cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hela Felenbaum-Weiss
Helas Lääve no dr Kresch
Hela hiirode en d Tschechoslowakei önö Soldat, met däm sö spiir no Israel usswandernde. Hela wood Mamm va 3 Kenger.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Vornichtungslajer Sobibór Saachjrupp:Övverläävende van dr Holocaus
Lakinsk
Lakinsk es ön Stadt ä Russland. S litt em Bözerk Wladimir. Lakinsk hod em Joohr 2009 onjöväär 15,700 Äwonner. Op Russesch schrievd mo se „Лакинск“.
Lakinsk vängd mo op ön Kaad ca. 30 Kilometer em Südweste va Wladimir. Dat Städtche litt 120 m övver dr Meeresspeiel un lengkß dr Floss Kljasma, dä en d Wolga läuvd.
Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010
Am 27. Februar 2010 koom öt zo ö schwoch Ärdbebe ä Chile. Öm 6.34 Uhr UTC (d. h. Weltzitt) waggelde en d Regiun del Maule d Ääd. Jömeiße wood dobeij ön Stärkde va 8,8 op d Richterskala. Domet woch öt ee van d stärksde, di Chile en d leitzde 50 Joohr ärläävd had.
Lakinsk
Singe Orsprong had Lakinsk en öt 15. Joohrhondöt. Do stäng he öt Dörp Undol, dat en d Bösch vorzeechnet es. Em 18. Joohrhondöt woch an d Ställ önö jruße Buurehoff. 1869 wood di Ställ dörch ön Wävereij bökannd. Singe Naam kräät Lakinsk ävver isch no d Oktoberrevolutiun als dat Dörp no dr Revolutiunär Michail Lakin Lakinsk jödöövd wood.
Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010
Dr Schaade es siihr jruuß un öt kann erwaad wäde, dat völl Lüüh jöstorve send. En d ischde 12 Stond no öt Bebe woode 11 Nobebe jömeiße. Enne Daach no öt Bebe wood dova jösproche, dat mi als 120 Mänsche hön Lääve vorloore hand.
Joohr 1940
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010
Folje vöör anger Länder
Dörch dat Ärdbebe entstäng önö Tsunami, dat heechd ön huch Well, di met huch Tempo övver öt Meer rast un dobeij alles platt maad, wat öm en dr Wäch kütt. Am 27. Februar öm 18 Uhr Weltzitt woch di in d Medde van dr Stelle Ozean akomme. Schäde wääde erwaad.
Lakinsk
Isch 1969 wood Lakinsk ön Stadt.
Ärdbebe ä Chile am 27. Februar 2010
Jätt z lääse un z kikke
Chile 2100 Saachjrupp:Südamerika
Lakinsk
Jätt z Kikke
Wä öns no Lakinsk kütt dä soll sisch öns ö paar Minütte Zitt nämme un no d Kersch von d Ikone van d Joddesmodder va Kazan jo. Di es us öt Joohr 1693. Öt luund sisch.
Schüllö
Lakinsk hat 2 Huchschülle, 1 Jümnasium un och ö Weisehuuß.
Weetschaff
Si Jeld vordeend mo ä Lakinsk och hü z Daachs met öt Werke a Stoffe. Öt es ävver net mä mim d Wäverei, di at em 19. Joohrhondöt vöör Brud op dr Desch sorchde. Och Deschlereie un Lävensmeddele, di he vorwerkd wääde, bränge Jeld en d Teische von d Lüüh.
D Transsibirische Iisebaahn veerd lans Lakinsk, su dat öt dörch d Baahn met dr Rest va Russland vorbonge es. Öt duurd mä 2 ¾ Stond met dr Zoch bes Moskau. Usserdem kann mo met öt Auto övver d Autobaahn M7 vaare, d Moskau met Ufa vorbängd.
Jätt z lääse
Övver Lakinsk
Joohr 1966
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
De Klink
De Klink is e deel van Nullet en jrenst an de Haam en 't Muucherveld. Vruier jong 't vanaaf de Nullendersjtroas langs e jelender bergop noa de Klink en "'t Sjootesbergsje" woa mieëdere kling boerehöfjer en huuzer looge. Aavank van de 60-er joare is alles voetjerese en zunt bongalows jebout. Huu herinnert alling noch de Klinksjtroas an dat jehuch.
Saachjrupp:Kirchroa
Joohr 1881
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Joohr 1901
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Moulin Rouge
Öt Moulin Rouge, op Ripuaresch heechd dat D Ruuh Mölle, es ö bekannd Varieté ä Paris.
Pin-up-Girl
miniatur|250px|left|Ö Pin-up-Girl Ö Pin-up-Girl es ö Model, dat en ön erotische Positur dojestalld es, va däm su völl Belder jemaad wode send, dat di overall öröm hange, sujar dovör jemaad wäde, opjehange z wäde. Dobeij send di aavjebeld Vraue döck Schauspeller övv Modepöppcher.
Moulin Rouge
Jätt va vreuer
Jebouwd wood öt Moulin Rouge em Joohr 1889 va Joseph Oller un Charles Zidler. Am 6. Oktober 1889 maade sö dr Laade op. Singe Naam had öt Moulin Rouge van di Ruuh Wenkmölle, di op öt Daach opjestalld wood.
Pin-up-Girl
Jätt va vreuer
Dä Bejreff pin-up stammd us öt Joohr 1941. Dobeij zeeje ald Ongerlare, dat sun Belder at am Äng vam 19. Jahrhondöt opjehange wode. Als ee van d ischde Pin-Ups jilt ö Beld, dat Charles Dana Gibson van d Gibson Girls molde.
Moulin Rouge
Jätt va vreuer
En d ischde Joohr wood öt vöör Bäll jenotzd, wo Dänzerinne optroone, doronger d bekanndste us d damolije Zitt.
Pin-up-Girl
Jätt va vreuer
D Beldcher met Pin-up-Girls vängd mo ä Ziidunge, Magasine un Posskaate övv ä Kalendere. Dodörch es öt kee Problem, Pin-up-Belder ä jruuße Zahl onger öt Volk z brenge.
Moulin Rouge
Jätt va vreuer
Em Moulin Rouge vänge 850 Lüüh Platsch, 420.000 besoote öt em Joohr 2000.
Pin-up-Girl
Watt op Pin-up-Belder jezeechd weed
Op Pin-up-Belder send meeßd Vraue z see, di als Filmstärcher bekannd send. Och em 21. Jahrhondöt jitt öt Pin-up-Girls, ävver di jruuße Zitt woch en d Zitt öm dr Zweide Weltkresch, wo di Belder en d Spinde van d Soldate honge.
Moulin Rouge
Jätt z lääse
Saachjrupp:Paris
FlyArystan
FlyArystan es ön Vluchjesellschaff met Setz a Kasachstan. Sö jehüd zo Air Astana un es dörö bellije Ärm. Jejründ wood sö em Joohr 2018.
Pin-up-Girl
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau __INDEXIEREN__ __NEUER_ABSCHNITTSLINK__
FlyArystan
Ängß 2019 vloch sö 8 Städt a. Öt worö Almaty, Karaganda, Nur-Sultan, Oral, Pavlodar, Shymkent, Taraz un Moskau.
D Vluchjesellschaff vlütt met 3 Airbus A320-200, had ävver op d Dubai Airshow em Joohr 2019 Interess bekond, va Boeing 30 Boeing B737 Max z koofe.
Joan Baez
Hör Lääve un d Musikk
Em Joohr 1969 troon Joan Baez beij öt Woodstock-Festival op. Hörö Mann woch zo di Zitt em Kitche, su dat sö sich vöör d Rääte va Jevangene äsatz. 1973 leed sö sich va häm scheede.
Tösche 2004 un 2005 besood sö Städte en d USA. Ee Joohr spiidr, 2006, koom sö och no Dütschland un em Joohr 2008 no Ängland.
