aavjestürzde Vluchzeuch Am 20. Aujust 2008 stürzde dr Spanair-Vluch JK 5022 beij dr Start ä Madrid aav. Beij dat Onjlöck koome 153 Persune öm öt Lääve.
Öt moss noch ongersood wääde, wisu d Maschiin aavstürzde. Wä öt jeseeh hat, dä sproch dovan, dat ö Triibwärch ä Brand jeroone wooch, als JK 5022 am beschleunije wooch. Kott dono broch dr Jätt ä zwei Deele.
Websiije
Saachjrupp:Spanie
Saachjrupp:Vluchjesellschaff
Teufelsbraten
Teufelsbraten en uusem Platt "Düwelsbroade" eß e'ne zweideelije Fernsehfillem vom Hermine Huntgeburth uss em Johr 2007, en Produktion von de Colonia Media em Aufdraach vom WDR un ARTE. Die Jescheech erstrick sich öwe elef Johr von 1951 beß 1962. Hildegard Palm, de Haupdarstellerin, eß am Aanfang vom Fillem fönef Johr un am Engk vom Fillem säckszehn Johr alt. Dä Fillem spillt em "fiktive" Dondorf aam Rhing zwesche Kölle un Düsseldorf jeläje, net ze verwääßele met dämm echte Dondorf, e Dörp von Hennef aan d'r Sie. Deshalef sen och die mietzte Opnaame in Kriefeld un Duisbursch jedrieht wudde. Dä Fillem drieht sich öm et Heraanwaaße von e'nem intilijente Mädche, dat sich uss em kölsch-katholische Arbeedermillieu von de "Wirtschaftswunderjohre" befreië will.
Vulkahn
Ne Vulkahn is_ene Erhäävung vun dä Äädkrus, uss welscher die sojenannte Magma odder umjangsshproochlisch Lava eruskütt.
Teufelsbraten
Handlung
Et kleene Hildegard, Dochter von e'nem Arbeeder un e'ner Botzfrau, wierd von singer Famelisch, en dä och noch de Jrußäldere un en Tant läwe, "Düwelsbroade" jeschanndt. Weil dat opjeweckte Kind neugierig eß un unbedingk läse un schriewe liere will, wierd et von dä Fraulück un singem verbetterte Vatter als schwatz Schof von d'r Familesch behandelt. Nur beim Opa, der imm de Stipp hält, vürläse un verzälle deet, fingk et Tros.
Vulkahn
Et jivv dreij verschiddene Sorte vun Vulkahne. De eetste is dä Schich-Vulkahn, he is jleichzeitisch uch dä jefährlischste Form vun Vulkahne, weijl sinne Magma dicker is als die vun de sojenannte Schild-Vulkahne un deshalb im Schloot stecke bliff. Beij en_em Schild-Vulkahn is dat Magma flössijer un löppt deshalb aan de Sick vun dä Kraterrand eraff un bildet Schilder. Dä dridde Vulkan-Art sin de sojenannten Äsch- un Schlackekejel. Se werden nit so jrooß wie de rischtije Vulkane, un bestehen uss uss_em Vulkahn eruskommende Pyyroklasstika, dat sin kleene Stauvpachtikel.
Teufelsbraten
Handlung
Met 10 Johr kütt Hildegard op de Meddelscholl. Do liert et Huhdeutsch, sich met Böcher zo beschäfftije, und fingk Schollfründe uss em Meddelstand. Et liert met Metz un Jaffel ze eiße, un sprich och Zehuus Huhdeutsch. Dodurch eß et en singer Famellisch, die nur Platt sprich, e'ne Ussenseiter. Singe Vate versök em met Jewalt enzetrichtere, dat et och durch singe vürnähme Benämm nix "Besseres" wör un immer dat bliefe wütt, wat et wör - e Kind uss'm Arbeedermillieu. Hildegard föhlt sich zwesche beede Millieus hin- un herjetrocke, blief singer Famelisch äwe treu.
Vulkahn
Fass 95% vun alle Vulkahne op de Wällt sin Schicht-Vulkahne, äwwer 90% dä aktiiwe Vulkahne sin Schild-Vulkane.
