cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рур конфликт
Рур конфликт — 1923 джылда Рур регионда Веймар республика бла француз-бельгий оккупацион аскерлени арасында аскер-политикалыкъ конфликтни кульмкульминацясыды. 1919 джылны Версаль кесаматы бла Веймар республика Биринчи дуния къазауатда хорлагъан къраллагъа репарацияла тёлерге борчланнганды. Кесаматны шартларын таймаздан толтурууун, айрылыб Францияны президенти Раймон Пуанкаре даулагъанды. Тёлеуледе тыйылыула болгъан заманлада француз аскерле Германияны оккупация болмагъан территорияларына талай кере киргендиле. 1921 джылны 8-чи мартында француз эмда бельгий аскерле Дуйсбург эм Дюссельдорф шахарланы оккупация этедиле. Ол шахарла Рейн демилитаризация зона болгъандыла, аны бла бу эки кърал Рейндланд-Вестфалиядагъы индустрия районуну кючлерге плацдарм къурагъандыла. Франция Дуйсбургну портларын тинтиб кёмиюрню, къурчну эмда хазыр продукцияны экспортуну ёлчемлерин билирге амал табханды. 1921 джылны 5-чи майында Лондон ультиматумунда 132 млрд алты марка репарацияны тёлеуюню графиги белгиленеди, заманында тёленмесе Рур регионну оккупациясы муратланады.
Оккупация Веймар республикада халкъ къозгъалыугъа себеб болгъанды. Рейхсканцлер Вильгельм Куно халкъны «пассив къаршчыланыугъа» чакъыргъанды. Репарацияланы тёлеу тохтатылады, индустрия, оноучу аппарат эмда улоу забастовканы башлагъандыла. Бир къауум предприятияла бла ведомствала оккупантлагъа бойсунургъа унамагъандыла. Франция мыннга 150 минг тазир салгъанды, кючленнген территориядан адамланы кёчюргенди. Фрайкорну алгъыннгы членлери бла коммунистле саботажны актларын къурагъандыла, оккупацион аскерлеге чабыуулла этгендиле. Оккупацион властла да азаб салгъан операцияла бардыргъандыла, аланы эсебинде 137 адам ёлгенди. Къоркъутур мурат бла шпионаж бла саботаж ючюн фрайкорну члени Альберт Лео Шлагетер асылгъанды. Пассив къаршчыланыуну заманында герман кърал Рур регионну ишчилерине айлыкъларын кеси тёлегенди, ачха джетмегени себебли ачханы басханды. Бу ситуация кёб барыраллыкъ болмагъанды, экономика кризисни, инфляцияны кючлениую Германияны экономикасына ауур джюк болгъандыла.
Нартюх
Нартюх, культурагъа 7—12 минг джыл мындан алгъа бусагъатдагъы Мексика территориясында чыгъарылгъанды. Бусагъатдагъы Оахака (Гвила Накитц дорбун) бла Пуэбла (Теуакан шахарны къатында дорбун) штатланы территориясында культура нартюхню эм эски табылгъанлары бизни эрагъа дери 4250 бла 2750 джылладандыла. Ол заманда нартюх качанла бусагъатдагъыладан эсе 10 къат чакълы бирге гитче болгъандыла, эмда узунлукълары 3—4 см болгъанды.
Янцзы
Географиясы
Сууну башын Геладандун Танглатаудан кюнбатышда, Тибет тауланы кюнчыгъыш кесегинде 5600 метрлик мийиклиде башланады. Цинхай провинцияны кюнчыгъыш бёлеклери бла саркъыб, къыбылагъа бурулады, эмда Сычуань бла Тибетни чеги болгъан терен ёзен бла саркъыб Юньнань провинциягъа джетеди. Бу ёзенде сууну энишини асламысы болады - 5 минг метрлик мийилкиден 1 минг метрге дери. Былайда суу талай кере джолун тюрлендириб талай терен ёзен къурайды, аланы бири белгили "Чынгаучу къапланный ёзениди".
Хубэй провинцияда Янзцыгъа кёб кёлню суулары къошулады, аладан эм уллу — Дунтин кёлдю. Ухань шахарда Янцзыгъа эм уллу джетеги — Ханьшуй къошулады.
Джетеклери
Янцзыны 700 артыкъ джетеги барды, аланы эм уллурары:
Совет Социалист Республикаланы Союзу
«Хрущёв джылыныу» (1953—1964)
Ол кёзюуде СССР тыш политикасында, тюрлю-тюрлю къраллада кесине таб политика режимлени джакълайды. 1956 джылда СССР-ни аскерлери Маджарда къозгъалыуну теблейди. 1962 джылда СССР бла АБШ-ны арасында джарашмазлыкъла ядролу къазауатха келтирирге аз-буз къаладыла (Кариб кризис).
1960 джылда Къытай бла дипломатия конфликт башланады, ол дуния коммунист къымылдауну экиге бёледи.
«Уйуу» (1964—1985)
1964 джылда Хрущёвну властдан къоратадыла. КПСС-ни АК-ны Биринчи секретарына, къралгъа керти башчыгъа Леонид Ильич Брежнев сайланады. 1970-чи—1980-чы джылланы кёзюуюне ол замандагъы къайнакълада Айныгъан социализмни эпохасы ат берилгенди.
СССР-де диссидентле чыгъадыла, Андрей Сахаров бла Александр Солженицын кибик атла белгили боладыла. 1965 джылдан башлаб СССР Шимал Вьетнамгъа сауутлу болушлукъ этиб турады. 1979 джылда СССР Афганистаннга чекли аскер контингент киргизеди..
Джангыртыу (1985—1991)
Джангыртыуну баргъанында (1989 джылны экинчи джарымындан башлаб, СССР-ни халкъ депутатларыны съездинден сора) айныуну социалист джолунда барыргъа излегенле бла капитализм джанлы партияла эмда къозгъалыуланы арасында тиклик кючлю бола башлайды. Аны тышында Совет Союзну къаллай формада, союз эмда республикан властланы арасында илишкилени юсюнден соруула да ал планнга чыгъадыла. 1990 джылланы аллына джангыртыу таргъа тюшеди.
Совет Союзну чачылыуу (1990—1991)
1991 джылны 17-чи мартында СССР-ни сакълауну юсюнден бютеусоюз референдум бардырылады, референдумгъа къошулгъанладан 77,85 % союзну сакълауу ючюн, 28 % къаршчы чёб атадыла.
Чууутлула
Чууутлула
Бусагъатдагъы атлары יְהוּדִים, עִבְרִים, йеhудим, иврим; ייִדן (й)идн; ладино ג׳ודיוס джудиос.
Буруннгу атха бнэй-Исраэль — Израилни (Якъуб) джашлары деген да саналады.