Joan Baez un d Politik
Usser vöör d Musikk satz sich Joan Baez vöör Randjruppe, vöör dr Vreede suwi jäje d Rassetrennung en. Dä Äfloss va Martin Luther King woch z spööre. Beij völl Demonstratiune woch Joan z vänge. Dat vührde sujar dozo, dat sö ö paar Dach en öt Jevängnis mood. Besongisch aktiv woch sö jäje dr Äsatz va US-Soldate ä Vietnam. Als sö em Joohr 1972 öm d Weihnachtszitt no Nordvietnam reiste, wood sö do dörch Bombeaajreffe van d US-Loftwaff övverraschd. Dobeij storve zwar völl Lüüh, ävver Joan passeerde nüüß. Sälvs nom Kreschäng vorjoss sö di Länder net. Su reiste sö en d 1980er Joohre no Kambodscha, öm do Lävvensmeddele z vordele. Sälvs Theme wi Prostitutiun un Homos woode va hör aajesproche.
Öm öt Joohr 2005 maade sö wärm va sich mulle, als sö jäje dr Irak-Kresch woch un dö Mamm van önö Soldat vöör öt Huuß va George W. Bush troff.
Joan Baez wood döck usjezeechned.
Jätt z lääse un z kikke
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Sänger
Bönnsch (för ze drinke)
Bönnsch ėß eent vun dä bovvejärije Biersoorte wie Kölsch ode Alt un weed nur en eener Weetschaff in Bonn ussjeschenk. 150px|thumb|right|Bönnsch em Jlas Bönnsch es anders wie Kölsch un Alt net nur en regional Biersoot, sondern och ene Maarkenaam. Vum Bönnsch jitt et janz jenau een Brauerei: Et Bönnsch Brauhuus aan d'r Sterntorbröck. Im Jäjesatz ze Kölsch es et jätt tröwer un jätt betterer. Et weed winnijer jefeltert wi dat Kölsch un dat Alt.
Websigge
Saachjrupp:Bier Saachjrupp:Bonn
Catharina von Themen
Catharina von Themen, di och onger dä Naam D Maubachsche bekannd woch, läävde am Aavang van öt 17. Jahrhondöt ä Oche. Sö wood zm Duud vorurdeeld, weil sö schöldich bevonge wood, ön Hex z see. Catharina von Themen wood am 10. Dezember 1630 ömjebraad un woch domet ö Opfer van d Hexejachd va Oche.
Catharina von Themen wood op dr Galgeberch jebraad. Hör wood dr Kopp aavjehouwe un dann hör Lich op dr Scheiterhoof vorbrannt. Vöör di Zitt em Jevängnis mood Catharina hör Lävensmeddele sälvs bezahle.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Hexejachd Saachjrupp:Frau
Joohr 1288
Pollitigk
D Schlaach fun Worringe
Saachjrupp:Joohr
Medellín
Medellín es ön Stadt ä Kolumbie.
Saachjrupp:Stadt en Südamerika
Sabina Naber
miniatur|left|Sabina Naber em Joohr 2004 Sabina Naber (* 17. Dezember 1965 ä Tulln ä Niederösterreich) es ön Schauspellerin, Regisseurin un Schriiverin va Romane un Krimis.
Hör Lääve
No hör Studium sammelnde sö Ervahrunge, watt öt Schriive ajeht, beij dr Rundfunk va Österreich. 1987 jäng öt met ö Theater loß, wobeij sö z iisch sälvs op d Bühn stäng, dono ävver Regie vührde. Sälvs Leddcher stänge op hör Projramm. Ävver domet net jenoch. 1996 leed sö sich als Schriiverin va Drihböch usbelde. 2002 wood hörö kotte Krimi „Die Namensvetterin“ vorlaad. Bes zm Joohr 2011 erscheene 6 Krimis. Dörch hör Werk wood sö su bekannd, dat hör dr Friedrich-Glauser-Priiß vorlinnt wood.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Schauspeller Saachjrupp:Schriiver
Diana Spencer
Diana Frances, Lady Spencer (* 1. Juli 1961; † 31. Aujust 1997) woch d Vrau van dr änglich Krunprenz Charles un d Mamm van d Prenze William un Harry.
D ischde Joohre
Diana woch d jöngßde Doohter van Frances Ruth Burke-Roche un hörö Mann Edward John Spencer, watt sö met völl änglische Könije verwandt made. Diana hod och noch zwei Schwestere, Sarah un Jane, suwi önö Broohr, Charles.
Sö besood ö Enternat ä Kent, deelwiiß och no d Schweiz.
D Zitt met Prenz Charles
Diana hodde sö op d janze Wält siihr jähr. Öt wood van d Könijin van d Häzzer jesproche. Sö betraude völl soziale Projekte, kömmernde sisch öm ärm Söck, alleenjelosse Kenger un hod öt Häzz op d richtije Ställ.
Em Joohr 1982 wood Prenz William als ischde Jong, zwei Joohr spiidr Prenz Harris jeboore. Öm beede kömmernde sisch d Äldere met völl Leevde.
No d Scheedung
Am 13. Aujust 1997 voronglöckde Diana em Almatunnel ä Paris. Dobeij vorloohr sö hör Lääve. Sö woch zösamme em Auto met Dodi Al-Fayed. Öt wood völl dorövver jemuld, wisu Diana storv, ävver d Polisse, di sisch alles jenau ajekekke hand, saare, dat d Vahrer en önö besoffe Kopp dat Auto jesteuert had un dobeij d Kontroll övver di met huch Jeschwindichkeet vahrende Kess vorloore had.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Änglisches Könnigshuuß
Mona Lisa (Wat es dat?)
Mona Lisa eß:
28. Juuni
Der aachunzvanzishßte Juuni.
Minnsche
{{†| Peter Kreuder stervd em Joohr 1981.
Brut
Brut, Bruud, Bruoad, Bruät eß met et älste Grundnahrungsmittel von de Minsche. Et witt uss e_nem Deijsch met Mäll, Wasser, Häff on Salz jemaat, on als Brutlief odde Flade jebacke.
Brut eß für de Minsche su hellisch on wichtisch, dat suja doröm jebätt witt: em Jüddedomm beijm Aanbruch vom Sabath on em Kreßtedomm em Vatter unser („Jätt uus jeden Daach uus Brut“), dämm Jebätt, dat Jesus Christus persönlich jesproche hätt.
Farsta
miniatur|left|Wo Farsta em Stockholmer Stadtgebiet lit
Brut
Saachjrupp:För ze Esse
Farsta
thumb|Et Farsta-Centrum em Sommer [[Joohr 2007|2007]]
Farsta es ene Stadtbezörk aam Rand vun dr Stadt Stockholm. Et litt em Söde vun dr Stadt un hät ungefähr 45 000 Enwunner.
Farsta es övverwiegend Wunngebiet. Et Farsta-Centrum es e Enkoufs-Zentrum un wood engeweiht am 23. Oktober em Joohr 1960. Et wor tirek planeresch un achitektonesch wiggergemaat noh dem Vällingby-Centrum, wat em Joohr 1956 engeweiht woode wohr. Opdraggävver un Achitek woore, wie beim Vällingby-Centrum, de städtesche Wunnungsbougesellschaf Svenska Bostäder un et Achitekturbürro Backström & Reinius. Noh en ömfängleche Neu-Renovierung un de Vergrüßerunge vum Joohr 1998 bes en et Joohr 1999 es et Farsta-Centrum 2007 et jrüßte Enkoufs-Zentrum en Stockholm.
Saachjrupp:Veedel Saachjrupp:Ennzoteere!
