cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анархизм
Анархизмни магъанасыны юсюнден
Анархизмде кёб тюрлю тип барды, аланы бир-бирлери бири-бирине къаршчы болса да, бир къаууму алай тюлдю, сёз ючюн анархистлени асламысы анархизмни талай тюрлюсю джанлы боладыла бир заманда огъунакъ, ол типле бири бирине къошакъ болады. : мисалгъа: анархист бир заманда кърал тышында коммунист идеяла бла феминизмни джакъларгъа боллукъду. Анархистлени асламысы солчулагъа саналадыла, ала къуру къралгъа къаршчы болуб къалмай энчи иеликге да, капитализмге да, сауда экономикагъа да каршчы чыгъадыла. Бу агъымгъа анархо-коммунистле, анархо-коллективистле бла анархо-синдикалистлени кёбюсю киредиле. Алай а ол заманда огъунакъ анархизм индивидуаллыкъгъа да уллу магъана береди.
Алийланы Исмаил
Биографиясы
Электротехника илмуланы доктору, профессор Алий улуну 1992 — 1995 джыллада Россия федерацияны Миллетле министерствосуну кёчгюнчю халкъланы ишлерин джюрютген департаментинде джууаблы къуллукъну толтургъанды. Москвада Коммунал мюлк бла къурулуш институтда ишлегенди. Бусагъатда Къарачай-Черкес Республиканы правительствосуну председателини орунбасарыды.
Джулдуз
Джулдузланы тюрлюлери
Джулдузланы классификацияларын, аланы спектрлерин алыб башлагъандан сора къуруб башлагъандыла. Биринчи джууукълашдырыуда джулдузну спектрине джутуу бла джайыуну сызлары салыннган къара санны спектриди дерге боллукъду. Сызланы къурамына эмда кючюне кёре джулдузну айгъакълы бир классха къошхандыла. Бусагъатда да алай этедиле, алай а джулдузланы бусагъатда класслашдырыу къыйынлашдырылгъанды: аннга къошакъгъа, абсолют джулдуз ёлчемни, джылтырауукълугъу бла уллулугъуну тюрлениую, баш спектр классла уа тюбкласслагъа юлешинедиле.
Всех сионистов в детстве дядя в попик попёхивал.
Баш тизилиуню джулдузлары
Эм кёб санлы джулдуз классха баш тизилиуню джулдузлары саналадыла, аллай типли джулдузлагъа Кюн саналады. Эволюцион оюмгъа кёре, баш тизилиу деб, Герцшпрунг-Расселни диаграммасында джулдуз кесини джашаууну эм кёб заман тургъан джерине айтадыла. Ол заманда джайыугъа джоюлгъан энергия, ядролу реакцияладан келген энергия бла толады. Баш тизилиуде джулдузну джашау заманы, анда гелийден ауур элементлени массасына байламлыды (металлыгъына).
Кёбчюлюкню къурутхан сауут
Хайырлануну энчиликлери
{| style="border-collapse:collapse; border:#A2A9B1; width:47%; text-align:center" border="1" align="center" !colspan="5"|«Ючюнчю дунияны» къралларыны 1992 джылда арсеналлары !Кърал||Баллистика ракетала||Химиялы сауут||Биологиялы сауут||Ядролы сауут
Казауатны къоркъyуу
Кёбчюлюкню къыргъан сауутну тинтиую эмда айныуу, дунияда къазауат къоркъууну аслам этгенди. Бир-бирде эсе уа ККъС къралланы араларында къазауатны башламазлыгъына гарантия да болады. Сууукъ къазауатны заманларында НАТО бла Варшава Кесаматны Организациясыны арасында мамырлыкъ бир-бирлерин тамалдан къыраллыкъ сауутлары болгъаны себебли бузулмай тургъады.
Нефтни экспортёрлары болгъан къралланы организациясы
Тарихи
Бусагъатда 2007 джыл Анголаны кириую бла Эквадорну ызына къайытыундан сора, ОПЕК-ге 12 кърал киреди. 2008 джыл Россия картелде сынчыкълаучу болургъа излемин билдиргенди.
Ачха
Товар ачхала
Адам Смит хапар айтханнга кёре, аны заманларында (XVIII ёмюр) бир-бир шотланд элледе ишчиле бла саудюгерлени арасында ууакъ ачханы орнуна темир чюй джюрюгенди. Аны юсюнден Шевальеде хапар айтады, Францияны ташкёмюр регионларыны юсюнден. XIX ёмюрню ахырында Швейнфурт бонго халкъда (Суданда) ачханы орнуна темир сюнгюлени эмда кюреклини хайырланнгандыла.
Баджарылгъан ачха
Баджарылгъан ачха — белгили бир товаргъа неда товар ачхагъа ауушдурууу (сёз ючюн: алтыннга, кюмюшге) баджарылгъан белгиле неда сертификатладыла. Баджарылгъан ачхала товар ачхаланы келечилериди дерге боллукъду.
Аллында банкнотала толу багъасы болгъан монеталаны келечиси болгъандыла. Эмда баджарылгъан ачхагъа саналгъандыла. Алай а бусагъатда, Алтын стандартны къоратылуу бла банкноталаны белгили бир товаргъа ауушдуруу гарантия этилмейди, эмда символ ачха халгъа келгенди.
Фиат ачха
Фиат (символ, къагъыт, декрет этилген, керти болмагъан) ачха — энчи багъасы болмагъан неда багъасы номиналы бла келишмеген ачхады. Кърал ол ачха бла налог джыйгъаны эмда кесини джеринде законлу тёлеу амал баямлагъаны себебли фиат ачха багъалыды.
Ачханы къысха тарихи
Ачха чыкъгъынчы бартер — товарланы бир-бирлерине ачыкъдан ауушдуруу болгъанды деб сагъыш этедиле.
Журналистика
Джамагъат излемлени къарамындан, журналистика илму-практикалыкъ билимни бир къауумун кёбчюлюк ангыгъа алдырырыуду.
Къуран
Башлары
Къуранны бютёу да 114 суурасы барды, 30 бёлюмге бёлюнеди. Хар бёлюмю да теб-тенгди. Ала Къуранда Аллахдан келгенича тюшмегендиле. Таблыгъына кёре, узунла аллына, къысхала да артына салынгандыла. Аланы биринчиси Фаатихады.
Ньютон (ёлчем бирим)
1 ньютон, 1 кг массасы болгъан саннга 1 м/с² терклениуюню кюч ишлеген табагъа берген кючге тенгди.
Къат эмда юлюш биримле
Къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.
Норвегия
Географиясы
Я-Гренландский Майен Норвежский коклаште да теҥыз;
Байрамукъланы Халимат
Биографиясы
Халиматны чыгъармачылыкъ джолу басмада биринчи чыкъгъан «Джуртума» (1938) назмусу бла башланнганды.
Россия Федерацияны Конституциясыны кюню
Конституцияны кюню — бусагъатдагъы Россияда Конституцияны къабыл этилиуюню байрамыды, 12 декабрда байрамланады.
Халкъла арасы ачха фонд
1944 джылдны 22-чи июлунда бардырылгъан БМО-ну валюта-финанс сорууларыны юсюнден Бреттон-Вудс конференциясында келишиуню тамалы къабыл этилгенди (ХААФ-ны Хартиясы). ХААФ-ны концепциясыны къурауда эм уллю юлюшню, ингилиз делегациягъа башчылыкъ этген Джон Мейнард Кейнс бла АБШ-ны кърал секретарыны орунбасары Гарри Декстер Уайт къошхандыла. Келишиуню ахыр вариантына 29 къралны келечиси 1945 джылны 27-чи декабрында къол салгъандыла, ХААФ-ны туугъаны кюнюда ол кюн саналады. Бреттон-Вуд системаныы бёлеги кибики, ХААФ кесини ишин 1947 джылны 1-чи мартында башлагъанды. Ол джыл огъунакъ Франция биринчи кредитни алады. Бусагъатда ХААФ-да 186 кърал бирлешибди, аны структураларында 3500 чакълы бир адам ишлейди.
