cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гюрге кюн
Гюрге кюн бла байламлы болуула
1929 джылны 9 октябрына АБШ-да Къара гюрге кюн деб атагъандыла, ол кюн фондла базарда уллу паника башланнганды, Уллу депрессияны башланнганы болгъан Къара орта кюнден сора биринчи гюрге кюн болгъанды.
Кяхта кесамат (1727)
Кяхта кесамат, Эресей бла Цин империяны арасында илишкилени хакъ тамалы болуб XIX ёмюрню арасына дери баргъанды. Аны шартлары эки джанны да разылыгъы бла кечирек тюрлендирилгендиле (Айгун кесамат, 1858; Пекин трактат, 1860).
Къашхатау
Тарихи
1944 джылда малкъарлыланы тургъан жерлеринден кечюрюлген эсебинде Къашхатауну аты Советское деб тюрленнгенди. Керти аты къуру 16 декабрь 1991 джыл къайтарылгъанды.
Барас кюн
Ыйых кюн ыйыкъны биринчи кюнюне саналса, барас кюн ыйыкъны ортасына тюшеди, аны себебли орус тилде (среда) эм славян тиллени кёбюсюнде (болгарча: сряда, хорватча: srijeda, чехча: středa, македонча: среда, полякча: środa, сербча: среда неда сриједа, словакча: streda, словенча: sreda, украинча: середа) бу кюнню аты «орта» магъаналы сёзден къуралгъанды.
Антанта (магъаналары)
Анта́нта (entente) — аскер-политика бирликлени аты.
Россияныкъын сатыб алма!
Украинада
2014 джылны мартында активистле, супермаркетледе флешмобла къураб, анда алыучуланы Россиядан товарланы алмазгъа, россиячы бензинни, банкланы, эмда концертлени бойкот этерге чакъырадыла. 2014 джылны апрелинде Киевни, Львовну эмда Одессаны бир къауум кинотеатры орус фильмлени кёргюзгенни тохтатхандыла.
Башха къраллагъа джайылыуу
2014 джылны мартындан башлаб бойкот башха къраллагъа да джайылгъанды, сёз ючюн, Латвия, Литва, Эстония, Польша, Молдова, Гюрджю эмда Чехия бойкотну башлагъандыла.
Эсеблери
Россиядан продукцияны Украинада сатыу 2014 джылда 35-50 % азайгъанды. 2014 джылны майында украин супермаркетле Россияда чыкъгъан продукцияны белгилеб башлагъандыла. Россиядан джюк ташыу юч этиб бирге азайгъанды.
Абаза район
Абаза муниципал район (Абаза район, Абази́нский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Симода трактат
Орус кемелеге Симода, Хакодатэ, Нагасаки кибик портла ачыладыла. Россия сатыу-алыуда эм къолайлы режим алады эмда чертилген портлада консуллукъла ачаргъа эркин болады.
Орта кюн
Эрмен (Հինգշաբթի — hингшабти́), гюрджю (ხუთშაბათი — хутшабати) эм таджик (панҷшанбе) тилледе орта кюнню аты туура «шабат кюнден сора беш (кюн)» деб кёчюрюледи.
Филиппинле
Ёсюмлюк эм джаныуар дуниясы
Филиппин айрымканлада джашагъан джаныуарладан бек тюбегенлери: буу, мангуст эм агъач тонгузду. Къралны фаунасы къанатлыланы эмда рептилияланы байлыгъы бла айырылады. Джагъалагъа джууукъ суулада чабакъла бла моллюскланы кёб тюрлюсю джюзеди. Аланы ичинде инджичи чокъуракъ айры эс бёледи, ол инджиле джаратхан чокъуракъчы джаныуарчыкъды.
Кърал къурулушу
Филиппинле — эки палаталы конргесси эмда бойсунмагъан сюд системасы болгъан президент республикады.
Динлери
Католик динни халкъны 80,9 % тутады, протестантла — 11,6 %, муслиманла — 5 %, филиппинлилени бир къаууму адет динлерин тутады.
Аэростат
Хайырланыуу
Хайрланыуну эм уллу бёлюмю - видеоосмакълауну, байламны, метеобилгилени алыуну системаларын керекли мийикликге чыгъарыуду.
Британ империя
Шош океанны тинтиу
Британия тутмакъланы 1840 джылгъа дери ашырыб турады. Колонияны адам саны 56 минг адамгъа джетеди, аланы асламысы тутмакъла, тюрмеден чыкъгъанла эмда аладан туугъанладыла. Австралияны колониялы алтын бла джюнню экспортун улл ёлчемде этедиле.
Наполеончу Франция бла къазауат
Британия джангыдан Франция бла къаугъаны, Наполеон Бонопартны властха келиуу бла башлайды. Бонопарт къуру тенгиз артында колониялагъа къоркъуу салыб къоймай, Британ айрымканлагъа да кирирге излегенди.
Франция тамамы бла 1815 джыл хорланнганды. Британия Ионика айрымканланы, Мальтаны, Сейшеллени, Маврикийни, Сан-Лючияны, Тобагону кючлейди; Испаниядан Тринидадны, Голландиядан — Гайана бла Кап колонияны сыйырады. Гваделупа, Мартиника, Гори, Француз Гвиана эм Реюньон колонияла Франциягъа, Ява бла Суринам — Голландиягъа къайтарыладыла.
Азия
1730-чи джылладан башлаб Компания Индияда базасындан апиян бла бек хайырлы сатыу этиб башлайды. Апиянны асламысы Къытайгъа баргъанды, бу сатыу 1729 джылдан башлаб Цин династияны джанындан закон тышы этилгенди. 1839 джыл къытай властла Кантонда 20 минг ящик апиянны конфискация этедиле. Британия Биринчи апиян къазуатны башлайды, ол къазауатда алай уллу магъанасы болмагъан джерлешимни, Гонконгну кючлейди.
1857 джылда Индияда Сипайланы къозгъалыулары башланады. 6 айны ичинде бу къозгъалыу кёб къан тёгюлюб тебленеди. Британ правительство Индияда туура оноуну киргизеди («British Raj»).
Африка
1820 джыл ингилизлилени иммиграциясы башланады. Мингле бла бурла Уллу Трекни заманында, 1830-чу джылланы ахырында — 1840-чы джылланы башында Кап провинцияны къоюб шималгъа кетедиле, анда джангы республикала къурайдыла. Ала анда бир джанындан ингилизлиле бла, башха джанындан Сото эм Зулу халкъла бла къаугъа этерге керек боладыла.
Къазауат арасы кёзюу
Алай а ол заманлада экономика бек уллу магъана тутханды: къазауатланы арасындагъы кёзюуде колонияла бла доминионлагъа экспорт 32-ден 39%-ге дери кёбейгенди, импорт эсе уа — 24-ден 37%-ге дери.
1922 джыл Мисир, Биринчи дуния къазауатны заманында британ протекторат баямланнган, де-юре эркин кърал болады, алай а 1954 джылгъа дери гинджи правительство бла оноу этиледи. Британ аскерле Мисирде Ингилиз-Мисир кесаматха къол салыннгынчы, 1936 джылгъа дери турадыла. Бу кесаматха кёре, ингилизлиле Суэц илипинни сакълагъан аскерлеринден къалгъан аскерлени чыгъарыргъа борчланадыла. Аннгы джууабха, Мисир Миллетлени Лигасына киреди.
