cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Algarrobo
Algarrobo es Deel van d autonome Jemeenschaff va Andalusie. Öt litt onjeväär 38 Kilometer van d Provinzhauptstadt. 6350 Mänsche lääve do.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Dorp en Spanie
30. Dezemmber
Dä drißßishßte Dezemmber.
Demokratische Republek Kongo
D Demokratische Republek Kongo, di och at öns vreuer d Naam Beljisch Kongo un Zaire jehad had, es önö Staat em südliche un zentrale Afrika. D Nobberstaate send d Zentralafrikanische Republek, Sudan, Ujanda, Ruanda, Burundi, Tansania, Sambia, Anjola un d Republek Kongo. Usserdäm jrenzt öt Land op ön Längde va 40 km em Weste an dr Atlantik.
Sproche
En d Demokratische Republek Kongo existeere övver 200 Sproche. Övver 50 % van öt Volk spräche dobeij d Sproch Lingala. Kikongo weed va jädde Dreide jesproche, Suaheli kann mä jedde Zeehnde.
Historie van öt Land
Vreuer woch dat Land ö Könnigrisch, dat ävver dörch d Portujiise em 17. Jahrhondöt kapott jemaad wood. Di notzde dat Land ävver mä, öm Sklave us öt Land z schaffe. Iisch dr Ängländer Henry Morton Stanley böreisde dä Deel va Afrika un studiirde Land, Lüüh, Deere un Planze. 1885 beschloss d Berliner Kongo-Konferenz, dat dr Kongo Prevatbösetz van dr damalije Könnig Leopold II. wääde solld. Dat wood ussjenötzt, un Land un Lüüh woode bes op d Knouche ussjebeut, watt als Kongojreuel en d Jeschichte äjäng. Beljie bleed ön jrausame Kolonialmacht.
Iisch 1959 trock sisch Beljie us dr Kongo zöröck, un öt entstäng ö Kaos. Medde 1960 wood zwar önö onavhängije Staat ussjeroffe, ävver öt Land jeroonde tösche d Enteresse va Beljie, d USA un d UdSSR. No mä 18 Mond koom öt zo önö Putsch, un Mobutu wood övver Joohre Diktator. 1971 ändernde sisch dr Naam van öt Land un wood zo Zaire. Mobutu bleed bes en öt Joohr 1994. Da wood hä va Kabila jöstürzd. 1997 ändernde sich dr Naam van öt Land at wärm un wood zo Demokratische Republek Kongo. En di Zitt veel önö Kresch, ä däm völl Lüüh storve. Kabila sälvs storv em Joohr 2001. Singe Soohn övvernoom dä Poste. Dä däng, watt hä kutt, ävver em Land woch ösu völl kapott, dat hä öt vordammd schwoch hod. Besongisch em Oste dronge emmer wärm Rebelle us d Nobberländer en.
Religiun
Mi als 40 % van öt Volk jehüüre d kattolische Kersch a, 30 % send ävangjelisch. Dä huhe Deel va Kattolische stammd doher, dat at em 15. Jaahrhondöt Missionare en öt Land koome.
D Weetschaf
Öt meetzde Jeld vordeent dr Kongjo dörch Ääz. Dobeij spelld Kupfer d jrützde Roll, ävver och Metalle wi Niob un Tantal wääde he jevonge. Zosätzlich weed och no Jold, Sälver un Diamante jejraave.
2/3 van d Lüüh werke en d Landweetschaff. Dörch di Buure wääde 30 % van öt Jeld vordeent.
Quelle
Saachjrupp:Afrika Saachjrupp:Staat
Rurdepachtemang
thumb|right|Le Departement de la Roer Et Ruerdepachtemang woohd op ojjinahl franzüsesh Département de la Roer, un op deutsch Rur-Departement jenannd. Nohdämm se dat Jebeed ä_ovvert hatte, han de Franzuse dat Rurdepachtemang onjeväär öm dä Floß Rur eröm un bess_aan der Rhing ennjeresht. Dat wohr_em Jooh 1794 jewääse.
Bööscher
Sabine Graumann: ''Französische Verwaltung am Niederrhein. Das Roerdepartement 1798-1814.'' Essen, 1990.
Websigge
http://www.genealogienetz.de/vereine/wgff/aachen/Mairien_im_Departement_La_Roer.pdf
Saachjrupp:Rhingland
Arriate
Arriate es ö jrüüßer Dörp un Jemeende en d südspanische Provinz Málaga.
Arriate es Deel van d autonome Jemeenschaff va Andalusie. Öt litt onjeväär 122 Kilometer van d Provinzhauptstadt. 4137 Mänsche lääve do.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Dorp en Spanie
Joohr 1830
Pollitigk
Saachjrupp:Joohr
Obs
miniatur|left|Opß miniatur|left| Opß, watt op Huchdütsch met Obst övversatze weed, ömschriivd all dat, watt op Bööhm un a Strüch waaßd un jässe wäde kann.
Jätt z kikke
Saachjrupp:För ze Esse Saachjrupp:Planz
Affköözung (Schriive)
Dat „uew.“ shtëĳdt för „un_esu wigger“ un eß sällvər_e Bëĳshpill för_en Affköözong. Öff weede Ävkörzunge vi „uew.“ uss_em alldääshlishe bedarrəv_eruß jebildt. Anndere wääde med Bedach un Zosammehang opjebout un shtëlle dann Kood_Süßteme daa, wi de Köchzelle för Länder, Iesebaan_Zösh, Floch_Häve, un esu jet.
12. Meij
Der zwölləfte Meij.
Kulltuur
Dä Film Mr. Flip kütt em Joohr 1909 en d Kinos.
Totalán
Totalán es ö jrüüßer Dörp un Jemeende en d südspanische Provinz Málaga.
Totalán es Deel van d autonome Jemeenschaff va Andalusie. Öt litt onjeväär 22 Kilometer van d Provinzhauptstadt. 737 Mänsche lääve do.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Dorp en Spanie
Vivian Schmitt
miniatur|left|250px|Vivian Schmitt (2006) Vivian Schmitt (* 31. Määz 1978 ä Bydgoszcz, Poole) es ön dütsche Pornodostellerin. Hörö Jeburtsnaam es net övverlävverd.
miniatur|Vivian Schmitt (ovve) als [[Striptease|Stripperin zösamme met Jenna Jane (onge)]] Vivian Schmitt woss ä Berlin op un vong onger dr Naam Anna B. a, Pornofilme z driihne. Dr Dörchbroch fluppde em Joohr 2004 onger dr Naam Vivian Schmitt. Önö Orde als „Beitzde Neue“ woode hör op d Venus Berlin vorlinnt. Zosätzlich stäng so och vöör vorschiidene Magazine vöör d Lins. Dozo jehoote Maxim suwi Praline.
Em Joohr 2005 kräät Vivian Schmitt dr Erotic Award als beidude Dostellerin.
Em Joohr 2011 woch sö op RTL II „My Name is“ z see.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Schauspeller
Friesland
thumb|Friesland Friesland (Friesisj: Fryslân) is 'n provins in 't noarde van 't Hollesj. De hoofsjtad is Leeuwarden. Anger wichtige sjteë zint Drachten, Heerenveen (It Hearrenfean), Sneek (Snits), Harlingen (Harns) en Dokkum. Neëve 't Hollendsj is 't Friesisj de amtlisje sjproach. In 2015 houw de provins 646.092 i-woeënere. Friesland is 'n semlig platte jejend. 't Weste besjteet oes kleipoldere en weëd de Westergo jenumt. Hei jitt 't vöal wassertoerisme óp de mere. 't Deel oeëstelig van Leeuwarden hat zandboeëm en litt enkel metesj boave zieë. De Friesisje insel i j'n Waddezieë, Vlieland, Teschelling, Ameland en Schiermonnikoog, hant de hoeëgste toppe va j'n provins.