Hexejachd va Oche
Övver d Hexejachd va Oche es winich övverlävverd. Dä Jrond es dorä z söcke, dat dörch dr Jruuße Brand va Oche em Joohr 1656 bo alle Ongerlaare us di Zitt met vorbrannd send. Enkele Date tauche ävver ä Lajere va anger Städt op, su dat mo ö paar Saache met Secherheet saare kann.
9. Määz
Der nüngte Määz.
Hexejachd va Oche
Secher es, da töt ön Hexejachd ä Oche jejoove had. Va 6 Vraue es dr Naam un di Art un Wiiß övverlävverd, wi sö jestorve send. Öt wore Catharina Brandt, Catharina von Themen, Eiff von Montzen, Gertrud Eulrichs suwi Maria Kroiseti un Zey Kaußen. Usserdäm wood ö 13 Joohr ald Mädche vorbrannd. Singe Naam es net övverlävverd, ävver ö paar Sache wesse mo övver dat Kengk. Öt woss nüüß övver d Kerch. Dö Mönche dänge, watt sö kutte, ävver öt bleed stur. Öt enzije, watt d Kerch vöör dat Mädche do kutt, woch, öt vreuer als sönß no dr Scheiterhoov z brenge. Onger jruuße Ping un völl Trone wood öt dörch öt Vühr bestroofd. Als öt vöör dr Duud noch d hellije Kommuniun kräät, wore all d Lüüh, di sich dat Spektakel akekke, ärch betroffe. A dä Morje, a däm öt sterve solld, braad önö Mönch häm jätt z eiße. Öt woohl dat ävver net un saad dä Jeeßliche: „Du hass mich doch jesaad, dat Jesus vöör singe Duud och nüüß jesse had un mä Essich un Jall woohl. Ich well öt däm nomache un och nüüß keue.“ Dono hat öt mä noch jekreche. Övver dä Äldere va dat Mädche es bekannd, dat dr Papp un önö 30 jöhrije Broohr 2 Mond vörhen op öt Rad jebonge woode wore un duud send. 4 anger Brööhr woch dat sälve at ä Holland passeerd. D Mamm, di vorsood hod, sich us dr Stöpp z maache, woch erschooße wode.
Öt Jevängnis woch öt Jraßhuuß, wojäje d Vorhandlunge en d Acht em „Haus Brücke“ an d Eck Maad/Pontstroß suwi am Katschhoff/Eck Ritter-Chorus-Stroß stattvonge. Urdeele woode vöör öt Rothuuß op öt „Scheldche“ vorkönd. Zm Sterve woode d Lüüh zm Galgeberch usserhalv van d Stadtmuur jebraad.
Öt es övverlävverd, wat töt Werk van dr Henker kooßd:
Andrea Berg
miniatur|left|Andrea Berg Andrea Berg (* 28. Januar 1966 ä Kriveld) es ön Schlajersängerin us Dütschland. Sö hod en d Joohre 2003, 2004, 2005 un 2007 dr Jruuße Priiß van d dütsche Musik „Echo“ en d Katejorie „Dütsche Schlajer“. Hör Album „Best em Joohr 2001“ braad hör 5 Platin-Plaate en un bleed 290 Wäche hängeree en d dütsche Charts. Sö es besongisch dörch hörö Hit „Du hast mich tausendmal betrogen“ (op Ripuaresch: „Du hass mich dusendmol bedroore) bekannd wood. En dä Krimi „El Lobo“, dä em Joohr 2008 erscheene es, vorjlech d französische Ziidungsschriiver Jacques Kaufmann sö met Marlene Dietrich.
Jätt z lääse un z kikke
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Sänger
Varnenum
miniatur|left|Tempel Varnenum Varnenum woch önö jallo-römische Tempel, dä tösche Mönster un Breenich stäng.
En d Joohre 1907, 1911, 1923 un 1924 wood he jöjraave un opjöschrävve, watt en d Ääd z vänge woch. Önö Ussjräver, dr Max Schmid-Burgh, schreev op, dat op d Hüühde övver Mönster drei Tempele jöstange hodde. Di bösooße zm Deel ongerscheedlich Alder. Watt Schmid-Burgh vong, wore nävver Keie ö paar Nolde, Näähl, Mönze un Scherver. Alles wood opjöhovve, jäng ävver em Zweide Weltkresch vorloore, su dat hü z Dachs dat alles mä noch en d Bösch steehd, mo sisch dat ävver bes op di Keie net mi akikke kann. Drei Täfelcher zeeje ävver, wovör die Tempele dowoore. S zeechde dr Jott Varneno un d Jöddin Sunuxal, su dat mo dovan ussjo kann, dat di Tempele vöör beede Jottheete jöbouwd woode. Em Norde van d vreuere Tempele jitt öt noch mi Muure, ävver he wood bes hü net jöjraave.
Aeonium
Jätt övver di Planze
Aeonium es ön Planz, di övver Joohre waaßd. Mo vängd sö ä Marokko, ävver och op d Kanarische Insele stönd sö weld a paaßende Stelle. Ä Ostafrika weed sö och vonge. Sälvs no Joohre belde sö kee Holz us. Zoote va Aeonium zeeje em Sommer schünn wingruuh Bläär. D jrüzde Art van di Planzezoot weed bes z 2 Meter huch. Vrooß vordrätt di Planz net.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Planz
Varnenum
Em Joohr 1989 vong d Stadt Oche, di Eejödömmer es, a, di Muure, di komm noch z erkänne woore, op ön Hüühde van onjöväär enne Meter op z muure.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Kerchejöbäude Saachjrupp:Ussjrabung
Brassel
wenn de Brassel häß iss et net joot, ewwer wenn de joah kinne Brassel häß iss et och nit bääße.
Kleene Brassel is janz joot, weil da häßße jet ze don, ene jruße Brassel is nidde so joot, weil da möße veel huddelle un brassele um dat Prublemtje at ze lüüse.
Wat ma jiärn hätt is en kleen Brasselsprojeek, fö watt ma lecker in ruh in de keller odder et jarasch kunt joahn und in roh jet erümbrassele.
Dat kunt man besonnes joot don, wenn dat Leevche oder et Fisternölsche sich at widder is am ufbrassele.
Poulnabrone Dolmen
Poulnabrone Dolmen es ö Jraav us d Jongsteenzitt, dat ä Irland vonge woode es. Öt litt 8 Kilometer südlich va Ballyvaughan.
Va wann öt stammd
Poulnabrone Dolmen, dat och dr Naam Louch van d Sorje drätt, vängd mo en ön steenije, ööd Jäjend em County Clare. Öt wood tösche 4200 un 2900 vöör Christi Jöburt erstalld.
Watt vonge wood
Dat Jraav wood 1985 vonge un ee Joohr spiidr usjöjraave. Öt woch onger Dräck jott vorstoche. Em Ennere vong mo d Knouche va 16 – 22 unjöwaaße Lüüh suwi 16 Kenger. Jöräte had mo zo di Duude jölaad, wozo Ääß us Stee un Poschölei jöhood. Jätt van dat Jraav vott woode och Knouche van ö kleng Kengk vonge, dat öm 1700 v. Christi Jöburt jöstorve woch.
Als mo sisch di usjöjraave Steehn akekk, veel op, dat zm Deel Resse en di Plaate woore, su dat mo enne Stee neu mache mod u nenne zösätzlich en dat Jraav äsätze mood. Sonß wöör öt ömjövalle.
Mo ka dova ussjo, dat an di Ställ bes en d Keltezitt hen jöbäähnd woode es.
Wi öt Jraav opjöbouwd es
Dat Jraav had ön Hüüde va onjöväär 2 Meter, sije Däckelstee d Mosse va 3,5 * 2 Meter.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Steenzitt
Ooch
Ön Ooch es ö Röhr em Liiv, dörch dat dat Blott läufd.
Zoote va Oore
Beij d Oore ongerscheed mo tösche d Hauptooch, och Aorta jenannt, un d Arterie, di ön Nommer dönner send. Dann komme d Arteriole, dat send kleen Schlachoore. Dönn, mä hooredönn Oore send d Kapillare. Usserdäm jitt öt Venole, Vene un Hohlvene.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Körperdeel
Haander
Haander (Nederlands: Haanrade) is e vieëdel i Kirchroa in Zuud-Limburg.
Vereine
Saachjrupp:Kirchroa
Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof
Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof es önö Sproch, dä em Rhingland witt vorbreid es.
Watt bedüüht dat?
Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof bedüüt, dat däjennije, dä at völl had, döck noch völl mi kitt. Dobeij hand anger Lüüh dat noch völl mi vordeehnt.
Beispell
George Washington woch ö Kengk us ön rische Famelisch. Dörch Zovall hiirode singe Halvbrooch en ön rische Famelisch, wodörch George noch mi Jeld kräät. Zosätzlich ärvde hä van rische Vorwandte Jeld. Dovör kutt jä ävver nuuß. Hä hod mä Jlöck jehad. Dann hiirode George sälve enn van d richsde Vraue ä singe Staat un wood noch rischer. Ja, Dr Düüvel schiißt ni op önö kleene Hoof.
Saachjrupp:Shproch
Österreich
Österreich es önö demokratische Staat ä Europa. Seijd 1922 bestehd öt us dr Zösammeschloss van d Bundesländer Burgenland, Kärnten, Niederösterreich, Oberösterreich, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg und Wien. Wien es zöjlich d Hauptstadt van öt Land.
Wo Österreich litt
Österreich had Nobberländer. Em Norde jrenzd Dütschland un d Tschechei an öt Land. Em Oste stüssd Österreich an d Slowakei suwi a Unjarn. Slowenie, Italie un d Schweiz vängd mo em Süde.
29. Apprill
Dä nünngenzvanzėshßte Apprill.
Österreich
Jruuße Städt
Wien, d Hauptstadt, es d jrüützde Stadt va Österreich. Do läävde em Joohr 2017 öm d 2,6 Milliun Lüüh un domet mi als ö Veedel van di 9,1 Milliun Persune (2023), di em janze Land lääve. Donävver send Jraz, Linz, Salzburch un Innsbruck d jrützde Städt.
Jeojrafie
Dat Land weed dörch Berch jeprächd. D Alpe dörchtrecke bo öt janz Österreich, watt dat Land och dr Naaam Alperepublik äbraad. Zm Oste hen välld öt Land ävver flach aav, su dat d hükßde Berch em Weste z vänge send. Österreichs hükßde Berch es met 3798 Meter dr Großglockner. Onger d Flöss, di dörch Österreich loufe, es d Donau d Nommer ee, ävver och Lech, Isar un Inn spelle ön Roll beij d Wasservührung.
Enklave Kleinwalsertal
Öt Kleinwalsertal spelld ön besongije Roll. Öt jehüd zo Österreich, es ävver, ohne z klömme, mä dörch Dütschland z erreiche. Mo sprechd van d Enklave Kleinwalsertal.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Staat
Mer liere Kölsch (ävver höösch)
Et Booch Mer liere Kölsch (ävver höösch) es e Booch, dat dii Akademie för uns kölsche Sproch veröffentlich hät, met däm m'r Kölsch liire kann. Do sin 24 Lekzijoone dren, dii uß enem Dijalooch, ener Wööderles un enem paar Jrammatiküübunge beschton. Dii Wööder wääde selvsv'rschtändlich noo d'r Reejele vun d'r Akkademii jeschrevve, alsuu jit et em Booch vil "G", och wenn et Kölsche er kein hät (dat stimp jo nit, m'r säät jo "Zig"). Dii Dialooge em Booch sin jet Löstijes un hüüre sisch wii uß'em ääschte Levve aan. För e Beischpil jit et eine, wo en Frau eere Man aanlaach, weil hä kein Bloomeaade kent. Ußerdäm schänge die Fijoore jään, un bruche dobei ääsch kölsche Wöödscher wie "schtiive Lansenein" odder "Schwaadlappe". Et Booch jit et och em Audijo-Formaat, wo de Dialooge jeschproche wääde un et Alice Herrwegen diir dann dii Jrammatik v'rklöört.
Ida Grove
Ida Grove es önö Ocht em US-Bundesstaat Iowa. Hä litt em Bezirk Ida County. 2350 Mänsche lääve em Joohr 2000 op di 5,4 km² jruuße Fläch.
D Schnellstrooß Iowa Highway 175 jeet a Ida Grove vorbeij.
Beij öt leitzde Zälle em Joohr 2000 stalld mo vass, dat knapp 99 % van d Lüüh ä Ida Grove Wisse wore.
Harold Hughes, dä tösche 1963 un 1969 Senator va Iowa woch, wood ä Ida Grove jeboore.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Iowa
Neglect
Wodörch Neglect ussjelößd weed
Döck send Onväll, ä dönö önö Deel van öt Jehirn önö Schade aavkitt, d Orsach va Neglect. Dobeij wood ön Ooch, d Arteria cerebri media, kapott jemaad. Önö Infarkt kann ävver och Neglect uslöse.
Wi sich Neglect zeechd
Dä Mänsch, dä onger Neglect liid, weeß zwar, dat öt ön lenke Siij jitt, rejistriird di ävver net, kann zm Beispell si lenke Bee övv sing lenke Hand mä met stärke Well bewäje, spört sö dojäje net, moss sich zwänge. Denge op d lenke Siij ekßisteere vöör häm net. Eßd enne onger Neglect Liijende van önö Teller, su eßd dä mä enn Hälvde läâch. Häm välld ävver net op, dat di anger Hälvde noch voll es. Lüüh met Neglect op d lenke Siij hand Schwirichkeete z lääse. Sö vänge dr Aavang van d Zeil net.
Watt mo dojäje do kann
Je vreuer jätt jäje Neglect jedooh weed, je jrüßer es d Möjelichkeet, da töt besser weed. Ä onjeväär 65 % van d Väll weed öt op enne Schlaach besser. Di vorblävve 35 % hand Neglect hön Lääve lang.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Medizin
Eiff von Montzen
Eiff von Montzen läävde am Aavang van öt 17. Jahrhondöt ä Oche. Sö woch ö Opfer van d Hexejachd va Oche. Zösamme met Zey Kaußen wood Eiff zm Duud op dr Scheiterhoof vorurdeeld. Dat Urdeel wood am 26. November 1630 vollstreckd.
Beede Vraue sooße em Jraßhuuß en un sollte op dr Galgeberch vorbrannd wäde. Do enn van d Vraue ävver beij d Folter jestorve woch, kutt mä enn läävend no d Galgeberch jebraad wäde. Sö wood do erdrosseld, un beede Liche wode op dr Scheiterhoof vorbrannd.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Hexejachd Saachjrupp:Frau
24. Juuni
Der 24. Juuni.
Kirrschejoo
Johannisdaach weed jeviird.
George Irving
George Irving (* 5. Oktober 1874 ä New York, † 11. September 1961 ä Hollywood) woch önö Filmschauspeller un Regisseur us d USA. Hä driinde un spelld ä mi als 200 Filme.
Zo d bökanndste Filme va Irving jehüre „Ab Lincoln in Illinois“, (Abrahm Lincoln ä Illinois), „A Night at the Opera“ (Ön Naahd en d Oper) un „Son of Dracula“ (Dr Jong va Dracula). Ävver och Stommfilme jehüüre zo si Wärk.
Tösche 1914 un 1923 werkde hä als Regisseur. Singe ischde eeje Film entstäng em Joohr 1914 met „The Jungle“ (Dr Urwald), singe leitzde woch „Floodgates“ (Schleusepooze) 1923. 1914 vong hä och sälv at a, en Filme met z spelle. He woch „Paid in full“ (Janz bözahhld) singe ischde Film. Öt leitzde mol stäng hä 1954 en dr Film „Omnibus“ vöör d Kamera. 253 Rolle ä Filme un 35 mol als Regisseur könne sisch see losse.
George Irving hod ön Famelisch, di us ön Vrau un zwei Dööhtisch böstäng.
Am 11. September 1961 storv hä an önö Häzzschlach.
Jätt z lääse
Irving Georg Irving George
27. Määz
Der drüxeente Määz.
Charles Dana Gibson
miniatur|200px|left|Charles Dana Gibson Charles Dana Gibson (* 14. September 1867 ä Roxbury, Massachusetts; † 23. Dezember 1944) woch önö Zeechner us d USA. Hä wood dörch sing Belder va Vraue bekannd, di övverspetzt d Idealvrau van ö amerikanesch Vromich van öt Äng vam 19. bes zm Aavang vam 20. Jahrhondöt dostelld. Sing Zeechnunge jehoote zo d ischde Pin-up-Girls.
Sii Lääve
miniatur|150px|right|Ö Gibson Girl At als Kengk wood erkannd, dat hä jott zeechne kutt, su dat sing Äldere häm no ön Konstschüll ä Manhattan scheckde. No 2 Joohr soot hä sich Werk un schaffde öt, 1886 si ischde Beld z vorkoofe. Öt woch em Life magazin z see. Dono erscheen ö Beld övver 30 Joohr lang jedde Wäch. Öt duurde net lang un hä wood landeswitt bekannd. 1890 koom häm dä Jedanke, d Gibson Girls z zeechne, ön övverspezde Dostellung van d amerikanische Vrau.
1895 hiirode hä Irene Langhorne, ön Schwester va Nancy Astor, di dodörch bekannd wood, dat sö di ischde Vrau em änglische Parlament woch.
Charles Dana Gibson storv am 23. Dezember 1944 un wood op dr Kerchhoff Mount Auburn Cemetery ä Cambridge Massachusetts bejraave.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Berof (Konst)
Joohr 1819
Sönß
D Universität va Cincinnati weed jejründ.
Air Labrador
miniatur|left|Air Labrador Beech 1900 Air Labrador es ön Vluchjesellschaff met Setz ä St. John, ön Stadt ä Neufundland, Kanada.
Air Labrador vlütt meeßtens d Lüüh dörch d kanadische Provinze, wenn sisch ävver Passejiire vänge, dann och no anger Länder va Nordamerika.
Em Joohr 2008 vloch Air Labrador 3 De Havilland Canada Dash 8, 4 De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter, 1 De Havilland Canada DHC-6 Twin Otter Series 100, 2 Beechcraft 1900 un 1 Cessna 208.
Websiij
Saachjrupp:Vluchjesellschaff
Dingsdaach
Dä Dinnßdaach, oddo Dinsdag eß dä zwëijte Daach enn_dor Woch.
Saachjrupp:Daach
Mondaach
Dä Moondach, Monndach, oddo Mandach eß dä eezde Daach enn_dor Woch. Ed_eß de eezde Ärrbedsdaach enn_dor Woch för de miißte Minsche.
Bëij de aale Järmaane woo hä däm Moond singe Daach, dä och enne Jott wooh.
Saachjrupp:Daach
Joohr 1452
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Lindt & Sprüngli
Lindt & Sprüngli es ön jruuße Schokoladefabrik met Setz en d Schweiz.
Entstange es d Firma us d Schokoladefabrikke va Rudolf Sprüngli un Rudolphe Lindt. Dobeij övvernomm di em Joohr 1899 jejründt Aktiejesellschaff Sprüngli d Firma va Lindt un doruss wood d Vereinigte Berner und Zürcher Chocoladefabriken Lindt & Sprüngli, watt op Ripuaresch Voreenichde Berner un Zürcher Schokoladefabrik Lind tun Sprüngli heecht.
1986 wood Lindt & Sprüngli ön Aktiejesellschaff.
Websiij
Saachjrupp:Firrma Saachjrupp:Oche Saachjrupp:Schwäjz
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (* 1. Juni 1926 ä Los Angeles; † 5. Aujust 1962 ä Los Angeles) wood als Norma Jeane Mortenson jeboore. Sö woch ön Schauspellerin, Sängerin un Herstellerin va Filme us d USA.
Hör Lääve
Norma Jeane woch ö net jeplande Kengk van d Filmschniiderin Gladys Pearl Mortenson, di ö Küddelche met Charles Stanley hod. Dä woch hörö Vörjesetzde. Charles leed Marilyns Mamm ävver setze, als hä hood, dat sö ä Ömständ woch, un had sich ni zo hör bekannd.
Nulled
Veraine
Saachjrupp:Kirchroa
Marilyn Monroe
Hör Lääve
Marilyns Mamm hod ö bewächd Lääve. Sö woch met John Baker vorhiirod, leed sich scheede un hiirode dann noch ens. Desmol held dat ävver och mä ö paar Wäche, iih di zwei wärm ussereeh jänge. Jescheede wode sö ävver iisch em Joohr 1928.
D ischde 6 Joohre vorbraad Marilyn meeßd beij d Nobbere, do hör Mamm werke moot. Öt koom zo önö Närvezesammebroch. 1935 wood Marilyn en ö Heim jescheckt. Als hörö Vörmond sich wäje önö Ömzoch net mi öm sö kömmere kutt, wood sö em Alder va 16 Joohr vorhiirod. Dörch di Hiirod mood sö d Schüll vorlosse un bleed ohne Aavschloss.
Am Äng vam Zweide Weltkresch werkde sö en ön Fabrik, wood ävver 1945 Fotomodel. Öt duurde net lang, do wood Marilyn ö bekannd Pin-up-Girl.
Marily weed ön bekannde Schauspellerin
Di ischde Belder va Marilyn erscheene Medde 1945 en ön Ziidung. Dodörch wachjeröddelt, wood sö Fotomodell un liirde, sich vöör Kameras vornönftich z bewäje. Ävver dobeij bleed öt net. Sö leed d brung Haare blond värve un ändernde dr Naam va Norma Jeane Mortenson op Marily Monroe.
1946 kräät Marilyn hörö ischde Vordrach beij d Filmjesellschaff 20th Century Fox, un bald drop song sö hör ischde Läddche un spelld kleng Nävverolle ä Filme.
D Rolle, di Marilyn övvernomm, wode jrüüßer un jrüüßer. Öt wore z Aavang meeßd winnijer bekannde Filme, ävver öt wore och ö paar bekannde dobeij. 1950 boon mo hör önö 7-Joohresvordrach a, däm sö ongerzeechnede, hör ävver komm Rääte als Schauspeller leed.
Zo önö Sex-Skandal koom öt, als Belder erscheene, di Marily nakß zeechde. Di wore 1949 jemaad wode un zeeje hör puddelnakß op ö ruuh Stöck Stoff liije. Marilyn erklärde di Opnahme domet, dat sö d Miit vöör hör Wonnek zahle mood. Ön Antwood op ön Vroch van önö Ziidungsschriiver made hör bekannd. Dä woohl wesse, övv sö werklich nüüß ahod. Marilyn saad häm: „Jowaahl! Ö Radio!“
Ä Filme spelld sö meeßd d Roll van öt naiv blond Vrommisch. Su wood dö Roll en öt Musical Blondinen bevorzugt zo enn van hör beidzde Filmrolle.
En di Zitt veel dr KoreakriegKoreakresch un Marily besood di Soldate un song Läddcher vöör se. Wi döck droch sö dobeij ävver mä knappe Kleer. Dodörch erkrankde sö un kräät ön Lungeentzündung.
Em Joohr 1955 hod Marilyn jenoch dova, sich övver Produzente z ärjere. Su maade sö hör eeje Filmfirma op, d Marilyn Monroe Productions Inc., di hör zo 51 % jehood. Dä Rest va 49 % jehood Milton H. Green. 1956 trock Marilyn no New York, wo sö vorsood ön bessere Schauspellerin z wäde. Usserdäm leed sö vöör öt Amt hörö Naam va Norma Jeane Mortenson ä Marilyn Monroe ändere.
Watt mo ä hör Filme net merkt, woch, dat sö met prevate Schwirichkeete net vädich wood. Sö nomm Tablette. Döck vorjoss sö an dr Driihdach z komme övv woss net mi, watt sö saare mot.
1962 driihnde sö dä Film „Something’s Got to Give”, önö Film, dä ni vädisch wode es. Sö melde sich döck krank un koom selde zm Driihne. En di Zitt veel hörö Optrett beij dr Jeburtsdach van John F. Kennedy. Do song sö dat Läddche „Happy Birthday, Mr. President“, watt d Filmjesellschaff Fox net zoleed. Marilyn wood entlosse. Sich krank melde un dann vöör önö Präsident senge, dat kutt Fox net akzepteere.
Hör Prevatlääve
Marily hiirode am 19. Juni 1942 James Doughterty. Dat held ävver net lang, un am 13. September 1946 leete sö sich scheede. Dono hiirode sö Joe DiMaggio, ävver di Huchzitt am 14. Januar volchde d Scheedung komm 9 Mond spiidr am 31. Oktober 1954. Am 29. Juni 1956 hiirode Marilyn ö dreide Mol. Desmol wood sö d Vrau va Arthur Miller. Us Leevde zo häm wood sö ön Jüddin. Hör jeveel öt en d Famelisch va Arthur Miller un sing Kenger us ischde Ehe siihr jott. Eeje Kenger kutt sö net kriije, övvwaahl sö dat wärm un wärm vorsood. 3 Fehljeburte veele vöör. Am 20. Januar 1961 joofe beede bekannd, dat sö sich trenne wöde. Als Jrond saad Arthur Miller, dat hä met all di Tablette, di sö nöhm, net parat kööm un Marilyn beschriivd, dat hä net jott ä si Tareboch övver hör jeschrävve höd, sö dorän als ön Kengßvrau bezeechnet hod.
Hörö Duud
Marilyn Monroe storv en d Naaht vam 4. Aujust op dr 5. Aujust 1962 ä Los Angeles. Sö wood 36 Joohr alt. Sö soll zövöll Schlofftablette jenomme ha. Marilyn wood am 8. Aujust en önö Bronßesärch op dr Westwood Village Memorial Park Cemetery bejraave.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Schauspeller Saachjrupp:Sänger
Zey Kaußen
Zey Kaußen, ö Opfer van d Hexejachd va Oche, läävde am Aavang van öt 17. Jahrhondöt ä Oche. Sö wood vorurdeeld, ön Hex z se un am 26. November 1630 zösamme met Eiff von Montzen op dr Galgeberch vorbrannd.
Beede Vraue sollte op dr Galgeberch vorbrannd wäde, enn woch ävver vörhen beij d Folter jestorve. Doher kutt mä enn läävend no dr Scheiterhoof jebraad wäde. Staat sö do z vorbrenne, wood di Vrau ävver erdrosseld. Dr Lichnam va beede Vraue wood dann op dr Scheiterhoov vorbrannd.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Hexejachd Saachjrupp:Frau
Dütsche Kanal
Dr Dütsche Kanal es önö em Joohr 1909 aajelaade Kanal op d Insele va Palau. Hä stelld d Vorbindung tösche d Chelbacheb-Inseln un d em Süde usserhalb van öt Reff liijende Insele do.
Joohr 1519
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Dütsche Kanal
Dr Naam va dä mä 1 km lange Kanal stammd van d Dütsche, di damols dä Wasserwäch jesprängd hodde. Dodörch entstäng önö Transpochtwäch, öm Phosphat, dat van d Insel Angaur stammde, flötter vottbrenge z könne.
Hüüh weed hä meeßtens van d Turiste jenotzt, di wäje öt Tauche no Palau komme.
Saachjrupp:Palau
Overjäärich
Dat Brauen es bovvejärich (och ovverjeerish, boverjärrisch, oberjärich), wenn dorbeij am Eng dat junge Bier bovven drop schööne decke Schaum hätt. Dä hätt nix med dem Schoum ze dunn dä eijne shpääder vum Jlaaß odder bovve us dä Stang eruß esu lekker un frėsch aanlaach. Dä Schaum beijm Bräue es dunnkeler bes hellbrung un flokkish un rüsh jett hääfish. Hä weed affjeschöpp, do sin näämlish Aandeijle drin jewaahße vunn dä Bräuhääve die sich ööndlich vermeere deijt un wärm weed, wann se us dä aanfänglishe Zauß nor_em Ferrmeteere dat junge Bier määt.
Bovvejärije Bierzoote sinn Wieß, Kölsch, Altbier, Bönnsch, Degraa, Weizenbier, Dampfbier, bälliiner Wiiß, un mieh.
Süsh och enß
Verwandt: ungerjärich Bräue.
Websigge
Saachjrupp:Bier
Zappes
miniatur|Zappes Enne Zappes es dat Deil, wo et Bier dorch löüf, wann et uss em Fass odde us de Aanlaach eruss kütt, et allorläzz, ih dadd et ent Freie kümmp, un dorch de Luvv en et Jlaas erin falle dääd. Dä Zappee kanns de op un zoh maache, domet dir dat Bier net fottlöüf.
Zappes säät mer ävver och för dä Minsch, dä aam Zappes schteiht un dä op on zohmaache däiht. Mette Zappesse well obb prevaate Fiere jeede jood fründ sin, dänn vun dämme kret me si Bier.
Saachjrupp:Bier
Engell Pressmondt
Engell Pressmondt woch ön Vrau, di am Äng vam 16./Aavang vam 17. Jahrhondöt ä Oche jeläävd had. Sö wood aajeklachd ön Hex z see un wöch bo ö Opfer van d Hexejachd va Oche woode. Hör Schold kutt ävver net bewesse wäde.
Engell Pressmondt sooß vam 1. Määz 1618 bes zm 2. Juni 1618 en d Acht, un zweimol wood vorsood, sö dörch Folter zo d Ussach z brenge, ön Hex z see. Dat jelong ävver net, un sö wood spiir vreij jelosse.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Hexejachd Saachjrupp:Frau
Preem
miniatur|left|Bleck op önö Deel van dr Preem Dr Preem, ejentlich d William Prym GmbH & Co. KG, es öt äldste Famelieongerneeme, dat öt ä Dütschland jitt. Preem had dr Setz ä Stolbersch.
Jöjründ wood Preem em Joohr 1530 dörch William Prym ä Oche. Hä woch önö Joldschmedt, dä öt sisch op öt Werke met Koffer un Messing däng. Als hä Ärjer beij di Öscher kräät, trock hä met Sack un Pack no Stolberch, wo öt häm ösu jott jäng, dat hä jrüßer un jrüßer wood.
Bösongisch öt Vorwerke van dat vädije Metall zo Halvvädischwach braat häm völl Jeld en d Teisch. 1885 ervong mo beij Preem dö Druckknööf, di dat Werk op d Welt bökannd maade. Ävver och dörch Nolde maade hä va sisch mulle. Zo di Zitt hod Preem ö zweide Werk ö Österreich, dat ävver no dr Zweide Weltkresch net mi zo öt Ongerneeme jöhood. Isch 1955 kutt Preem öt wärm opkoofe. Önö Deel va Preem, dä onger dr Naam Prymmetall leef, wood em Joohr 2002 zösamme met öt Walzwerk va Preem an d Norddütsche Affinerie vorkooft.
2007 troff öt Preem häll. D EU vorhong ön Strof. Di ä Brüssel mente vassjöstald z ha, dat öt Afsproche övver dr Priiß jöjovve had. 40 Mio. Euro mood Preem zaahle. Preem jäng dojänge a un schaffde öt, dat dat Urdeel va 40 op 27 Milliun Euro avjöänderd wood.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Firrma Saachjrupp:Stolbersch (Rhingland)
Nordstar
miniatur|Ön Boeing 738-800 va Nordstar Nordstar es ön Vluchjesellschaff us Russland. Sö had hörö Setz an dr Vluchhafe va Norilsk.
D Vluchzeuje van d Jesellschaff
Em Määz 2011 besoss Nordstar nävver 6 Boeing 737-800 (enn, di va Ryanair stammde, parkt ä Irland) enn ATR42-500.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Vluchjesellschaff
Jääch
thumb|miniatur|Jääch Jääch, op Huchdütsch weed va Gerste jesproche, es ön Zoot va Jraß, di zo d Jattung Hordeum jehüüd. Sö es ön vöör d Mänsche net mi vutt z denkende Koorart, da sö vöör Lävensmeddele, als Voohr vöör d Deere un zm Brouwe va Biir jebrud weed.
Beschriivung va d Planz
Jääch es ön eejöhrije Planz. Dat heechd, dat sö ä ee Joohr jesiihnt weed, blööd un Soohm werpd. En dat Joohr weed sö tösche 70 cm un 1,2 m huch. Dr Blötestand beld d Äähr us, di tösche 8 un 15 cm lang es un döck ösu schwoch weed, dat sö dr Kopp hange lädt.
Jätt va vreuer
Jääch koom us dr Orient un dr Balkan. Dat woch öm 15.000 vöör Christi Jeburt. Zösamme met Einkorn un Emmer wor dat öt ischde Koor, dat d Mänschheed aabouwde. Öm 5.500 v. Chr. tauchde Jääch och ä Europa op. Em Meddelalder wood Jääch als Veehvoohr vorvoohrd. Völl Jääch weed beij öt Brouwe va Biir jebrud. Van Mänsche weed mi Weeß, Mais un Riiß jesse.
Wi sö waaßd
thumb|Ö Jäächdeveld Jääch weed em September jesiihnd, driivd us un bliid en di Jrüüde övver dr Wengkter. Em Vröschjoohr waaße d Halme. Öt jitt ävver och ön Zoot Jääch, di em Vröschjoohr usjesiihnd weed un no onjeväär 100 Daach jeerntet wääde kann.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Planz
Mettwoch
Dä Mettwoch, Medvoch, oddo Wuunßdaach eß dä dette Daach enn_dor Woch. Ed eß enne hallve oddor jannze fräije Daach för de miißte Ääzde.
Bëij de aale Järmaane woo hä däm Jott Wodan singe Daach.
Saachjrupp:Daach
24. Aujußß
Der fiirunzvanzishßte Aujußß.
Bier (för ze drinke)
Bier eßß jet ze drinke. Et weed ußß Mallz, Hoppe unn Hefe jemaat, et eßß vorjoore unn hätt däswäjje Sproodel unn Alkohol. Bier jitt_et sigg unheijmlisch lange Zick, ald de aale Fönizijo hann_t jehatt.
Em Rhingland weed Bier ußß Järßte-Malz jemaat, in Deutschland kann_et och ußß Weijze-Malz verjoore wädde (dat eßß dann Weijzen unn Berliner Weiße). Op dä rääßlijje Wellt sinn all Soote Jetreijde möschlisch, also zem Beijspill Roggen, Mais_unn Riiß.
Enn Mesopotamie unn em aale Äjüpte hätt mer ald et Bier jekannt. Dor Römer hätt_et ned jedronke, äwwer de Kelte wohl. Fröher hätt mer dat Bier flöck drenke mößße, unn mer hätt immer övverjäärisch jebrout. Eäßß em 19. Johrhungert wood de ungerjäärijje Brouwieß erfunde unn dat Pils. Hückzedaach kritt mer in Deutschland mießtedeijls Pils ze drinke, om Rääß dor Welt Lager. Nur im Rhingland jitt_et dat joote ovverjäärijje Bier wi Kölsch, Alt, Bönnsch, Degraa unn andere mieh.
Druckknoof
miniatur|left|D zwei Deeler van önö Druckknoof Önö Druckknoof, op Huchdütsch weed va Druckknopf jösproche, es önö Vorschloss, öm zwei Deeler metönee z vorbäje. Meeßd weed hä vöör Stoffe jöbrud.
Wi önö Druckknoof werkd
Önö Druckknoof bösteehd us zwei Deeler. Dat ee Deel hat ö kleen Köppche, dat jönau en ö Louch öräpaaßd, dat dat zweide Deel had. Deut mö dat e Deel vass jäje dat zweide Deel, dann schnappe beede änee un könnö mä mät Kraff wärm us öree jötrocke wäde. Spannung ä kleng kläng Väährcher en dat Deel met dat Louch sorje dovör, dat beede vass anee hange bliive.
Druckknööf send meeßd us Metall, säldener us Plastik.
Wi hä entstäng
Druckknööf send at lang vöör Christi Jeburt bökannd. Su vängd mo di at bei d Terrrakottaarmee va Qin Shihuangdis, watt önjöväär 200 Joohr vöör us Zittrechnung woch. Di os bökannde Druckknööf stamme ävver us öt Joohr 1885, als Heribert Bauer s ervong. Weltwitt bökannd woode s ävver isch dörch dr Preem, dä öt schaffde, s ä jruuße Maschine herzöstelle. Dat woch 1903.
Saachjrupp:Technik
Omöseck
Ön Omöseck, di op Huchdütsch Ameise jenannd weed, es ö Insekt, dat onger dr Naam Formicidae en d wessenschfatliche Böch z vänge send. Öt jitt onjeväär 22.000 Zoote va Omösecke, wobeij öm d 12.500 van d Wesseschaftler ä Ongerlaare objeschrävve woode.
Wi sö lääve
Omösecke lääve ä jruuße jruppe zösamme, di mo als Kolonie bezeechnet. Jädde Kolonie hat enn Könnijin, ö Wiffje, dat mä di Opjaav had, Eier z lääje un davör z sorje, dat dä Vorband erhalde bliid. Us di Eier wääde normal Omösecke, wi mo sö övverall örömloufe sitt. Werkessele suzösaare. Milliune dova könne en ön Koloni zösamme komme. Säldener komme us d Eier Männcher, did r Naam Drohne draare un mä di Opjaav hand eemol met Wiffjer z poppe. Dono wäde sö net mi jebrud un sterve. Wiffjer, di dat Jlöck hodde, ösu Männche jetroffe z ha, belde wärm ön neu Koloni. Di Wiffjer va Omösecke könne bes zo 30 Joohr ald wäde. Subald di Könijin stirvd, stirvd och d janze Koloni.
Wo Omösecke lääve
Bes op d Antarktis vängd mo Omösecke övverall op d Ääd, sälvs op Insele, di witt va vass land vott send.
Jätt va vreuer
Omösecke jitt öt at lang op d Ääd. D äldste Fossilie, di bes hüü vonge woode, send onjeväär 80 Milliun Joohre ald. Seijd di Zitt hand sö sich komm vorändert.
Jätt z lääve
Saachjrupp:Deer
Bönnsch Jlas
150px|miniatur|left|Bönnsch em Jlas Dat Bönnsch es eent vun dä öwerjährijje Biersoorte wie Kölsch ode Altbier un weed nur en eener Wiertschaff in Boun ussjeschenk.
Freidaach
Dä Friidaach eß dä fönnefte Daach enn_enner Woch. Ed_eß dä läzde Arbäjzdaach för de miißte Lück. Öff weet ald am frööje Nommentaach schloßjemaat un en dä Fiier Oovendt jejange.
Saachjrupp:Daach
Jaiajaad
D'r Jaiajaad (Hollesj GaiaZOO, ieëmoals GaiaPark) is 'ne zoo i Kirchroa deë op 23 april 2005 ópjejange is. D'r Jaiajaad is ing dochter van d'r Apenheul oes Apeldoorn.
D'r naam sjtamt van de Jaiatheorie oes de modern biolojie, die de janse Eëd as ing orjanisme zuut dat ummer nui tsoate prodoetsiert. Biotope sjpille in dit weltbild ing jrosse rol; doavuur is d'r jaad i-jedeeld i zes 'biotope': Limburg, Europa, d'r toendra, de Amazone, d'r Kongo en Namibië. Doaneve jift 't drei paleontolojiesje aafdelinge: d'r Iestsied, 't Kriet en 't Karboeën, wo me ee paar bieëster hat noajemaad. Dis biotope zint natoerlieg klinger van umvank. D'r opzats is jeräumieg en modern: ze hant vul wille doeë aan 't hail van de bieëster. D'r Jaiajaad is doadurch inne riechtieje park jewoeëde, oane sjpoere van inne aodmoeëdiesje jaad-ópsats en bauw oane kauwe.
In d'r Jaiajaad leëve de nieëkste bieëster (mit de biotope tösje höaksjere):
Externe link
Saachjrupp:Kirchroa
Jenna Bush
miniatur|left|Jenna Welch Bush beij dr Besoch ä Tansania em Joohr 2005 Jenna Welch Hager (* 25. November 1981 ä Dallas, Texas) es enn van d zwei Dööhtich va George W. Bush un sing Vrau Laura.
D ischte Joohre no Jennas Jeburt läävde d Famelisch Busch noch ä Dallas, trock dann ävver no Austin ä Texas. Jenna vong öt studiire a un veel dobeij ö paar mol op. Eemol wood s met Schabau jeschnappd un ö anger mol koovde s onger valsche Naam Schabau, watt jo och vorboone es.
Em Joohr 2004 had Jenna d Kandidatuur zm Präsidente van hörö Papp ongerstötzt.
Hörö Beroff vong Jenna z isch beij d UNICEF a. 2007 schreev Jenna ö Boch „Ana’s Story: A Journey of Hope”, watt op Ripuarisch “D Jeschichte van öt Änn: Ön Reiß va Hoffnung“ heescht, un wood dodörch bkannd.
Am 10. Mai 2008 hiirode Jenna Bush hörö Vrönd Henry Hager.
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Metjled van ön bekannde Famelisch
Märtesdaach
miniatur|left|Martin von Tours Am 11. November, dr Märtesdaach, jedenk de Katholische Kirch em hellije Martin von Tours. Die noh imm benannte Märteszöch erinnere aan die Lejend vür ca. 1600 Johr, dat de Märtes singe Mantel met e'nem frierende Bäddeler jedeelt hätt.
Em Buurejohr wor de Märtesdaach e'ne besondere Daach. An dämm Daach däät me fröher de Paachzins aan de Jrondherre bezahle, für dat Land und die Felde, die me em Johr öwer jepaach hatt. Nohdämm de Paachzins bezahlt wudde wor, däät me noch öörndtlich fiere un en Märtesjans eiße.
Dat am Elefde em Eelefde de Fastelovend jruß eröffnet weed, määt me iersch zick de 1970er Johre, weil me domet e paar mie Nösele maache kann. Noh de Tradition weed Fastelovend vom 7. Januar, dämm Daach noh Dreikönninge, beß Äschermettwoch jefiert.
Saachjrupp:Brauch Saachjrupp:Kattoolesch Saachjrupp:Daach
Wurm (Floss)
thumb|Dr Floss Wurm D Wurm es önö Zofloss van d Rur un had ön Längde va 53 km.
D Quäll van d Wurm litt op önö Hövvel beij Oche en d Nööhde va Steinebröck (Diepenbenden). Va do uss jeeht öt dörch ö Bäcke va Oche Richtung Heinsberch. Do läufd dat Wasser dann en d Rur.
Dat kalt un weech Wurmwasser woch vreuer wichtisch vöör d Dochmacher va Oche, denn dat wärm un häll Wasser us d Termalquälle va Oche kutte di net bruche.
Zoflöss hat d Wurm och. Dr Beverbaach, Gillesbaach, Kupferbaach, Prediger Baach, Goldbaach un dr Paubaach sowi dr Kannenjesserbaach, dr Johannisbaach un dr Haarbaach lävvere vresch Wasser. Domet sorcht d Wurm dovöör, dat all das Wasser us dat Räähnlouch Oche aavjeleid weed.
Di Landschaff öm d Wurm es wichtich vöör d Natur. Önö Hoof Schotzjebiite existeere öm dat Wasser öröm.
Websiij
Saachjrupp:Floss Saachjrupp:Oche
Donnersdaach
Dä Dunnerßdaach, Důnnoßdaach, oddo Donnerstag eß enne Daach enn_dor Woch. Ed_eß fö_jewöönlėsh_enne Ärrbedsdaach för de Minsche.
Bëij de aale Järmaane woo hä däm Dunner oddo Donar singe Daach, dä och enne Jott wooh. Em Norrde wood hä och Thor jenanndt. Alld de aale Jrishe un de Römer hann dä Daach noh dänne ierem Zeus oddo Juppito benannd_un et weed wall esu jewääse sinn, dat de Järmaane do ëijnfach noh de Roll fun däm Jott en ier Shprooche övversaz hann.
Ed_jidd_e_paa shpezjälle Dunnoßtaare em Joohr:
Ußßodämm kënndt_mer en Döütschland noch dä Lange Donnersdag fum Ladeschloß.
Saachjrupp:Daach
Gérard Desargues
miniatur|left|Gérard Desargues Gérard Desargues (* 21. Februar 1591 ä Lyon; † Oktober 1661 ä Lyon) woch önö Architekt un Mathematiker us Frankreich.
Desargues boude Hüüser ä Paris un Lyon. Su maade hä och d Äntwörp van d vöschde Siij van öt Rothhuuß va Lyon. Zo sing Bekannde johoote René Descartes, Marin Mersenne un Blaise Pascal. Desargues wood dodörch bekannd, dat va häm dä Jedanke usjeed, dat sisch Jerade, di schnack anee vorbeij loufe, sisch isch em Onendliche träffe. Domet weed mi usjesaad als d Euklidische Jeometrie zojestehd.
Dörch dä no häm benannde Satz van Desargues jilt hä als dr Jründer van d projektive Jeometrie.
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Ennzoteere!
Wengkter
Op d Nordhaalvkowel vängd dr Wengkter am 21. Dezember a un weed am 21. Määz van öt Vröschjoohr aavjölöößd. Op d Südhaalvkowel es am 21. Juni Wengkteraavang un am 22. övv 23. September wäßeld dann do d Joohreszitt.
D Ursaach vöör d Joohreszitte un domet och vöör dr Wengkter es dorä z söcke, dat d Aaß van os Ääd net jönau jraad, dat heechd senkräät zo d Richtung op di s sisch öm d Ääd driind steehd. Domet kritt önö Deel van d Ääd mi Ledd aav met als d anger Siij. Mi Ledd bödüüt mi Wärmde un domet heechd dat Sommer, winnijer Ledd dojäje Kälde un domet Wengkter.
Dat Beld zeechd dat jönau:
Saachjrupp:Joohreszitt
Maria Kroiseti
Maria Kroiseti woch ön Vrau, di em 16. Jahrhondöt ä Oche läävde. Sö wood vorurdeeld, ön Hex z see un wood am 25. September 1604 op dr Scheiterhoof vorbrannd. Sö woch ö Opfer van d Hexejachd va Oche.