Азатланыуну башланыуу
Къоркъуулу болум, граждан къазауатны къоркъууу Индияны джангы вице-королу лорд Маунтбеттенни Индияны юлешиу планны алдыртады. Британлыла Индияны индуист эмда мусульман бёлгелеге юлешедиле. Алгъыннгы колонияда эки кърал къуралады Индия бла Пакистан, алай а онла бла миллион адам бу чекле бла динлери келишмей, джангы къраллада азлыкъ халгъа келедиле. Миллионла бла адам кёчедиле, джюзле бла минг адам дин тамалында этилген къаугъаланы къурманы боладыла. Индия бла Пакистанны бусагъатха дери араларын бузгъан соруу, алгъыннгы бийлик Джамму бла Кашмирди, халкъыны асламысы мусульман болса да Индиягъа къошулгъанды, аны Пакистан унамагъанды.
Бусагъатдагъы болум
Британ миссионерле англикан динни континентледе джайгъандыла. Англикан джамагъат бусагъатда 77 адамдан къуралыбды.
30 ноябрь
30 ноябрь — григориан орузламада джылны 334-чю кюнюдю (високос джыллада — 335-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 31 кюн къалады.
Франкфурт парламент
Узун дебатланы барыуунда Джыйылыу Паульскирхени конституциясын джарашдырады, ол парламент демократияны шартларында къуралгъанды, бу джарашдырылгъан документ 1849 джылны 18-чи мартында мюкюл этиледи. Конституция ол заманда либерал эмда миллетчи джамагъатланы излемлерин толтургъанды. Ол талай баш конституцион хакъла бла эркинликлени бергенди, Германияны да кайзер башчылыкъ этген конституцион монархия этгенди.
Король Фахдны кёпюрю
Проект, бютеулей Сауд Арабияны ачхасына этилгенди, 1,2 миллиард американ доллар джоюлгъанды. Кёпюрню юсю бла салыннган тёрт ызлы джолну 25 километр узунлугъу барды.
Къаратау тил
Лексика
Чкрногорчада энчи спецификасы болгъан интернационализмлени шекиллери:
Македон тил
Алфавит (31 хариф) 1944 джыл серб кириллицаны тамалында къуралгъанды: македон алфавитде биз юреннген кирилл харифле — ы, э, ю, я, ё, й, ъ, ь, щ джокъдула, алай биз танымгъан башха харифлени кёрюрге боллукъбуз — ѓ, ќ, ј, љ, њ, ѕ, џ. Македон тилде басым асламысы бла ючюнчю бёлмеге тюшеди.
Итил
Итил неда Волга (Волга, Юл, Идел, Атăл, Рав, ) — Россияны Европадагъы кесегинде саркъгъан сууду. Европаны эм узун сууду эмда Джерни эм узун сууларындан бириди. Эски аты — Эдилди. Узунлугъу 3500 км болгъан Волга, Москва бла Санкт-Петербургну арасындагъы Валдай мийикликде тууады. Тенгиз дараджасындан 28 м алаша болгъан Каспий тенгизге агъады. Валдай дуппурладагъы кёб кёл бла мырдыладан чыкъгъан сууланы бир джерге джыйылыб къуралгъан Волга, Ржев шахардан башлаб джараулу болады. Москва бла бирлешгенинден сора кенглиги 230 метр болады. Андан ары сууда кемечилик тохтаусузду. Итилни юсюнде беш плотина ишленибди.
Итил къышны юч айында бузлайды. Итилни джагъаларында Россияны бек магъаналы портлары бла сатыу-алыу аралыкълары орналгъанды. Аладан эм белгилиле: Тёбен Новгород, Къазан, Самара эм Волгоград. Орта ёмюрледен бери саудюгер джол болгъан Итил, бюгюн да улоу джолду.
Сылпагъарланы Кулина
Чыгъармачылыгъыны юсюнден:
Байрамукъланы Кючюк
Биографиясы
Аны «Хасаука», «Умар» деген Кавказ урушха аталгъан джырлары, халкъны ёлюмсюз поэзиясына къошулгъандыла.
Варшава гетто
Геттода джашау
Геттогъа официал азыкъ мардала, адамланы ачдан ёлюмге келтирилир ючюн этгендиле. 1941 джылны экинчи джарымында чууутлулагъа азыкъ марда 184 килокалорий болгъанды. Алай а геттогъа ташатын салыннган азыкъны кючю бла, орталама азыкъ хайырланыу 1125 килокалорий болгъанды.
Геттода таша производствола болгъандыла, аннга сырье джашыртын киргизилгенди, чыгъырылгъан продукция биягъынлай ташатын чыгъырылыб сатылгъанды неда азыкъгъа ауушдурулгъанды. 70 легал ётмекчиден сора да, 800 таша ётмекчи болгъанды. Геттодан ташатын экспортну багъасы айгъа 10 миллион злотый чакълы бир болгъанды.
Адамланы къырыу
1942 джылны 19-чу июлунда геттода адамланы кёчюрлюкдюле деген сёз джюрюб башлайды. Геттону комиссары Гейнц Ауэрсвальд юденратны башчысына Черняковгъа бу хапар джалгъан болгъанын билдиргенди, андан сора Черняков геттода билдириу этгенди.
21-чи сентябрда чууут полцияны юйлери къуршаланадыла. Полицейлени асламысы юйдегилери бла бирге ёлюм лагерлеге джибериледиле
Аны ызындан келген айлада Чууут сауутлу организация къуралады, анда 500 чакълы бир адам джыйылады, башчылыкъ Мордехй Анелевич этеди, аны тышында Чууут сермешиу бирлик къуралады. Чууут сауутлу организация геттода къалыб сермеширге, сермешиу бирлик а уа геттодан къачыб чегетлеге бугъар мурат этгенди.
Абайханланы Дауут
Биографиясы
Халкъ эсинде Дауут хаджи ислам дин поэзияны устасыча сакъланнганды. Къуранны суураларыны бир къауумуну магъаналарын къарачай-малкъар тилге кёчюре, «Мухаммат файгъамбар», «Расул», «Мусса файгъамбар», «Юсюф файгъамбар», дагъыда талай дин поэма джазгъанды. Аны бла бирге «Меджнун бла Лейла», «Дахир бла Зухра», «Юсуф бла Зулейха» деген шаркъ сюймеклик поэмаланы да ана тилде «сёлешдиргенди».
Батчаланы Мусса
Биографиясы
Батча улуну чыгъармалары талай тилге кёчюрюлгендиле. «Ставрополье» альманахда (№ 1 — 1967, № 3 — 1971, № 3 — 1972, № 4 — 1973), «Юность» (№ 4 — 1976), «Аврора» (№ 11 — 1974) журналлада назмулары, новеллалары, хапарлары басмаланнгандыла. Талай назмусуна макъам салыныб, ала джырла болуб джырланадыла.
АБШ-да граждан къазауат
1862 джылны сермешиулери
1862 джылны 9-чу мартында, Виргинияны джагъаларында, тарихде биринчи кере бронялы кемелени сермешиулери болгъанды.