Noardelig va Friesland litt de Noardzieë. In 't weste jrens de provins aa Noord-Holland, mar d'r tussje ligk 't IJsselmeer en de Waddezieë. D'r Aafsjloesdiech verbingk de bei provincies. In 't zuje jrens 't aa Flevoland en Overijssel en in 't oeëste aa Drenthe en Groningen.
Saachjrupp:Holland
Charles-Louis-Ferdinand Dutert
miniatur|left|Ferdinand Dutert Charles Louis Ferdinand Dutert (* 21. Oktober 1845 ä Douai; † 13. Februar 1906 ä Paris) woch önö Architekt us Frankreich. Döck wood singe Naam met C. L. F. Dutert aavjekürzd.
Si bekanndste Werk es d Maschinehall (Galerie des Machines) ä Paris, di ön Usstellungshall van d Weltusstellung 1889 woch.
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Architekt
Quätschbüllspeller
miniatur|left|Dä Film Quätschbüllspeller met 2 Belder d Sekund aavjespelld Dä Quätschbüllspeller, önö Stommfilm us öt Joohr 1888, es dr leizde Film, dä va Le Prince met ön ee- Kameralins opjenommene Belder zeechd. Dä Film es bes hüü erhalde blevve. Hä zeechd Adolphe Le Prince wi hä dr Quätschbüll spelld. Entstange send d Belder, di ön Filmlängde va knapp 2 Sekunde erjoov, vöör öt Huuß va Joseph Whitley, Adolphe's Jrußpapp.
1. Novemmber
Dä eetßte.
Sönß
Öt es dr Wältvegansdaach.
17. Aujußß
Der sipzehnte Aujußß.
Wesseschaff un Täschnigk
D Raumsond Venera 7 wood em Joohr 1970 jestard.
Oohr
Öt Oohr deent dozo, öm jätt z see.
Oohre könnö elektromagnetische Straahle su ömwandele, dat ö Läävewese doruss Närveimpulse kitt, di dä Orjanismus vorstooh kann. Dat bödüühd net onbödingt, dat ö Beld entstoh moss. Dat passeerd beij di hüüder entweggelde Läävewese, angere schaffe öt mä hell un düster z ongerscheede.
D Oohre send Deel van öt Jesesch un liije jot jöschötzd tösche Knouche.
Wi ö Oohr werkd
Ledd, dat op öt Oohr välld, moss dörch d Hoorhutt un d Lins op dö Netzhutt valle, öm jöseeh wäde z könne. Dobei deent d Hoorhutt zm Schotz, d Lins lett mi övv winnijer Ledd dörch. Hat dat Ledd ön Welleläng, di tösche 380 nm un 780 nm litt, had dat Oohr van dr Mänsch ön Schangß, vam Oohr erkannd z wäde.
Värve wäde em Oohr van sujönannde Zapfen (Ripuaresch: Zappe) erkannd, vöör öt Hell un Düster send d Stäbchen (Ripuaresch: Stippe) em Oohr do.
Saachjrupp:Körperdeel
Leevde
miniatur|left|90px|Zeeche vöör Leevde Onger Leevde vorsteeht mo öt schünnsde Jevööl, dat dr Mänsch jäjenövver anger Mänsche entweggele kann.
Völl Lüüh dänke och, dat öt ön Leevde tösche Mänsch un Deer jitt, watt angere ävver bestiihe.
Onger dat Wood Leevde hand di vorschiedene Jeneratiune döck jätt angisch vorstange. Vöör ö paar hondöt Joohr wood en önö onkeusche Bleck at Leevde jeseeh. Hüü sid dat angisch us. En di Zitt van di Anti-Babi-Pill un di Wann-Nait-Ständs sitt mo dat met janz anger Oohre. Dr Wääßel va enne Partner no önö angere woch net mi ösu schwoch. Bejreffe wi Fikke un Poppe spelle en öt Lääve ön jrüüßere Roll als vreuer.
Leevde en d Konst
D Möhler hand sisch vreuer döck met dat Thema Leevde bövasst. Dobeij entstänge völl Belder, di jätt dorövver ussaare sollte. All di Belder vormeddelnde dat Jevööhl, dat Leevde schünn es. Dat woch dä Mohler elemens wichtich. Aavjeronnd Forme maade jeddes Beld zo ön Vreud vöör öt Oohr.
Zoote va Leevde
Öt jitt ongerscheedliche Zoote va Leevde:
Nävver di Zoote va Leevde jitt öt noch ö paar anger Leevdeforme, di ön Roll spelle.
Websiij
Saachjrupp:Jevööl Saachjrupp:Religiun
Waahle op Sark em Joohr 2008
miniatur|left|Positiun van Sark em [[Ärmelkanal]] D Waahle op Sark em Joohr 2008 wore d ischde, di op d Kanalinsel Sark aavjehalde woode.
28 Setze woore beij d Waahl em Joohr 2008 z vorjävve. Di Jewäählde wäde dä alde Root ersätze, da zo 50 % us jewäählde un zo 50 % us bestämmde Lüüh bestäng. Di Jewäählde besätze di Positium vöör 2 övv vöör 4 Joohr. Wä wi lang bliive kann, wääd dörch dr Zovall bestämmd.
Em Joohr 2007 vong d Insel a, öt Süstem ömzöstelle. Mä su woch öt möjelisch, nätt jäje d Menscherääte z vorstüsse.
Websiij
Saachjrupp:Politik
Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff
De Zint-Pitter-fun-Mailand-Brooderschaff jidd_et en Kölle minnßdenß zick 1396, woh se dä kölsche Fobonndbreef med ongerschrevve un beseejelt han. Washëijnlesh eßß_e ävver fill älldo. Ejal, de Broderschaff fum Zint Pitter uß Milano wohr domohls dann en Jaffel, die fun de Bierbräuer. Hück wööhret esu jät äänlėjjet wi en Jewärrekschaff medd_en aanjeschloßße Handwerrekßkammer fö Bräuer. Dröm säät mer inne och dat Motto „Ëijneschkëijt määt Kölsch“ noh.
Wi de Franzuse de Jaffelle en Kölle afjeschaff han, wi_se_t Rhingland besazz hatte, han_se em Zint Pitter fun Mailand sing Broderschaff su ze saare övversėnn. Di hatte sesch alls_enne bloß nur rellijööse Foëijn ußjejovve, esu ze sare foshtoche. Dröm jidd_et se noch hück, un se fiere och noch alle Joohre widder et Patronatßfëßß; do jonn_se en_de Kirresch, noh Andreas, un noh de Mëßß donn_se zosamme Ëßße un se drenke sesh e Kölsch odo zwëij. Dat eß ėmmer aam nüngenzwannzeschßte Apprell fun jedem Jooh, schunn zigk sescho övver sibbehondert Jooh.
Saachjrupp:Orjanisatiune
Blasiusdaach
Dat besondere an dämm Daach eß, dat en de Kirch de Blasisussäje jejovve wierd. Dobei hält de Pastur zwei jekrüxte Kärze en de Hand un deet domet de Hals vom Jläubige sähne, dä vür in jetrodde eß.
7. Dezemmber
Dä sibbente.
Blasiusdaach
Websigge
Saachjrupp:Daach Saachjrupp:Kirshejoor
7. Dezemmber
Sönß
Ä Carúpano wäde em Joohr 1814 alle Sklave vreijjelosse.
Joohr 2001
Weetschaff
D ischde Vahrd van d Euregiobaahn.
Minsche
† Alexei Andrejewitsch Tupolew stervd am 12. Mai.
8. Apprill
Dä aachte Apprill.
Much
left|miniatur|De Mucher Houpshtroohß, koot füer dô St. Martinus Kirresch Much eß e kleeijn Shtëdtsche em Bovverberjeshe. Enne Houfe Ööt un Dörpshe dröm eröm jehüüre hüg_offizjäll med_do_bëij. Much litt hügg_em Rhing-Siech-Kreis em Rejierungsbezörk Kölle un et hüürd_en der Landschaffsfobanndt Rhinglandt.
Em Faßteleer rööf mer en Much Alaaf! ald wi_j_en Kölle.
Saachjrupp:Stadt em Rhingland Saachjrupp:Stadt en Nordrhein-Westfalen
Anna Netrebko
Anna Netrebko (18.September 1971 ä Krasnodar) es ön Sängörin.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Sänger Saachjrupp:Frau
13. Määz
Kulltuur
Dr ischde Striptease wood em Joohr 1894 ä Paris jezeechd.
Düxer Bahnhoff
miniatur|left|Dä Düxer Baanhoff Da Düxer Bahnhoff es en Bahnhof in Düx (dat is en Veedel fun Kölle. Et litt op de schääl Sick) un wood aam 11. 11. 1913 jeöffnet.
Baanhoff
Düx hädd enne eijene Bahnhoff. De litt aan de Oßß-Wäßß-Streck nohm Houpbahnhoff vun Kölle, dozwesche es de Hoenzollonbröck un enne joode Killomeeter. Wat dorch de Houpbahnhoff dorsch un wigger fiert, ejal welche Richtung, kütt och dorch Düx. Su hält en Düx baal jede Zoch. För vill Zöch es Düx de letzte Station, befür se nohm Düxerfeld afjeschovve wääde — odder se kumme vun do un Düx es dä eezte Hallt. Ävver zoosäzlich hät dä Düxer Bahnhoff unge norren Jleis en nöötlijje Richtung, meddsen dor jet Messejelände, no Möllem. Zöch vun doo künne net dorch der Houpbahnhoff, un dröm hallde hee de ICE Zöch, di vun Frankfurt/Main, Sieburch övver do Fluchhaven un Kölle noh Düsseldorf fahre. Su jesinn es Düx ene joot versorchte Veedelsbahnhoff.
13. Määz
Minnsche
von Kölle-von de Nazis afjesetz.
Düxer Bahnhoff
Bröck zom Baanhoff
De Hoenzollonbröck eß en Eisebahnbröck, di verbingk dä Houpbahnhoff med dem Düxer Bahnhoff un mer kann an de Süüdsigk och mem Rad un zo Fooß vun dä Domplaat erövver.
Saachjrupp:Jöbäude Saachjrupp:Kölle
Joohr 1814
Sönß
Ä Carúpano wäde am 7. Dezember alle Sklave vreijjelosse.
Saachjrupp:Joohr
Flochhaven Con Dao
200px|left|miniatur|Flochhaven Con Dao Dä Flochhaven Con Dao heiß op Vijätnameesesch Sân bay Con Dao, un op Änglesch Con Dao Airport. Dat ess ene Flochhaven en de Nöhde vun dä Shtadt Co Ong en Ba Ria-Vung Tau, de Provins janz em Sööde vun Viätnam.
Dä IATA Kood fö_dä Flochhaven ess VCS. Dä ICAO Kood fö_dä Flochhaven ess VVCS.
Saachjrupp:Fleejerei
Flochhaven Da Nang
Flochhaven Da Nang Sân bay Đa Nang, Da Nang International Airport ess en Flochhaven en Da Nang, Da Nang, ess_en Provins vun Viätnam. Dä IATA Kood fö_dä Flochhaven ess DAD.
Saachjrupp:Fleejerei
26. Sepptämmber
Websigge
0926
2. Novemmber
Dä tßwäijte.
Gelderland
thumb|Gelderland Gelderland (Nedersaksisch: Gelderlaand) is 'n provins in 't midde en oeëste van 't Hollesj. De hoofsjtad is Arnhem, mar de jroeëtste en aodste sjtad is Nijmegen. In 2015 houw de provins 2.031.123 i-woeënere. De provins jrens in 't weste aa Zuid-Holland en Utrecht, in 't noardweste Flevoland, in 't noardoeëste aan Overijssel, in 't oeëste aan j'ne Dütsje deelsjtaat Nordrhein-Westfalen en in 't zuje aa Limburg en Noord-Brabant. 't Is mit 'n óppervlak van mieë es 5.000 km² de jroeëtste provins van 't Hollesj. De provins hat platte jejende, wie de Betuwe en d'r Achterhoek, mar óch hüjelisje, zoeëwie de Veluwe, 't Montferland en de jejend oeëstelig va Nijmegen. De hüjelisje jebeder zint sjtouwalle oes d'r Letste Iestsied.
Dialek
In jroeëse deler van Gelderland weëde Nedersaksische dialekte jemoeld. 't Achterhoeks is e va die dialekte. Zujelisj van Arnhem en i j'n Betuwe weëde Nederfrankische dialekte jemoeld. Dees dialekte vurme e uvverjangsjebeed tussje de dialekte van Utrecht en Noord-Brabant.
Saachjrupp:Holland
Angola
Anjola es ö Land em Süüde va Afrika. Sing Nobbere sen Sambia, Namibia, de Republek Kongo un de Demokratische Republek Kongo.
Öt Wäähr
Dörch di vorschiidene Hüühde van öt Land vängd mo do ongerscheedliche Klimaregiune. An d Köste un em Norde liije d Temperature tösche 25° un 30° C. Em Huchland es öt völl köhler, un op d Spetze van d Bärch könne s sujar onger Null valle.
Planze un Deere
Beij d Vegetatiun vänd mo alles vam Räänwald em Norde, övver Bende en d Medde van Angola bes zo Wüstestriife op Namibia zo. En d ongerscheedliche Jäjende lääve vorschidene Deere. Su vängd mo alles van d Elefante övver d Zebras bes zo Löwe un Floßßpääder.
De Zick voor de Kolonisierung
Op et Jebeed dat hück Angola is woore de ierste Mensche Khoisan, Verwandte vun de Buschmänne. Se leevde in klëine Jroppe vun de Jaachd, vum Veschfange in de Flöß un vum Sammele vun Vröschde. Am Aanfang vun et zwëite Joordeusend koome de Bantu op eere Wangerong vun Norde en deselvde Jejend. Se woore (und sen) stärker un vill mie als de Khoisan, de zom Deel absorbeert worde, zom Deel sesch noo Söde zeröcktrokke; en paa Jroppe lewwe do noch in Södangola, andere in Namibia, Botswana un Södafrika.
De Bantu sen in et janze Jebeed jebliwwe un han sesch met de Zick en en Zahl Völker opjedeelt, die Buure un Veezöschde woore un sen (un och jet Veschfang un Jaachd bedriewe). Se han sesch politisch orjanisiert, en jrooße un klëine "Könningstümer". Et jrüeste woor et Könningsrëisch Kongo, met de Houpstadt M'Banza Kongo in de Nordweste vun et hüüdije Angola, äwwe met deele et de hüüdije Demokratische Republik Kongo, de hüüdije Republek Kongo on et hüüdije Gabon. Dozo gehüürde et janze Bakongovolk. En de Söde vun dese Rëisch joof et de kleinere Rëische Matamba un Ndongo wo de Bevölkerung Ambundu woore. In de Nordoste vun et hüüdije Angola un de Söde vun de hüüdije Demokratische Republek Kongo looch et Lundarëich met Lunda- on Chokwe-Völker. En et Zentrom un de Söde von et hüüdije Angola joof et klëine "Könningstümer" vun de Owimbundu un vun de Owambo - äwwe de meeste Owambo leevde in et hüüdije Namibija.