Teufelsbraten
Handlung
Met säckszehn Johr krië de Äldere vom Hildegard en Empfehlung, dat Kind op et Aufbaugymnasium ze schecke, domet et et Abitur maache kann. Trotz dä Empfehlung schecken se et äwe en de Fabrik, wo et als Sekretärin bei e'nem "Böro-Drache" landt, dä et schekaniere deet. Weil et Hildegard, opjeweck wie et eß, sich die Schekanierereie net jefalle löss, kritt et en Affmahnung un wierd zom Personalchef bestallt. Dodrop wierd et Zehuus vom Bapp verkammesölt. Unjlöcklich dodröwe, dat et en de Fabrik jonn moss un net op et Gymnasium jonn darf, kööf et sich Schabau un fängk et Suffe aan.
Vulkahn
Et hätt vor 20.000 Johr uch ens Vulkahne in der Eifel jejääve, de letzte, dee erlosche is, woor dä Laacher See beij Koblenz. Uss villen sin Maare jeworde, un uch hück süsste noch_e paar Krater.
Teufelsbraten
Handlung
Op e'nem Klassetreffe tauch Hildegard völlisch aanjesoffe op un wierd von singem ehemolige Realscholl-Klasselehre ze Rädd jestallt. Dä Lehre erkennt de Situation en dä dat Mädche stich un orjaniseet e Treffe zwesche Äldere, Pastur un singem ehemolige Volksscholllehre, en dämm die Äldere dovon öwezeusch werde, dat Kind op et Gymnasium ze schecke un sich öm et Scholljeld keen Sorje ze maache. Joden Ends darf et Hildegard op et Gymnasium jonn.
Ussläjung
Dä Fillem beschrief e sozial Millieu en d'r Zick von d'r "Wirtschaftswunderjohre" noh 'em Kreesch un zeich, wie ärm Mädche vom Land benohdeelich wudde sen. Em Jäjensatz zom naturalistische Drama wierd dat Millieu äwe net als unveränderlich opjefass, sondern dä einzelne Minsch steht em Meddelpunk. Et wierd jezeich, wie schwierich et trotz eejenem Wille eß, uss e nem Millieu érusszekomme, wä'me keen Hölep von Drusse kritt.
Literarisch Vürlaach
De Roman "Das verborgene Wort" vom Ulla Hahn hät dämm Fillem als Vürlaach jedeent.
Websigge
Saachjrupp:Fillem Saachjrupp:Fernsehn
Helium
Helium ess eh schemisch Element met dä Oochtnungszahl 2. Et witt met He avvjekürz. Em Periodesüßteem fink meh et beij dä Edeljaase. Singer Atomkeern besteeijt us 2 Protone un 2 Neutrone. Öm dä Keern eröm schwirren 2 Elektrone. Do Helium zo de Edeljasse jehührt ees et zeemlisch reaktionsträje.
Betty Hutton
Dat Betty Hutton(* 26. Fäbrowa 1921; † 11. Määts 2007 es en Fillemschoushpellerėn us der USA. Als Sängerėn wohr et och ungerwähß.
Helium
Wofür witt et jebruch
Helium witt överall do verwendet wo reaktionsträje Jaase jebruch werde, die och noch leichter wie Luff sinn. Do ees zem Beijshpill de Luftscheefffaaht. Ene Zeppelin flüch bzw. fiiert nämlich met Helium. Äver och op de Kirmes fink meh Helium een dä bunte Ballons für de Pänz. Wenn meh dat enödemp kritt meh en janz huhe Stimm wie en Mickey Maus.
Wo fink meh Helium en de Natur
Helium ees dat Enderjebnis vun de Keernverschmelzung vun Wasserstoff. Also en jedem Steern ees mieh oder wenijer Helium ze finge.
Betty Hutton
Leeder
Et Betty Hutton hät och ettlijje Leeder jesonge, di ene Hit woode:
Helium
Wo fink meh Helium en de Natur
Saachjrupp:Schimie Saachjrupp:Jaas
Betty Hutton
Websigger
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Schauspeller
Rheinromantik
De Rheinromantik beschrief en Jeisteshaltung, die en alle Kunsjattunge zom Ussdröck kom. Se entstond en d'r Zigck vun d'r Romantik, die et Engk vum 18. un_et janze 19. Jahrhundert ömfass. De Aanfang wutt vür allem durch Schriffsteller un Künsler jepräsch. Em Aangeseesch d'r waasenden Industrialisierung met all dä schläschte Bejleiterscheinunge, hätt me sich d'r Natur un d'r Verjangenheijt zojewandt. Friedrich Schlegel (1802 em Mittelrheintal) hätt joot beschriewe woröm_et dobeij jing:
''...für mich sen nur die Jäjende schön, die m'r jewööhnlich rauh un wild nenne deet; nur die sin erhabe, nur erhabene Jäjende köunne schön sen, nur die errääje de Jedanke vun d'r Natur. [...] Nix äwer kann dä Endruck su verschönere un verstärke als die Spure vun menschlichem Moot aan de Ruine un d'r Natur. Stoulze Burje op wildem Felse, Denkmohle uss d'r menschliche Heldezigck, sich anschlüüßend aan die hühtere uss dä Heldenzigge d'r Natur.''
Et Mittelrheintal wutt Engk vum 18. Jahrhundert vun Reisende wie dämm Italiener Giorgio Bartoli un dämm Engländer John Gardnor em Johr 1787 bereis. 1802 hätt Clemens Brentano un Achim von Arnim et Tal bereis. Lord Byron (1812–1818) hätt e Reisejedisch "Childe Harold's pilgrimage" jemaat. William Turner kom wäjen singer op dänne Reise jemohlte Bildere vür allem beij de Engländer en de Schlaachzeile. Dodurch hätt sich et Rheintal vun_e_ner Durchreiseregion op d'r klassischen Bildungsreis noh Italie zo'ner touristischen Adress vum ierschte Rang entwickelt. Noh d'r Schweiz met ihre rauhe Aleppetäler wutt et felsije overe Mittelrheintal met singe velle Burjschruine zom "touristische" Moss.
Veel Fürste un rische Privatlück hann me'm Widderoppbau vun dä Burje bejounne. Allen vüruss et preußische Köningshuus, dat glich aan mietere Stelle tätisch wor. Als schönstes Bauwerk vun d'r Rheinromatik jilt dat vun Köning Friedrich Wilhelm IV. jebaute Schloss Stolzenfels beij Kowelenz. Suja einfache Tunnelzojäng hätt me während dä Zigck vun d'r Romantik neujotisch ode neoromanisch jebaut.
Un selefs hückzedaach werde die Burje am Rhing vun de Prominente wie zom Beijspill em Thomas Gottschalk noch jekoof.
Luurt och em Wäbb unger
Saachjrupp:Rhingland
Shtüürkopp
miniatur|right|Stüürkopp vun ne S-Baan-Zoch Ne Stüürkopp es ne Führerstannt dä an ne Waare (meistens Personewaare) vun de Iesebaan jebaut es. Vun de Stüürkopp us kann de Lockomotif am andere Eng vum Zoch jestüürt weede. Deshalb nennt mo Waare met Stüürkopp Stüürwaare. Stüüwaare weede sowohl im Noh alls och em Fäänvokehr innjesätz. Mo daaf se ävver net verwääßele met Triebwaare oder Schienebusse. Die han och ne Motor, wat mer en nem Stüürwaare net fingk.
Klütt
miniatur|right|Klütte vöör öt Huuß En Klütt es e schwatz Dinge, wat mer en der Ovve dejd för doh ze bränne, wem mer et wärm hann well. miniatur|Klütt En Klüdd es etwa hallv esu fill wi enne jevöönlijje Muurziijel, wi mer se fum Boue kännd. Klütte weede heezolandt beij Rhingbraun jemaat. Do betrigg dä Klüttemann sing Klütte, un di schött e oddo drääht e beij uns en der Käller wäm mier de Klütte krijje. Dad es fö jevöönlisch eij Mool em Jooh, un mir hoffe, dat mer em Frööjooh no jädd övverisch hann, weijl em Winnte Klüüte kooufe fill düürter es wi em Summer. Esu lang wi mer der Ovve aan hann, jeijt de Mamm der Daach övver ens en de Källor un deijt doh de Klütte fum jruuße Houfe en enne Klütteschtändo stivvelle, un dä weed dann doh unge praat jestalldt. Dat määt se esu fill, wi se läddijje hätt. Wänn dann der Papp des Oovens fum Deens heijm kütt, un och di jruuße Pänz, wi se fun der Ärbeijd un fun der Schull kumme, joh doh nimmp jeede esu enne Stänndo med erop, su lang noch eijne doh schteijd, un brängk en nävve der Ovve. Esu ham mer emmer jenooch Klütte för ze schtoche doh.
