cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къаратау
Къаратау (, эм кёб хайырланнган итальянча аты Montenegro) — къыбыла-кюнбатыш Европада кърал, Балкан джарымайрымканны Адриатика джагъасында орналгъанды.
Мьянманы огъары дараджаны интернет домени
.bu — Мьянманы огъары дараджаны интернет домени эди. Бусагъатда хайырланмайды. Аны орнуна 1997 джылдан бери .mm домен хайырланады.
Wvdial
Wvdial ачылса, биринчи кофигурация джюкленеди <tt>/etc/wvdial.conf</tt> and <tt>~/.wvdialrc</tt>, ол джерде кёб зат джазылыб турады: модемни порту, къызуулугъу, эмда инициализациялы сыз, дагъыда интернет провайдерни юсюнден тюрлю зат, телефон номери, ат, пароль.
PT Sans
PT Sans — ПараТайп фирманы эркин эмда багъасыз шрифтиди (засечкасыз). Къарачай-малкъар тилге толу келишеди. Сомну официал болмагъан белгиси да барды.
.ax
.ax — Аланд айрымканлагъа огъары дараджаны интернет домени.
Сурахай
Характеристикасы
Муну тыш кёрюмдюсю дунияда бир жаныуаргъа да ушамайды, ол сют бла ёсген жаныуарланы бек бийигиди: жерден мангылайына дери 5–7 метр бийиклиги барды, ал аякълары, боюну бек узундула. Сурахайны кёзлери къарадыла, кирпиклери къалындыла, къулакълары гитчедиле, иничгедиле, башында эки неда тёрт тери бла жабылгъан мюйюзчюклери барды. Бир-бирлерини мангылайларыны ортасында мюйюзге ушагъан тукъуру болады.
.ar
.ar — Аргентинагъа огъары дараджаны интернет домени.
Чапай (Къарачай-Черкесия)
Чапай (Чапаевское) — Къарачай-Черкесияны Къобан районунда элди.
Сют
Сют — кёб компонентли полидисперс системады, аны ичине кирген затла (вещество) бютеулей ингичге дисперс турумдадыла, ол себебден сют суусун констистенциялы болады.
Ийнек сют
2005 джылда дунияда 413,7 млн тонна сют чыгъарылгъанды.
Хубийланы Назир
Биографиясы
Хубий улу талай джылны «Карачай» газетни энчи хапарчысы, Къарачай район радиону редактору болуб ишлегенди.
God Save the Queen/King
Белгили бир официал версиясы джокъду, не патчах прокаламация бла, неда британ парламентни оноуу бла, неда башха акт бла бу гимн официал халда къабыл этилинмегенди. Алай а, Уллу Британияда башха затлача, бу да адет халда къалгъанды.
Къыбыла-Африкан Республика
КъАР-ни тарихи бла политикасыны эм магъаналы кесеги — къара кёбчюлюк бла акъ азчылыкъны арасында раса конфликтди. Кесини кульминациясына ол 1948 джыл, 1990-чы джыллагъа дери баргъан апартеид режим киргизилген сагъатда, джетгенди. Дискриминациялыкъ законланы кизгизиуюню инициатору Миллет прития болгъанды. Халкъла арасы джамагъатны басымы бла 1990-чы джыллада правительство апартеидни джасакълагъанды эмда политика система ауушханды.
Синан
Мимар Синан неда Къоджа Мимар Синан Агъа (Синанеддин Юсуф — Абдулменнанны джашы Синан ; осман тюрк тилде: قوجه معمار سنان آغا; туугъаны — 29 май 1489 джыл,ёлгени — 9 апрель 1588 джыл) — Османлы къралда баш архитектор эмда къурулушда башчылыкъ этиб тургъан белгили адамды. I Сулейман, II Селим эм III Мурат патчахланы заманларында баш архитектор болуб ишлеген Мимар Синан, этген чыгъармалары бла озгъан заманлада эмда бусагъатлада дуния танылгъан бир фахмуду. Эм баш чыгъармасы, «усталыгъымы чыгъармасы» деген, Селимие межгитди.
Чарли Чаплин
Биографияcы
1903 джыл, театрда "шерлок Холмс" театрда Билли чабчы-келчини ролун ойнагъанды. Ол заманда Чарли джаза, окъуй бмлмегенди. Ролуну текстин бергенинде тышынгдан окъут дериклеринден къоркъгъанды, къарнашы Сидни окъуб, алай азбар этгенди ролун.
1921 джыл Европагъа кетеди, Лондон бла Парижде аны кёргенлей адамла басынадыла, мингле бла адам бир-бирлерин теблейдиле, актерну кёрюр ючюн, Берлинде уа аны киши танымайды, къазауатдан сорагъы Германияда аны фильмлери джокъдула.
Артист 1977 джылны 25-чи декабрында, Веведе ючюнде ауушханды.
Синан
Биографиясы
Кесини джашауунда Синан 375 мекям ишлегенди- межгитле, школла, аш юйле, больницала, акведукла, кёпюрле, къалала, хамамла эмда башхала.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
Long may she reign:
Джашасын бизни сыйлы Королевабыз,
Аны аты бла берилиб;
Сербия
2009 джылгъа дери
Сербияны ичинде эки автоном край бард эди:
Кърал къуралыш эмда ич политика
2006 джылны 28-29-чу октябрында референдумда джангы конституция къабыл этилгенди. 1990 джылны Баш законун ауушдургъан джангы конституция алыннгандан сора, 2007 джылны январында парламент сайлаула болгъандыла, анда биринчи орунну алгъан миллетчи Серб радикал партия (81 орун) бла Социалист партия оппозициядадыла. Правительствону юч либерал партия къурайды — президент Тадични, премьер-министр Коштуницаны, эмда финансланы министри Динкични партиялары.
.cl
.cl — Чилини огъары дараджаны интернет домени.
Андорра
Бир заманда джабыкъ, бусагъатда бийлик туризм бла байламлы айныб турады.
Официал тил — каталан тил; аны бла тенг француз эм испан тилле хайырландырылынадыла.
Семенланы Исмаил
Биографиясы
3 март 1891 джыл Учкуланда туугъанды.
Араб-аджам адабият бла, халкъ джырла бла шагъырей болгъанды.
Къарачай тилни сыйлы этдирдим,
Минги тау
Джырчы Сымаилни джыргъа салыннган, эм белгили назмусу:
Кийик бууларынг ёкюредиле, Къонгурауланы къакъгъанча, Джугъутурларынг турушадыла, Атлыла чарсха чабханча.
Къапланларынг, асланларынг Бугъойларынга кирелле. Покунларынг, гуждарларынг Адам джыйынны билелле.
Минги Тау бла Казбек тау, Арагъыз ариу джибек ау… Сен кийиз бёркню агъарта, Этегинг джашил къатапа.
Сен джулдузлагъа джанаша, Къалгъанла сенден алаша. Бир-биригизге къараша, Къалай сейирсиз, тамаша!
Тамил тил
Тамил тил (தமிழ்) — дравид тилледен эм къыбыладагъыды. Бу тилде къыбыла Индияны халкъы сёлешеди. Аны тышында тамил тилде Цейлон айрымканны шималындада сёлешедиле.
Тамил тилни европачы тинтиучю болуб, биринчи немец миссионер Бартоломей Цигенбальг болгъанды, ол XVIII ёмюрде бу тилни грамматикасы бла сёзлюгюн джазгъанды.
16 январь
16 январь — григориан орузламада джылны 16-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 349 кюн (високос джыллада — 350 кюн) къалады.
Лондон
Ло́ндон (London, Londinium) — Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосуну эмда Ингилизни ара шахарыды, Британ айрымканлада эм уллу шахарды. Мегаполисни майданы 1706,8 км² чакълы бирди. Халкъы — 8 млн адам. Халкъыны саны бла шахар дунияда 21-чи орунну алады, Европада — 2-чи (Москвадан сора), Европа Бирликде бла Уллу Британияда уа — 1-чи.