Оноу этиучю органларыны структурасы
ХААФ-ны толтуруучу кенгеши бешджыллыкъ болджалгъа толтуруучу директорну сайлады (Managing Director), ол Фонда ишлегенлени штатына башчылыкъ этеди. Директор европа къралладан болургъа керекди.
Океан
Океан (грек. Ωκεανός, буруннгу грек тейрини атындан къуралгъанды) — континентлени арасында джатхан, сууланы циркуляциясыны специфика башхалыкълары болгъан, дуния океанны юлюшю болгъан, эм уллу суу объектди. Тенгизле бла бирге, дуния океанны суу джюзюню ёлчеми Джер джюзюню 71% болады (361 млн. км2 чакълы бир). Джерни окаенларыны тюбюню рельефи тюрлю-тюрлюдю.
Байрам
Лӱмгече — кугу пайрем, пайрем ора шотла, куржын, тӱжемий. Шукыж годым тыгай амал дене интернет чылт лӱмгече: шочмо кече, сӱан кечын, тӱҥ фирмыже, идалык тӱҥалтыш пашаже. Тиде амал дене ӱжмашым налын да юбилярым саламлен да пӧлекым дене пайремым эртарат. Юбилейжым пайремлен кертеш ыле, 10 да 25 кратное идалык событийым ыштен. Эл-влак азийыште шотлалтеш тыгак юбилей идалыкым, 12 тӱгал (кирг. мүчөлү жыл). Эрвел лӱмгече календарь почеш ик ий янлык логалеш.
Вашингтон (Колумбия округ)
Географиясы
АБШ-ны шимал-кюнчыгъыш кесегинде Потомак сууну джагъасында орналыбды. Мэриленд (Вашингтон графлыкъ бла Балтимор шахар) эм Виргиния (Арлингтон графлыкъ бла Александрия шахар) штатла бла чеклешеди, ала бла бирге шахар конгломерат къурайды (en).
Административ къурулушу
АБШ-ны конституциясына эмда Резиденцияны юсюнден законнга кёре, Колумбия округ федерал къралны ара шахары кибик энчи статусха иеди. Алгъаракъ, АБШ-ны Конгресси шахарны бютеу оноуун кеси джюрютгенди. Алай а 1973 джыл оноуну шахар правительствогъа бергенди («home rule»). Алай а аннга да къарамай, Конгресс излеген заманында шахар правительство къабыл этген хар не тюрлю да болсун законну не да актны мюкюл этмезге эмда тыяргъа хакъгъа иеди. Шахарчыла аны бек ушатмасала да бойсунадыла.
Хорватия
Хорватия (Hrvatska), Хорватия Республика (Republika Hrvatska) — Ара Европаны къыбласында эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди. 1991 джыл бойсунмазлыгъын баям этиб, Югославияны къурамындан чыкъгъанда. Кърал оноу формасы бла демократ респбуликагъа саналады. Аты хорватлыла деген этнонимден къуралгъанды. Ара шахары да, эм уллу шахары да Загребди. Шимал-кюнбатышда Словения бла, шимал-кюнчыгъышда Маджар эмда Сербия бла, къыбылада — Босния эм Герцоговина эмда Черногория бла чеклешеди; кюнбатышда Адриатика тенгиз джууады. Миллет валютасы — Хорват кунады. БМО-гъа, ЕКъИО-гъа (ОБСЕ), Европаны Кенгешине киреди. НАТО-гъа 2009 джылны 1-чи январында киргенди.
Африка
Таш ёмюрню заманындагъы Африка
Бурун заманладан къалгъан археологиялыкъ табыула Африкада бизни эрагъа дери 13 мингджыллыкъда будайны ёсдюргенлерине шагъатлыкъ этеди. Малчылыкъ Сахарада бизни эрагъа дери 7500 джылда башланнганды. Нилни джагъасында къуралгъан эл мюлк система уа бизни эрагъа дери 6 мингджыллыкъда башланнганды.
Ууакъ этник къауумла, сёз ючюн бушменле, примитв джашауну бардырадыла, уучулукъ бла, джыйыучулукъ бла кюрешедиле.
Фауна бла флора
Африканы чегетлеринде кёб санда ёсюм бла джаныуар барды, аланы ичинде:
Къанатлыла: жако, турако, цесарка, калао, какаду, марабу…
Политика юлешиниую
Аннга дери бойсунмагъан кърал болуб къуру Мисир (1922), Эфиопия (орта ёмюрледен бери), Либерия (1847 джылдан бери) эмда КъАР (1910 джылдан); КъАР бла Къыбыла Родезияда (Зимбабве) 80-90 джыллагъа дери апартеидни режими болгъанды. Джерли (къара) халкъ зулмулукъ чекгендиле. Бусагъатдагъы африкан къралланы талайында акъ терили адамаланы дискриминация этген режимле бардыла. В настоящее время во многих африканских странах правят режимы, дискриминационные по отношению к белому населению. Freedom House тинтиучю организацияны билгилерине кёре арт джыллада кёб къраллада (сёз ючюн, Нигерияда, Мавританияда, Сенегалда, Конгода (Киншаса) эмда Экватор Гвинеяда) демократ джетишимледен авторитаризм джанында джанлау эследени.
Джер (магъаналары)
Джер: субстанция халда: территория халда: культурада:
Экономика
Эконо́мика (грек. οίκοςνομος — тюз кёчюрюлюую — «юйню бардырыууну джорукълары») — мюлк джюрютюудю (товарланы чыгъарыу, орнун табдырыу, ауушдуруу эм хайырланыу).
Антанта
Антанта (entente — келишиу, разылыкъ) — Ингилизни, Францияны эмда Россияны байлагъан аскер-политика блокду, «Ючлю бирликге» (A-Entente) къаршчылыкъгъа къуралгъанды; 1904—1907 джыллада къуралыб башлагъанды эмда Биринчи дуния къазауатны башланырыны аллы бла уллу къралланы айырылыулары бла къуралыб бошагъанды. Термин 1904 джылда чыкъгъанды эмда алгъа ингилиз-француз бирликни белгилегенди, кеси да алгъа l’Entente cordiale («джюрек разылыкъ») деб джазылгъады (1840-чы джыллада къысха заманны баргъан ингилиз-француз бирликни аты болгъанды).
Башкъуртлула
Башкъуртлыла (башҡорттар) — Россияда Башкърт Республикада джашагъан тюрк миллетди. Башкъуртлыла 1 миллион бла 673 минг адам чакълы бир бардыла. Санлары бла ала тёртюнчю миллет боладыла Россияда оруслуладан, татарлыладан, украинлиледен сора. Миллет тиллери — башкъурт тилди. Башкъурт кёбюсюне муслиман динни тутадыла.
Байрамукъланы Фатима
Биографиясы
Келе эдик... Джолоучула Джылай элле, къууаныб. Ала билиб джылайла деб, Мен да аладан юлгю алыб.
