Байрамукъланы_Фатима
Биографиясы
Орта школну джангы элибизде джангы ишленнген, ол заманнга кёре, тамам аламат школда бошасам да, биринчи классда биринчи устазым Боташланы Какуну джашы Шогъайыбны юйюнде окъугъанма. Джангы къурала тургъан элде 1960 джыл школ мекям алкъын джокъ эди. Бизни, отуздан аслам сабийни, юйюне, арбазына джыйыб, окъуу-билим бериб кюрешген устазым, Аллах джандетли этсин, дерслеринде джазаргъа, окъургъа, санаргъа юретгени бла бирге, джюрегибизде иги умутла туудура, кесини джарыкъ муратларын «коммунизм» деген, биз аныча багъалата билмеген сёзге, сыйындырыб, хапарлай эди. Урушну, кёчгюнчюлюкню да сынагъан устазыбыз кеси кёрген джашаугъа тюл, бизни коммунизмге хазырлай эди. Школ джылларымда да, кесим окъугъан школда устаз болуб ишлеген беш джылда да, меннге адамлыкъны юлгюсю болуб тургъан устазым Борлакъланы Зухра, Халисни къызы да, джашау джолумда ашхылыкъгъа чакъыргъан джарыкъ джулдузча, джюрегимде джашайды. Ана тилден устазымы, Кумукълуланы Муссаны джашы Шамшюдюнню да разы бола тюшюреме эсиме. Тынч, огъурлу адам, окъутхан дерсин джашау дерс эте, миллетни тин байлыгъыны ариу «хауасын» кёргюзе, сюйдюре билген устаз, тау адеб-намыс джорукъланы да сохталарына эсгертгенлей туруучан эди. Хар школда ана тилден Шамшюдюнча бирер устаз окъутса эди, ана литературабызны билгенле – кёб, ана тилде окъуй-джаза билмейбиз, деб башларына «махтау чакъырыучула» аз боллукъ эдиле. Студент кёзюуюмде джазыучу, алим Хубийланы Магомет (аны юсюнден китабны аягъында энчи джазгъанма) бла тюбешгеними джашаугъа, литературагъа къарамыма да уллу магъанасы болгъаннга санайма. Ол адамгъа бек къайгъыра, аз да фахмусу болгъанны кёлтюрюрге, болушургъа хазырлыгъы болгъан устаз эди. Меннге уа эт джууукълугъу да бар эди. Аны энчи библиотекасындан алыб окъугъан китабларым, аны бла джашауну, литератураны, халкъны тин байлыгъыны, джарсыуларыны юсюнден ушакъларыбыз – ала уллу джашау дерсле эдиле… Къарачай шахар, студент джылларым, къайтара да джырлай турургъа сюйген джырынгча, эсимде джашайдыла. Магомет курсубузну башчысы эди. Аны туугъан кюнюнде, апрелъни 15-де, студентле джыйылыб, устазыбыз бла бирге, шахарны къучакъларына алыб тургъан мийик тауланы бирине чыгъыучан эдик. Ол, бютеудуния поэзияны сейирлик чыгъармаларын азбар билген устазыбыз, бизге - студентлерине - туугъан кюнюн саугъа эте, тау теппеде назмула окъуй эди, джырла джырлай эди… Джазыучуланы асламысыча, мен да чыгъармачылыкъ джолуму назмула бла башлагъанма. Биринчи назмуму джетинчи классда джазгъанма. Школну бошагъынчыма дери аланы кишиге кёргюзмегенме. Джашауумда биринчи кёрген джазыучум Байрамукъланы Халимат эди. Назмуларымы да, алыб, джазыучуланы областъ бёлюмюне келгенимде, анда тюбеген эдим – ол алайыны тамадасы эди. Джазыучуланы башчылары Халимат болгъанын билгенимде, къууаннган, къоркъгъан да этген эдим. Къууаннганым – тартынмай кабинетине кириб барыргъа боллугъу ючюн. Къоркъгъаным – аллай уллу джазыучугъа, уялмай, назмуларымы къалай кёргюзейим, деб. Ким болгъанымы айтханымда: – Байрамукъладан эсенг, учхара джазаргъа эркинлигинг болмагъанын билесе, - деген эди, кёзюме къараб. Керексиз кукалыкъны сюймеген, хар сёзню багъасын билген Халимат биринчи тюбешиуюбюзде огъуна, джазыучулукъ къыйын да, джууаблы да иш болгъанын айтхан эди. Артда, бир бёлек джылдан биринчи къол джазмамы, окъургъа бериб, ызына алыргъа келгенимде, белгили ногъай джазыучу Суюн Капаевге да таныта, мен сакъламагъан ашхы сёзлени айтхан эди. «Къол джазманга Ал сёз джазарма», – деб да къууандыргъан эди. Джазгъан да этген эди. Энчи китаб болмай, тёрт джаш авторну бирге, бир китаб этиб чыгъарыргъа тюшгенинде, Халиматны Ал сёзю да басмаланмай къалгъан