1865 джылны компаниясы
Шерманны аскерлери 1-чи февралда Саваннадан, шималгъа, Грантха болушлукъгъа чыгъадыла. Къыбыла Каролина аллында болады, аныда кючлеб, 18-чи февралда Чарлстонну къолгъа аладыла. Бир айдан Шималны эки аскери Шимал Каролинада тюбейдиле. 1865 джылны джазына Грантны аскеринде 115 минг адам болгъанды. Лиде уа къуру 54 минг адам къалгъанды, Файв-Фоксдагъы сермешиуде дженгилгенинден сора, 1-чи апрелде Питтерсбергни къояды, 2-чи апрелде уа Ричмонду эвакуация этиб башлайды. Сермешиуле бла ызына ыхтырылгъан къыбылачы аскерлени къалгъанлары 1865 джылны 9-чу апрелинде Аппматоксда Грантха джесир тюшедиле. Конфедерацияны аскерини къалгъан бёлеклери сау май айны капитуляция этиб тургъандыла. Дж. Дэвис бла правительствосу тутулгъанындан сора Конфедерацияны ахыры болады. Бу хорламны къурманларына Линкольнну да санаргъада боллукъду. 1865 джылны 14-чю апрелинде аны джаралы этедиле, экинчи кюнде кесине келмей ёледи.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
1956 жылда Къулийланы Къайсын Къабарты-Малкъаргъа къайтады. Москвада Бийик адабият курсланы да бошайды. Аны чыгъармалары битеудуния адабиятда кеслерини тийишли жерлерин аладыла. Орус эм малкъар тилледе Къайсынны назму жыйымдыкълары чыгъадыла эм кёп миллион окъуучуланы къууандырадыла: 1957 жылда «Таула», «Ётмек бла гюл», 1959 жылда «Мен тауладан келдим» эм башхала.
Жашаууну ахыр жылларын, ахыр кюнюн да Къулийланы Къайсын Чегем шахарда юйюнде ётдюргенди. Кесини осуятына кёре, асыралгъан да анда этгенди. Бусагъатда ол юй Къайсынны Мемориал Юй – музейиди (1987 жыл). Мында назмучуну кийимлери, китаплары, документлери, суратлары да сакъланадыла. Къабырында, скульптор М. Тхакумашев ишлеп, сын таш салыннганды.
Тбилиси кърал университет
Иванэ Джавахишвили атлы Тбилиси кърал университет (ТКъУ, თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, Ivane Javaxishvilis saxelobis Tbilisis saxelmts'ipo universit'et'i) — Гюрджюню алчы эмда эм уллу баш окъуу къуралышыды, илму эм маданият аралыкъды. 1918 джылны февралында къуралгъанды.
Тарихи
Алгъаракъ университет Сталинни атын джюрютгенди.
Биринчи дуния къазауат
Тарихде бу ат 1939 джыл, Экинчи дуния къазауат башланнгандан сора, аталгъанды. Къазауатла арасы кёзюуде «Уллу Къазауат» (ингил. The Great War, фран. La Grande guerre) дегендиле, Россия империяда аннга бир-бирде «Экинчи Ата Джурт (къазауат)»; кечирек СССР-де — «империалист къазауат» дегендиле.
Чурумлары
Австрия-Маджар, кёб миллетли империя болгъаны себебли, кесинде миллетлени араларында бола тургъан къаугъала бла рахатлыкъ табалмагъанды. 1908 джыл алгъан Босния эм Герцоговинаны къолунда тутар ючюн, Россиягъа, Балканлада бютеу славян халкъланы джакчысы болургъа излегени ючюн, эмда Сербиягъа, къыбыла славянланы бирлешдирген аралыкъ болургъа излегени ючюн, къаршчы чыкъгъанды.
Биринчи дуния къазауатны башланыуу
Герман аскер тамадалыкъ урууну Бельгияны юсю бла, джакъланмагъан Францияны шималына этерге излегенди. Парижден ётюб, француз аскерлени сыртындан келиб къуршалар акъыл бла.
2-чи августда Германия Францияны «Германияны территориясын бомбалау» эмда «бельгий нейтралитетни бузуу» бла терслеб къазауат баям этеди.
Къазауатны барыуу
Бельгияны чеклерин ётюб, къарыусуз бельгий аскерлени хорлаб, къралны ичине терен киредиле герман аскерле. Немчала бельгий аскерлени алларында сюре 20 августда Брюсселни алыб, бельгий-француз чекге чыкъгъандыла.
14—24-чю августда Арденнледе, Шарлеруа бла Монсну къатында сермешиу болгъанды. Ингилиз-француз аскерле, 150 минг чакълы бир адамны тас этиб, хорланнгандыла, немчалыла уа кенг фронт бла шималдан алгъа тебрегендиле, эм баш урууларын Парижден кюнбатыш табагъа алыб, француз аскерни уллу тогъайгъа алыр мурат бла.
1915 джылны компаниясы
Август операцияны заманында (Мазурияда сермешиу) герман аскерле 10-чу орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссиядан къыстайдыла, алай а орус фронтну юзелмейдиле, кёб турмай Праснышны къатында сермешиуда герман аскерле уатыладыла эмда Кюнчыгъыш Пруссиягъа ыхтырыладыла.
1916 джылны компаниясы
Орус аскерлени джетишимлери, Румыниягъа Антнанта джанлы болуб, къазауатха къошулургъа чурум болгъандыла. 1916 джылны 17-чи августунда Румыния бла Антантаны арасында кесаматха къол салыннганды. Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачаргъа борчланнганды, аны ючюн анга Трансильванияны, Буковинаны бир кесегин эмда Банатны берирге сёз бергендиле. 28-чи августда Румыния Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды. Алай а джылны ахырына румын аскер ууатылгъанды, къралны джерини кёбюсю оккупация тюбюнде къалгъанды.
1917 джылны компаниясы
1917 джылны 1—20-чы февралында Антантаны петроград конферецниясы баргъанды, анда Россияны ичиндеги политика болум, 1917 джылны компаниялары сюзюлгендиле.
Тыш политика
1919 джылда Германия Версаль мамырлыкъ кесаматха къол салгъандыла.
Территориялада тюрлениуле
Веймар республика, Тюрк Республика эмда Австрий республика къуралгъанды.
Къралны башчысы
Монархия
Монархияда къралны башчысы — монархды.
2 июнь
2 июнь — григориан орузламада джылны 153-чю кюнюдю (високос джыллада — 154-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 212 кюн къалады.
Монарх
Монархны къолунда баш кърал, аскер эмда сюд власть джыйылыргъа болады (абсолют монархия), быллай тип бусагъатда къуру Азияда тюбеученди. Къалгъан монархиялада монархны власты баш закон къураучу орган бла чекленеди (парламентли неда конституциялы монархия).
12 июнь
12 июнь — григориан орузламада джылны 163-чю кюнюдю (високос джыллада — 164-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 202 кюн къалады.
Къабарты-Малкъар
Чеклери
Шималда Ставрополь край бла, къыбылада Шимал Тегей эмда Гюрджю бла, кюнбатышда Къарачай-Черкесия бла чеклешеди.
14 июнь
14 июнь — григориан орузламада джылны 165-чи кюнюдю (високос джыллада — 166-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 200 кюн къалады.
Кавказ къазауат
History
The Russian invasion was met with fierce resistance. The first period coincidentally ended with the death of Alexander I and Decembrist Revolt in 1825. It achieved surprisingly little success, especially as compared with the then recent Russian victory over the "Great Army" of Napoleon.
Боливия
Географиясы
Боливияны беш кърал бла къара чеги барды: Аргентина бла — 832 километр, Бразилия бла — 3423 километр, Чили бла — 860 километр, Парагвай бла — 750 километр, эм Перу бла — 1075 километр.
Норвег тил
Датчадан норвегчагъа
1840 джыллада джазыучула дат тилни «норвеглендириб» башлайдыла, ала норвег табигъатны, къара халкъны джашауун суратлагъан джерли сёзлени къошуб башлайдыла. Грамматика да тюрлендириледи. Норвегияны парламенти бу стандартны риксмол (riksmål) аты бла 1899 джыл мюкюл этеди.
Швеция бла уния къоратылгъандан сора, эки тил айныуларын андан ары бардыргъандыла. Риксмол 1929 джыл bokmål (букмол, китаб тил) атны алады, ланнсмол эсе уа — nynorsk (нюношк, джангы норвегча).