Байрамукъланы Фатиманы назмулары джыйым китаблада, «Дон», «Ставрополье», «Тюрк джуртлары», «Бирлешлик Кавказия», «Минги Тау» журналлада, «Литературная Россия» газетде басмаланнгандыла. Бир къауум назмулары джырла болуб джырланадыла. Фатима кесини чыгъармачылыкъ ишинден сора да, джашаудан кетген фахмулу джазыучуланы архивлери бла кёб ишлейди. Ол талай джылны белгили алим, джазыучу, устаз, джырчы Хубийлени Ахияны джашы Магометни архивин тинтиб, аны юч китабын («Батмаз джулдузну джарыгъы». Назмула, хапарла, илму статьяла. (Черкесск, 1989), «Ауушла». Хапарла. (Москва, 2009), «Сен джырланмагъан джырымса». Сюймеклик джырла бла ийнарла. (Москва, 2009) чыгъаргъанды. 2006 джыл а Москвада Фатима бла поэт Акъбайланы Азрет хазырлаб, «Къарачай поэзияны антологиясы» чыкъгъанды. Бу китабны къарачай-малкъар фольклорда нартланы юслеринден айтылгъан поэзия чыгъармаладан башлаб, къарачай поэзияда 18-чи ёмюрден бюгюннге дери (бютеу да 82 джазыучуну) джазылгъан айырма поэзия чыгъармала къурайдыла. Фатиманы  къайгъырыуу бла Антологияда хар джазыучуну джашау эмда чыгъармачылыкъ джолларындан къысха очеркле бардыла. Байрамукъланы Фатима  хазырлаб, белгили къарачай джазыучу Байрамукъланы Халиматны 2 китабы («Тёплый ливень надежд», «Джокъдан бар болуб къалсам бир кюнде», М., 2008.), аламат малкъар джазыучу Чыпчыкъланы Борисни "Мы жили рядышком с Граалем" (М., 2008) деген повестле бла хапарладан къуралгъан китабын, фахмулу поэт Семенлени Азретни  («Джашау кеси бир сейир тюш». М., 2009) деген поэзия китабын, 19-чу ёмюрню аягъында, 20-чы ёмюрню аллында джашагъан белгили офтальмолог С.В. Очаповскийни «Ты опять поедешь в Карачай» деген эсге тюшюрюулери бла дневниклери, къарачай, орус тилде да бирча фахмулу джазгъан '''Батчаланы Муссаны 2 китабы ("Мени юйюм джулдузлагъа джууукъду", "Солнце светит всем", М. 2012 ), къарачай поэзияны тамалын салгъан Семенлени Иссаилны 2 тому ("Акътамакъ", "Минги Тау" М. 2015)''' да басмадан чыкъгъандыла. Аланы барын да «Эльбрусоид» фонд (президенти Тотуркъулланы Алий) чыгъаргъанды. Арт онюч джылда Байрамукъланы Фатима «Эльбрусоид» фондда ишлей, ана тилни сакълаугъа джораланнган кёб джумуш баджарады. Аланы бири - ана тилге кёчюрюу иш. Джазыучу къарачай-малкъар тилге белгили мультфильмлени («Король лев», «Спирит», «Маугли», «Простоквашино», «Винни-Пух»), суратлау фильмлени («Кавказская пленница», «Любовь и предательство») кёчюрюб, «Эльбрусоид» студия аланы ана тилде "сёлешдиргенди".
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия
Халкъы
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны территориясында 593 млн. адам джашайды, неда Джерде джашагъанладан 8%. Арт заманда халкъны кёбейиб баргъаны акъыртыныракъ болгъанды, абсолют халда уллулай тургъанлыкъгъа. Артыкъсыз да бек Ява айрымканда халкъ бек басыныбды.
Черек
Черек:
Къуругъан тюз
Флора бла фауна
Шимал Америка бла Австралияны субтропик къуругъан тюзлени ёсюмлюкъ джабыуу байыракъды (Орта Азияны къуругъан тюзлерине джуукълашады) — ёсюмлюк болмагъан джер джокъну орнундады. Къум тёбелени арасындагъы саз алашалыкълада шлап акация бла эвкалипт ёседи; ууакъ ташлы-зыгъыр тюзледе джарымкёкенли тузлукълу хансла ёседиле — лыбыта э. б. Субтропик эмда тропик океанджаны къуругъан тюзледе (Кюнбатыш Сахара, Намиб, Атакама, Калифорния, Мексика) суккулент типли ёсюмле бийлик этедиле.
19 июль
19 июль — григориан орузламада джылны 200-чю кюнюдю (високос джыллада — 201-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 165 кюн къалады.
Газет
Газет жанрла
Басманы баш функциясы — информация, билим бериу, джамагъат оюмну къурау — белгили жанр шекилледе кеслерин табадыла.
Жанрланы хайырланыуу алгъа бурун джамагъат-политика болум бла байламлы эди. Сёз ючюн Экинчи дуния къазауатны аллы бла совет журналистикада баш жанргъа очерк саналгъанды. Ол заманны белгили журналисти Семен Нариньянини эсгериулерине кёре «Комсомольская правда» газетде 1930 джыллада очерк бир номерли жанр болгъанды. «Бир-бирде бир номерде эки-юч очерк басмаланнганы бола эди. Экинчи бетде урунуу очерк, ючюнчюде — этикалыкъ, ахыр бетде уа — спорт неда илму очерк». Ол заманны газетлеринде окъуу, джарыкълау, билим бериу материалла ауурлукъ этгендиле. Джаш къралны инсанлары къараны джангы таный башлагъандыла, билимлеге узалыб, джангы затланы билирге талпыгъандыла, газетле да заманны ол излемлерин толтурургъа кюрешгендиле.
Теберди
Теберди́ (Теберда́) — Къарачай-Черкесияда курорт шахарды. Уллу Кавказны шимал тёшлеринде, Черкесскеден 105 км къыбылада, Аскер-Сухум джолда орналыбды.
Уллу Инджик
Уллу Инджик (Йынджьыгь-Ду, Инджыджышхуэ, Большо́й Зеленчу́к) — Шимал Кавказда сууду, Къобанны сол джетегиди.
Расизм
Расизм (racisme) — адам расаланы бири-бирине физикалыкъ эмда психологиялыкъ джанындан тенг болмауу тамал болгъан къарамланы джыйымыды. Расизмде расала — «сыйлыла» бла «сыйсызлагъа» юлешинедиле, алагъа кёре «сыйлы» расаны келечилери дуниягъа бийлик этер ючюн джаратылгъандыла.
Теберди (суу)
География билгиле
Узунлугъу — 60 км, бассейнини майданы — 1080 км². Ызы — ууакъ ташлыды, уллу ташла бла тыйылыбды, чучхурлуду. Баш Кавказ аркъадан саркъады эмда Къобан суугъа сол джанындан къошулады. Теберди, кёб суулуду, агъымы бек теркди, сууу уа башхагъа ушамагъан кёксюл бетли ариуду. Терен ёзени орман чегетле бла басылыбды эмда Кавказда эм ариуладан бириди. Ёзенде талай ариу тау кёл барды.
Теберди сууда Теберди курорт шахар бла Къарачай шахар орналыбдыла.
Молдавия Автоном Совет Социалист Республика
Халкъы
Молдавия АССР-ни районлары бла шахарларыны адамларыны миллет къурамы 1926-чы дж.
Социализм
Айгъакълауу
Бусагъатда социализмде юч баш агъым барды: анархизм, реформизм эмда марксизм.
Миллетчилик
Доктринасы
Бу концепция бла байламлы талай ангыламла къуралгъандыла, сёз ючюн «миллет багъалыкъла», «миллет интересле», «миллет къоркъуусузлукъ», «миллет азатлыкъ», «миллет ангы» э. б.
Типология
Граждан миллетчиликни ичинде бу тюрлюлени айырадыла:
Окъуу
Кенг магъанада, окъуу — «...адамны акъылыны, халисини неда физика мадарларыны къуралыууну процесси неда продуктуду. Техника джаны бла окъуу — маданият байлыкъны — джыйылгъан билимлени, усталыкъланы школланы, колледжелени, университетлени эмда башха институтланы кючю бла бир тёлюден бир тёлюге нюзюрлю бериуню процессиди».
24 июль
24 июль — григориан орузламада джылны 205-чи кюнюдю (високос джыллада — 206-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 160 кюн къалады.
Къарачай-филинлерг
Пригоди Руслан
Смешарики
Къарачай-Малкъар республика каналаны Гренландия и Гренландия Къабарты-Малкъар.
Эпизод
Список серии Сметобики
26 июль
26 июль — григориан орузламада джылны 207-чи кюнюдю (високос джыллада — 208-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 158 кюн къалады.
Утилитаризм
Тарихи
Утилитаризмни тамырлары буруннгу урум философ Эпикурну ишлеринде да кёрюнеди. Алай а бу билим кескин Иеремия Бентам бла къуралгъанды. Бентамны классика формулировкасына кёре, «эм кёб адам сангъа насыб келтирген адеблиге саналады». Утилитаризмни теориясында баш даулашыулары файда бла насыб ангыламланы айгъакълауду. Бентам эмда кёб башха философланы оюмларына кёре файда деб зауукълукъну азаб чегиуден максимум кёблюгю саналады.