Di Klütte weede wi jesaat en der Braunkoole jemaat. Doh dunn riisijje Maschiine de Ääd fottbaggere, un doh drunge es en schwarz brunge Lare, di weed och fottjebaggod, un watt dohfun nit jlisch noh'm RWE jeijd för Schtroohm druß ze maache, dat weed zo Klütte jepräß. Di senn ußße eröm jladd un jlänze, un op dä zweij anndere Sigge es dat nidd esu, un doh weed 'em Präßwerk sing Siejel henjemaat. Esu wesse mir, wat dat för Klütte senn. Wischtijj es o noch, dat dat Klüttemattrijaal nedd naß eß. Je mieh Feuschtischkeijd en dä Klütte nämlisch dren es, öm esu schlääschter dunn se bränne, un öm esu mieh dunn se kwallme. Un dat künne de Minsche jaa nit ligge, wänn ed uss'em Ovve kwallmb un schtingk! Dröm dunn se och beijm Klütte Präße öff nuur janz kleijne Bruch nämme fun däm, wat dä Baggor livvert, weijl mer dä jood drüsch kridd un beijm Präße weet e o noch jood wärm. Dat driev de Feuschteschkeijd erus.
Saachjrupp:Technik
Menutt
En Menutt eß en Zigk. Di ß jenou esu lang, wi do Sekunde Zëijor op do Ur bruch öm ëijmool janns erömm ze loufe.
För enne Minsch kann dat ald reshtėsh lang sinn, ävvo och jantß koot. Dat küdd op de mommënntane Fofaßong drob aan.
En Menutt weed ennjedëijld en säxsh Sekůnnde, un säxėsh Menutte jelld alls en Shtund. Enne Daach häd em Schnett 1440 Menutte — jenou jenumme sen et 1440.00001667 en de läzde 1000 Johr, wa sch mesch nit fodon.
Dat Woot un och de Menutt han unß de Römer aan do Rhing jebraat. Jenou faßjelaat, wi lang dann en Menutt sinn sull, un och dafö jesorresh, dat övver der Daach alle Menutte ejal lang senn, hät mo ävver eez lang noh däm et këij Römisch Rëijsh mieh joov.
Saachjrupp:Moohß Saachjrupp:Zick
Inßtrumännt (Mussik)
En Inßtrumännt is jät, womit man Töne odder Jeräusche erzeuje kann.
Et jivv verschiddene Arte vun Inßtrumännte:
Saachjrupp:Mussikk
Klüngel
Klüngel es wat dä Kölsche määt, wann hä jet op de Bein stelle moss. Hä kann nix und deit nix, ävver hät krit dat hen. E besje spät, e besje vill ze düer, un och nit janz reschtesch, süüd et us wie wenn et dann doch noch fluppe däät, weil et enne Knubbel andere hen krit. Di krijje natürlisch wat doför. Ävver mer weis et natürlesch och nit, also keiner weiß jet, vür allem die nit, die zevür dovun jewoß han sulle, han jar nix met ze krijje. Es jan vun sellver esu jekumme. Also Klüngel fingk in uns Stadt nit statt! Dat kennt mer hee jaa nit!
Websiij
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Krippsche
thumb|left|250px|E Krippsche: Maria un Josef me'm Jesuskind
Krippsche werde Weihnachte en de Kirch un zehuus unger em Chrissboom opjestallt. Met jruße un kleene Fijure versök me de Weihnachtsjescheech darzestelle, su wie se beim Lukas em Evangelium nozeläse eß.
Em Rheinland eß et Tradition, dat me am ierschte ode zweite Weihnachtsdaach met de kleene Pänz aan dat jruße Krippsche en de Kirch jeht un bädde deet.
En Kölle jitt et en de Weihnachtszick e'ne „Krippenweg“, op dämm me sich schön ahl Krippsche en kölsche Kirche beluure kann.
Wäbsigge
Saachjrupp:Weihnachte
Kösch
De Kösch eß dä Plaz em Huß wo jekoch weed. Ärm Lück dun och en der Kösch fodere, un öff es em Winte de Kösch de wärremßde Roum em Huß, wämer en de Kamere un de Zemmer nit schtoche well, weijlet zo vill koßß.
Saachjrupp:Kösch Saachjrupp:Huuß
D Balkanesen
Dr Karnevalsverein vam Breenijerberch heecht D Balkanesen.
Öt es kloch, dat dat van dr „Balkan“, dr Spetznaam vam Breenijerberch kütt.
