cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Napoléon Bonaparte
Als jonge Mann un bei öt Militär
Am 24. Aujust 1785 storv Napoleons Papp un hö wood dr Chef van d Familisch, da singe äldöre Brooch Pastuur woode wooch. Met 16 Jooch schaffte Napoleon öt, Offizier z wääde. 1786 wood hä Leutnant em Rejiment La Fère . Zwei Jooch spiidr, 1788, wood hä no Auxonne vorsatze.
D Revolutiun
Napoleon soch en d Revolutiun va 1789 ön Möjölischkeet, Korsika va Frankreich unavhängisch z maache un woch doher önö Vreund van d Revolutionäre, henger di hä sisch met si Rejiment stallt. 1791 wood Napoleon zom Premiumleutnant va sii Rejiment. Am 17. Juli 1791 troon Napoleon zo d Republikaner övver un wood Medglied van dr Jakobinerbond. Em selbe Joohr wood Napoleon dr Chef van d Nationaljarde op Korsika. Dobei jeroont hä ävver ä Kämpfe un Napoleon jeht no d Franzuuse zöröck.
1792 wood Napoleon us d Armee entlosse. Hä hott Flupp. Als hä no Paris jäng, öm jäje sing Entlossong z klaare, do hant se häm net mä neu äjestalt, se hant häm zom Hauptmann jemaat. Napoleon jäng bald weer no Korsika zöröck un kämpfte jäje Sardinie. Als dr Nationalkonvent sisch jäje Napoleon ussproch, moot Napoleon met sing Familisch en öt Exil no Frankreich joo.
Als ä Frankreich d Jakobiner va Maximilien de Robespierre d Macht övvernomme hodde, jäng Napoleon zo si Rejiment no Südfrankreisch zöröck. Sei hellte häm vöör önö johe Vreund un maade Napoleon zm Chef van d Artillerii un hä söllt helpe, de Stadt Toulon ezönemme. Met d Hölp va Napoleon hat dat am 19.Dezember 1793 gefluppt un am 22. Dezember 1793 wood Napoleon zom Brijadejeneral gemaat. Hä wood Chef van d Armee ä Italie. Önö Schlaach en öt Jeneck kräät hä ävver als d Jakobiner verloore un hä sujaar en öt Jevängnis joo mood un hä öt Komando verloor. Napoleon läävde nu ä Marseille un hott do ö Küddelche met Désirée Clary. Napoleon jäng no Paris un holp Paul de Barras bei önö Opstand, watt Napoleon dr Rang van önö Divisionsjeneral äbraat. Spiir wood hä sujaar övvischte Befehlshaber van öt Ennere.
Am Nüngde März Sövvezehhondötsääßunnüngßisch (19.3.1796) hiroode Napoleon Joséphine de Beauharnais.
Dr Kresch jäje Italie
Zwei Daach no sing Huchzitt jäng Napoleon wärm no Italie, wo sing Armee op häm waade. Hä schaffte öt us dä welde Hoof ön modern Armee z maache. Am 10. Mai 1791 hat sing Armee jäje d Österreicher, dovöör at jäje dr König va Sardinie jewonne. Sing Ärfolge maade häm zwar ä Italie beliept, ävver ä Frankreisch traude se häm nät asu janz. Maache kutte se do ävver nät völl.
18. Brumaire VIII. un watt druss wood
Do känne ä Paris me an önö Erfolsch van öt Direktorium jlood, spellte Emmanuel Joseph Sieyès un Roger Ducos met dä Jedanke, öt Direktorium z stürze. Napoleon sollt hälpe un met sing Hölp hand se öt jeschafft. Bonaparte, Sieyès un Ducos woode Konsule. Napoleon schaffte öt dobei dr ischte z wääde un moch ka sahre, dat hä allein rejierde. Am 25. Dezember 1799 wood bestemmt, dat Napoleon als ischte Konsul vöör 10 Joohr em Amt blieve kutt. Z ischt kämpfte hä jäje alle us d Oppositiun. Ävver öt rischtije Kämpfe kutt hä och net losse. Am 10. Juni 1800 jewonn hä em zweide Koalitionskresch. Am 8. Oktober 1801 maade hä Vreede met do Russe, am 25. Määz 1802 met Ängland. 1803 vorkoofde Napoleon Louisiana. 1802 leed Napoleon sisch zm Konsul vöör dr Rest va si Lääve wääle.
Kresch jäje Russland un Dütschland
Als d Preusse d Franzuuse saahte, sei sollte sich hänger dr Ring zöröcktrecke, do entscheed Napoleon, dat sing Soldate dörch Thüringe no Berlin träcke sollte. Bei Jena un Auerstätt verloore d Preusse un d Franzuuse marscheerde ä Berlin än. Ävver hä trock wiir. Suu verbraat hä dr Winkter 1806/1807 ä Warschau, wo hä ö Küddelche met Maria Walewska hot un höör ö Kengk maade. Am 7. Juli 1807 joov öt Vreede tösche Frankreisch, Russland un Preussen dörch dr Vreede va Tilsit. Bo janz Zentraleuropa wood nu va Frankreisch kontrolliert.
Önö neue Kresch jäje Russland
Dr Zaar Alexander I. wool nät mi länger d Kontinentalsperre jäje Ängland metmaache. Doropp hän trock Napoleon all sing Soldate zösamme un hot övver 675.000 Mann an d Jrenz zo Russland stooh. Hä kämpfde wi önö Welde, ävver dat Land wooch asu jruuß, dat hä zövöll Soldate verloor. Bei d Schlacht va Borodino veele allein 80.000 Soldate. Hä kutt zwar noch Moskau änämme, ävver am 18. Oktober 1812 entscheed hä, aavzötrecke. Mä 18.000 Soldate koome heem.
Wärm Heem
Als hä heem woch, do zeechte öt sich, dat sing Vreunde sich neu Vreunde soohte. Hä vorloor dr Röckhalt en d Armee. Am 31. Määz 1814 vorloor hä Paris. Am 11. Aprel 1814 joov hä op. Hä wood dorop hen dr Herscher va Elba un kräät 1.000 Soldate.
Websigge
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Pollitiker Saachjrupp:Historie
Suurbroone
Suurbroone es ö Eiße, dat öt öm Rhingland dökk jitt un janz einfach z maache ess. Watt brutt moch dozo? 1 Kilo Päädfleesch, jätt Essisch, 2 Lorrbeerbläär, 2 Nelke, 2 Öcher Prente, 1 Ölsch, jätt Botter, Appelkrutt övv Röbbekrutt, Peffer un Salz.
Pluuto (Zwerchplaneet)
Dä Pluuto (Symboler: oder  ) ees dä zweite  Zwerchplaneet in uns Sunnesystem. Sing Noppere sin op dä eeijne Sick dä Planeet  Nepptuun un op dä andere Sick dä Zwerchplaneet Xena. De Weßßeschaffler vun de IAU han am 24. Aujußß 2006 beschlosse, dat Pluuto keeijne Planeet mieh ees un han en neue Klass für Himmelskörper defeniert. De Zwerchplaneete. Neven Pluuto un Xena jehürht och Ceres em Asteroidejüddel dozoo.
Dä Pluuto ees em Middel 5,87 Miliarde Killometeere vunn de Sunn entfärnt. Hä bruch 248 Joor öm eeijnmol öm de Sunn eröm ze wandere. Hä driit sich in 153 Stund un 17 Minute eeijnmol öm sich seleves.
Suurbroone
No di 3 Daach weed jebroone.
En önö Pott weed Botter ußjölosse un dat Ölsch ajebroone. Dozo jitt moch dat Fleesch op dat moch jät Peffer jitt. Salz kütt isch spiidr dorop. Moch broont öt so lang bes dat öt jätt värv kitt. Dono jitt moch ön joo Tass van di Brööh dozo un vüllt dann asu völl Wasser dozo, dat moch jönoch Zaus kitt. Di Lorrbeerbläär un di Nelke komme och dozo. Dann bröckelt moch di 2 Öcher Prente en de Pott un unjeväär 1,5 jruuße Läffel Appelkrutt. Wä wäll, da kann och noch ö paar Rosinge dozojävve. Dat brutt ävver net.
Pluuto (Zwerchplaneet)
Die Ömlaufbaan öm de Sunn vum Pluuto ees zemlisch unjewöhnlich. Die ees esu langjestreck, dat dä Pluuto zickwiiss innerhalb vun dä Baan vum Nepptuun litt. Dat wor et letzte mol esu vun Februar 1979 bis Februar 1999.
Suurbroone
Dat janze weet dann jebroone bes dat Fleesch jaar es. Moch nämmt dat Fleesch aruss un di Brööh weed jesiibt un dann jebonge. Dat Fleesch kann moch en di Zitt at schniiö.
Pluuto (Zwerchplaneet)
Saachjrupp:Plannet
Suurbroone
Dozo paaße Nuddele. Moch kann ävver och Knödele of Äddäpple eiße. Appelkompott darf och nät väähle.
Worringe
Worringe (offizjel: Köln-Worringen) es dat Veedel em allerhüühste Norde vun Kölle, et jrenz aan de Rhing un häd do enne Have, et jrenz aan de Stadt Dormare, e beßje aan Hackebroich un aan die kölsche Veedelle Roggedörp-Thenhove (ofizjel: Roggendorf-Thenhoven), Fühlinge (offizjel: Köln-Fühlingen) un Langel un es med dänne em sechste Stadtbezirrk vun Kölle, dä em Weste vum Rhing jelääje es. Enne [[Jedengkstein aan de Schlaach fun Worringe es en Worringe för de Kerresch|thumb]] Worringe es berüühmp bei de Kölsche zig dä Schlaach vun Worringe, wo de Kölsche met Hüllp vun ußerhallef, dä widderölijje Ääzbischhoff Siechfried vun Westerbursch loss woote, dat wor aam 5. Juni em Johr 1288.
Suurbroone
Saachjrupp:För ze Esse
Worringe
Worringe häd enne eijene Autobahn-Aanschloß. Et häd och enne Haldestell fun der S-Bahn un enne Haldestell fun der Bahn, di_sen ävver zosamme jelaat.
In Worringe jibt et mehrere Kinderjaade, zwei Grundschoole und ein Hauptschool.
De mießte Lück wissen jar nitt, dat Worringe eins zu Frankrish gehöt hätt, dat wor zo de Französische Revulotion, dat wor um 1794.
Worringe wor ens äh Fischerdörp, heugzudach hätt et enne resege Chemiepark vör de Döör stonn.
In Worringe is jedes Johr zur selve Zick a Kirmes, wu se all hin jonn, wenn se nichts zo donn hann, dat is imma in da zweiten Woche im September.
Worringe hätt enne eijene Fastelovends-Zoch, dä och aam Rusemondach jeid.
En Worringe kallt mer et Wurringer Platt.
Saachjrupp:Veedel vun Kölle
Jérôme Bonaparte
Sii Lääve
Hä jöhood zo d französische Marine, jäng dann ävver no Amärika, wo hä ä Baltimore sing Vrau kännelierde. Öt woch Elizabeth Patterson. Sei krääte ö Kengk Jérôme Bonaparte-Patterson, dä ävver spiir Jérôme Napoléon Bonaparte jönannt wood. Napoléon Bonaparte akzeptierde di Hiirood net un annulierde se.
Dörch Frankreischs Politik öm 1800 entstäng ö Könnigrich Westphale neu, dat öt bes dohen noch net jjejovve hott. Jérôme wood dr Könnig. Em Laufe van d Zitt mood hä ömträcke, wora ö Vüür Schold wooch. Sii Schloss brannt aav.
Dr Könnig hott önö komische Spetznaam. Öt Volk nannt häm „Könnig Lostisch“. Dr Jrond woch dä, dat hä mä ännä dütsche Satz saare kutt und ä wooch: „Morje wärm löstisch“.
No d Völkerschlacht va Leipzisch em Joohr 1813 wood öt Könnigrich Westphale opjölöst
Als sing Vrau storv hiirode Jérôme ä Italie Giustina Pecori-Suárez. Prenz Louis Napoleon, dr Neffe va Jérôme maade hä häm zom Gouverneur van dr  Invalidendom. Spiir, onger Napoléon III. wood hä och noch Marschall va Frankreisch un kräät noch anger Titele.
Jérôme Bonaparte sorve ä Villegenis. Dat litt ä Frankreisch un heescht hü Massy un litt en d Essonne. Sii Jraav es em Invalidendom ä Paris.
Websigge
Saachjrupp:Mann
Grafschafter Krautfabrik
Van d Graafschafter Krautfabrik Josef Schmitz KG en Meckenheim kütt dä Grafschafter Goldsaft, es en Röbekruck un weed vür allem op dem Vörjeberch jejesse.
Op däm Eimer, wo dat Kruck drin es, süht mer ene Burch. Dat es de Tomburg bei Meckenheim.
Saachjrupp:Firrma
Nohkaate
Nohkaate es jet, wo mer hingerher, wann en Saach avjeschlosse es, noch ens vun vürre aanfängk. Beim Kaatespille jitt et en Rejel: "Nohkaate jilt nit".
Dier
E Dier es ene Hungk, en Katz oder söns jet, wo Levve dren es un wat sich vun allein bewäje un erömhöppe kann. Planze künne dat nit: sich vun dr Stell bewäje. Wa'mer dat esu well, dann es och dr Minsch e Dier.
Usdröck
Saachjrupp:Bioloji
Schörreskaar
En Schörreskaar es en Kaar us Holz. Domet ka'mer schörje. Soll heiße: Domet ka'mer schwer Lassde schiebe. Die Kaar hät vürre e Radd un es komplett us Holz jemaat. De Buure han met denne Kaare fröher schwer un sperrije Lassde nohm Maat jebraat. Et soll och ad ens vürjekumme sin, dat se späd ovends ene Besoffski met su en Kaar noh Heim jeschörch han.
Hückzedaach jitt et jecke Lück, die met denne ahle Kaare Weddrenne veraanstalte. Alle naslang triff mer em Berjische Land op en Kirmes met enem Schörreskaarerenne. Dan weed de Stroß för de Autoverkier jesperrt un die Kaare han Vürfaht. Wie flöck die Kaare de Stroß erav jöcke ... dodrop kütt et janit esu aan. Die Kaare weede staats erusjeputz un löstije Fijure un Spröch draan- un dropjebaut. Dat jefällt denne Lück, die om Trottoir stonn un zoluure. Am Engk vun demm Spektakel kritt die schönste Kaar ene Pries.
Wo jitt et Schörreskaarerenne?
Et Brauchtum vum Schörreskaarerenne fingk mer allemolde em Berjische Land, ävver och dröm eröm. Zom Beispill en: Wahlscheid (Lohmar), Bensberg, Düsseldorf-Urdenbach, Herkenrath, Köln-Rath, Kürten, Langenfeld, Marialinden, und Rösrath.
Websigge
Schorreskaar
Schleesėsch (Shprooch)
Et Schleesėsch es ene Knubbel Shprooche, wo de Lück di se kalle, sellver doas Schläsche udder schläsisch udder Schläs'sch för saare. Et jehööt zo de Oßmeddeldütsche Shprooche un wood en Schlesije jekallt, un kütt doh hück widder e beßje op.
Dialekte
Schleesėsch kam mer opdeile en: (Ludwig Erich Schmitt (Hrsg.): Germanische Dialektologie. Franz Steiner, Wiesbaden 1968, S. 143)
Dat Nordböhmische jeheert deelwäis dozo.
