cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
15 май
15 май — григориан орузламада джылны 135-чи кюнюдю (високос джыллада — 136-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 230 кюн къалады.
Сылпагъарланы Кулина
Сылпагъарланы Кулина
Сылпагъарланы Абдул-Керимни къызы Кулина 1941 джыл июлну 25-де Сарытюзде туугъанды. Баш билимле Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтну филология бёлюмюнде, Москвада Ленин атлы устазлыкъ интитутну химико-биология бёлюмюнде, ВЮЗИ-ни Краснодардагъы правоведение бёлюмюнде алгъанды. Педагогикадан аспирантураны бошагъанды. Кулина бёлек джылны эл, шахар школлада устазлыкъ этгенди, Къарачай-Черкес область басмада редактор, илму-излем институтда тамада илму къуллукъчу  болуб ишлегенди. 40 илму ишни авторуду. 1990 джылдан бери Къарачай-Черкес республикада устазланы усталыкъларын ёсдюрген институтну методика кабинетини тамадасыды. Кулина школлагъа окъуу-болушлукъ китабла джазгъанды: «Тамаша грамматика», «Дерсден тышында окъургъа хрестоматия. 5-7 классла»… Устаз, алим, джазыучу Сылпагъарланы Кулина къарачай-малкъар суратлау адабиятда да тири ишлейди. Беш энчи китабны авторуду. Аны чыгъармаларын республикан газетледе, джыйым китаблада да кёрюрге боллукъду. Джазыучу ана тилге В. Шекспирни «Ромео и Джульетта» деген трагедиясын, А. Пушкинни «Петушок – золотой гребешок» таурухун кёчюргенди. Кулина «Илячин» деген сабий журналгъа редакторлукъ этеди. Халкъны ашхы адетлерин, адеб-намыс джорукъларын, халкъ педагогиканы мадарларын джангыртыр джанындан ишлейди. Сылпагъарланы Кулина Черкесск шахарда джашайды.
Энчи китаблары:
Джыйым китаблада:
Минги тау тийреси
Минги тау тийреси (Приэльбру́сье) — Ара Кавказда, Басхан сууну огъары джанында, Европаны эм мийик тауу — Минги тауну эмда Чегет тауну джууугъунда орналгъан районду. «Минги тау тийреси» — Уллу Кавказны, Къабарты-Малкъарны Эльбрус бла Зольск районларыны территорияларында (Басхан аууз бла Балыкъ суу башында) орналгъан кесегини туристлик атыды.
Бир-бирде тюбеген Къарачай (Къарачай-Черкес, неда Кюнбатыш) Минги тау тийреси (Западное Приэльбрусье) термин, Минги тауну Къарачай-Черкесияда орналгъан кюнбатыш тиклерин белгилейди.
Минги тау тийреси — альпинизмни, тау лыжа спортну эм туризмни бютёу дунияда белгили аралыгъыды.
Курорт
Минги тау тийреси курорт, тау лыжала бла кюрешген спортчуланы ичинде аты айтылгъан джерди. Эресейни тау лыжала бла кюрешген юч эм уллу районларындан бириди. Минги тау тийресинде 12 км канат джол бла 35 км тау лыжа трасса барды, баш тикле экидиле — Чегет бла Минги тау. Курортну трассалары ючюн 9 кётюргюч ишлейди. Минги тау тийресинде талай тау лыжа школ ишлейди. Курортда табийгъат къар джабыу ноябрда къуралады, сезон апрелге дери барады. Минги тауну огъары зонасында майда да лажыла бла учаргъа болады.
Байрамукъланы Кючюк
Байрамукъланы Дебону джашы Кючюк (1772 джыл, Хурзук, Къарачай — 1862 джыл) — дин къуллукъчу, халкъ джырчы болгъанды.
Биографиясы
Байрамукъланы Кючюк 1772 джылда Хурзукда туугъанды. Алгъа Дагъыстанны Акъсай элинде, ызы бла Тюркню Стампул шахарында билим алгъанды. Тюрк, араб, орус тиллеге уста болгъан бла бирге, шаркъ поэзияны терен билгенди.
Дебо улу Кючюк, ХIХ ёмюрде Къарачайда белгили дин къуллукъчу, хаджи, кесини заманында билимли, сыйлы адамланы бири болгъанды.
Байрамукъланы Кючюк 1862 джыл ауушханды.
Варшава гетто
Варшава гетто — Польшаны оккупациясыны заманында фашистле къурагъан Варшавада чууут геттоду. Гетто болгъан заманны ичинде, анда джашагъан адамланы саны 450 мингден 37 миннге дери азайгъанды.
Тарих фону
Ючюнчю рейхни аскерлерини Польшагъа киргенинден сора, 1939 джылны октябрында оккупацион властла буйрукъ чыгъаргъандыла, бу буйрукъгъа кёре чууутлула ачхаларын кредит-финанс къурулушлагъа берирге борчлагъандыла. Адам башына 2000 злотыйден артыкъ ачха къояргъа эркинлик болмагъанды.
Джамагъат улоуда нацистле чууутлуланы сыйларын тюшюрген плакатланы такгъандыла, ала миллетле арасы къаугъа къураргъа кюрешгендиле.
Чууутлуланы геттогъа джыйгъанларына, нацистле аланы джугъуучу аурулары болгъанын, эмда ёлетден чууут болмагъан халкъны джакълагъанларын чурум салгъандыла. 1940 джылны мартында чууутлуланы кёб джашагъан талай районда карантин баямланнганды, андан 113 минг чакълы бир полякны кёчюрюб, башха джерледен 138 минг чууутлу джерлешдирилгенди.
Геттону къуралыууну оноуун 1940 джылны 16-чы октябрында генерал-губернатор Ганс Франк этгенди. Бу заманнга геттода 440 минг чакълы бир адам неда Варшаваны адам саныны 37% болгъанды, алай а геттону майданы шахарны майданындан къуру 4,5 % болгъанды.
Аллында геттодан эркинликсиз чыгъыу 9 ай тюрме азаб бла къазаланнганды, 1941 джылны ноябрындан башлаб геттодан эркинликсиз чыкъгъанланы асыб башлагъандыла. 16-чы ноябрда гетто мийик къабыргъа бла къуршаланнганды.
Геттода джашау
Геттону ичиндеги соруулагъа юденрат къарагъанды, ол немец властланы контролунда болгъанды. Юденратны башчысы Адам Черняков. Геттода чууут полциягъа башчылыкъ Юзеф Шеринский этгенди.
Гетточуланы бир къаууму немец индустрияда ишлегендиле, сёз ючюн, Вальтер Теббенсни фабрикаларында 18 минг чууутлу ишлегенди. Иш кюн 12 сагъат баргъанды, не солуу кюн, не байрам болмагъанды. 110 минг ишлерча адамдан къуру 27 мингни иши болгъанды.
Геттода дажшаулары аман болмагъан къауум къуралгъанды (саудюгерле, контрабандачыла, юденратда ишлегенле, гестапону агентлери), геттода джашагъанланы асламысы ачлыкъ сынагъанды. Артыкъсыз да бек болумлары аман тышындан кёчюрюлюб келген чууутлуланы болгъанды, Варшавада танышлары болмагъанлары себебли кеслерине иш эмда юйдегилерини баджарыу табылмагъанды.
Адамланы къырыу
Геттода Польшаны провинциялыранды чууутлуланы ёлтюрюулерини юсюнден хапарла джюрюгендиле, алай а адамланы рахат этер ючюн, немецле дезинформацияны бардыргъадыла, «Варшауэр цайтунг» атлы немец газет онла бла минг чууутлу индустрия комплексни къурууунда ишлегенлерин билдиреди. Аны тышында геттода джангы школла ачаргъа эркинлик бериледи.
1942 джылны 22-чи июлунда немец предприятиеледе ишлемеген чууутлуланы, госпиталлада ишлегенлени, юденратны членлери бла аланы юйдегилерини, чууут полицияны эмда аланы юйдегилерини тышындагъы бютеу чууутлу кюнчыгъышха кёчюрюллюклерини юсюнден юденратха буйрукъ келеди. Чууут полиция хар кюн сайын 6 минг адамны темир джол станциягъа джибериун баджарыр борч салыннганды. Буйрукъ толмаса нацистле аманатланы ёлтюрлюклерин билдиргендиле, аманатланы ичинде Черняковну юй бийчеси да болгъанды.
23-чю июлда приютладан сабийлени да кёчюрюллюклерин билгенинде юденратны башчысы Черняков кесин ёлтюреди, аны орнуна баришчи Марек Лихтенбаум келеди. Аны джашлары да гестапону агентлери болгъандыла. Юденрат, халкъны полициягъа болушургъа чакъыргъанды.
Ол кюн огъунакъ таша чууут организацияны джыйылыуу болады, ала адамла урунуу лагерлеге кёчюрюледи деген оюмгъа келедиле, эмда къаршчыланмау оноу аладыла.
Хар кюн сайын, джыйылыу нохта болгъан больницадан адамла джюклеу платформагъа джиберилгендиле. Къарыулары болгъан эркишилени урунуу лагерлеге ашырадыла. Къалгъанланы (90%) мал вагонлагъа джыйыб джибередиле. Юденрат вагонланы ёлюм лагерлеге бармагъанларыны юсюнден билдириуле этеди. Гестапо кетгенлени атлары бла письмола басмалайды, анда ала джангы джерлеринде иш табханларыны, иги джашагъанларыны юсюнден джазадыла. 30-чу июлгъа 60 000 минг адам чыгъарылады
6-чы августда Треблинкагъа сабий юйден 200 сабий ашырылады, аны директору белгили педагог Януш Корчак болгъанды. Юденрат Корчакны башына бош этдиртеди, алай а Корчак кесини сохталарыны ызындан кетеди. Августда биринчи кере юденратда ишлегенле да ашырыладыла (700-800 адам).
52 кюнню ичинде (1942 джылын 21-чи сентябрына дери) 300 минг адам Треблинкагъа джиберилгенди. Июлну ичинде чууут полиция 64 606 адамны ашырыргъа болушханды. Августда 135 минг адам, 11-чи сентябргъа дери 35 886 адам кёчюрюледи. Андан сора геттода 60 мингден аз адам къалады.
Къозгъалыу
1943 джылны 19-чу апрелинден 16-чы майына дери Варшава геттода сауутлу къозгъалыу болады. Къозгъалыу СС-ни аскерлери бла къурутулады. Къозгъалыуну заманында геттону 7000 минг джакъчысы ёледи, немец аскерчиле от салгъанларында 6000 минг адам саудан кюйгенди. Сау къалгъан 15 000 адам Треблинка ёлюм лагерге джибериледиле. 16-чы майда гетто ахыры бла джокъ этилгенди.
16 май
16 май — григориан орузламада джылны 136-чы кюнюдю (високос джыллада — 137-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 229 кюн къалады.
18 май
18 май — григориан орузламада джылны 138-чи кюнюдю (високос джыллада — 139-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 227 кюн къалады.
Байрым кюн
Байрым кюн — орта кюн бла шабат кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.
Этимологиясы
Къарачай-малкъар тилде байрым кюнню аты христиан дин бла байламлыды эмда Иисус Христосну (Исса файгъамбарны) анасы Къыз Байрымны (Мариямны) аты бла аталгъанды. Бу адет дагъыда черкес (Мэрем) эм тегей (Майрæмбон) тилледе да барды.
Славян тиллени кёбюсюнде, аланы ичинде орус тилде да, байрым кюнню аты, ыйыкъны (баш кюнден башлаб) бешинчи кюнюне саналгъаны себебли, «беш» деген тархдан келеди: орусча — пятница, белорусча — пятніца, болгарча — петък, чехча — pátek, полякча — piątek, сербча — петак, хорватча — petak, словенча — petek, словакча — piatok, украинча — п’ятниця. Маджар тилде péntek сёз — славян тилледен алыннган сёздю.
Буруннгу римлиледе байрым кюн Венерагъа аталгъан кюн болгъанды, кеси да буруннгу грекледен калька этиб алыннганды (Афродитес хемера). Римлилени бу адетлери буруннгу германлылагъа кёчгенди, ала Венераны кеслерини тиширыу тейрилери Фрейя бла ассоциация этгендиле.
Роман тиллени кёбюсюнде байрым кюнню аты латинча dies Veneris — «Венераны кюню» дегенден келеди : французча — vendredi, итальянча — venerdì, испанча — viernes, каталанча — divendres, корсиканча — vennari, румынча — vineri. Бу адет, P-кельт валлий тилде да ыз къойгъанды — dydd Gwener.
Байрым кюнню ингилизча аты — Friday — буруннгу ингилизча Frīġedæġ дегенден келеди, магъанасы да — «Фриггни кюню»  — скандинав мифологияда сюймекликни, юйлениуню эм сабий тууууну тиширыу тейриси, Одинни къатыны Фриггни (бур.-исл. Frigg — «сюйюлген») атындан. Башха герман тилледе да байрым кюнню аты Фрейяны атындан келеди: немецча — Freitag, голландча — Vrijdag, буруннгу исландча — frjá-dagr. Швед, норвег, дания тилледе сёзню бюгюннгю формасы — fredag.
Араб тилде байрым кюнню аты — «Jum’a-tul-Mubarak» — «аль-джума» (джыйылыб намаз этиу) деген сёзден къуралгъанды.
Гюрджюча პარასკევი (параскеви) сёз (аны бла бирге юнгюшча — пIаьраска эм чеченча — пӀераска) грек тилден (Παρασκευη «paraskev̱i̱» — «байрым кюн», неда туура «алтынчы») алыннганды.
Шпицберген трактат
1920 джылдан Шпицберген трактат — 1920 джылны 9 февралында Парижде къол салыннган эмда Шпицберген архипелагны халкъла арасы статусун белгилеген кесаматды.
Байрым кюн
Орузламада оруну
Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре байрым кюн — ыйыкъны бешинчи кюнюдю.
Шпицберген трактат
Шпицберген трактатха кёре, алгъа кишиники да болмагъан джерге саналгъан Шпицберген, Норвегияны суверенитетине тюшгенди, кесаматха къатышхан къраллагъа уа, табигъат байлыкъларын эмда джериндеги тенгизлерин эксплуатация этерге тенг эркинлик берилгенди. Норвегия, кесаматны 9-чу статьясында архипелагны территориясында тенгиз базала бла бетджанла къураргъа къоймазгъа эмда аскер къаст этиб хайырландырмазгъа борчланнганды. 1925 джылда Норвигия, Шпицбергенни официал халда Норвегия королевствону кесеги болгъанын баямлагъанды. СССР 1935 джылда Шпицберген трактатха къошулгъанды.
Бусагъат заманнга кесаматха къатышхан къралланы саны 50-ден озгъанды, аланы ичинде: Россия бла СССР-ни башха къраллары, АБШ, Уллу Британия, Германия, Франция, Япония, Нидерландла, Болгария, алгъыннгы Югославияны къраллары, Маджар, Дания, Норвегия, Польша, Чехия, Словакия, Румыния, Италия, Швеция эм башхала. Норвегияны стортинги, 1947 джылны 15 февралындан резолюциясында СССР-ни да Норвегия бла бирге Шпицбергенде энчи экономика интереслери болгъан кърал кибик таныгъанды. 1991 джылда бу хакъла Россиягъа кёчгендиле.
Байрым кюн
Орузламада оруну
Иудей эм христиан дин адетлеге кёре байрым кюнню алтынчы кюннге саналгъанлай турады.
Сауд Арабия бла Иранда (эм кёб санда башха муслиман къраллада) ыйыкъ, шабат кюнде башланыб, байрым кюн бошалады.
19 май
19 май — григориан орузламада джылны 139-чу кюнюдю (високос джыллада — 140-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 226 кюн къалады.
Байрым кюн
Дин адетле
Христиан динни биринчи ёмюрлеринден башлаб, ол кюн Исса файгъамбар къачда керилгенди деб ийнаннганлары себебли, байрым кюнню сыйын бек кёргендиле. Аны юсюнден биринчи хапар «Константинни джашагъаны» деген, Кесарияны епископу Евсевий († 340 джыл) джазгъаннга саналгъан китабда тюбейди. Артыкъ бек Пасханы аллы бла болгъан Уллу байрым кюн белгиленеди.
Иудейликде байрым кюн — Шаббатха хазырланыу кюндю, иудейле эки кюннге аш-суу аллыкъларын аладыла, Иерусалимде башха кюнледен эсе алгъа тюкенле джабыладыла. Шаббатны башланнганына — байрым кюнде кюн батхан заман саналады, бошалгъанына уа — шабат кюнню ингиринде биринчи юч джулдузну кёрюннгени.
Исламда байрым кюн, эркишиле межгитлеге джыйылыб джума намазны этген кюндю. Ийнаныулагъа кёре «Къыямат кюн» байрым кюнде боллукъду. Сауд Арабия бла Иранда байрым кюн — джангыз бош кюндю. 2006 джылгъа дери бу адет Бахрейн бла Бирлешген Араб Эмиратлада да джюрюгенди, энди уа бу къраллада шабат кюн да бош кюн болгъанды. 2007 джылда шабат кюн Кувейтде да бош кюн этилгенди.
== Халкъ культурада байрым кюн бла байламлы ийнаныула ==
17 май
17 май — григориан орузламада джылны 137-чи кюнюдю (високос джыллада — 138-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 228 кюн къалады.
20 май
20 май — григориан орузламада джылны 140-чы кюнюдю (високос джыллада — 141-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 225 кюн къалады.
Абайханланы Дауут
Абайханланы Шауайны джашы Дауут (1800—1892) — XIX ёмюрде джашагъан къарачай-малкъар дин къуллукъчу, поэт, джарыкълаучу болгъанды.
Биографиясы
Абайханланы Дауут 1800-1892 джыллада Чегемде джашагъанды. Аны атасы Шауай Уллу Къарачайдан болгъанды.
Дин эмда джамагъат къуллукъчу Дауут хаджини аты Минги тауну эки джанында да белгили болгъанды. Сабийлей, джашлай билимге тырмашыб, алгъа — Дагъыстанда, ызы бла араб къраллада терен билим алгъанды. Элине-джерине къайытхандан сора, Чегемде, медресе ачыб, Малкъардан, Къарачайдан да фахмулу сабийлени окъутуб тургъанды.
Абайханланы Дауутну юсюнден Москваны, Владикавказны, Нальчикни архивлеринде да сакъланады хапар. Эм башдан а ол къурагъан чыгъармала халкъ эсинде джашайдыла. Табылгъанны джыйышдырыб, алим Малкъондуланы Х. басмагъа хазырлагъанды.
Абайханланы Дауут 1892 джыл ауушханды.
АБШ-да граждан къазауат
АБШ-да граждан къазауат (American Civil War), Шимал бла Къыбыланы къазауаты — аболиционист штатла (Шимал) бла 11 къул тутхан штатны (Къыбыла) арасында 1861—1865 джыллада бардырылгъан къазауатды.
Къазауат, Самтер фортха атыу бла, 1861 джылны 12-чи апрелинде башланнганды, 1865 джылны 26-чы майында, генерал К. Смит башчылыкъ этген аскерни джесирлениую бла, бошалгъанды. Къазауатны баргъанында 2 минг чакълы бир сермешиу болгъанды. Бу къазауатда, АБШ-ны тарихинде къазауат болуб эм кёб къурман берилгенди.
Къазауатны чурумлары
XIX ёмюрню биринчи джарымында АБШ-да эки система къуралгъанды — къыбылада къул тутуу, шималда капитализм. Бу эки система бир-бирине келишмеген социал-экономика формация болгъандыла. АБШ федерация болгъаны себебли, хар штат кесини политикалыкъ, экономикалыкъ джашауун айры бардыргъанды, интеграция процессле акъыртын баргъандыла. Ол себебден аграр Къыбыла бла индустриял Шимал, экономика джанындан эки айры районнга айырлгъандыла.
АБШ-ны шималына саудюгерле эмда эмигрантланы асламысы джол алгъанды. Бу регионда машина ишлеу, металл джарашдырыу, дженгил промышленностну асламысы орналгъанды. Мында урунуу кючню асламысы эмигрантладан къуралгъанды. Шималда ишчи къолла джетишгендиле, демография болум иги, адамланы джашау дараджаларында джетерли болгъанды. Къыбылада эсе уа болум тамам терсине болгъанды. АБШ Американ-мексикан къазауатны эсебинде къыбылада кёб джерге ие болгъанды. Бу джерледе плантаторла орналгъандыла. Ол себебден Къыбыла, Шималча болмай, аграр регион болгъанды. Алай а былайда бир проблема болгъанды, къыбылада ишчи къол джетишмегенди. Эмигрантланы асламысы Шималгъа баргъандыла, ол себебден Африкадан XVII ёмюрден башлаб негр къулла келтирилгендиле. Сецессияны башланырына Къыбыланы акъ халкъыны 1/4 къул тутханды.
Батчаланы Мусса
Батчаланы Хаджи-Кишини джашы Мусса (туугъ. 1939 джыл, Къумуш эл, Къарачай АО, РСФСР, СССР — 14 июль 1982 джыл, туугъан джери) — къарачай джазыучу, фольклорист болгъанды.
АБШ-да граждан къазауат
Къазауатны чурумлары
Шималда деменгили налог политика бардырылгъанды, штатланы бюджетлеринден ачха болушлукъгъа баргъанды. Правительство негрлени джашауларын къолай этиуде болушлукъ этерге кюрешгенди. Алай а консерватив, джабыкъ Къыбылада болум башха болгъанды, тиширыуланы эмансипациясына тыйыгъычла салыннганды, негрлени акъла бла хакъларын тенг этиу джасакъланнганды. Къыбыланы джашау ангылауларында джерлери, уллу мюлклери болгъан «акъсюек» къауум уллу орун алгъанды. Бу къауум штатланы политикаларында уллу ауурлукъгъа ие болгъандыла. Ала кеслерини мийик джашау дараджаларын тас этмез ючюн болумну тюрлендирирге излемегендиле.
Батчаланы Мусса
Биографиясы
1939 джыл Къумуш элде туугъанды. Сабийлиги уруш, кёчгюнчю джыллада ётген поэт гитчеликден огъуна джашауну джарсыуун, къыйынын да сынагъанды. Ол баш билим Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда алгъанды. Москвада Горький атлы Литература институтну Баш курсларын да тауусханды.
АБШ-да граждан къазауат
Къазауатны чурумлары
Къыбыла АБШ-ны аграр къошагъы болгъанды, мында тютюн, шекер къамиш, мамукъ, принч кибик ёсюмлюлюкле битдирилгендиле. Шималгъа Къыбыладан келген сырьё керек болгъанды, артыкъсыз да мамукъ, Къыбылагъа уа Шималны мешиналары керек болгъанды. Ол себебден кёб заманны Къыбыла бла Шимал бир-бирлери бла келишиб джашагъандыла, алай а заман бла орталарында тиклик да ёсе баргъанды. Эм тик сорууланы бири импорт этилген товарлагъа налог болгъанды (Шимал кесини промышленностуну джакълар ючюн налогну мийик этерге излегенди, Къыбыла уа бютеу дуния бла сатыу-алыуну эркин этерге излегенди). Экинчиси, къул проблема (къыбыладан къачыб баргъан къулланы, шималда эркин санаргъа боламыды, Къыбылада эркин негрла болургъа боламыдыла…). Ючюнчюсю, АБШ джангы джерлеге ие бола баргъанды, джангы штатла къурауда къайсы къауумгъа къошуллугъу дау баргъанды — джангы штат эркин штатмы боллукъду, огъесе къул тутхан штатмы боллукъду. Линкольнну властха келиую эмда бютеу джангы штатла эркин штатла боллукъду деб баямлауу, болумну Къыбыла штатлагъа табсыз этгенди, эндигиде къул тутхан штатла азчылыкъ боллукъдула, эмда Конгрессде бютеу соруулада Шималгъа хорлатырыкъдыла кеслерин.
Бирликни чачылыуу
Къул тутуугъа къаршчы болгъан политикалыкъ эмда джамагъат организацияла 1854 джыл Республикачы партияны къурагъандыла. 1860 джылда бардырылгъан президент сайлаулада бу партияны кандидаты Авраам Линкольнну хорламы, къул тутханлагъа къоркъуу салгъанды эмда сецессиягъа — Бирликни къурамындан чыгъыугъа келтиргенди. 1860 джылны 20-чы декабрында Къыбыла Каролина, биринчи болуб, чыкъгъанды, аны ызындан:
Батчаланы Мусса
Биографиясы
Толу 43 джыл джашамагъан фахмулу поэт, прозаик, драматург, фольклорист Батча улу кесини чыгъармалары бла къарачай-малкъар суратлау адабиятны джангы дараджагъа чыгъаргъанды. Поэзияда, прозада, драматургияда да бирча уста, джетишимли ишлеген джазыучуну халкъына къойгъан назмулары, хапарлары, повестлери, пьесалары миллетни тин хазнасыдыла.
АБШ-да граждан къазауат
Бирликни чачылыуу
Юристлик джанындан тыйгъыч болмагъанды — АБШ-ны Конституциясына кёре чыгъыугъа джасакъ (эркинлик да) болмагъанды. Бу 6 штат 1861 джылны февралында джангы кърал — Американы Штатларыны Конфедерациясын къурагъандыла. 1-чи мартда Техас бойсунмазлыгъын баямлагъанды, ол экинчи кюн Конфедерациягъа къошулгъанды, апрель-май айлада:
Батчаланы Мусса
Биографиясы
Орус тилде, ана тилинде да бирча уста джазалгъан Батча улу Лопе де Веганы, А. Н. Островскийни, М. Байджиевни белгили пьесаларын — къарачай-малкъар тилге, нарт таурухланы (Е. Стефанеева бла бирге) да орус тилге кёчюргенди.
АБШ-да граждан къазауат
Бирликни чачылыуу
Бу 11 штат конституцияны къабыл этгендиле, эмда кеслерине президент этиб Миссиспиден сенатор Джефферсон Дэвисни сайлагъандыла. Конфедерацияны ара шахары Алабамадагъы Монтгомери болгъанды, Конфедерациягъа Виргиния къошулгъанындан сора — Ричмондха кёчгенди ара шахар. Бу штатла АБШ-ны джерини 40 % алгъандыла, адам саны 9,1 млн болгъанды, аны ичинде 3,6 млн афроамериканлы. 7-чи октябрда Конфедерацияны къурамына Индей территория киреди, ол территорияны халкъы не Къыбыла штатланы, неда Шимал штатланы джакъламагъанды. Алай а къул тутуугъа огъай демегенлери ючюн Конфедерациягъа кирирге оноу этгенди. АКШ-ны Сенаты хар штатдан эки келечи бла къуралгъанды, эмда хар индей республикадан бир келечи болгъанды (бютеулейда Индей территорияда 5 республика болгъанды — тайпаланы санына кёре: чероки (эм кёб къул тутхан), чокто, крик, чикасо эмда семинол). Сенатда индей келечиле ауаз хакъгъа ие болмагъандыла.
Батчаланы Мусса
Биографиясы
Батчаланы Мусса 1982 джыл 14 июлда Къумушда ажымлы ёлгенди.
АБШ-да граждан къазауат
Бирликни чачылыуу
Бирликни къурамында 23 штат къалгъанды, аланы ичинде къул тутхан штатла: Делавэр, Кентукки, Миссури эмда Мэриленд. Виргинияны талай кюнбатыш округуну адамлары Бирликден чыгъыу оноугъа бойсунмагъандыла, эмда кеслерини власть органларын къураб, 1863 джылны июлунда АБШ-ны къурамына штат болуб алыннгандыла. Бирликни адам саны 22 миллиондан артыкъ болгъанды, аны джеринде промышленностну асламы болгъанды, темир джолланы 70 %, банк хыйсабланы 81 %.
1861 джылны сермешиулери
Сауутлу уруш 1961 джылны 12-чи апрелинде Чарлстон бухтада Самтер форт ючюн сермешиу бла башланнганды. Аннга джууабха президент Линкольн къыбыла штатлада закон тышында къозгъалыу болгъанын баямлаб, бютеу тенгиз джагъасын блокада этеди, аскерге адамланы чакъырады. Аллында джетишим къыбылачыланы джанында болгъанды. Линкольнну инаугурациясына дери огъунакъ бери кёб сауут-саба джыйылгъанды. Къыбылада американ аскерни эм кючлю бёлеклери орналгъандыла, аланы асламысы къыбылачыла джанлы болгъандыла. Шималчыланы къазауатда баш нюзюрлери къралны бирлигин сакълау, къыбылачыланы уа Конфедерацияны эркинлигин танытыу болгъанды. Эки джанны да стратегия планлары бирчаракъ болгъанды — джауну ара шахарын кючлеу, территориясын юлешиу.
Биринчи ауур сермешиу Виргинияда, Манассас темир джол станцияны къатында 1861 джылны 21-чи июлунда болгъанды, иги хазырланалмагъан шималчыланы аскерлери Булл-Ран атлы къулакъны ётюб къыбылачыланы аскерлерине чабхандыла, алай а ызларына ыхтырылыргъа керек къалгъандыла, бу ыхтырылыу артында къачыу бла бошалгъанды. Къачха къазауатны кюнчыгъыш театрында Бирликни иги сауутланнган, инарал (генерал) Дж. Б. Макклелланны башчылыгъында аскери болгъанды. Маккелан 1-чи ноябрдан башлаб бютеу аскерлеге башчы болады, алай а фахмусуз болгъаны себебли бёлеклери 21-чи октябрда, американ ара шахардан узакъ болмай, Боллс-Блаффени къатында къаушатыладыла. Къургъакъда джетишимсизликлеча болмай, тенгизде шималчыланы аскерлери хорламлы болгъандыла, шималчыланы кемелир Конфедерацияны джагъаларын джабыб, тышындан байламланы къыйынлашдыргъандыла. Бу блокаданы заманында, 1861 джылны 8-чи ноябрында шималчыла, къыбылачы эмиссарлары болгъан британ кемени кючлейдиле. Ол кёзюуде Уллу Британия бла къазаутны ауузуна келедиле.
1862 джылны сермешиулери
1862 джылда шималчыла кюнбатыш къазауат театрда хорламлы боладыла. Февраль-апрель айлада генерал У. С. Грантны аскерлери талай фортну кючлеб, къыбылачыланы Кентуккиден къыстайдыла, андан сора Шайлода ачы сермешиуден сора Теннессини къыбылачыладан ариулайдыла. Джайгъа Миссури штат кючленеди, Грантны аскерлери Миссисипи бла Алабаманы шимал районларына киредиле.
1862 джылны 25-чи апрелинде генерал Б. Ф. Батлерни бёлеклери бла Д. Фаррагутну кемелерини кючю бла къыбылачылан магъаналы сатыу-алыу эмда стратегия аралыкълары Джангы Орлеан тюшеди. Кюнчыгъышда, Линкольн «ашыкъмаучу» атагъан, Макклеллан бютеу аскерлени башчылыгъындан къоратылыб Ричмондха чабыуулгъа атылады. Ол чабыуул бла «Джарымайрымканда компания» башланады. Макдауэлл ауур артиллерия бла адам санны кёблюгюн хайырланыб, тюз адамлагъа заран джетдирмей, къазауатны бир компания бла хорлар акъылда болады.
Макдауэлл Ричмондха кюнчыгъышдан чабар акъыл этген заманда, Бирликни башха аскерлери Ричмондха шималдан джюрюрге керек болады. Бу бёлекледе 60 минг аскерчи болгъанды, алай а генерал Джексон 17 минг аскерчиси бла аланы тыяды, бир-бир сермешиуледе уа къаушатхан огъунакъ этиб, Ричмондха иймейди.
Апрелни аллында 100 мингден артыкъ шималчы аскер Виргинияны джагъасына десант болуб тюшедиле, терк урууну орнуна, Макклеллан акъыртын аллына баргъанды, къыбылачыла ызларына ыхтырыла башлайдыла, Ричмонд эвакуациягъа хазырлана башлайдыла. Сермешиуледе генерал Джонстон джаралы болады, башчылыкъны къолгъа Роберт Ли алады.
Бу сермешиуде биринчи болуб пулемётла да хайырланнгандыла, алай а иги джарашмагъанлары себебли сермешиуню эсеблерине уллу кюч этелмегендиле.
Генерал Ли шималчыланы аскерлерин тохтатыб, артдан джарымайрымкандан къыстагъанды (сермешиулени къымылдагъан картасы ).
Макклеллан орунундан къоратылады, аны орнуна генерал Поуп салынады. Алай а джангы аскер башчы Бул-Ранеде экинчи сермешиуде къаушатылады (29-30 август). Ли Мэрилендге киреди, аны нюзюрлеринде федерал аскерлени коммуникацияларын кесиб, Вашингтонну къуршоугъа алыр болады. 15-чи сентябрда Т. Дж. Джексонну башчылыгъында аскерле Харперс-Ферриени кючлейдиле. 17-чи сентябрда Шапсбергни къатында 40 минглик аскери бла Лиге 70-минглик шималчы аскер чабады. Бу эм къанлы сермешиуде 4 мингден артыкъ адам ёледи, эки джан да хорлаялмайдыла, алай а Ли ызына ыхтырылыргъа оноу этеди. Макклеллан таукелсизлик этиб, ыхтырылгъан аскерлени ызларындан бармайды. Ол таукелсизлик ючюн орунундан къоратылыб, аны орнуна Эмброуз Бернсайд келеди.
Джылны ахырына Бернсайд Ричмондха джангыдан чабыуул этеди, алай а Ли генералны аскерлери бла тохтатылады. Федерал аскерле къаушатыладыла. Бернсайд андан сора дагъыда бир джетешимсиз манёвр этеди («Балчыкъ марш») андан сора постундан алынады.
Къулланы азаталауну прокламациясы
1862 джылны 30-чу декабрында Линкольн «Къулланы азатлауну юсюнден прокламациягъа» къол салады. Бютеу къулла азат баямланадыла.
Аннга дери Шималны тенгиз блокадасын хыртха уруб тургъан Европа, бу прокламациядан сора Шималны джанын алады.
1863 джылны сермешиулери
1863 джылны январында федерал аскерлени башчысына Джозеф Хукер салынады. Ол Ричмондха чабыуулну джангыдан башлайды. Майны аллында Чанселорсвиллде сермешиу болады, анда 130 минглик шималчы аскерлени 60 минглик къыбылачы аскерле къаушатадыла. Бу сермешиуде алгъан джараларындан генерал Т. Дж. Джексон ёледи. Лини аскерлери уа Вашингтонну шималдан ётюб, Пенсильваниягъа киредиле.
Июлну аллында юч кюн баргъан Геттисбергде сермешиуде Лини аскерлери тохтатыладыла, эмда Виргиниягъа ыхтырыладыла, аны бла Бирликни бютеу территориясы къыбылачаладан ариуланады. Ол кюнледе кюнбатыш театрда Грантны аскери Биксберг къаланы алады (4-чю июль). 8-чи июлда генарал Н. Бэнксни аскерлери Луизианада Порт-Хадсонну кючлейдиле, аны бла Миссиспи сууну ёзенини къолгъа алыб, Конфедерацияны эки юлешедиле.
Эки хорланыудан сора къыбылачыла тохтаб къалмагъандыла. Сентябрда генерал Брастенни аскерлери, адмирал Розенкрансны Огайо аскерин хорлаб (Чикамугада сермешиу), къалгъанларын Чаттануга шахарда къуршоугъа алады. Алай а, генерал Улисс Грант шахарны къуршоуун ачады, артдан а уа Брэггни аскерин къаушатады (Чаттанугада сермешиу). Чаттатунгада сермешиуледе, тарихде биринчи болуб, чыгъаналы темир чыбыкъ хайырланнганды.
1864 джылны сермешиулери
Къазауатда хорлам шималчылагъа кёче башлайды. 1864 джылны компаниясыны планын, ол заманнга Бирликни аскерлерине башчылыкъ этген, Грант хазырлайды. Баш урууну генерал У. Т. Шерманны 100 минглик аскери этеди. Ол майда Джорджиягъа киреди, аллында хар нени къаушатыб, алгъа илтинеди, 2-чи сентябргъа Атлантагъа киреди. Грант кеси башчылыкъ этген аскер бла Лиге кюнчыгъыш театрда къаршчы чыгъады. 1864 джылны 4-чю майында Грантны 118 минглик аскери чегетледе къыбылачыланы 60 минглик аскери бла тюбешеди. Анда къанлы сермешиу башланады, Грант 18 минг аскерчисин тас этеди, къыбылачылада 8 минг аскерчи ёледи, алай а Грант тохтамайды, Спотсильвейнни кючлер ючюн алгъа барады, бу шахар алынса Шимал-виргин аскер Ричмонданан кесиллик боладыла. 8-19 майлада Спотсвильвейнде сермешиу болады, Грант 18 минг аскерчисин къурман береди, алай а къыбылачыланы бетджанларындан ётелмейди. Эки ыйыкъдан Колд-Харборда сермешиу болады, ол сермешиу да эсеб бермей, позицион къазауатха кёчедиле. Къыбылачыланы бетджанларын кючлейелмей, Грант бир джаны бла ётюб Питтерсбергга чыгъыб, аны къуршоугъа алады, бу къоршоулау сау джыл баргъанды. Шерман, бёлеклерин 15-чи ноябрда джыйыб белгили «тенгизге маршны» башлайды, ол марш аны Саваннагъа келтиреди, шахар 1864 джылны 22-чи декабрында тюшеди. Аскер хорламла, президент сайлаулагъа да тамгъасын салады, Линкольн джангыдан президент болады.
Къулийланы Къайсын
Къулийланы Шууаны жашы Къайсын (Кайсын Шуваевич Кули́ев) (1917—1985) — малкъар совет назмучуду. 1967 жылдан башлап, Къайсын Къабарты-Малкъар АССР-ни халкъ поэти эди. Ол 1966 М. Горький атлы къырал адабият саугъаны Россейде биринчилени санында алгъанды, 1975 жылда СССР-ни Къырал саугъасыны, 1989 жылда уа, кеси ёлгенден сора, Ленинчи саугъаны лауреаты болгъанды. 1944 жылдан башлап, Къайсын ВКП(б)-ни члени болгъанды.
Жашау жолу
Къулийланы Къайсын 1917 жыл 19-чу октябрьде (эски стильге кёре — 1-чи ноябрьде) Къабарты-Малкъарда Огъары Чегем деген тау элде малчы эм айтылгъан уучуну юйюрюнде туугъанды эм ёсгенди. Атасы ёлгенде, Къайсын сабий эди. 1926 жылда ол Тёбен Чегемде школгъа жюрюп башлайды. Аны бошагъандан сора Нальчикде педтехникумгъа окъургъа киреди. Ол заманлада окъуна Къайсын кесини назмулары бла сау дефтерлени толтура эди. Биринчи назмуларын Къулий улу школда окъугъанында жазгъанды, басмаланып а 1933 жылда башлагъанды.
1935 жылдан 1939 жылгъа дери Къулийланы Къайсын Москвада Луначарский атлы Театр институтда эм М.Горький атлы Адабият институтда окъугъанды. Луначарский атлы Театр институт ёсерге, билим алыргъа кимге да бек насыплы юлюш эсе да, Къайсын адабиятны сайлайды, аны кесини къадарына санайды. Москвада окъууну бошап, Къабарты-Малкъар Къырал Пединститутда адабиятдан окъутады. Къайсын кесин назмучугъа санайды, кёп жазады эм басмаланады, адабиятда жолун белгилейди.
1938 жылда Къулийланы Къайсын СССР-ны Жазыучуларыны Союзуну члени болады. 1940 жылда аны «Салам, эрттенлик!» деген биринчи назму китабы чыгъады. Бу жыйымдыкъда биз уллу поэзияны жаратылгъанын кёребиз. 1939 жылда Къабарты-Малкъарны Жазыучуларыны Союзуну конференциясында Къайсын малкъар адабиятны айныууну жарсыуларыны юсюнден илму доклад этеди.
1940 жылны июнь айында Къулийланы Къайсын аскерге кетеди. Уллу Ата Журт уруш башланнганда, ол Прибалтикада эди. 1942 жылны ортасындан Къайсынны назмулары ара газетледе эм журналлада орус тилде басмаланып башлайдыла, Битеусоюз радио бла эшитиледиле, окъуучуларыны саны да кёбее барады. 1942 жылда ноябрьде, жаралы болгъандан сора, Къулийланы Къайсын А.А. Фадеевни тилеги бла Москвагъа келеди, анда назмучуну творчестволу ингирин къурайдыла. Ол ингирге Б.Л. Пастернак, К.М. Симонов, Н.Н. Асеев, В.К. Звягинцева, Д.Б. Кедрин эм башхала къатышадыла. 1943 жылда Къайсынны назму жыйымдыгъы Сталин атлы саугъагъа кёргюзтюлюнеди, алай 1944 жылда таулуланы кёчюргенлери бла байламлы бу саугъаны анга бермей къоядыла.
Уруш эте, Къулийланы Къайсын къыйын жолла ётгенди, жаралы болгъанны, нёгерлерин тас этгенни ачылыгъын да толусунлай сынагъанды. Десантчы болгъанды, «Сын Отечества» деген газетни корреспонденти болуп тургъанды. Ол газетде Къайсынны кёп уруш назмулары эм корреспонденциялары басмаланнгандыла, ала анга халкъны сюймеклигин да келтиргендиле. Къулийланы Къайсын Москваны, Орёлну, Ростовну, Украинаны, Кърымны, Прибалтиканы эркин эте, къыйын сермешлеге къатышханды.
1944 жылны март айында Къайсын таулуланы Орта Азиягъа кёчюргенлерин эшитеди. Ол жылны апрель айында, госпитальдан чыкъгъандан сора, Къайсын туугъан Чегем ауузуна келеди, тёгерекни тансыкълайды. Сора, кеси ыразылыгъы бла, халкъыны ызындан ол да мухажирлик сафарына чыгъады. Он жылдан артыкъ жашагъанды Къулийланы Къайсын Киргизияда. Республиканы адабият жашаууна тири къатышханды, алай кеси чыгъармаларын басмаларгъа эркинлиги болмагъанды.
Кюнчыгъышны сейирлик маданияты, орус эм дуния классиканы тёрелери да Къайсынны къанына синнгендиле. Къалай терен эм тюз айтхан эди Къайсыннга Борис Пастернак:
Башха-башха заманлада Къайсын быллай къуллукълада ишлегенди: СССР-ны Жазыучуларыны Союзуну Правлениясыны члени, Къабарты-Малкъарны эм Россейни Жазыучуларыны Союзуну Правлениясыны биринчи секретары, Къабарты-Малкъарны мамырлыкъны сакълау Комитетини председатели. СССР-ны Баш Советини бешинчи созывыны (1958—1962) эм 9-11 созывланы (1974—1985) депутаты болгъанды.
Къочхарланы Къасбот
Къочхарланы Багъырны джашы Къасбот (10 ноябрь 1834 джыл — 24 декабрь 1940 джыл) — къарачай халкъ джырчы болгъанды.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
1960—1970 жылла Къайсынны чыгъырмачылыгъыны бек ёсген заманы боладыла. Бу кезиуде аны быллай назму жыйымдыкълары чыгъадыла эм аланы хар бири адабиятха уллу саугъа боладыла: 1962 жылда «Тауда от», 1964 жылда «Жаралы таш», 1972 жылда «Жер китабы», 1973 жылда «Жулдузла жанадыла», 1974 жылда «Ингир» эм башхала.
Къочхарланы Къасбот
Биографиясы
1834 джыл ноябрны 10-да Учкуланда туугъанды. Сабийликден огъуна малчылыкъны къыйынын-зауугъун да сынай, ишде санын чыныкъдыра, джырла тинин айныта ёсгенди.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
1970 жылда Къайсынны экитомлугъу чыгъады, 1976—1977 жыллада назмулары юч том болуп чыгъадыла. Къайсын ёлгенден сора, 1987 жылда, энтта да бир ючтомлукъ жыйымдыгъы чыкъгъанды.
Къочхарланы Къасбот
Биографиясы
Багъыр улу, джамагъатны джашауунда тюрлениулеге, аны къууандыргъан эмда джарсытхан затланы, игиликге-ашхылыкъгъа къуллукъ этген адамланы юслеринден кесини энчи сёзюн айта, джырла къурай да джырлай, атын халкъда айтдыргъанды.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
1975 жылда «Терек да алай ёседи» деген публицистика китабы чыгъады.
1980-чы жылланы аллы, жашау Къайсыннга саугъагъа берген беш жыл, къыйын ауруууна да къарамай, анга бек магъаналы боладыла. 1985 жылда «Адамлагъа айтама» деген назму жыйымдыгъы чыгъады. Къайсын басмагъа «Адам. Къанатлы. Терек.», «Жашаргъа!» деген назму жыйымдыкъларын, «Жорт, жорт, гылыуум!» повестин, «Къыш эди» деген романын хазырларгъа жетишеди. Басмадан бу китапла бары да назмучу ёлгенден сора чыкъгъандыла, Къайсынны унутулмазлыкъ, суратлау жаны бла бек магъаналы чыгъармачылыгъыны шагъатлары болгъандыла.
