cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Christoph Kolumbus
Singe Werdejang bess 1480
1476 hätt hä met en_er Handelsexpedition dä Atlantik erreich. Die Scheeff wutten am 13. Aujußß vür_em Kap St. Vincent en Portujal vun Pirate anjejrievve. De Kolumbus kunnt sich äver rette, indem dat hä an de portujisische Küss jeschwomme ees. Av 1477 liv hä in Lissabon. Portujal wor domols eh Zentrum für de europäische Seefaaht. Singe Brooder Bartolomeo hatt sich ad führher in Lissabon needderjelosse un hatt en Anstellung als Kartojraff. Beets han en Zick lang zesamme als Zeichner jearrbeet. Wahrscheinlech em jliche Joor noch hätt de Kolumbus an_en_er Faaht in de Norrdatlantik teiljenumme. Anjeblich is die Expediton bess in dat sachenhafte Thule vürjedrunge. Em Deenst vun de portujiesiesche Flott nohm hä noch an andere Faahte teil; 1482 - 1483 ees hä lanz dä wessafrikaanische Küss jeseejelt. Dat Ziel vun dä Expedition wor dä portujisiesche Handelspooste São Jorge da Mina en Juinea.
1479 hätt he dann et Felipa Perestrello e Moniz jehierroot. Zesamme hatte die zwei ene Filius, dä 1480 jeboore wudde ees un op dä Name Diego jedäuff wutt. Et Felipa dätt us_ener adelije Familich kumme, die Aahne en Italie hatt. Ihr Fatter Bartholomeus wor an de Besiedelung vun Madeira beteilich jewäss un wor dann Juvaneur vun Porto Santo. Do hätt de Kolumbus dann eh paar Joor jelev. Jeld hätt hä met däm vedeent, wat hä jeliiert hatt. Hä dätt Kaate zeichne. Jlichzeitich hätt hä och die aale Seekaate un Logbööcher su wie di aale Uffzeichnunge vun singem Schwierfatter studeert. Dat wor unjefähr dä Punk, wo hä anfing övver ene Seewääch no Süüd- un Ossasie nozedenke.
Sing Idee
Indie un dat Kaiserreich Schiina woren für Europa wichtije Quelle vun wertvulle Saache wie Seide un Jewüürze. Doorsch dat Indringe der Osmaane in dä vüddere Orient in dä Midde vum 14. Joorhundert un där Entmachtung vum byzantinische Reich wudd dä Handel vun Ware us Indien schwer beeinträchtich. Ene Huuhe Zoll op die Waare dätten de Priis steije losse. Ad 1418 hatten de Portujiese op Veranlassung vun Heinrich däm Seefaahrer anjefange ene Seewääch noh Indie ze sööcke. Dobei han se versöck öm Affrika eröm ze seejele. Jlichziggich han se jrusse Deil vun Affrika erforsch.
Öm 1480 kom däm Kolumbus die Idee noh Indie ze kumme, we_me noh Wäästen seejele deijt. Ad Aristoteles hatt jemeint me künnt dä Ozean zwische dä Säule vum Herakles (Gibraltar|Jibraltar) un Asie in eh paar Daach överquere. Die Theorie wudd och vun schlaue Lück ungerstüzz. Dozo dät och Piere d'Ailly (1350 - 1420) jehüre. Kolumbus hatt een Exemplar vun d'Aillys Imago Mundi, watt dozo noch met etliche Aanmerkunge beschrieve wor. 1474 hatt Kolumbus zwei Breef an Paolo dal Pozzo Toscanelli jeschick un däm singe Plan erkläät. Dä hatt widderöm dem Plan zojestimp. Jenau_esu hätt hä de Bööcher vum Marco Polo jelesse un wahrscheinlich bei singe Faahte in dä Noorden vun Europa dovun jehöhrt, dat de Wikinger ad in Amerika jewäss woren. Dat dät do natürlich noch nitt esu heejße. Me nimp och aan, dat de Kolumbus em Besitz vun de populäre Jeschich „Navigatio Sancti Brendani“ wor. Do witt beschrieve wie dä irische Mönch Brendan noh Wääste jeseejelt ees. Indizie dofür, dat et em Wääste vun Europa en jrusse Landmaß jeve mot jov et einije. Ene Portujiesische Kapitän dä vun_enem Sturm avvjedreeve wor, funk wick em Wääste eh Stück Hoolz, wat hä nit kannt, dozoo soch et su us als wenn et bearbeeijdt wudde wör. Noch mieh fremde Hölze un Plantze wudden an die Küss vun Madeira un Porto Santo jespöölt. Schließlisch joov et och Jerüchte, dat op de Azoren zwei Dudde mit fremdartijem Ussehen anjespöölt wudde woren. De Kolumbus hätt vun all dem erfahre als hä op Porto Santo jewuunt hätt un sich do mit de Seemannslück ungerhaale hätt. Do häät er och die Uffzeichnunge vun singem Schwierfatter jelese. Do woren unger anderem och sujenannte roteiros (jeheime Logbööcher vun portujiesische Seelück) dobei. Us dä Ungerlage hätt hä veel jeliert över de Strömunge un de Wind im Atlantik. Hä hätt zem Beispeel herussbekumme, dat me dä Passatwind ussnotze kann öm schneller noh Wääste seejele ze könne. Dofür muß me allerdingens iirz noh Süde seejele.
Kgalema Motlanthe
Websiije
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Pollitiker
Christoph Kolumbus
Sing Idee
Dat die Ääd en Kugell ess, wat Vorraussetzung für de Plan vum Kolumbus wor, wor seit dä Antike un och im Middelalter de Jeliierte bekannt jewäss un wor am Eng vum 15. Joorhundert en alljemein akzeptierte Tatsach. Nur et einfache Vullek dät noch doran jläuve dat de Ääd en Schiev wor. Et jovv allerdingens etliche Theorie över de Endfäärnung die zerück ze leije wör op su ener Route. Die Ungerscheed dääten dorop beruhe wie jruss de Oss - Wääs - Ussdehnung vun dä Eurasische Landmass injeschätz wudd. Vum Ptolemäus an wor me dä Meinung dat Eurasie 180° vun de Ääd eennemme dät un su noch 180° ze erforsche wören. D'Ailly dojejen hat kalkeliert et wören 225° un dä Kolumbus dät dat övvernemme. Tatsächlisch sin et ävver nur 130°. Do de Kolumbus für de Entfäärnung zwesche dä Breitenjrade och noch zewinnich Kilometere annohm dät hä nur 4.500 km für de Streck zwesche de Kanare un Japan usrechne. In Wohrheeit sin et ävver 20.000 km. Doorch sing falsche Zaahle dät de Kolumbus die vun ehm enddeckte Insele in de Karibik also für Insele haale die für dem Indische Fessland lieje däten.
Ungerstützung witt jesöck
Domit hä singe Plan doorchführe kunnt, broot de Kolumbus die Ungerstützung vun_en_em Staat oder vun_nem Staatsoberhaupt. Öm 1484 hätt hä singe ussjefeilte Plan dem Könich vun Portujal, Johann II., vürjestellt. Dem sing Experte han die Expiditionsfaahrt äver avvjelehnt, weil se de Entfäärnung für veel länger heelten als dä Kolumbus ussjerechnet hat. Un domit hatten se räch. En Expiditionfaaht heelten die Jeliierte deshalv für nit doorchführbar. No dem sing Frau Felipa jestorve wor, nohm hä singe Filius Diego un jing noh Spanie. Su entkomm hä wahrscheinlisch och singer Jläubijer. Kolumbus hatt die Hoffnung dat Spanische Könichspaar Ferdinand II. un Isabella I. für singe Plan ze jewinne. Die zwei hatten doorch ihr Hiirot di Könichreiche Aragon un Kastillie metenander verbunge un däten jetzt zesamme jäjen de Maure kämpfe.