Словения
Словения (Slovenija), Слове́ния Респу́блика (Republika Slovenija) — Ара Европаны къыбыласында орналгъан къралды. Кюнбатышда Италия бла чеклешеди, шималда — Австрия бла, шимал-кюнчыгъышда Маджар бла, къыбылада эм кюнчыгъышда — Хорватия бла, къыбыла-кюнбатышда Адриатика тенгизге чыгъыуу барды. Къралгъа ат словен миллетни атындан берилгенди. Словения БМО-ну, Европа Бирликни эмда НАТО-ну члениди, Шенген келишимге киреди.
Шахар
Шахарла былай юлешинедиле:
.ec
.ec — Эквадорну огъары дараджаны интернет домени.
Сыра
Тарихи
Сыра, адам улу чыгъаргъан эм эски ичкиледен бириди. Археология тинтиуледе табылгъан Шумер топракъ къангалада билгилеге кёере, биринчи кере сыра б. э. д. 3500-3100 джыллада Месопотамияда чыгъарылгъанды. Этилгени тынч болгъаны себебли, ол заманлада башха джерледеда этилгенине ишек джокъду.
Сыраны тюрлюлери
Будай сыра — будай солодну тышанда, бу сыраны хазырлагъан заманда шишаны ичиндеда быждылдауу тохтамайды. Кёбюсюне будай сыра сюзюлмегенлей бериледи, ол себебден Weizenbier (нем. — будай сыра) атны орнуна Weissbier (нем. — акъ сыра) атны хайырланадыла.
Ганг
Дельтасы
Гангны дельтасында Бангладеш кърал орналыбды, бу кърал дунияны эм бек адам басыннган къралыды. Джыл сайын дельтада 180 млн м3 къаты агъым джыйылады.
20 январь
20 январь — григориан орузламада джылны 20-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 345 кюн (високос джыллада — 346 кюн) къалады.
13 февраль
13 февраль — григориан орузламада джылны 44-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 321 кюн (високос джыллада — 322 кюн) къалады.
Илму
Илмуну тарихи
Джазманы айныуу бла буруннгу цивилизацияланы къралларында табийгъатны, адамны эмда джамагъатны юсюнден эмпириялыкъ билимле джыйылыгъандыла, аны тамалында математиканы, логиканы, геометрияны, астрономияны, медицинаны джетеклери къуралгъандыла. Бусагъатдыгъы алимлени аллында Буруннгу Греция бла Римни философлары болгъандыла, алагъа кертиликни табыуну юсюнден сагъышланыу эм баш ишге саналгъанды. Буруннгу Грецияда билимлени классификациясыны вариантлары чыкъгъанды.
Илмуланы классификациясы
Адам билимни классификация этерге бурун заманладан бери кюрешгендиле, сёз ючюн, Аристотель адам билимни юч къауумгъа юлешгенди: теоретиялыкъ (физика бла философия), практикалыкъ (этика бла политика) эмда поэзиялыкъ (эстетика).
Орта ёмюрледе Гуго Сен-Викторячы Дидаскаликонда илмуланы тёрт къауумгъа юлешеди:
.fj
.fj — Фиджини огъары дараджаны интернет домени.
.gd
.gd — Гренаданы огъары дараджаны интернет домени.
Гимн
Гимн (грек. ὕμνος) — кимни болсада, нени болсада кёлтюртюб джырланнган махтау джырды.
.gf
.gf — Француз Гвиананы огъары дараджаны интернет домени.
.gq
.gq — Экватор Гвинеяны огъары дараджаны интернет домени.
Мамчуланы Дина
Мамчуланы Тариэльни къызы Дина (1953 джыл ноябрны 7-де Къазахстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт, журналист эм кърал къуллукъчуду.
Сууну башы
Сууну башына кёбюсюне суу орунда тохтаусуз суу агъым башланнган джер саналады.
Гаспыралы Исмаил
Биографиясы
Гаспыралы талай суратлау чыгъарманы авторуду: «Француз письмола» роман, «Африкан письмола — амазонкаланы джурту» повесть; «Арслан Къыз» хапар, дагъыда талай новелла бла эссеси барды. Гаспыралы кърым татарлыла бла къалмай тюрк халкълада да талай адабият эмда публицистика жанрланы башлаучусу болгъанды.
Суу (черек, къобан)
Баш билгиле
Саркъгъан джерлерини рельефине кёре къобанла тау неда тюздеги боладыла. Кёб къобанлада суу тау тип бла башланыб тюздеги типге кёчеди. Тау къобанла, асланмысы бла уллу тиклиги бла, терк саркъыуу бла айрылады. Тар ёзенледе саркъадыла. Тюздеги къобанлада меандрла ёч тюбейдиле.
.il
.il — Израилни огъары дараджаны интернет домени.
.iq
.iq — Иракны огъары дараджаны интернет домени.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Генерал Ассамблея
Генерал Ассамблеяны, 1993 джылны 17 августунда алыннган оноууна кёре къурумунда 6 комитети барды:
Экономика эмда социал кенгеш
Европа Экономика Комиссия (ЕЭК) Азия бла Шош океаннга экномика эм социал комиссия (АШОЭСК) Кюнбатыш Азия ючюн экономика эм социал комиссия (КАЭСК) Африка ючюн экономика комиссия (АЭК) Кариб бассейн бла Латин Америкагъа экномика комиссия (ЛАКЭК)
Канада
Халкъы
Канаданы халкъыны тёртден ючюсю чакълы бир, АБШ-ны чегинден 160 километрден узакъ кетмей джашайды.
.jm
.jm — Ямайканы огъары дараджаны интернет домени.
Шимал полюс
Тарихи
Биринчи болуб Шимал полюсха американлы Фредерик Кукну 1908 джылда, эмда Роберт Пирини 1909 джылда экспедициялары джетгенди деген оюм джюрюйдю. Алай а кертида болгъанмыдыла, огъесе джалгъан экспедицияламы болгъандыла белгили тюлдю.
.jp
.jp — Японияны огъары дараджаны интернет домени.
Капитал
Экономикада
"Чыгъарыу мадарла бла джашау мадарланы иеси саудада ишчи кючюн сатхан эркин ишчини табса,ол заманда капитал джаратылады."
Шимал Атлантика кесаматны организациясы
НАТО-ну нюзюрю
— къоркъуусузлукъну проблемаларыны юсюнден кенгешиулеге форум болуу;
Намибия
Нами́бия (Namibia; 1968 джылгъа дери — Къыбыла-Кюнбатыш Африка) — Африканы къыбыла-кюнбатышында орналгъан къралды. Шималда Ангола эмда Замбия бла чеклешеди, кюнчыгъышда — Ботсвана бла, къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда — КъАР бла. Кюнбатышда Атлантика океан бла джууулады. Майданы — 824,3 минг км². Халкъы — 2,1 млн адамды (2009). Ара шахары — Виндхукду. Къралны оноуун 5 джылгъа сайланнган президент бла эки палаталы парламент этедиле.
Каталония
1979 джылдан бери Каталонияны, Испанияны Конституциялы монархия кърал системасына кирген, кесини энчи правительствосу (Женералитет) барды. Каталонияны кеси-кесине оноу этгенини тамаллары «Автономияны Статутунда» (Estatut d'Autonomia de Catalunya) белгиленибдиле. Барселонада резиденциясы болгъан правительство 1359 джылда къуралгъан Кортеслени (келечилик джыйылыула) преемнигине саналады. Парламент (135 депутатдан къуралгъан) бла Толтуруучу Советге юлешилинеди. Автоном областны президентин 4 джылгъа Парламент сайлайды. Бусагъатдагъы президент — Хосе Монтильяды.