Breenijerheed
Breenijerheed, di amptlich Breinigerheide jenannt weed, es ö Ortsdeel va Breenisch un jehüüd domet zo Stolbersch. Öt litt en d Nööh va Vänwääje, Mönster un Dorp. Breenijerheed litt em Kreijs Oche. Öt weed zo Breenisch jezallt.
En d leitzde Monde wood övver d Breenijerheed völl jesproche, do önö Steebroch en d Nööh va Mönster verjrüüßert wääde soll un direkt a d Jrenz van d Breenijerheed kütt. D Lüü, di do wonne, maache sisch Sorsch, dat dörch di Explosiune di Hüüseer kapott jönnt. Et es ävver noch net entscheede, wi jruuß dat Louch van dä Steebroch wääde weed.
Angisch als dat Breenijer Ortsdeel Breenijerberch zällt öt net alleen.
Saachjrupp:Veedel vun Stolbersch
Ossheim
Ossheim oder Uustem (ofizjell: Köln-Ostheim) es e Veedel vun Kölle, dat lidd op de Schäl Sick em Oste, ed jehüürt zom aachte Stadtbezirk vun Kölle. Zur Zigg wunne fass 11,000 Minsche in Ossheim.
Ossheim wor lange Zigg nur e Buuredorf wat zo Merrem jehührt hät. Et loch an d´r Grenz vum Herzogtum Berg noh Kurkölle, deshalb wor do nit vill los. Eets 1710 hät dä Pfarrer vun Merrem, dä Gottfried Krautwigh, us singem eigene Spardösje dä Ossheimer et Servatiuskapellche jebaut. Im Protokoll vün dä Weihung steht et eetste mol jet vun nem Dorf namens Ossheim drin.
Am Anfang vum 20. Johrhundert, sin allerhand Arbeider von dä Fabrikke in Kalk un Müllem noh Ossheim jetrocke, denn durch die janze Industrie wohr in dä Industrieplätz nie mieh vill Platz för Wuhnunge. Dat klein Kapellche wor dä Ossheimer Katholike 1906 nit mie jroß genoch, deshalb han se et avjerisse un jäjenövver de Servatiuskirch jebaut. Ach johr spääder, am 1. April 1914 es Ossheim zosamme mit Merrem noh Kölle einjemeindet woode.
In d´r Drißiger-Johr is in der Saarbrücker Stroß die eetste Einfamiliehuus-Siedlung in Ossheim jebaut woode, koot drop han die Nazis dä Fliejerhorst Ossheim jebaut domit vun do uss mit nem Jachtjeschwader Kölle verteidicht weede kunnt. Nohdemm de Amis am 13. April 1945 dä Fliejerhorst övvernomme han, han se en kappot jemaat, denn se kunnten en nit mie jebruche. Die ahl Kasernejebäude wooden spääder vun dä Firma Madaus und däm Krankehuus Merrem jenotz.
In dä Fuffziger-Johr hätt die GAG en jroße Siedlung am Buchheimer Wech jebaut. Zur gliche Zigg woot mit demm Badener Veedel en zweite Einfamiliehuussiedlung jebaut. Spääder han se an de Jernsheimer Stroß en janze Menge Huhhüüser jebaut - die anjeblich a joot Beispiel für dä moderne soziale Wohnungsbau in Kölle sinn sullte. Dat han de Lück äwwer nit esu jesinn, deshalb sin die Hüüser inzweesche ziemlich verloddert und dat es jetz ne Sozale Brennpunkt. Für de nächste Zigg ess jeplant dat de GAG en neu Wohnsiedlung, dat sojenannte Waldbadviertel am Langendahlwäch baut. Do sulle Wunnunge für zweidausend Lück jebaut weede - de Ossheimer fingen dat ja nit joht un protestiere dojäje - weil se Angs han dat die Infrastruktur im Stadtdeil dofür nit ussreich.
Weblinks
Saachjrupp:Veedel vun Kölle
Pompeschwängel
miniatur|left|100px|Pomp met Pompeschwängel Ne Pompeschwängel eß dä Schwängel fun enner Schwängelpůmmp. Allso dat eß dat lange Ding wat doo eruß shtäĳdt, medd enem Jreff draan, wo mer met de Häng aanpakk, un wat do Minsch erop un erunger bevääje moßß, do met di Pomp och Vaßßo ußshpeudt. Wann jet ooh eß.
Pompeschwangel
Parramännt
thumb|Dr [[Karl Lehmann|Kardinal Lehmann en enne wiiße Kasel]] De Kirrshelük sare Parramänt för de Saache med dänne se en de Mäß un de Kirsh eröm loufe, un di se do bruche, also de Mäßjewänder, Altaa-Dööscher, Sholen, un es en Saache.
Saachjrupp:Kattoolesch Saachjrupp:Effangjeelesh
Prüzje
E Prüzje es dat wat de am Aasch hange häss, wenn de dengks do häs jefuzz un wat erus küüt wat mieh fass ode wäijsch odde sujaa flössisch ess.
En su enem Fall da säät de Huh Deutsche et wööh 'enen Fuzz met Land', joo un för dat 'Land' saare mier Prüzzje.
Weblink
Saachjrupp:Bioloji
Poozhuhdruck
Poozhuhdruck eßß wann de Läwwer ned jenoch Blood dorschlääß unn et sisch vüür da Läwwer stout.
Warümm eßß dat esuh? Dä häufischste Jrund eßß Läwwerzirroose - dat kütt mieß vumm Schabau unn määt datt de Jefääße sisch kleij maache. Dat kann och vunn seltenere Läwwerkrankheijde kumme, äwwer wi dä Aaz ze saare fleescht: höjfijes eßß höjfisch unn sälltenes eßß sälten.
Wann da Blood ned dorsch de Läwwer dursch kann, stout et sisch
Willze dat nit hann: loss de Finger vumm Schabau, säät dä Aaz.
Saachjrupp:Medizin
9. Sepptämmber
Dä nünngkte Sepptämmber.
Sönß
D Nederlandse Taalunie wood em Joohr 1980 jeschlooße.
Websigge
0909
John McCain
John Sidney McCain III wood am 29. Aujust 1936 ä Coco Solo en d Zoon van dr Panamakanal jeboore. Hä es önö Politiker us d USA. McCain jehüüd zo d Republikanische Partei. Va 1987 a es hä Senator en dr Staat Arisona.
Em Joohr 2000 kandideerde hä vöör öt Präsidenteamt, vorloor ävver jäje George W. Bush. 2008 probeerd hä öt noch ens un desmol hat hä d beidste Schanse onger all de Republikaner.
Hä, önö Pilot us der Viätnam-Kresch, woch ö paar Joohr ä Viätnam en Jevangeschaff.
Sii Lääve
John McCain es dr Soohn va John S. McCain, Jr. un Roberta Wright McCain (* 1912). Hä woch en d Panamakanalzoon jeboore woode un hat noch zwei Jeschwistere. John besood en de ischte Joohre Schülle van öt Militär. No dr Zweide Weltkresch trock hä met sing Famelisch no Norß Virjinija, dono wärm a paarmoll dörch d USA, dänn singe Papp wood a völl Ställe äjösatze.
Viätnam-Kresch
Äm Vijetnam-Kresch woch hä Pilot beij d Marine. Am 29. Juli 1967 entjäng jä mä knapp singe Duud. Dörch Explosiune van ön amerikanische Rakeet wood sing Maschiin jetroffe, di dann explodeerde. Beij dat Onjlöck storve 134 Männsche.
Ängs 1967 wood hä aavjeschooße un koom ä Jevangeschaff. Än öt Laajer „Haneu Hilton“ wood hä jefoltert. Isch 1973 wood McCain entlosse. 1981 troon hä us d Mariine us. Hä hot do dr Rang van önö Käptön. McCain wood met önö Hoof Orden usjezeechnet.