1486 hat de Kolumbus en Inladung vun de Könijin Isabella jekriech an de Hoff noh Cordoba ze kumme. Hä wudd freundlich empfange un sullt sing Plän dem Alonso de Quintanilla erklääre. Dä weedderöm wudd schnell ene enthusiastische Fürsprächer vun dä Plän vum Kolumbus. Su dät dä Alonso och noch mieh Lück finge die jenauesu dä Plan ungerstützte däten. Bald dät de Kolumbus och et Beatriz Enriquez treffe, die dann de Mootter vum Kolumbus singem zweite Filius wudd. Et Beatriz un dä Kolumbus woren dä Ress vun ihrem Leeve zesamme, han äver nie jehiirot. Für de Pröfung vun singer Plän wudd eh Komitee injesätz, wat die Idee als unpraktikabel avvlehne dät. Doch dä Kolumbus dät mit däm Hoff von Ort ze Ort wigger trecke un kräht av un zo och jet Jeeld, domit hä sing Idee nit an andere Staate wigger sache dät. Dä Kardinal Pedro González de Mendoza, dä veel Einflußß hatt, hat de Kolumbus kennejeliert, un dä Kardinal dät ehm en Audienz bei de Könijin verschaffe. Die dät äver och iirzemol avvlehne, weil emmer noch der Kreech jejen de Maure em jang wor un so de Könijin keeijne Kopp für die hufleejende Plän vum Kolumbus hatt.
Noh ener lange Zick in dä hä unerjibich em Jefolge vum spanische Hoff jewaat hat, kreech dä Kolumbus am 20. Määz 1488 en Einladung vum portujiesische Könich Johann II., öm die hä wahrscheinlich selever jebedelt hatt. Em Herbst vum seleve Joor wor hä dann in Lissabon anjekumme un dät bei singem Brooder Bartolomeo wuhnne. Die Verhandlunge mit dem portugiesische Könich woren äver erjebnislos. Befür de Kolumbus noh Spanie zoröckkom, hätt hä noch die Ankunff vum Bartolomëu Diaz miterlev. Dä komm jrad vun singer Expedition zoröck, bei dä hä öm de südlichste Spitz vun Affrika jeseejelt wor. Zer jlische Zick wor dä Brooder vum Kolumbus objebrooche öm in Frankreich un England für däm Kolumbus singe Plan ze werbe.
1491 dätt en spanische Kommission sing Idee ad weeder ens avvlehne. Hä bekomm äver die Zosach, dat me sich noh däm Kreech jejen Jranada, dat wor et letzte maurische Fürstentum op de iberische Halevinsel, noch ens met singe Plän beschäfftije wüdd. Dä Kolumbus wor verzweifelt un wullt noh Frankreich jonn. Op däm Wech noh Huelva, wo hä eh Scheeff nemme wullt, maat hä Station in däm Klooster La Rábida. Do heelt inn äver dä Bichfatter vum Isabella I. Juan Perez un dä Arzt Garcia Hernandez zoröck. Dä Perez dät ene dringliche Breef an et Isabella schrieve un so komm et, dat dä Kolumbus widder an de Hoff jeroofe wudd. Hä Komm jrad rechzigisch en Jranada aan öm die Kapitulation vum Maurefürst Muhammad XII. mitzeerlevve. Do dä Kreech jejen die Maure jetzt eröm wor, et wor dä 02. Jannowaa 1492, wutten die Verhandlunge öm dem Kolumbus singe Plan widder opjenomme. Se dätten äver an dä immense Forderunge vum Kolumbus scheitere. Hä wullt als Belohnung dä erbliche Tidel vun enem Admiral vum Ozean un vum Vizekönich vun dä vun imm enddäckte Ländereie han. Dozoo wullt hä de zehnte Deel vun dä zo erwadende Einahme vun wertvolle Metalle han. Noh demm dat alles avjelehnt wor mat hä sich op dä Wäch noh Frankreich. Do wor emm anjeblich mieh anjebodde wudde. Etliche Lück am Hoff vun dä Könijin däten die dorop dränge op die Forderunge en ze jonn un so maat die dat dann och. Ene Eilboote dät de Kolumbus 10 Kilometere vun Jranada entfärnt eenholle un övverbraat emm die Botschaff.
Am 17. Appril 1492 wudd schließlich die sujenannte Kapitulation von Santa Fé ungerschrivve. Dat wor ene Verdraach zwesche dä Könichs un däm Kolumbus övver en Expedition. Dä Kolumbus bekomm dorin die jeforderte Titel zoerkannt un dä Anteil an der Einahme mit Edelmetalle zojesichert. Dofür wudd hä em Jejenzoch dozoo beauftrach em Name vum spanische Könichshuus ene wäästliche Seewech noh Indie ze söcke.
Sing Enddeckungsfaate
De Kolumbus hätt en de fuljende Joor vier Endäckungsfaahte em Aufdraach vum spanische Könich jemaaht. Alles wat hä erlevv hätt, hätte en enem Bordbooch fessjehaale. Dovun ees hück leider nur noch die auszoochsweise Affschriiv vum Bartolomé de las Casas do.
8. Jannowaa
Der Aachte Jannowaa.
Christoph Kolumbus
De iirzte Reis (vum 1492 bis zom 15. 1493)
Am 3. Aujußß 1492 däät dä Kolumbus met singem Flaggscheff 'Santa Maria' un dä beede Karavelle 'Niña' un 'Pinta' em Haafe vun Palos de la Frontera de Seejele setzte. Die Karavelle wudden vun dä Bröödere Martin Alonso un Vicente Yáñez Pinzón zur Verfüüjung jestellt un jlichziggisch och kommandeert.
Asteroid
Wie jruuss sin die Asteroide?
Dä Asteroid 2003 UB313 witt och Planet X jenannt. Hä ees met 3200 km em Doorchmesser jrüsser als dä Pluuto. Deswejen striggen sich de Weßßenschaftler emmer noch doröm op dä Aßteroiit wirklisch nur ene Aßteroiit oder ob hä dä zehnte Planneet in unserem Sunnesystem ees.
Norden (Stadt)
miniatur|100px|left|Schöninghsches Huuß en Norden Norden eß en Stadt en Ossfrißland.
Asteroid
Luur och
Saachjrupp:Astronomie
Norden (Stadt)
Weblink
Norden
Köbach
Köbach (och Köbich) (50° 51' 26" N, 7° 23' 19" O) jehürt zo der Jeming Nöngkerchen-Seelschet. He läve 113 Lück (Stand: 30.06.2005). Unjefähr ⅓ dovun is noch keen 20 Johr alt.
He in Köbich entspringk uch der Baach, der jenau esu heesch wie dat Dorp. Nit wigg dovun aff (3–4 km) flüüß der dann in de Bröl.
Noch jet nöhrter, nur e paar hundert Meter nordöstlich, ald bei de Mücher in der Nopbarjemeend jit et och e Dorp, wat Köbich heesch.
Tradizion
Wenn et e Fest jit, Huhzik, Kommunion, … küt dat janze Dorp zosamme un mat dat Huus, wo et jet zo fiere jit, parat. Et weed e Kranz us Tannejröhn jebunge un um de Pooz jehange.