Бек буруннгу (библия) тарихи
Торада джазылгъан, чууут адетге кёре, чууут халкъ Мисирден чыгъыб Тораны джорукъларын Синай тауну къатында алыудан башланады. Ханааннг келген чууутлула 12 къауумгъа («бууун») юлешинедиле, ала кеслерини тамырларын Якъуб-Израилни джашларындан тамырларын бардыргъандыла.
Экинчи Табыныучу Юйню эпохасы
Израилни Джерини Птолемейле бла Селевкидлеге бойсуннганында (б. э. д. IV—II ёмюрледе) чууутлула культура эллинизация этиледиле буруннгу чууут тил бла арамей тилле бла бирге буруннгу грек тил джайылады (койне).
Иудеяны Рим кючлеб (б. э. д. 63—37), б. э. I—II ёмюрлеринде азатланыу къозгъалыуланы хорлау Экинчи Табыныучу Юйню чачылууна (б. э. 70 джылында) эмда чууутлуланы къыстаугъа себеб болгъанды. Ол заманда римчиле «Палестина» терминни киргизедиле, ол Эрец-Исраэль — Израилни Джеринде чууутлуланы болгъанларын унутдурургъа керекди.
Бусагъатда орналыулары бла санлары
Чууутлуланы бютеулей саны 12 миллиондан 15 миллионнга дери саналады. Тергеуледе чууутлуланы саны бла, кеслерин чууутлулагъа санагъанланы саны айры болургъа боллукъду.
Чууутлуланы этника къауумлары
Чууут къауумланы генотиплери бла хоншу халкъланы генотиплерини тинтиулери, чууут къауумланы хоншуларындан эсе бир-бирлерине джууукъ болгъанын кёргюзеди. Ол чууутлуланы къуру культура тамырла бирикдирген гепотезаны джараусуз этеди.
Джууукъ къауумла
Дин шартлары бла кеслерин чууутлулагъа криптоиудейле бла иудейлеген къауумла къошадыла.
Афинле
Афинлени административ бёлюнюую
Бу бютеу округлада властны эмда бютеу политика партияланы келечиликлери барды.
Улоу инфраструктурасы
Афинле шахаргъа эки джол бла кирирге боллукъду: Афинле-Ламия миллет автомагистраль бла, джол шахаргъа шималдан киреди, эмда Афинле - Коринф миллет автомагистраль бла, ол шахарны кюнбатханындан киреди. Афинлеге Пирей, Рафина эм Лаврион портладан да кирирге болады. Хауа бла Афинлени халкъла арасы аэропорту «Элефтериос Венизелос» («Ελευθέριος Βενιζέλος») тюшерге да болады. Грецияда метросу болгъан джангыз шахарды.
Инд
Атлары: सिन्धु ; سندھ (Sindh); سندھو (Sindhu); سندھ (); Hindu; اباسين (Абба-Син «сууланы атасы»); («Hind»); Sengge Chu («Lion River»); ; Ινδός (Индос).
Башы бла огъары агъымы
1000 километрден артыкъны Инд Карокорум тауланы юсю бла терен ёзенде саркъады. Инд суу былайда Тибет автоном район бла Джамму эм Кашмир штатны чегин 4572 м. мийиклиде ётеди. Иги кесекни таулада саркъгъандан сора, къобан Индияны Ладакх атлы тарих областыны ара шахары Лехни къатында тюзге тюшеди. Лехден узакъ болмай Индге Занскар суу къошулады (сол джетек), аны ызындан en:Tingmosgang элни къатында суу джангыдан ёзеннге кириб, чекде тургъан en:Batalik элге саркъыб башлайды.
Варшава
Этимологиясы
Биринчи кере шахарны аты XIV ёмюрде къол джазмалада тюбейди: Warseuiensis деб (1321 джыл) эмда Varschewia деб (1342 джыл), XV ёмюрде уа Warschouia деб (1482 джыл).
Евромайдан
Киевден башха украин шахарлада Евромайданланы излемлери
Ровно бла Луцкну джамагъатлары Украинаны Баш Радасыны кёзюусюз сессиясын чакъырыб, анда Николай Азаровну правительствосуна ышанмауну эмда джангы евроинтеграцион правительствосун къурауун даулагъандыла.
Декабрны 1-де протестле
30-чу ноябрны кечесинде болгъанла джамагъатны ачыуландыргъандыла. Оппозицияны алчылары Михайловский майданда андан ары къаллай джюрюш этериклерин баямлагъандыла, активистле эсе уа Киевни арасында митингле этерге эркинлик алыргъа баям къагъытланы джарашдыргъандыла. Регионал Попов А. башчылыкъ этген Киев шахар кърал администрация Киевни бёлге административ сюдюне Азатлыкъ Майданда, Европа майданда, Банкова, Грушевский, Богомолецни орамларында протест акцияланы бардыргъа джасакълауну излеб тилек къагъыт джибергенди, ол тилек къагъыт къыбыл этилгенди.
Сагъат 12-30 бола адамла Бютеукраин кенгешге джыйылгъандыла. Адам къалабалыкъ Тарас Шевченко атлы паркдан Азатлыкъ Майданнга дери созулгъады.
Протестлени 2-7 декабрда баргъаны
Ингир ала Украинаны юч президенти — Леонид Кравчук, Леонид Кучма эмда Виктор Ющенко джюзле бла минг украинлини акциялары джанлы болгъанларын чертгендиле.
Унияны юсюнден акт (1707)
Тарихи
Шотландияда бирлешиуге къаршчыла асламысы бла якобитле бла шотланд пресвитерианла болгъандыла, Шотландияда баш дин болуб тургъан Пресветериан клисаны орнуна Англикан клиса келир къоркъуу болгъанды. Ингилизде уа къаршчыланы асламысы экономика джанындан Шотландияны джарлылыгъын чурум салгъандыла. Сёзге, тори партияны къуллукъчусу Эдвард Сеймур 1700 джылда былай айтханды: «Шотландия — факъыр къызчады, факъыр къыз бла юйленнгеннге, бернеге да битле келедиле».
Прейсиш-Эйлауну къатында сермешиу
Сермешиуню аллы бла болум
Орус аскер эрлай къыш фатарларындан чыгъыб, Эссенни башчылыгъы бла 20 000 аскерчини Варшаваны къатыда къояды, эмда Гейльсбергге айланады. Беннигсен, онг флангында Лестокну прус корпусу бла джакъланыб (10 000 чакълы бир адам), Бернадотну 1-чи аскер корпусун уруб, Висла суудан ётюб, Уллу Аскерни коммуникацияларын кесерге планлагъанды.
Къазакъла Бертьеден Бернадотха баргъан курьерни тутхандыла. Беннигсен французланы бютеу планларын билгенди эмда джуубын терк бергенди. Бютеу орус аскер Янковону къатына джыйыла башлагъанды. Андан сора орус аскер Алленштайнгъа кёчюб, Аллени ётерге керек болгъанды. Ол заманда Мюрат бла Сульт Алленштайнны кючлейдиле, французланы 4-чю корпуслары уа Наполеонну буйругъу бла Гуттштадтха, артха ыхтырылгъан орус аскерлени тузакъда тутар мурат бла джюрюгенди. Кесини кавалериясындан, оруслула Янково къатында бетджан къурагъанын билгендиле, Алленштайнны юсю бла ыхтырылмазлыгъын ангылаб, Беннинсген сермеширге оноу этеди.
Эйлау. 8-чи февраль 1807 дж.
Бу кёзюуде эки аскерге да сакъланмай тургъанлай боран урады. Тюз джер болгъаны себебли, ургъан джел джердеги къарны да кёлтюрюб кёрюнюуню бузады. Къар бла "сокъур" болгъан француз аскерле дезориентация болуб, ургъан джерлерине таб баралмагъандыла. Асыры солгъа кетиб, джауну 7-чи корпусу, 72 тобдан къуралгъан уллу орус батареяны туурасына чыгъыб къалады. Быллай дистанциядан марагъан бек тынч болады. Хар атханлары ышаннга джетеди. Орус тобла француз аскерлени чаладыла. Талай минутну ичине Ожерону корпусу 5 200 аскерчисин ёлю эмда джаралы тас этеди" . Ожеро джаралы болады, Дежарден ёледи, Эдле да джаралы болады. Беннигсен ызына ыхтырылгъан джаугъа кавалерия бла пехотаны джибериб, контр урууну башлайды. Мычымай алгъа ургъан аскерлени орус артиллерия да джакълайды. Аны оту асламысы бла Эйлауну къабырларында джыйылгъан Наполеончу гвардиягъа атылады.
Самтер форт ючюн сермешиу
Къуршалау эмда кёрюшюуле
Экинчи кюн дагъыда бир магъаналы болуу келеди: 10 январда Флорида, Бирликден чыгъады. Федерал отрядланы бири Пикенс фортха кетеди, аны бла американ тенгиз джагъада Самтер кибик дагъыда бир форт къуралады.
Конфедерацияны къуралыуундан сора, аннга къошулгъанланы аллында соруу чыгъады: фортланы къурутуу — штатны ич ишинеми саналады, огъесе аны оноуун Монтгомеридеги правительство этергеми керекди. Къыбыла Каролинаны губернатору Фрэнсис Пикенс (1858—1860 джыллада Эресейде посол болуб тургъанды) ол ишни штатны компетенциясында болгъаннга саналгъанды. Андан сора да фортну кючлерге излеуде не къадар агрессив болургъа кереклиги да сюзюлгенди, Джефферсон Дэвис, Линкольн кибик агрессия бла терслениуден къачаргъа керек болгъан оюмда болгъанды. Эки джандан да, биринчи чабхан нейтрал штатланы джакълыкъларындан къуру къаллыкъларын ангылагъандыла. Линкольнну инаугурация сёзюнден сора беш штат, сецессиягъа къаршчы чёб атхандыла, аланы ичинде Виргиния да, ол себебден Линкольн, Виргинияны джагъын сакълар ючюн, Самтер фортну эвакуация этилиуюн излегенди.
Баргъан суу
Баргъан суу — сууу ызы бла энишине таба дайым неда болджаллы джюрюген суу объектди.
Сентябрь къозгъалыу
Сентябрь къозгъалыу (Септемврийско въстание) — 1923 джылны сентябрында Болгарияда БКП башчылыгъында Цанковну правительствосуна къаршчы къозгъалыуду. Къозгъалыугъа аграрийле бла анархистле да къошулгъандыла
Дахау (концентрацион лагерь)
Лагерни азатлау
11:00 45-чи американ дивизияны ючюнчю батальонуну бёлеклери лагерге киредиле.
Литва латиницаны джасакълау
1889 джылдан 1904 джылгъа дери кёзюуде хоншу Пруссиядан келтирилген эмда литва тилде басмаланнган 234 минг экземпляр сыйырылгъанды. Джасакъланыуну бузгъаны ючюн 3047 адам тутулгъанды, аланы бир къаууму талай кере. 160 адамдан артыгъы тутулуб тышына ашырылгъанды, аладан бир-бирлери Сибирге тутмакъгъа ашырырлгъанды. 40 адам чакълы бир тюрмеге олтуртулгъанды.
Тебуланы Шукур
Джашаў ызы
1999 джылдан башлаб республикан телевидениени къарачай бёлюмюню тамадасыды.
Тебуланы Шукур Россияны журналистлерини союзуну члениди. Тебу улуну назмулары, хапарлары газетледе, журналлада басмаланнгандыла. 2004 джыл орус тилде «Судьба, которой не изменишь» атлы китабы чыкъгъанды.
Джёгетей Аягъы район
Тарихи
1957 джылда РСФСР-ни Баш Советини Президиумуну указы бла Черкес автоном областдан Къарачай-Черкес АО къуралгъанды. 1943 джыл кетерилген Къарачай автоном областны районлары — Зеленчук, Клухор, Уруп, Гитче Къарачай эмда Джёгетей Аягъы — джангыдан къуралгъан областны къурамына киргендиле.
Дюнкерк операция
Операцияны баргъаны
Бу болумда, 26 майда Черчиллни кабинети бла Британ Адмиралтейство кеслерини бёлеклерин Британ айрымканлагъа эвакуация этерге оноу этеди.
Сарагоса кесамат
Сарагоса кесамат, эки къралны арасында алгъаракъ къабыл этилген Тордесилья кесаматха къошакъ болгъанды (1494). Аннга кёре Кюнбатыш джарымтобда эки къралны интереслерини чеклеген сыз тартылгъанды. Алай а ол заманлада Джер тёгерек болгъаны белгили болмагъаны себебли, эки къралланы да интереслерини сфералары Шош тенгизде бир-бирине тюртюлгенди, ол себебден былайда да чеклендириу керек болгъанды.
Темир джол
Темир джолну кеси
Темир джолну кеси огъары эмда тёбен къурулушдан къуралгъан къыйын конструкцияды.
Берлин операция
Германия
Нацист башчылыкъ Уллу Британия бла АБШ джаны бла мамырлыкъ къуруб, гитлерге къаршчы коалицияны чачар умутлу болгъанды. Ол нюзюрде Совет Союзгъа къаршчы фронтну тутуу эм бек магъаналы болгъанды.
Операцияны планы
Планнга кёре 1-чи Белорус эмда 1-чи Украин фронтланы аскерлери 1945 джылны 16-чы апрелини танг аласында алгъа урургъа керек болгъандыла. 2-чи Белорус фронт, аскерлерин джыйышдырыб 20 апрелде урургъа керек болгъанды.