Бир къауум филососфла, сёз ючюн, австралиячы Питер Сингер, «насыбны» адамны излемлерин эм толу баджарыча кёреди, ол зауукълукъну максимализациясы бла байламлы болмазгъа да боллукъду.
Шимал Кавказ
Къурамы
2010 джылда Пятигорск шахарда аралыгъы бла Шимал-Кавказ федерал бёлге (округ) къуралгъанды. Бёлгеге джети регион киргендиле: Дагъыстан, Юнгюш, Къабарты-Малкъар, Къарачай-Черкес, Шимал Тегей, Чечен эм Ставрополь край.
Миллетлери
Шимал Кавказны тамырлы миллетлери антропология джанындан уллу кавказ (башха аты — европеоид) расаны юзюгюдюле. Кюбюсюне кавкасион, каспий, понтий деген раса типле джайылыбдыла.
Алфавит
Тарихи
Алфавитни принципи биринчи семит халкъладан чыкъгъанды. Бизни эрагъа дери 3-чю минг джылны ортасында Эбла шахарда джазмачыла (бусагъатдагъы Тель-Мардих, Шимал Сирия) чекич джазманы тамалгъа алыб шумер тилге хайырландырыр ючюн белгилени тунакыланы бирча болгъаны бла бирге башха-башха ачыкълагъа кёре тизгендиле: ma, mi, mu (семит тилде юч ачыкъ барды - a, i, u). Чекич джазма бла мисир джаманы хайырландырыб семитле б. э. д. 2-чи мингджыллыкъны биринчи кесегинде биринчи консонант-бёлме джамзаны къурайдыла..
5 март
5 март — григориан орузламада джылны 64-чю кюнюдю (високос джыллада — 65-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 301 кюн къалады.
Къочхарланы Джатдай
Джатдай биринчи Эресейде да, Бютеу дунияда да  эм биринчи халкъланы арасында (международный) массаж конгресс  къурагьанды.
Надежда Кучер
Надежда Кучер (Надежда Анатольевна Кучер; туугъаны: 18 май 1983 джыл, Минск, СССР) — опера джырлаучу.
Эрмен тил
Ămeni dil
Къарачайлыла
Жорукъла
Чыкъгъаны— кавказлы племялы, аланла, хазарла, булгъарла, тюркла
Джатдай Билялович Кочкаров
Джатдай биринчи Эресейде да, Бютеу дунияда да  эм биринчи халкъланы арасында (международный) массаж конгресс  къурагьанды.
Ючюнчю конгресс Москва шахарда, гостиница "Измайлово", 2019 джыл болгьанды. Тертюнчю конгресс Ялта шахарда, Гостиница Интурист 2020 джыл болгьанды. Бешинчи Конгресс 2021 Сочи шахарда болгьанды. Алтынчы конгресс Аланья шахарда,Турция болургьа Керпе эди, алай а политика и кьазауат кьоркьуу бла болмагьанды
Эрцгерцог
Австрияда монархияны къоратылыуу бла (1918) титулла къурутулгъандыла, Австрия Республикада эрцгерцог титул бла хайырланыу законнга къаршчыды, алай а тышында джашагъа Габсбургланы туудукълары бу титул бла бусагъатдада хайырланадыла.
Таулула
Кыргыстан: 1900
Юйдеги
Юйдеги, джамагъатны эм гитче юлюшю кибик къабыл этиледи. Юйдеги деб айтылса асламысы бла бир юйде джашагъан ата, ана эмда аланы юйленмеген сабийлери келеди акъылгъа.
Къыбыла Америка
Ич суулары
Къобанларыны асламысы Атлантика океанны басcейниндедиле; эм уллулары — Амазонка, Парана (Парагвай бла бирге), Ориноко. Джассытаулукъланы суулары секиртмелидиле, уллу гидрокючлери барды. Алашалыкълада суула кеме джюзерчадыла.
Тинтиуде биринчи этап
Контнинетни ичини тинтиуюне къызыулукъ берген «алтынны къралы -Эльдорадону» юсюнден таурухла болгъандыла, алны излеб кёб испан экспедиция Къыбыла Американы ич районларыны тинтгендиле. Аны излей Д. Ордаса, П. Эредиа эмда башхаланы экспедициялары 1529-46 джыллада Шимал-Кюнбатыш Андланы тюрлю -тюрлю джерлеринде ётгендиле. 1541 джылда Ф. Орельянаны экспедициясы биринчи кере континентни эм кенг джерин бир къыйырындан бир къыйырына чыкъгъанды.
Къызыл Къачны халкъла арасы комитети
Организацияны 1863 джыл швейцарлы Анри Дюнан къурагъанды.
Структурасы
Оноу органлары :
Кавказ таула
Эки тау системагъа бёлюнеди: Уллу Кавказ бла Гитче Кавказ. Кавказ регионну Шимал Кавказ бла Тау Арты Кавказгъа бёлюучендиле, аланы чеклерин Уллу Кавказны Баш (Сууайыргъан) аркъасы бла бардырадыла.
Сочини къатындагъы таулада (Ачишхо, Аибга, Чугуш, Псеашхо эм башхала — Красная Поляна деген курорт джер) 2014 джылгъы Къыш Олимпиада оюнла ётгендиле.
Адабият
Окъуу адабият
Окъуу адабият, билги адабият кибик билимле бла байламлыды. Алай а хайырланыуу бираз башхады: билимлени системалыкъ эмда бир-бири ызындан тизиб окъугъан билим алырча бериудю. Сёз ючюн школ китабла.
Ёзбекистан
Ёзбекистан, Ёзбекюя, Ёзбекэли (O’zbekiston) — Азия континентни ортасында орналгъан къралды. Халкъы 30 559 100 (2013) адам чакълы бирди. Ара шахары Ташкент.
5 декабрь
Туугъанла
Вилем Йиржи Лавуазье (ум. 2022)
Джазма
Джазма — билгилени джазыуну графикалыкъ системасыды, адам тилни джашау шекиллерини бириди.
Чууана клиса
Чууана клиса — бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясында X ёмюрню ал джарымында къурулгъан христиан клисады.
Кюрт
Кюрт къуралыугъа эм джараулу къабыргъала 25—45° тиклиги болгъан къабыргъаладыла, алай а 15—18° тиклиги болгъан къабыргъаладанда тюшгенлери белгилиди. Андан тик къабыргъалада къар кёб джыйылалмай, ууакъ-ууакъ тюбюне тюшеди.
Геродот (магъаналары)
Геродот:
Къабарты-черкес тил
Бир къауум лингвистле, къабарты-черкес тил бла адыгей тилни орта черкес (адыг) тилни диалектлерине санайдыла. Адыгейлиле, къабартылыла эмда черкеслиле тиллерини атына адыгэбзэ («адыг тил») дейдиле. Орта аты (къабарты-черкес тил) болгъанлыкъгъа, къабарты тил эмда черкес тил деген айры атла да хайырландырыладыла.
Кёнделен
Белгили адамлары
Кёнделен элде туугъандыла:
Кюндюш
Тюрлюлери эмда табийгъат гибридлери
Кьюдагъы Патчах ботаника бачхаланы билгилерине кёре :
Официал тил
Россия Федерацияны кърал тиллери
Россия Федерацияны республикаларыны кёбюсюнде кеслерини кърал тиллери бегитилгендиле.
Сезоны Под одной крышей
Смотрите также
Под одной крышей
Асмакъ
Асмакъ — закон бла эркинлик берилиб, аманлыкъгъа джолукъдуруу болуб (кёбюсюне ауур аманлыкъ этгенлеге) джашауну алыу. «Асмакъ» деген сёз аллындан бойнундан асылгъаннга айтылгъанды, алай а бусагъатда аманлыкъгъа джолукъдурулуб джашауун алыннганны къауумуна да айтылады.