In Köbich jit et e Wääschkrüks bzw. Bilderstöckche. All siebben Joohr küt de Fronleichnams-Prozession vun St-Anna in Hermedt he durch dat Dorp. Dann wid dat Krüks un de janze Hoff jeschmück, mit Fähncher, Blöömcher, un süß noch jet all. thumb|200px|Dat Krüks vun Köbich Op dem Krüks steht: Rette deine Seele Errichtet zur Ehre Gottees von den Eheleuten Albert Franken u. Elisabeth Franken ''geb. Herchenbach'' aus Köbach 1919 Een historisch Jestallt von Köbich is dä Ritter Göttscheid, der Namenspatron vun de neue Jrundschool in Nüngkirche jeworde is.
Websegge
Kölner Stadt-Anzeiger: Eine Dorfstraße als Lebensmittelpunkt
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen Saachjrupp:Berjisches Land
Christoph Kolumbus
De iirzte Reis (vum 1492 bis zom 15. 1493)
Noh drei Daach op See däät op dä Pinta dä Maas breche un su mooten dann all en Paus vun_enem Moond op de Kanarische Insele avvsitze. Am 6. Sepptemmber jing et wigger. Op dem lange Wääch fingen die Matrose öff et hummele aan und woren unzefridde oder hatte Angs. Dä Kolumbus häät se äver emmer widder beruhije könne. Dann koomen och die iirzte Aanzeiche för Land in sich. Et wutten emmer öfter Vüjel und em Wasser drievende Landpflanze jesichtet.
Als hä wiggerfaahre dät, hätt hä och noch Kuba un Hispaniola entdäck. Am 25. Dezemmber löff Kolumbus mit dä Santa Maria opp Jrund. Hä witt doruffhin vum Könich vun Hispaniola, Guacanagari, op dä Insel empfange. De Üvverreste vum Scheeff hätt hä dann benutz öm en Festung ze baue, die hä dann La Navidad jenannt hätt. Su wutt Hispaniola, die eijentlich La Isla Espanola heeße dät un nur vun dä Brite veräppelt wudde ees, zo dä iirzte Kolonie vum spanische Könichreich en de Neue Welt un su wie et em Verdraach stund wutt dä Kolumbus Gouverneur un Vizekönich.
Sing iirzte Bejechnung mit dä Eenjeboorene hat de Kolumbus met däm Vulek vun dä Arawak. Dat Treffe dät friedlich verlouffe. In singe Oppzeichnunge dät hä de Arawak als unschuldisch un freijiebisch beschrieve. Hä dät se äver em jlische Moment als zoküneftije Ungertane un sujar Sklave betraachte.
Am 16. Jannowaa 1493 maaht Kolumbus sich op de Wääch zoröck noh Europa. Do hä nur noch zwei Scheeffe zo Verfüjung hat hätt hä die resslische Seelöck in der neue Kolonie La Navidad jelosse. Am 15. Määz 1493 leeff hä met singer Scheeff en dä Haven vun Palos en. Jrad aanjekumme wudd hä in enem Triumffzooch doorch Spanie jeehrt. Hä bekoom sing Räächte bestätisch un Papß Alexander VI. hää bestättisch dat Spanie Aanräch op die neuenddäckte un noch zo enddäckende Ländereie Wesslisch vum Längejrad 100 spanische Seemeile weeslisch vun de Kapverde hatt. Eeh Joor spädder wudd die Oppdeelung em Verdraach vun Tordesillas aanjepass un vun Portujal akzepteert. Kuurt noh singer Aankunf dätt de Kolumbus met dä Vürbereitunge für sing zweite Reis anfange. Hä dätt dorupp hoffe nochmieh Jebiete für Spanie ze sichere un dat Joldland zo enddäcke op dat hä hoffe dät. Letzteres wor och dat eijentlische Ziel vun dä zweite Reis.
Sing zweite Reis (vum 25. 1493 bis zom 11.  1496)
Am 25. Sepptemmber dätt de Kolumbus met 17 Scheeffe un 1500 Mann Besatzung zo singer zweite Reis opbrääche. Die neue Jebiete sullten besiedelt werde. Zonächs hätt die Flott die Insel Dominica enddäck op dä hä äver nitt lande dätt. Beim Wiggerfaahre ees hä op Guadeloupe, Montserrat, Antigua und Nevis jeland. Die Insele, die zo de Kleene Antille jehüüre nohm hä für de spanische Könich en Besitz un joov inne ne Name.
Em Novemmber dät Kolumbus noh La Navidad op Hispaniola seejele. Dat Fort wor allerdingens bei Kämpfe met de Arawak kapottjemaat wudde un die spanische Seelück, die hä zoröckjelosse hat woren all duut. Kolumbus hätt doröm em Dezemmber en neue Kolonie jejründt. Allerdings an_enem andere Oocht. Die neue Kolonie dät hä La Isabella däuffe. De jesamte Flott blivv bes em Appril 1494. In der Zick hätt de Kolumbus em Hingerland noh Jold jesööck.
Em Appril stuch hä widder en See. Hä wullt em Wesste nohm indische oder chinesische Fessland sööcke, dat hä do vermute dätt. Kolumbus dätt die süüdlische Küss vun dä Insel erkunde die hä op singer iirzte Reis ad enddäcke hat (Kuba). Hä dät die ad dem asiatische Fessland zorechene. Op die Tour dät hä dann Jamaika un Puerto Rico enddäcke koom äver nitt am Fessland vun Middelamerika aan.
Als hä am 25. Sepptemmber noh La Isabella zorööck koom, wor do et Chaos ussjebrooche. De Siedler hatten sich zerstrigge un weil die Indianer schläch behandelt wudde woren hatte se ihr Meinung jeändert un woren denne ihr Feinde jewudde. Dat dätt dä Kolumbus dozoo veranlasse met Jewald jejen de Eenheimische vüzejonn. Dobei dätt hä 1600 Taino versklavve. Dat dät äver jejen dä Will vum spanische Könich verstuusse. Ferndinand V. un Isabella I. hatten däm Kolumbus opjedrache, de Eenheimische Völeker freundlisch ze behandele, weil die zwei in denne zoküneftije Christe soohen. Trotzdäm dät Kolumbus 550 Sklave mem Scheeff noh Spanie schicke. De Hälefte dovun häät de Üvverfaahrt nitt üverlevv. Die andere Hälefte wudd als se en Spanie anjekumme woren op bedriev vun de Könijin freijelosse un in ihr Heimat zorööckjebraat.
Nohdäm em Oktoober 1495 en königglische Ungersuchungskommission en La Isabella aankumme dätt un ihr Arbeed opnemme dätt, hätt de Kolumbus de Kolonie verlosse. Er leett singe Brooder als Kommandant zorööck un maaht sich am 10. Määz op de Wääch noh Spanie. Am 11.Juuni däät hä aankumme un hätt jeschaff dat hä de Ungerstützung vun däm Könichspaar zorööckjewinne kunt. Et dätt doropp fass zwei Joor duure bess hä sing dritte Reis ferdisch jeplaant hatt, weilet bei dä iirzte zwei Reise kaum wirtschaftlische Erfolch jejovve hatt.
Sing dritte Reis (vum 30. 1498 bis zom 25.  1500)
Op singer dritten Reis, schlooch dä Kolumbus en Route een die südlicher wor als die vun dä iirzte zwei Reise. Am 30. Meij 1498 dätt hä opbräche un seejelte an de Kapverdische Insele verbeeij un dann noh Wesste üver de Atlantik.
Am 31. Juuli dätt hä Trinidad enddäcke un jett spädder die Insel Tobago, die hä äver Bella Forma döüffe dätt. Als hä wiggerfuuhr hätt hä die Mündung vum Orinoco enddäck un domit och dä südamerikanische Kontinent. Nohdem Kolumbus de Küssterejion öm die Mündung dromerüm erfoorsch hat, hätt hä en sing Logbooch jeschrievve dat dat en Neue Welt wör. Spädder wor hä äver widder der Meinung ed dätt doch zo Asie jehüüre.
Nohdemm Kolumbus nördlisch an einije Insele verbeij jefaahre wor, hätt hä am 31. Aujußß die vun singem Brooder mittlerweile jejründete Shtadt Santo Domingo op Hispaniola erreisch. Die Siedler die do wunne dätten woren unzefreede un rebbelierten jejen de Bartolomeo. Kolumbus dätt versööcke dä Stritt ze schlischte un die Arawak zom Christentum zo bekehre. Währendessen wudd äver och noch emmer noh Jold jesööck. Siedler die noh Spanie zoröckjefaahre woren han die Kolumbusbröödere dann beschuldisch de Verwaltung vun dä Kolonie nitt em Jriff ze han un su koom ed dat Kolumbus em Meij 1499 singe Juvernöörstitel avverkannt bekoom un Francisco de Bobadilla neuer Juvernöör wudd. Der komm am 23. Aujußß 1500 en dä Kolonie aan.
Sing iirzte Tat wor die Kolumbusbröödere en Kette läje un noh Spanie bringe ze losse. Als die zwei fürm Könichspaar stunten wutten se äver weedderemol begnadich. Kolumbus bekomm sing Ämter äver nitt weedder un hä hatt singe joode Ruf verloore. Am schlimmste wor äver dat Vasco da Gama 1499 op ener Südroute öm Affrika eröm dä ersehnte Seewääch noh Indie enddäck hatt. De Portujiese hatten dä Wettlauf jewunne.
Sing vierte Reis (vum Meij 1502 bis zom Novemmber 1504)
Hä wullt bewiiese datte doo ennen Wääsch noh Inndije un Schiina finge kunnt. Dat Karaväll „Vizcaína“ moot hä opjävve, dat boot hät enne Wurrem befalle jehatt u net woo kapott am jonn. Künnt joot sinn dat mer dat Vrak en de Bucht vun Nombre de Dios beij Portobelo om_Jrunt 2003 widder jefonge hätt.
Nohdäm hä met de Indigenas jekämpf un en Meuterei hinger sich jebraat hatt, dätt de Kolumbus eeijn Joohr en dä Festung Jamaika verbringe. Dat looch haupsächlisch doran, datt sing Scheeffe all Leck woren. Krank vun dä janze Strapaze dätt hä dann noh Spanie zeröckkehre. Trotzdäm datt hä veel Jeld hat, dätt hä beim Ferdinand V. (Et Isabella wor em 1504 jestorve) öm de Weederherstellung vun dä Privilegieje beddele, die däm Kolumbus bei dä Kapitulation von Santa Fé zoojeseechert wudde woren. Dat dätt em äver nur deelwies jelinge. De Kolumbus ees am 20.Meij 1506 in Valladolid jestorve. Hä ees nur 55 Joohr jewudde. Singer Lichnam wudd en Sevilla bejrave un 1542 op Wunsch vun singem Filius Diego noh Santa Domingo üvverführt wudde. 1795 wutten die Üverreste noh Kuba jebraat, weil Santa Domingo medlerweile en Französische Kolonie jewudde wor. Em Joohr 1899 sin se dann noh Sevilla üvverführt un beijesatz wudde, wobei ömstritte ees op dat wirklisch de Lichnam vum Kolumbus ees.
De Disskossion öm sing Herkoonft
Övver 400 Joohr lang jov ed keeijne Zweifel doran, dat dä Kolumbus en Jenua jeboore wudde ees. Zom 400.Joohresdaach vun dä Entdäckung vun Amerika dätten äver emmer mieh Shtädtje dä Aansprooch erhäwwe dä Jebuurtsocht vun Kolumbus ze sin. Zeiirtz nur en Italie, spädder och en Spanie. Doröm beschäftijen sich jetzt och de Weßßeschaftler met där Froch.
Weil dä Kolumbus en sigem Leeve nie Uskunff üver sing Herkunff joov, jitt ed tatsächlich keeijn absolut sichere Erkenntnis üver singe Jeburtsocht oder sing Familisch. Singe Sohn Fernando Kolumbus dätt dat Verhalten vun singem Vatter su beschrieve: "Kolumbus trick ed führ em Unjewisse ze loosse, wat med singem Jeburtsocht un singer Familisch ze donn hätt"
Iirz en singer zwei Testamente von 1498 un 1506 dätt hä schrieve:»siendo yo nacido en Génoba« (»ich wudd en Jenua jboore«).
Zesamme met andere Hinweiss, dück dat op de italijänische Shtadt Jenua hen. Desterwejen witt se en de Forschung för de Jebuurtsshtadt vum Kolumbus jehalde. He soll hä zweesche däm 25. Aujußß un däm 31. Oktoober 1451 als Fennt vun däm Wollwääber Domenico Colombo jeboore wudde sin. För zwei Kreditte vum Domenico ees singe Fillius Christoforo als Bürje eenjedraache. Einije Breef un Uurkunde jeven Zeuchnis vun Kontakte vum Kolumbus met dem Bankhuus Banco di San Giorgio un andere Jenueser Geschäffslück. Nur eeijn Uurkund erwäähnt uusdrücklisch, dat de Kolumbus en Jenua Verwandte sitze hatt. Op dat äver en Orijinaluurkund ees weeß me nit esu jenau.
Ene richtije Beweis jitt et also nitt dofür dat de Kolumbus een Jenua jeboore wudde ees. Dat rööf natürlisch Zweifel op de Plan. Su mooß dat em Testament erwäähnte Genoba nitt zwangsläufisch dat Jenua vun hück sin. Et künnt och de Republik Jenua op Korsika jemeent sin. Do ees de Shtadt Calvi der Meinung de Jeburtsshtadt vum Kolumbus ze sin. Jenauesu jitt ed ene Ort op Mallorca dä och Jenova heess. (Hück jehüürt dä zo Palma de Mallorca).
Ed jitt ävver noch mieh Arjumente jejen de Jenua-Theorie. Zom eeijne dät de Kolumbus öff en Spanisch oder Portujiesisch schrieve. Ed jitt nur zwei Randnotize en Italjänisch. Och en singer Breef noh Jenua dät hä nitt Italjänisch schrieve. Einije Lück behaupten dat Italjänisch domols keeijn Schriffsprooch wor. Andere behaupten dä Dialek vun dä Jenueser hätt sich derart vum domolije Italjänisch ungerscheede, dat hä Spanisch jeschrieve hät. Widder andere sehen dorin dä Beweis dat de Kolumbus wahrscheinlich vun spanische Jüdde avstammp.
Och sing huuhe Position noh singer Hiiroot en Portujal un späädder en Spanie loossen doran zweifele, dat de Kolumbus dä Fennt vun enem Wollwääber wor. Dozoo kütt noch dat hä en joode Bildung besooß. Äver singe Stand en de Jesellschaff kunnt hä och doorsch de Hiiroot met singer us vearmten portujiesichen Adel stammende Frau erlank han un sing seleves erworbene Bildung kunnt hä em Kluuster Rábida uusjebaut han. Ed jitt noch etlische Vermutunge, wo de Kolumbus jeboore wudde ees. Ene richtije Beweis für ene bestimmte Ocht jitt ed ävver nitt.