22 февраль
22 февраль — григориан орузламада джылны 53-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 312 кюн (високос джыллада — 313 кюн) къалады.
.lt
.lt — Литваны огъары дараджаны интернет домени.
26 февраль
26 февраль — григориан орузламада джылны 57-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 308 кюн (високос джыллада — 309 кюн) къалады.
Джоуль
Джоуль биринчи кере, Джеймс Джоулну ёлген джылында бардырылгъан (1889) Электриклени экинчи халкъла арасы конгрессинде джюрютюлюб башланнганды.
Электрика биримле бла эталонланы юсюнден халкъла арасы конференция (Лондон, 1908) «халкъла арасы» электрика биримлени, аны ичиндеда «халкъла арасы Джоульну» бегитгенди. 1948 джылны 1-чи янаврындан башлаб абсолют электрика биримлеге къайтыудан сора: 1 халкъла арасы Джоуль = 1,00020 абсолют Джоулгъа марда бегитилгенди.
Керти Исаны Клисасы
Сыйлы къошулмакълыкъ
"The Holy Communion is the sacrament to commemorate the death of the Lord Jesus Christ. It enables us to partake of the flesh and blood of our Lord and to be in communion with Him so that we can have eternal life and be raised on the Last Day. This sacrament may be held as often as possible possible. Only one unleavened bread and grape juice is used".
Шабат кюн
"The Sabbath day, the seventh day of the week (Saturday), is a Holy Day, blessed and sanctified by God. It is observed under the Lord's grace for the commemoration of God's creation and salvation and with the hope of eternal rest in the life to come".
Марлен Дитрих
Марлен Дитрих (нем. Marlene Dietrich, керти аты Мария Магдалена Дитрих фон Лош, нем. Marie Magdalene Dietrich von Losch, 27-чи декабрь,1901 — 6-чы май, 1992) — белгили немча эм американ киноактриса, джырлаучу.
Биография
1923 джылны 17-чи майында Рудольф Зибер бла юйленеди, 1924 джылны декабырында алагъа къызчыкъ тууады. Атына Мария атайдыла. 1925 джыл Марлен театр бла кинода ишине ызына къайтады. 1928 джыл биринчи пластинкасы чыгъады. Бир джалдан белгили режиссер Джозеф фон Штенберг Кёк мёлек атлы филимине Лола Лола ролну ойнаргъа чакъырады.
.mc
.mc — Монакону огъары дараджаны интернет домени.
1489 джыл
Туугъанла
29 май — Мимар Синан, Османлы къралда баш архитектор.
Къарачай-малкъар джазма
Кириллицаны тамалында алфавит
1961—1964 джыллада башха алфавит хайырланнганды: диграфла джасакъланнгандыла, алай а Ғ ғ, Ө ө, Җ җ, Қ қ, Ң ң, Ў ў, Ү ү, Һ һ харифле къошулгъандыла. Андан сора алфавит, дагъыда бир реформаны ётюб, бусагъатдагъы халгъа келгенди :
Алфавитлени тенглешдириу таблица
Алфавитлени тенглешдириу таблица :
Тенгиз
Баш билгиле
Геология джанында бусагъатдагъы тенгизле джаш къуралышладыла: аланы барысыда бу чеклеге палеоген-неоген заманда къуралгъандыла, ахыр тюрлениуле уа антропогенде болгъанды. Эм терен тенгизле, джер къабукъну сыннган джерлеринде къуралгъандыла (сёз ючюн, Джерле арасы тенгиз). Ууакъ тенгизле Дуния океанны сууларыны тюбюнде къалгъан континент къыйырлада къуралгъандыла.
.mp
.mp — Шимал Мариан айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
Ата Джуртну джакъчысыны кюню
Эх орны өдөр хамгаалагч
Россотрудничество гадаадад эх орны өдрийг хамгаалагчийн баярыг зохион байгуулдаг. Жил бүр энэ баярт зориулсан томоохон хэмжээний арга хэмжээ тухайлбал: цэргийн тоног төхөөрөмжийн үзэсгэлэн, баярын концерт, цэрэг-түүхийн цээж бичиг, Зөвлөлтийн чөлөөлөгчдийн цэргүүдийн дурсгалыг хүндэтгэн цэцэг өргөх еслол зэрэг гадаадын төлөөлөгчийн газруудад зохион байгуулагддаг.
.mr
.mr — Мавританияны огъары дараджаны интернет домени.
Дуния сатыу-алыу организация
2008 джылны июлуна ДСАО-да 153 кърал болгъанды. Аланы хар бири, бир-бирине сатыу-алыуда эм джумушакъ режим берирге борчлуду.
Терроризм
Терроризм — террорну сисематика халда хайырланнган политикады Бу терминни хар кимда хайырланнган юрист ангылатыуу джокъду, россия хакъда (РФ-ны УК-сы 205-чи ст.) зулмулукъну идеологиясы эмда джамагъат ангыгъа басым этиу, кърал властны органларыны, джерли органланы неда халкъла арасы къуралышланы оноуларына къоркъутууну эмда артыкълыкъны кючю бла къатышыу эмда басым этиудю АБШ-ны хакъында - адамлагъа неда объектлеге къаршчы, джамагъатны ангысына басыу этер ючюн къауумла бла неда энчи джашыртын агентле бла этилген, политика нюзюр салгъан зулмулукъду
Политика
Конфронтациялы ангылау
Конфронтациялы ангылаугъа кёре (Карл Шмитт э.б.) политика адамланы арасында башха оюмланы тирелиуюнден, бир-бирлерине тикликден къуралгъанды.
Терклениу
Нохтаны къынгырда джюрюшде терклениуюу
нулгъа тенг болгъаны белигилиди.
Къош джюрюшде терклениу
Абсолют терклениу: дайым, кёчюрюлген эмда корнолис терклениуню суммасыды:
Метаболизм
Тинтиуню тарихи
Бусагъатда затланы алмашдырыу тохтаусуз баргъанын билсек да, бизни саныбызны тюрленмегени кёб заманланы алдаб тургъанды. Тюз адамл тюл, алимле огъунакъ джаны болгъан чархда эки тюрлю зат болгъанды деб суннгандыла: бири санны къурулушуна джарагъандыла, ала къмылдаусуз, тюрлениусюз болгъандыла; экинчиси уа энергияны къайнагъы кибик хайырландырылгъанды, эмда эрлай джоюлгъанды.
2 февраль
2 февраль — григориан орузламада джылны 33-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 332 кюн (високос джыллада — 333 кюн) къалады.
8 март
8 март — григориан орузламада джылны 67-че кюнюдю (високос джыллада — 68-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 298 кюн къалады.
Дуния банк
Тарихи
Бреттон-Вудс конференцияда къуралгъан эки уллу финанс организацияланы бириди Дуния банк (олбириа Халкъла Арасы Ачха Фондду). 45 къралдан келечи, аланы ичинде Совет Союзну келечилерида болуб, Экинчи дуния къазауатда зарауатлыкъ кёрген экономикаланы орнуна салыуну сорууларына къарагъандыла.
.pg
.pg — Папуа-Джангы Гвинеяны огъары дараджаны интернет домениди.
Мулан
Мулан (Mulan) — АБШ-ны филм.
Тил
Тилни талай типин таныйдыла : Тиллени лингвистика тинтеди. Белги системаланы семиотика тинтеди.Тилни структурасыны адамны ангысына эмда къылыгъына эткиси бла психолингвистика кюрешеди.
Дунияда тил динамика
Тилле асламысы бла джазмасы болмагъан тил болса ёледи. Дагъыда бир чуруму глобализация бла миграцияды. Адамла элледен шахарлагъа кетедиле, тиллерин унутадыла.