De Zick met portugiesische Siedlonge aan de Küs
1483 sen de Portugiese op ihre Seevaarte in Kontakt met däm Könningsrëisch Kongo jekumme. Se han de Könning un sing Familich, un och de meste vun die wischtije Familije, zom Christendom bekiert un de portugiesische Sprooch, lese un schriewe geliert. Dofür dörfde se aanfange Handel ze driewe - un dat woor em allgemeen Sklavehandel. Portugiesische Händlere jröndete klëine Siedlonge in däm Kongorëisch - an däm Kongofloss und direk södlich dovun an de Atlantiküs in Soyo, dat hück zo Anjola jehüürt.
Dat woor äwwe vöör de Portugiese nit jenoog, will dat mer in Brasilije, in de karibische Ländere un ooch in Nordamerika imme mie Sklave jebruch hät. De Portugiese han deswäje 1575 södlich vun däm Kongorëisch en eijene Stadt aan de Atlantikküs jebout, in däm Jebied vun de Ambundu, un nannten se Luanda. Luanda woor bes in et 19. Joorhonderd de Houpplaaz vun de portugiesische Sklavehandel, en die Portugiesen besetzde och et Jebieed direkt ößlisch vun Luanda, met klëine Siedlonge aan däm Kwanzafloß. In däm Sklavehandel woore de Könningsrëische Matamba un Ndongo wischtije Partner, äwwe et joof och of Konflikte med_em.
Vun Luanda us jröndete de Portugiesen noch andere, klëinere Handelssiedlonge aan de Atlantikküs meer södlisch, un 1617 en zwëite Stadt, Benguela. Vun do us wood nit alleen Sklavehandel jedriwwe. De Ovimbundu, die östlich vun Benguela un in de Berje vun et hüüdije Zentralanjola lewwe, orjaniseerde Karawane de vun Zentralafrika Waks, Honnich, Elfenbëin u. a. no Benguela jebrach hänn, bis an et End vun däm 19. Joorhonderd. Luanda un Benguela, de klëinere Siedlunge aan de Küs un das Jebied drom herum wood in däm 18. Joorhonderd zesamme "Angola" genannt.
Joohr 1847
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Angola
De Besetzong un Kolonisierong
Iers in de Aanvang vun däm 19. Joorhondert vinge de Portugiese aan, dat Hinterland ze besetze. Dozo moßde se öwwe drießisch Veldzöösch maache. Se hän dobei versoochd, soveel Land ze krijje wie mööschlisch, äwwe se moßte de Jränze met België, Deutschland, England un Frankrëisch verhandele, die in de Jäjend och Land besetzde. Iers in de 1920e Joore woor et Jebied vun däm hüüdije Angola definitief afjejränz on besetz.
En de Kolonie Anjola woord natüürlisch en Verwaltongsapparat enjeresch, dä op de een Sick en Infrastruktur opboude, op de andere Sick de Mensche kontrolleerde on Stüüre on Ärbëid von önö verlangde. Katholische un evanjelische Missionare sorjde vöor de Verchrislischong vun praktisch de janze Bevölkerong, och vöör Schoole vöör en Minderhëid vun de Kindere. Et koome och imme mie Portugiese no Anjola - in de 1950e Joore wooren_et öwwe 200 000. Se woore allgemeen ärm un bedriewde Klëinhandel, Landweetschaf un Handwerk, äwwe se woore de Herre vun däm Land, wo et en kloore Trennong joof zwesche drëi Rasse: de Wëiße, de Schwazze un de Mischlinge (jenannt "mestiços") die als en ëijen Rasse anjesinn woore. De Wëiße woore all Staatsbürjer, och de mieste "Mischlinge", äwwe vun de Schwazze alleen en Minderhëid vun "civilizados", de Portugesisch kalle, schriewe un leese kunnte.
Dä Wedderstand jejen de Besetzong
De letzte Opstand vun en Volk (et woore de Vakuvale em Söde) joof et in de 1940e Joore. En de 1950e Joore joof et en opstand jejen de Zwangsanbou vun Boumwoll, en de Baixa da Cassanje, ößlisch vun Luanda. Et wischtischste woor äwwer, dat sich domols em Onderjrond Jruppe bildete, die vöör de Onafhängischkëid vun janz Angola woore - esu wie die vun andere Kolonië en Afrika. En de 1960e Joore orjaniseerde sesch drëi "nationalistische" Bewejongen:
En de Exklave Cabinda joof et noch de Frente para a Libertação do Enclave de Cabinda (FLEC), die vöör de Onafhänglischkeid vun Cabinda separat vun Anjola woor.
De vier Bewejonge vinge 1961 mit opstände em Nordweste un in Luanda aan, äwwe de Portugiesen woore ze stärk dovöör, sudat se vun 1964 aan met Guerillaakzione aanvinge. Dabei hadde se de Onderstützong vun en Zahl vun Ländere: de FNLA vun Zaire un China, et MPLA vun Aljerië, Congo-Brazzaville, Cuba, Ginea un de Sowjetunion, de UNITA vun China, Sambia un et Aparthëid-Regime vun Södafrika. Dä "Befrëiongskriesch" düürte bes 1974, bleef äwwe faß janz op kleine Jränzjebiete beschränk on woor am End vöör de Bewejonge militärisch verluere.
Entkolonisierong
De Situation wood op eine Schlaach anders, als am 25. April 1974 in Portugal önö militärische Staatsstrëisch dat reaktionäre un autoritäre Salazar-Regime afschaffde, dat sick de 1920e Joore do existiert hätt. Dat neue, demokratische Regime ving direk domet aan, de Onafhänglischkeid vun de Kolonië vüürzebereide. In Anjola hüürte dä Kriesch met de Portugiese schun em April 1974 op, äwwe em Mai ving önö Kriesch zwesche de vier Bewejonge aan.
Ze iers woore FNLA un UNITA stärker als dat MPLA. Se han en däm Moment mie bewaffnede Lück em Land selws jehadd un han de Onderstötzong vun Zaire un Apartheid-Södafrika jehadd. Dat MPLA hätt en Luanda, Lobito un Benguela Milize vun jonge Lück orjanisiert, met de helf vun desertierde portugiesische Militärs. Als de Saach vöör dat MPLA binoh verluere woor, het Kuba en paar Bataljone jescheck un esu de Sowjetunion dozo gebrach, och sing Onderstötzong ze jäwwe. MPLA un Kuba han bes November 1975 de wischtischsde Jebiede vun Anjola besetz, och Cabinda met singe Äädölquelle. Am 11. November 1975 hätt dat MPLA in Luanda de Onafhänglischkëid vun Anjola prokamierd, un en dä sälwe moment han FNLA & UNITA dat sälwe en Huambo jedonn.
Onafhänglischkëid on Börjerkriesch
MPLA & Kuba han derek donoh Huambo un de rest vun Anjola besäts. De Rejierong vun FNLA & UNITA hät praktisch nit funksioniert. De Lück vun däm FNLA sen noh Zaire zeröck jejange, äwwe en deel vun de FNLA-Soldate es vun Södafrika vöör en Söldnerbattaljon rekrutierd woore. De UNITA hädd sesch noh Ostanjola zeröckjetrokke und hädd derek aanjevange, önö Jerilljakriesch jejen dat MPLA zo orjanisiere, dä bes 2002 jedüürd hädd.
D jrüützde Städte
D meedsde Äwohner hät d Houpstadt Luanda met öwwer 6,5 Milliun Lüüh. Donoh komme d Städt Huambo met öwwer 665.000 un Benguela suwi Lobito met öwwer 150.000 Inwohner. Hück lewwe meer dann de Hälfde van de Anjolaner in Städte.
Weetschaflische Situatiun
Anjola jehüüd zo de Länder de in de letzte Zick weetschaflisch am stärksde jewakse sinn (2010 meer dann 10%), speziell dörch Äädöl un Diamante, un de Weetschaf vun Anjola es 2011 de aachtjrützde vun Afrika. Noor 30 - 40 % van öt Volk werkd en d Landweetschaf, wobeij vör allem Kaffe on Mais ajebouwd weed. Et jitt ooch industrie, äwwer net esu veel. En kleine Deel vun de Lück es risch, en Luanda es dis Joor (2011) de düursde Stadt in de Wäld, äwwer de meeste Lück sin ärm. 52% lewwe vun wennije dann 1 € am daach. Mä onjeväär 30 % van d Lüüh hand Zojang zo Vorsorjung dörch önö Doktr.
Referenze
Saachjrupp:Staat
The Girl O’Dreams
Woröm öt en dä Film jäng
Phillip Fletcher, önö Millionär un Beldhouwer, träckd no dr Duud va sing Vrau op ön Insel, wo hä alleen lääve well. Zo d selbe Zitt reißd Harry LeRoy zösamme met d Witwe Vrau Hansen un hör Doohter Norma met öt Scheff. Sö welle ön schünn Zitt vorbrenge. Als dat Scheff ävver ongerjeehd, weed Norma a Land jespold, jenau op d Insel, wo Phillip Fletcher läävd. Dä kömmert sich öm sö, di sich dörch dä Schock wi ö kleen Kengk vorhäld. Norma weed öt Model va Phillip. Ön Skulptur va Norma jeroohnd en d Häng va Harry LeRoy, dä dorop hen op d Insel kütt. Dä well Norma verjewaltije. Beij dä Kampf stervd Harry un Norma weed wärm di Vrau, di sö vreuer woch. Philipp beschlössd zwar, Norma wärm no d USA z brenge, ävver als hä no sing Hött zöröck kütt, vängd hä Norma als Skulptur nakß dovöör stoh. Di zwei jestönd hör Leevde.
Natalia Koroleva
Natalia Koroleva (31. Meij 1973 ä Kiev) es ön Sängörin.
Saachjrupp:Sänger Saachjrupp:Frau
The Girl O’Dreams
Technische Informatiune
Dä Film hod ön Längde va 300 Meter, watt enn Roll entsproch. Hä wood em 35-mm-Format jedriihnd. Dä Film es net mi erhalde.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Stummfilm
Tünneß (Minsch)
thumb|Dr Tünnes ä [[Kölle]] Ene Tünnes es ene Minsch dä mer nit besöndes för voll nämme kaan.
Wä jän e bezje aan de sig ston blieet, nit esu doll jät heer mäet, velleisch zo späet köt un och söns als Mann nit su kiviehf drob es, do sääht moh Tünnes för. Wannt en Frou es, da sääht moh Tring. För Man un Frou zesamme, sääht moh Troone, ävver dat es annonfösesch noch jät mieh vie Tring un Tünnes, wah.
Saachjrupp:Shpeznaame Saachjrupp:Dialekk Ußdrock
25. Juuni
Der 25. Juuni.
8. Juuli
Der aachte Juuli.
Joohr 1479
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Joohr 1473
Wat_paßßeed_ėß
D Tombursh wood jesprängd.
Saachjrupp:Joohr
Michail Chodorkowski
Si Lääve
Chodorkowski wood als Kengk va zwei Jüdde jeboore. Beede wore Chemiker, wat häm dozo braad, sälvs Chemie zö studiire. Als hä met si Studium vädich woch, jäng öt en d Parteij steil bärchop. 1987 wood öt dörch ö Jesetz möjelich, en d Prevatweetschaff zö werke, watt hä notzde. Jepland hod Chodorkowski, vöör d Armee z werke, ävver als Jüdd hod hä dozo ä Russland kenn Möjelichkeet. Jüdde en d Armee traude kenne. Su bleed häm komm jätt angisch övverich, als en d Orjanisatiun Komsomol ä z steeje.
1989 wood Chodorkowski dr Vörsetzende va enn van d ischde Prevatbanke ä Russland, spiir Jeneralderektor van Menatep, di no dr Zervall van d Sowjetuniun ön jruuße Roll spellt. Dat holp Chodorkowski önö Voss en d Politik z kriije. Hä beroohnde va 1992 a dr Premiermenester. Ängß 1993 sorchde hä dovöör, dat Boris Jelzin beij d Wahle öt Jeld net usjäng.
D Menatep-Bank övvernomm 1995/1996 z önö jruuße Deel d Aktie van dr Jukos-Konzern, ön Firma, di no Öl boohrde. Spiir schaffde öt d Menatep-Bank vöör önö Spottpriiß va mä 309 Milliun Dollar, mi als 50 % van d Jukos-Aktie z koofe. D Bank sälvs orjaniseerde d Auktiun, beij dör öt öm d Vorkoov van d Aktie jäng.
1996 wäßelnde Chodorkowski en dr Vörsetz van Jukos un ongerstötzde beij d Wahle va 1996 Jelzin. Önö Zösammeschloss tösche Jukos un Sibneft, ön anger Ölfirma, fluppde Chodorkowski ävver net.
1998 wood Chodorkowski Metjlett van öt Enerjieministerium. Dörch jätt, dat hä entscheede hod, koom öt zm Kniiß met öt Menesterium. Sö klaachde jäje häm wäje Beleidijung.
Ärjer met dr Staat
Chodorkowski mischde och en d Ennepolitik va Russland en un bezaahlde Jeld vöör d Oppositiun. Vörwörp jäje dr Kreml woode usjesproche. Am 25. Oktober 2003 vührde dat dozo, dat hä vassjenomme wood un ä ö Jevängnis ä Moskau lande. Chodorkowski söll si Land önö Schaade va onjeväär 1 Milliard Dollar böscheerd ha. Em Weste halde völl Lüüh di Vorhaftung va Chodorkowski vöör önö Wäch, häm kalt z stelle. Em Joohr 2005 wood Chodorkowski en ö Lajer no Sibirie braad. 2009 jäng öt wärm zöröck no Moskau, öm wärm aajeklachd z wäde.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Ennzoteere!
1. Apprell
Jeshishte
Saachjrupp:Daach
Al St. John
miniatur|330px|left|Al St. John (viirde va rääts) un [[Roscoe Arbuckle]] Al St. John (* 10. September 1893 ä Santa Ana, Kalifornie, USA; † 21. Januar 1963 ä Lyons, Georgia, USA) woch önö bökannde Schauspeller us d Stomm- un Tonfilmzitt ä Hollywood.
Joohr 1295
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Al St. John
Sii Lääve
Al St. John woch dr Neffe va Roscoe Arbuckle. Hä wood dörch sing Roll als Fuzzy, dö Roll van önö löstije, döck schusselije Cowboy, bökannd. Hä spelld Fuzzy at ä B-Westere.
Al St. John vong em Joohr 1912 onger Mack Sennett a z spelle, övvernomm do zöisch mä Nävverolle. Dat ändernde sisch, als hä met Roscoe Arbuckle un Buster Keaton zösamme spelld. Hä wood bökannd un bouwde ä Hollywood d Weldwestfilme op.
Tösche 1912 un 1952 spelld hä ä 346 Filme met.
LaFee
miniatur|200px|left|LaFee (2006) LaFee (* 9. Dezember 1990 en öt Stolberjer Stadtdeel Bösbisch beij Oche) es ön dütsche Sängerin. Sö heecht ä Werklichkeet Christina Klein.
Hör Lääve
Christina woss als janz normal Mäddche op. Hör Mamm werkde en ön Frittebuud, hörö Papp voohr Lkw. Met 10 Joohr vong Christina a z sänge un vorsood ö paar Mol en öt Fernsehe z komme. Em Joohr 2004 kräät sö önö Vortrach beij dr Musikproduzent Bob Arnz.
Am 10. Määz 2006 joov sö hör ischde Plaat onger dr Naam LaFee öruss. Dono jäng öt och em Fernsehe looß. Ä 2 Serie woch sö z see.
Ävver met d Musik leef öt besser, un am 6. Juli 2007 erscheen hör zweide Plaat, di sö janz no vööre braad. Janz jruuß öruss koom LaFee am Sylvesterovvend, als sö vöör mi als enn Milliun Mänsche vöör öt Brandenburjer Tor song.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Sänger
Groningen
thumb|Groningen Groningen (Gronings: Grunnen, Grönnen; Friesisj: Grinslân) is 'n provins in 't noarde van 't Hollesj. De hoofsjtad heesj óch Groningen. De sjtad is wiedoes de jroeëtste va j'n janse provins. In 2015 houw de provins 582.649 i-woeënere. De provins jrens in 't noarde aa j'n Noardzieë, in 't oeëste aa j'ne Dütsje deelsjtaat Nedersachse, in 't zuje aa Drenthe en in 't weste aa Friesland. Groninge is 'n platte jejend. Historisch jezieë besjteet de provins oes de sjtad (Groningen-sjtad) en de Ommelanden. Vruier woare de dees Ommelande Friesisjsjproachig en Groningen-sjtad Nedersaksisch, mar weje d'r ivlood van 't bisdóm Münster breide de Nedersaksische sjproach zich vanoes 't zuje oes in noardelige en noardoeëstelige richtoeng. Doaher kalt me hüj i bekans jans Groningen e Nedersaksisch dialek en neet e Friesisj dialek. Enkel 'n jemingde in 't weste va j'n provins is 'n oesnaam. 'n Ehnlisj baisjpiel is 't noaburrije Ostfriesland i Dütsjland.
Saachjrupp:Holland
13. Novemmber
Dä dreizente November.
Joohr 2004
Politik
Johannes Paul II. kitt am 24. Aprel dr Karlspriiß.
Tellefoon
En Tellefoon oder Telefon eß ennen Apparat för met ze tellefonėerre. Et es e su jenannt Entjerräät. E Tellefon es aan enne Lëijdong, oddo nojodingß och aam ängk fun_enne Funkfobėndong, do zwesche ess_e Tellefon Näz. Övvor dat Näz wääde Tellefonaate formedeldt.
9. Aujußß
Der nünngte Aujußß.
Dütsche Sprooch
Als en dütsche Shprooch deiht mer en de Weßeschaff övver de Shprooche jeede uß enen jannze Pöngel fun de Weßßjerrmaanische Shprooche klaßėfezėere. Dohzoh jenüüre Dousende vun de dütsche Dijalëkte, och de ripoaresche, de friisėsche, de bairėsche un vill mieh. De em Momang miihtß jekallte dütsche Shprooch es et su jenannte Shtandat-Dütsch, o koot „Dütsch“, woh mer em Vollek och „Huhdütsch“ för säät, och wann dat för dä Weßeschaffle jët ärsh unjenou dohää kütt, weil dä onger de huhdütsche Shprooche widder ene jannz Knubbel dütsch Shprooche vershteiht.
9. Aujußß
Sönß
Jläbbisch wood em Joohr 1895 ön Stadt.
Joohr 2004
Minnsche
Saachjrupp:Joohr
Tellefoon
Fun ëijnem Tellefohn zom anndere kam_mer schwaade.
Dütsche Sprooch
Saachjrupp:Sprooch Saachjrupp:Jermanische Sprooch
Tellefoon
Dat Tellefon hädd_e Mikkro ennjebout, wadd_uß dä Tön fum Schwaade elläktrėsche Ėmpullse määt. Di könne dann övver de Dröht oddo övvo dä Fongk wigoojejovve wääde. Dat Tellefon aam annde Ëngk fon dä Fobenndong hädd_enne Loutspräsho ennjbout. Dä weed med dä elläktrėsche Ėmpullse jeföödot, di do erėnnkomme, un esu wääde widdo Töhn un Schall druß.
Dat Woot „Tellefoon“ eß e Kunnß Woot. Et eß jebėlldt uß de jriishėshe Wööt τῆλε (têle) fö „wigk“ oddo „fääan“ un φονή (phonē) fö „Shtemm“, alsů „Fään_Shtemm“. Op döütsch hëëijs_et och „Fäänshpräscho“. Bëij de Poßß un de Täshniko och „Fäänshpräschapparat“, affjekööz: FeAp.
Wam_mer fun „et Tellefon“ schwaadt, esu en dä Aat „…do nemm doch et Tellfon un sach mer dat dorresch!“, do mëijnt mer och enß dat jannze Süßteem uß dä Tellefoone, em Näz, un de Fomeddollong zosamme.
Sigge em Wäb
Saachjrupp:Kommunikatiun
Rheinischer Regiolekt
Dä Rheinische Regiolekt, och Rheinisch, rheinische Umgangssprache, Küchenkölsch udde sönswie jenannt, ess en Art von Sproochjemangs us ripoaresch Platt on Huhdeutsch. Et hät sech en dä letzte 100 Johr entwickelt, wäll em Rhingland mieh on mieh Huhdeutsch jesproche wuerd, ävve de mieste Minsche dat jar net örntlich kunnte. Hüggzedaach hüert me en dä mieste Städt nur noch winich ächtes Platt, ävve dä Regiolek hüert me noch vill. Dat führt dozu, dat manche Minsche jar nimmieh wesse, wat ächtes ripoaresch Platt ess on et mem Regiolek verwechsele.
Em Regiolek ess die Ussprooch on die Art, wie mer Sätz mät (Syntax), miestendeels vom Platt övvenomme; de Jrammatik ess halv on halev on de Wörd sen fass komplett Huhdeutsch. Op ener Sitzung vom Foßballvereen sät zom Beispill dä Jupp Walterscheidt: ''„Hier! Wat isch noch saren wollt: Wie wäret denn, wemmer im Verein wat Geld sammeln täten, für villeisch dat Vereinshaus ze rennevieren?“'' Dat ess kee Platt on och kee Huhdeutsch. Dat nennt dä Jermaniss dann Regiolek.
Dä Rheinische Regiolek hät nit vill Fründe. Die Huhdeutsch spreche, sare, hä wör verkiehrtes Huhdeutsch, on die Platt schwade, sare, hä wör verkiehrtes Platt. Ävve hä ess evvens en Sprooch för sech. On hä hät ene Vürdeel: Me wiërd domet övverall verstande on kann doch e bessje von singe heematlijje Äjenart bewahre. Och jit et kaum jonge Minsche, die ungereneen Platt spreche, ävve zemendens jit et noch welche, die Regiolek spreche.
Saachjrupp:Sprooch vum Rhing
Romina Becks
Romina Becks (* 29. Dezember 1987 ä Duisburg) es ön dütsche Schauspellerin.
Romina woss ä Duisburg op, besood do d Schüll. Sö liirde zosätzlich öt Schauspelle un troon am 31. Oktober 2007 öt ischde Mol en di ARD-Seefeoper Vorboone Leevde op. Ävver och als Cheerleader kutt mo sö see, su em Joohr 2007 beij öt NFL-Europa-Team Rhing-Vüühr. Ee Joohr spiidr woch Romina op d ischde Siij van d Männerziidung FHM z vänge.
Romina werk em Joohr 2009 vöör dr prevate TV-Sender VOX, wo sö ön Show ongerhäld.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Frau Saachjrupp:Schauspeller
Allerhellije
Allerhellije (op Lateinėsch Omnium Sanctorum ) eß e ne huhe Fessdaach, dä von de Katholische Kirch am 1. November bejange wierd. An dämm Fessdaach wierd all Hellije, äwer och all dänne Minsche jedaach, die em Stille e hellich Läwe jelääf hann, un die offiziell nie hellich jesproche wudde sen. Noh ählste kölsche Fesskalendere eß Allerhellije ad zick em 9. Jahrhundert en Kölle als Fierdaach bezeusch.
De Orthodoxe Kirch fiert ihr Allerhellijefess am ierschte Sonndaach noh Pingste. De Evangelische Kirch hätt de Hellijeverihrung affjeschaff, deshalef eß Allerhellije nur en katholische Jäjende von Deutschland och jesetzliche Fierdaach.
Eefeler Heemwehleed
Dicke Kocke drare de Dänne in de Eefel ove op de Hüh.
Allerhellije
Am Daach noh Allerhellije fiert de Katholische Kirch Allersiele.
Saachjrupp:Daach Saachjrupp:Religiun
Eefeler Heemwehleed
Flöcke Rieche äse hörsch im Bösch un de Schwatzstorch det sich verstecke,
Leeve Minsche hür ich do kalle, die verstohn ich janz ohne Zweefel.
Huhe Dänne weese de Wäch mir in dat Land zwische Musel un Rhing.
Eefeler Tracht
In de Eefel hät et fröhder, wie im janze Rhingland, och Trachte jejowwe. Äver die sinn in de Mitte vum Nüngßehnte Jahrhundert ussjestorve, oder besse jesaat, uss de Mode jekumme. Die däten zwar von Ocht zo Ocht jet variiere, ävver typisch wor: Für de Männe: pompisch Butze (dat sinn Kniebundbutze) für jewöanlich schwatz mit wieße Knieströmp, e wieß Hemp mit ene rude Wess dröver. Do drüvver dat me en blau Jack drare. Om Kopp hat me janz fröhder en Zippelmötz, späde dann en schwatze Kapp, z. B. en Batschkapp. De Fraue hatte jet ähnliches: wieße Knieströmp unge nem rude Rock, do drop en wieß Bluß mit ene schwatze Wess. Do dröver det me e jefaalt dreieckig Dooch övve de Schuldere läje. Om Kopp hatte die Fraue dann e Häupche. Dat Dooch un dat Häupche kunnte im Usssin sehr ungescheedlich sin. Zom arbigge hatte die Männ ne blaue Kiddel, der dann drövve jetrocke wurd. Sun Trachte hät im Jrunde im janze Rhingland un och in andere Rejone jejovve. Lurt öch beim Kölsch-Hänesje-Thiater ens dat Hänesje un dat Bärbelche aan, die sin im Jrunde in rheinischer Tracht. Äver die blau Jack für de Männ un die Häupche für de Fraue sin typisch für de Eefel. Ma kann dat janz traditionell sich zosammestelle mit Trachte, die et jo zo koofe jitt, oder och mit normale Aanziehsache usem normale Klamottelade.
Saachjrupp:Kleer
Allersiele
Allersiele ka'me verjliche mem Duudesonndach von de Evangelische Kirch ode mem staatliche Volkstrauertag.
Saachjrupp:Daach Saachjrupp:Kattoolesch
Venera 1
D Reis van Venera 1
Di Sond wood net op dr derekte Wäch no d Venus jescheckd. Z iisch jäng öt met ön Raket en önö Sputnik op d Ömloufbaahn va 229 × 282 km öm d Ääd. Va do us starde mo Venera 1 ä Richtung Venus. D Raumsond schaffde öt net, dr janze Wäch bes zo hör Ziihl dörch z halde. Sö woch ävver en dr Lach, önö Hoof Äkßpärimente loufe z losse. Su wood dr Sonnewengk un d kosmische Strahlung ä vorschiidene Hühdens övver d Ääd ongersood.
Melekeok (Stadt)
miniatur|left|Öt Parlament ä Melekeok Melekeok es d Hauptstadt va Palau. Sö litt em Vorwaltungsjebiit Melekeok op d Insel Babelthuap, dö jrützde Insel van d em Stelle Ozean liijende Republik Palau. Ä Melekeok wonnde em Joohr 2005 knapp 400 Lüüh. Domet es öt d kleenste Hauptstadt van d Wält.
Am 7. Oktober 2006 wood Melekeok Hauptstadt un lößde domet Koror aav. Bes hüü hat Melekeok kenn vaste Stroße un di enkele Hüüser stönd zm Deel em Räänwald. Völl Hüüser stönd bo op Hüüde vam Meeresspeiel en d Nöhde van d Köst. Em Joohr 2006 wood domet aajevange, ön Siedlung va Rejiirungshüser z bouwe. Su entstäng öt Parlament suwi Jerichtshüüser.
16. Aujußß
Der säxehnte Aujußß.
Melekeok (Stadt)
Jätt va vreuer
En d Stadt Melekeok joov öt döck Kresch tösche d Bewonner. Öt entstänge ö paar Männerhüüser. Em Joohr 1992 wood ee dovan wärm opjebouwd.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Stadt en Asie Saachjrupp:Houpstadt
The Grim Game
The Grim Game, watt op Ripuaresch met Öt fiiß Spell övversatze weed, woch önö Film oohne Tun us öt Joohr 1915, dä en Amerikka jedriihnd wood.
Woröm öt en d Film jäng
Jaunere saate beij d Polisse valsch jäje Harri Houdini us. Hä sold enne ömbraad ha, watt ävver net stämmde. Zr jlische Zitt schnappde d Jaunere sisch d zokönftije Vrau va Harri, dä at kott no di Ussach van d Jaunere en öt Kitsche lande. Als hä hüüd, watt sing Vröndin weervaahre es, bökßd hä us öt Jövängnes us un hold sisch dat Mädsche zöröck. Watt jädde, dä dä Film jeseeh had, em Kopp bliive weed, es, dat Önglöck met ö Vluchzeuch. Zwei stüsse zösamme. Mo brutt net z saare, dat Harri dat övverläävd.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Stummfilm
Joe Rutsch
„Joe Rutsch!“ es önö Wonsch, dä sisch d Lüüh am Äng vam Joohr wönsche. Hä weed onjeväär seijd öt Joohr 1900 beij d dütsch sprächende Mänsche jebrud.
Wo dä Jross herkütt
Öt es ömsträdde, wo dä Sproch herkütt. Drei Möjelichkeete wäde aajenomme:
„Joe Rutsch“ van öt Wood „Reis“ övv „Vaahrd“
Dat Wood „dä Rutsch“ weed ä ald Bösch us öt Joohr 1820 jebrud, öm enne ön jo Reis z wönsche. Hebeij weed Rutsch jebrud, öm op ön Vahrd met önö Schledde häzöwiise. Öt weed och jebrud, wenn van ön Vahrd met d Iisebahn jesproche weed.
Joe Rutsch aavjeleid us öt Hebräische
Anger Quelle saare, dat „Joe Rutsch“ us öt Hebräische stammd. ראש השנה טוב, watt met “önö joe Kopp (Aavang) van öt Joohr” övversatze weed, soll övver öt Rotwelsche en d dütsche Sproch komme se. Dat Wood weed beij d Jüdde jebrud, subald ö neu Joohr aavängd. Lüüh, di sich dat jenau aajekekke hand, saare dojäje, dat dä Ongerscheed tösche ‚Rutsch‘ un dat Wood ‚rausch‘ z jruuß wöch, öm op önö jemeinsame Orsprong häzödüüe. Usserdäm välld dr Jaahreswääßel beij d Jüdde un d Christe zo janz ongerscheedliche Zitte un vöör d Festdaach wäde anger Wööd jebrud, watt dora zweifele lätt, dat „Rutsch“ un „rausch“ öt sälve es.
Joe Rutsch stammd va Beldpostkaate
Öm dr Jahrhondötwääßel van öt 19. zm 20. Jahrhondöt koom d Beldpostkaat ä Mode. Ee van d Motive, di öm Silvester un Neujoohr optauchde, wooch dr „Joe Rutsch“, su dat d Poss dozo beijdroch, dat dr Joe Rutsch em dütschsprochije Raum vorbreid wood.
Jätt z lääse
Saachjrupp:Shproch Saachjrupp:Brauch
Bram Stoker
miniatur|left|180px|Bram Stoker Abraham „Bram“ Stoker (* 8. November 1847 en d Nöhde va Dublin; † 20. Aprel 1912 ä London) woch önö irische Schriiver. Hä wood dörch singe Roman Dracula bekannd.
Si Lääve
Bram woch öt dreide va 7 Kenger ä sing Famelisch. En d ischde 7 Läävensjoohre woch hä döck krank. miniatur|right|100px|D ischde Dracula-Ussjaav Dörch sing Krankheet soll si Werk als Schriiver jeprächd woode se. Dr iwije Schloff va Dracula un d Operstehung van d Duude solle us di schlääte Kengerjoohre resulteere. Dat hä janz jesond wood, woch sälvs vöör d Döktisch ö Wunder. Bram Stoker hod Spass am Vossballspelle un spelld sälvs. Hä studiirde Jeschichte, Literatur, Rechne un Physik. Vädich domet wood hä Beamte, ö Werk, dat häm ävver jäje dr Strech jäng. Zor sälbe Zitt werkde hä ävver at vöör d Ziidung un nörjelnde a Theaterstöcker öröm, övver di hä dann schreev.
1878 hiirode Bram Stoker ö Nobbersmäddche, trock met hör no London un vong a, Böch z schriive. Weihnachte 1979 wood dr Jong Irving Noel jeboore.
Dat si Boch Dracula su jott ääschloch, erläävde Bram Stoker net mi. Hä storv 1912 ä London. Ö paar Quelle saare, dat hä sich kapottjevrasseld hod. Angere spräche dova, dat hä a Syphilis jestorve se soll.
Jätt z lääse un z kikke
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Schriiver
Jüzzenich
miniatur|Jüzzenich Dä beröhmte Danzsaal Jüzzenich in Kölle es em 15. Jahrhondert vun dä Herre vun Jüzzenich jebout wudde.
Carúpano
Carúpano es ön Stadt an d Karibik-Köst va Venezuela em Bundesstaat Sucre. Sö litt önjeväär 120 km östlich va Cumaná, d Landeshauptstadt. Carúpano had öm d 170.000 Äwonner, woronger opjrond van d Universität (UDO) un ön Fachhuchschüll övverdörchschnettlich völl jong Lüüh send.
D Stadt läävd van d Turiste un dr Veschvang, usserdäm vam Vorkoov va Kakao, Kaffee, Boohmwoll un Rum. D Stadt es önö ideale Ussjangsponkt vöör Lüüh, di ongerwääß dörch Venezuela send. Viir Schotzjebiite liije en d Nöhde van d Stadt, doronger d Paria Halvinsel, dä wi öt Orinokodelta ussseehende Nationalpark Turuepano, suwi Mochima un d Guacharohöhle.
Am 7. Dezember 1814 leed Simón Bolívar ä Carúpano d Sklave vreij. Och Christoph Kolumbus hod op sing dreide Reis en d Regiun beij Macuto z iisch un öt enzije Mol amerikanische Boohm betroone.
Vöör d Jeschichtsbösch wichtich es öt ischde Ongerwasser-Kabel, dat em 19. Jahrhondöt Amerika un Europa vorbong. Öt leev va Marseille ä Frankreich bes no Carúpano. Dat Kabelhuuß (Casa del cable) em alde Stadtkäär kann hüü noch bekekke wääde.
Am 4. Mai 1962 koom öt ä Carúpano zo d „Carupanazo“, önö Militäropstand jäje Rómulo Betancourt, dä ävver no enne Daach neerjeschlaare wood. 400 Opständije woode vorhaft, 6 storve un 15 woode vorletzd. Zo dönö jehoote Aavjeordnete van d kommunistische Partei, d PCV, un d MIR, su dat beede Parteie vorboone woode.
Quelle
Saachjrupp:Stadt en Südamerika
Eiße
Eiße ka'me zo dä ahle Wöörd zälle, die langsam usssterwe.
Saachjrupp:För ze Esse
Ernest Mühlen
miniatur|left|Ernest Mühlen Ernest Mühlen (* 8. Juni 1926) wood ä Ettelbrück jeboore un es önö Politiker us Luxemburch.
Sii Lääve
Mühlen wooch va 1973 bes 1979 ö Metjleed van dr Jemeenderood va d Stadt Luxemburch un tösche 1979 un 1982 dr Staatssekretär vöör Finanze. Donoo maade hä als Menester vöör d Buurö Karriäre, wooch beijöordnete Finanzmenester un va 1984 bes 1989 Avjöochtnete em Europaparlament.
Töschö 1989 un 1991 woch Mühlen luxemburjer Avjöochnete. Doraa schloss sich ön Zitt a wo hä Luxemburch en d Europäische Bank vöör dr Neuopbau un Entwicklong ä London vortroon.
Orden
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Pollitiker
Ahmad ibn Sa'id Al Maktum
miniatur|left|Ahmad ibn Sa'id Al Maktum Ahmad ibn Sa'id Al Maktum (* 1958) es önö Scheich us Dubai. Hä es dr Vörsetzende van d Vluchjesellschaff Emirates. Usserdäm es hä enne van d Zweide Vörsetzende us dr Vossballvorein FC Chelsea.
Sing Vorwandschaff
Ahmad ibn Sa'id Al Maktum es dr Jong va Raschid ibn Sa'id Al Maktum, dä dr Broohr va Scheich Maktum bin Raschid Al Maktum es. Ahmad ibn Sa'id jehüüd zo d hükßde us der Staat Dubai.
Hä studiirde an d University of Denver.
Saachjrupp:Mann Saachjrupp:Manager
Urkers Platt
thumb|250px|Woh dat Urkers Platt jekallt weed, loor onge, lenks vun de Medde
Dat Urkers Platt es en nedersächsesche Sprooch udder Dialekt. Mer kalld_en en de Jemeinde Urk, di fröher en Ensel wohr, janz em Weste vun de nederlängsche Provins Flevoland. Hä billd_ene Övergangk vun de nedersächsesche Sproche en de nöödlijje Nederläng noh de nederfränkesche Shprooche, woh orr_et Nederlängsch bei_jehöht. Dä ongerscheidt sej_öhndtlesch vun däm Nedersächsesch, wat mer em Noode vun Deutschland kalle deiht, woh de Lückscher von doh och Plattdüütsch för saare.
Dä Gerrit Pasterkamp hät Bööscher op Urkers Platt jeschrevve. Doh sin övversatz Psalme bei, un och jet för de Ongerhalldong.
Urk wohr bes en et Johr 1942 en Ensel, un es dann aan der Noordoostpolder vum de Zuiderzee aanjewaahße. Zick dämm hät sejj_et Urkers von dä Ensell och en dat neue Land drömröm verbreidt. Of et em Meddelallder ene Ennfloß vun Kölle op dä Dijaläk en Urk jejovve hät, es nit kloh, un ärsch onjeweß. Jeweß es, dat de hallve Ensel em Johr 966 aan dat Kluster vun Zint Pantalejon en Kölle verschenk woode es.
För Nohzelässe
Dä op holländesch jeschrevve Atikel „Urks“ en däm Booch vum „Harrie Scholtmeijer: Taal in stad en land: Utrechts, Veluws en Flevolands“, Sdu Uitgevers, Den Haag 2002, ISBN 90-12-09008-3
Websigge
Saachjrupp:Sprooch
Stephan Zacharias
Stephan Zacharias (* 20. Oktober 1956 ä Hamburg) es önö dütsche Komponiss.
Stephan es dr Jong va Helmut Zacharias, önö bekannde Violin-Speller. Hä wood dörch di va häm komponiirde Musikk us Kino- un Fernsehproduktiune bekannt.