Senator
Äm Senat hat McCain önö Hoof va Positiune un es ä völl Ausschüss. Singe Jesätzesentworf zr Behandlong va Jevangene wood ajönomme.
McCain vortreent ön libörale Äwanderungspolitik un ongerstötzt d Politik em Irak. Hä jilt als önö Jeschner van d Avtreibung.
D Präsidentschaftskandidatur va 2008
Am 4. Määz jitt McCain bekannd, dat hä dr Kandidaat vöör d Prädisentschaft van d Republikaner es. Sing Revaale beij d Demokraate send Hillary Clinton un Barack Obama.
Aijelstein
miniatur|left|Em Shtavehoff Deutsch: Im Stavenhof) — Dä Blek eß_fum Jereonswall, henge qweer leuf der Eijeshteijn, un dem [[Kölner Dom|Dom sing Shpezze sėn och ze sinn]] Dä Aijelstain oddo Ëijelstëijn (offizjäll op Deutsch Eigelstein)
Di Shtrohß litt hük zwesche em wääßlijje Ëngk fum Houpbaanhoff, oddo Zint Urrsella, un de Ëijelshtëijnßpooz. Se eß ëijn fun de ählßte kölsche Shtrohße, do sinn ald de ahle Römer drövver noh Nüüß jetalləp, un zerröck, wobëij_se dann ier Shtadtmoere ald tiräk füer sesch soohche.
De Shtrohß
En de römesche Zigk looch der Aijelstain ußerhalləf fun de Shtadt un woh de Heershtroohß noh_m Norde fum Rhingland beß aan_et Meer. De Römer hatte do en Süül med ennem römesche Legions_Oodler shtonn, di bleev beß lang noh 1200 do aam Plaz. Fun däm Stëijn med däm aquila, wi_mer op Lattëijn fö_dä Oodler säät, küdd_och dä Name Ëijelshtëijn her.
Em Meddelalldo woohte de nöüje Shtadtmoere jebout, di beß 1881 shtundte, un doh woh dä eygelsten oddo Eigylstein dann jraad zwesche dä ahle un dä neuje Moore. Em drüxeente Johondot hees_et dann alld eigelstein un och egelstein. En dä Zick loche drömröm wall en de Houpsaach noch de kölsche Boore ier Felldere. Em feezeente Johondot däät mer eygilsteyn schriive un em sëxeente Johondot am Igelstein. Aegidius Gelenius häd_em sibbezeente Johondot op Lattëijnėsh  platea aquilina ' jenanndt. Am 1. Januar 1813 kohme dann dem Napoleon sing Lügg_un hann_en en de Rue de l'Aigile, op kölsch, de Oodler_Shtroohß, ömjedeuf; koot fü_em Johresbejėnn fun 1871 woh domet alld widdo Schloß, un et wohr widdo do Eijelstein. Do moß di Jäjend schonn deesh foll med Hüüso jeshtannde sinn.
Hügg_eß dä Ëijelshtëijn_en zėmmlesch schmale Shtroohß. Der Fokeer eß fott op de nöüje „Turiner Shtrohß“ jenannte Affschned fun_de jruuße Nord-Süd-Fahrt.
Kwälle
Saachjrupp:Veedel vun Kölle
Proton
Eh Proton ees eh Elementardeelsche watt positiv jelade ees. Zesamme met dä Neutrone un dä Elektrone bilden de Protone de Atome vun dä verschiedene schemische Elemente. Protone bestonn uss Quarks. En de Attome důnn de Neutrone un Prottohne de Masse beej_shtüüre, allso och et Jeweesh, un_zwa unjevääer halve halve, de Elläktrone maache do faßß nix mieh uß.
Öskerche
Öskerche (amplisch: Euskirchen) ös dat Stättsche, wo all Löck sare, dat se am Fohs von de Eefel wonne dääte, weil se kenn Eefele senn wolle on die jebirjische Landschaft iersch hönge Öskirche ahnfängk. Dat Städtsche ös at siehr alt. Stadtrechte hann se zöngk 1302, on die hann se von Walram dämm Rude jekräje, der wor Jraf von Montjoeu (Monschau). Jedes Johr dorschten se ne Maaht afhahle, der heesch Semme-Jödde-Maht (Simon-Juda-Markt) on wied bös höck am letzte Waucheengk em Oktober afjehahle. Die ahle Stadtmuue ös och noch möt e paar kuerte Stöcke erhahle, on Tüernche jitt et och noch ze sehn von domols. Ussedämm jitt et e schön Stadtmuseum möt vell interessante Saache von domols em decke Tuern, tireck növve de Määteskirch. Öskerche litt aam Veybach su schön wie Kölle am Rhing, su vezällt os Fastelovendsleedche, wat he in jedem Saal jesonge wied. Selevsveständlich litt Öskerche och ahn de Ereff, ävve die flüss usseneröm on ös deshalev net su wichtich, ausse für bestembte Betriebe, die jenau aan der Baach jebaut hann.
Proton
Saachjrupp:Fisik
Öskerche
Öskerche ös en Kreisstadt, woanoah de Kreis Öskerche esou heis, wi'e heis.
Oskerche Oskerche
.post
De Top Level Domain .post em Internet jidd_et nit, ävver se eß förjeschlaare un eß zick Joohre am dispotėet wääde.
Aanfangs hatte mer sesch jeëijnesch, dat mer shpäzdenß em Johr 2005 zo enne Ëntschëijdong övver et Ėnnreschte komme wollt. Dat eß ävver beß hüg nit paßėet.
Websigge
Saachjrupp:Internet
Ponttor
De zweijte Mouerring vunn Oche wood 1257 beßß 1357 jebout. Se hätt en Hangkvull Pooze jehatt in alle Himmelsrischtunge. Im 19. Johrhungert wood de Aanlaach övverschritte unn zem Deijl aavjerisse. Hück ka_mer nur noh dat Ponttor aaluure, dat Marschiertor und paar halvverfallene Dürmsche.
Et Ponttor sätz sisch ußß zwei Deijle zesamme, wi dat domohls nomaal woor: en Vüürbursch unn en Houpbursch. Woor di ääßte jefalle kunnte ma sisch in dä zweijte zerücktrekke. Beijde jehüüre hück dä Faadfinder vunn DPSG, DPB un dä Junge vunn dä dj1.11. De Vüürbursch weed vum Stamm Heijlisch Kreuz (DPSG) benützt, dä Houpbursch vumm Bezörk Oche (DPSG), dä Stamm Wiking (DPB) un dä dj-oche.
Websigge
Saachjrupp:Shtadtpooz
Israel
Israel es önö Staat em Nahe-/Meddlere Oste un litt tösche Äjüpten, Jordanie, Sürie un dr Lebanon. Zosätzlich jrenzt öt an dr Jasa-Striif un öt Westjordanland. Dr Jolan stellt och ön Jrenzjäjend do. Dozo jehüüd och dr See Jenesarett. An sing Jrenz liihe 3 Meere, öt Meddlmeer, öt Duude Meer un janz an d Spetz em Süüde öt Ruuh Meer.
D Jäjend
Dat Land jehüüd zo d kleng Länder en dr Meddlere Oste. Va Nord no Süd messt öt mä 470 km, an d breedste Stell send öt jeraad öns 135 km.
Braunau
thumb|Braunau an dr Inn Braunau es ö kleng Städtche, dat op de österreischische Siih van dr Inn litt, onjeväär 15 Kilometr van di Stell vott, wo dr Inn un d Salzach zsammeloufe.
Israel
D Jäjend
Dat Land lädd sisch ä vorschiidene Zone ädeele. D Köste, di vöör d Buure wi jebakke es, d Höövöle en d Medde van öt Land met dr joohe Boom en ö paar Täler, dat Land öm dr Jordan met jönoch Wasser un d Negev-Wüste, wo bo nüüß waahßt.