1-чи Украин фронт бла 1-чи Белорус фронтну арасында ырджы Берлинден 50 км къыбыла-кюнчыгыш кетиб, Люббен шахарны районунда болгъанды, ол керек болса 1-чи Украин фронтну аскерлерине Берлинни къыбыладан урургъа мадар бергенди.
1-чи Украин фронт (16-25 апрель)
17-чи апрелни эртденине Нейседен 3-чю эмда 4-чю гвардиячы танка аскерле саулай ётедиле. Сау кюнню фронтну аскерлери джауну къаршчыланыуун дженгиб, немец къоруулауда тешик этиб, тешикни кенгертгедиле. Алгъа баргъан аскерлеге хауадан болушлукъ 2-чи хауа аскерни пилотлары этгендиле. Штурмчу авиация джаяу аскерле берген нюзюрлени тындыра, джауну ургъандыла. Бомбалаучу авиация фронтха джууукълашхан резервлени къаушатханды. 17-чи апрелни арасына 1-чи Украин фронтну сывзында быллай болум болгъанды: 13-чю, 3-чю эмда 5-чи гвардиячы аскерле этген тешикден, кюнбатышха танка аскерле ётгендиле. Кюнню ахырына, ала Шпрееге джетедиле, эмда анда ётюуню башлайдыла. Ол заманда экинчи магъаналы, Дрезден таба джанында 52-чи аскер бла 2-чи Поляк Аскерни кючлери джауну къоруулауун юзюб, эки кюн сермешиуге 20 км теренликге ётедиле.
Ставканы буйругъун тындыра, 18-чи эмда 19-чу апрелде танка аскерле Берлиннге айланадыла. Аланы баргъанларыны темпри кюннге 35-50 км болгъанды. Ол заманда тюз аскерле джауну Котбус бла Шпрембергну къатында уллу къауумларын къаушатыргъа муратланады.
Операцияны башланнганындан бери аскерлени «Ара» къаууму совет аскерлени алгъа урууларын тыяр мурат бла кюрешгенди. 20-чы апрелде немец аскерле биринчи котрурууларын 1-чи Украин фронтну сол флангында 52-чи аскер бла 2-чи Поляк Аскерни позицияларына этгедиле. 23-чи апрелде джангы кючлю котруруу бу эки аскерни арасын юзгенди, немец аскерле 20 км теренликге кириб, фронтны тылына чыгъыу къоркъуу салгъандыла.
Берлинни штурму (25 апрель — 2 май)
25-чи апрелни кюндюз сагъат 12 бола, Берлин ахыры бла къуршаланады. Ол заманнга совет билгилеге кёре Берлинни гарнизонунда 200 минг адамдан аслам адам, 3 минг тоб сауут, 250 танка болгъанды. Шахарны къоруулауу бек акъыллы, оюмлу эмда кючлю болгъанды. Аны тамалында кючлю отну, къаршчыланыуну тамал пункларыны системасы болгъанды. Шахарны арасына не къадар джууукъ болса, о къадар къоруулау къысыкъ болгъанды. Къоруулаугъа кенг къабыргъалы таш юйлени къысыкъ сирелгенлери да уллу болушлукъ болгъанды. Мекямланы эшиклери бла терезелери бегитилиб амбразурала этилгендиле. Орамла тёрт метр къалынлыгъы къадар болгъан баррикадала къурулгъандыла. Берлинни джакълагъанлада кёб фаустпатрон болгъанды, ала орам сермешиуледе танкалагъа къаршчы кючлю сауут болгъандыла. Джауну къорууланыуунда джер тюбю къурулушла да уллу роль ойнагъандыла, ала бла ала аскерлерин маневр этдирирге эмда тоб уруула бла бомбалауладан букъдургъандыла.
Доу Джонсну индустриял индекси
Эм иги айла
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм иги айланы кёргюзеди.
Структурасы
2009 джылны 8-чи июнундан башлаб Доу Джонсну индустриял индексине 30 компания киреди (атындан сора скобкалада компания тикери кёргюзюлгенди):
Шош океан (магъаналары)
Шош океан:
Шахар агломерация
Бираралы (бир уллу шахарны тёгерегинде къуралгъан, сёз ючюн, Москова агломерация) эмда талай аралы агломерацияла боладыла (талай ёзек шахары болгъан, сёз ючюн Германия Рур регионунда).
Абазашта
Абазашта — Къарачай–Черкесияда абаза тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере, А4 форматлы 4 полосада чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды.
Хабез район
Тарихи
Район аралыкъны — Хабез элни — 1833 джыл тамалы салыннганды.
Тотал къазауат
Тотал къазауат — джауну хорлар ючюн, къошулгъан къралланы бютеу болгъан къайнакъла бла амалларын хайырландыргъан къазауатды. Быллай къазауатда Джер башында бурундан бери келедиле, алай а XIX ёмюрню ахырындан башлаб, женева конвенцияланы чыгъыуу бла бу тюрлю къазуатла энчи категориягъа айрылгъандыла.
Луизиананы сатыб алыу
1803 джылны кесаматына кёре АБШ-гъа къошулгъан джерледе бусагъатда талай штат орналыбды:
Ал тарихи
Луизиананы тёгерегенди болгъанладан, американ правительство къоркъуулу болады. Джангы Орлеанны порту, къралны кюнчыгъыш-кюнбатыш джарымларын байлагъан эм магъаналы байлам болгъанды. Президент Томас Джефферсон бу ситацияда къралгъа эм иги чыгъыш Джангы Орлеанны эмда Луизиананы Миссисипи суу бла кюнчыгъыш кесегин сатыб алыу болгъанын ангылайды. Джефферсон Джеймс Монро бла Роберт Ливингстонуа Парижге кёрюшюулеге ашырады. Американ келечилени излемлери Джангы Орлеанны эмда аны тёгерегинде джерлени сатыб алыу болгъады. Кишини акъылына келмегенди, французлула нени теджериклерин.
Кёрюшюуле
Гваделупа бла Сан-Доминикадагъы политика конфликт къулланы къозгъалыууна кёчеди, къара терили француз абычар Жан-Жак Дессалин бла мулат абычар Александр Петион 1802 джылны октябрында къозгъалгъанланы джанына кёчюб метрополияны колониялыкъ аскерлерине къаршчы партизан къазауат ачадыла. Французланы асламысы 1802 джылны июнунда Франциягъа къачадыла (Toussaint L'Ouverture), сары безгек аурууну джайылыуу да кёб француз аскерчини ёлтюреди. Ол ауруудан генерал Лекрерк да ёледи.
Хурзарин
Хурзæрин (Танг джарыкъ) — Къыбыла Тегейде тегей тилде чыкъгъан эм уллу эмда эм эски джамагъат-политика газетди. Ыйыкъда 5 кере чыгъады. Тиражы — 1700 экземплярды.
«Ургъан джел» операция
Операция
Операция джетишимли бошалса да, АБШ-да бу операция, къралны къазауатда дженгилгенини символу кибик кёрюлгенди.
Такъюзюк
Такъюзюк неда такъюзгю (Sorbus, Рябина) — юйюрден агъач битимлени тукъумуду, мийиклиги 15 метрге дери джетеди.
Айгъакълау
кийиз-джумушакъладыла. Чапыракълары уллуладыла. Кёб болгъан акъ гоккачыкълары бутакъланы къыйырларында чыкъгъан къалкъан маталлы къалын джоппула къураб джыйыладыла. Гокка джоппуланы кючлю энчи ийислери барды. Кёгети — тобха ушаш неда зугул суулу джарыкъ-къызыл бетли алмады, урлугъу ууакъды. Кёгетини къурамы: 8 % шекерле (фруктоза, глюкоза, сорбоза, сахароза), дагъыда органика кислотала (аланы ичинде — антисептика себеби болгъан сорбин кислота), микроэлементле эмда витаминле — аскорбин кислота (200 мг% дери), Р витамин, каротин эм гликозидле (аланы ичинде — амигдалин).
Парашютизм
Парашютизм (скайдайвинг) — парашютлени хайырландыргъан авиацион спортланы бир тюрлюсюдю. Парашютизмни нюзюрлери заман бла тюрленнгенлей тургъандыла. Аллындан парашют адамны джашауун къутхарыр ючюн хайырланнган эсе, кечирек ол десантны хазырлауну элементи болгъанды. Бусагъатдагъы парашют спортха куполну пилотландырыуу бла байламлы бла къалмай, тюшюуню тууралыгъы эмда свуп кибик тюрлюлери да барды.
Биология тюрлю
Ангыламны къуралыуу
XVII ёмюрню ахырына джаныуарла бла ёсюмлюклени шекиллерини юсюнден кёб тюрлю билги джыйылгъанды. Ол джыйылгъан билгилени оюмлаб башлагъанында, тюрлюлени болгъаны ангыланнганды, ала бир-бирлерине, бир юйдегини адамларыча ушагъандыла, эмда башхаладан айры болгъандыла. Сёз ючюн, тюрлюге бёрю, тюлкю, эмен, будай саналагъандыла.
Биринчи Балкан къазауат
Къазауатны биринчи кёзюую (1912, октябрь — декабрь) Балкан бирликни аскерлерини масштаблы алгъа джюрюшлери бла белгиленнгенди. Болджаллы мамырлыкъны заманында аскер операцияланы Тюрк, Сербия эмда Болгария тохтатхандыла, Греция бла Черногория уа къазауатны бардырыб тургъандыла. Къазауатны экинчи кёзюую (1913, февраль — май) позицион сермешиуле бла (Адрианополну (Одринни) штурмун санамай) айырмалы болгъанды. Биринчи Балкан къазауат бошалгъанындан сора Балкан бирликге кирген къралла Лондон мамырлыкъ кесаматха разы болмагъандыла эмда къысха заманны ичинде Экинчи Балкан къазауат башланнганды.
Алан
Башланнгыч орта ёмюрледе
Тохтаусуз къазауатла бардыргъаны себебли IX ёмюрде Хазар къагъанлыкъ къарыусуз болгъанды, Византия эсе аланлагъа эткисин кючлю этер ючюн Хазария бла кюрешни бардыргъанды. Алан, 916 джылда Византиядан христианлыкъ динни алады.
Троллейбус
Троллейбуслагъа къошакъ болуб, аккумуляторланы, суперконденсаторланы неда ич джаныуну къымылдатыучусуну болушлугъунда тамалланнган автоном джюрюшню системалары да салыныргъа боладыла. Быллай вариантны тюрлюлерини бири дуобусду, анда электрикли эмда дизель къымылдатыучула бир-бирден айры бериулеге иедиле.
Тарихи
Эресейде инженер В. И. Шуберский 1904-1905 джылда огъунакъ Новороссийск — Сухум троллейбус сызны проектин теджегенди, алай а джашугъа киргизелмегенди. Бизни къралда биринчи троллейбус сыз 1933 джыл Москвада ишленнгенди. Совет Союзда биринчи троллейбусла ЛК-1 атны джюрютгендил (Лазарь Кагановични атына багъышлаб).
XX ёмюрню ахырында — XXI ёмюрню аллында экология, экономика эмда башха проблемала шахар электроулоугъа джангыдан халкъны сейирин тарта башлагъады. Алай а европчы къралланы асламысы энергияны аз ашагъан трамвайны сайлагъанды. Троллейбус сызла аз къуруладыла, троллейбусну айныууну перспективасы аманды.
Абаза къоян
Джайылыуу
Бу къауумну 30 тюрлюсю Европаны, Азияны, Шимал Африка бла Шимал Американы орта климатында ёседиле. Баш шартларыны бири чапыракълары джюркеге ушаша тёгерекледиле. Аланы 5-7 къалакълары барды. Битген бутакълары суу агъашча энгишге бюгюлюбдюле. Аланы бирджыллыкъ, экиджыллыкъ, кёбджыллыкълары да барды. Чегетледе, эмда багушла болгъан джерледе ёседи.
Ангылатыуу
Абаза къоян- бирджыллыкъ, азыракъ да эки джыллыкъ эмда кёбджыллыкъ хансды, саптагъайы аллында тюклюдю, артдан сыйдыам болады, узунлугъу 30—120 см.
Иберий уния
XVII ёмюрде португал элита унияны къралгъа хайырындан эсе хатасы кёбюрек болгъанын ангылай башлайдыла. Бу монархны португаллылагъа аман къарауу бла байламлы болмагъанды, аны баш чуруму — Испанияны джаулары португал колонияланы ышаннга алыу бла байламлы болгъанды. Португал колониялагъа испанлыланы джаулары чабыуул этселе да, испанлыла болушургъа ашыкъмагъандыла. Артыкъ да ауур тийгени — Ингилиз бла 1386 джылда къол салыннган Виндзор трактатны тохтатыу болгъанды.
Фолкленд къазауат
Фолкленд къазауат 1982 (Falklands War, Guerra de las Malvinas) — Уллу Британия бла Аргентинаны арасында Фолькленд айрымканланы (Аргентинада Мальвин айрымканла дейдиле) кючлер мурат бла бардырылгъан къазауатды. Не Аргентина, не Уллу Британия ачыкъдан къазауат баямламагъандыла бир-бирлерине, эки джанындан да кеслерини закон территорияларында контролну орнуна салыр нюзюр болгъанды. Къазауат Уллу Британияны хорламы бла бошалгъанды. Бусагъатда да айрымканла аны къолундадыла.
Урушну башланыуу
1982 джылны 2-чи апрелинде аргентин десант айрымканлагъа тюшеди, анда аз санлы британ гарнизонну джесирге алады. Аны ызындан, айрымканланы ызына къайтарыр мурат бла Къыбыла Атлантикагъа уллу британ аскер-тенгиз бирлешиу джибериледи.
Алма
Чыгъарыу эмда сатыу
Эм уллу алма экспортёрла (2006 джыл билгилеге кёре): Къытай, Чили, Италия, Франция эмда АБШ; эм уллу импортёрла: Россия, Германия, Уллу Британия, Нидерландла.
Португалияны реставрация къазауаты
Португалияны реставрация къазауаты (1637—1668) (Guerra de Restauração) — Португалияны испан тадждан азат болурун излеб чыкъгъан халкъ къозгъалыула эм аскер сермешиуле. 1640 джылны 1-чи декабрында Испания башчылыкъ этген 60 джыллыкъ Иберий уния (1580—1640) португаллыла джанындан тохтатылады. 1-чи декабрь Португалияны азатлыгъыны кюнюдю. Алай а Испания къралны суверенитетин 1668 джылны 13-чю февралында таныгъанды. Бу кёзюуде Португалия, унияны заманында сыйыртдыргъан колонияларын ызына къайтарыуда кюрешни башлайды.
Ал тарихи
1580 джылда испан король II Филипп португал таджны кючлегенди. Алай бла Португалия кесини азатлыгъын тас этгенди. Уния не Испаниягъа, не Португалиягъа хайырлы болмагъанды. Кючюн тауусхан Испанияны португал колонияланы джакъларгъа къарыуу болмайды. Аланы бир къауумун голландлыла кючлейдиле (Голланд Бразилия). Португалия эсе уа халкъла арасы хакъны субъекти болмагъаны себебли, кесини джерлерин кеси джакълаялмагъанды. Испания бла унияны эсебинде, португаллыла Испанияны бютёу джауларына джау баямланнгандыла, эмда Испанияны джылла бла бардыргъан къазауатларына къатышыргъа керек болгъандыла.
Тёртджыллыкъ сейм
Къуралышы
II Екатерина Речь Посполитаны вассал къралы кибик кёргенди, ол Сеймни болушлугъу бла 100 минглик поляк корпусну Осман империя бла къазауатда орус аскерлеге къошаргъа излегенди. Ол себебден, сейм конфедератив болгъанды, ол деген, Liberum veto джорукъ джюрюген ординар сеймча болмай, мында оноула кёбчюлюк ауаз бла къабыл этилгендиле.
Сеймни ишллеую
1790 джылны июнуну арасында бу сеймни ишлеу болджалын 1791 джылны 9-чу февралына дери созаргъа оноу алынады. Аны бла бирге джангы депутатланы сайлар ючюн сеймикле къураладыла. Бу сейм бютеу соруулагъа кеси къараялмазлыгъын ангылаб, патриот партиячыла ишлеген сеймни къурамына джангы сайлагъан келечилени къошаргъа теджегенди.
Европаны Кенгеши
Къатышхан сферасы
Къуралыш Европа Бирлик бла бир байламы да болмагъан организацияды. Алай а бусагъатда Европа Бирлик Европаны Кенгешини байрагъын хайырланыб къоймай, терен ишбирлик да бардырадыла. Кёб къралда Европа Бирлик бла Европаны Кенгеши ортакъ проектлени бардырадыла. Европаны Кенгеши бла Европа Бирликни Министрле Кенгешини бир-бири бла къатышдырыргъа джарамайды. Кенгешни бюджети кирген къралланы адам саны эмда адам башына хайырына кёре саналгъан взносладан къуралады. 2002 джылда бюджети 169 миллион евро чакълы бир болгъанды. Кенгешни официал тиллдери ингилиз. эм француз тилледиле. Кенгешни Секретариятына башчы беш джылда бир кере сайланады, бусагъатда башчылыкъ Торбьорн Ягланд этеди.
Алтыкюнлюк къазауат (1967)
Иерусалим ючюн сермешиу
'''7-чи июнь. Ючюнюч кюн.''' Полковник Гур штурм бла Эски шахарны алады. Кюнортагъа Вифлеем, кечирек да — Гуш Эцион кючленеди. Эки джан да БМО-ну от тохтатыу теджеуюн къабыл этедиле, сагъат 20:00 башлаб атышыу тохтайды.
Сирий фронтда операцияла
'''10-чу июнь. Алтынчы кюн.''' Израильчиле Голан мийиклени шимал джанындан да сирий къоруулауну чачадыла. Алайдагъы баш шахар Кунейтре юч джанындан келген чууут аскерле бла кючленеди.
Швед-норвег уния
Ал тарихи эмда унияны къабыл этиу
Наполеон къазауатланы заманында Швеция, французлагъа къаршчы коалицияла джанлы болгъанды. 1807 джылдан башлаб, Поляк кампанияны заманында Наполеон Швед Померанияны кючлейди. Кронпринц XIV Карл Юхан тыш политикада тирирек къымылдай башлайды, кеси да Франциягъа къаршчы курс алады. Швеция, Франция джанлы болгъан Дания бла къазауат башлайды. 1814 джылны Киль мамырлыгъына кёре Дания Швециягъа Померания ючюн компенсациягъа бютеу Норвегияны берирге керек болады. Ол заманда огъунакъ норвеглиле бойсунмаулукъ баямлайдыла, Карл Юхан анда кесини властын орнатыр ючюн экспедиция ашырады. Норвегиягъа кириу дженгил эмда къансыз бошалады. Швед-норвег уния ол джыл огъунакъ къуралады, аннга кёре эки къралгъа орта монарх эмда орта тыш политика болургъа керек болгъанды, униягъа кирген къралланы энчи конституциялары, парламентлери эмда законлары болгъанды. Бу сауутлу уруш Швецияны тарихинда ахыр болгъанды. Андан сора Карл Юхан мамырлыкъны бегитиу политиканы бардыргъанды, ол белгили швед нейтралитетни тамалы болгъанды.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
1990 джылда ол беш кърал Шенген келишиуню кючге кириуюню юсюнден конвенциягъа къол саладыла. Бу конвенция бла паспорт контролну къоратылыуу, тюз паспортланы иелерине виза политиканы унификация этиу, полицей эмда сюд иш бирликни къурау айгъакъланнганды. Келишиу 1995 джыл 7 къралда ишлеб башлайды (Испания бла Португалия къошулады).
Алай а адамланы джюрюулерини эркинлиги бираз къыйын болгъанды. ЕЭБ-ни къралларыны гражданларыа бир къралдан бир къралгъа джолоучулукъ ючюн визала керек болмаса да, паспорт контролну сакъланыуу, паспорт алыргъа керек этгенди, ол а уа заман алгъанды.
Лихтенштейн
Бийликге Шенген зонаны юсю бла ётмей кирир мадар болмагъаны, эмда Лихтенштейнни ол зонагъа кирир мураты болгъаны себебли, болджаллы энчи оноу этиледи. Толу чек контролну орнуна, Швейцария бла Лихтенштейнни байлагъан джоллада видео къарау салынады. Австрия бла чек а уа Швейцарияны тыш чеги кибик сакъланнганды.Лихтенштейнде дайым джашагъан тыш къралчылагъа тёлеусюз виза берирге келишилгенди. Аны тышында Лихтенштейн кесини законларын Шенген законлагъа келишдиргенди.
Джарым хайырланыу
Къралланы ЕБ-ге кириулери, аланы законларын Шенген законла бла келишдиртеди. Алай а Шенген законланы толу хайырынландырыр ючюн талай практика иш бардырыргъа керекди, артыкъсыз да бек Бирликни тыш чеклерин бегитиуде, аннга талай заман керек болургъа боллукъду. Ол себебден талай кърал Шенген законланы толу хайырландыралмайды: Бу къралланы бютеу чеклеринде биягъынлай паспорт эмда таможня контроль бардырылады, ала берген къысха болджаллы визала эсе уа (С категория, тюбюрек къара) къуру ол къралланы зиярат этерге хакъ бередиле.
Къошулмау неда чекли къошулуу
Шенген законлагъа къошулмаууна, айрымкан къралны чеклерин Бирликден эсе бек сакъларгъа керек болгъанын чурум этгенди.
Шимал Бузлауукъ океан
Майданы 14,75 миллион км², орта теренлиги 1225 м, эм терени 5527 м (Гренлан тенгизде). Сууну къалынлыгъы 18,07 миллион км³. Шимал Бузлауукъ океанны джагъаларында Дания (Гренландия), Исландия, Канада, Норвегия, Россия Федерация бла Американы Бирлешген Штатлары орналыбдыла.
Флорасы бла фаунасы
Океанны къыйын климат шартлары болгъаны себебли, зоопланктон да джарлыды. Кар, Баренцни, Норвег эмда Гренланд тенгизледе зоопланктонну 150-200 тюрлюсю тюбейди. Кюнчыгъыш-Сибирь тенгизде 80-90 тюрлю, Арктика бассейнде - 70-80. Асламысы бла копеподла, ичегичилиле тюбейдиле. Чукотка тенгигзни зоопланктонунда шошокеан зоопланктонну тюрлюлери да тюбеучендиле. Океанны тюбюню джаныуар дуниясы андан да бек сейир джайылгъанды. Баренцни, Норвег эмда Акъ тенгизлени зообентосу кесинпи байлылыгъы бла Атлантика океанны субтропика бла орталыкъ зоналарандагъы тенгизле бла тенглешдирирчады 1500-1800 тюрлю, биомассасы- 100—350 г/м². Лаптевлени тенгизинде тюрлюлени санлары 2-3 къатха азаяды, орта биомасса да - 25 г/м² чакълы бир болады. Кюнчыгъыш Арктиканы тенгизлерини тюбюню фаунасы бек джарлыды, артыкъсыз да бек Артика бассейнни ара кесегинде. Шимал Бузлауукъ океанда 150 тюрлю чабакъ тюбейди, аланы ичинде кёб чабакъчылыкъда хайырланнга тюрлю (трескалыла, камбалалыла эмда башхала). Арктикада тенгиз къанатлыла асламысы бла колониялыкъ джашауну бардырадыла. Былайда дайым джашагъан тюрлюлени саны 30 чакълы бирди (акъ чайка, люрик, бир къауум куликле, гагала, кайрала, акъ къазла эмда башхала). Сютлю джаныуарла тюленлиледен, моржладан, китледен, нарвалладан къураладыла. Айрымканлада леммингле тюбейдиле, буз кёпюрле бла былайлагъа песецле эмда шимал буула да ётюучендиле. Океанны фаунасына дрейф этген бузлада джашаулары ётген акъ айюлени да къошаргъа керекди. Джаныуарла бла къанатлыланы асламысы джылны узунунда (бир къаууму къуру къыш) акъ неда джарыкъ бетли боялыбдыла.
Экология проблемалары
1954 джылдан 1990 джылгъа дери Джангы Джерде ядоролу сауутну сынаулары бардырылгъанды. Ол заманны ичинде полигонда 135 ядролу атылыу болгъанды:87 атмосферада (аланы 84 хауада, 1 джер башында, 2 суу юсюнде), 3 суу тюбюнде эмда 42 джер тюбю атылтыу. Сынауланы ичинде бек кючлю мегатонналыкъ ядролу сауутланы атылтыу да болгъанды. Джангы Джерде 1961 джылда адам улуну тарихинде эм кючлю водород бомба -58 мегатонналыкъ Патчах Бомба атылтылгъанды.
Минерал къайнакълары
Тёгерегиндеги джерле бла бирге Шимал Бузлауукъ океан мазаллы нефтли-газлы бассейнди, анда нефть бла табигъат газны бай къайнакълары барды. Асламысы бла ала Кюнбатыш-Сибирь эмда Арктика Амеркан нефтли-газлы бёлгеледиле. Россияны секторунда ол Кюнбатыш-Сибирь бёлгеди. Американ секторда нефтли эмда газлы къайнакъла Маккензи сууну аягъындадыла. . Арктика джагъаны россиячы секторунда таш эмда осал кёмюрню уллу къайнакълары барды. Сибирни арктика джагъасындагъы кёмюр къайнакълары 300 млрд. тонна чакълы бир боладыла, аланы 90% таш кёмюрлени тюрлю-тюрлюлеридиле. АБШ бла Канаданы да джагъаларында таш кёмюрню джатакълары уллуду. Гренландияда таш кёмюр бла графитни ёзеклери Баффинни тенгизини джагъасында ачылгъандыла.
Революция
Бир-бирде «революция» деб революция халы болмагъан социал-политикалыкъ болуулагъа да айтадыла, сёз ючюн, кърал переворотлагъа бир-бирде уллу ат бериб революция дейдиле; модернизацияны политикасына ИрандаМохаммед Реза Пехлеви шахны замандында «акъ революция» дегендиле неда Мао Цзэдунну Къытайны коммунист партиясысыны структураларындан бютеу конкурентлерин 1966—1976 джыллада къоратыу компаниягъа - «Уллу пролетар культура революция» дегендиле.
Шимал Бузлауукъ океан
Климаты
Шимал Бузлауукъ океанны климаты аны география болуму бла айгъакъланады. Бузну уллу массаларыны болуу климатны Кюнден аз джылыу келиуу бла суукълугъун андан да кючлю этеди. . Арктика зонаны радиация режимини баш энчилиги полюс кечени узунлугъуна кюн радиация келмейди, аны эсебинде 50-150 кюнню ичинде джер, суу юсю суууйду. Джайда уа полюс кюнню себеби бла кюн радиация бла келген джылыуну ёлчеми уллуду. Джагъала бла айрымканлада джылгъы радиация балансы позитивди, эмда 2-ден башлаб 12—15 дери ккал/см болады, океанны ара районларында уа негативди, мэада 3 ккал/см чакълы бир болады.
Орус-швед къазауат (1808—1809)
Баямланмагъан къазауат
27-чи февралда Буксгевден Багратион бийге Клингспорну ызындан, генерал Тучковха уа Клингспорннга ызына ыхтырылыу джолланы кесерге буйрукъ береди. Буксгевден кеси уа Свеаборгну къуршоулайды.
Къазауатны баргъаны
1809 джылны 13-чю мартында Швецияда кърал переворот болады, IV Густав тахтдан тюшюрелиди, власть аны гитче къарнашы герцог Зюдерманландскийни къолуна бериледи.
Индий океан
Баш билгиле
Индий океан асламысы бла Айры чабакъны тропигини къыбыласаында, Евразия, Африка, Австралия, Антарктида континентлени арасындады. . Атлантика океан бла чеги Ийнели учну меридианы бла барады (кч. у. 20° бла Антарктиданы джагъасына дери). Шош океан бла чеги Австралиядан къыбылада Бассны ачыкъ богъазыны кюнчыгъыш чеги бла Тасмания айрымканнга дери, андан ары кюнчыгъыш узунлукъну 146°55’ Антарктидагъа дери; Австралиядан шималда — Андаман тенгиз бла Малакка ачыкъ болгъазны арасына, сора Суматра айрымканны къыбыла-кюнчыгъыш джагъасы бла Зонд ачыкъ богъазгъа дери барады, андан ары Ява айрымканны къыбыла джагъасы бла Бали эм Саву тенгизлени къыбыла чеклерине дери, алайдан Арафур тенгизни шимал чеги бла, Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнбатыш джагъасы бла Торресни ачыкъ богъазыны кюнбатыш чегине дери барады.
Флорасы бла фаунасы
Индий океанны ёсюмлюк дуниясы къонгур суу ёсюмлюкледен къуралады. Аны тышында тытыр суу ёсюмлюкле да джайылыбдыла. Индий океанны джагъаларында мангр чырпыла бек джайылыбдыла. Орта эмда антарктика джаны суулада къызыл суу ёсюмлюкле бла къонгур суу ёсюмлюкле джайлыбыдалы. Полюс джаны бёлгеледе мазаллы макроцистисле тюбейдиле.
Шош океан
Континентлени суу тюбю къыйырлары
Джангы Зеландияны суу тюбю къыйырлары кесини континентал структурасына иеди. Аны майданы айрымканланы майданындан эсе он къатха асламды. Бу суу тюбю Джангы-зеланд плато эки джассы башлы мийиклик (Кэмпбел бла Чатам) бла аланы араларында Баунки алашалыкъдан къуралады. .
Тузлулугъу, буз къуралыу
Шош океанны къыбыласында буз Антарктика джанындагъы зоналада къуралады, шималда уа къуру Берингни тенгизинде, Охотск эмда Япон тенгизледе болады. Къыбыла Алясканы джагъаларындан айсбергле къуралады, ала мартда-апрелде ш. к. 48—42°-на дери джетедиле. Шимал тенгизле, артыкъсыз да Берингни тенгизи, океанны шимал бёлгелеринде джюзген бузланы асламысын бередиле. Антарктика суулады пак бузланы чеги къ. к. 60—63°-на джетеди, айсбергле шималгъа узакъ кетедиле, ш. к. 45°-на дери.
Эм бек тузлулукъ экватор эмда тропика зоналагъа келеди (максимум 35,5—35,6 ‰-ге дери), анда кебиу мийик, джауум да аз болады. Кюнчыгъышха сууукъ агъымла бла бирге тузлулукъ да азаяды. Джауумну да кёб болууу тузлулукъну азайтады.
Климаты
Климатны зоналыкъ юлешиниуюне океанны башындагъы хауа да бойсунады, алай кюнбатыш кесеги джылыракъды. Тропика эмда экваториал зоналада орта температурала 27,5 °C — 25,5 °C арасындады. Джай 25 °C изотерма шималгъа кенгереди, океанны кюнбатыш кесегинде бу кенгериу уллуду, кюнчыгъыш кесегинде уа алай эсленирча болмайды. Океанны къыйырсыз джюзюню башы бла бара хауа мылылыкъ бла толады. Экваторну эки джанында, джауумланы максимуму болгъан эки бёлге барады, ала 2000 мм изогиета бла чекленедиле, экваторну юсю бла уа къургъагъыракъ зона барады. Шош океанда шимал пассатла бла къыбыла пассатланы бир-бирлерине тийген зона джокъду. Бир-бири бла тийишмеген, къургъагъыракъ экватор бла айры болгъан эки зона къуралады.
Суу массала
Орта эмда мийик кенгликлени аралыкъ суу массаларыны температурасы 3—5 °C-ды, тузлулугъу уа 33,8—34,7 ‰ болады. Тюб чеги 900—1700 м арасында болады. Терен суу массаланы къуралыуу антарктика суулада эмда Берингни тенгизинде сууугъан сууланы тюбюне тюшюую бла, сора теренде джайылыуу бла байламлыды. Тюб суу массала 2500—3000 м теренликни тюбюндедиле. Аланы температуралары гитчеди (1—2 °C) тузлулугъу да бирчады (34,6—34,7 ‰). Бу суула антарктика шельфде къураладыла. Акъыртын ала океанны тюбю бла теренликлеге джайыладыла. Башха океанны тюб сууларына кёре, Шош океанны тюб сууларында эритилген кислород азды. Терен суула бла бирге тюб суула Шош океанны суу къалынлыгъыны 75 % боладыла.
Орта-океан тау тизимле эмда океанны джатагъы
Шошокеан кёлтюрюуледен кюнбатыш джанындагъы кесеги Шош океанны джатагъыны 3/4 чакълы бири болады. Онла бла мийиклик эмда тау тизим, океанны джатагъын кёб чунгургъа, къобугъа юлешеди. Эм магъаналы тау тизимле джарым тогъай шекелли кёлтюрюу система къурайдыла. Биринчи аллай джарым тогъайны Гавай тау тизим къурайды, анны бла параллель джарым тогъайны Картографланы таулары, Маркус-Неккер, Лайн айрымканланы суу тюбю тау тизимлери къурайдыла, джарым тогъай Туамоту айрымканланы суу тюбю тамалында бошалады. Аны ызындан келген джарым тогъай Маршаллны айрымканларыны, Кирибатини, Тувалуну эм Самоаны суу тюбю тамалларындан къуралады. Тёртюнчю джарым тогъайгъа Каролин айрымканланы эмда суу тюбю Капингамаранги мийикликни алады. Бешинчи джарым тогъай Каролин айрымканланы къыбыла къауумларындан къуралады. .