Kolumbus un de Jüdde
Neven där Frooch vun singem Jeburtsort, beschäfftisch de Weßßenschaftler och die Frooch worüm dä Kolumbus emmer versöck hätt sing Herkunff ze verschleiere. Een Theorie besääht, datt dä Kolumbus esu sing jüdische Herkunff jeheim halle wullt. Als Jüdd hätt hä beijm spanische Köninchspaar nie Ungerstützung finge künne, do die zwei de Jüdde us Spanie verdrieve wultten. Die Friß zo där all nitt üverjetroddene Jüdde Spanie verlosse mooten, fällt - wahrscheinlich zoofällich - op de glische Daach wie dä Aufbrooch vum Kolumbus zo singer iirzten Reis.
Dozoo kütt datt de Kolumbus jenaue Kenntnisse vum jüddische Denke hatt. Spekulatione behaupten, datt veel spanische Jüdde die zom Christentum üverjetrodde woren, ävver trotzdäm nitt sicher woren für de Inquisition, met där Plän vum Kolumbus die Hoffnung op eh Usswanderungsland hatten. Tatsächlich sullen sich op de Kanarische Insele un en andere Kolonie, etliche Jüdde für de Inquisition verstäck han, bees ene Erlass die Ansiedelung vun Jüdde en de Kolonie verbeede dätt.
Fesszehaalle blieet, datt et keeijne eindeutije Beweis dofür jitt, datt de Kolumbus ene Jüdd wor. All die Statione en singem Leeve hätt er jenauesu als Christ erreiche künne.
Sönnß
Op singe vier Reise hätt de Kolumbus insjesmmp nüng Scheefe verlore.
Christoph Kolumbus hatt zwei Brödere, Bartholomäus un Diego. Ußßerdämm hatt hä zwei Fennte, eeijne eheliche Sohn Diego un eeijne unehelische Sohn Fernando. Zur Zick werden de Knoche vum Kolumbus, singenm Broder Diego un singem Fillius Fernando mit de DNA Analyse ungersöck. Die Shtädtje Sevilla un Santa Domingo striggen sich öm datt Kolumbusjraav. De Katholische Keerch hatt iirz noh joohrelangem Zöjere dem Ussjrave vun de Knoche en Sevilla zoojestimmp. Irrzte Erjebnisse hann erjovve, datt die Knoche nitt vun Christopher Kolumbus sin. De Weßßenschaftler han en Jenemijung öm dä Sarch en Santa Domingo usszejrave un die Knoche ze ungersöcke.
Dat Leeve vum Kolumbus ees eh paar mol verfilemp wudde.
Die Fileme sin all 1992 zom 500. Joohresdaach vun de Entdäckung vun Amerika erschiene.
Nano
Dat Wöötsche nano… odder Nano…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf n, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Milljartßdel, oddo 10-6. Luur do_noh och bëĳ de → SI-Basiseinheite
Saachjrupp:Moohß
Underground (Kölle)
thumb|Et  Underground  vun de Vurelsanger Shtrohß uß fottmafėert|300px thumb|Et [[Liza Li em  Underground  en Kölle aam 14. Dezember 2006 |x250px]]
Et Underground eß ene Klup en Iehrefeld en Kölle. Doh maache se em förmoolije Jewerbejebeet diverse Veraanshtalltunge, en de Houpsaach Mussik un Paaty met Mussik. Et miihßte dovun sin Rock, Heavy Metal, Punk un esu en Saache, zick neustem och dä Rock ’n’ Roll.
Et Motto fun dä Maacher es: We deliver Rock ’n’ Roll.
Dat Underground hät en Kneip, dozoh zwei Sääl, un em Sommer ene Bierjade. Di Säl sen för allem aam Woche'engk för Ver'aanshtaldunge voll.
Dat Underground entstund op enem förmoolije Fabrik-Jrondshtöck. Do woh ens de Helios-Werke jewäse wohre. Bes öm et Johr 2000 wohr do och noch en Mietwerkstatt un ene Wäschsallong, woh Jeder ein hen kumme kunnt. Hück es et Underground nur noch Jastronomie un Kultur-Varaanshtallder un es en GmbH jewoode.
Dä WDR hät et ein uder ander Bootleg em Underground opjenumme. Di sen dann en dä Sendung Rockpalaß em Drette jeloufe.
Websigge
Saachjrupp:Kölle
Schloss Bänsberch
miniatur|left|300px|Bänsberch, Rothuus un Schloss Schloss Bänsberch litt em Veedel vun Bänsberch vun dä Stadt Berjisch Jladbach em Berjische Land.
Johann Wilhelm II. wor Herzooch vun Jülich un Berch vun 1679 bes 1716. He es bei dänne Lück als Jan Wellem en Erennerung jeblevve. Sing Residenz hatt'e en Düsseldorf. Noh Bänsberch kom he allemolde em Hervs. Em benohberte Könichsfors jing he et leevs op Jach. Sing Frau, dat Anna Maria Luisa, wor janz bejeistert vun däm herrliche Bleck op et hüjelije Berjische Land. Die Aussich dät se an ehr Heimat, de Toskana, erinnere.
Nit zoletz öm singer Frau en Freud zo maache, hät dä Jan Wellem dat neue Bänsberjer Schloss baue losse. Singe Architek Jraaf Matteo d'Alberti hät dat Barockschloss jenau op dr Kölner Dom usjerich, su dat dä Jan Wellem vun Bänsberch us en prima Aussich op dr Dom hatt. 1711 woren de Wäng un et Daach fäädich. För dat Interieur ze sorje hatte renommeete Künsler wie Antonio Belluci, Antonio Pellegrini, Jan Weenix un Dornenico Zanetti.
Jan Wellen es 1716 jestorve. Do wor dat Schloss noch nit fäädich. Die Monarche, die hinger em kome, hät dat Schloss nit besonders interesseet.
Alle naslang jov et dan andere Lück, die en däm Schloss sich breid jemaat han. Dat Jebäude wor Lazarett, Apotheek, Preußische Kadettenanstalt, Kasern, Schull un Internaat.
1997 han se dat Schloss renoveet un e Hotel druss jemaat. Dat es hückzedaachs en janz fing Adress, wo mer fürslich esse un drinke un üvvernaachte kann.
Vun 2002 bes 2005 wood em Schloss Bänsberch dä Grimme Online Award verjovve. Bei de Foßballweltmeisterschaff 2006 wor de Foßballmannschaff vun Südkorea em Schloss ungerjebraat.
Websigge
Saachjrupp:Schloß
9. Febrowaa
Der nüngkte Febrowaa eß och dä feezishßte Daach em Joohr.
Wesseschaff
Copernicium weed öt ischde mol em Joohr 1996 jemaad.
Nederlandse Taalunie
De Neederläng un Bëlljie hann am 9. Sëpptëmmbo 1980 enne Fodraach jeshloßße, de Nederlandse Taalunie. Dämm eß Sürrinam am 12. Dezzämmbo em Joohr 2003 bëĳetrodde.
Dä Sėnn funn_et Jannze eß dat mer för de Jääjende wo Nederlängsh Dijaläkkte jeschwaadt wääde, dorr_en ëĳnhëĳdlije Rääsh Shriivungk unn_en jemëĳnsame Jrammatik_Shtandadd_hann well.
Dė ärm Franzuuse, di en de Profinß Nord-Pas de Calais enn Wäßß_Flëhmishe Shprooch schwaade, sen_nit dorbëĳ.
Websigge
Saachjrupp:Ennzoteere!
9. Jannowaa
Wat frööer woo
Dr Südsudan stämmd em Joohr 2011 övver sing Onavhängichkeet aav.
Neroberchbahn
miniatur|left|D Neroberchbahn an d Berchstatiun D Neroberchbahn es ön bsongisch Berchbahn. S veert dr Neroberg, önö Hövvel beij Wissbade örop. Ävver dat maad di Baahn net su bsongisch. Se veerd met Wasser. En di Baahn send Tanks. Di wääde met Wasser voll loufe jelosse, un wenn di schwoch jenoch send, dann deue di di zweide Bahn, di övver ö Seel met di ischte vorbonge es, dr Berch örop. Di schwoch Bahn rollt dann d Berch öraav.
Un ösu jeet dat seid 1888. Öt wood zwar öns övverlaat, statt Wasser Strom z nämme, ävver dä Jedanke hand s jlöcklicherwiiß wärm valle losse.
Websiije
Siij van d Neroberchbahn
Saachjrupp:Baan
Eurode
Eurode essene Aat Stadt, symbolėsch zesammejesaz uß Dad_eß de eezte Europa-Shtadt.
Kirchroa heis_op deutsch Kirchrath, op neederlängsch Kerkrade, unn_op limmbůrjėsch te Kèrkrao. Dat hüüort on_noch bëijm Zwëkfobandt Parkstad Limburg do_bëij, un litt en_de Euregio Maas-Rhein.
Hächzoreroth heis_op neederlängsch 's-Hertogenrade un op deutsch Herzogenrath, op limmbůrjėsch Hertserao. Et hüüot bëij de StädteRegion Aachen, en do Lanndschaffßfobanndt Rhinglandt], un lėdd_en_de Euregio Maas-Rhein.
Zig dämm zwöllefte Johongot wooche di zwëij ëijn Shtadt, bess_em Joohr 1815 de Jränz zwesche se jelaat wood. Dä Quatsch woo dä Ääntß vum Wiener Kongjrëß vun 1815. Do hann_se dem Napoleon sing franzüüsėsh Deppachtemeng fun Beneden-Maas oppjelööß, unn_et zwesche de Künninge fun de Nederläng un Pröüße oppjedëijldt. Do_bëij koohm de Burrsh Rode mem Hächzoch noh Döütschlandt_ße lijje, de Afdëij Rolduc med_de Kerresh en de Nederläng. Do fun kumme wall och de naame her, di di Dëijle dann krääte. Ävver op bëijde Sigge fun de neuje Jränß schwaadt mer de sellve Shprooch, en rėpůarėsch, do wunne de_sëlleve Famillije, fiert mer do Faßteleer op de sellve, ëijen Aat — med: „Roda Alaaf!“
Roda oddo Rode eß Dëijl vun däm Name, schliißlėsch nannt_mer di jannze Jääjndt övver Joohonndotte: „et Land van Rode“ of: „et Land van 's Hertogen Rode“ onger em „Land van Euvermaas“. Winnishßtenß av_em Joohr 1104 bėkannd_eß de Burrsh Rode], hügg_en Hächzoreroth; un och dä „Schötz fun Rode“ eß alls_enne Hëld_beß hück en de Köpp, un lebëndėsh jeblevve.
Europa es dä anndere Nomens_Dëijl, kloo, wëijl_me_de hoffnong hätt, datt dat Jedrißße med_dä Jränß med Europa enß bahl förbëij sinn weed.
Doll eß, di hann do en Shtrooß, di hëijs_och ußjeräshned_de „Nöü_Shtroohß“, op deutsch Neustraße, op neederlängsch de Nieuwstraat, do löüf de Jränß jenou_en_de_medde_fun. De ëijn Sigk eß en Lėmmbůrresh, de anndo en Döütschlanndt. Wėijl_de Schėlldo en Hollandt bellijo senn, han se de Schelldo fun do jeholldt, un och de Buß_Hüüsje sen holländėsch, noh_dämm do de Bußße fun de ASEAG faare. öm 2000 eröm, wood_et Eurode-Business-Center jeboud, eh Huuß, wadd_am_Ëng_fun_dä Shtroohß jäds_och jenou övver de Jränß shtëijdt. De Pollizëij es do och dren enjetrokke.
Dä zosammeschloß jidd_et zigg_em Joohr 1991, woh dä Fodraach fun Anholt dä obb_en öffentlėsh_rääshlėshe Basis mööshlesh jemaat hätt. M'r ärrbëijdt zosamme obb_en ökkonoomėsche Aat en de Weetschavv_un en de kultuur un en sozjaale saache. Zigg_em Joohr 1998 jidd_et on_noch dä Openbaar Lichaam Eurode enne Rood uß bėijde Jemäijnde wo sesh de bėijde Börrjo_Meeijstore em Fürsez afwääßßelle důnn.
Hoffe mer_enz, dat dat Bëijspell fun Eurode wörreklesh hellef, dat de Jränß widdo uß de Köpp un de Häzze fun de Lück foschwėndt.
Websigge
Katejori:Stadt
Ortodoxe Kerch Neroberg
Op dr Neroberch ä Wissbade steht ön schünn ortodoxe Kerch. Met janze Naam heescht di Ortodoxe Kerch van d hällije Lisbet. D Kerch wood tösche 1847 un 1855 jebouwd.
Öm sisch di a z kikke, moss moch zwar jätt bezaahle, ävver öt luuhnt sisch, wi d Bleck en d Spetz van di Kerch zeecht.
Websiije
Övver d Kerch
Nohkixel
Et jitt dousenderlej spezzjelle Nohkixele for ürrjentjet beshtemmpteß. Zom Bejshpiehl Wöötebööscher, wo De nohluure kannß, wat e Wood inne ner anndere Sprooch hejß, wie t do dann jeshrėvve weed, wadd et för Eijenshaffte hätt, un esu. Dann jiddet Nohkixele fö beshtemmpte Themen, Berejche, wie e för de Kirsch, ei fö Meddikamennte, e för der Bershbou, der Duuden för wie mer t shriev, met Diere, odder Plannze, extra för Pänz, unn ene Houfe mieh.
E Nokixel, wat der Sėnn von de Wööt, also de Bejrėffe, vunn ener Sprooch, verklääere deijt, dat weet öff och en Ennzüklo Pædie jenannt, besönderß wenn et noch besönderß deck, ömfaßßend un vollshtändijj un ußßfüülijj eß. Dat is die Zoot Nohkiksel, die mer för jewöönlish mejnt, wemmer nix söns dobej säät, ich mejn, watt fö ejn jenau jemejnd eß. Dat Woot „encyclopædeija“ kütt uss em ahle Jrieshisch un hejß: „Liehr vun de Bejreffe.“
Mer han norr e Woot förr esu jet, dat eß Lexikon. Kütt ussem ahle Jrieshisch un heiß — jenau — „Wööterboch.“ Jez opjepaß. Wenn De „Lexikon“ vun hinge lißß, weed „Nokixel“ drußß. Wo jidd et dann suu jet? Da siit mer widder wat uns uns Jöttlijje Sprooch för e Wunder iß, do driehß de ejnfach e Woot eröm un nix hätt sish verändert.
Websigge
Saachjrupp:Booch
Uetersen
miniatur|left|Museum in Uetersen Uetersen (gesprochen () is en Shtadt an de Floss Pinnau. Et is ovenreshts vun Hammborsh un unte de Kreijsshtadt Pinneberg. Bekannt is de Shtadt duch sin Kloster un de Rosarium (Rosenpark).
Saachjrupp:Stadt en Dütschland
Pico
Luur do_noh och bëĳ de → SI-Basiseinheite
Lėtsche (Donn)
Letsche odder Litsche dëijt mer wat mer nit esu jood fėngk, oddo wat nit esu jood aankütt. Dat bedügk dann, zem Bëijshpell, dadd_en Oppföhrung dorreschfälld, oddo e Booch nit jekouf weed, oddor_enne Minsch jät schääl aanjeloohrt weed, wëij hä jët jesaat hät.
Pico
Saachjrupp:Moohß
Lėtsche (Donn)
Bëijshpell fum Letsche
Wi dä Ostermanns Will noch lääve däät, do wohr en Kölle jood jelėgge, un de Lück mochte sėng Krätzjer un Leedscher. Ävver wi hä jët ällder wohr, do häd et inn enß noh_m Sööde he jetrokke, un hä häd e Kupplee obb_et Zillertal jemaat. Dat hät hä och em kölsche Faßteleer aanjebraat. Do han_se_n jelitsch. Dat kohm bëij de Lügg_en Kölle nėt aan. Dä Ostermann, säät_me, eß dat schwer aanjekomme. Ävve de Kölsche hann_en trotzdämm leev, un sėnge singe Leeder beß hück_ze_daachß.
Dat stemmpt esu niet; et wor der Jupp Schmitz (Schnäuzer) met singem Leed: Der Hirtenknabe von St. Kathrein im Johr 1963, dä se bei dä Sitzung jelischt han wejen däm Kostüm, dat hä anjehat hät.
Wi em Hërrbß 2007 et Eva Herman ehr Booch övver da Prinzipp fun de Arsche Noah „Das Prinzip Arche Noah“ fürjeshtallt hatt, do hädd_et em Ėngervjuu donoh jëd:eröm_jeshtammelt, wo mansch Ëijner, dä im su wi su kott woh, mëijnt, dat mer eruß hööre künnt, et däät jët förr_et Drette Räijsh övverish hann. Et hät zwa et Jäjedeil jesaat, un dat och donoh noch minnßdenß drißßish Dousend Mool widerholldt, ävver do NDR un ättlijje Femminißtėnne un Ahle 68_er han_se letsche welle, un han dat och jedonn. Dr NDR hät_se sujaa jeschaßß, un der Kerner hät se uß senge Sendong jeworrfe.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Baahnwärterhüssje
S wääde emmer säldener, de Baahnwärterhüüsjer. Dobeij solld bdaat wääde, dat d Mann en dat Hüssje dovöör sorcht, dat dr Zoch un d Lüüh doren sescher akomme. Daach un Naat a 365 Daach öt Jooch paaßt d Schrankewärter op, dat d Schranke zo send, wenn önö Zoch kütt un dat d Weische richtisch jestalld send.
Saachjrupp:Baan Saachjrupp:Jöbäude
Neroberch
thumb|Neroberch öm 1900 Dr Neroberch es önö Hövvel beij Wissbade. Hä es 245 m huch. Bekannt wood dr Neroberch dörch d Neroberchbahn, ön Berchbahn, di dörch Wasser di Baahne op dr Berch deut.
Usserdem jitt öt ön ortodoxe Kerch op dr Berch, di öt sisch luuhnt a z kikke. Wä ö ussjevalle Dröppche Wing probiire well, da kann ä Wissbade och Wing vam Neroberch drenke.
Websiije
Saachjrupp:Berch Saachjrupp:Wiesbaden
Drenthe
thumb|Drenthe
Den Holländern ihr Provins Drenthe litt en et Noord Oßte van dat Land. Dä ier Houpshtad_es Assen. Doa schwaadt ma Nedersaksėsh un sät Drenthe ov Drentie doa för. De Profinß jränz em Norde aan de Profinß Jroninge, em Oste aan dat doütsche Bunndeßland Needersakße, em Sööde aan de Profinß Overijssel un em Wäßte aan Friesland.
Saachjrupp:Holland
Moohnd (Kalländo)
Ene Moohnd esse_n Zigk fun ëttwa em zwölleftell fun ennem Joohr oddo öm de 30 Dääch eröm, oddo joot 4 Woche. De 12 Moohnde em Joohr sin bëij_onß ungescheedlish lang.
Dä Name kütt fum Moond dä mer des oovens am Hemmel sinn künne — jeede Moohnd leuf dä dorresh all sing Fase, avver zemmlesch ůnnjenou.
Mir bruche zig 1582 dä su jenannte jregorjanesche Kalänndo, un en dä joodt 1500 Joohre do füüer dä Julijanesche Kalländo — di zwëij ungeschëijde sesh koum — do sinn de Moohnde:
Saachjrupp:Kalender Saachjrupp:Zeitbegriff Saachjrupp:Maßeinheit
Zepto
Saachjrupp:Moohß
Beule Maacher
Beule_Maacher odder Beule_Maacher_Buur ess_enne Shpeznaame odder enne Nekknaame dä di Kölsche dä Lück uß Barrəschem jävve. Dat maach do_met zusamme hange dat di BM op de Nummer_Shelldere fun iier Autoß shtonn hann. Wäijel dat jo bekannt wööo, su saare di Kölsche, dat di Beule_Maacher_Buure uß Bershhäjm un drömeröm jaa nit Auto_Faare künnte un alles aantitsche un övverall Blötsche erinn_faare dääte, vör allem in dänne Kölsche iir schöön Autoß, wänn di Buure enß me_m Auto en de Shtadt erinn kööme. Ävver och de Ammpel_Pööhl dääte se rasiiere, un af un ann ens widder_en Wannd faare.
Ußßerdämm mößße di Kölsche Jleuve dat di Büüle_maacher_boore di Shprooch en Kölle nit voshtonn, sönß mööte se se jo Blötsche_Maacher nänne.
Ejaal wi dadd_och eß, enne kölsche Jung, un enne lächerlicher Jung, di beedß zeen Joohr dachein_daachaus de Luxemburjer_Shtroohß lang en de Shtadd_erinn zor Scholl jefaare sinn, di saare, koot füür_m Süd_Baanhoff, wo die Luxemburjer am Äĳfellwall plözlish fill schmaalor weed, do wöör zirrka jeede Woch enß enne Waare en di Knajb_erinnjekraach, wo mer fun de räächte Shpur dren landt, wämmer di dräj Wääje drömeröm_ze_faare vorpass_un och_nit_shtonn bliihdt. Un_faßß ėmmer wöören_et bärreschhäĳmer Buure met BM o_m Auto jewääse — so zimmlish de äjnzijje di sish nit ußßkännte un üvverhoup op dä rääshte Shpur faare dääte, wäjel jede Främbde, dä jät winnijer blööd wöör, de Foshtannd_aanjeknipß un de Ourre op hätt, dä fiert dä Kölsche hingerheer un küdd_op_de linke Shpur, un shtüürt do filläjsh de Shtrooße_Baan ävver triff nit di Ammpell un landt nidd_om Trottoah, wi_t_i Beulemaacher Buure donn.
Saachjrupp:Rhingland
Atto
Dat Wöötsche atto…, odder Atto…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf a, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Trilljohnßtel, oddo 10 -18. Luur do_noh och bëĳ de → SI-Basiseinheite
Saachjrupp:Moohß
Bier (en de Lamp)
E Jlühbier es ne wigk verbreitete Lööshtkwäll. Et weed jebroch in de mieste Lampe, in de Shingwerfer vun Autos un Zöch.
Wie jäät dat?
In ne Jlaskolben befindet sish ne Lööshtdroht us Wolfram-Metall. Wenn do elektrishe Strom doosh fließe däät, erhitzt sish dr Droht, und däät esu lööshte.
Saachjrupp:Technik
Femto
Dat Wöötsche femto…, odder Femto…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf f, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Billjartßtel, oddo 10−15.
Saachjrupp:Moohß
Lėtsche (Rötsche)
Lėtsche, oddo och Jletsche, un su jët wi j ene Letsch donn''', dat eß wat paßßeere kann, wann jët jlatt un lėtschesch eß, un do dröm onjewolld en Bewäjong küt, wat mer nit hät han welle, oddo woh mer nit met jeräschnet hatt, un och nomaal nit drop jevaß wohr.
Saach, do häss e Shtöck Sëijv en de Baade Bött, Do wells et jriife, ävver et jitsch Der uß de Häng un eß fott. Do jëijt Ëine uss em Huuß, un drußße es Ëijs un Schnii, do letsch dä uß, un sez sejj op dr Brezzel. Auwieh! En Kölle hatte se bes lang en et nüngkßeehne Johonndod erinn en koote Shtrohß, Op der Letsch, di jing fun der Trangkjaßß nohm Domhovv erop, neve dem Dom singe Wäß Pooz. Wann et naaß wohr, un em Winter wohr dadd en woohre Letschbahn.
Wam mer wëijß, dat jët joot flutsch un janß lëijsch un prima löüf, do säät mer och enß „looß letsche!“ för „looß jonn!“, winnischßdenß en Kölle. Lėtsche loohße kann dröm och sin, dat mer jäd affshpoolt, wat bekanntermooße joot fun der Hand jëijt, zem Bëijshpell enne Künnßler si Projamm op dr Büühn. Wann dat dann ävver et Puplikum dëijt, do bedügg edd et Jääjedëijl.
Kwälle
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Schabau
Schabau (och Schnaps) es jet för ze drenke, dat us verjoren Jesumms jebrannt weed.
Schabau hätt normal zwesche 36% un 42% Alkohol. Hä kann us Obs (z. B. Prumme, Quetsche, Mirabell oder Äppel), Beere, Jetreide, Trester oder Woozele jemaat weede. Mer kann de Schabau och us diverse Schabausoote zesammemixe, zem Beispill Appelkorn, Bessen Jenever, oder zem Beispill och wat dä Weßfälinger jän drink, dat es dä Saure Paul. Wenn dä Schabau kei Färv hätt es et ene Klore, zem Beispill Koon oder Quetsch.
Wat ene Schabau es, rejelt hück de ''EWG-Verordnung Nr. 1576/89 des Rates vom 29. Mai 1989 zur Festlegung der allgemeinen Regeln für die Begriffsbestimmung, Bezeichnung und Aufmachung von Spirituosen''. Die jitt et leider nit op Kölsch.
Wo kütt dat Woot he
Schabau kütt vum lateinische vinum sabaudum (Savoyer Wing). Sigg em 18. Johrhungert säät mer en Kölle och Schnaps.
Beispill för Schabau
Saachjrupp:För ze Drinke
Pouppelsdörp
Poppelsdörp es e Stadtdeil, wat zemmesch mittesch en Bonn jeläjen es. Et jrenz aan Kessenesch, Ippedörp, Endenesch, de Wesstadt un de Södstadt. En Poppelsdörp jit et en janze Reih vun Jeschäftscher un Restorangs. De Autobahn jeit drek doosch Poppelsdörp doosch un em Sommer ka'me sesch em Melpad de Sunn op et Heenz schinge losse.
Yocto
Dat Wöötsche yocto…, odder Yocto…, odder yokto…, odder Yokto…, jocto…, odder Jocto…, odder jokto…, odder Jokto…, affjekööz med däm klëĳne lattëĳnische Boochshtaaf y, shtëĳdt bäj de Äjnhäijte un Moohße för e Kwadrilljohnßtel, oddo 10 -24.
Luur do_noh och bëĳ de → SI-Basiseinheite
Saachjrupp:Moohß
Nüüß
Nüüß eßß en Aachen, Heinsbersch, en Jlatbach un anderswo dat, wo de Kölsche un de Düsseldorwer nix saaren. Dat is akurat et jejndeejl vun Allet. Ejal wat och mer hät, wemmer davun allet fottnimmpt, dann hät mer akurat nüüß övverich.
Jaanix hüert sich aan, wi wenn et en besönders nix wöör, ävver winnijer wie nüüß jidd_et nit, allso eß jaanüüß schlijj_un äĳnfarr_et sellve wie nüüß. Do kannß_De nix maache.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Endenesch
140px|miniatur|left|Hee litt Endenich en Bonn miniatur|Endenesch Endenesch (Huchdütsch: Endenich) litt zemmesch wigg boven. Wa'me do ropwell, muss me zoeesch ne janze Wääsch beeschop hinger sesch läje. En Endenesch jitt et ääsch vill klein Jässjer un me kütt sesch do vür, wie op em Dorp. Et jesellschafflesch Levve spillt sesch vür allem aan un op em Foßballplatz av. Dä FVE es janz jruß.
Saachjrupp:Veedel vun Bonn
Oortsche Wolke
De Oortsche Wullek oder och Oochtsche Wullək ees en Ansammlung vun Stübb, Iis, un andere Kroom, dä bei de Entstehung vun unserem Sunnesystem nitt vun de Planneete enjesammelt wudde ees. Dat janze hätt sich mittlerweile schalenförmich öm unser Sunnesystem anjeordnet. De Weeßenschaftler schätze dat die Wullek et Sunnesystem in_enem Avstand vun 300 bis 100.000 Astronomische Einheite ömschlüüß. Dat entsprich unjefähr 1,5 Leechjoor un dat sin widderröm 15 Billiarde Kilometere.
De Oortsche Wullek ees wahrscheinlich dä Ursprungsoort vun de langlaüfije Komeete, die och teilweis us_em Kuiperjüddel kumme.
Saachjrupp:Astronomie
Bilderboochmuseum
Et Bilderboochmuseum in Trooßdoorf ees dat eeijnzichste singer Aart en janz Europa. Et befass sich met:
Dat Bilderboochmuseum ees en dä Bursch Wissem ungerjebraach. Alle zwei Joor witt em Museum seleves dä Trooßdoorfer Bilderboochpreis verjovve.
Jeschichte
Em Joor 1982 schenk dä Trooßdoorfer Kaufmann Wilhelm Alsleben dä Shtadt sing ömfangreiche Sammlung an Bilderbööcher. Dorunger woren richtije Raritääte un Orijinalzeichnunge äver och moderne Bööcher. Die Sammlung sullt dä Öffentlischkeeijt jezeesch werde un su wudd dat Museum en de Bursch Wissem opjemaat. Die Nöh zom Shtadtwald un zo de Rehjeheeje määt et Bilderboochmuseum un die Bursch zo enem beliebts Ausfloochziel.
Usstellunge
Neve dä ursprüngliche Ussstellungstööcke vun de Alslebe Stiftung befinge sich mitlerweile och zeemlisch seltene Bööcher em Besitz vum Museum. Unger anderem sin och Bööcher vun dä berühmte Autore Helme Heine, Janosch oder Leo Lionni en de Sammlung.
De Sammlung Brüggemann
1995 joov dä Jugendboochexperte Proffessor Brüggemann sing circa 2.000 Exemplare ömfassende Sammlung vun Kinderbööcher en et Museums. Et älteste Booch dovun ees us dem Joor 1498.
De Sammlung Waldmann
Dat Schwizzer Päärchje Elisabeth und Richard Waldmann hatten en 30 Joor övver 800 Bööcher, Illustratioone un Graafikke zom Thema Ruutkäppsche zesammejedraache. Dovun ees dat ällste us em 18. Joorhundert. De waldmanns han dann 2002 die Sammlung demm Museum jeschenk. Se ees höck en_enem eeijene Rauum ze sehen.
Websigge
Saachjrupp:Booch Saachjrupp:Musejum
Lokomotiv
Vreuer voore d Lokomotive övverall wo öt Jleise joov ävver hü komme d Lüüh jelaufe, öm noch ön ald Dampflok z see. Am Baahnwärterhüssje wood opjepaaßt, dat alles jott jäng.