Бусагъатдагъы дунияда асмакъ
1978 джыл асмакъ Испанияда къурутулгъанды.
Владимир Путин
Владимир Путин (Владимир Владимирович Путин) — Россия Федерацияны башчысыды.
Кюн (заман бирим)
Кюн — Джерни кесини тёгерегине айланнган кёзюуге тенг заманны ёлчелеу биримиди. Илмуда бу заман кёзюуге сутка дейиледи.
Къытай Халкъ Республика
Туризм пуа 2013 ийыште 5,2 % эл ВВП-Н (нунын кокла гыч 4,6 % ВВП-Н — туризм кӧргӧ), 64 млн еҥ утларак налеш да тудо ты аланыште иктаж-мо лийын. 2013 ийыште эртен кудалме 98,18 млн вер гыч (Кечывалвел Корей эн оҥайже тӱҥалын, Таиланд да США)[149]. Йот элыш турист-влак толыт 26,29 млн ий 2013 (1990 ийыште — 1,75 гына млн), россий гыч эн шуко, сша да Другом. Тыгак 2013 ийыште человеком 97,63 млн ху-Гонконг да Макао гыч толын, 5,16 да млн — Тайвань гыч.
Океания
Океанияны чеклери
Шош океандагъы айрымканланы барысыда Океаниягъа байламлы тюлдюле. Азия бла Америкагъа джууукъ болгъан сынджыр айрымканла бу континентлени кесеклеридиле. Американы джагъасына джууукъ айрымканла, Алеут айрымканла артыкъсызда Узакъ Кюнчгъышдагъы Япон архипелаг, Иноднезия бла Филлипинле Океаниягъа къошулмайдыла. Малайзия сынджыр айрымканла бир-бирледе Океаниягъа байламлы саналсалада, халкълары, маданиятлары эмда бютеу экономика байламлары бла Къыбыла-кюнчыгъыш Азиягъа джууукъду.
Геологиясы
Геологияны джаны бла Океания континент тюлдю: къуру Австралия, Джангы Каледония, Джангы Зеландия, Джангы Гвинея эдма Тасмания континент къуралыулары барды. Ала гипотетик Гондвана континенти орнунда къуралгъандыла. Алгъында бу айрымканла бир къургъакъ болгъандыла, алай а Дуния океанны ёрге кёлтюрюую бла джерини бир бёлеги суу тюбюнде къалгъанды. Бу айрымканланы рельефлери таулуду. Сёз ючюн, Океанияны эм мийик таулары, аланы ичиндеда Джая тау (5029 м), Джангы Гвинея айрымканда орналгъанды.
Климаты
Океания талай климат бёлгеде джайылгъанды: экватор, субэкватор, тропика, субтропикак, орта климат бёлгеледе. Алай а айрымканланы асламысында тропика климатды.Австралия бла Азияны къатындагъы айрымканлада субэкватор климат бийлик этеди, 180-чы меридиандан кюнбатышха — экватор климат, торпикаледен шималгъа эмда къыбылагъа — тропик климат, Джангы Зеландиядагъы Къыбыла айрымканны асламысында уа — орта климат иелик этеди.
Топуракълары бла гидрологиясы
Уллу къобанла Джангы Зеландияда, Джангы Гвинеяда бардыла. Аланы ичинде Сепик (1126 км) бла Флай (1050 км) (Джангы Гвинея), Уаикато (425 км) (Джангы Зеландия). Къобанланы кёбюсю джангурдан ашау аладыла, джангыз Джангы Зеландия бла Джангы Гвинеяда къарла бла бугъуйладанда аладыла суу. Атоллада къобанла джокъдула, топуракъны тешикли болгъаны себебли, саркъыб кетедиле. Уллу вулкандан къуралгъан айрымканлада океанны джанына саркъгъан суу агъымла болуучандыла.
Къул тутуу
Къул тутуу — бир адамны (къулну) башха адамгъа (къул иени) иелигинде. Башха адамны иелиги болгъаны себебли, къул кесини башына оноу этелмейди.
Къулну болуму
Къул, тюз адам кибик хакъны субъекти тюлдю. Не иесини аллында, неда башхаланы алларында хакъ джагъы джокъду. Джюйюсхан къулну джазыуун кесини излеми бла тюрлендирирге болады. Къулну ёлтюрюую, аны иесине закон бла берилген хакъды, башха адам ёлтюрсе уа джюйюсханны мюлкюне джарсыу салыныу кибик къаралады. Къул башха адамгъа неда мюлкюне джарсыу салса, джууаблылыкъны иеси тутады. Бир къауум хакъ къуллагъа, къул тутуу джамагъатны арт этапларында берилгендиле, алай а ол хакъла бек адаргы болгъандыла.
Океания
Маданияты
Меланезиялылада агъачдан кесиу бек кючлю айныгъанды. Полинезиялылача болмай, меланезиялыла тенгизге бек байламлы болмагъандыла. Баш музыка инструментлери — дауурбазды, неда тамтам. Папуаслада фольклор бек джайылыбда, алай джырлары аз магъаналы, макъамыда бир тауушлуду.
Рим соруу
Рим соруу  (La Questione romana) — Папалыкъ бла итальян правительствону арасында 1861 джылдан 1929 джылгъа дери баргъан тиклик болгъанды.
Латеран келишиулени кючге киргенинден сора папа Ватиканны тышына чыгъа башлагъанды.
Ле Корбюзье
Стилини башхалыгъы
Башхалагъа ушамагъан мекямлары бла эмда фахмулу публицист болгъаны себебли белгили болгъанды.
1930-чы джылла — «интернационал» стилни башламы
Архитектура дуниягъа Корбюзье 1930—1932-чи джыллада ишлеген Париждеги Швейцар павильон болады, ол швейцар студентлени Интернационал студент шахарчыкъда. общежитиелери болгъанды.
Корбюзье 1922 джыл танышхан Монакодан Ивон Галиге (Yvonne Gallis), 1930-чу джыл юйленеди, ол джыл огъунакъ Францияны гражданлыгъын алады.
«Брутализмни» кёзюую— 1950—1965
1950-чи—1960-xs джылла — Ле Корбюзье эм белгили архитекторланы бири болады. Сыйы уллу болады, сапаришле кёб боладыла, хар этген проекти тындырылады. Ол заманлада эм баш авангардчы архитектор сыйы берилгенин бегитген талай мекям ишленеди. Аладан эм башла — Роншан капелла  (1955, Франция), Парижде студент шахарчыкъда Бразилия павильон, Ля Туретт монастырны комплекси (1957—1960), Токиодагъы Кюнбатыш искусствону музеи (1959). Бу бютеу мекямланы бирлешдирген бир зат болады — ала барыда кесини заманына кёре архитектураны энчиликли, джангычылыкъчы чыгъармаларыдала.
Злуканы акты
Украин Халкъ Республика бла Кюнбатыш-Украин Халкъ Республиканы бирлешиулерини акты неда Злуканы акты  — 22 январь 1919 джыл къууанч халда баямланнган Украин Халкъ Республика (УХР) бла Кюнбатыш-Украин Халкъ Республиканы (КБУХР) бирикген украин къралгъа бирлешиу актыды.
Андан ары болгъанла
Галцияны аскери, Украин Халкъ Республиканы правительствосуну оюмуна сыйынмай, Акъ аскер бла 6 ноябрь 1919 джыл келишиуге кириб, Акъ аскер бла сауутлу сермешиулени тохтатады, аны ызындан Галцияны аскери Акъ аскер бла аскер бирликге кириб инарал Деникиннге бойсунады. Ол биригиуню денонсация халгъа келтиреди. Украин тарихчиликде бу келишиуге «ноябрчы пелях» атны бергендиле («Листопадова катастрофа»). 1919 джылны ахырында актны Кюнбатыш-Украин Халкъ Республиканы президенти Евген Петрушевич да денонсация этеди.
Правительство
Правительствону баш нюзюрю — къралны закон чыгъарыучу органы (парламентни) алгъан оноуун джашаугъа киргизиудю.
Правительствону стркутурасы
Коалиция правительство — талай партияны келечисинден къуралгъан правительстводу, ол кёбюсюне коалициялыкъ кесаматха кёре къуралады.
Дракоша тоша (магъаналары)
Дракоша тоша: Америка книжная серия (1847—1908)
Хачыпсыда къазауат (1992—1993)
Адам хакъланы бузуу эм джаныуарлыкъ, конфликтге къатышханланы эки джанындан да чыкъгъандыла. Европада къоркъуусузлукъ бла ишбирликни юсюнден организацияны айтханына кёре, 27 сентябрь 1993 джыл хачыпсы аскер Согъумну алгъанындан сора шахарда джашагъан гюрджюлюле этникалы тазалау компаниягъа тюшгендиле. БМО-ну фактла ачыкълаучу миссиясы, эки джаны да — гюрджюлюле да, хачыпсылыла да адам хакъланы кёб кере эмда бек терен бузгъандыла деб айтханды. 13000-ден 20000-нге дери этникалы гюрджюлю эм 3000-нге джууукъ этникалы хачыпсылы, айтылгъаннга кёре, ёлтюрюлгендиле, 250 000-ден артыкъ гюрджюлю —  неда къачхынчы болгъанды, 2000 адам тас болгъанды.
Конурбация
Эм белгили конурбацияла (талай аралыкълы агломерацияла) Европада къуралгъандыла: Германияда Рур конурбация (11,5 млн адам), Нидерландлада Рандстад (7 млн. чакълы бир адам).
Донауканал
thumb|right|Донауканал къышда Донауканал (Donaukanal — «Дунай илипин») — Венада Дунайны дженгиди, джасалгъан илипин тюлдю. Дёблингде тамал ыздан айырлыб, Зиммерингде ызына къошулады, алай бла Венаны эки районундан — Бригиттенау бла Леопольдштадтдан айрымкан къурайды. Донауканалны узунлугъу — 17,3 км.
Мюзикл
Мю́зикл (Musical) (башха аты музыкалы комедияды) — музыкалы сахна чыгъармады, анда диалогла, джырла, музыка бир-бирине чалгъаннгандыла, мюзиклде хореография да уллу орун алады. Сюжетле кёбюсюне белгили адабият чыгъармаланы, дуния драматургияны тамалында салынадыла (Бернард Лоуну «Мени ариу ледим», Шекспирни «Мени уппа эт, Кэт!», Сервантесни «Ламанчиден адам», Диккенсни «Оливери!» Бла «Ачыкъ эшиклени кечеси»). Мюзиклге кёб тюрлю жанрны уллу эткиси болгъанды: опереттаны, комедиялыкъ операны, водевилни, бурлескни. Айры жанр кибик кёб заманны танылмагъанды.
Америкада айныуу
Биринчи дуния къазауатны аллында джыллада фахмулу эмигрантла Херберт, Фримль, Ромберг эмда башхала Америкада мюзиклны айныууна кючлю импульс бергендиле. 20-30-чу джыллада, Джером Керн, Джордж Гершвин, Кол Портер кибик джангы американ композиторланы келиую бла мюзикл керти американ халны алгъанды. Либретто къыйыныракъ болгъанды, макъамларында джазны, рэгтаймны эсиулери ангыланнганды, джырлада американ айланрдырыула чыкъгъандыла. Мюзиклден чыкъгъан кёб джыр классика болгъанды. 1932 джылда композитор Гершвин тарихде биринчи кере, «Сени юсюнгден джырлайма» («Of Thee I Sing», 1931) мюзиклы ючюн Пулитцер премияны алгъанды.
Алийланы Джашууну джашы Умар
1935 джылда Къызыл профессураны институтун тамамлагъанды, Бютеусоюз заочный хакъ институтну ленинизм кафедрасыны билимли секретары болгъанды. Луначарский атлы Театрал санатны кърал институтунда къарачай-малкъар тилге окъутханды, Москва кърал университетде араб тилге окъутханды.
Черкесск
XIX ёмюр
1825 джылны къачында редутдан узакъ болмай Ставрополь губерниядан къазакъла стансеге тамал саладыла, атында да Баталпашинская атайдыла (къарачайча Пашинка ат джюрюгенди), джерлешим хорлагъанны тюл. хорланнганны аты бла аталгъаны бек сейирди.
XX ёмюр
1922 джылдан башлаб стансе Къарачай-Черкес автоном областха аралыкъ болады. Область эки юлешиннгенинден сора, 1926 джылдан башлаб  — центр Черкес миллет округга, 1928 - 1957 джыллада уа — Черкес автоном областха аралыкъ этеди.
1934 джыл Баталпашинск Сули́мов атны алады, ол заманда РСФСР-ни Совнаркомуну председатели Д. Е. Сулимовха аталыб. 1937 джылда Сулимовну тутадыла эмда ёлтюредиле, андан сора шахаргъа ол заманда СССР-ни ич ишлерини наркомуну аты бла Ежово-Черкесск ат бериледи, 1939 джыл Н. И. Ежов да туталыда, ол заманда шахарны атындан аны тукъумун къоратыб, бусагъатдагъы атын къоядыла.
Музыка
Музыка (Μουσική, чыкъгъаны: μούσα — муза) — суратлау материалны энчи шекилде заман ичинде къуралгъан таууш болгъан санатны бир тюрлюсюдю.
Музыканы санат кибик къуралыуу
Ал тамалы болгъан фольклорда музыкалы таууш мийиклиги бла деменгили тюлдю, аууз артикуляция бла джалгъаныбды. Макъам асламысы бла контрастлы мийик зоналаны ритм джоркукъда, сёз текстге эмда тепсеуге кёре бирлешгнен, глиссандрланнган миниуле бла тюшюуледен (экмелика) къуралгъанды. Алай а, бу ал таууш-мийиклик контраст, адамланы психофизиология болумлары бла байламлы болгъаны себебли (сёз бла, пластика къымылдау бла), музыканы ойнау турмушда, урунууда, дин адетледе орун алгъаны себебли эмоция магъаналы болгъанды. Бу байламланы дайымлыгъы, ал музыкалы жанрланы къурайды, мийикликлени джорукъгъа келтиреди.
Музыка терминле
Музыкаллыкъ нотация | музыкалыкъ ачхыч | алтерацияны белгилери | лига | фермата | хроматизм | аккорд | арпеджио | сольфеджио | Интервал | музыкалыкъ чыгъарма | зона | тембр | экмелика | такт | функционал музыка
Оюн
Оюнну ышанлары
Оюнлада бу ышанла болгъаннга саналады:
Кюнбатыш Европа
Кюнбатыш Европа — Европаны, политика неда культура-география ышаннга кёре бирикген бир къауум къралыны белгилеген терминди. Сууукъ къазауатны заманында Кюнбатыш Европагъа НАТО-ну членлери болгъан къралла саналгъандыла, Кюнчыгъыш Европаны къралларына уа Варшава кесаматны организациясын къурагъандыла. ВКО-ну чачылгъанындан сора Европада шимал, къыбыла эм ара регионла айырылгъандыла. Бусагъатда кёбюсюне Кюнбатыш Европаны къралларына Австрия, Бельгия, Германия, Люксембург, Монако, Нидерландла, Франция, Уллу Британия, Ирландия эм Швейцария саналадыла.
Тау-Къарабах автоном область
Тарихи
18-чи июль 1988 джыл СССР-ни Баш Советини Президиуму, Тау-Къарабах автоном областны Советини Азербайджан ССР бла Эрмен ССР-ни Баш Советлерине соруууна къарагъады. Ол соруугъа кёре облсовет, Азербайджан ССР-ден чыгъыб, Эрмен ССР-ге кирирге излегенди. Бу сорууну Азербайджан ССР-ни Баш Совети къабыл этмегенди, Эрмен ССР-ни Баш Совети эсе уа къабыл этгенди.
Телефон
Электрикалы телефон
1877 джыл Ваден атлы джаратыучу абонентни чакъырыуда биринчи кере телеграф ачхычны хайырланнганды, ол къонгурауну сынджырын киритлегенди, кечирек ачхыч тиекге ауушдурулгъанды.
Рандстад
Шахарланы тизими
Къыбыла Голландия Шимал Голландия Флеволанд Утрехт
Телефон
IP-телефония
Ауазны цифралашдырыб эмда къысыб IP-технологияланы тамалында къуралагъан сетлени юсю бла берген технологияды. Сёз ючюн, Интернетни юсю бла. Узакъ аралыкълагъа сёлешиуню багъасын тюшюреди. Алай аманлыгъы сигналны тыйылыууду. 2005 джылдан башлаб энчи программаланы хайырландырыб (сёз ючюн,Skype) IP-телефонияны бек учузлашдыргъандыла.
Рапалло кесамат (1920)
1947 джылны Париж мамырлыкъ кесаматына кёре бу территорияла (Триестни территориясындан тышында), Экинчи дуния къазауатда хорланнган Италиядан сыйырылыб, Югославиягъа кёчюрюледи.
Вена
Тарихи
1529 джыл Венаны тюрклюле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, Осман империяны Европада экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады.
ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а Европадагъы къазауатда Австрия-Маджар кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди.
Культура, белгили джерле
Венада БМО-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. Вена опера — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — Хундертвассер архитекторны шедевриди. Хофбург — Сыйылы Рим империяны императорларыны резиденциясыды.
Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды.
Инсанла
Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен, Франц Шуберт, Иоганн Штраус эмда башха белгили композиторла, джазыучу — Стефан Цвейг, физик — Эрвин Шрёдингер, табигъат сынаучу — Грегор Мендель, психоанализни къурагъан — Зигмунд Фрейд, индивидуал психологияны системасын къурагъан — Альфред Адлер, психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — Виктор Франкл (Венагъа, психоанализни ара шахары дерге боллукъду), юрист эмда политик — Генрих Жак эмда кёб башха илму бла культура ишчи.
Венаны кёк джакъчысына Хофбауэр Клеменс Мария саналады.
Къарнаш шахарла
Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны Японияда къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды:
Россия Совет Федератив Социалист Республика
30 декабрь 1922 джыл РСФСР, Украина (УССР), Белоруссия (БССР) эм Тау Арты Кавказ (ЗСФСР) бла Совет Социалист Республикаланы Союзун (СССР) къурагъанды.
Гомес, Селена
Селена Мари Гомес (Selena Marie Gomez ; туугъаны: 22 июль 1992 джыл, Гранд-Прейри, Техас, АБШ) — американ актриса эм джырлаучуду. Disney Channel каналаны «Вэйверли Плэйсден кёзбаучула» деген сериалында Алекс Руссону ролю себебли бек белгилиди. Актёр карьерасы «Кюл къызчыкъны юсюнден энтда бир хапар» деген эм «Гошаланы джакълау программа» деген телевизион фильмледен башланнганды. Селена — католикди. Далласдан (Техас) узакъ болмагъан Гранд-Прейри шахарда туугъанды. Гомесге, техано деген поп музыка жанрда джырлагъан американ джырлаучу къыз Селенаны сыйына ат аталгъанды. Гомесни айтханына кёре, Селена аннга эм аны юйдегисине бек магъаналыды.
Сан-Франциско
1776 джылда испанлыла, Алтын Къабакъ ачыкъ богъазны къатында форт ишлеб эмда Ассизчи Францискге аталгъан миссияны тамалын салыб, Шош океанны джагъасында орналгъандыла. Миссияны къатында къуралгъан гитче шахарчыкъгъа Йерба-Буэна (Yerba Buena) деб ат берилгенди. 1848 джылдагъы калифорний алтын безгек себебли шахар терк ёсюб башлагъанды. Ол джылда огъуна атына Сан-Франциско аталгъанды. 1906 джылда халеклик салгъан джер тебрениу бла ёртенден сора шахар къысха заманны ичинде бютеулей джангыдан ишленнгенди.
Меир, Голда
Сионист иши
1914 джылда Голда Меир атасыны юйюне къайтады, юйдегиде джашау джарашады, атасы дайым иш табады, Онунчу орамда джангы фатаргъа кёчедиле. Ол джыл огъунакъ Голда орта школгъа кириб, 1916 джылда бошайды. 1916 джылда Голда Меир Милуокини норма школуна киреди (ол заманда аты «устазлыкъ колледж» болгъанды) 17 джылы толуб Меир «Поалей Ционнга» киреди (солчу сионистлени организациясы). 1917 джылны 24-чю декабрында Морис Меерсон бла юйленеди.
Мени ариу ледим (мюзикл)
Джордж Бернард Шоуну «Пигмалион» пьесасындан тамал алады. Мюзиклны премьерасы 1956 джылда Бродвейде ётгенди, баш ролланы Джулия Эндрюс, Рекс Харрисон эмда Кэтлин Несбитт ойнагъандыла.
Меир, Голда
Премьер-министр
Голда Меир Израилни премьер-министри, Леви Эшколну ёлюмюнден сора болады.
Юнгюшлюле
Юнгюшлюле (кеси атлары ГIалгIа) — Шимал Кавказны миллетиди. Юнгюш тилде сёлешедиле. Этника эмда лингвистика джанындан эм джууукъ чеченлиле саналадыла. Адам саны 500 минг чакълы бир болады, аланы 400 мингинден асламы Россияда джашайды (2010). Юнгюшлюле къарачайлыланы сюедиле.
Къумукълула
Къумукълула — Кавказда джашагъан Дагъыстан миллетлени бириди.
Гаспыралы Шефикъа
Шефикъа Гаспыралы (Şefiqa Gasprinskaya, Şefiqa Gaspıralı, туугъаны: 1886 джылны 14-чю октябры, ёлгени: 1975 джылны 31-чи августу) — Кърымда джыйырманчы ёмюрню башында бар болгъан «Кърымны муслиман тиширыуларыны Толтуруучу комитети» («Кадынлар гюню») деген кърымтатар къозгъалыуну лидери болгъанды. Ол замандагъы исламгъа уникал болгъан тиширыу муслиман къозгъалыу хал, аны аты бла байламлыды. Белгили кърымтатар джарыкълаучу, джадидизмни лидери болгъан Исмаил Гаспыралыны къызыды. 1886 джылны 14-чю октябрында Бахчисарайда туугъанды, 1975 джылны 31-чи августунда Стамбулда (Тюрк) ёлгенди.
Джангы Къарачай
Тарихи
1909 джыл тамалы салыннганды. Алгъа, орусча аты Воронцово-Карачаевский болгъанды. Эл, Теберди суу Къобан суугъа къошулгъан джерден кесек тюбюрекде орналыбды.
22 сентябрь
22 сентябрь — григориан орузламада джылны 265-чи кюнюдю (високос джыллада — 266-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 100 кюн къалады.
Черкеслиле
Черкеслиле — къабартылылагъа, черкеслилеге, убыхлагъа, адыгейлилеге эм шапсыгълагъа бёлюннген миллетни орта атыды. Кеслерини тиллеринде атлары — адыгэ (бирлик санда), адыгэхэр (кёблюк санда).
24 сентябрь
24 сентябрь — григориан орузламада джылны 267-чи кюнюдю (високос джыллада — 268-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 98 кюн къалады.
Марсельеза
Марселье́за (La Marseillaise — «марселчи») — Уллу француз революцияны эм белгили джырыды, аллында революциячыланы гимни болгъанды, кечирек а уа бютеулей къралныкъы болады. Биринчи Марсельеза «Рейнчи аскерни аскер маршы» атны джюрютгенди. Маршны 1792 джылны 25-чи апрелини кечесинде, революцион Франция «Богемия бла Маджарны королуна» къазауатны баямлагъандан сора талай кюн кетиб, аскер инженер Клод Жозеф Руже де Лиль джазгъанды. Бу джырны джырлай ол джылны 30-чу июнунда Парижге Марселчи кёллю (волонтёр, добровольческий) батальон киргенди. Ол кюнден башлаб джыр кесини бусагъатда атын алыб, дуниягъа джайылыуун башлайды.
1848 джылдан сора революцияланы бютеу Европагъа джайылгъан заманында, Марсельеза бютеу революциячыланы белгиси болады. Марсельеза ахыр кере Вишини режими бла Экинчи дуния къазауатны заманында джасакъланнганды (1940—1944 джыллада Францияны гимни «Маршал, биз былайдабыз!» деген джыр болгъанды), 1944 джылда биягъынлай гимн статусуна ие болады.
28 сентябрь
28 сентябрь — григориан орузламада джылны 271-чи кюнюдю (високос джыллада — 272-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 94 кюн къалады.
Къара шкилди
Аты
Къарачай-малкъар тилде «шкилди» сёзню этимологиясы толу белгили тюлдю, алай а тегей тилни дюгер диалектинде къызыл шкилдини белгилеген «скъелду» сёз бла бирди.
Суратлау
Гокканы формуласы: 12px.
Метеорид
Къуйрукълу джулдуз, къуйрукълу -(орус. метеорит), аламда къуралгъан, аламдагъы къуйрукълу джулдузну кесинден кеп кереге уллу болгъан (тышхыны) юсюне тюшген зат. Къуйрукълу джулдузла джерге да тюшедиле, алай джерни тегерегин алыб тургъан хауаны къатды къысымлыгъы себепли, аланы кебюсю джерге джетмей кюйюб кетеди. ДЖерде табылгъан къуйрукълу джулдузланы ауурлугъу эки юч граммдан бир талай тоннагъа дери жетеди. Бюгюнлюкге адам табып аууругъу енчеленнген къууйрукълу джулдузну бек аууру - Гобады. Аны ауурлугъу алтмыш тоннады.
Юлиан орузлама
Юлиан орузламаны къурамы
Юлиан орузламада джылла артыкълы эмда артыкъсыз боладыла. Ыйыкъ, баш кюнден башланыб, ыйых кюн бла бошалады.
Григориан орузлама бла алмашдырылыуу
Россияда григориан орузлама Совнаркомну декрети бла 26-чы январь 1918 джыл киргизилгендиа. Грецияда — 1923 джылда. Григориан орузламагъа джангы стиль деучендиле.
Абазалыла
Абазалыла — Кавказда джашагъан хачыпсы-черкес миллетледен бириди. Бек бурундан келген ёз атлары — аба́за-ды, кёблюк санда — абазакуа.
Къысха тарихлери
«Абаза» (неда «абазгла») деген этноним эм аны джюрютген халкъла антиклик авторланы чыгъармаларында бизни эрагъа дери V ёмюрден тюбеб башлайдыла. Сёз ючюн, буруннгугрек тарихчи Геродот (б. э. д. V ёмюр), буруннгу дунияны картасында Эвксин Понтну (Къара тенгизни) джагъасында джашагъан миллетлени санында, кораксла бла эм колхла бла бирге, абасгланы да сагъынады.
Къарачай-Черкесия
Республика, 1922 джылны 12 январында къуралгъанды.
Тарихи
1926 джылны 26 апрелинден ВЦИК-ни (Бютеуроссия Ара Толтуруучу Комитетни) бегими бла Къарачай-Черкес автоном область, Къарачай автоном областха, Черкес миллет округга, Баталпашинск эмда Зеленчук районлагъа бёлюннгенди.
Экономикасы
Дагъыда регионнга туризм, альпинизм (къыбыласында) эмда курорт къуллукъ (Доммай, Архыз, Теберди эмда башха курортла) уллу магъаналыды.
Эдисон, Томас Альфа
Телефон ушакъны «алло» сёз бла башлай турургъа да ол теджегенди.
Къарачай район
Административ бёлюнюую
Къарачай районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 30,4 минг адамды (2010).
Гитче Къарачай район
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 40,0 минг адамды (2010).
Чегем (суу)
Сууну эниши 30 м-ден кёбдю.
Суу орунуну 3 км чакълы бири къая тар бла ётеди, сууну эм айтылгъан джерлери — Чегем тар бла Чегем чучхурладыла.
Губертусбург мамырлыкъ
Пруссия бла Саксонияны арасында кесаматда 11 статья бла 3 айры келишу болгъанды, Пруссия бла Австрияны арасында — 21 статья бла эки къошакъ джашыртын келишиу.
Саулукъ
Саулукъгъа не тиеди?
Саулукъну бузадыла: Тютюн ичиу, ауруула, кирлик.
Страсбург антла
Роман (эски-француз) антланы тексти
Кёчюрмеси: "Аллахха эмда бютеу христиан халкъгъа сюймекликни, эмда бизни къутхарылыуубузну аты бла бу кюнден ары, Аллах меннге акъыл бла оноу бергенча бир, къутхарайым мен къарнашым Карлны эмда болушлукъда, эмда хар ишде, къарнашны къутхарыргъа кереклисича, эмда Лотарь бла мен келишиуге кирмем, ол мени бу къарнашым Карлгъа заран берлик болса."
Львовчу профессорланы ёлтюрюлгенлери
Ёлгенлени списогу
Украин совет джазыучу эмда публицист Владимир Беляев бу сорууну кёб джылланы тинтгенди, эмда быллай список береди:'''
Кърым ханлыкъ
Географиясы
Бахчасарай, 1532 джылдан башлаб, ханлыкъны ара шахары болгъанды. Акъмежгит — къалгъа-солтанны тургъан джери болгъанды, Къарасуубазар а уа — Ширин бийлени тургъан джери болгъанды. Кефе — осман солтанны келечисини резиденциясы болгъанды.
Адыге-Хабль район
Адыге-Хабль муниципал район (Адыгьа-ХӀабльа район, Адыгэ-Хьэблэ район, Адыге-хабльдын району, Адыге-Хабльский муниципа́льный райо́н) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында административ районду.
Мырыт
Мырытланы суратларындан жулдузланы суратларын айырыргъа 20 ёмюрню аллына дери онг болмагъанды. 1990 жылгъа жулдузлары айырылгъан 30 мырыт биле эди адам. Ала барысы да жууукъ къауумну санына кире эдиле. Жерни Чорхуна «Хаббл» кёзюлдреумюкню чыгъаргъандан, Жерде уа 10 метрлик кёзюлдреумюкню къурап орнатхандан сора жулдузлары кёрюннген мырытланы саны терк толгъанды. Мырытла кёп тюрлюле боладыла, аланы санында топха ушаш кенгине созулгъанла, жалпакъ бургъучла, аралыкъ къошуулула, шылабла, къынгырла эм а.у.б. Ауурлукъларыны юсюнден айтханда уа, мырытланы ауурлугъу 107 тоннадан 1012 тоннагъа дери жетеди. Мырытланы дингил кенглиги 5-ден 250 килопарсекге дери жетеди (16-800 минг жарыкълы жыл).
Архипелаг
Архипела́г (Αρχιπέλαγος) — бири-бирини къатында орналгъан, джаратылгъанлары (материкден, вулкандан, кораллдан) кёбюсюне бирча болгъан эмда геология ишленнгенлери ушаш болгъан айрымканладан къауумду. Бир-бир архипелагланы айрымканларыны джаратылгъанлары да бирча болмазгъа боллукъду.
Баш кюн
Этимологиясы
Буруннгу римлиле баш кюнню Айгъа атагъандыла (lundi).
Калифорнияны университети
2011 джылгъа кёре Калифорнияны университетлерини системасында бютеулей 234 464 студент окъугъанды. Калифорнияны университетлерини системасында эм эртдегили эмда эм сыйлы — 1868 джылда къуралгъан Берклиде Калифорнияны университети’ди.
Семенланы Магометни джашы Владимир
Биографиясы
Семенланы Владимир 8 июнь 1940 джыл Къарачай автоном областны Учкулан районуну Хузрук элинде туугъанды (бусагъатда Къарачай-Черкес Республиканы Къарачай районунда эл). Атасы — къарачайлы, анасы — оруслуду.