эди (Аны да, эндиге дери басмаларгъа онг тюшмеген башха рецензияланы да, джазгъанланы къыйынларын эсгере, бу китабны аягъында берирге таукел болгъанма). Андан бери кёб джыл ётгенди, кеси да керти дуниягъа кетгенди Халимат, Аллах джандетли этсин ариу джанын, ол кюн фахмулу джазыучубузну меннге айтхан сёзлери илхамны оту джюрегимде джукъланмайын джашарча, аллай бир учунмакълыкъ берен эдиле. Адамны джюрегинде поэзияны туудургъан ариулукъну, ашхылыкъны тансыкълауду, огъурлулукъгъа, халаллыкъгъа сукъланыуду, адам улуну насыблы болуб кёрюрге таралмакълыкъды. Ашхылыкъны бизге асыл муратла джууукълашдырадыла. Хар адам аланы джюрегинде элтеди, поэт а саулай дуниягъа айтады – дуния саулай да аны тынгысыз джюрегине сыйыннганча сезеди ол. Къарачай поэзияны ариу сыртда ёсген чегет бла тенглешдиририм келеди. Ол чегетде мийик, алаша, нарт, джаш терекле да бардыла. Гитчеси, уллусу да кёкге узалыбдыла. Олду аланы бирикдирген. Къарачай поэзияны эм баш юлгюсю Семенланы Исмаилны чыгъармаларыдыла. Алада таулуну тини да, тили да, кюзгюдеча кёрюнедиле. Аланы окъусанг, толу сезесе тилибизни бал татыуун. Сезимли, акъыллы, терен, бай тилибизни ёлюмсюз да болгъанына ызындан келген тёлюлени тюшюндюрюрге излегенча, алай джазгъанды Исмаил. Семен улуну китабын къолума алгъаным сайын, аны поэзиясы бла кеч тюбеширге тюшгенине, сабийлей, джашлай, сёзню поэзия дараджагъа чыгъарыргъа джангы тырмаша айланнган джылларымда, аны назмуларын окъур, аладан юренир амалым болмагъанына хар къуру да къыйналыучанма. Къайсы поэт да джолун ёз юйюнден башлайды. Терезесинден акъ къанатларын къакъгъан тангнга сейирсине, арбазындан къараб, мийик кёкде учуб айланнган къанатлыгъа сукълана, ол ёсген тыбыр ана кёзлени джылыуларындан джылыннганын сезе башласа, алады къолуна къаламны. Аны джолу адамланы джюреклеринеди. Алай а поэт алагъа джетгинчи, кесини джюрегин юлеше-юлеше келеди. Юлешсе да, къуюдан сууну не къадар кёб алсанг, ол къадар кёб суу чыкъгъанча, керти поэт сезимледен байына барады. Адамны джашау чакълары, эртдени, ингири да, бирери бирер тюрлю сынам, бирер тюрлю сёз «джазады» джюрегине. Этген огъур ишлери джашаугъа асыу болуб къошулгъанча, джашау сынамы да, джюрегин байындырады. Ол «байлыкъды» джазыучуну къаламыны учун «сёлешдирген» да. Ётген джолума, ызыма айланыб къарасам, кёб затха бюгюн башха багъа береме. Школда ишлеген джылларым меннге «устаз» деген сыйлы сёзню мийиклигине, огъурлулугъуна, джууаблылыгъына тюшюндюрген сынам бла бирге сабий дунияны ингиллигин, бизге кёрюннгенича булутсуз болмагъанын ангылатхан эдиле. Устазны, джазыучуну керти сёзю, керек заманда, керекли сабийге айтылгъаныны магъанасы дуниялыкъ болгъанына ийнандыргъан эдиле. Библиотекада ишлеген юч джылым акъыллы, иги китабны хайырын, огъурун ангылатхан эдиле. «Аман китабха тюбесенг, аман адамгъа тюбегенча боласа», – дегенди поэт Кулийланы Къайсын. Мен да закий поэтни китабыча, ашхы китаблагъа джоралаб, ол джыллада: «Иги китаб… Сенден иги тенгни адам баласы кесине къураялгъанмыды?» – деб соргъан эдим. Газетде ишлеген джылларым халкъыбызны терен ангыларгъа бек болушхан эдиле. Кеслерини джашауларыны тюненесин, сабийлерини тамблаларын, джюреклерине сыйындыралыб, бюгюнлеринде тёгереклерине огъур тёге джашагъан къартларыбыз («Бушуу китабны» юсю бла кёб адамгъа тюбеген эдим), ол джыллада мени джашау устазларым эдиле. Джети-сегиз джылымы бергенме ол китабха. Аны бусагъатда джазсам, башха ат атарыкъ эдим. Ол джыллыда уа (1983-1990) чыныкъмагъан джюрегими, халкъыбызгъа джетген зорлукъ, бушуугъа алдырыб къойгъан эди. Тюзю, аны бусагъатда джазаллыкъ да болмаз эдим – асыры ауур эди джюрекге. Бу назму тизгинле да ол джыллада туугъан эдиле: