cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Телефон
Электрикалы болмагъан «телефонла»
«Peking Gazette» газетде письмогъа кёре, 968 джыл, къытай алим Кунг-фу-винг thumtsein деген аппаратны къурагъанды, ол тауушну быргъыланы болушлугъу бла къысха аралыкълагъа бергенди.
«Джиб телефонда» кёб заманланы белгилиди. Анда эки диафрагма, джиб бла не да чыбыкъ бла байланадыла.
Электрикалы телефон
Мингле бла джылланы адам улу, бир бири бла байлам джюрютюр ючюн тохтаусуз средада тауушну джайылыууну тамалында амалланы хайырланнганды, узакъ аралыкълада хапарлашыр ючюн а уа эм тынч мадарла алыннгандыла, сёз ючюн, тютюн, дауурбаз таууш. Электричествону тамалында тауушну бериу-алыуну аппаратланы джаратылыууну алланда, электрикалы телеграф болгъанды.
1849—1854 дждж. Шарль Бурсель, инженер-механик эм париж телеграфны вице-инспектору, телефонлашыуну идеясын биринчи болуб ачыкълагъанды, ол кесини диссертациясында 1854 джыл биринчи болуб «телефон» деген терминни хайырланнганды, алай а аны идеялары практиагъа кирмегенди.
1860 джыл АБШ-да итальян иммигрант Антонио Меуччи темир чыбыкъла бла тауушну берген аппаратны кёргюзтгенди, атына да Telectrophon атагъанды. Кесини джаратыууна патенти Меуччи заявканы 1871 джыл бергенди.
Рандстад
Рандстад (Randstad — тогъай шахар; неда — Рандстад Голланд) — Нидерландланы кюнбатышында кёб аралыкълы шахар агломерация-конурбацияды, аннга къралны эм уллу шахарлары киредиле — Амстердам, Роттердам, Гаага эм Утрехт. Аны чеклеринде Нидерландланы эм магъаналы шахарлары орналгъанды: Амстердам - ара шахар, Гаага парламент бла правительствону эмда халкъла арасы къуралышланы резиденциясы, Роттердам - дунияда эм уллу тенгиз портладан бири; Лейден — Европада эм къарт университет шахарладан бири.
Телефон
Электрикалы телефон
1861 джыл немец физик эмда джаратыучу Иоганн Филипп Рейс тауушну эмда адам ауазны темир чыбыкъланы юсю бла берген бир башха аппартаны кёргюзгенди, атына да Telephon дегенди.
Рандстад
Къыбыла, Шимал Голландия, Утрехт эм Флеволанд провинциялада орналыбды.
Телефон
Электрикалы телефон
1876 джылда, Александр Белл патентлеген аппаратха «сёлешген телеграф» дегендиле. Беллни телефонуну чолпусу адам ауазны алыуда да, бериуде да хайырланнганды. Бу телефонда къонгурау болмагъанды, аны кечирек Беллни ишдашы  — Т. Ватсон къурагъанды (1878 джыл). Абонентни чакъырыу чолпуагъа сыбызгъы бла сызгъырыу бла этилгенди. Быллай сызны ишлеуюню узунлугъу 500 метрден узакъ болмагъанды.
Рандстад
Агломерацияны аты картада агломерацияны формасы 60 километрлик радиусулу тёгерек болгъаны ючюн берилгенди, бу тогъайны къыйырлары урбанизация басхан шахар джерлешимледиле, арасында уа эл мюлк районду, ол ара Голландияны «джашил ёзеги»  — Groene Hart) атны джюрютеди. Эл мюлкню магъанасы тюшерек болса да, ол ёзекни рекреация магъанасы уллуду. Рамстанд бла шахарчыкъланы арасында джашил ырджы зонала къурулуб сакъланадыла.
Телефон
Электрикалы телефон
Александр Белл Вашингтон пантент бюрогъа заявканы 1876 джылны 14-чю февралында бергенди. Андан эки сагъатха кеч аллай аппаратха заявканы Чикагодан Э. Грей бергенди. 1876 джылны 7-чи мартында Александр Беллге телефоннга патент берилгенди. Сейири неди десенг А. Белл телефон джаратыргъа тюл, «гармония телеграфны» джаратыр муратлы болгъанды.
Рандстад
Рандстадны адам саны 7 миллиондан асламыды, ол Нидерландланы халкъыны юч этиб биринден асламды. Аладан 4 миллиону урбанизация болгъан зоналада джашайдыла.
Телефон
Электрикалы телефон
1876 джылны 25-чи июнунда, Александр Белл Филадельфияда баргъан электротехникалыкъ кёрмючде телефонун кёргюзгенди.
Шимал Тегей
Шимал Тегей — Алания Республика (Терк Башы Тегей, Шимал Тегей; Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани ) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады (къралды), Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.
Аварлыла
Аварлыла — Дагъыстанда джашагъан миллетлени биридиле. Аварлыла кёбюсю экитиллиди, ана тиллеринден сора да джашагъан джерлерини кърал тилин биледиле: Россияда — орус тилни, Тюркде — тюрк тилни, д. а. к.
Шимал Тегей
Ара шахары — Владикавказды.
Рандстад
Конурбацияда 2006 джылдан бери ортакъ дженгил рельсалы улоу RandstadRail джюрюйдю.
Телефон
Электрикалы телефон
1877—1878 джыллада Томас Эдисон кёмюр микрофонлада, кёмюр ёзекни орнуна кёмюр букъуну хайырландырыуну теджегенди, ол микрофон тюрлениусюз 80-чы джыллагъа дери келгенди, бир-бир джерледе бусагъатда да хайырладырылады.
Телефонну андан ары айныуунда электрикалы микрофон, уллу тауушлу байлам, тон алыу, билгилени къысытлау эмда башха джангы технология орун алгъандылаIP-телефония, ISDN, DSL, мобил байлам, DECT.
Чыбыкъсыз телефонла
Быллай телефонла шахар АТС-ден келген сызгъа байланнган база бла бир неда талай чыбыкъсыз телефондан къуралады. Ол талай телефон башха фреканслада ишлейдиле. Аллында къуру аналоглу аппаратла чыгъарылгъандыла, аланы фреканслары тар болгъаны себебли хоншулада да аллай телефон болса, фреканслары келишиб аланы сёлешгенлерин да эшитирге болгъандыла.
Артдан фреканслары 900 МГц болгъан эмда сигналны цифра кодированиеси болгъан телефонла чыкъгъандыла, ала телефонланы ишлеулерини узакълыгъын эмда агъачын кёлтюргендиле. Хоншула бла "къатышыу" да тохтагъанды. Андан сора атламда 2.4 ГГц фреканслы телефонла чыкъгъандыла, бу аппаратла талай чолпулу болгъандыла, эмда тауушну узакълыгъына къошхандыла. Бусагъатда сатыуда 5.8 ГГц тутуучу фрекансы болгъан телефонла чыгъадыла, алада байламны узакълыгъы иги танг болады, бир тийрени ичинде тыйгъычсыз сёлешир мадар бередилеющихся в США и Канаде.
DECT телефонла
Тамал бла талай чыбыкъсыз телефондан къуралгъан тынч системады.1880—1900 МГц фреканслада ишлейди. Ишлеу радиусу 50—300 метрди.
ISDN
Телефон байламны агъачын игилерге эмда аны бла бирге бир телефон сызда ауаз сигнал бла бирге билгилени берир ючюн джораланнган системады.
Мобил телефон
Адамгъа хар излеген джеринде байлам бла баджаргъан системады. Кёб тамал станция бир-бирлери бла ара коммутаторла бла байланыбдыла, номерни чакъцырсала ара коммутатор номерни табыб, абонентге эм джууукъ тамал станцияны юсю бла чакъырыуну кёчюреди.
Къымылдауну заманында мобил телефон бир тамал станциядан башхагъа байлам юзюлмегенлей кёчюреди.
Шимал Тегей
Республика, 1924 джылны 7 июлюнда къуралгъанды.
Географиясы
Республика, Уллу Кавказ тау аркъаны шимал тигинде орналады. Кюнбатышда Къабарты-Малкъар бла чеклери барды, шималда — Ставрополь край бла, кюнчыгъышда — Юнгюш бла эмда Чечен бла, къыбылада — Гюрджю бла эмда джарым танылгъан Къыбыла Тегей кърал бла.
Бютёу территориясындан 4121 км²-ни тюзле бла алаша джерле аладыла, таулу джерлени юлюшю джарымындан кесекге азды. Республиканы шималында — Ставрополь тюз орналады, къыбыларакъ — Терк эм Сунжа аркъала, ортасында уа — Шимал-Тегей тюз. Къыбыласын, Уллу Кавказны Баш аркъасы алады. Эм мийик нохтасы — Казбек тауну тёппесиди (5033 м). Республиканы таулу кесегинде, Баш аркъадан шималда бир-бирине параллель халда тёрт уллу тау аркъа ётедиле: Къабыргъа, Къаялы, Джайлыкълы эм Чегетли аркъала. Аркъаланы ёзенле кеседиле, аладан эм магъаналыла быладыла: Дарьял, Геналдон, Куртат, Кассар, Алагир эм Дюгер.
Рапалло кесамат (1920)
Рапалло кесамат — Италия королевство бла Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени королевствосуну арасында Адриатика тенгизни шимал джагъасында, Далмацияда, Венеция-Джулияда территория дауларын тюзетир мурат бла алыннган кесаматды. СХС королевство бла Италияны арасында тиклик Биринчи дуния къазауатдан сора башланады. Ол заманда Австрия-Маджар чачылады, Италия эсе уа аннга 1915 джылны Лондон пакты кёре аннга джораланнган территорияланы кючлейди. Проблема бу территорияланы миллет къурамында болгъанды, былайыны джарымындан асламысы къыбыла славянла (хорватлыла бла словенлиле) болгъандыла.
1920 джылны 12-чи ноябрында Италия бла СХС королевство Рапаллода бу сорууну тюзетген кесаматха къол саладыла.
Кесаматны шартларына кёре Италия Далмациягъа дауларын къойагъанды. Эки къралны арасында чек Соча бла Сава сууланы суу джыйыу айрылыуры бла баргъанды. Аны тышында Италиягъа чачылгъан Австрия-Маджардан Истрияны асламысы, Опатия, Риека (Фиуме) бла байлам болур ючюн тенгиз джагъада бёлге, далматин джагъаны къатында Црес, Лошинь, Ластово эм Палагружа айрымканла Зара порт (Задар). Риека бла аны тёгереги бёлге эки джаны бла бойсунмагъан кърал кибик танылады.
Бу кесаматха кёре Италиягъа халкъыны 70 % славян болгъан территория кёчгенди.
Джёгетей Аягъы
Джёгетей Аягъы (Усть-Джьгваты, Усть-Жэгуэтэ, Усть-Джегута) — Россияда шахарды (1975 джылдан бери), Къарачай-Черкесияны Джёгетей Аягъы районуну административ аралыгъыды.
Къобан сууну онг джагъасында, Черкесске шахардан 15 км узакълыкъда орналыбды. Шахарда джашагъанланы саны — 29,9 минг адамды (2010).
Джёгетей, Невинномысскдан келген темир джол ызны ахыр станциясыды. Джёгетей Аягъында, Къобандан Уллу Ставрополь илипин башланады. Джёгетей Аягъыны къурамына, «Южный» теплица комбинат бла бирге ишленнген Московский микрорайон киреди.
Бахрейн
Бахре́йн, официал аты Бахрейн Королевство (مملكة البحرين — Мамля́ка аль-Бахре́йн) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда, Персия богъазда, кеси бла бир атлы архипелагда орналгъан айрымкан къралды, эм гитче араб къралды. Бахрейн, эки абадан эмда кёб ууакъ айрымканны алады, Сауд Арабияны джагъасындан кюнчыгъышха 16 км узакълыкъдады эмда бу кърал бла автомобиль кёпюр бла байланыбды. Королевство, Персия богъазда АБШ-ны эм уллу авиабазасын орнатыргъа территориясын береди.
Тарихи
Б. э. д. III мингджыллыкъда къралны территориясында бегитилген джерлешимлери болгъан айныгъан цивилизация джайылыб болгъанды. Дильмун деген буруннгу кърал, тенгиз сатыу-алыуну уллу аралыгъы болгъанды, бу къралны юсю бла шумерлиле эмда Месопотамияны башха халкълары Индни ёзенини халкълары бла байламлы болгъандыла.
Россия Федерация бла дипломат илишкилери барды (СССР бла 1990 джылны 29 сентябрында къурулгъандыла).
Халкъы
2007 джылда Бахрейнде джашагъан адамланы саны 708 573 адам болгъанды, аладан джарымы чакълы бир — иммигрант ишчиле бла юйюрлериди (кёбюсюне Ирандан келгенле); Европаны эмда Къыбыла Азияны къралларында туугъанла да кёбдюле. Официал тил — араб тилди, дагъыда ингилиз, фарси эмда урду тилле бла хайырланадыла.
Ара шахары — Бахрейн айрымканны шимал-кюнчыгъышында орналгъан Манама порт шахарды (137 минг адам джашайды). Шахар, уллу сатыу-алыу аралыкъды (Персия богъазны районунда эркин сатыу-алыуну юч зонасындан бириди).
Дини
Халкъыны 85 % чакълы бири кърал динни — исламны тутадыла, аладан 75 % шиитледиле эмда 25 % суннитледиле (патчах юйюрню членлери да). Дагъыда христианла, иудейле, бахаистле, индусла, буддистле эм зороастрийчиле бардыла.
Кърал оноууну формасы
Бахрейн — конституциялы монархияды. Къралны башчысы королду (2002 джылгъа дери — эмир). Правительствогъа премьер-министр башчылыкъ этеди. Кабинет, 23 министрден къуралады.
Эки палаталы парламент барды. Тёбен палата — Депутатланы палатасы, бютеухалкъ сайлаулада айырылады, огъары палата — Консультатив кенгеш (Меджлис аш-Шура), король бла айырылады. Эки палатада 40-ышар адам олтурады.
Экономикасы
Онглулукълары: нефть бла газ чыгъарыу. Айныгъан оффшор банк сектор. Ич инвестицияла. Туризм. Алюминий чыгъарыу. Ашарыкъ товарланы бютеулей кеси чыгъарады.
Къарыусуз джанлары: тауусулуннган нефть резерлери, башха отрасллеге ориентациясы толу тюлдю. Ишсизликни (15 %) эмда кърал борчланы дараджасы мийикди.
Ачха бирими — 1000 филсге тенг болгъан бахрейн динарды.
Административ бёлюнюую
Бахрейн, 12 автоном районнга бёлюнюбдю:
9 сентябрь
9 сентябрь — григориан орузламада джылны 252-чи кюнюдю (високос джыллада — 253-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 113 кюн къалады.
Будапешт
Будапешт  — Маджарны ара шахары эмда эм уллу шахарыды. 2007 джылны мартына шахарда 1,7 млн адам джашагъанды. Будапешт, халкъыны саны бла Европа бирликде тогъузунчу орунну алады. Шахар, 1873 джылда талай маджар шахарны — Дунай сууну кюнчыгъыш джанында орналгъан Пештни, Дунай сууну кюнбатыш джагъасын алгъан Буда бла Обуданы — бирлешдирилиулерини эсеби бла къуралгъанды.
Вена
Ве́на (Wien, Wean, Vindobona, Беч/Beč, Bécs, Vídeň, Vienna ) — Австрияны федерал ара шахарыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — Тёбен Австрия бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны чакълы бир бола кетеди (2016); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, Европа Бирликни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды.
Вена, Нью-Йорк бла Женевадан сора, БМО-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. Вена халкъла арасы аралыкъда кёб тюрлю халкъла арасы организацияла орналыбды.
Кёб джюзджыллыкъланы Вена, Габсбургланы резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге Сыйлы Рим империяны ара шахары. 1910 джылгъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. Биринчи дуния къазауатдан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды.
Географиясы
Венаны майданы —. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады. Шахарны майданы былай юлешинеди:
Орналгъаны
Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, Альпланы этеклеринде, Дунай сууну джагъасында, Словакия бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла Дунай суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер Германскогель деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — Эслингдеди (155 м). Шахарны тёгерегинде Вена чегет джайылыбды.
География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, 1989 джыл «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн Словакияны ара шахары Братиславадан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды.
Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. Рим имприяны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ич шахар атны джюрютеди (Innere Stadt), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. Ринг, тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи 1857 джыл башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан Гюртель, 1890 джыл къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны 1923-1945 джыллада ишчилеге социалистле ишлегендиле.
Административ юлешиниую
Вена 23 районнга юлешинибди: 1. Ич шахар 2. Леопольдштадт 3. Ландштрассе 4. Виден 5. Маргаретен 6. Мариахильф 7. Нойбау 8. Йозефштадт 9. Альзергрунд 10. Фаворитен 11. Зиммеринг 12. Майдлинг 13. Хитцинг 14. Пенцинг 15. Рудольфсхайм-Фюнфхаус 16. Оттакринг 17. Хернальс 18. Вэринг 19. Дёблинг 20. Бригиттенау 21. Флоридсдорф 22. Донауштадт 23. Лизинг
Блю, Корбин
Корбин Блю Рейверс (Corbin Bleu Reivers), Корбин Блю деб белгилиди (туугъаны: 21 февраль 1989 джыл, Бруклин, Нью-Йорк, АБШ) — американ актёр, джырлаучу эм продюсерди.
Вена
Климаты
Къышы: хауаны орта температурасы −1,5 °C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.
Джайы: орта температура +20° С чакълы бирди. Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады.
Тарихи
Аллындан Вена, Вен (Wien) атлы кельт джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде Ведуния (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» легион кючлеб, Рим империяны форпосту этедиле. Ол шимлдагъы герман къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, Виндобона (Vindobona) неда Виндомина атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды.
Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл Рупрехтскирхе къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере Вениа (Wenia) ат бла сагъынылады. Славянла бла маджарланы талай чабыуулларындан къутулуб X ёмюрге Вена белгили саудюгер шахар болады. XII ёмюрню арасына Вена австриячы герцогла Бабенберглени резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. 1278 джылда Вена Габсбургланы династияларыны резиденциясы болады.
1679 джылда Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина 1713 джылда келеди. Сыйлы Стефанны Соборуну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды.
XVI ёмюрден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады.
XVIII—XX ёмюрню аллында Вена — дуния культураны, артыкъсыз да музыка культураны аралыгъыды.
1805 эм 1809 джыллада Венагъа Наполеонну аскерлери киредиле. 1814 джылда шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили Вена конгресс ётгенди.
Биринчи дуния къазуат Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. 1928 джыл Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. 1934 джыл джангы аякъланыу башланады.
1934 джыл властха келген австрофашизм режим, къралны эркинлигин сакълаялмайды, 1938 джылны 11-чи мартыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («аншлюс»).
1945 джылны 13-чю апрелинде Вена операцияны эсебинде Вена, Совет аскер бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: совет, американ, ингилиз эм француз зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. Карл Реннер, кёзюулю правительство къуруб, Германиядан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан 1955 джыл, Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди.
Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында Вена метрополитен (U-bahn) бла Вена S-Bahn бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. Автобанла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: Къыбыла, Шимал, Кюнбатыш эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. Вена халкъла арасы аэропорт «Швехат» Европа бирликни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. 2005 джыл Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди. Вена суу порт, Дунай сууда ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди.
Илму учреждениеле бла университетле
Энчи университетле:
Къарнаш шахарла
«Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери:
10 сентябрь
10 сентябрь — григориан орузламада джылны 253-чю кюнюдю (високос джыллада — 254-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 112 кюн къалады.
Сан-Франциско (магъаналары)
Сан-Франциско:
Россия Совет Федератив Социалист Республика
Россия Совет Федератив Социалист Республика — бойсунмагъан социалист эресей къралны 1917 джылгъы Октябрь революциядан башлаб 1922 джылда СССР-ни къуралгъынчысына дери официал болмагъан аты болгъанды (19 июль 1918 башлаб официал халда — РСФСР ).
Юнгюш
Юнгюш Республика (Республика Ингушетия, Гlалгlай Мохк) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады. Ара шахары — Магасды.
Россия Совет Федератив Социалист Республика
Кенгерген ангылатыуда (артыкъсыз да бек тышкърал прессада) андан ары да Совет Россия деб кёб кере бютеу СССР-ни (неда аны къурамында РСФСР-ни) таныгъандыла.
Юнгюш
Республика, 1922 джылны 4 июнюнда къуралгъанды.
Россия Совет Федератив Социалист Республика
Бусагъат заманда «Совет Россия» терминни тюрлю-тюрлю тарихчиле берген материалларыны контекстине кёре бютеу бары магъанларын да хайырландырадыла
12 сентябрь
12 сентябрь — григориан орузламада джылны 255-чи кюнюдю (високос джыллада — 256-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 110 кюн къалады.
11 сентябрь
11 сентябрь — григориан орузламада джылны 254-чю кюнюдю (високос джыллада — 255-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 111 кюн къалады.
Париж (магъаналары)
Пари́ж: (Paris)
13 сентябрь
13 сентябрь — григориан орузламада джылны 256-чы кюнюдю (високос джыллада — 257-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 109 кюн къалады.
Азербайджанлыла
Азербайджанлыла (Azərbaycanlılar آذربایجانلیلار, Azərbaycan türkləri ترکهای آذربایجانی, türklər ترکها) — тюрк тил къауумгъа кирген азербайджан тилде сёлешген миллетди. Азербайджан Республикада бла Дагъыстанда кърал къурагъан миллетди.