Къочхарланы Къасбот
Биографиясы
Къасбот джырлары бла халкъыны тарихин хапарлагъанды, дерге боллукъду. Анга «Дебош», «Къанамат», «Микоян-Шахар», «Колхоз джашау» деген джырлары, дагъыда кёб назмулары шагъатдыла. «Айджаякъ» бла «Хорасан» деген лирикалы поэмалары уа халкъ джырчыны сезим дуниясыны теренлигин кёргюзген бла биргелей, тилибизни байлыгъын, ариулугъун да танытады.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
Къулийланы Къайсынны атын Нальчикде проспект эм Малкъар драма театр, Чегем шахарда назмучуну музейи болгъан орам, музейде фонд, Тёбен Чегем элде школ, Тырныаууз шахарда маданият юй, Ингушетияда Магас шахарда орам, Киргизияда Бишкек шахарда орам эм библиотека, Индияда школ эм музей, Тюркде Анкара шахарда парк жюрютедиле.
Къочхарланы Къасбот
Биографиясы
Къочхарланы Къасбот 1940 джыл декабрны 24-де 106 джылында Учкуланда ауушханды.
Къулийланы Къайсын
Жашау жолу
Къайсынны чыгъармалары орус, тегей, къазах эм дагъыда кёп миллетлени тиллерине кёчюрюлгендиле.
Тбилиси кърал университет
Баш билгиле
ТКъУ-ну къурамына киредиле: 6 факультет (юрист, экономика, гуманитар, медицина, социал эм политика илмуланы, кескин илмуланы эм табигъатны юсюнден илмуланы факультетлери), Гюрджюню тюрлю-тюрлю регионларында 5 филиал, Практика математиканы илму-тинтиу институту, Тиллеге юрениу республикан аралыкъ, Информацион-тергеу аралыкъ, Мийик энергияланы физикасыны илму-тинтиу институту, 7 музей, оранжерея, басма аралыкъ («Тбилиси университет» газетни чыгъарады), библиотека (4 млн китаб бла газет), физика-география стационар, Рача илму-сынам база, генетиканы кафедрасыны окъуу-сынам базасы, Пицунда археология экспедиция, Душети-Марткони окъуу-илму лаборатория. Университетде 35 минг чакълы бир студент окъуйду. Ишлегенлени саны 5 минг бола кетеди.
ТКъУ кёб кърал бла къысха илму эм окъуу байламла джюрютеди, аланы ичинде: Уллу Британия, Германия, Иран, Испания, Польша, Россия, АБШ, Тюрк, Украина, Франция, Швеция, Швейцария.
Тарихи
1917 джыл Тбилиси университетни къурау бла кюрешген джамагъат къуралады. Тамалын салгъаннга тарихчи Иванэ Джавахишвили саналады, аны тышында университетни тамалында Георгий Ахвледиани, тарихчи Шалва Нуцубидзе, психолог Дмитрий Узнадзе, лингвист Акакий Шанидзе болгъандыла. Биринчи ректору болуб химиячы Пётр Меликишвили сайланнганды.
Ректор Роина Метревелини заманында (1991 джылдан башлаб) университет 1926 джылда тас этген автономиясын къайтарады; 1992 джыл коллектив Метревелини ректорлукъгъа сайлайды. 2006-2010 джыллада университетни ректору Георгий Хубуа болады. 27-чи декабрь 2010 джыл ректоргъа Александр Квиташвили сайланады.
Джанибекланы Аппа
Джаныбекланы Къала-Герийни джашы Зекерия (чам аты: Къалай улу Аппа, туугъ. 1864 джыл, Учкулан, Къобан область, Россия империя — ёлг. 1934 джыл, Къызыл-Покун, Къарачай АО, РСФСР, СССР) — чам, селеке джырла этген поэт-сатирик эм импровизатор болгъанды.
Джашау джолу
1864 джыл Учкуланда туугъанды. Ол джарашыб бир джерде джашамай, юйдегили да болмай, башха эллеге, къошлагъа айланыб тургъанды, кеси кёрген затланы юслеринден джыр къурагъанды эмда джырны къайсы элде, къайсы джайлыкъда этсе, анда джырлаб кетгенди. Артыкълыкъгъа, залимликге бой сала билмеген, сёзге — чемер, оюмгъа — чёрчек, селеке назмулагъа — уста, Къалай улуну, бир къауумла чыртда огъурамасала да, аны халкъ бек сюйгенди. Аны халал джюреги харам хакъ ашаучулагъа, адеб-намыс джорукъланы мийик дараджаларын аякъ тюбге атыучулагъа, сансыз къалыб кетмей, джити, самаркъау сёзлери бла эс табдырыучу болгъанды. «Биреулени чибинлете айланама, тюзюн айта», — дегенди ол. Аны амалтын, элинде-джеринде орунсуз болуб, Аппа абрек чыгъыб да тургъанды, аны бла да къалмай, Сибирге ашырылыб, тёрт джылны тутмакълыкъны не къыйынлыгъын да сынаб къайтханды. Алай болса да, халкъ джырчы джырын, чамын, самаркъауун къоймагъанды.
22 май
22 май — григориан орузламада джылны 142-чи кюнюдю (високос джыллада — 143-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 223 кюн къалады.
Джанибекланы Аппа
Джашау джолу
Джанибекланы Аппа 1934 джыл Къызыл-Покун элде ауушханды.
21 май
21 май — григориан орузламада джылны 141-чи кюнюдю (високос джыллада — 142-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 224 кюн къалады.
Баррикада
Баррика́да (Barricade — «тыйгъыч», Barriques — «бёчке») — къол тюбюнде болгъан материалладан орамны, джолну, тар ёзенни кёнделенине къурулгъан фортификацион бетджанды. Материалгъа къурулуш багуш, терекле, мебель, бёчкеле, бетон блокла, улоу амалла эмда аны кибик. Баррикадала асламысы бла уллу сауутлу конфилктлени неда къозгъалыуланы заманында орам сермешиуледе, эмда моторлу аскерлени тыяр амал бла хайырланадыла. Алай бла, баррикада сермешиуде алгъа уруб келген джауну аллында тыйгъыч болады.
Асламысы бла баррикадаланы джаяу аскерле алыргъа излеселе кёб къурман болгъаны себебли, штурмлу артиллерия бла, танкала бла чачадыла. Артиллерия болмаса, джаяу аскерле баррикадаланы къатында юйлеге кириб, джакълагъанланы къабыргъаларындан эмда артларында урургъа кюрешедиле.
Атыны къуралыуу
Аллында баррикадаланы бош чагъыр бёчкеледен къургъандыла (бордо чагъыр тургъан бёчкеге «баррик» дейдиле), ичин да топуракъдан толтургъандыла. Быллай бетджанла 1830 джылны Революциясыны заманында джайылгъандыла.
Тарихи
Биринчи кере баррикадала Парижде чыкъгъандыла, анда Орта ёмюрден башлаб хайырланыб башлагъандыла, андан бери хар революцияда ала уллу орун алгъандыла. Сёз ючюн, 1358 джылда дофинни фаворитлерини аман халилерине ачыуланыб парижчиле къозгъалгъандыла, Этьен Марсель орамлада юйлени арасына сынджырла тагъыб баррикадаларын андан да бек бегитгендиле; ала 1383 джылгъа дери тургъандыла. 1588 джылны майында Когда в мае 1588 года III Генрих Парижге 4000 швейцар аскерчини киргизирге излегенинде, шахарчыла баррикадала къургъандыла, ала асыры кючлю къаршчыланнгандан швейцар аскерчиле шахаргъа кирелмей къайтхандыла. 1648 джылны августунда Брусселни (Фронданы бачамасы) тутулгъанына ачыуланыб парижчиле шахарда эки минг чакълы бир баррикада къургъандыла. Уллу француз революцияны заманында баррикада къурулмагъанны орнунда болгъанды, мында халкъ джакъланнган тюл, чабхан болгъанды; 1830 джылны революциясындауа ала уллу роль алгъандыла. 27-чиден 28-чи июлну кечесинде тёрт мингден артыкъ баррикада къурулгъанды. 1848 джылны революцияларында Европаны бютеу уллу шахарлары баррикадала бла танышадыла. Февралда ала Париж (1500 чакълы бир); мартда Вена бла Берлинде, сентябрда Майндагъы Франкфуртда; 1849 джылны майында Дрезденде чыгъадыла. Парижни 1870-71 джыллада къоруулауда Рошфорну башчылыгъында энчи баррикада комиссия къуралады. Парижни къуршалагъан герман аскерле да ара шахаргъа баргъан джоллада баррикадала къургъандыла.
23 май
23 май — григориан орузламада джылны 143-чю кюнюдю (високос джыллада — 144-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 222 кюн къалады.
Толтуруучу власть
Толтуруучу власть — къралда бойсунмагъан туура властны бир тюрлюсюдю, кърал ишлени оноуун этген полномочияланы джыйымыды. Алай бла, толтуруучу власть ол полномочияланы тындыргъан кърал органланы системасыды.
24 май
24 май — григориан орузламада джылны 144-чю кюнюдю (високос джыллада — 145-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 221 кюн къалады.
25 май
25 май — григориан орузламада джылны 145-чи кюнюдю (високос джыллада — 146-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 220 кюн къалады.
Биринчи дуния къазауат
Биринчи дуния къазауат (28 июль 1914 — 11 ноябрь 1918) — адам улуну тарихинде эм уллу къазауатланы бириди.
Ачыкъ чурумгъа Сараевода мурдарлыкъ саналады, 1914 джылны 28 июнунда австриячы эрцгерцог Франц Фердинандны 19 джылдагъы серб гимназист Гаврила Принцип бла ёлтюрюую (бютеу къыбыла славян миллетлени бир къралгъа джыяргъа излеген террорист «Млада Босна» атлы организациячы болгъанды).
Къазауатны эсебинде тёрт империя: Россия империя, Герман империя, Австрия-Маджар империя и Осман империя чачылгъандыла. Бютёу къошулгъан къраллада 10 млн адамгъа чакълы бир ёлю, 22 млн джаралы болгъанды.
Къошулгъанла
Ара къралла: Германия, Австрия-Маджар, Осман империя, Болгария.
Антанта: Россия, Франция, Уллу Британия.
Антанта джанлыла (къазауатда Антантагъа болушханла): АБШ, Япония, Сербия, Италия (Ючлю Бирлешликни члени болгъанлыгъына, Антантаны джанында 1915 джылдан башлаб къазауат этгенди), Черногория, Бельгия, Мисир, Португалия, Румыния, Рум, Бразилия, Къытай, Куба, Никарагуа, Сиам, Гаити, Либерия, Панама, Гватемала, Гондурас, Коста-Рика, Боливия, Доминикан республика, Перу, Уругвай, Эквадор.
27 май
27 май — григориан орузламада джылны 147-чи кюнюдю (високос джыллада — 148-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 218 кюн къалады.
Биринчи дуния къазауат
Чурумлары
Къазаутха дери иги кесек заманны алгъа Европада уллу къралланы араларында даула кёб эдиле.
1870 джылдагъы француз-прусс къазауатдан сора къуралгъан Герман империя Европада политика, экономика алчылыкъгъа нюзюр салгъанды. Колонияла ючюн кюрешге 1871 джылдан сора къошулгъан Германия, Ингилизни, Францияны, Бельгияны, Нидерландланы эмда Португалияны колонияларын джангыдан юлешдиртиб, аны юсю бла кесине къошакъ излегенди.
Россия, Франция эмда Уллу Британия, Германияны энчи гегемония орнатыу излемлерине къаршчы чыгъыб, Антанта къурагъандыла.
Джууукъ Кюнчыгъышда, чачылыргъа джетген Осман империяны юлеширге излеген къралланы араларында да тиклик болгъанды.
Антантаны бир джанында, Германия бла Австрия-Маджарны башха джанында даула, тиклик Биринчи дуния къазауатны башланыууна чурум болгъанды. Антантагъа — Эрсейге, Уллу Британиягъа, эмда Франциягъа къаршчы Ара къралланы къаууму — Германия, Автрия-Маджар, Осман империя бла Болгария чыкгъанды. Бу къауумда башчыгъа Германия саналгъанды. 1914 джылгъа бу эки къауум толусу бла къуралгъандыла:
Антанта:
Къауум Ючлю Бирлешлик:
Алай а Италия къазауатха 1915 джыл Антантаны джанында къошулгъанды, Германия бла Австрия-Маджарны джанында къазауатха Тюрк бла Болгария къошулуб, Тёртлю блок (неда Ара къралланы къауумун) къурайдыла.
Къазауатны чурумларыны ичинде эм баш экономика империализм, сатыу-алыу тыйгъычла, Сауутланыуда эришиу, милитаризм эмда автократия, кючлени балансы, аллында ууакъ къазауатла (Балкан къазауатла, Итальян-тюрк къазауат), Россия бла Германияда бютеулей аскерге чакъырыуну буйругъу.
Сауутлу кючледе болум
Герман аскерни, социал-демократла властда болгъан заманда, саны азайгъанды, 1912—1916 джылланы арасында аскерни санын азайтыу мюкюл болгъанды, правительство хаманда ачха бла баджарыуну кесиб тургъанды. Быллай политиканы себебинден 1914 джылгъа ишсизлик 8 % кёбейгенди. Аскер таймаздан сауут, кийим дыккылык сынагъанды. Аскерни пулеметла бла баджарыргъа ачха джетмегенди, авиацияда уа, саны эм кёб болса да, ол заманлагъа бек эски болгъан «Таубе» самолетла болгъандыла.
Мобилизацияда граждан эмда почта самолетланы кёбюсю аскерге сыйырлгъанды. Алай а, француз аскерни тышында, авиациягъа аз эс бёлгендиле. Францияда 1913 джылгъа авияцягъа джоюмла 6 миллион маркагъа джетгенди, Германияда — 322 минг марка, Эрсейде — 1 миллион сом.
Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла
1914 джылны 28-чи июнунда Млада Босна атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллыкъ босниячы серб Гавриил Принцип австриячы эрцгерцог Франц-Фердинанд бла аны юй бийчеси София Хотекни ёлтюреди. Аллында бу ишге дунияда алай уллу эс бёлмейдиле, не басма, не дипломатла уллу дауур этмейдиле, халкъ да сан этмей къояды. Бир-бирле уа, славян къраллагъа бек къаршчы болгъан Франц-Фердинандны къоратыу къыза келген атмосфераны сууутурукъду, деген акъылда эдиле. Алай а австрия бла герман башчыла бу мурдарлыкъны, къазауатны башлар ючюн, сылтаугъа сайлайдыла. 5 июлда Германия Австрия-Маджаргъа Сербия бла бардыргъан дауурунда джакълыкъ этерге сёз береди.
23 июлда Австрия-Маджар, Сербияны бу мурдарлыкъ ишде джууаблыгъа тергеб, ултиматум этеди, анда ол Сербиядан, аллындан да тындыралмазлыкъ затланы излейди, аны ичинде: кърал аппарат бла аскерни ичинде австриягъа къаршчы эсленнген адамланы къоратыу, Австрия-Маджарны полициясына Сербияны территориясында ишлерге эмда адам тутаргъа эркинлик бериу. Джууабха 48 сагъат бериледи.