.pr
.pe — Пуэрто-Рикону огъары дараджаны интернет домениди.
13 март
13 март — григориан орузламада джылны 72-че кюнюдю (високос джыллада — 73-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 293 кюн къалады.
Конституция
Конституциялада тюрлендириуле бла тюзетиулени джорукъларыда белгиленеди, аннга кёре:
15 март
15 март — григориан орузламада джылны 74-че кюнюдю (високос джыллада — 75-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 291 кюн къалады.
Лингвистика
Лингвистиканы тинтген объекти
Лингвистика къуру болгъан (алгъын болгъан неда келликде боллукъ) тиллени тинтиб къоймай, адам тилни тинтеди. Тил кеси лингвистге сынчыкълау ючюн берилмейди; туура сынчыкъланнган сёлешиуню фактларыдыла.
Къагъыйланы Назифа
Биографиясы
Ол талай джылны Къарачай-Черкес китаб басманы къарачай бёлюмюню редактору, республикада Журналистлени бирлешлигини джууаблы секретары, Къарачай-Черкес кърал университетни устазы болуб тургъанды.
Къазакъстан
Къазакъстан (Қазақстан), официал аты Къазакъстан Республика (Қазақстан Республикасы) — Орта Азияда эм Европада орналгъан кърал.
Тюрк
Экономике
Элысе экономикыште промышленность пайым 28 %, ял озанлыкыште 28 %, ял озанлыкыште — 15 %, чоҥымо — 6%, суаплык сфер — 51%.
2022 ий 1 июль гыч Турцийыште пашадарым тӱлымӧ эн изи кугытшо 6471,86 ден 5500,35 лр (уке) (€301,63). 2023 ий 1 январь гыч Турцийыште пашадарым тӱлымӧ эн изи кугытшо (€499,31 да 8506,80 турко лир (уке) (€424,41).
Пропаганда
Пропаганданы тарихи
«Пропаганда» деген сёз Congregatio de Propaganda Fide (Динни джайыууну конгрегациясы), Григорий XV  1622 джыл къурагъан католик организацияны атындан келеди.Алай а пропаганда, терминни чыкъгъанындан кёб алгъа болгъанды. Пропаганданы эм эртде юлгюлерини бирине Хаммурапини законларыны джыйымыны преабуласын санаргъа боллукъду, анда законла къралда адилликни бегитир ючюн эмда къарыусузланы кючлюледен джакълар ючюн къуралгъаны джазылады. Законланы кеслери уа, тамам терсине кючлюлени джакълагъандыла, алагъа къарыусузланы унукъдурууда болушлукъ болгъандыла.
Метр
Тарихи
Наполеон башчылыкъ этген заманда метрик система бютеу Европагъа джайылгъанды. Джангыз, Наполеон хорламагъан Уллу Британияда узунлукъну эски ёлчемлери къалгъанды: дюйм, фут эмда ярд.
Астероид
Астетроидлени таныу
Алай а, Карл Людвиг Хенке тохтамагъанды, эмда 1830 джыл джангы астероид излеу ишлерин башлагъанды. Беш джылдан Астреяны табханды, бу астероид 38 джылны ичинде биринчи джангы астероид болгъанды. Аны ызындан эки джыл озуб Гебаны табханды. Андан сора башха астрономла да излемлеге къошулгъандыла, ол тинтиуледе хар джыл сайын эм азы бла бир астероид табылыб баргъанды (1945 джыл саналмай).
Астероидлени къоркъууу
Бютеу адам улугъа къоркъуулу болгъан астероидлени диаметрлери 10 км эмда андан аслам болургъа керекди, бусагъатда аллай астероидле бардыла, алай а ала айланнган орбитала Джер бла тюбешдирмейди.
Уллу француз революция
Чурумлары
Патчах власть динчилени, акъсюеклени эмда буржуазияны аллында абырайын тауусады. Халкъны ичинде патчах властны зулмучу болгъан акъыл джайылады. Француз джамагъатны ичинде, артыкъсыз да бек АБШ-ны боусунмазлыгъы ючюн къазауатдан сора джангы идеяланы алгъанды, къралны джангы джорукъла бла оноу этилирге болгъанына ийнаннганды.
Къураучу джыйылыуну иши
Ол заманда Къураучу джыйылыуну законкъураучу иши тохтаусуз баргъанды. Биринчи болуб административ реформа бардырылгъанды: провинцияла 83 департаментлеге бирлешдирилгендиле.
1790 джылны июлунда, Миллет джыйылыу клиса реформаны бошагъанды, аннга кёре бютеу 83 департаментге да епископла салыннгандыла; дин адамла энди къралда джал алыб башлагъандыла. Миллет джыйылыу дин адамланы энди Римли Папагъа тюл, къралгъа ант этерлерин излегенди. Бу атламгъа джангыз 7 епископ баргъанды. Папа бу оноуну унамагъанды, эмда француз революциягъа, Миллет джыйылыуну бютеу реформаларына, артыкъсыз да бек — «Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясына» къаршчы чыкъгъанды.
Монархияны къоратыу
20-чы сентябрда генерал Дюмурье Валмиде сермешиуде пруссланы хорлаб, алгъа юрюледи. Французла къралны ариулагъан бла къоймай талай джерни да кючлейдиле (Бельгия, Рейнни сол джагъасы бла Савойя, Ницца).
Къударлыла
Къудар элле
Грамула сууну ёзенинде (Джоджораны сол джетеги):
Дунай
Джол салыуу
Кесини джолунда Дунай талай кере баргъан табасын тюрлендиреди. Биринчи Германияны тау джерлери бла къыбыла-кюнчыгъышха саркъады, сора 2747 км. узунлукъда шимал-кюнчыгъышха бурулады. Былай Регенсбург шахаргъа (2379 км) дери келеди, былайда сууну агъымыны эм шимал нохтасыды (49°03' ш. к.). Регенсбургну къатында къыбыла-кюнчыгъышха бурулады, сора Вена чунгурлукъну ётюб, 600 км чакълы бирни Ортадунай алашалыкъны юсю бла саркъады. Суу орунун Къыбыла Карпатланы тау сынджырларындан Темир къабакъла атлы ёзенден ётюб, Тёбендунай алашалыкъ бла Къара тенгизге 900 километрден артыкъны келиб, агъады. Сууну эм толу нохтасы Болгарияны Свиштов шахарыны къатындады — ш.к. 43°38'.
Дженглери
Дунайны кёб санда дженги барды, ала баш агъымдан иги узакгъа кетерге боладыла. Онг джагъасында эм узун дженглеге Дьёр-Дунай бла Дунеря-Веке саналадыла; сол джагъада — Молый Дунай, Шорокшар Дунай, Борча саналадыла.
Суу джыйыу
Дунай джауум сууладан, Альпала бла Карпатланы эриген къарлары бла чыранларындан, джер тюбю сууладан ашам алады.
Украина
Украи́на (укр. Україна) — Кюнчыгъыш Европада кърал, Европада эм уллу къралланы бириди. Къыблада Къара тенгиз бла, эмда Азау тенгиз бла джууулады. Кюнчыгъышда, шимал-кюнчыгъышда эмда шималда Россия бла чеклешеди, шималда Беларусь бла, кюнбатышда Польша бла, Словакия бла, эмда Венгрия бла чеклери барды, къыбыла-кюнбатышда — Румыния бла, Молдавия бла, эмда танылмагъан Приднестров Молдав Республика бла чеклешеди. Ара-шахары — Киев.
.tf
.tf — Француз Къыбылы бла Антарктика территорияланы огъары дараджаны интернет домениди.
Модем
Моде́м (аббревиатура, эки сёзден къуралгъанды: модулятор-демодулятор) — компьютерде модуляция бла демодуляция этеди. Модем бла компьютерден интернетге чыгъадыла.
Политика партия
Политика партия — баш нюзюрю кърал властны къолгъа алыу, аны къолунда тутуу эмда кърал аппаратны джамагъатны бир бёлюмюню интереслеринде хайырландырыу болгъан джамагъат организацияды (къуралышды).
Партиясыз, бир партиялы, эки партиялы эмда кёб партиялы правительствола
Бир партиялы системада официал халда джангыз бир партиягъа эркинлик барды; аны орну закон бла бегитиледи эмда даусузду. Бу системаны бир кесек башха тюрлюлюгю болгъан типи барды — талай ууакъ партия болургъа болады, алай а ол партияла джангыз бир партияны алчылыгъын таныйдыла, къабыл этедиле (коммуст заманлада Болгария бла Польшада). Быллай болумда партияны ичинде болум, къралда болумдан эсе магъаналы болады. Бир партиялы системаны юлгюсю — СССР-ди.
.tl
.tl — Кюнчыгъыш Тиморну огъары дараджаны интернет домениди.
Григориан орузлама
Артыкълы джылла
Григоран орузламада ахыры -00 бла бошалмагъан эмда 4-ге юлешиннген бютеу джылла артыкълы джылладыла. Ахыры -00 бла бошалгъан джылла джюзюнчю джылла эсе, эмда 400-ге юлешине эселе артыкълы джыл болургъа боллукъдула. Сёз ючюн 1900 джыл артыкълы джыл тюлдю, 2000 джыл а уа артыкълы джылды.
Григориан орузламагъа къралланы кёчюу даталары
Григориан орузламагъа кёчген бир-бир къралла, башха къраллагъа къошулгъанлары себебли джангыдан юлиан орузламагъа кёчгенлери болгъанды.
Евро
Евро (Валюта белгиси — €, банк коду: EUR) — «еврозонаны» 20 къралында официал Валютады (Австрияда, Бельгияда, Германияда, Грецияда, Хорватияда, Ирландияда, Испанияда, Италияда, Кипрде, Люксембургда, Мальтада, Нидерландлада, Португалияда, Словакияда, Словенияда, Финляндияда, Францияда, Эстонияда, Латвияда, Литвада). Аны тышында бу валюта дагъыда 9 къралда джюрюйдю, аладан 7 — европа къралла. Алай бла евро 320 миллиондан артыкъ европачыгъа официал валютады, официал тышында хайырланнган территорияла бла бирге уа 500 миллион адам бу валютаны баш тёлеу амал кибик хайырланадыла. 2006 джылны декабрында къолда 610 млрд евро джюрюгенди, бу кёргюзюм дунияда джюрюген ачхалада эм кёбдю, бу кёргюзюм бла АБШ-ны долларын огъунакъ озгъанды.
Мифология
Къарачай-малкъар мифология
Нартла буруннгу заманлада джашагъан, кючю болгъан, джигит адамладыла. Бош адамлача туумагъандыла, сёз ючюн, Ёрюзмек учхан «къуйрукълу джулдуздан» (метеоритден) туугъанды, Сосурукъ — ташдан, эм биринчи темирчи Дебет — Кёк Тейриси бла Джер Анасындан, дагъыда аны кибик.
Апартеид
Кюнлюк джашауда
Апартеидни системасы закон бла бегигенди: бютеу тюбюнде белгилеген чеклениуле закон бла джакъланнгандыла. Сёз ючюн, Айры къуллукъла бла баджарыуну юсюнден закону властлагъа расагъа кёре берилген къуллукъланы агъачын тюрлендирирге эркинлик бергенди.
Больницала бла «терк болушлукъну» къуллугъу да айры болгъандыла: акъланы больницаларына иги ачха берилгенди, къараланыкъында уа ишчиле бла дарман-дары джетишмегенди. Бир-бирледе уа больницала болмагъандыла.
Джамагъат пляжла да расагъа кёре айрылгъандыла. Бассеинле бла библиотекала къаралагъа болмагъандыла.
Апартеид Къыбыла Африкана законларына кириб къалмай, аны маданиятына да киргенди: бу идеология басмада да джакъланнганды, джайылгъанды. Расаланы бир-бирлери бла кюнлюк илишкилери болмагъаны да араларын айыргъанды.
Минги тау
География хапарлауу
Минги тау — вулканны эки башлы конусуду. Кюнбатыш тёппесини мийиклиги 5642 м, кюнчыгъышныкъы — 5621 м. Ала бир-бирлеринден чат бла айырылыбдыла, чатны мийиклиги — 5200 м, эки тёппе бир-биринден 3 км чакълы бирге узакълашадыла. Вулканны ахыр кере къусууу б. э. 50 (± 50 джыл) джылында болгъанды.
Инфраструктурасы
Турист инфрастурктурасыны асламысы Къабарты-Малкъарны джанынданды (Къарачай-Черкесияны джанындан асыры тик болгъаны себебли, турист инфраструктураны айнытырча тюлдю). Къыбыла джанындан кёб санда къонакъ юй, турист база, альпинист база барды.
Вагиф Султанлы
Вагиф Султанлы (Vaqif Sultanlı) — Азербайджанны Кюрдамир районну Шахсеван деген элинде 1958 жыл 26-чы мартда туугъанды) – азербайджанлы жазыучу, адабият тинтиучю, кёчюрмечи эм публицист, филология илмуланы доктору, профессор.
Жашауу
Вагиф Султанлы Азербайджан Республиканы Кюрдамир районну Шахсеван деген элинде 1958 жыл 26-чы мартда туугъанды.
Баку Къырал Университетни филология факультетин айырмалы бошагъанды (1981).
Ол урунуу жолун Исмайыллы районну Галаджык элинде азербайджан тил бла адабияны устазы болуп башлагъанды, окъууундан ары ийген эдиле да. Ызы бла Баку Къырал Университетни Бюгюннгю Азербайджан адабиятны кафедрасыны аспиранты болуп ёсдюргенди билимин.
Ол Тюркде орналгъан Кипр-Балкан-Евразиялы организацияны тюрк адабиятыны кавказ бюросуну оноучусуду. (KIBATEK).
2012 жыл къуралгъан, ара офиси Пекинде орналгъан, Эпосланы Тинтген Халкъла аралы Организацияны члениди (The International Society for Epic Studies).
Тюрлю-тюрлю къыраллада бардырылгъан халкъла аралы симпозиумлагъа, конференциялагъа, форумлагъа эм семинарлагъа къатыша, Азербайджан адабият эм маданият бла шагъырейлик этгенди.
Суратлау чыгъармачылыкъ
«Къумда согъуш» деген (2010), кесини нарратив хат энчилиги бла айырма романында, заманны бир ненча кесекге бёлюннгенча этип хапарлай, аны жигити келечекни угъайлап, озгъан заманнга жол нек салагъаны кёргюзтюледи.
Новы-Двор-Кролевски
Новы-Двор-Кролевски (Nowy Dwór Królewski) — Польшада элди, Люблин воеводствону Курув гминасыны аралыгъыды. 170 чакълы бир адам джашайды (1996).
Европа
Географиясы
Европаны джерлерини кёбюсюнде климат сабырды (кюнбатышда — океан климат, кюнчыгъышда — континент климат къарлы эм сууукълу къышлары бла), шимал айрымканлада — субарктика эм арктика климат, Къыбыла Европада — джерле арасы тенгиз климат. Арктика айрымканлада, Исландияда, Скандинав, Альп, Кавказ таулада — бузлауукъла (майданы 116 минг км² чакълы бир)
Ливитан, Юрий Борисович
Рус бла Лалор аны уважать этедиле
Латин алфавит
Тарихи
Z хариф алфавитден б. э. д. 312 джылда къоратылгъанды (кечирек орнуна салыннганды). С хариф [k] бла [g] тауушланы белгилегенди; б. э. д. 234 джылда энчи G хариф, С харифге кёнделен сызчыкъ салыныб къуралгъанды. Б. э. д. I ёмюрде грек тилден кёлген сёзлени джазар ючюн Y бла Z харифле къошуладыла. Бу тюрлениулени эсебинде латин алфавит 23 харифи бла классика шекилин алады:
Латин алфавит — халкъла арасы алфавит
Бусагъатда латин алфавитни Дунияны адамларыны асламысы таныйды, бу алфавитни школлада тышкърал тиллени дерслеринде болмаса, математиканы дерслеринде юрениледи (латин алфавит ана алфавити болгъан тиллени айтмай къояйыкъ), ол себебден бу алфавит де-факто «халкъла арасы байламланы» алфавити дерге боллукъду. Латин алфавитде джасалгъан тиллени асламысы къуралгъанды — эсперанто, интерлингва, идо эмда башхала.
Къаялы таула
Къаялы таула (ингил. Rocky Mountains) — Шимал Американы Кордильерле системасында тау системады. АБШ бла Канаданы кюнбатышында, ш.к. 60 бла 32° арасында орналыбды.
Узунлугъу 3200 км. чакълы бир барды. Кенглиги 700 км. джетеди. Шош эмда Атлантика океанларыны суу айырыууду. Къаялы таулада Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас дегенча уллу суула башланадыла.
Молотовну коктейли
Мо́лотовну коктейли — суусундан этилген бомбаланы орталыкъ аты. Ишлеую тынч болгъаны себебли, Молотовну коктейли партизан эмда орам къазауатда бек джюрюген сауутланы бириди.
Хайырландырылыуу
Атарыны аллы бла шишаны башында къагъыт буштугъу джаныучу затда джибитиледи, сора къабындырылыб нюзюрге атылады. Барыб тийген шиша ууалады, ичиндеги суусун джайылады, къабындырылгъан буштукъдан джаныб башлайды.
Колониализм
Орта ёмюрледе колониализм
Капиталны ал джыйылыу кёзюуюнде колониялыкъ политикада баш орун - кючленнген къралланы тонау, халкъында къул этиу болгъанды. Ол политиканы эсебинде Европаны къралларында тоналгъан колония къайнагъы болуб уллу капиталла джыйылгъандыла. Ингилизни эм айныгъан кърал болууунуда баш чуруму бу болгъанды.
Джангы заманда колониализм
Мануфактурадан уллу фабрика-завод промышленностха кёчюу бла колониялыкъ политикадада тюрлениуле боладыла. Колонияланы метрополия бла экономика байламлары кючленеди, колонияла "гёзенле" халгъа келедиле. Экспулатацияны джангы мадарларыны джайылыуу джангы колония оноу органланы къуралыууна керек этедиле. Монополия колониячы сатыу-алыу компанияланы орнуна, къралны къолуна берилиб, колония администрацияла къураладыла.
Чагъыр
Агъачы бла бети
Чагъырны чыгъарыуда джюзюмню кёб тюрлю тукъумларын хайырландырадыла. Бютеулей юлешиу этилсе къара (бир-бирде къызыл дейдил) эмда акъ джюзюмлени айырадыла. Бетине кёре акъ, гюл бетли, къызыл чагъырланы айырадыла.
Агъачы бла эмда сакълау болджалы бла:
Индия
Индия Инд сууну ёзенини Цивилизациясыны эмда башха буруннгу цивилизацияланы джурту болады. Тарихини асламысында, Индия сатыу-алыу джолланы арасы болуб, мийик маданияты бла байлыгъы айтхылыкъ болуб тургъанды дунияда.
Фин тил
Фин тил (suomi, suomen kieli) — финлилени тиллериди, фин-угр тил группаны балтика-фин бутагъына киреди, агглютинациялы тилге саналады. Фин-угр тилле бла самодий тилле (энец, ненец, нганасан, селькуп тилле) урал тил юйюрню къурайдыла.
Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.
АБШ-ны доллары
АБШ-ни доллары АБШ-ден тышында талай къралла бла территорялада хайырланады, сез ючюн:Панама,Сальвадор.
Долларны алтын бла кюмюшге
Биринчи дуния къазауатдан сора девальвация тохтаусуз баргъанды. 1934 джыл 1 унция алтыннга 35 $ бергендиле. Экономика кризисге къарамай, АБШ долларны алтыннга байланыуун сакъларгъа кюрешгендиле, къазауатланы заманында Европадан алтын Америкагъа кёчюрюлюб башлагъанды, ол талай заманнга долларны алтыннга байламлыгъын сакълагъанды. 1900 джылгъа дери доллар эркин алтын бла кюмюшге ауушдурулгъанды, 1900-1934 джыллада къуру алтыннга (1,67 г бир долларгъа). 1934- 1975 дждж алтыннга ауушдуруу къуру тыш кърал правительство бла бла аланы ара банкларына этилгенди ( 1934—1972 дждж. 0,88865 г -1 доллар; 1972—1975 дждж. 0,81853 г -1 доллар).
Уллу Британия
Британ миллет
2. XIV—XV ёмюрледе, уллу географиялыкъ ачылыуланы кёзюуюнде, Уллу Британияда миллет экономика баш роль алады, къралны адамларын бирикдиреди.
а) Британия эм кючлю, эм уллу колониялы империя болгъанды дунияда. Алай болсада британлыла кеслерин башха халкъладад айырма санагъадыла. б) Испан неда француз колониял политикача болмай, британлыла колонияларындагъы халкъланы ассимилияция этерге кюрешмегендиле. Алай а, империяны чачылыуу бла, адамланы ангыларында тюрлениуле башланнгандыла, кюнден кюннге кеслерин британлы тюл: шотландлы, валлийли, ирландлы санагъан адамланы саны ёсюб барады. Аны къой, бардырылгъан соруулагъа кёре, Ингилизде джашагъанларыныда къуру юч этиб бириси санайды кесин британлыгъа. Кёб джылланы бу адамланы бирикдирген факторла (протестантлыкъ, властны институтларыны патриархлыгъы, монархия, империя) алгъынча ишлемейдиле. Анга шагъатлыкъ болуб, сёз ючюн, 2001 джылдан бери Миллет статистиканы бюросуну джыллыкъ китабында «Британия» сёз «Бирлешген Королевствогъа» ауушдурулгъанды.
Дин
Баш динле: христианлыкъ (42 079 000) — 71,6 %, буддизм (152 000) — 0,3 %, индуизм (559 000) — 1 %, иудейлик (267 000) — 0,5 %, ислам (1 591 000) — 2,7 %, сикхизм (336 000) — 0,6 %, башха динле (179 000) — 0,3 %, атеистле (9 104 000) — 15,5 %, джууаб бермеген (4 289 000) — 7,3 %.
Миллетлени биригиую
Биригиуню тамаллары
1926 джылда Уллу Британия бла британ иеликлени премьер-министрлерини конференциясында Бальфурну Декларациясы къабыл этилгенди, анда Уллу Британия бла доминионланы «тенг статуслары» болгъаны, аланы бири бирине бойсунмагъаны, алай а барысы да Коронаны сыйын кёргенлери эмда Миллетлени Биригиуюне къошулуулары бла бирикгенлери бегитилгенди.
Биригиуню хакъ статусу Вестминстер статут бла 1931 джылны 11-чи декабрында бегитилгенди, аннга кёре Биригиу къралланы бирлигине ушаш бир къуралышды. алай ала барысыда Уллу Британия бла энчи уния бла байламлы болгъандыла (ол демеклик британ монарх доминионну башчысы болады).
.tz
.tz — Танзанияны огъары дараджаны интернет домениди.
.ua
.ua — Украинаны огъары дараджаны интернет домениди.
.uk
.uk — Уллу Британияны огъары дараджаны интернет домениди.
Финляндия
Финля́ндия (Suomi, Finland; официал халда аты Финля́ндия Респу́блика, Suomen tasavalta, Republiken Finland ) — Европаны шималында орналгъан къралды, Европа бирлик бла Шенген келишимнге киреди. Кюнчыгъышда Россия бла чеклери барды, шимал-кюнбатышда — Швеция бла эмда шималда — Норвегия бла. Къыбыла бла кюнбатышда къралны джагъаларын Балтика тенгиз бла аны богъазлары (Фин бла Ботния богъазла) джууадыла.
Чингизоглу Анвар
Жашау жолу
Ол 75 китабны авторуду.
.us
Экинчи дараджаны доменлери
Хар американ штатха кесини экинчи дараджа домени бериледи:
.uy
.uy — Уругвайны огъары дараджаны интернет домениди.
Интернет доменле
Къралланы баш дараджалы доменлери
1987 джыл:
1994 джыл:
Ногъайлыла
Ногъайлыла (кеси атлары ногайлар — [ногъайлар] деб окъулады) — тюрк халкъды. Тюрк тиллени къыпчакъ къауумуна кирген ногъай тилде сёлешедиле. Этника эмда лингвистика джанындан эм джууукъ къазахлыла бла къаракъалпакълыла саналадыла. Адам саны 95 минг чакълы бир болады, аланы 90 мингинден асламы Россияда джашайды (2002).
Джашагъан джерлери
Аллындан ногъайлыла Къара тенгизден Арал тенгизге дери джайылгъан тюзледе джашагъандыла. Бусагъатда асламысы Шимал Кавказда джашайды — Дагъыстанда (Ногъай, Тарум, Кизляр эмда Бабаюрт районларында), Ставрополь крайда (Нефтекумск район), Карачай-Черкесияда (Къарачай-Черкесияны Ногъай району), Астрахань областда эм Чеченде.
.vc
.vc — Сент Винсент бла Гренадинлени огъары дараджаны интернет домениди.
.ve
.ve — Венесуэланы огъары дараджаны интернет домениди.
Къара тешик
Бу бёлюмню чегине болууланы горизонту дейдиле, аны уллулугъу уа гравитация радиус атны джюрютеди. Тюз алыб сфералыкъ къара тешикни гравитация радиусу Шварцшильдни радиусуна тенгди: Мында \ c — джарыкъны терклиги, \ M — санны ауурлугъу, \ G — гравитация дайымлыкъ.
Австралия (магъаналары)
Австра́лия:
Кърал оноуну формасы
Кърал оноуну формасы кърал властны, баш кърал органланы системасыны къуралыуун белгилейди.
Дунияны картасында кърал оноуну формасы
Джашил  — президент республикала, алай а толтуруучу власть парламентге бир кесек бойсунады
Маскау
Маскау (Москва) — Россияны ара шахарыды, федерал магъаналы шахарды, Россия Федерацияны Ара федерал округу бла Москва областны (къурамына кирмегенликге) административ аралыгъыды.
Бютеулюк ич продукт
thumb|center|850px|[[АБШ доллар|АБШ-ны долларында ёлчеленнген адам санына БИП(2008 джылгъа кёре)
Француз тил
Индоевропей тил юйюрге киреди (роман группа, галло-роман тюбгруппа). Къара халкъ сёлешген латындан чыкъгъанды, башха роман тилледен узакъ кетгенди андан. Латин алфавитни хайырландырады джазаргъа.
Африкан бирлик
Структурасы
Администрациясы Аддис-Абеба (Эфиопия) бла Мидрэндде ,КъАР орналгъанды.
Австралия
Австралия Бирликни материк бёлюмюнде австралий аборигенле 42 минг джыл мындан алгъа орналгъандыла. 1606 джыл голландиялы тенгиз тинтиучю Биллем Янсзон ачхандан сора, кюнчыгъыш джанын Австралияны 1770 джыл Британ империя кючлегенди. 1788 джыл 26 январда Австралияда биринчи колония къуралгъанды — Джангы Къыбыла Уэльс. Халкъы ёсюб баргъанына кёре XIX ёмюрде Австралияны территориясында дагъыда беш колония къуралгъандыла.
Адам улу
Адам улу — биосфераны джаныуар дуниясыны тири кесегиди. Бу кесек биосфераны кесини излемлерине джараштыргъан къой, толусу бла тюрлендирирге болады.
Конгону огъары дараджаны интернет домени
.zr — Конгону огъары дараджаны интернет домениди.
Google Chrome
Анонсу
2 сентябрьда [[2008 джыл] компания Google кесини браузерин Chrome атыбла чыгъаргъанын билдирди.
Чыгъыу
Биринчи бета версиясы браузерни Microsoft Windowsха деб чыгъарылды (XP эмда андан кеч версиялагъа) 2 сентябрьда 2008 джыл, 43 тилде эди. Биринчи сагъатлада джагъы чыкъгъандан сора Google ге джюзлебла письмо-ла ийгендиле браузени терсликлерин юсюнден.
Есюу
Первая версия Google Chrome полностью прошла Acid1 и Acid2 тесты, но не Acid3 (только 79/100 тестов). Начиная с версии 4.0 Chrome проходит все тесты.
Стабильность
В Chrome используется многопроцессная архитектура и каждой вкладке или плагину, в большинстве случаев, соответствует отдельный процесс. Эта процедура называется изоляцией процессов, которая исключает вероятность того, что вкладки будут мешать друг другу. Так же злоумышленник, используя одну вкладку, не сможет подсмотреть, что происходит в другой, и, если на одной вкладке произойдет сбой, то это не помешает работе всего браузера - нужно будет просто завершить эту вкладку.
Каналы и процесс обновления
Google Chrome автоматически обновляется при обнаружении новой версии браузера. Процесс обновления происходит в фоновом режиме и не требует от пользователя никаких действий. Если Google Chrome был открыт во время обновления, достаточно закрыть и открыть браузер для запуска новой версии.
Валюта
Тёлеуню закон мадары' — къралны закону бла, бу къралны территорясында, борчну тёлерге джарагъан ачха белгиледиле.
Валюта система
а) валюта илишкилени системасы
Консерватизм
Консерватизм (conservatisme, conservo — сакълау) — адетде джюрюген джорукълагъа, тёрелеге, социал эмда дин доктриналагъа таяннган идеологияды. Политикада кърал эмда джамагъат джорукъланы, тёрелени джакълагъан, «радикал» реформалагъа эмда экстремизмге къаршчы тургъан агъымды. Тыш политикада къоркъуусузлукъну бегитиу, аскер кючню хайырланыу, эски джандашлары бла байламны къаты тутууду баш тамалы. Тыш экономика илишкиледе  — протекционизм.
Ватт
Бу бирим шотланд-ирланд къураучу-механик, тылпыу мешинаны къурагъан, Джеймс Уаттны (Ваттны) аты бла аталгъанды.
Мэрилин Монро
Биографиясы
1955 джылны январында Мэрилин кесини энчи «Мэрилин Монро Продакшнс» атлы студиясын къурайды.
1950 тюбешиб тургъан драматург Артур Миллер бла 1955 джыл джангыдан тюбешеди Мэрилин, энди Артур айрылыбды, эки сабийи бла кеси джашайды, 1956 джылны джайында Артур бла юйленеди. Бу юйлениу эм узун баргъан юйлениуюдю Мэрилинни — терт джыл бла джарым джашаб, 1961 джылны 20-чы январында айрыладыла. Мэрилин сабийни бек излегенди, алай а чырт сабийи болмагъанды.
Кёблениу
Ырхызсыз кёблениу
Ырхызсыз кёблениу, ырхыз процессни заманында генетика информацияны бир джанлыдан бирине бериу болмагъан кёблениу формады.
БМО-ну Халкъла арасы сюдю
Сюд БМО-ну Уставыны бёлюмю болгъан Статутуну тамалында эмда Регламентине кёре ишин бардырады
Нью-Йоркну тышында БМО-ну органы болуб, джангыз бу сюддю.
Хариф
Кёбюсюне хариф адамны сёлешгенинде тауушха келишеди, алай а бу джорукъ зорунлу тюлдю. Харифни, аны тауушу бла магъанасын тюрлендирмеген, талай тюрлю джазылыуу болургъа боллукъду.
Тюрлю-тюрлю алфавитлени харифлери
Гюрджю: ა, ბ, გ, დ, ე, ვ, ზ, ჱ, თ, ი, კ, ლ, მ, ნ, ჲ, ო, პ, ჟ, რ, ს, ტ, უ, ჳ, ფ, ქ, ღ, ყ, შ, ჩ, ც, ძ, წ, ჭ, ხ, ჴ, ჯ, ჰ, ჵ.
Акъбайланы Азрет
Биографиясы
Ол 13 поэзия китабны авторуду. Назмулары башха тиллеге да кёчюрюлгендиле. Кёб назмусу джырла болуб джырланадыла.
Азербайджан
Азербайджан Республика (Azərbaycan Respublikası) — Тауартыны (Закавказье) кюнчыгъыш кесегинде, Каспий тенгизни къыбыла-кюнбатыш джагъасында орналгъан къралды.
Къралны ара шахары — Бакуду. 1918 джылда эки-юч айны ичинде ара шахары Гянджа болгъанды. Азербайджанны территориясында буруннгу (тарихли) къралланы ара шахарлары да бардыла, ала: Габала, Барда, Шемаха эм Нахичевань.
Абдулкъадыр Ас-Суфи
Абдулькъадыр ас-Суфи (туугъан аты — Иэн Даллас, Ian Dallas; 1930 джыл, Эйр, Шотландия) — шейх эмда докторду, Шазилия-Даркавия тарикъатны устазыды, Дуния Мурабитун Джамагъатны къурагъан адамды. Исламны, суфийликни, политиканы юсюнден кёб китабланы авторуду.
Шейхны силсилясы
Абдулькъадыр Ас-Суфийны силсилясы тарикатлада Шазалия - Даркавия бла Къадирияда.
Примечания: Абдуррахман аль-‘Аттара аз-Заййят шейхден суфий билимни маулянаны Абдулькадыр ибн Сали аль-Джиланины (Къадирия такрикатха киреди) алады шейх аз-Заййятаны сохтасы – шейх ‘Абдуссалам ибн Машиш, андан уа билим алады сохтасы болуб, мауляна Абу аль-Хасан аш-Шазили, тарикатны Шазалияны салгъаны. Аллай къадирияны силсиласы бирге болады шазалия сислиля бла, аныбла Шазалияны устазладан келеди шейхгъе ‘Абдулькадыр ас-Суфиге.
Шазалия тарикатны силсиласы бла аны таифы (бутагъы) Абдулькъадыр Ас-Суфийге келген.
Налог
Фискал функция
тарих джанындан эм эски, алай а эм баш функциясыды: налогла кърал бюджетни эм уллу бёлегиди. Фискал фунакцияны бардырыуу налог контроль бла налог санкцияланы юсю бла тындырылады, ала белгиленнген налогланы иги джыйылуун баджарадыла, эмда налог тёлеуден къачыуну тыядыла. Къысхасыча айтылса бу къралгъа налог джыйыуду.
Территория ышан
Налогла, джыйылгъан территорияларына кёре кърал (федерал), регион эмда джерли налоглагъа бёлюнедиле.
Мэйдзи реставрация
Мэйдзи реставрация (明治維新), дагъыда Мэйдзи Исин неда Мэйдзи Революция  кибик белгилиди, — Японияны социал эмда политикалыкъ системасында терен тюрлениулеге келтирген, бир-бири ызындан «сынджыр» халда келген болуулагъа айтылады. Тёртджыллыкъ кёзюуню баргъанды — 1866-1869 джыллада, ол кёзюуге Эдо кёзюуню ахыр джыллары бла Мэйдзи кёзюуню ал джыллары киргенди. Мэйдзи реставрация Японияны кюнбатыш къраллагъа ачылыуундан сора болгъанды.
Холокостну къурманларыны халкъла арасы кюню
Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню (БМО-ну официал тиллеринде: орус. Международный день памяти жертв Холокоста, ингил. International Holocaust Remembrance Day, араб. اليوم الدولي لإحياء ذكرى محرقة اليهود, исп. Día Internacional de Conmemoración en memoria de las víctimas del Holocausto, къыт. 国际大屠杀纪念日, фран. la Journée internationale de commémoration en mémoire des victimes de l'Holocauste) — 27 январда ётеди. БМО-ну Генерал Ассамблеясы 2005 джыл 1 ноябрда бегитгенди (№ 60/7 Резолюция). 27 январь дата, совет аскерле ол кюн Освенцим концентрация лагерьни (Польшада) азатлагъанлары ючюн сайланнганды.
Биринче кере Холокостну къурманларыны халкъла арасы эсгериу кюню 2006 джыл ётгенди. Алай а талай къралда ол кюн алгъада да белгилениб болгъанды.
Шотландия
Ара шахары Шотландияны — Эдинбургду.
Араб алфавит
Араб алфавит финикий алфавитден къуралгъанды, болгъан харифлеге кесини энчи тауушларын кёргюзген харифле къошулгъанды. Ала  — са, ха, заль, дад, за, гъайн харифледиле.
Тунакыланы белгилениую
Къаджар алфавитде джорукъ бираз башхады — биринчи барады, артдан а уа.
Ачыкъла
Араб алфавитни тамалында алфавитле хайырланнган, араб болмагъан тилледе, ачыкъла не матрес лекционис амал бла (къаджар тилде къуру узун ачыкъла бериледиле «алиф», «йа» эм «уау» харифлени юсю бла), неда къошакъ белгилени киргизиу бла бериледи (уйгур тилдеча). Араб тилде ачыкъ тауушла тилни тамалына кирмегени себебли (башха семит тилледеча) ачыкъ тауушланы белгилеген харифле болмайдыла, ХХ ёмюрде бу табсызлыкъ ючюн кёб муслиман кърал (Тюрк, Орта Азия, Индонезия, Малайзия э. б.) араб алфавитни, ачыкъ тауушла берген белгилери болгъан башха алфавитге ауушдургъандыла (латиница, кириллица кибик). Араб тилде «в» хариф джокъду
Араб тархла
VIII ёмюрден башлаб санланы джазыуда онлукъ санау система хайырланады, анда индий тархланы хайырландырадыла. Санда тархла солдан онгнга джазыладыла.
Башха тилледе хайырланыу
Араб алфавитни джайылыуу ислам динни джайылыуу бла тенг баргъанды. Заман бла араб алфавит «муслиман харифле» халгъа келгенди, Азия бла Африканы кёб тиллери уа аны хайырланыб башлагъандыла (аннга дери кеслерини энчи алфавитлери болгъанла да). Башха тилде сёлешген регионлада, ислам динни тутхан къауумла, араб алфавитни сакъларгъа кюрешгендиле, сёз ючюн — белорус араб алфавит. Аны бла бирге араб алфавитге, тилде тауушланы барысын да берирча къошакъ харифле къошуб башлагъандыла.
Анархизм
Анархизм (αναρχω — «властсыз») — адамны оноуун этген хар тюрлю формагъа да къаршчы чыкъгъан теорияла бла къарамланы ичине джыйгъан политика философияды.