Париж
Париж (Paris, пагъи́ деб окъулады) — Францияны ара шахарыды. Шахар, орта Францияны шимал джанында, Иль-де-Франс регионда, Сена сууну бойнунда орналгъанды эмда къралны эм магъаналы экономика эмда культура аралыгъыды. Андан сора да Парижни халкъла аралы уллу дараджасы барды — былайда ЮНЕСКО-ну, ЭИАО-ну эмда Халкъла арасы сатыу-алыу палатаны штаб-фатарлары орналыбды.
Тарихи
Шахар, б. э. дери III ёмюрню ортасында, паризии деген кельт бусагъатдагъы Сите айрымканны орнунда болгъан Лютеция джерлешиминден къуралгъанды. Лютецияны юсюнден биринчи джазылгъан сагъыныу, б. э. дери 53-чю джылда Юлий Цезарны Галлия бла къазауатны юсюнден 6-чы китабында тюбейди.
Б. э. дери 52-чи джылда римлиле экинчи кере шахарны алыргъа кюрешгенлеринде, паризииле Лютецияны кюйдюрюб эмда кёпюрлерин оюб кетгендиле. Римлиле, Сена сууну сол джагъасында джангы шахар ишлегендиле. Ала анда термала, форум эмда амфитеатр салгъандыла. Рим империяда шахарны уллу дараджасы болмагъанды.
Римлилени башчылыкъ этиулери 508 джылда франкланы келиулери бла бошалгъанды.
II Филипп Августну заманында шахарны къоруу кючю кёлтюрюлгенди: 1190 джылда Сенаны онг джагъасында шахар буруу салыннганды, 1210 джылда уа — сол джагъасында да. Ол заманда огъуна Парижни кюнбатыш къыйырында Лувр къала салыннганды.
XI ёмюрден башлаб, Париж, Европада окъуу бериу аралыкъладан бириди. XIII ёмюрде, устазланы арасында джарашмаулукъ ючюн, сол джагъада (бусагъатдагъы Латин кварталда) бусагъатдагъы Сорбоннаны алдагъысы болгъан бир талай «бойсунмагъан» колледжле ачыладыла. XIV ёмюрде шахар, онг джагъасында, бусагъатдагъы Уллу Бульварла болгъан джерде энтда бир буруу бла бегитиледи.
XIV Людовикни заманында патчах резиденция Версалгъа кёчеди, алай а Париж, экономикада баш ролю болгъаны эмда халкъы ёсюб баргъаны себебли, Францияны политика аралыгъы болгъанлай къалгъанды.
1844 джылда шахарны тёгереги бла ючюнчю буруу салынады. Шахаргъа джууукъ джерледе 39 км узунлугъу эмда 16 форту болгъан бетджанла салыннгандыла, ол заманда бу, дунияда эм уллу къоруу мекям болгъанды.
XIX ёмюрню экинчи джарымында джыйырма бир Бютеудуния кёрмючден бешиси Парижде ётгенди, бу, шахарны культура эмда политика дараджасын тамам суратлайды.
Экинчи империяны ахырындан сора эмда Парижни немец аскер кючлегенинден сора, ишчиледен, санагъатчыладан эмда гитче буржуазиядан къуралгъан Париж коммуна, республиканы болджаллы консерватив правительствосуна къаршчы чыкъгъанды.
XIX джюзджыллыкъны 90-чы джылларында эмда XX ёмюрню биринчи онджыллыгъында, «Аламат эпоха» деб да белгили болгъан заманда, Франция уллу ёсюуню эмда экономика айныуну сынагъанды.
Экинчи дуния къазауатны заманында шахарны немец вермахт кючлеб тургъанды, оккупация 1944 джылны августуну ахырына дери баргъанды.
14 сентябрь
14 сентябрь — григориан орузламада джылны 257-чи кюнюдю (високос джыллада — 258-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 108 кюн къалады.
Майкоп
Майкоп — Россида шахарды, Адыгея Республиканы ара шахарады.
Белая сууну онг джагъасында орналгъанды.
Сан-Франциско
Сан-Франциско (San Francisco, San Francisco) — АБШ-ны Калифорния штатында, католик клисаны сыйлысы (San) Ассизчи Францискге аталгъан шахарды эмда округду. 2010 джылда шахарда 815 358 адам джашагъанды, халкъыны саны бла бу Калифорнияны тёртюнчю шахарыды, АБШ-ны эсе — онекинчисиди. шахар, джарымайрымканны шимал къыйырында орналады. Тарихини кёбюсюнде бу, Сан-Франциско богъазны бёлгесини эм кёб адам джашагъан эмда эм магъанлы шахары болгъанлай тургъанды.
Сан-Франциско дуния туризм аралыкъды, сууукъ джайгъы тубанлары бла, тик дуппурлары бла, эмда викториан бла модерн архитектураланы бирден болууу бла белгилиди. Айтылгъан джерлерини санына киредиле: «Алтын Къабакъ» кёпюр, Алькатрас айрымкан, канат трамвайланы системасы, Койт къала эмда чайна-таун.
16 сентябрь
16 сентябрь — григориан орузламада джылны 259-чу кюнюдю (високос джыллада — 260-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 106 кюн къалады.
Метеороид
Метеоро́ид неда метеор зат — уллулугъу планетала арасы букъу бла астероидни ортасында болгъан кёк затды.
Джерни атмосферасына бек уллу терклик (11-72 км/с) бла кирген метеороид, ышылыу ючюн бек къызыб, джарыгъан метеор («тюшюб баргъан джулдуз» деб танылгъан) неда болид болуб, кюйюб къалады. Джерни атмосферасына кирген метеороидни кёрюннген ызына метеор дейдиле, Джерни юсюне тюшген метеороидге уа — метеорит дейдиле.
Ётмек
Ётмек неда Гырджын эм азы бла ун бла суудан этилген тылыдан тюрлю-тюрлю амалла бла биширлген азыкъды. Къарачайда юйде биширилгенине гырджын, тюкенледе сатылгъанына ётмек ат джюрюйдю. Гырджын этиуде кёбюсюне ун неда къара ун хайырланадыла, эскиледе арпа эмда нартюх гырджын да бек джайылгъанды.
17 сентябрь
17 сентябрь — григориан орузламада джылны 260-чы кюнюдю (високос джыллада — 261-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 105 кюн къалады.
18 сентябрь
18 сентябрь — григориан орузламада джылны 261-чи кюнюдю (високос джыллада — 262-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 104 кюн къалады.
Ючюнчю рейх
Ючюнчю рейх (Drittes Reich — «Ючюнчю империя») — Герман империяны 1934 джылны 16 августундан 1945 джылны 23 майына дери фициал болмагъан атыды. Германияны капитуляциясыны кюню 9 майны Ючюнчю Рейхни тюшюу кюнюне саналынады. Алай а, официал халда бу кърал, 23 майда Карл Дёницни правительствосу арестге алыннгандан сора, джокъ болгъанды.
Адабият бла тарихде «нацист Германия», «фашист Германия» атла да таныладыла. Арт термин, кёбюсюне совет адабиятда хайырландырылады эмда, Италияда Бенито Муссолинини фашист режими бла Гитлерни режимини арасында политика джарашдырылыуда да, идеологияда да уллу башхалыкъ болгъаны себебли, тюз тюлдю.
Нацист адабиятда «Мингджыллыкъ рейх» (Tausendjähriges Reich) ат да хайырландырылгъанды.
Ючюнчю рейх, Адольф Гитлер башчылыкъ этген Национал-социалист немец ишчи партияны власты бла байламлы болгъанды. Гитлер, Ючюнчю рейхни тарихини аллындан ахырына дери (ахыр эки-юч ыйыкъ саналмагъанлай) алмашдырылмагъанлай рейхсканцлер болуб тургъанды.
Прокламация
Прокламация ( — «баямлау», «чакъырыу») — къагъытда басмаланыб джайылгъан чакъырыуду.
Баш магъанасы
Эресейде эмда орус тилде сёз XIX — XX ёмюрню аллында къагъыт чапыракъда болгъан эмда асламысы бла закон тышында басмаланнган, политикалы нюзюрле бла джайылгъан чакъырыу болгъанды; ол кёбюсюне тири политика атламлагъа чакъыргъанды: демонстрациялагъа, забастовкалагъа, граждан бойсунмауну акцияларына э. б.
Бусагъатда термин хайырланыудан чыкъгъанды.
Башха магъаналары
Прокламация деб официал документге да айтылгъанды, ол магъанады бусагъатда «Декларация» термин джюрюйдю. Сёз ючюн:
Бродвей (театр)
Бродве́й — дунияны тюрлю-тюрлю шахарларында театрланы атыды:
Гильотина
Гильоти́на — башны кесиу бла асмакъ этиуюню механизмиди.
Техникада гильотина неда гильотина бычакъ — кабеллени, къанджалны, къагъытны эмда башха затланы кесер амал бла хайырланнган механизмлеге айтылады.
19 сентябрь
19 сентябрь — григориан орузламада джылны 262-чи кюнюдю (високос джыллада — 263-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 103 кюн къалады.
Бродвей театр
Бродвей театр (Broadway theatre) — коммерциялы театрал санатны энчи бир тюрлюсюдю. Нью-Йоркдагъы Манхэттен айрымканда, Бродвей атлы орамны къатында, Театрал квартал деб белгили болгъан районда 39 уллу театр барды. Бродвей — американ театрал культураны тамалыды. «Бродвей» ат — тукъум ат болгъанды. Спектаклге (неда шоугъа) «Бродвейде салыннган» деб, аны театрларыны биринде ётген болса, айтадыла.
Бродвейде спектаклге баргъан — Нью-Йоркга келген туристлени белгили бир кёз ачыуларыды.
Меир, Голда
Го́лда Ме́ир (גולדה מאיר), баш иеси бла тукъуму — Меерсон (מאירסון), къыз тукъуму Мабович (מבוביץ׳, 3 май 1898, Киев, Россия империя — 8 декабрь 1978, Иерусалим, Израиль) — израилчи политик эмда кърал къуллукъчуду, Израилни 5-чи премьер министри, Израилни ич ишлерини, Израилни тыш ишлерини, Израилни урунуу эм социал баджарыууну министри болуб тургъанды.
Ал джыллары
Голда Меир Россия империяныКиев шахарында джарлы чууут юйдегиде туугъанды, юйюрлеринде сегиз сабий болгъанды, аладан бешиси (тёрт джашчыкъ бла бир къызчыкъ) сабийликлеринде ёлгендиле, сау къалгъан Голда бла аны эки эгечи, тамада эгечи Шейна (1889-1972) бла эм кичи эгечи Клара (биринчи аты Ципка). Атасы Мойше-Ицхок Мабович агъач уста болуб ишлегенди, анасы уа Блюма Мабович дигиза болгъанды. 20-чы ёмюрню башы Россия империяда чууут погромла бла белгиленнгенди, ол себебден Эресейде бир чууутлу да кесин къоркъуусуз сезерге амалы болмагъанды, артыкъсыз да бек чууутлула азлыкъ болгъан джерледе. Ол себебден, 1903 джылда Мабовичле Пинскге, Голданы къарт атасы бла къарт анасыны юйюне къайтадыла.
Ол джыл огъунакъ Моисей Мабович АБШ-гъа иш излеб кетеди. Юч джылдан, 1906 джылда Голда эгечлери эм анасы бла аталырыны ызындан Бирлешген Штатлагъа кёчедиле. Ала къралны шималында Висконсин штатны Милуоки шахарында орналадыла. Голда тёртюнчю классда окъугъан заманда тенги Регина Гамбургер (Regina Hamburger) бла «Джаш эгечлени американ джамагъатын» къурайдыла, ала китабла керекли сохталагъа ачха джыяр нюзюр бла къурайдыла. Гитче Голдачыкъны сёзлери джыйылгъан адамланы сейирсиндиреди, джыйылгъан ачха керек китбалагъа джетеди. Джерли газет Джаш эгечлени джамагъатыны башчысыны сураты бла чыгъады — бу Голданы газетде биринчи картыды.
Денверде джашауу
1912 джылда Голда Меир ал башланнган школну бошайды, ол джыл огъуна окъууун андан арысын Денверде барырыргъа оноу этеди. Алай а юйдегиде билетге огъунакъ ачха болмагъанды, сора Меир джангы эмигрантлагъа ингилиз тилни устазы болуб джарашады, джалы сагъатха 10 цент болгъанды. Атасы-анасы джасакълагъаннга къарамай, онтёрт джыллыкъ Голда Денверге кетеди. Денверде Голданы тамада эгечи Шейна, аны баш иеси Шамай Корнгольд эмда аланы къызлары Юдифь джашагъандыла. Ол заманда къралда эмигрант чууутлулагъа деб биринчи больница Денверде болгъанды, аны пациентлерини бир къаууму Корнгольдланы юйдегиси бла шох болгъанды, эмда алада къонакъда болуучу болгъандыла. Аланы ичинде сионистле да тюбегендиле, ол заманда Голданы къарамларына сионизмни идеялары да уллу аууурлукъ салгъандыла. Денверде Голда кесини баш иесин Морриса Меерсоннга тюбейди. Автобиографиясында Меир былай джазады:
Голданы тамада эгечи Шейна анасы орнуна болгъанды, эмда Голданы алкъын гитчечикге санаб къаты болгъанды. Бир кере уллу дауур болуб, Голда Шейнаны юйюнден кетеди. Ательеде ишге джарашыб гитче хаух отоучукъгъа кёчеди. Джыл кетиб, Голданы атасы аннга мектуб джазады: «Анангы джашауу сеннге багъалаы эсе, юйюнге мычымай къайтыргъа керексе». Меир Милуокиге къайтыргъа керек болады.
Палестинагъа кёчюу
Ол заманда Османлы империяны кесеге болгъан Палестинагъа Голда эри бла 1921 джылда кёчеди. Меир тукъумну уа 1956 джылда кърал къуллукъда болгъан заманында Давид Бен-Гурионну излеми бла алгъанды.
Израиль къуралгъынчы
1921—1924 джыллада Изреель ёзенде, Мерхавия кибуцда ишлегенди. Баш иеси Моррисни саулугъу бла проблемала башланадыла. Ауур климат, безгек ауруу, аман ашам, сабанда bikte - аннга бу асыры ауур тиеди, эри ючюн Голда кибуцну къояргъа разы болады. 1924 джылны артында Моррис Иерусалимде бухгалтер болуб джарашады, алай а джалы аман болгъанды. Эки отоулу гитче юйчюк табадыла, электркъууат болмагъанды, ол себебли ашарыкъларын да бауда примусда хазырларгъа керек боладыла. Аланы тюнгюч уланлары, Менахем 1924 джылны 23-чю ноябрында тууады, эки джылдан къызы Сара тууады. Юйге тёлер ючюн, Голда эски джуууб ачха этерге кюрешгенди. Джамагъат ишге къатышыргъа талпыуу 1928 джылда чыгъыш табады, Урунуучуланы федерациясыны тиширыу бёлмесине тамада болады. Кнессетге 1949 джылда сайланырыны аллы бла тюрлю-тюрлю кърал къуллукълада ишлегенди.
Политика карьерасы
1948 джылны 14-чю майында Голда Меир Израилни бойсунмазлыгъыны декларациясына къол салгъан эки тиширыудан бири болгъанды, бютеулей да декларациягъа 38 адам къол салгъанды, аланы ичинде эки тиширыу Голда Меир бла Рахель Коэн-Каган. Сама Меир, эсгеиулеринде былай джазады
Экинчи кюн Израилге Мисирни, Сирияны, Ливанны, Иорданияны эмда Иракны бирлешген аскерлери чабадыла, алай бла Израилни бойсунмазлыгъы ючюн къазауат.
Москвада посол
Азатлыкъ ючюн къазауатны башланыуу бла джаш къралгъа сауут керек болады. Израилни де-юре таныгъан биринчи кърал СССР болгъанды, эм кёб сауут сатхан да ол болгъанды.
1948 джылда Г. Меир (Меерсон) СССР-де Израилни посолу болады, 3-чю сентябрда Москвагъа келеди. Бу орунда ол 1949 джылгъа дери тургъанды.
Г. Меир орусча сёлеше билмегенди. Кремлде раутда В. М. Молотовну юй бийчеси, Полина Жемчужина, аннга идишде сёлешгенд: «Мен чууутлуну къызыма!» (Ich bin a yiddishe Tochter!). Г. Меирни Москвада посол болгъан кёзюуде Чууут Антифашист комитет, «Эйникайт» газет, «Дер Эмес» басма джабыладыла. Чууут культураны белгили къуллукъчулары тутуладыла, китаблары библиотекаладан къоратыладыла.
Мени ариу ледим (мюзикл)
Мени ариу ледим (My Fair Lady) — сёзлери бла либреттосуну автору Алан Джей Лернер эмда музыкасыны автору Фредерик Лоу болгъан мюзиклды.
Меир, Голда
Урунууну министри
Урунууну министри 1949-1958 джыллада.
Тыш ишлени министри
Тыш ишлени министри 1958-1966 джыллада.
Мени ариу ледим (мюзикл)
1960 джылда «Мени ариу ледим» СССР-де (Москва, Ленинград, Киев) кёргюзюлгенди. Баш роллада ойнагъандыла: Лола Фишер (Элиза Дулитл), Эдуард Мулхэйр бла Майкл Эванс (Генри Хиггинс), Роберт Кут (полковник Пикеринг), Чарлз Виктор (Альфред Дулиттл), Рид Шелтон (Фредди Эйнсфорд-Xилл).
1965 джылда мюзиклны баш ролда Татьяна Шмыга бла Москва оперетта театрда салгъандыла.
Экранизациясы 1964 джылда ётгенди. Фильм, ол джылда огъуна эм иги фильм деб «Оскар» премияны алгъанды.
Меир, Голда
Ёлюмю
1978 джыл Иерусалимде ёлгенди, Герцлни тауунда басдырылгъанды. Нью-Йоркда эсгертме салыннганды.
Эресей сом
Эресей сом (российский рубль) — Россия Федерацияны ачха биримиди. Дагъыда талай танылмагъан эмда джарым танылгъан къралланы территориясында хайырландырылады: Хачыпсы Республикада, Къыбыла Тегей Республикада , Луганск Халкъ Республикада эмда Донецк Халкъ Республикада (биринчи экиде — Россия Федерация бла келишиуге кёре).
Басхан (суу)
Басхан (Баксан, Бэхъсэн) — Шимал Кавказда Къабарты-Малкъарда сууду, Балыкъ сууну (Терк сууну бассейни) онг джетегиди.
Эресей сом
Эресей сомну ISO 4217 стандартда хариф коду — RUB, тарх коду — 643; 1998 джылгъы ачха реформагъа дери RUR (810) код хайырландырылгъанды. Ол тарх код — 810 — банк счётланы нумерациясында бусагъатха дери да хайырландырылыды. Официал белгиси — ₽ — 11 декабрь 2013 джыл бегитилгенди.
Басхан (суу)
Узунлугъу — 173 км-ди, бассейнни майданы — 6800 км²-ди. Басхан Минги тауну юсюндеги чыранларындан башланады. Басханны эмда аны джетеклерини башында «Баксан», «Джан-Туган», «Эльбрус» эм башха альпинист лагерле орналадыла, дагъыда «Минги тау тийреси» миллет парк, Терскъол обсерватория.
Эресей сом
Bloomberg агентствону информациясына кёре, SWIFT системада банкла арасы джюрюуде 2013 джылны майындан 2014 джылны майына дери кёзюуде эресей сомну юлюшю 0,35 % болгъанды (бир джыл андан алгъа — 0,62 %). Американ долларны уа (ол кёзюуде) юлюшю — 42 %, еврону — 32 %, юаньны — 1,47 % болгъанды. Бютеулей банкла арасы тёлеуледе дунияны бары валюталарыны ичинде сом 18-чи орунну алгъанды.
Басхан (суу)
Суу ашауу чыранладан, къардан эмда джер тюбю сууладанды.
Басхан сууда Тырныаууз, Басхан шахарла орналадыла, Балыкъ суугъа къошулгъан джерини къаршчысында уа — Прохладна шахар. Сууда дагъыда Басхан ГЭС орналыбды.
20 сентябрь
20 сентябрь — григориан орузламада джылны 263-чю кюнюдю (високос джыллада — 264-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 102 кюн къалады.
Басхан (суу)
Кирленнгени уллуду.
Фиуме эркин шахар
Фиуме эркин шахар (Stato libero di Fiume, Slobodna Država Rijeka) — 1920 — 1924 джыллада бойсунмагъан кърал (эркин шахар) болгъанды. Территориясы 28 км² болгъанды — Риека шахар (Fiume) эм Италия бла байлагъан тар коридор.
20 сентябрь
Ёлгенле
Вилем Йиржи Лавуазье (род. 1533)
Фиуме эркин шахар
Фиуме соруу
Биринчи дуния къазауатдан сора Австрия-Маджар чачылады, Фиумеге иелик уллу халкъла арасы проблема болуб чыгъады — бу магъаналы тенгиз портха Югославия бла Италия дау этгендиле. Хорлагъан къралланы келишиулерине кёре Фиуме бойсунмагъан кърал болгъанды. Американ президент Вудро Вильсон бу чек конфликтде тёречи болгъанды. Аны теджеуюне кёре Фиумеде Миллетлени Лигасыны штаб-фатары орналыргъа керек эди.
12 ноябрь 1920 джыл Фиуме конфликтни эсебинде Рапалло кесамат (1920) къабыл этиледи, аннга кёре бютеу тарафла Фиумени азатлыгъын таныйдыла эм аны саулугъун джакъларгъа борчланадыла. АБШ, Франция эм Уллу Британия джангы къралны таныйдыла.
Аны къой, былайда дунияда эм гитче коммунист партия да болгъанды.
3 март 1922 джыл джерли фашистле правительствону тюшюредиле, властны кючлеб, Италиядан болушлукъ тилейдиле. 17 мартда Фиумеге итальян аскер киреди.
27 январь 1924 джыл Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени Королевствосу бла Италия Королевствону арасында Рим кесамат къабыл этиледи, аннга кёре Италия Фиумени кесине къошады, СХСК уа Сушак шахаргъа ие болады. Фиумени правительствосу бу кесаматны танымай, кёчгюнчюлюкде ишлеб тургъанды.
Юнгюшлюле
Джашагъан джерлери
Юнгюшлюлени асламы Шимал Кавказда джашайды. Россияны тышында юнгюшлюле Тюрк бла Сирияда джашайдыла.
Динлери
Юнгюшлюле суннит муслиманладыла
Хазар къагъанлыкъ
Хазар къагъанлыкъ, Хазария (650—969) — орта ёмюрледе хазарла деген тюрк тилли кёчгюнчю халкъ къурагъан къралды. Кюнбатыш-тюрк къагъанлыкъдан айырылгъанды. Кавказ аллын, Тёбен бла Орта Итилни бойнун, бусагъатдагъы шимал-кюнбатыш Къазахстанны, Азау тенгизни бойнун, Кърымны, эмда Кюнчыгъыш Европаны тюзлери бла чегетли тюзлерини территориясын Днепр суугъа дери контролда тутханды. Къралны аралыгъы алгъа бусагъатдагъы Дагъыстанны тенгиз бойнундагъы кесегинде орналгъанды, кечирек, Итилни аягъы табасына кёчгенди. Башчылыкъ этген элитаны бир кесеги иудейлик динни алгъанды. Кюнчыгъыш славян тайпаланы бир бёлеги талай заманны хазарлагъа политика бойсунмакълыкъда джашагъанды.
21 сентябрь
21 сентябрь — григориан орузламада джылны 264-чю кюнюдю (високос джыллада — 265-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 101 кюн къалады.
Абаза тил
Абаза тил (Абаза Бызшва) — абазалыланы тиллериди, хачыпсы-адыг тилледен бириди. Асламысына Къарачай-Черкесияда джайылгъанды, республиканы 5 официал тилинден бириди. Россияда 2002 джылдагъы Бютеу Россиялыкъ халкъны санаугъа кёре абаза тилде сёлешгенлени саны 38 247 адам болгъанды, Тюрк де уа — 10 000 адам чакълы бирди (1995).
Абаза тил, хачыпсы тилге эм джууукъ тилди.
Диалект бёлюнюую
Диалектлени фонетиканы системасында да, лексикада да эмда грамматикада да башхалыкълары барды. Хар диалектде экишер сёзлеу айырылады. Диалектледе сёлешгенлени бир-бирлерин ангылау бла проблемалары джокъду.
Бусагъатда бар болгъан тилледен абаза тилге эм джууукъ хачыпсы тилди. Специалистлени ойларына кёре протоабаза тил, прототилден (абаза бла хачыпсы тилни орта бабасындан) VIII—XII ёмюрледе айырылгъанды.
Джазмасы
Абаза тилге джазыу система 1932 джыл латиницаны тамалында къуралгъанды, 1938 джылда уа кириллицагъа кёчюрюлгенди:
Абаза тилде «Абазашта» газет чыгъады.
Къумукълула
Джашагъан джерлери
Бусагъат заманда къумукълула кёбюсюне Россия Федерацияны Дагъыстан Республикасында джашайдыла
Бродвей (магъаналары)
Бродве́й (Broadway — «кенг джол») — АБШ-да кёб тюбеген орам атды. Кёб американ шахарны кесини Бродвейи барды, кеслери да шахарны тарих неда коммерция аралыгъында болуучандыла.
Бродвей театр
Бродве́й — дунияны тюрлю-тюрлю шахарларында театрланы атыды.
Гаспыралы Шефикъа
Джамагъат къуллугъу
1905 джылда Шефикъа Гаспыралы, атасы Исмаил Гаспыралы къурагъан, кърымтатар тилде чыкъгъан «Alem-i nisvan» — «Алем-и нисван» («Тиширыу дуния») деген Кърымда биринчи муслиман тиширыу журналны редактору болгъанды. 1917 джылны 1—11 майында Шефикъа Гаспыралы, Москвада ётген I Бютеуроссиялы муслиман джыйылыуну ишлеуюне кърым делегацияны къурамында къатышханды. Кечирек, 1917 джылны 9 декабрында Бахчисарайда ётген Кърымтатар халкъны I Къурултайыны делегаты болуб сайланнганды эмда кърымтатар халкъны миллет правительствосуну оноуу бла Симферополь тиширыу педагогика школну директору болуб салыннганды. Кърымтатар халкъны Миллет самоуправлениеси чачылгъандан сора, Шефикъа, Кърымны къоюб Бакугъа кёчеди, анда педагогика школ къурайды. Бакуда Азербайджанны премьер-министри Насиб Юсуфбейлиге эрге чыгъады. Азербайджан миллет правительство къоратылгъандан сора эри ышаннга салыннганды кеси да Тюркге эмиграциягъа кетеди, анда ёксюзле юйню тамадасы болуб ишлегенди. 1930 джылда Стамбулда Шефикъа «Кърымтатар тиширыуланы бирлигин» къурагъанды эмда аннга башчылыкъ этгенди. Андан сора да кърымтатар эмигрантланы проблемалары бла эмда бла кюрешгенди.
Мени ариу ледим
Мени ариу ледим (My Fair Lady) дегенни быллай магъаналары болургъа боллукъду:
Джангы Къарачай
Джангы Къарачай, Джангы эл неда Акъ къала (Новый Карачай) — Россияны Къарачай-Черкес Республикасыны Къарачай районунда шахар типли посёлокду.
Посёлокда джашагъанланы саны — 2,1 минг адамды (2010 джыл).
Тарихи
Шахар типли посёлок статусха 1958 джылдан иеди.
23 сентябрь
23 сентябрь — григориан орузламада джылны 266-чы кюнюдю (високос джыллада — 267-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 99 кюн къалады.
Ислам республика
Ислам республика — Джууукъ Шаркъда джайылгъан теократ неда аннга джууукъ кърал оноу формады, анда къралгъа оноу этилген заманда ислам дин къуллукъчула уллу орун аладыла (Иранда бу шартла эм бек терен этилгендиле, мында къралны де-факто башчысы, къралда эм баш дин къуллукъчуду). тарихден келген ислам монархия бла европачы республикан къурулушну арасында компромиссди. Ислам республикада законла асламысы бла шериятны тамалында къуралгъандыла. Ислам республикалагъа Иранны,Афганистанys, Комор айрымканланы, Мавританияны эмда Пакистанны санаргъа боллукъда; алай, а сёз ючюн, Пакистанны 1956 къабыл этген конститциясы лаик халлыды, ол себебден атыда «Ислам республика» деб джазылыуу халкъыны динине хурмет бериудю.
Черкеслиле
Санлары эм диаспоралары
2002 джылгъы санаугъа кёре черкеслилени Россия Федерацияда бютеулей санлары 712 мин адам бола кетеди, ала кёб санда къралны алты субъектинде джашайдыла: Адыгеяда, Къабарты-Малкъарда, Къарачай-Черкесияда, Краснодар крайда, Шимал Тегейде, Ставрополь крайда.
Тыш къраллада эм уллу черкес диаспора Тюркдеди, бир-бир багъа бериулеге кёре Тюркдеги диаспораны саны 2,5 млн-дан 3 млн адамгъа дери джетеди. Израилдеги черкес диаспора 4 минг адам чакълы бир барды. Дагъыда Сирияда, Мисирде, Иорданияда черкес диаспорала бардыла, андан сора да черкеслиле Европаны къралларында, АБШ-да эм Джууукъ Кюнчыгъышны башха къралларында да джашайдыла, алай а бу къралланы кёбюсюню статистикалары черкес диаспораны саныны юсюнден тюз билгиле бермейдиле. Сириядагъы черкеслилени саны бир багъа бериуге кёре — 80 минг адам чакълы бирди.
Бираз черкесли БКъБ-ни къралларында да джашайды, сёз ючюн, Къазахстанда.
Черкеслилени бусагъатдагъы тиллери
Бусагъатха дери черкес тилни эки литература диалекти сакъланнганды: шималкавказ тил юйюрню хачыпсы-черкес къауумуна кирген адыгей эм къабарты-черкес тилле.
Черкеслилени кёбюсю экитиллиди, ана тиллеринден сора да джашагъан джерлерини кърал тилин биледиле: Россияда — орус тилни, Тюркде — тюрк тилни, д. а. к.
Черкеслилени этнонимлери
Антиклик замандан башлаб, черкеслилени ата-бабалары тюрлю-тюрлю атла бла (этнонимле бла) танылгъандыла, аланы ичинде: зихле, меотла, синдле, дандарийле, досхла, керкетле, касогла, каскала эм башхала.
XIII ёмюрден башлаб, башха атланы орнуна «черкес» деген экзоэтноним келеди.
Бусагъатдагъы этнонимлери
Бусагъат заманда черкес субэтносланы белгилеген быллай атла джюрюйдюле:
Адыгейлилени санына дагъыда бу субэтнонимлени къошадыла: абадзехле, адамийле, бесленейле, бжедугла, егерукайла, мамхегле, махошла, гемиргеуле (кIэмгуй), натухайла, шапсыгъла (аланы ичинде — хакучла), хатукайла, хегайкла, жанейле (жанэ), гуайеле, чебсинле (цопсынэ), адалеле.
Этногенезлери
Черкеслилени ата-бабалары — зихле, меотла, керкетле эм башхала бизни эрагъа дери VI ёмюрден башлаб тарихге чыкъгъандыла, буруннгу грек тарихчиле бла суратланнгандыла, аланы культураларыны кёче барыуун а уа майкоп, дольмен, меот эм башха археология культураланы эсгертмелери керти этиб чыгъарадыла.
25 сентябрь
25 сентябрь — григориан орузламада джылны 268-чи кюнюдю (високос джыллада — 269-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 97 кюн къалады.
26 сентябрь
26 сентябрь — григориан орузламада джылны 269-чу кюнюдю (високос джыллада — 270-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 96 кюн къалады.
Дондагъы Ростов
Дондагъы Ростов (Росто́в-на-Дону́) — Россияда, Кюнчыгъыш-Европа тюзню къыбыла-кюнчыгъышда, Дон сууну джагъасында, аны Азау тенгизге къошулгъан джеринден 46 километр узакълыкъда орналгъан шахарды. Москвадан 1094 километр узакълыкъдады. Ростов областны административ аралыгъыды, 2000 джылны 13 майындан бери Къыбыла федерал бёлгени административ аралыгъыды. 1749 джылда, Елизавета Петровна императрицаны буйругъу бла тамалы салыннганды. Дондагъы Ростов — Россияны, 1,099 млн адам джашагъан Къыбыла «ара шахарыды», уллу административ, культура, илму-окъуу эм индустрия аралыгъыды.
Шахар, Россияны къыбыласыны эм магъаналы транспорт аралыгъыды , шахарны, «Кавказны къабакълары» деб таныйдыла.
2008 джылны 5 майында, Россия Федерацияны президентини указы бла, Дондагъы Ростов шахаргъа Россия Федерацияны «Аскер махтаулукъну шахары» деген сыйлы чыны берилгенди.
Шанхай
Шанха́й (, Zånhae) - Къытайны эм уллу шахары эм джерни бек кеп адамы болгъан шахарларындан бири. Къытайны терт ортакъ оноуда тургъан шахарларындан бири, уллу магъаналы финанс ортакъ, джер башында бек уллу тенгиз лиман. XXI ёмюрге Шанхай Къытайны эм магъаналы шахарларындан бири болгъанды, уллу теркликде айнып башлагъанды, кюнчыгъышны эм битеу джерни финанс ортагъы болгъанды.
Ататюркчюлюк
Ататюркчюлюк неда Кемализм (Atatürkçülük, Kemalizm) — империалист къралланы джарлы эм артха къалгъан миллетни бойсундурургъа излеб бардыргъан джюрюшюне къаршчы болуб къуралгъан, айгъакълы классны джакълыгъы бла хайырланмагъан, артха къалгъан джараусуз кърал органланы орнуна акъыл бла билимге таяннган органланы къураргъа излеген Мустафа Кемал Ататюркню идеологиясыды. Тюрк Республиканы конституциясында белгиленнгенине кёре, кърал Ататюркчюлюкню принциплерине таяна айныу джолда барады. Тюркню тышында Кемализм идеология, талай тюрлениу бла Азербайджанда да танылады.
Кемализмни тамалында 6 принцип барды («алты окъ» — Altı Ok). Биринчи тёрт окъ 1927 джыл белгиленнгендиле, артдан 1931 джыл алагъа дагъыда эки окъ къошулады. Алты окъну доктринасы тамамы бла 1937 джылны конституциясында бегитиледи.
Республика
Республикачылыкъ (Cumhuriyetçilik) — идеалында конституцион демократ республикады, ол осман абсолют монархияны орнуна келгенди. Огъары властны сайлыныу принципи эмда ол властны халкъ аллында джууаб тутуууду. Тюрк 1923 джыл республика болуб баямланнганды.
Миллетчилик
Миллетчилик (Milliyetçilik) — идеалында гражданлары миллетине патриот болгъан миллет къралды. Гражданлыкъ бла миллетлик бир бирине келишеди. Биз таныгъан миллетчиликден Ататюркню миллетчилиги башха болгъанды, расизмден, пантюркизмден, фашизмден айрыды. Ататюрк миллетчиликни француз юлгюча кёргенди, мында Тюрк Республиканы бютеу гражданлары, къайсы миллетден болгъанларына къаралмай бир миллет баямланадыла (Францияда бютеу гражданла французлагъа саналадыла).