Jät z Kikke
Saachjrupp:Fastelovend
Andreas (Apostel)
De Apostel Andreas, dä Broder vom hl. Petrus, hätt de Lejend noh en Kleijnasieë un Jriecheland missioneet. En Patras soll hä em Johr 60 n. Chr. de Märtyrerduud aan e'nem Krüx met querjestallte Baleke jestorwe sen, deshalef wierd su e Krüx och Andreas-Krüx jenannt.
Andreas-Krüx
Saachjrupp:Daach Saachjrupp:Kirshejoor
Himmel un Äd
Himmel un Äd iss en Biiloch uss Ädäppel- unn Apfelbreij, oddo -kommpott.
Dä Nom kütt wejl de Appel im Himmel hang unn dä Äädäppel in dä Ääd, klaa. Dozo drenk ma Kölsch, watt himmlijj schmäck, unn sintemalen paaß dä Nom besonders joot. In Nüüß drenk ma en Samtkrare dohinger, dat iss jet för ze drinke met Schabau. Un wer et noch nit weiß, Himmel & Äd kann m´r och hüüre ! (http://www.himmelunaed.de). Kölsches Musikduo spellt nit nur kölsche Tön.
Veedel (Stadt)
miniatur|200px|Ed beljische Veedel en Kölle Eh Veedel ees ene Deel vun ener Stadt.
Miistens sin et nur eh paar Strößche en däne de jlische Zoort Minsch liv, oder wo en bestimpte Bouwiis verwendet wudde ees, oder wo meh einfach nur Stulz drop ees dat me us eeiner Jejend kütt. De Jrenze vun enem Veedel sin nit für jeden ze erkenne un sin ov ungerschiedlich zo dä Jrenze vun Stadtbezirke wie se offiziel eenjedeelt sin.
En veele Städt jitt ed berühmte äver och berüchtichte Veedel zem Beishpill:
Veedel die ed en fass jeder Stadt jitt
Veedel
Lithium
Lithium es_ene sojenanntes Alkalimetall. Et kütt in der Natuur nörjentwo rein vor, man kann et ävver in Amblygonit (Li Al (PO4) F) un Kryolith (Li3 Na3 [AlF6]2) finge.
Jrüttere Vorkomme jivvt et in Chile, in de USA un in Nigeria. Dä Kryolith loch ens in Jrönland errum, is ävver schon all fott. Verwende doot man et in d'r Industrie bei d'r Hershtällung vun Akkus. Lithium reajiert hefftisch mit Waßßer, dobej ennsteht Lithiumhydroxid (LiOH). Deswäjje muss man uch heftisch oppaßße, wenn dat Zeuch irjentwo in reijner Förm rumliescht. Jivv man e Stück Lithium op Wasser, dann doot dat römspringe wie Jeck; wie de angere Alkalimetall uch.
Saachjrupp:Schimie Saachjrupp:Metall
Hennot (Provinß)
right|miniatur|120px|Et Wappe fun de Profinß Bëlljish Hennechouven
Hennot (ob flämish u nederländisch: Henegouwen, op deutsch: Hennegau) eß en Provinß en dä Regijon Valloni en däm Shtaat Bellji en Europa.
DeHoupshtadt fun Hennot eß Bärrjen (ob flämijj_u_nederländisch: Mons).
De Provinß Hennot jehüert komplättemang bej de Jemäjnschaff di franzüüsish schwade dejt un de Affköözung noh dä Norm ISO 3166-2 för di Jääjendt eß BE-WHT.
Saachjrupp:Provinß en Belljie Saachjrupp:Valloni (Regijon)
Sekksowallitäd
miniatur|left|[[Libelle|Lėbëlle em Paarungsradt]] Sekksowallitäd ov Sexoallitäät eß ene alljemëijne Bovverbejreff, dä för ëttlijje Teeme_Kompläkße jenůmme weedt:
De Sexuallität vum Minsch findt iere Ußdrok op ene breede Skaala fůn Aate sesch ze Verhallde, jevöhlßmäßejje Zoshtänd, un Praktėkke en Kultuur un Jesëllschaff. En de miihßte Jesëllschaffte han de Minsche ier Sexoallitäät met divärrse jesälschafflijje Norme jerääjelt. Di donn faßlääje, wat mer maache moß un darref, wat jähn jesinn, un wat nit nommaal udder janz verbodde eß. Dobei deiht sesch dä Dëijl fůn dem Minsch sing Säkßoallitäät en dr Jeschesch ėmmer widder wandelle, zosamme met de Rellijoohne, un wat de Minsche Jläuve, met de Kulltuur.
Saachjrupp:Ennzoteere!
Hochdeutsche Naame (un ier kölsche Översäzzung)
He sinn dütsche Fürname opjelißß, un wi mer_en Kölle do_för säät.
En Kölle wääde Nome öff met enem Artikel jenannt, wat mer op Huhdütsch nit deit. "Dä Bäätes hätt jesat ..." = wörtlich: "Der (Hu)Bert hat gesagt...") = hochdeutsch: "(Hu)Bert hat gesagt ..."
Mädschernome
Süsch och: Mädsche_Name
Junge_Nome
Süsch och: Junge_Name
Saachjrupp:Lėßß Saachjrupp:Kölsch
Zwerchplaneet
Ene Zwerchplaneet ees ene Himmelskörper, dä öm en Sunn kreis, äver net dat Zeusch dozoo hät ene richtije Planneet zo sin.
Weckelditz
miniatur|left|150px|Weckelditzje E Weckelditz un e Weckelditzje es e Ditzje wat noch en de Wendelle litt, un wat mer noch weckelle moß. En dämm Allder sen de Puute söß wie Zuckerhätzje, mer moß se einfach jän han. Esu lang wi esu e Ditz noch nit op et Pöttche jon kann, moß et jeweckelt wääde. Aanfangs kann et jo noch nit setze, un schunn jaa nit loufe, jo nit ens kruffe. Wann dat Klein ävver aan ze kalle fänk, dann es och die Zick för op et Pöttche nit mieh wick, stonn un jon künne de Pänz dann ald. Wann eine öphürt, e Weckelditz ze sin, dat is janz ungerscheidlich. De eine wolle et janz doll, de andere wade jän noch af un loße sich fläje. Met zwei Johr äver han et de miehßte henger sich.
Zwerchplaneet
Jenau han die Weßßeschaftler vun de IAU dat am 24.8. 2006 esu defeniert:
Weckelditz
„Ahle“ Wickelditze
Bei Jeläjeheit wed ald och ens för ene äählere Panz un för ene Erwahßene „Do benimmps Desch wi ene Weckelditz“ jesaat, wann sesch eine besonders doof aanstellt un selvs nix künne well. Krank ahl Lück weede af un zo ens widder wie de Weckelditzjer, wann se verliehre, dat mer op der Klo jon kann.
Zwerchplaneet
Ene Zwerchplanett ees ene Himmelskörper, dä sisch op ener baan öm ene Steern befink, över jenooch Masse verfüch un dodurch en annähernd runde Form hät, die Ömjebung singer Ömlaufbaan nit bereinich hät un keeijne Moond ees.
Weckelditz
„Ahle“ Wickelditze
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Zwerchplaneet
Kandidate
Et witt en nächster Zick dorüvver beroode op ed noch mieh Zwerchplaneete jitt. Kandidate dofür sin foljende Objekte:
Vesta, Pallas, Hygiea, Orcus, Quaoar, Sedna, 2005 FY9
All die jenannte sin bees jetzt als Asteroide jeführt, erfüllen äver warscheinlich die Vorraussetzunge für ene Zwerchplaneet.
Saachjrupp:Plannet
Akademie för uns kölsche Sproch
Bei der Akademie för uns kölsche Sproch ka' mer Kölsch liere. Lügg, die sich doför intresseere, künne kölsche Originale, Stadtgeschichte, Literaturkunde, Grammatik un Brauchtum studeere. Am Engk vum Semester gitt et dann Note:
De Akademie hät usserdäm en Standard-Orthographie för et Kölsche vörgeschlage, die miestens op die Schrievgewennde vun dä ahle kölsche Deechter wie Willi Ostermann angelehnt es, ävver och jet moderniseet es; för e Beispill schleiht die Akademie nit vör, Wööder wie es, Gass usw. met ß ze schrieve, wie der Ostermann dät. En Kuntrass met de ander geläufige Schrievwiese för et Kölsche schriev mer dä ahle G-Laut, dä zo andere Laute gewoode es, immer "G", wenn mer si Kölsch an de Regele vun der Akademie anpass: god nit jod, Dag nit Daach. Üvver aachzehndausend Endräg gitt et em Mundartwööterboch vun der Akademie. All die kölsche Wööt, die mer hüggzedags gebruch, sin dodren orthographisch opgeschrevve. Die Sprochwesseschaffler han sugar de internationale Lautschreff (IPA) met erengebraht.
Kick och ens hee
Dat Mundartwörterboch vun de Akademie es e orthographisch Wörterboch. Däm Wrede singe Sprachschatz es ald jet älder un es mih en semantische Sammlung vun Usdröck.
Websigge
Saachjrupp:Kölsche Sprooch
Amoklouf va Jabukovac
Dr Amoklouf va Jabukovac vong am 27. Juli 2007 en öt kleng Dörpche Jakukovac statt. Dobeij knallde Radsosavljevics Nikela vönf Männr und viir Vraue aaf. Zosätzlich woode noch zwei Mänsche schwoch vorletzt. Isch am näxde Daach wood hä jeschnappt.
Wi öt aavong
Nikela wooch krank em Kopp. At zwei Mond vöör dr Amoklouf hodde s häm en ö Spital vöör Nervekranke jestoppd. Hä wood ävver vreuer entlosse on solld wärm jesond see.
Nikela hodd Krach met sing Vrau un hodd se höör jetuppt. Öm 17:30 Uhr jäng hä met si Jewäähr vöör d Döör on troff drei Lüüh us d Nobberschaft, di hä kapott schoss. Ee Huus donävver maade hä dat sälve met ö onjeväär 60 Joohr alt Pärche. Hä jäng wiir un troof ön au Vrau, vroode hör, övv s a vlachische Hokuspokus jlöövd – watt s ävver net däng – un jäng wiir.
Ön kotte Zitt dono schoss hä op singe Kusäng, dä dobeij schwoch vorlätzt wood. Ävver domet noch net jenoch. Säähs anger Lüüh us öt Dörp braat hä noch öm. Dono jäng hä op dr Kerchhoff, wo hä sisch ömbrenge woohl. Dr näkßde Daach wood hä van d Polisse jeschnappd.
Websiije
Saachjrupp:Onjlöck Saachjrupp:Massaker
Balkan (Breenijerberch)
Dr Balkan es dr Shpeznaam van d Lüüh vam Breenijerberch. Erkläre ka moch dat janz flott. Dat vong en di Zitt a als dr Breenijerberch noch äne echte Dreckshuck woch. Vöör mii als hondöt Joohr hodde se de Bööm jevällt, dr Schlangeberch woch önö jrußße Hoof Dreck, Stolle hott mor jejraave. Moch soot Jalmei. Överall woch Dreck, Kaie loore röm, dr Schwaam van d Schrütte maade d Luff en dat Louch tösche dr Breenijerberch un d Waldschenk jrau un jriiß. Wää he lääve un werke moot, dä hott öt schwoch.
Kenne kannt öm di Zitt dr Balkan ävver de Lü stallte sich dr Balkan ösu vöör. Doher sahte se an d Breenijerberjer de Lü vam Balkan. Selves hü sprecht moch noch övver dr Balkan, wänn moch dr Breenijerberch meent.
Dr Karnevalsverein vam Breenijerberch heecht „D Balkanese“.
Jät z Kikke
Saachjrupp:Shpeznaame Saachjrupp:Stolbersch (Rhingland)
Düsseldorf
Düsseldorf (och Dösseldorp oder Dösseldörp) eßß en Stadt am Rhing em Noorde vumm Rhingland. Et eßß de Houpshtadt vunn Noodrhing-Weßßfaale unn de zweijtjröößte Stadt vumm Rhingland. En Düsseldorf schwaadt mer Düsseldorfer Platt. Anjeflisch künne de Düsseldorwer die Kölsche nitt liggen, ob dat wirklisch su is, dat weijß mer nitt.
<br style="clear:left;" />
Wo liescht datt jenau?
Düsseldorf lijjt vüür allem am rääschte Rhingufer, an dä Mündung vun dor Düssel. Noor Oberkassel, Niederkassel, Heerdt unn Lörick lijjen op dä linke Sick. Düsseldorf eßß janz noh am Pott.
Janz in dä Näh vunn Düsseldorf sinn Düüßbursch unn Rotinge em Noorde, Mettmann, Erkrath unn Hilden em Osten, Langenfeld unn Monheim am Rhein (Monnem am Rhing) em Süden unn Dormagen, Nüss unn Meerbusch em Westen.
Düsseldorf is ejn vun dä dreij Landeshaupstädt am Rhing.
Düsseldorf hätt 10 Bezörke unn 49 Veedel:
Watt jitt et do?
De bekannteste Strooß vunn Düsseldorf eßß de Kö. Da jangk me für enzekoufe. Mieh Umsatz hätt äwwer de Schadowstraße, ejn vunn dä jrüüßte Eijkoufsstrooße en Europa. Aale Jebäude jitt_et in dä Innenstadt koum noch, äwwer en dä Oußenbezörke wohl.
Websigge
Saachjrupp:Düsseldorf Dusseldorf Dusseldorf Dusseldorf
Hessen
Hesse litt en de Medde vun Dütschland, op et Jebiet betrocke met 21.115 Quadratkilometer et sibbegrüßte. De Landeshaupstadt es Wiesbade, de jrüßte Stadt vum Land es Frankfurt am Main.
Saachjrupp:Bundesland (Dütschland)
Pällzisch (Sprooch)
Pälzisch is de Schprooch, di wu in de Pallz gerädd weed. Paa Varijante jidd_et ävver ußerhallef: et Pälzersch en Nochtwäßß-Nochtrhing-Wäßfaale un et Pennsylvania-Deitsch en der USA, un en jannze Aanzahl em Oßte beß noh de neuje Shtaate en Meddel Aasije. De pällzesche Dijalägte em Oßte senn ävver mihtß nit wik fom Ußshtėrrve.
Der Klang
Am Pälzisch eß de Huhdütsch Loutverschiebung ëinhfach föbëijejange un hät nix jedonn. Wi mir sare se en de Pallz: Pääd (Pääd), Peif (Pief), Appel (Appel) —tüppisch sin Schprösh wi: „In de Palz geht de Parre mid de Peif in die Kersch.“
Vödderpälzisch
<poem lang="pfl" style="text-indent:1em"> Unser Vadder im Himmel Doi(n) Nåme soll heilisch soi, Doi Reisch soll kumme, Des wu du willschd, soll kumme wie im Himmel, so aach uff de Erd Unser teglisch Brood geb uns heid, un vergebb uns unser Schuld genauso wie mer denne vergewwen, wo an uns schuldisch worre sin. Un duh uns ned in Versuchung fiere, sondern erlees uns vum Beese. Weil dir es Reisch g(e)heerd un die Kraft und die Herrlischkeid in Ewischkeid. Aamen.
Südpälzisch
<poem lang="pfl" style="text-indent:1em"> Unser Vadder im Himmel Dei(n) Name sell heilich sei, Dei Kenichsherrschaft sell kumme, Dei(n) Wille sell gschehe uf de Erd genauso wie im Himmel. Geb uns heit das Brot, was mer de Daach brauchen, un vergeb uns unser Schuld genauso wie mir denne vergewwe, wo an uns schuldich worre sin. Un fiehr uns nit in Versuchung, rett uns awwer vum Beese. Dir gheert jo die Herrschaft un die Kraft un die Herrlichkeit bis in alli Ewichkeit. Amen.
Weßpälzisch
<poem lang="pfl" style="text-indent:1em"> Unser Babbe im Himmel Dei Nåme soll heilich sinn, Dei Reich soll komme, Was de willsch, soll basseere uf de Erd genauso wie im Himmel. Geb uns heit es Brot, was mer de Daach iwwer brauche, un vergeb uns unser Schuld genauso wie mer dene vergewwe, wo uns Unrecht geduhn hann. Un fiehr uns net in Versuchung, sondern erlees uns vum Beese. Weil der jo es Reich geheert un die Kraft und die Herrlichkäät bis in alli Ewichkäät. Amen.
Saarpälzisch, et Wëßpälzisch bëij Homburg
<poem lang="pfl" style="text-indent:1em"> Unser Vadder obbe im Himmel Geheilischd soll dei Name sinn Dei Reich soll komme Was de willsch, soll bassiere Im Himmel genau wie uff de Erd Gebb uns heit ess Brod, wo mer de Daa iwwer brauche Unn ve(r)gebb uns unser Schuld Wie a mir unsre Schuldischer ve(r)gebbe. Unn fihr uns nedd in Vesuchung sunnern erlees uns vom Beese Weil derr jo es Reich geheerd unn die Kraft unn die Herrlischkääd biss in alli Ewischkäät Ame
Saachjrupp:Sprooch