Braunau
Va vreuer
Öt ischte Moll wood dr Ocht Braunau em Joohr 788 no Christi Jeburt en d Bösch opjeschrävve. Damols hosch öt ävver noch net ösu. Dat duurde bes 1120. 1260 kräät Braunau d Rääte van ön Stadt, ävver 1380 jäng öt met Braunau bärchaav. Dörch önö Brand wood bo alles kapott jemaat. Dono paßeerde dat, wat völl Städt ä Jrenznööde paßeerde. Öt joov Kreesch un öt wood jeschooße un kapott jemaad.
Ävver 1889 wood ä Braunau enne jeboore, däm öt Jott sei Dank mä eemol jejovve hat. Adolf Hitler koom he op d Welt. Un dann wood 1938 noch enns övver Braunau jesproche. D dütsche Soldate mascheerde dörch öt Städtche no Österreich örenn. Dono wood öt reuisch ä Braunau.
Braunau hü z daachs
thumb|Dr Jedänksteee Hüü es Braunau ö modern Städtche. De Lüüh werke he wi övverall op d Welt. Wä no Braunau kütt, dä väärt met öt Auto övv nämmt d Bahn.
Ävver d meetste Turiste, di no Braunau komme, dönnt dat, öm sisch enn Stell a z kikke, dat Huuß, wo Hitler jeboore wood. Önö Stee vöör di Stell wiißt dorop henn.
Websiije
Saachjrupp:Stadt en Österreich
Israel
Wä do läävd
Onjeväär 80 % van d Lüüh ä Israel send Jüdde, 20 % stamme van Araber aav. Öm dörch di Natiune kenne z jruuße Dörje z maache, jitt öt ö paar Amtssproche. Dat send Änglisch, Hebräisch un Arabisch.
Wi öt Land entstäng
No dr 1. Weltkresch övvernomm Ängland dat Jebiid un nomm öt d Osmane aav. Dr Fölkerbond laad vass, dat sisch Ängland och doröm kömmere solld, dat Jüdde do lääve dorfe. 1947 stemmde d Vereinte Natiune dovöör, di Jäjend en önö Deel z deele, dä vöör d Jüdde wööch un enne angere, dä vöör d Araber es. Em Mai 1948 wood dr Staat Israel jejrönd un van d Vereinte Natiune a erkannt.
Dr Kresch
An dr Daach van d Staatsjröndung vong dr Kresch a. All d Nobbere erklärde dem dat kleng Land, un dat Janze duurde va Mai 1948 bes Juli 1949. Ävver dat bleed net dr enzije Kresch, däm Israel z bestooh hod. Dr Kresch van d 6 Daach vong am 5. Juni 1967 a. 1973 volchde dr Jom-Kippur-Kresch. Dozo koome noch Kämpfe tösche d Israelis un d Libanese.
D Weetschaf
Israel es ö modern Land. Öt meedste Jeld kütt dörch d Turiste en öt Land, di sisch d hellije Stätte akikke wälle. Völl komme och wäje öt wärm Wasser an Ruuh Meer en öt Land. D Buure brenge ävver och völl Knöpp no Israel, denn Opß un Jemöss va Israel es bökannd. Ävver och anger Deele van d Weetschaf brenge Jeld. Dozo jehüüre Diamante, Medikamente un Waffe.
Websijje
Saachjrupp:Staat
27. Meij
Der sibbenunzvanzishßte Meij.
Caroline Bonaparte
miniatur|left|Könnigin Caroline jekleed als Buurevrau us Neapel Caroline Bonaparte wood am 25. Määz 1782) ä Ajaccio op Korsika jeboore un storv am 18. Mai 1839) ä Florenz. Caroline hosch eejentlich Maria Nunziata Carolina Buonaparte. Dä volle Naam wood ävver säldö jebrutt. Caroline wooch d jüngste Schwester va Napoléon Bonaparte.
Van Ajaccio us jäng se 1793 no Frankreich un hiirode 1800 Joachim Murat.
1806 wood se de Jruußherzogin va Kleve un och va Berg, 1808 Könnigin va Neapel.
Caroline vorstäng sich jott met Clemens va Metternich, önö Feind va Napoléon Bonaparte. Dat woch d Rache dovöör, dat hörre Sohn Napoleon Achille Murat net dr Nachfoljer va Napoléon wääde kutt. Napoleon II. woch jeboore woode.
Carolines Mann wood, su wi öt dr Könnig Ferdinand IV. ajeordnet hott, erschooße. Caroline ress us un jäng no Österreich. Sei läävde do als Jräfin von Lipona un trok spiir no Tries, storv ävver am 18. Mai 1839 ä Triest.
Saachjrupp:Historie Saachjrupp:Frau
Rüerzang
thumb|right|85px|En Rüürzang fun de Bouaat „Multijripp“
En Rüerzang oddo Roorzang es en Aat Zang, di der Enshtallatör bruch, wann hä aan Rühre aam werrke eß. Et jidd_en jaanze Pöngel ongerscheedlesch jeboute Rührzange. Alle han flache Sigge för ze jriife. Di künne e nit, e beßje odder doll jeriffelt sin. Der Affschtand zwesche dä Sigge kam_mmer verändere un enshtelle, esu wigg usseneejn, wi mer_et bruch, öm en beshtemmpte Schruuf, Motter, odder et miihtß en Övverworref Motter op- odder zohdriije ze künne, di beim Anenandermaache fun Rühre, Krane aanschruuve, un esu jet, jebruch wääde.
De ongerscheedlijje Aate, en Rührzang ze boue han ons janz eije Zoote en de Werrekzeusch Keßß jebraat: thumb|right|235px|Ene [[Rolljaffelschößel]]
Saachjrupp:Technik
Putschblohß
En Putschblohß es en Stöck wat mer beijm Schlaachte ussem Schweijn un ussem Firrke erruß schnigge kann. Su lang dat Dier noch lääv, hätt et doh sing Pißße dren jesammd. Fööhjer hätt mer jet druß jemaat, ävver hück weed se fottjeschmeße, su wij isch weijß.
Et jitt och e Leed met dämm Naame. Do eß dat Putschbloos e Päät, wat et Ränne nit jewennt. Em Jääjedeij, weed ed läz. Kannz hüüre op dä Plaat „Mir han nen Deckel“ fun de Bläck Fööss.
Ich kenne de Usdrock och als Bezeechnong für_ene Depp met hohlem Kopp, dä es wi en Brütschenstütt, die mer opblööß un dann op de Hand zeknallt. Also op joot Kölsch en: Knalltüüt, Hohlkopp, Luffnummer.
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Aotearoa
Aotearoa es dr Naam van Neuseeland en d Sproch va d Maori op Neuseeland. Öt es ävver kenne offizielle Naam dovöör.
Watt bödüüt dat Wood?
Jätt jenaues weeß moch net. Ävver öt jitt a paar Theorie, dönen moch no jo kann. Donoo steht dat Wood vöör „Dat Land van d wisse Wolkö“.
No ön Lejend soll dr Naam su entstange see: Ä Mädsche, d Dooter van dr Entdäkker Kupe söll an dr Horizont jätt Wisses jesee ha. Sei reef: „He ao! He ao!“ Dat bödüüt „Ön Wolk!“ Dörch dat watt se jesee hott, wood d Insel van öt Great-Barier entdäkkt. Bes hüü heescht di en d Sproch van d Maori „Aotea“, watt „Wisse Wolk“ heecht. Als d Maori speer noch ö jrüüßer Stöck Land vong, do nannte s dat „Aotea Roa“.
Köpper
miniatur|left|Enne [[Rëttůngsschwemmer bëijm Köpper]] Enne Köpper eß enne Shprong en et Wasser, woh bëij der Minsch mem Kopp föraan un lang ußjeshtrëk — fö_jewööhnlesh de Ärm och, un de Häng övver em Kopp zosamme jelaat, platt wi bem Bedde — en_t Naßß enndouch. Dat määt me dermiihtß em Schwömmbad, kam_mer ävver em Prizip och övverall donn. Oohne Bademëijsto un Shprongtorrem eß dat allodengß och jevääolesh. Jenou_esu, wam_mer de Ärrm aan de Sig_vum Körrper läät, un de Häng net et eetß et Wasser dëijle.
Aotearoa
Watt bödüüt dat Wood?
Ön anger Theorie kütt van d Wolkö, di övver d Bersch op d Nord- un Südinsel va Neuseeland z see send. Di sitt moch döck iidr als dat Land selvs. Dr Naam kööm van d Wolkö.
2866 Hardy
2866 Hardy es önö Asteroid, dat heecht önö klenge Planet, dä öm d Sonn vlütt. Hö jehüüd zo Asteroide, di sich en önö Bereisch bövänge, wozo völl Asteroide jehüüre. Dem nännt moch doher och dr Hauptjüüdl. 2866 Hardy wood am (7. Oktober 1961) van dr beljische Stäärekikker Sylvain Julien Victor Arend us Ukkel entdäckt. Hardy vlütt ä 4,97 Joohr eemoll öm d Sonn. Dr angere Naam vöör (2866) Hardy es 1961 TA,1973 AR3, 1981 RR2.
Aotearoa
Watt bödüüt dat Wood?
D dreide Theorie kütt van dr Schnei op d hoch Bersch. D Äwanderer van Polynesie, di jo vöör d Europäer do woore, kannte kenne Schnei un moch ka annemme, dat Schnei vöör dr Naam vorantwortlich es.
Weer ön anger Theorie sätt, dat dat Wood „Land met d lang und hell Daach“ bedüüt. Ön lang Dämmerung kannte d Polynesier jo nett, do sei nooh an dr Äquator wonnde.
En d leitzte 25 Joohr weed d Naam immer dökker jebruut. Su nennen sisch d Jröhne of Neuseeland „Green Party of Aotearoa New Zealand”.
För aanzehüüre
Esu klengk — wä dat nit hüre kann, hee es de Luutschreff:
Websiije
Saachjrupp:Neuseeland
2866 Hardy
Saachjrupp:Asteroid
Köpper
För de miihßte Schwemmprööfonge sen Köper jefordot, un Rettongßschwömmer un Bademëijster mößße se künne. Bëij_em Rëte ess_et joot, med Aanlouf esu wigk wi mööschlesh ze kumme, wëijl me do met flöcker eß wi met Schwemme.
Bëijem Wettschwömme weede de allomiihtßte Wëtbewärrbe med ennem Köpper als Shtachtshprong bejonne. Och dobëij eß wigk föraankomme un dan donoh tirëk_loß_schwemme könne en joode Saach.
Dr Weitköpper_Olümpia_Rekocht lett bei 19,05 m un jehööod_ennem Ammi, demm W. E. Dickey.
Opjepaß! Köpper fun 10 Meter un hüüter sen jefäärlesh, do kam_mer sesch de Ärm, Schollder, de Schlößelbëijn, un de Hallswerrbel wieh donn un kappott maache; Sprenge uß mieh wie 20 Meter eß oohne Training en Jefaa för_t Levve!
Saachjrupp:Sport
Dmitri Medwedew
Dmitri Anatoljewitsch Medwedew, op Russisch schriivd sisch dat Дми́трий Анато́льевич Медве́дев, es önö russische Politiker. Hä wood am 14. September 1965 ä Leninjrad jeboore, ön Stadt di hüü weer Sangkt Petersburch heecht. Präsident Putin schlooch häm am 10. Dezember 2007 als singe Nachfoljer vöör watt hä dann och wood.
Dimitri es met Swetlana Medwedewa (* 1965) vorhiirod un hat enne Sohn Ilja (* 1996).
Putin un Medvedev weerkde at ä Sangkt Petersburch zösamme, sei kannte sich jott. Ängs 1990 holde Putin häm no Moskau. En de nächste Joohre klomm Medwedew immer mii d Karriäreleer öropp. Su wood hä dr Chef van Gaßprom, d jrützte russische Ölfirma. Bes vör kottem kannte völl Russe häm ävver kom.
Sii Lääve
Medwedew woss en ön janz normal russische Famelisch en önö klenge Ocht beij Sangkt Petersburch op. En d Universität van d Stad studiirde hä Räät, maade singe Doktoch un werkde dono an d Huchschüll. Nävvebeij woch hä en ö Komitee vöör uswärtije Saache en de Börjermeesterei va St. Petersburch tätich. Dat Amt wood spiir va Putin jeleit.
1999 wähßelde Medwedew no Moskau un övvernoohm dat Amt van dr Vize-Chef van d Rejiirung. 2000 joov öt at wärm önö Wähßel, als hä Vize-Chef van d Präsidentevorwaltung wood. Hä holp Putin beij sing Waahl em Joohr 2000.
Wallhegge
Hüü jitt öt en un öm Ostfriesland unjeväär 6.000 Kilometer Wallhegge. D meetste send us Eesche un anger Strüch. Dorän vängt moch Hömmele Insekte un Väuel.
Dmitri Medwedew
Sii Lääve
Em Juni 2000 wood hä dr Ischte stellvortränende Chef van d Präsidialvorwaltung un vong 2001 a, dr öffentlische Deenst z reformiire.
Wallhegge
Wallhegge stönt op kläng Wäll us Ääd, Steen öff Torf. Dat es dr Jrund, dat s jeschötzt send un öt vöör öt Aafhaue no § 33 van öt Naturschotzjesätz us Niedersachsen Stroofe jitt.
Dmitri Medwedew
Sii Lääve
Ängs Oktober 2003 wood Medwedew Leiter van d Präsidialvorwaltung.
Wallhegge
Moch vorsöckt sujaar, wärm mi Wallhegge anzöplanze. Dat Land Niedersachsen hat övver 7 Joohr 2,75 Milliune € vöör di Buure jejovve, di de Wallhegge besser pfleje un neue anplanze.
Dmitri Medwedew
Öt Werk beij Gaßprom
Van dr Juni 2000 a woch Medwedew en dr Opsichtsroot va Gaßprom. Och do klomm hä op d Karriäreleer örop, denn am 28. Juni 2002 wood hä dr Chef van dr Opsichtsroot.
Wallhegge
Jätt z lääse
Saachjrupp:Ennzoteere!
Dmitri Medwedew
Öt Werk beij Gaßprom
2004/2005 joov öt Kniiß tösche Medwedew un Ijor Setschin, dr Vize-Chef van d Präsidialvorwaltung. Gaßprom woohl Juganskneftegas övvernämme. Dat fluppde nett ösu, wi öt jeplaant woch.
Am 14. November 2005 maade Putin Medwedew zm Ischte Vize-Menesterpräsident. Hä solld vöör Reformö beij d Vorsorjung va Kranke sorje un sisch öm Ußbeldung kömmere. D Vorsorjung met jenoch Wonnege jehood zosätzlich zo sing Opjaave. Sälvs vöör d Buure woch hä zoständich.
Am 10. Dezember wood Medwedew vöör öt Präsidenteamt nomineerd. Viir Parteie sproche sisch dovöör us. Putin ongerstötzd Medwedew. Dörch d Waahl vam 2. Määz 2008 wood hä dr neue Präsident va Russland.
Websije
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Pollitiker
Ärdbebe ä Sichuan 2008
Dat Ärdbebe ä Sichuan vong am 12. Mai 2008 statt. Jenau öm 6:28 UTC rummste öt. Dat Epizäntrum loch önjeväär 1500 Kilometr ä südwestliche Richtung va Peking vott.
Enkelheete
Dat Zäntrum von öt Ärdbebe woch ca. 10 Kilometr onger d Ääd und 90 Kilometr van d Milliunestadt Chengdu vott. Öt hodd ön Stärke van 7,9. Doropp volchde noch stundelang klenger Bebe, ö paar erreichde de Stärke va 4,5.
Schääde
Di Zood va Ärdbebe richte normalerwiis gruuße Schäde a un och desmoll kann dova ußjejange wääde, dat önö Hoov kapott jemaat wood. D Chinese hand zwar direkt Hölp en d betroffene Jäjende jescheckt ävver völl Lüüh send schwooch z erreiche. Öt weed domet jerechnet, dat ävver 50.000 öm öt Lääve komme send.
Websiije
Saachjrupp:China
Oliver Hardy
miniatur|left|Oliver Hardy en önl Film va 1921 Oliver Norvell Hardy wood am 8. Januar 1892 ä Harlem en dr Staat Georgia en d USA jeboore un storv am 7. Aujust 1957 ä Hollywood. Hä woch önö Schauspieler, dä zösamme met Stan Laurel ä Dütschland als “Dick un Doof” bekannt wood.
Sii Lääve
Met 10 Mond storv Olivers Papp un hä läävde met sing Mamm zösamme, di en ö Hotel ä Milledgeville werkde. Oliver hott Spass an öt Sänge un noom spiir Ongericht an öt Konservatoriom ä Atlanta.
1910 kräät hä dr ischte Kontakt zo dr Film, da jo do isch opkoom un versoot ä Filme opzöträäne, watt ävver isch 1914 fluppde. Singe ischte Film, dem hä ä Jacksonville driihnde, woch Outwitting Dad. Töschebee hott hä sing ischte Vrau Madelyn Saloshin kennejeliirt un jehiirod.
1921 liirde hä Stan Laurel kenne un driihnde met hem dr Film The Lucky Dog. Bes 1927 maade hä övver 270 Filme. D meetste send dovan verloore jejange.
1927 maade Oliver met dr Produzent Hal Roach önö Vortrach un werkte va do a met Stan Laurel zösamme. Met häm entstonge noch öns 106 Filme.
Oliver Hardy kräät 1956 önö Schlaach un wooch bo janz jeläähmt. Hä storve am 7. Aujust 1957 un wood äm Valhalla Memorial Park bei d Freimaurer begraave.
Langêweh
Langêweh (op Huhdüütsch: Langerwehe) es en Jemeende em Wesskrees van Düre. Et ligg töüsche de Kreesstadt em Osste on Aischwiele em Wesste, esuwie töüsche de Jemeende Inde on Hüêtschewald en Norde on Süde. De Jemeende ligg aan de Nordusslööfere vamm Hüêtschewald on en Deel och em Naturpark Huhes Venn-Eijfel.
Oliver Hardy
Sii Lääve
Dr Asteroid 2866 Hardy hat singe Naam no Oliver Hardy.
Langêweh
Dörpe in de Jemeinde
Stand: 31.12.2019
Oliver Hardy
Websigge
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Schauspeller
Langêweh
Jeschiêt vamm Oêt Langerwehe
Dä Haupoêt Langêweh es uss drej angere Dörper entstonnde: Remelsberg (odde och Rymelsberg), Uhles on Wehe. De Jäjend wodd att fröh van de Franken beseedelt on öm et Joar 1000 eröm wodde hee och de iêzte Döppchebäckerej jejgrönget, woafüê dat Dörp och höck noh bekannt es.
Em Meddelahle jehüürte Langêweh füê lange Zick zom Herzochdom Jöllesch, ävver noahdemm dä Napoleon uss Fronkreich erövve koam, wudde de Jäjend, de me höckzedaach als Langêweh kennt, opjedeelt. Dat Dörp Langêweh selevs, suwie Hamisch, Hestere on Stötschelauch wodde Deel vamm nöüjejröngk Kanton Aischwiele, woahenjäje Schlesch, Maroêd, Doê, Jöngeschdörp, Jejch, Ovejejch on Luchem zem Kanton Düre jekumme sinn.
Noah de Nedderlaje van Napoleon jäje de hellije Allianz on Jrußbritannie, woê Langêweh av 1815 bzw. 1822 ene Deel vamm Könneschrich Prüüße jewäßß. Noah de zwejde Weltkreesch wodde de Dörper en dä Jäjend en offizielle Jemeende vamm nöüjejröngke Bondesland Noodrhing-Wäßßfaale, woa se bes höck och jeblievve sinn.
Em Joar 2004 koam noh Pier als nöues Dörp zo d'r Jemeende doazo, noahdemm dat ahle Pier en de Jemeende Inde wäje dä Brongkoll avjerisse wodd.
Stadtfrönkschafte
Langêweh hätt en Stadtfrönkschaf met de englische Stadt Exmouth.
Kultur
Langêweh hätt zoademm en bekanntes Döppchebäckerejmuseum, woa me vell övver d'r Döppchebäcke iêh Jeschiêt liêhre on och selefs jet häêstelle kann. . Ussedemm jitt et en Maroêd noh en ahl Wasseschlössje, woa me em Dezember ene schön Wiêhnaatsmaat bezööke kann.
Verwies
Saachjrupp:Krees Düre Saachjrupp:Segg op Dürener Platt Saachjrupp:Jemeende Langerwehe
Inn
Dr Inn es önö Fluss ä Dütschland, Österreich un d Schweiz. Hä es enne van d rääte Nävveflöss van d Donau. Met 517 Kilometer es hä at ärch lang.
Dr Inn leuft beij sing Mündung en d Donau. Dobeij hat hä manchmol mit Wasser als d Donau sälvs.
Dodörch dat dr Inn uss d Schweiz kommönd, dörch Österreich läuft un dann och noch dörch Dütschland singe Wääch vängt kann mo sisch sing Roll jott vörstelle. Hä spelld zm Deel och hü noch vöör d Scheffvaart ön baschtije Roll.
Ävver en d leitzde Joohre wood dörch dat Wasser van dr Inn völl Strom produzeerd, su dat Stauwääre a alle Äcke stönd.
Saachjrupp:Floss
Red Cientifica Peruana
De Red Cientifica Peruana hät dä nic.pe unger sesh. Dä älleedish en Perruh de Zoodëĳlung fun de Subdomains unger .pe dä Top Level Domain fun Perruh em Internet.
Salzach
D Salzach es önö Floss ä Österreich un Dütschland. Hä hat ön Längde va 225 Kilometr. Beede Länder wääde op 59 Kilometr ussere jehallde, önö Zung uss Wasser kütt mo saare.
Red Cientifica Peruana
Websigge
Saachjrupp:Südamerika Saachjrupp:Internet
Salzach
En d Kitzbühler Alpe vängt öt met ön Quell a. Övver Välse un manchmal em Zickzack jeeht öt bes no Salzburch. Beij Heiming leuft hä dann en dr Inn örenn.
Dr Naam Salzach
Dr Naam Salzach küt doher, dat d Lüüh vreuer op dä Baach Salz transporteere dänge. Önö Transportwääch vöör Salz woch d Floss. Hüü passeerd dat ävver net mi. Mä dr Naam maad noch op d vreuere Zitt opmerksam.
Websiije
Jätt övver d Salzach
Saachjrupp:Floss
19. Apprill
Dä nünngkßeente Apprill.
Pünnte Wiltshausen
Di Pünte vun Wiltshausen iß en kleeijne Feer. Se jeijt zwesche Wiltshause unn Ammdörf övver de Jümme. Dat eß direktemang beij dä Münndungk vun dä Jümme ėn de Leda, di dann noo zeen Killomeetere koot hinger Leer in de Ems leuf.
De Oot Wilthause hüürt ėn de Landkring vun Leer ėn Ostfriesland, wadd ene Deijl vun Needersakkße eß. Di Pünnt weed hück noch vun Hand jetrokke. Se iß de äälßte Feer in iirer Aat em Norrde vun Euroopa, di et noch jitt.
Fun Frööer beß Hück
Di Pünnt wood ald ėm Joohr 1562 ėn enner Uurkund jenanndt.
Bėß in et Joohr 1975 errin wood se zolezz vum Landkringg bedrivve un sullt dann ennjeshtellt wääde, weijl se Dänne vumm Kring ze düür jewoode woo. Koum woo dä Beschloßß im Joohr 1974 bekanndt jejovve, do daat sish tiregg enne Knubbell Minnsche uß dä Jääjend zosamme. Se hann e paa Fersammlunge jemaat un dä „Verein zur Förderung und Erhaltung der historischen Pünte als Denkmal auf dem Wasser e.V.“ ußß der Deuf jehovve. Dä Vereijn hätt de Fäärbedrief ėm Joohr 1988 widder opjenůmme. 2002 schleeßlich wood di Pünnt onger Dengkmoolschozz jestelldt alß e teschnish Dengkmool, wadd och noch bewääshlijj eß.
Dat Scheff
Dat Boot ess enne flache offene Prahm, wij e en dä Emsjääjendt zick Joohonndete jebout woode sinn. Et es neu üvverhollt woode, befür dä Vereijn dä Betriep widder opjenomme hatt. Ä weed am Siejl övver der Floßß jetrokke, un op der Ungersig fo m Jrundsiejl odder Föörungßsijel en de baan jehallde. Do paßße nit mieh wie dreij nommaaale Autos drop, unn et künne öm de drißßish mann metfaare.
En Övverfaat
En Övverfaat weed jemaat beij Bedarrf un dooht nėt lang. Se koßß föe eine Minsch enne hallve Euro, met Faarad ne jannze, für e Auto met Faarer dreij Euros. Faare kann mer vum Metwoch beß ßunndaach in dä Zick vum Meeij beß ßeptemmber. Jannz lloo eß dat de Tůrrißtesäsong, odder mer künnt och saare, für de Eijnheimische alleijn loond et sich sönß ėmmer no nit, ävver di Fäärlück wolle doch och enz jett rau hann.
Dä Vereijn
Dä „Pünten-Verein“ wie hä koot jenanndt weed, woo vun aanbejinn en Aat Bürrjerbewääjung met a paa hunndert eijnheijmische Metmaacher. Shpääder sin Minnsche uß aller Weldt do zo jekumme. Sujaa Lück, di di Pünnt no nie met eijene Oure jesinn hann. Op dä Faaschinge vun dä Pünnt un dofüür vun anndere Fääre wo di Wiltshüüser jood frünnd met woore, do joov et Reklame för dä Vereijn un mer kunnt jlish beijtredde. Un wenn Der Verwande unn Bekannte sujet ussem Urlaub met heijm brenge … En Metjleedschavv em Vereijn koßß hück jez blooß noch zeen Euro em Joohr. Dä Vereijn eß jannz offizzjäll aanerkanndt az „gemeinnützig“ — un hä kütt zick de 1980 er Joohre oone Jellt vum Shtaat odde fům Lanndt uß. Unn dat eß jätt, woo di Lück em Vereijn shtollz drop sinn.
Ußßerdämm
Saachjrupp:Ennzoteere!
Reßß
Wänn Äijne verklopp weed, do kritt dä Reßß. Dat eß äänlisch wi Schläähsch. Et däit wih, wämmer Rißß krischt. Drömm well dat och kinner jähn hann. Äve dröm drooe mansche lück jään met Reßß öm ire Wille ze kriije. Ältorn saren et för ir pänz, domet di aadisch sinn un di Pänz ungerenander, do met se dunn wat se welle, wat se jesaat kije. Et eß nit schön ävver kütt immer widde füer. Wänn de Lück jet fill jedronke han un dunn sisch net ferdrare, do jiddet och enß en Klopperei un_der Äjn odder anndere kritt Rėßß.
Äänlish
Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
Shpeznaame
Enne Shpeznaame eß ene Name för Minsche, die alld jedäuf wohre, udder förren Saach, wo sesch Andere spääder doför ußjedaach han. Janz öff maach mer dä Speznaam besser känne, wie dä Deufnaam.
En Kölle
En Kölle jiddet de Lanxess-Arena. Ävver frooch ens noh'm Henkelmännsche. Loor et aan, un do weeß wesse, worüm se et esu jennannt han. „Henkelmännsche“ es enne Spetznaame för die Hall.
En Kölle hät die Müllers Aap jellääev. Ävver wie hät dä reschtesch jeheiße? Peter Müller. „Müllers Aap“ es däm singe Spetznaam jewääse.
Em Vrings-Veedel lääf dä Schang Jülich. En singem Paß steiht „Jean“. Dat is ähnlich, evver nit et selve.
Böckderök Wau Wau han de Päntz ene Frou nohjeroofe, die evver Anna Maria Zaudig jeheiße hät, un ald zick 1876 dud es. An dä eijentlesche Name er-ennert sesch kein Sou mieh, evver „Böckderök Wau Wau“ un dä Furrel kennt der Kölsche höck nooch.
En de Mussiker-Szene
De Mussiker, die Hip-Hop un Rap maache, do sen Spetznaame janz jeläufig. Mar es dä Jan Philipp Eißfeldt vell bekannter unger dämm Name „Jan Delay“, evver och als „Eizi Eiz“ un „Boba Ffett“. Dä bikannte düütsche Rapper „Samy Deluxe“ heeis mem börjerlesche Name Samuel Sorge. Bekannt es he evver bloß unger singe Spetznaame Samy Deluxe, WickedaMC un SamSemilia. Bei de Bläck Fööß spellt eine, dä es als dä „Bömmel“ bekannt. Datte ens op dä Name Antonius jedeuf wohd, un Lückeroth heiß, wä et weiß.
Kein Künslername
Ene Spetznam es keine Künslername. Dä jäve sich de Künsler selver, udder dä ier Mänatscher deit en ußdenke. Et künnt sin, dat vun dä Hip-Hopper un Räper bover der ein udder andere Name kein Spez- söndisch ene Künslername wohr. Wä weiß dat esu jenau ze saage?
Zom Ungerscheide
Manch Mol bruch mer ene Spezname, öm zwei Minsche ze ungerscheide, die am sellve Plaaz udder em sellve Veedel zohus sin, un die eeifach mem selve Name erüm loofe. Peter Müller, Jupp Schmitz, un Pütze Änn un Kätt hammer ze baasch em Tellefoonbooch. Wat well mer maache? Mer moß se „Müllers Plaat“, „Schmitze Lang“, et „schääle Änn“ un „Kätt vun dr Kett“ roofe, domet mer wesse kann, wä jemeint es.
Wä ene Spezname nit maach
Och en Kölle, do han se en Zick lang dä Läärer am Gumminasium aan de Eck vom Katthäuser-Wall noh bei de Waisehus-Jaß Spezname nohm Förname jejovve, evver nit alldemohle. Doof, dat eine mem Noname „Ludwig“ heeß. Hä kräät dä Speznam „Lui“ o „Louis“ verpaß. Emm sellver wohr et ejal, hä woß jo, dat em sing Schöler enn gähn hatte un enn reschpekteere dähte. Ävver dä Schulleider, övverijjens mem Spetzname „Bello“, hät ene fiese Braß op die Kender, weil hä jedaach hät, dat se en ene Lui schempfe dähte. Hät nit jestemmp, un die Puute han sesch och der Muul nit verbeede lohße. Se han dä Name dann noch extra jebruch, un enn met Krigg druße aan de Schollwand jeschrevve, för dä „Bello“ en Roosch ze brenge. Dat hät jeflup, un eine dä „Lui“ aan de Wand jemohlt hat, es jeflooge un wohd doför jeschaß.
Saachjrupp:Shpeznaame