«Кърал тил»
Буксмол бла нюношкну джуукълашыу реформалагъа къаршчыла «риксмол» атны джакълайдыла, эмда ортакъ норвег тилни къуралыу джюрюшюню аллында грамматика бла хайырланадыла. Риксмол бла буксмолну консерватив вариантлары де факто ХХ ёмюрню асламысында Норвегияны джазма тилини стандарты болгъандыла. Аланы газетле, энциклопедияла, Норвегияны ара шахары Ослону эмда аны тёгерегини, башха уллу шахарланы халкъы хайырланнгандыла. 1981 эм 2003 джыллада реформаладан сора официал буксмол бла бусагъатдагъы риксмол бирчадыла. Аланы араларында башхалыкъланы британ эмда американ ингилиз тил вариантлары бла тенглешдирирге боллукъду.
Норвег тилдеги башхалыкъланы юлгюлери
N/H: Eg kjem frå Noreg.
N: Regnbogen har mange fargar.
Толтуруучу властны башчысы
Бир-бирде бу къуллукъну энчи атлары да болургъа болады, сёз ючюн, вице-губернатор неда лейтенант-губернатор (Норманд айрымканла бла Мэн айрымканда къралны башчысы эмда монархны келечиси) неда ингилиз колониялада провинцияны губернатору, анда бу къуллукъ британ монархны провинцияны дараджасында келечисин белгилейди. Бир къауум къраллада толтуруучу властны башчысы энчи къуллукъ орунду:
Канцлер
Орта ёмюрледе Европаны феодал къралларында — баш кърал мухурну сакълагъан, патчах канцелярия бла архивге башчылыкъ этген баш къуллукъчу болгъанды.
Эстонияда юстицияны канцлери (Õiguskantsler) — кърал власть бла джерли оноу органланы чыгъаргъан хакъ актларыны конституциягъа эмда законлагъа келишгенине эмда къаршчылыкъ этмегенине контроль этген баш къуллукъчуду.
Экинчи дуния къазауат
Кошулгъанла
Башында айтылгъаныча, къазауатха 62 кърал къатышханды. Бу сан къазауатны баргъан заманында тюрленнгенди. Къралланы бир къаууму сермешиулеге къатышмасада союзниклерине азыкъ, сауут бла болушханды, бир къаууму уа къазауатны баямлагъандан ары бармай, къазауатха къошулгъан ат этгендиле. Гитлерге къаршчы коалициягъа Польша, Уллу Британия, Франция (1939 джылдан башлаб), СССР (1941 джылдан башлаб), АБШ (1941), Къытай, Австралия, Канада, Югославия, Нидерландла, Норвегия, Джангы Зеландия, Къыбыла Африка Бирлик, Чехословакия, Бельгия, Греция, Эфиопия, Дания, Бразилия, Мексика, Монголия, Люксембург, Непал, Панама, Аргентина, Чили, Куба, Перу, Гватемала, Колумбия, Коста-Рика, Доминикан республика, Албания, Гондурас, Сальвадор, Гаити, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Тюрк, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауд Арабия, Никарагуа, Либерия, Боливия киргендиле. Къазауатны баргъаны бла талай кърал нацист блокдан чыгъыб бу коалициягъа къошулгъаныла: Иран (1941), Ирак (1943), Италия (1943), Румыния (1944), Болгария (1944), Маджар (1945), Финляндия (1945) Алагъа къаршчы нацист блокну къраллары болгъандыла: Германия, Италия (1943 дери), Япон империя, Финляндия (1944 дери), Болгария (1944 дери), Румыния (1944 дери), Маджар (1945 дери), Словакия, Таиланд (Сиам), Ирак (1941 дери), Иран (1941 дери), Маньчжоу-Го, Хорватия. Оккупация этилген джерледе кеслери башларына оноу этерге эркинликсиз «гинджи» къраллар къуралгъандыла, ала фашист коалициягъа кирселеда, сермешиуге къошулмагъанны орнунда болгъандыла: Виши Франция, Сало Республика, Сербия, Уллу Албания, Черногория, Ич Монголия, Бирма, Филиппинле, Вьетнам, Камбоджа, Лаос. Германия бла Япония джанлы болуб кёб санда коллаборацинист саутлу кюч сермешгенди, ала фашист коалициягъа къаршчы къралланы адамларындан къуралгъандыла, сёз ючюн: ОКъА (РОА), ОКъХА (РОНА), CC-ни тыш кърал дивизиялары (орус, украин, белорус, эстон, 2 латыш, норвег-дат, 2 голланд, 2 белгиячы, 2 босниячы, француз, албан), «Азат Индия». Аны тышында нацист блокну джанында нейтрал саналгъан, алай нацистлеге иги къарагъан къралладан, кеслери келиб къошулгъан адамла сермешгендиле: Испаниядан (Кёк дивизия), Швециядан эмда Португалиядан.
Фениан чабыуулла
Ниагараны ёзенине чабыуул (1866)
1866 джылда фениячыла эки къауумгъа юлешинедиле. Биригиуню тамалын салгъан Джон О’Магонини башчылыгъы бла бир къауум Ирландияда ачха джыяугъа эс бёлгенди. Экинчи къауумну башчылары уа гитче болса да хорлам аланы джанлыланы санын кёбейтирикди деген оюмда болгъандыла. Аланы Нью-Брансуикге джетишимсиз чабыуулларындан сора (Кампобело айрымканнга) О’Магонини болушлугъу бла ала Канаданы кюнбатышына (бусагъатда Онтариону къыбыласына) Буффалодан чабыуул хазырлай башлайдыла.
Биринчи сермешиуден сора канадачыла Порт-Колборнге ыхтырыладыла. Фенияла уа Риджуэйде къаладыла, кечирек Эри фортха кёчедиле. Дагъыда бир сермешиу болады, канада милицияны бир бёлеги джесир тюшеди. Андан сора британ эмда канада кючлени уллу санда келе тургъанларын сезиб, фенияла Буффалогъа къайтаргъа оноу этедиле. Алай а аланы джолларын Мичиганом кеседи, фенияла американ аскер-тенгиз флотха джесир боладыла.
Пиджон-Хиллге чабыуул (1866)
Бу чабыуул Сыйлы Лаврентийни суууну ёзенине этилгенди (1866).
Экинчи дуния къазауат
Европада къазауатны чурумлары
1933 джылда Германияда властха Адольф Гитлер башчылыкъ этген Миллет-социалист ишчи партияны келиуу бла, Германия Версаль кесаматны тыйгъычларын къулакъгъа алмай башлайды. Сёз ючюн джасакъ болгъан аскерге чакъырыуну орнуна салыб, сауутлу кючлени санын терк кёлтюреди, сауут бла аскер техниканы чыгъарыуда да уллу кёлтюрюу болады. 1933 джылны 14-чю октябрында Германия Миллетлени Лигасындан чыгъады эмда Сауутланмауну юсюнден бардырылгъан Женева конференциягъа къошулургъа унамайды. 1934 джылны 26-чы январында Польша бла Германияны арасында бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесамат къабыл этиледи. 1934 джылны 24-июлунда Германия Австрияны ара шахары Венада правительствогъа къаршчы путч этиб, аншлюс этерге излейди, алай а итальян диктатор Бенито Муссолинини къаршчы болгъаны себебли тохтатады.
СССР къазауатха къызыуда хазырланыб кюрешгенди. Джашыртын мобилизация бла кюнбатыш чекледе сауутлу кючлени санын ёсдюрюу бардырылады. Халкъны ичиндеда аскер юретиу бардырылгъанды.
1939 джылны политика кризисинден сора Европада эки аскер-политика блок къуралады: ингилиз-француз эмда герман-итальян, ала экисида СССР-ни ала джанлы болурун излегендиле. Бу болумда 1939 джылны 23-чю августунда Москвада СССР Германия бла Чабмауну кесаматына къол салады. Бу кесаматны джашыртын протоколунда Кюнчыгъыш Европаны юлешиуню юсюнден да джазылгъанды.
Европада блицкриг
5-чи июнда немча аскерле Лан-Абвиль сызда алгъа джюрюш башлайдыла. Француз аскер башчылыкъны фронтда «тешиклени» хазырланмагъан аскерле бла джабаргъа кюрешгени джетишимли болмайды, французла сермешиуден сермешиуге кеслерин хорлатадыла, фронт джыртылады, аскерле къызыуда къыбылагъа ыхтырыладыла.
Африкада, Джерларасында эмда Балканлада сермешиуле
1940 джылны ноябрында ингилиз авиация Тарантода итальян портну урады. Бу атакадан сора Шимал Африкадагъы итальан аскерлеге керекле эмда азыкъ ташыу къыйын болады. Аны бла хайырланыб, 1940 джылны 9-чу декабрында ингилиз аскерле Мисирде алгъа джюрюш этедиле, январда Киренаиканы бютеулей кючлейдиле, февралгъа уа Эль-Агейлагъа чыгъадыла.
СССР-ге чабыу
Ленинградны алалмай «Шимал» къауум 16-чы октябрда фин аскерле бла бирлешир муратда Тихвин таба урады. Алай а совет аскерлени Тихвинде контратакалы джауну тыяды.
Къыбылада болуб, немчалылагъа Донбасс бла Ростовха джол ачадыла. 24-чю октябрда Харьков кючленеди, октябрны ахырына Донбассны баш шахарлары немчалыланы къолларына тюшедиле. 17-чи октябрда Таганрог тюшеди. 21-чи ноябрда 1-чи танка аскер Ростовха киреди, аны бла «Барбароссаны» къыбылада планы толады. Алай а 21-чи ноябрда совет аскерле немчалыланы Ростоданы къыстайдыла. 1942 джылны джайына дери къыбылада фронту сызы Миус бла барады.
1941 джылны 15-чи декабрында Калинин, Кюнбатыш эмда Къыбыла-Кюнбатыш фронтну аскерлери алгъа урадыла. Совет аскрлени джетишимли алгъа джюрюшлери джауну кесини джакълагъан тактикагъа кёчерге зорлайды. Алгъа джюрюшде Кюнбатыш фронтну аскерлери Яхроманы, Клинни, Волоколамскны, Калуганы джаудан ариулайдыла; Калинин фронт Калинин шахарны колгъа алады; Къыбыла-Кюнбатыш фронт — Ефремов бла Елецни джаудан ариулайдыла. Ахырына 1942 джылны аллына немчалыла 100-250 километрге кюнбатышха кери атылгъандыла. Москваны тюбюндеги хорланыу, бу къазауатда биринчи уллу дженгилиу болгъанды вермахтха.
Японлуланы Шош океанда алгъа джюрюшлери
1941 джылны 7-чи декабрында Япония Пёрл-Харбор/Пёрл-Харбордагъы американ аскер базаны урады. Чабыулда алты япон авиаташыучу кемеден 441 самолет учханды, бомбалаудан сора АБШ-ныкъы болгъан 8 линккор, 6 крейсер эмда 300 самолет уллу заран кёргендиле. Алай бла бир кюнню ичине АБШ-ны Шош океан флотуну линкорларыны асламысы джокъ этилгенди. АБШ-дан сора экинчи кюн Япониягъа Уллу Британия, Нидерландла (эмиграциядагъы правительство), Канада, Австралия, Джангы Зеландия, Къыбыла Африка Бирлик, Куба/Куба, Коста-Рика, Доминикан республика, Сальвадор, Гондурас эм Венесуэла къазауат баям этедиле. 11-чи декабрда Германия бла Италия, 13-чю декабрда уа  — Румыния, Маджар эм Болгария — АБШ-гъа къазауат ачадыла. 8-чи декабрда японлула Гонконгдагъы ингилиз базаны блокадагъа алыб, Таиландха, британ Малайгъа эм американ Филиппинлеге чабадыла. Тенгизге болушлукъ ючюн чыкъгъан британ эскадра хауадан уруладыла, эки линкор-инглилзлилени баш кючлери батады.
Филиппинледе декабрны ахырына японлыла Минданао бла Лусон айрымканланы кючлейдиле. Американ аскерлени къалгъан кесеги Батаан джарымайрымкан бла Коррехидор айрымканда бегийдиле.
Атлантика ючюн сермешиуню экинчи кёзюую
Бютеулей алыб къарасакъ, Германия талай джетишимни тышында ингилиз-американ тенгиз джюк ташыуну тохтаталмагъанды. 1942 джылны
Джерле арасы-африкан компанияла
1942 джылны 8-чи ноябрында американ-ингилиз десант Француз Шимал Африкагъа тюшеди. Экинчи кюн Виши кючлени башчысы Франсуа Дарлан американлыла бла бирлик болургъа келишеди эмда бютеу Француз Шимал Африкада оноуну къолгъа алады. Аннга джуубха немчалыла виши правительстводан эркинлик алыб къыбыла Францияны кючлейдиле, андан Тунисге аскер джибере башлайдыла. 13-чю ноябрда бирлик аскерле Тунисге Алжирден урадыла, ол кюн огъунакъ Тобрукну ингилизлиле къолгъа аладыла. Бирликни аскерлери Кюнбатыш Тунисге джетедиле, 17-чи ноябрда Тунисни кюнчыгъыш районларын къолгъа алыб бегиген немча аскерлеге тюртюледиле. 30-чу ноябргъа хауаны аманлыгъы себебли ачыкъ сермешиуле тохтайдыла, фронт 1943 джылны февралына дери шош болады.
Кюнчыгъыш фронтда немчалыланы экинчи алгъа джюрюшлери
Совет аскер башчылыкъны стратегия планы уа «тохтаусуз талай стратегия операция этиб, джауну резервлерин чачаргъа, аланы бир уллу кючге джыйылыб алгъа урууларына мадар бермезгеди».
Кюнчыгъыш фронтда тюрлениуле
1943 джылны ахырында-1944 джылны биринчи джарымында сермешиулени асламы къыбыла фронтлада барады. Немчалыла Украинаны территориясындан кетедиле. Къызыл Аскер къыбылада 1941 джылны чеклерине чыгъыб, Румыниягъа киреди.
Гуадалканал. Азия
1942 джылны августундан башлаб 1943 джылны февралына дери япон эм американ аскерле Соломонну айрымканлары архипелагдагъы Гуадалканал айрымкан ючюн сермешедиле. Бу сермешиуде Бирлешген Штатла дженгедиле. Гудаканалгъа аскер джиберирге кереклик Джангы Гвинеядагъы япон кючлени къарыусуз этеди, аны бла хайырланыб бирликчи аскерле 1943 джылны аллында айрымканны японлулада ариулайдыла.
1942 джылны ахырында эмда бютеу 1943 джыл британ аскерле Бирмада алгъа джюрюш этерге кюрешедиле.
Германияны Кюнбатыш фронту
1945 джылны февралында-мартында бирликчиле Маас-Рейн операцияда Рейнден кюнатышдагъы бютеу Германияны кючлейдиле, немча аскерле Арден эмда Маас-Рейн операциялада уллу зарауат кёрюб, Рейнни онг джагъасына ыхтырыладыла. 1945 джылны апрелинде бирликчиле «Б» аскер къауумну Рурда къуршоулаб 17-чи апрелге къаушатадыла, аны бла вермахт Германияны эм магъаналы индустрия региону -Рур индустрия районндан къуру къалады.
Рур операция бошалгъандан сора бош болгъан американ кючле къыбыла фланнга, 6-чи аскер къауумгъа къошулгъандыла, ала Германияны къыбыла районлары бла Австрияны кючлер нюзюрде болгъандыла.
1945 джылны 28-чи апрелинде итальян партизанла Муссолинини тутуб асадыла. Шимал Италия саулайлай 1945 джылны майында ариуланады фашистледен.
Къазауатны Шош океан театры
Шош океанда къазауат бирликчиле ючюн бек иги баргъанды. 1944 джылны июнунда американлыла Мариан айрымканланы кючлейдиле. 1944 джылны октябрында Лейте богъазда уллу сермешиу болады, анда АБШ-ны кючлери тактика хорламлы боладыла. Къургъакъда сермешиуледе япон аскерле джетишимлиирек болгъандыла, ала бютеу Къыбыла Къытайны кючлеб Индокъытайдагъы аскерлери бла бирлешедиле.
Министрлени кабинети
Кърал бла хакъны теориясына кёре, кърал власть — юч бутакъгъа юлешинеди: закон къураучу, толтуруучу эмда сюд властлагъа. Министрлени кабинети толтуруучу властды, кесини магъанасы бла, къралны правительствосун келечилик этеди, эмда баш закон къураучу орган (парламент, сенат, халкъ депутатланы совети, конгресс, кнессет, меджлис э. а. к.) алгъан закон актланы чеклеринде ишлейди.
Диктатор
The Foreign Policy журналгъа кёре эм джангы заманны диктаторлары
Foreign Policy журнал 2010 джылда бусагъат заманны 23 эм аман диктаторуну тизмесин басмалагъанды.
Германияны полициясы
Криминал полиция
Криминал полициягъа энчи къуллукъла — Мобиль оператив къауумла (Mobile Einsatzkommando, MEK) киредиле, аланы баш нюзюрлери адамланы эмда джюклени ызлау эмда тыйыуду.
Федерал джерлени полицияларыь
Федерал джерни полициясы- берилген федерал джерни юрисдикциясына кирген бютеу полицей органланы бирлешдирген терминди.
Джюзджыллыкъ къазауат
Ючюнчю этап (1415—1428). Азенкурда сермешиу эмда Францияны оккупациясы
1423 джылда Краванда сермешиуде бирлешген француз-шотланд аскерле дженгиледиле. Бу сермешиуде 4 минг чакълы бир ингилизли кеслеринден юч къатха кёб джауланы хорлайдыла. Француз аскерлени къаушатылгъанлары себебли, Пикардия бла Францияны къыбыласыны арасында байлам юзюледи. Эки юлешиннген Франция айры айры, бири бирине болушалмай сермеширге керек болады. Бу VII Карлны ишине уллу заран болады. Краванда дженгилиуден сора, французла талай сермешиуде да хорланадыла.
Джаш абычарланы путчу
Путчну джаш миллетчи-абычарла башлагъандыла, аланы оюмларына кёре къралда политика коррпуция бла элде джарлылыкъны хорлар ючюн талай баш къуллукъчу къораргъа керек болгъанды. Ала Сёваны Реставрациясыны лозунглары бла чыкъгъаныдла (яп. 昭和維新) девизлери уа «Императорну хурметин кёре, аманлыкъну къурут» болгъанды (яп. 尊皇討姦).
26-чы февраль
Къозгъалыу 26-чы февралны танг аласында башланады. Ол заманда кичи лейтенант Цунео Ито къозгъалгъанладан инарал Сигэру Хондзёге къагъытда билдириу келтиреди: «500 чакълы бир абычар эмда аскерчи кеслерин тыялмай, аякъланыуну башлагъандыла». Бу къагъытны алгъан Хондзё, аскер полицияны командири Рокуро Ваном эмда  генерал-майор Тэцудзо Накадзимо бла бирге император къалагъа джол аладыла.
Тюркле
Краткая история
Ещё в начале I тысячелетия н. э. отдельные тюркские группы, в частности начали проникать в Закавказье. В раннем средневековье на территории Среднеазиатского междуречья сформировалось оседлое и полукочевое тюркоязычное население, находившееся в тесном контакте с ираноязычным согдийским, хорезмийским и бактрийским населением. Активные процессы взаимодействия и взаимовлияния привели к тюрко-согдийскому симбиозу. Массово переселяться на территорию Передней Азии (Закавказье, Азербайджан, Анатолия) тюрки начали лишь в середине XI н. э. (сельджуки). Нашествие сельджуков сопровождалось опустошениями и разрушением многих закавказских городов. В XI-XIV веках население восточного Закавказья подверглось тюркизации в связи с нашествиями тюрок-огузов и монголо-татар. В результате завоеваний тюрками-османами в XIII-XVI вв. территорий в Европе, Азии и Африке образовалась огромная Османская империя, однако с XVII века она начала клониться к упадку. Ассимилировав большинство местного населения, османы стали этническим большинством в Малой Азии. В XVI-XVIII веках Россия включает в свои пределы большое количество земель бывшей Золотой Орды, на которых существовали тюркские государства (Казанское ханство, Астраханское ханство, Сибирское ханство, Крымское ханство, а также некоторые Азербайджанские ханства). В то же время Китай аннексирует Центральную Азию (Джунгарское ханство). После присоединения Россией территорий Средней Азии в конце XIX века и аннексией (путем вторжения) Казахского ханства и Кокандского ханства, Османская империя наряду с Хивинским ханством и Бухарским эмиратом оставались единственными тюркскими государствами. -->
1815 джылгъы поляк конституция
Баш шартлары
15 (27) ноябрь 1815 дж. Вена конгрессни оноуу бла I Александргъа берилген Польша Патчахлыкъ, кесини джангы патчахындан Конститутция алады. Бу конститутциягъа кёре джангы къуралгъан кърал «Эресей империя бла ёмюрлюкге байланнган», осуйлукъ монархия болады. Патчах кесини джарым патчахын салгъанды, ол да Император Юйден болмаса, къуру поляк болургъа болгъанды.
Толтуруучу власть патчахны къолунда болады. Аны ызындан келген бютеу патчахла да таджларын Варшавада киерге, эмда конститутцияны къорууларгъа ант этерге керек болгъандыла. Бютеу патчах буйрукъла эмда бегимле министрни къолу бла бегирге керек болгъанды. эмда ол министр бу буйрукъланы тындырыуда джууаблылыкъ джюрютгенди.
Къаракетланы Исса
Биографиясы
Поэт, кърал къуллукъчу, гёджеб, джигит аскерчи Ата Джурт къазауатда, джигитча, ёлгенди. Аны къабыры Смоленск областны Подъяблонки элини къатындады. Къаракетланы Исса 1942 джыл ауушханды.
Министр
Статусу эмда оруннга салыныуу
Министрлени тюрлю-тюрлю къраллада конституцион-хакъ статуслары башха болургъа болады. Сёз ючюн, бусагъатдагъы къралла конституцион хакъында министрни къуллукъ орунуну депутат мандат бла бирден алыугъа юч къарам барды.
Отарланы Омар
Отарланы Магометни жашы Омар 1916 (бир минг тогъуз жюз оналтынчы жылда)хычауман айны 10-чу кюнюнде Басхан ауузунда, Герхожан элде туугъанды. Омар Къабарты-Малкъар Республиканы эм Къарачай-Черкес Республиканы халкъ артистиди, Къарачай-Малкъар жырчыланы ичинде бек сыйы жюрюген адамды.
Хубийланы Осман
Биографиясы
Онджети джылында биринчи китабы чыкъгъан джазыучу, джыйырма бла беш назму эмда проза китабны авторуду. Хубий улуну «Аманат» деген романы къарачай адабиятда биринчи трилогияды. Талай чыгъармасы орус эмда башха тиллеге кёчюрюлгендиле. Аны эллиден аслам назмусу джырла болуб джырланнгандыла. Хубийланы Осман 2001 джыл мартны 27-де Черкесскеде ауушханды.
Къарачай
Тарихи
1989 джылны октябрында бла 1990 джылны июнунда «Джамагъат» деген къарачай миллет къозгъалыу джыйгъан Къарачайны халкъларыны джыйылыулары, Къарачайны энчи автономиясын ызына къатарыуну юсюнден сорууну РСФСР-ни тамадаларына бергендиле.
1990 джылны 18-чи ноябрында ётген бютеу дараджалы къарачай депутатланы джыйылыуунда РСФСР-ни къурамындагъы Къарачай Совет Социалист Республика баямланнганды, алай бу РСФСР-ни тамадаларыны джанындан танылмагъанды.
Адам джилек
Химия къурамы
Ёсюмлюкню чапыракъларында В къауумну витаминлери, аскорбин мыстылыкъ, каротиноидле, органика мыстылыкъла (лимон, хина, алма мыстылыкъла), шекерле, эфир джауланы, флавоноидлени ызлары да кёрюнеди, аны тышында, темирни, марганецни, кобальтны тузлары да барды.
Шекспир, Уильям
Уи́льям Шекспи́р (William Shakespeare ; 1564, Эйвондагъы Стратфорд, Ингилиз — 23 апрель 1616 ) — уллу ингилиз драматург эмда поэтди, дунияны эм белгили драма джазыучуларыны бириди, эм азы бла 10 трагедияны, 16 комедияны, 6 тарих хрониканы  авторуду, аны ичинде талай кесекден къуралгъан 4 поэма бла 154 сонетден къуралгъан циклны къуралгъанды.
Аболиционизм
1807—1808 джыллада АБШ бла британ колониялагъа африкан къулланы келтириу джасакъланнганды. 1833 джылгъа Британ империяда къул тутуу бютеулей джасакъланнганды. Аны бла бирге Вест-Индияны британ кесегинде да джасакъланнганды, аны экономикасы уа ёмюрле бла къул ишге таяныб тургъанды. Алай а АБШ-да къул тутуу къуру 1865 джылда джасакъланнганды.
Конституциялы монархия
Конституциялы монархнияла эки тюрлю боладыла: дуалист эмда парламентар монархия. Эки тюрлюсюнде да монарх властны парламент бла юлешеди, алай а биринчисинде бютеу толтуруучу власть аннга бойсунады, экинчиде уа толтуруучу властны парламентни аллында джууаблы правительство джюрютеди.
Вальдивия, Педро де
Биографиясы
1540 джылда Педро де Вальдивияны Испанияны Чили колониясыны биринчи губернатору этиб салгъандыла. Бу къуллукъда, 1548 джылда бир кесек тохтау бла, 1553 джылны декабрына дери тургъанды.
Къуллукъда ишлеген сагъатында де Вальдивия, контролюнда тургъан территорияда, быллай шахарланы тамалларын салгъанды: Чилини бусагъатдагъы ара шахары Сантьяго (1541), Ля-Серена (1544), Консепсьон (1550), Ля-Империал (1551), Вальдивия (1552), дагъыда кёб санда башха джерлешимле. Де Вальдивия башчылыкъ этген заманда Чилини территориясы Атакаманы къыбыласындан Вальдивия бла Чилоэ айрымканнга дери джайылгъанды.
Дин къазауатла
Дин къазауатла — тюрлю-тюрлю дин къауумланы келечилерини арасында, динни чурумгъа салыб, бардырылгъан къазауатладыла.
Гюлистан мамырлыкъ кесамат
Кесаматха Эресейни джанындан генерал-лейтенант Н. Ф. Ртищев, Иранны атындан — мырза (тыш ишлени министри) Абул-Хасан-хан къол салгъанды.
Принтер
Принтер (print сёзден) — суратны неда джазыуну къагъытха кечюрген машинады. Принтер талай тюрлю болады. Аланы ичлеринде лазер бла шоркъа принтер айырадыла.
Клуни, Джордж
Джордж Тимоти Клуни (George Timothy Clooney; туугъаны: 6 май 1961 джыл, Лексингтон, Кентукки, АБШ) — американ актёр, режиссёр, продюсер эмда сценаристди. Джырлаучу тиширыу Розмари Клунини къарнашындан туугъанды. Актёр дебюту 1978 джылда американ телевидениеде болгъанды. Уллу киногъа «Къызыу болушлукъ» сериал бла «Танга аласындан кюн батханнга дери» кинофильмден сора тюшгенди. 2001 джылгъы «Оушенни онбир тенги» деген фильм аны эм уллу коммерциялыкъ джетишими болгъанды. Режиссёр дебюту «Къоркъуулу адам ичиндегин айтыу» деген фильм бла болгъанды. Клуни дагъыда социал активлиги бла белгилиди эмда 2008 джылны январындан бери Бирлешген Миллетлени Мамырлыкъ Келечиси болуб къуллукъ этеди.
Экинчи Новгород мамырлыкъ
Экинчи Новгород мамырлыкъ эки къралны да къазуатха дери чеклерин сакълагъанды. Мамырлыкъ 42 джылдан артыкъны баргъанды. Мамырлыкъ кёзюу 1590-1595 джылланы орус-швед къазауаты бла бошалгъанды.
Сёгун
Тарихи
Тарих джанындан япон клан джамагъатда баш оноу бир кланны (имераторлукъ) къолунда болгъанды, алай а керти оноуну къолунда тутар ючюн, импраторлукъ клан башха кючлю клан бла кючлерин бирикдирирге керек болгъанды. Алай бла, императорлукъ кланны къатында дайым бир башха клан болгъанды. 456 джылгъа дери аллай клан Катсураги, 498 джылгъа дери Хэгури, 539 джылгъа дери — Отомо, андан сора Мононобэ, ёмюрню экинчи джарымында уа — Сога болгъанды. 645 джыл оноугъа синтоист клан Фудзивара келеди.
Камакур сёгунат — Камакура бакуфу (1192—1333)
Ашикага клан — 1338—1573, 16 сёгун
Къарачай-Малкъар Википедия
Къарачай-Малкъар Википедия — Википедияны къарачай-малкъар тилде бёлюмюдю.
Польшаны гимни
Гимнни тарихи
Бу джыр къуру Польшаны гимни болуб къалмагъанды, аны макъамына словак поэт Само Томашек «Гей, Славянла» атлы джырны джазгъанды, ол джыр аллында словакланы гимни болгъанды, аны бла къалмай бютеу словян тиллеге кёчюрюлюб панславян къымылдауну гимни болгъанды. Бу джырны башха белгили версиясыны болгар поэт Никола Живков джазады, аты «Шоркъулда Марица» болады, бу джыр кечирек 1886-1944 джыллада Болгарияны гимни болады.
Аны тышында «Домбровскийни маршыны» тексти бла метри Украинаны кърал гимнини тексти бла метрини эткилегенди — «Ще не вмерла України».
Гимнни тексти бла кёчюрмеси
Mazurek Dąbrowskiego (Домбровскийни мазуркасы)
Карс кесамат
Карс кесамат - 1921 джылда Эрменни, Азербайджанны, Гюрджюню бир джанындан, эмда Тюркню башха джанындан къабыл этилген шохлукъну юсюнден кесематды; кесамат РСФСР-ни къошулуу бла 1921 джылны 13-чю октябрында Карс шахарда бардырылгъан конференцияда алыннганды.
Чек
Кесаматха кёре В соответсвии с договором Карс бла Ардагъан шахарла Тюркде къаладыла, Арарат тау да Тюркнюкю болады. Бу чеклениу, бусагъатдагъы Эрмен Республиканы Карс кесаматны танымаууна себеб болгъанды.
Костюшкону къозгъалыуу
Къозгъалыуну барыуу
4-чю апрелде Денисов бла Тормасовну Рацлавицилени къатында сермешиуде къаушатадыла: бу хапар Варшаваны да аякъландырады, ол аякъланыу орус гарнизонну чачады, бир джоппу аскерчи бла генерал Игельстром къачыб къутулады. Аны ызы бла Вильнус да къозгъалады, андан да орус гарнизонну кёбюсю къурутулады, къалгъаны къачыб къутулады.
Костюшко генералиссимус титулну алыб, къралда бютеухалкъ сауутланыуну баямлайды; аскерини саны 70 мингнге чыгъады, алай а ол аскерни ичинде къазуат эте билмеген, сенекле бла, балтала бла сауутланнган элчиле кёб эдиле. Полякла бла литвинлени баш корпусларына (23 минг) Костюшко кеси башчылыкъ этиб, Варшавагъа джолда сирелгенди, башха бёлекле Люблинни, Гроднону, Вильнюсну эмда Раваны къатында орналадыла, бирикген резерв (7 минг) — Краковда. Оруслула джанындан поляклагъа къаршчы Радомну, Ловични эмда Раваны къатында бёлеклени саладыла, башха юч бёлек Литвагъа киредиле; генерал Салтыков (30 минг) Речь Посполитадан аннексия этилген бёлгелени джакълагъанды; Тюркню чеклеринде Суворовну корпусу Польша таба атланнганды. Австрияны джанындан Галицияны чегинде 20 минглик корпус джыйылгъанды, прусс патчахны башчылыгъы бла 54 минг прусс аскерчи да Польшагъа киргенди, башха прусс бёлекле (11 минг) Пруссияны кесини чеклерин джакълагъандыла.
Ол заманда Рефельденни орус бёлеги, Припять суудан алгъа уруб, Зайончекни корпусун къаушатады, Люблинни кючлеб Пулавылагъа джетеди, Литвада аскерлеге башчы этилген бий Репнин Вильногъа джетеди. Варшаваны къуршалауну пруссакла таукел этмейдиле, Уллу Польшада къозгъалыу башланды хапарны эшитгенлеринде уа, прусс патчах Варшаваны къатындан кетеди. Пруссиягъа кёб болмай къошулгъан джерледе да халкъ аякъланыб талай шахарны кючлейди. Костюшка прусс аскерлени ызларындан ашыкъмай тебрейди, Тёбен Вислада уа  Мадалинский бла Домбровскийни джибериб Бромбергни кючлетеди. Австрия Краковну, Сандомир бла Хелмни кючлеб, тохтайды. Литвада Репнин, Суворовну келирин сакълаб, ачыкъ уруш этмейди. 12 минглик поляк корпус Курляндиягъа кириб Либавагъа джетеди; Огинский партизан къазауатны джетишимли бардыргъанды; Грабовский бла Ясинский Вильно бла Гроднону кючлейдиле.
Улбашланы Мусаны жашы Ахмадия
Биографиясы
1938-чи жылда аман тилни ууу бла тутулуп Сибирьде 20 жылны лагерьде тюйюлгенди. 1958 жылда юйюне къайтханында, саулугъу арталлыда жокъ эди.
Саулай ауурлукъну ортасы
Мында ~ M — низамны къошулгъан ауурлугъу, ~ V — кеплюгю, ~ \rho — къысымлыгъы. Алай бла, ауурлукъну ортасы, ауурлукъну затха, не да бир низамгъа жайыуун/кечюун кергюзтеди.
17 октябрь 1905 джыл Манифест
Тарих магъанасы
Манифест Эресей патчахны закон къурауда энчи властыны патчах бла закончыгъарыучу (келечиликчи) органы Кърал думаны арасында юлешеди.
Амьен мамырлыкъ
Мамырлыкъны шартлары
Кесамат 22 статьядан къуралгъанды, аны тышында француз-голланды декларацияны юсюнден статья да болгъанды.
Ингилизлиле 1800 джылны сентябрында кючлеген Мальта айрымкан, сыйлы Иоан Иерусалимчини орденине къайтарылгъанды (ст. 10). Мальтаны бойсунмазыуу эмда нейтратилети алты кърал бла гарантия этилгенди (Франция, Ингилиз, Россия, Австрия, Испания, Пруссия).
Ст. 18 Батав республиканы Оран династиягъа Голландияда тас этилген мюлклерин компенсация этерге борчлагъанды, ол айры француз-голланд декларация бла бегитилгенди.
Кесамат 1802 джылны апрелинде ратификацияны ётгенди.
Амьен мамырлыкъны учхаралыгъы
Ингилиз эсе уа Наполеонну кесаматны толтурмайды деген сылтау бла Мальтадан, Александниядан, Кейптаун бла Индияны француз шахарларындан аскерлерин чыгъарыргъа унамагъанды.
Амстердам
Шахарны аты эки сёзден къуралгъанды: Амстел бла дам. Амстел, къатында саркъгъан сууну атыды, дам а уа «дамба» сёздю. XII ёмюрде бу, гитче чабакъчы элчик болгъанды, алай а Нидерландланы Алтын ёмюрлерини заманында, Амстердам дунияны эм магъаналы портларыны бири эмда уллу сатыу-алыу аралыкъ болгъанды.
Климаты
Амстердам, орта климатны зонасындады, былайда тенгизни эткиси бек уллуду. Шахарда кёбюсюне шимал-кюнбатыш джелле урадыла.
Хауа улоу
Схипхол аэропорт, ара вокзалдан поезд бла 20 минут узакълыкъдады. Бу, Нидерландланы эм уллу, Европаны эсе уа 4-чю аэропортуду. 1916 джыл кебдирилген Гарлем кёлню джеринде къурулгъанды. Схипхолда алты барды, бусагъатда нюзюрде аэропортну кенгертиу планла бардыла.
Эмансипация
Акъыл-палыкъланы толу хакъ иеликлери
Эмансипация  — осуйлукъ органны неда сюдню оноуу бла, оналты джылда адамны толу ие хакълы болуууду.
Россияны кърал тиллерини тизмеси
Россияны бютеу территориясында кърал тилине конституциясыны 68-чи статьясына кёре орус тил саналады. Къралны къурамында республикала къошакъ кърал тилле бегитирге хакълары барды.
Россияны законлары бла автоном округла бла автоном областха официал тил бегетирге хакъ берилмесе да, ала кеслерини уставлары эм законлары бла энчи официал тилле бегитедиле.
McDonald’s
Тарихи
1954 джылда Рей Крок Макдоналд къарнашладан франчайзингден энчи агент болургъа хакъланы сатыб алады. 1955 джылда ол кесини биринчи McDonald’s ресторанын Иллинойс штатдагъы Дез-Пленз шахарчыкъда ачады (бусагъатда корпорацияны музейиди). 1955 джылда Корок McDonald’s System, Inc компанияны регистрация этеди (1960 джылда McDonald’s Corporation ат алады). 1961 джылда компаниягъа бютеу хакъланы Крок сатыб алады.
Нартюх (магъаналары)
Нартюх: