cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Болид
Уллу болидлени кюндюз да кёрюрге болады. Эм уллу болидлени бирине Бенешов саналады. Аны джарыкълыгъы −21m джулдуз ёлчемде болгъанды (тенглешдириуге: Айны джарыгъы −13m, Кюнню −26m). Сихотэ-Алинь метеороидни тюшюую уа «кюнден джрыкъ» болгъанды, «кёлекке бергенди» (тюшюу кюндюз болгъанды) эмда «кёз къаматханды». Болидлени сынчакълар ючюн АБШ-да, Канадада, Европада болид къармаула къуралгъадыла. Алай а алай эффектив болалмагъандыла. Бусагъатда болидлени космосдан джолдашла къарайдыла Болууну метеоритика тинтеди.
Къыбыла джарымтоб
Къыбыла джарымтоб — Джерни экватордан къыбылагъа орналгъан джарымтобуду.
Энчиликлери
Къыбыла джарымтобда джай декабрдан февралгъа, къыш эсе уа — июндан августха дери барады. Къыбыла джарымтобда циклонла, шимал джарымтобдача болмай сагъат бурулгъанча буруладыла, антициклонла уа тамам терсине, сагъат бурулгъаннга къаршчы. . Кюнортада Кыбыла джарымтобда Кюн шималда боалды, Шимал джарымтобда эсе уа -къыбылада.
Къыбыла джарымтобда тёрт континент (Антарктида, Австралия, Къыбыла Американы кёбюсю, Африканы бир бёлеги, Азияны кесеги (Малай архипелагны бир къауум айрымканы), Океанияны иги танг айрымканы, эмда терт океан (Атлантика, Индий, Шош океанланы къыбыласы эмда Къыбыла океанны бютеую киреди ).
Дагъыда къара
המיספירה
Шимал джарымтоб
Шимал джарымтоб — Джерни экватордан шималдагъы джарымтобуду. Шимал джарымтобда джай июндан августха дери, къыш эсе уа - декабрдан февралгъа дери барады. Кориолисни кючю себебли, алаша басымны зоналары эмда ургъан джелле Шимал джарымтобда сол джанына урадыла, ол демеклик сагъат бурулгъандан къаршчы джары. Шимал джарымтобда къыбыла джарымтобха кёре джер кёбдю.
Шимал джарымтобда континентле бла къралла
Континентле:
Шимал джарымтобда орналгъан, Африкадагъы къралла:
Шимал джарымтобда орналгъан, шимал Океаниядагъы къралла:
Шимал джарымтобда орналгъан, Къыбыла Америкадагъы къралла:
Уруп район
Уруп муниципал район (Уарп район, Уэрп район, Уру́пский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Административ аралыгъы — Преградна станседи.
Географиясы
Районну майданы — 2782 км².
Тарихи
Уруп районну алгъыннгы аты Преградна район болгъанды. Ол, Къарачай автоном областны къурамында 1938 джылны 7 сентябрында къуралгъанды. 1943 джылны 12 октябрында, къарачай миллетни депортациясыны эсебинде, Къарачай автоном область да Преградна район да кетерилгендиле. 1957 джылны январында район джангыдан къуралгъанды эмда 1963 джылны 1 февралында атына — Уруп индустриал район (Урупский промышленный район) аталгъанды. 1965 джылны 12 январында районнга Уруп ат берилгенди.
Административ бёлюнюую
Уруп районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 17,7 минг адамды (2010).
Экономикасы
Районда промышленность къурулушла ишлейдиле: «Урупский ГОК», «Бескесский Лесхоз» эмда «Флора Кавказа» акционер джамагъат.
Эки уллу федерал финанс проект Уруп районнга тиедиле: Краснодар крайдан Курджиново посёлокга дери темир джол сызны ызына ишлеу эмда «Черкесск—Адлер» федерал трассаны ишлеу, бу трассаны маршруту Уруп районну Псемен посёлогу бла ётерикди.
Ногъай район (Къарачай-Черкесия)
Ногъай муниципал район (Ногай району, Нога́йский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Административ аралыгъы — Эркин-Шахар посёлокду.
Географиясы
Районну майданы — 187 км².
Тарихи
Ногъайлыланы энчи джашагъан эллеринде ётген референдумну эсебинде 2007 джылны 17 октябрында къуралгъанды. Район къуралгъынчыннга дери аны территориясы Адыге-Хабль районнга киргенди.
Джангы административ-территориал бирим, республиканы Адыге-Хабль районуну территориясыны 30 %-инден къуралгъанды. Ногъай районну территориясыны майданы Къарачай-Черкесияны бютеу майданындан 1,3 % болады.
Административ бёлюнюую
Ногъай районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 13,7 минг адамды (2010).
Шахар агломерация
Агломерация, конурбация ( agglomero — къошама) — адам джерлешим джерлени джыйылыуу, асламысы бла шахарла боладыла, ала бир-бирлери бла бек байламлы боладыла, бир-бирде уа бирлешиб, бир шахар кибик болуб къаладыла.
Бирлешиуню шартлары
Къошулмауну шартлары:
Айныгъан къраллада агломерацияда адам басыннганы мийик дараджагъа чыгъады. Агломерацияланы ёсюулери промышленность чыгъарыуну да орналыууна себеб болады. Агломерацияланы ёсюую, неда талайны бирлешиую мегалополисни къуралыууна чурум болады, мегалаполис адам джерлешимлени эм уллу шекилине саналады.
Конурбация — (лат . con — бирге эм urbs — шахар), Эм уллу конурбацияла (кёб аралы агломерацияла) Европада — Рур ГФР-де (11,5 млн адам), Рандстад Холланд Нидерландлада (7 млн), Японияда — Токайдо мегалополис (60 млн) эмда талай башха къраллада бардыла.
Эм уллу агломерацияла
Дунияда 10 млн адамдан кёб джашагъан уллу агломерацияла (2009 джылны 1-чи январына) ):
Эресейде 1 млн адамдан артыкъ джашагъаны бла уллу агломерацияла (2009 джылгъа) ),
Союз-1
«Союз-1» — «Союз» сериадан биринчи совет космос кемеди (KK), орбитагъа 1967 джылны 23-чю январында джиберилгенди. Кемеде джангыз космонавт, Совет Союзну Джигити инженер-полковник Владимир Михайлович Комаров болгъанды, ол аппаратны табсыз джерге тюшгенинден ажымлы ёлгенди.
Бузукълукъла кемени орбитагъа чыгъыуу бла башланнганды: кюн батарейлени эки панелинден бири ачылмагъанды, кемеде электрокъууатны дыккылыгъы башланнганды. Ол себебден учуу болджалдан алгъа тохтатылгъанды, кеме джетишимли орбитадан чыгъыб джерге тюшгенди, алай а парашют системасы ишлемегени себебли, аппарат чачылгъанды, космонавт да ёлгенди. Биринчи кере космосха учуш космонавтны ёлюмю бла бошалгъанды.
Альтинг
А́льтинг (Alþingi «Бютеу джыйылыу») — Исландияны парламентиди.
Биринчи кере 930 джылда, айрымканны къыбыла-кюнбатышында,Тингвадлаватн кёлню шимал джагъасында Тинг тюзледе (Þingvellir) джыйылгъанды. Альтинг бусагъатха дери ишлеген эм эски парламетнге саналады. Ол заманда альтингни ишине къошулургъа бютеу эркин эркишиге мадар болгъанды. Аллындан альтинг къуру законланы чыгъарыб къойгъан джер тюл, даулагъа къарагъан тёре функцияны да джюрютгенди. Законланы асламысы бла уа асламысы бла меджисуу дин башчыладан (goðar)къуралгъан Лёгретта (Lögrétta) чыгъаргъанды. 1000 джылда альтингде джыйылгъанны асламысы христиан динни алыргъа оноу бегитгенди.
Исландияны Норвегия бла бирлешиниунден сора, альтинг 1799 джылгъа дери ишлеб тургъанды. Ол джыл, аны орнуна Баш сюд къуралгъанды. 1844 джылдан башлаб, Йоун Сигурдссонну уллу къошулууу бла орнуна салынады, эмда Рейкьявикде олтуруб башлайды. Бусагъатда (1991 джылдан бери) бу бир палаталы парламентди, анда 6 сайлау округда сайланнган 63 депутат олтурады. Ахыр (2003 джыл) сайлауланы эсеблери тюбюнде таблицада кёргюзюлгенди. Альтингни председатели Гудбьяртур Ханнессонду.
Абазашта
Газет, республикада болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды, дагъыда абазалыланы тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.
Алгъа, черкес тилде чыкъгъан «Черкес плъыж» деген газетде абаза бетчик болгъанды. 1938 джылны 23 июлюндан «Черкес къапщ» деген энчи абаза газет чыгъыб башлайды. Кечирек, газетни аты «Социалистическая Черкесия» деб тюрленнгенди, андан сора да «Коммунизм алашара» деб. Бусагъатдагъы аты 1991 джылда берилгенди.
Газет, абаза тилде басмаланнган дунияда джангыз кёбчюлюк информацияны мадарыды.
Эстонияда элчи къазауат (1343-1345)
Элчи къазауат (23-чи апрель 1343 — февраль 1345) — къралны герман-дат зулмулукъдан къутхарыр мурат бла бардырылгъан миллет-къутулуу къазауат. 1343 джылны 23-чю апрелинде Юрийни кечесини къозгъалыуу бла башланнганды (Jüriöö ülestõus). 1343 джылны джайында, къозгъалгъан эстле Псковчу оруслуладан болушлукъ тилегендиле, алай а 5000 псковчу аскерчи джетишелмегенди, эмда къозгъалыу джукълатылгъанды. Джетишимли болмаса да, бу къозгъалыу, эстон халкъны кесини азатлыгъы ючюн кюреширге хазыр болгъаныны кёргюзюмю болгъанды.
Хронологиясы
Къозгъалыу эки кёзюуде ётгенди. Къозгъалыугъа эм бек къошулгъан, 1343 джылда къобхан ара Эстонияда джашагъанла болгъандыла. Былайда къозгъалыу джукълатылгъанындан сора, 1343 джылны 26-чы майында Эзель (Сааремаа) айрымканны халкъы къобханды. Къозгъалыу 1345 джылны февралына дери баргъанды.
Хабез район
Хабез муниципал район (ХIабаз район, Хьэбэз район, Хабе́зский муниципа́льный райо́н) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында  административ районду.
Административ аралыгъы — Хабез элди.
Географиясы
Районну майданы — 565 км². Районну юсю бла Гитче Инджик суу саркъады.
Административ бёлюнюую
Хабез районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 28,2 минг адамды (2010).
Къайнакъ
Къайнакъ — къаллай болса да ишни этерге мадарны санлыкъ ёлчемиди; айгъакълы тюрлениулени болушлугъу бла изленнген эсебни алыр ючюн керек болгъан шартладыла.
Эбзе
Эбзе (სვანეთი Сванети, Шван) — Гюрджюню шимал-кюнбатыш джанында орналгъан тау тарих-география регионду. Эбзе, Кавказ тауланы къыбыла тиклеринде эмда Ингури бла Цхенисцкали сууланы ёзенлеринде орналады. Эбзеде джашагъан тамырлы миллет — эбзелиледиле. Тарихге эмда географиягъа кёре регион Огъары Эбзе бла Тёбен Эбзеге бёлюнеди, бу эки бёлгени бири-биринден Эбзе аркъа айырады.
Огъары Эбзе (ზემო სვანეთი Земо-Сванети), Ингури сууну ёзенинде орналады, шималда Россия (Къарачай-Черкес, Къабарты-Малкъар) бла чеклешеди. Административ халда Огъары Эбзе, Самегрело — Земо-Сванети (неда Малгар бла Огъары Эбзе) деген регионну Местиа районун къурайды, аралыгъы да Местиа посёлокду.
Тёбен Эбзе (ქვემო სვანეთი Квемо-Сванети), Цхенисцкали бла аны джетеги Хеледула сууланы ёзенлеринде орналады. Административ халда Тёбен Эбзе, Рача-Лечхуми эмда Квемо-Сванети (неда Рача-Лечхум эмда Тёбен Эбзе) деген регионну Лентехи районун къурайды, аралыгъы да Лентехи посёлокду.
Бизни эраны биринчи ёмюрлеринде Эбзе, Колхида патчахлыкъны (Эгриси) кесеги болгъанды, андан сора Абхаз патчахлыкъгъа киргенди. XI—XV ёмюрледе Эбзе, Гюрджю патчахлыкъны эристаулукъларындан (saeristavo) бири болады (башчылыкъ этгенни чыны — эристау болгъанды).
XVI ёмюрню ортасында Гюрджю патчахлыкъ чачылгъанындан сора Тёбен Эбзе Малгар бийликни къурамына киргенди, Огъары Эбзени уа кюнбатыш джанында Дадешкелиани бий тукъумну бойсунмагъан бийлиги къуралгъанды, Огъары Эбзени бу кесеги Бийли Эбзе ат бла танылгъанды. Огъары Эбзени къалгъан (эм уллу) кесегинде кишиге да бойсунмагъан эркин эл джамагъатла джашагъандыла, ол себебли бу кесек — Эркин Эбзе деб танылгъанды. Огъары Эбзени эки кесеги да Россия империягъа киргендиле (Эбзе бийлик — 1833 джылда, Эркин Эбзе — 1840 джылда). 1859 джылда Эбзе бийлик къоратылгъанды.
Огъары Эбзе, сейирлик пейзажлары эмда архитектура хазнасы бла бек белгилиди. IX—XII ёмюрледе ишленнген адамла джашагъан къалала кёб санда сакъланнгандыла. Дагъыда буруннгу таш православ клисала сакъланнгандыла. Огъары Эбзе — ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлукъ объектлени тизимине киреди.
Тотал къазауат
XX ёмюрню аллында немец аскер теоретикле къурагъан тотал къазауатны концепциясы француз-прусс къазауатны эсеблерине таяннганды. Бусагъатдагъы къазауат аскерлени къазауаты тюлдю, миллетлени къазуатыды. Ол себебден, хорламгъа джетер ючюн, «кесини» миллетини бютеу къайнакъларын хайырландырыргъа керекди (сёз ючюн, аскерге «16 джылдан башлаб 60 джылгъа дери» эркишилени аскерге чакъырыу), башха джаны бла джау халкъны эткилер ючюн бютеу амалланы хайырландырыу (пропаганда, террор кибик).
Джылны чакълары
Джылны чакълары — джылны юлдешген терт заман кёзюудю. Талай тюрлюсю болады:
Сентябргъа дери шимал джарымтоб, Кюннге бегирек бурулубду эмда кюн джанындан асламыракъ джылытылады. Бу болум23-чю сентябрь - 21-чи март кёзюуде тюрленеди. Былай бла шимал джарымтобдагъы чакъла быллай атлагъа ие боладыла: Джаз (21-чи март -22-чи июнь), джай (22-чи июнь - 23-чю сентябрь), къач (23-чю сентябрь -22-чи декабрь), къыш (22-чи декабрь - 21-чи март). Къыбыла джарымтобда бу чакъ тизим тамам терсине болады, анда джаз 23-чю сентябрда башланады. Джылны чакълары Джерни кесини бурулууу бла Кюнню тёгерегине бурулууну бир теркликде болгъаны бла байламлыды. Былай бла джер джюзюнден кёкге къаралса, Кюн джерни башха джерлеринде башха мийикликде болады. Шимал къышны кёзюуюнде, Джерни Къыбыла джарымтобу Кюннге бурулубду, эмда аслам джылыу алады, ШИмал джарымтоб эсе уа джалыу алгъанны азайтады. Алай бла бир джарымтобда сууукъ чакъ башланса, башхада джылы чакъ башланады.
Орузламада джыл чакъла
Орузламада джыл чакъла табигъат чакъла бла орта кенгликледе келишмейдиле, алай а джыл санауну тенг этер ючюн формал халда болсада бирча болады. Джыл чакъланы Шимал джарымтобда кёзюулери былай болады:
Къыбыла джарымтобда:
Ногай давысы
Ногай давысы (Ногъайны тауушу) — Къарачай–Черкесияда ногъай тилде чыкъгъан республикан джамагъат-политика газетди. Газет, республикада болгъан джамагъат–политика ишлени ачыкълайды, дагъыда ногъайлыланы тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду.
Газет, ыйыкъда 2 кере 2400 экземпляр тираж бла чыгъады (2009).
Газет, 1938 джылда чыгъыб башлагъанды, кесини да биринчи аты «Кызыл Черкес» (Къызыл Черкесия) болгъады. 1944 джылда атына «Ленин йолы» (Ленинни джолу) деб аталгъанды. Бусагъатдагъы аты — 1991 джылда берилгенди.
Черкес хэку
Черкес хэку (Черкес джурт) — Къарачай–Черкесияда къабарты-черкес тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къарачай-Черкесияны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 2 кере чыгъады, тиражы — 4000 экземплярды (2009). 1970-чи джыллада тиражы 5 минг экземпляр болгъанды.
Газет, республикада болгъан джамагъат-политика ишлени ачыкълайды, дагъыда черкеслилени тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.
Газет, 1924 джылда «Адыгэ ПсэукIэ» (Черкес джашау) аталыб къуралгъанды. 1929 джылда аты «Черкес Плъыжь» (Къызыл Черкесия) деб тюрленнгенди, 1953 джылдан аты — «Черкес Пэж» (Черкес кертиси) болгъанды, 1965 джылдан — «Ленин нур» (Ленин нюр) болгъанды, бусагъатдагъы аты 1991 джыл берилгенди.
Луизиананы сатыб алыу
Луизиананы сатыб алыу — 1803 джыл Американы Бирлешген Штатларыны Шимал Америкадагъы француз джерлени сатыб алыууду. Сатыб алыннган джерлени ёлчемлери 530 миллион акр чакълы бир боладыв (828 000 миля² неда 2 100 000 км²). Сатыуну багъасы 15 миллион американ доллар неда 80 миллион француз франк болгъанды (кредитге процентлени да санаб, АБШ-гъа бу алыуну багъасы 23 213 568 американ доллар болгъанды). Буну бла саналса, хар акрны багъасы 3 цент неда гектаргъа 7 цент болгъады.
Кёрюшюулени эмда сатыу-алыуну заманында Испания Оклахома шаттаны бир кесегине эмда Канзас бла Луизиана штатланы къыбыла-кюнбатыш кесеклерин даулагъанды. Кесаматха кёре АБШ-гъа бусагъатдагъы Канада провинця болуб тургъан Альберта бла Саскачеванны къыбыла кесеклери да берилгенди. Бу сатыу-алыуда алыннган джер, бусагъатдагъы Бирлешген Штатланы терриориясыны 23% болады.
«Луизиананы сатыб алыу» АБШ-ны ючюнчю президенти Томас Джефферсонну политика джашауунда эм магъаналы политика джетишимлерини бири болгъанды. АБШ-ны конституциясында джангы джерлени алыуну юсюнден джукъ джазылмасада, бу сатыу-алыу закон бла толу джакъланмаса да, Джангы Орлеанны портуну юсю бла американ саудюгерлеге сатыу-алыугъа Испания бла Франция тыйгъыч болгъанлары себебли, бу джоюмгъа президент таукел болады.
Ал тарихи
1762 джылдан башлаб Луизиана испан колония болады. Кесини география болуму таб болгъаны себебли Джангы Орлеан бютеу Миссисипи сууну — Шимал Американы эм магъаналы суу джолларыны бирин къолда тутханды. Ол себебли саудюгерликде уллу магъанасы болгъанды. Испания 1795 джылны 27-чи октябрында къол салгъан Пинкнини кесаматына кёре американ гражданла Джангы Орлеанны портуну юсю бла экспорт сатыу-алыу бардырыргъа эркинлик алгъандыла. Аны бла бирге кърална кюнчыгъыш эмда кюнбатыш штатларыны арасында унну, тютюнню, этни, джауну эмда башха азыкъланы ташыуун Джангы Орлеанны юсю бла бардырыргъа мадар табхандыла. Кесаматха кёре американ джаны Миссисипи сууну юсю бла навигацияны бардыргъа эркин болгъанды.
Алай а 1798 джылда Испания Кесаматны тохтатыб Бирлешген Штатланы правительствосун къыйын болмугъа салады. 1801 джыл испан губернатор Дон Хуан Мануэль де Сальседо (Don Juan Manuel De Salcedo) маркиз де Каса Кальвону (Casa Calvo) орнуна келеди да, американ сатыу-алыуну джангыдан эркин этеди.
1800 джыл Сан-Ильдефонсода кесаматха кёре, Испания Луизиананы Францияны къолуна береди. Алай а кесемат джашыртын болгъанды, эмда Луизианы Франция контролгъа толусу бла берилгинчи Испан юрисдикацияда саналгъанды. Толу француз контролгъа 1803 джылны 30-чу ноябрында тюшеди, юч ыйыкъдан а уа Бирлешген Штатлагъа сатылады.
Кёрюшюуле
Американ башчыла Испания бла Францияланы арасында Луизиананы Франциягъа бериуню юсюнден джашыртын кесеаматны болгъаны билгенлеринде Парижге келечи иедиле, аланы баш нюзюрлери Джангы Орлеанны сатыб алыу болады. Аллында французлула чыртда унамайдыла.
1802 джыл Ливингстон бла Монрогъа болушлукъгъа Парижге Пьер-Самюэль Дюпон де Немур (Pierre Samuel du Pont de Nemours) джибериледи. АБШ-да джашагъан Дюпон Томас Джефферсонну джууукъ тенги болгъанды, эмда француз истеблишментде керекли байламлары болгъанды. Джашыртын дипломат каналла бла Дюпонт Наполеон бла кёрюшюулени башлайды. Дюпонт Джефферсоннга Францияны къазауат бла къоркъутуу идеяны теджейди, алай Джефферсон унамайды, аны ангылагъанына кёре Луизиана Францияда къалыргъа керекди.
Ол заманлада француз экспедицион кючле Наполеонну кюеую генерал Шарль Леклеркни башчылыгъында Сан-Доминикада (бусагъатдагъы Доминикан республика) къара терили къулланы къозгъалыуларын тохтатыргъа кюрешеди. Алай а Наполеонну нюзюрлери толмайды.
Америкада джетерли кючлери болмагъан Франция Луизиананы къолда туталмазлыгъын ангылайды, аны бла бирге Уллу Британия бла къазауат къачылмазлыкъ болгъанын ангыланады. Ол къазауатха хазырланыу кёб кюч, джоюм излейди, Джангы Дунияда француз империяны къуралыууну идеясы (L’Empire colonial français) унутулады. Наполеон финансла министрине Франсуа де Барбе-Марбуагъа (François de Barbé-Marbois) 1803 джылны 10-чу апрелинде Америкагъа Луизиананы бютеу территориясын сатаргъа разы болгъанын билдирин буюрады. Алай а американлыла бу теджеуге хазыр болмайдыла.
Американ келечиле къуру Джангы Орлеаннга 10 миллион доллар тёлерге хазыр болгъандыла, ала бюутеу Луизиананы 15 миллион долларгъа теджелгенине бек сейир боладыла. Сатыу-алыуну кесаматы 1803 джылны 30-чу апрелинде джарашдырылады. 2-чи майда къол салынады, Вашингтоннгакъол салыннган кесамат 1803 джылны 14-чю июлунда келеди. Луизиананы территориясы мазаллыды, къыбылада Мексикан богъаздан башлаб шималда Рупертни Джерине дери, кюнчыгъышда Миссисипиден башлаб Къаялы таулагъа дери кюнбатышда. Сатлыгъан территорияны ёлчеми ол замандагъы АБШ-ны кесини территориясындан эки къатха кёб болгъанды.
Тинвальд
Тинвальд (Tynwald, Tinvaal) — Мэн айрымканны парламентиди. Тинвальд, дунияны эм эски парламентлерини бириди, ол 979 джылда къуралгъанды. Дуглас шахарда орналыбды. 35 депутатндан къуралады.
Парламентге башчылыкъ Тинвальдны председатели этеди, ол депутатланы ичинден сайлананады. Формал халда ол британ монархны келечиси  — лейтенант-губернатор бла бегитиледи, алай талай ёмюр бегитмегени болмагъанды. Тинвальдны президенти де-факто айрымканны башчысыды (де-юре «айрымканны Лорду/Ледиси» Уллу Британияны монархыды). Парламент тыш эмда ич политиканы сорууларына къарайды.
Тинвальд эки палатадан къуралады: тёбен — Ачхычланы палатасы (House of Keys, Kiare as Feed — «джыйырма тёрт»), ачыкъ бютеу чёб атыу бла сайланады, эмда огъары палатадан — Закон къураучу кенгешден (Legislative Council, Choonseil Slattyssagh), аннга членлени тёбен палата сайлайды. Законланы къурауу бла асламысы тёбен палата кюрешеди, огъары палата уа бегитген этеди. Эки палата да къабыл этген закон Мэн айрымканны Лордуна бериледи, ол да аны патчах санкция алыр ючюн лейтенант-губернаторгъа джибереди. Алай а, огъары палата законну къабыл этмесе, не да тёбен палата унамагъан тюрлендириуле салса, тёбен палата огъары палатаны къабылын алмагъанлай патчах санкциягъа чыгъарыргъа болады; ол себебден, огъары палатаны политика ауурлугъу алай уллу тюлдю. .
1706 бла 1874 джылланы арасында Ачхычланы палатасы, Мэн айрымканны алгъыннгы ара шахарыКаслтаунда олтургъандын.
Сейир фактла
Мэн айрымканны парламенти дунияда тыйылыусуз ишлеген эм эски къарт парламентге саналады. Исландияны парламенти (альтинг), эм эскиге саналса да, 1801—1845 джыллада официал ишлемегенди, IX ёмюрде къуралгъан фарер лагтингни да ишлеуюнде тыйылыула болгъанды.гьироиопиибъ иъь
Адыгэ псалъэ
Адыгэ псалъэ (Черкес сёз) — Къабарты-Малкъарда къабарты-черкес тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газетни къурагъанла — Къабарты-Малкъарны парламенти бла правительствосуду. Ыйыкъда 5 кере чыгъады, тиражы — 10,2 минг экземплярды.
Газет, республикада болгъан джамагъат-политика ишлени ачыкълайды, дагъыда къабартылыланы тарихлерини эмда культураларыны юсюнден басмалайды.
Газет, 1921 джылдан бери чыгъады. Алгъа аты «Къэбэрдей Плъыжьыр» (Къызыл Къабарты) болгъанды, 1957 джылдан — «Ленин гъуэгу» (Ленинни джолу). Бусагъатдагъы аты 1992 джыл берилгенди.
Эстон тил
Эстон тил (eesti keel) — эстонлилени тиллериди, фин-угр тил группаны балтика-фин бутагъына киреди, агглютинациялы тилге саналады. Фин-угр тилле бла самодий тилле урал тил юйюрню къурайдыла.
Джазыу системасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.
Эстон алфавит
A, B, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü
Хурзарин
Газет, Къыбыла Тегейде болгъан джамагъат, экономика эмда политика ишлени ачыкълайды. Тегейлилени тарихлерини, тиллерини эмда культураларыны юсюнден материалла басмалайды.
Газет, 1 январь 1924 джылда «Хурзӕрин» ат бла чыгъыб башлагъанды. 1932 джылда аты «Коммунист» деб тюрленнгенди, 1957 джылда уа — «Советон Ирыстон» (Совет Тегей) деб. 1975 джылда тиражы 13 минг экземпляр болгъанды. 1973 джылда газетге «Сыйны белгиси» орден берилгенди.
«Ургъан джел» операция
«Ургъан джел» операция (Frequent Wind) — американ гражданланы Сайгондан 1975 джыл, Вьетнам къазауатны заманында къутхарыу операцияды.
Операция
1975 джылны августуну ахырына АБШ Вьетнам къазауатха ачыкъдан къатышмагъанлы эки джыл болгъанды. Шимал Вьетнамны аскерлерини мартда башланнган Джазгъы алгъа уруулары джетишимли болгъанды, Къыбыла Вьетнамны ахыр кюнлери келгени белгиленеди. Шималчыланы аскерлерини Сайгоннга джууукълашханы себебли 29-чу апрелни экинчи джарымында, аллындан хазырланнган къутхарыу операция башланады. Асламысы бла американ гражданла къутхарыладыла, алай а коммунистлени келиулеринден къоркъгъан вьетнамлыланы да алгъандыла. Эвакуация тенгиз пехотаны корпусу бла CH-46 эм CH-53 вертолётла бла АБШ-ны 7-чи флотуну кемелерине этилгенди. Джууукъда бютеу къачаргъа излеген адамлагъа орун джетмезлиги белгили болады. Операция 30-чу апрелнини эртденинде, Сайгонну шимал вьетнамчы аскерлени къолуна тюшерге талай сагъат къалыб, бошалады. . «Хауа кёпюр» шималчыла джанындан къаршчыланыу кёрмегенди. Бютеулей 7-чи флотну кемелерине АБШ-ны 1737 гражданы эмда башха къралланы (асламысы бла вьетнамлыла) гражданы эвакуация этилгенди.
Electromote
Электромот (Electromote) дунияда троллейбус кибик хайырландырылгъан биринчи улоу амал болгъанды. Халкъгъа 1882 джылны 29-чу апрелинде доктор Вернер фон Сименс Берлинни къатында Халензее джерчикде кёргюзгенди. 540 метр узунлугъу болгъан биринчи троллейбус сыз 1882 джылны 29-чу апрелинден 13-чю июнуна дери баргъанды. Баргъаны Берлин-Халензее станциядан, Штрассе 5 (бусагъатда Йоахим-Фридрих-Штрассе) эмда Штрассе 13 (бусагъатда Йохан-Георг-Штрассе) юсю бла, Курфюрстендаммны ётюб Курфюрстенплацха келгенди.
Siemens & Halske AG компания къзургъан Electromote тёрт чархлы арба болгъанды, тартханы арт эки чархы этгенди, ала 2,2 киловатт кючлю эки электромотор бла ишлетилгендиле. Троллейбус къарыуну 550 вольтлукъ кюченнгени бла дайым къууатны контакт сетинден алгъанды.
Бу сынам улоу амал типли троллейбусну техника шартларына келишгенди. Сынауланы ахырында, 13-чю июнда сыз джабылгъанды, эмда 20-чы июнда чачылгъанды.
Моцарт, Вольфганг Амадей
Вольфганг Амадей Моцарт (Wolfgang Amadeus Mozart; 27 январь 1756, Зальцбург, Австрия эрцгерцогство — 5 декабрь 1791, Вена, Австрия) — Австрияны композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.
Биология тюрлю
Тюрлю (species) — таксономия, систематика биримди, ала ортакъ морфофизиология, биохимия эмда къылыкъ ышанлагъа иедиле, талай тёлюге алгъа тёлю берирча боладыла, белгили бир ареалда джайыладыла, эмда тыш тёгерекни факторларындан ушаш тюрленедиле. Тюрлю - джанлы дунияны керти болгъан, генетика джанындан юлешинмеген биримиди, организмлени системасыны баш структуралыкъ биримиди.
Ангыламны къуралыуу
Тинтилген тюрлюлени саны ёсгени бла, аланы атларын эмда системаларын стандартлашдырыргъа керек болгъанды, тюрлюле шанлары бла алагъа ушагъанла бла бирге тюрлюдел уллу биримлеге джыйылгъадыла. Бу ишде тамал атламны «Табигъатны системасы» деген китаб бла (1735) швед натуралист Карл Линней салады, кесини ишинде джаныуарла бла ёсюмлюклени систематыкасыны тамалын салгъанды. Линней бир-бирлерине ушаш тюрлюлени тукъумлагъа, тукъумланы - къауумлагъа, къауумланы да сыныфлагъа джыйгъанды. Тюрлюлени белгилер ючюн экили латин номенклатураны киргизгенди (бинар номенклатура), ол номенклатурада тюрлюню былай белгилегендиле - биринчи тукъумуну аты, артдан тюрлюню энчи аты джазылгъанды..
XVIII ёмюрню ахырына Линнейни системасы дунияда биологланы асламысы бла къабыл этилгенди эмда хайыныугъа киргенди.
XIX ёмюрню аллында  француз алим Жорж Кювье къурулушун типи ангыламны киргизеди, андан сора тип эм баш таксон, ол демек эм баш систематика категория болуб линней системагъа къошулгъанды. Ол замандада тюрлюню джанлы табигъатны тюрлениую бла бирге тюрленирге болгъаны ангыланыб башлагъанды. Аны эсебинде Ч. Дарвинни эволюцион теориясы чыгъады (Дарвинизмге къара), аннга кёре табигъат филогенетика системану къурууда джанлы организмлени араларында генетика байламланы къуралыуларындан тамаллашыргъа керек болгъанды.
XIX ёмюрню ахырына тюрлю ичи географиялыкъ тюрлениуню юсюнден уллу материал джыйылады, эмда тюрлю тюбю ангылам киреди. Джаныуарланы, ёсюмлюклени эмда микроорганизмлени тюрлюлерини эмда тюрлю тюблерини юсюнден кёб материал джыйылгъаны (XX ёмюрню арасына саны эки миллиондан артыкъ болгъанды) бир джанындан тюрлюлени «юлешиниуюне» себеб болгъанды, хар айры,локал форма энчи тюрлю кибик белгиленнгенди, башха джанындан а уа тюрлюлени «уллайтыу» процесс баргъанды, мында талай бир бирине ушагъан тюрлюлени бирлешдириб кюрешгедиле. Аны эсебинде систематикада «гитче» тюрлюле — жорданонланы (француз ботаник Алексис Жорданны аты бла), «уллу» тюрлюле — линнеонлагъа (Линнейни аты бла) къураладыла. Линнеонланы ичинде монотипли эмда политипли тюрлюлени айыргъандыла (политиплиле талай тюрлю тюбден къуралгъандыла).
Систематиканы классика кёзюуюн орус натуралист А. П. Семёнов-Тян-Шанскийни иши бошатханды, анда линнеонланы тамалгъа алгъанды эмда тюб тюрлю категорияланы айгъакълагъанды (тюрлю тюбю, морфа, аберрация).
Кёб заманны тюрлю джабыкъ генетика системагъа, эки башха тюрлюню генофондларыны арасында геналаны алмашдырыу болмагъанына саналгъанды. Бу тюрлюлени асламысына келишеди, алай а бир-бирде тюз болмайды. Сёз ючюн, асланла бла къапланланладан тёлю чыгъады, ол тёлюню тишилери да джангы тёлю чыгъаралырчадыла. Табигъатда узакълыкълары себеб болуб къатышалмагъан тюрлюле, тузакъда къатышыучандыла. Артыкъ да кёб къатышыу (гибридизация) ёсюмлюклени ичинде тюбейди. Кёб тюрлю ёсюмлюк аллай къатышдан къуралгъанды.
Ышанла
Бир тюрлюню башхадан беш ышанны тамалында айырыргъа боллукъду.
Каждый вид представляет собой генетически замкнутую систему, репродуктивную изолированную от других видов.
Ареалны ичинде тюрлюню джашау шартларыны ушамагъанлыгъы себебли, бир ареалны ичиндеги тюрлюле гитче биримге — популяциялагъа юлешинеди. Джашауда тюрлю популяция халда тюбейди.
Тюрлюлени ичинде тюрлю тюбю айрылады, бу тюрлюню география неда экология джанындан айры болгъан бёлегиди. Тюрлю тюбю тёгерекни эткисинден тюрлюден айры морфофизиологиялыкъ энчиликлеге ие боладыла. Табигъатда бир тюрлюню ичиндеги тюрлю тюбюню келечилери бир-бирлерине къатышаладыла, эмда тёлю береллик тёлю береледиле.
Тюрлюню аты
Тюрлюню илму аты биномлуду, ол деген эки сёзден къуралады:тукъумуну аты эмда экинчи сёз тюрлюню энчи аты. Биринчи сёз бирлик санда ат, экинчи сёз а уа иелик болушда сыфат неда ат болады. Биринчи сёз уллу харифден, экинчи гитче харифден джазылады.
Юлгю:
Парашют
Парашю́т (parachute) — хауада затны джюрюуюн акъыртын этер мурат бла джаратылгъан къумачдан адырды. Парашютле адамланы эмда джюклени джерге джарсыусуз тюшюулеринде эмда аппаратланы чёгюулеринде хайырланады.
Парашют спорт — авиаций спортын ик видше, "парашют" кучылтмо дене кылдалтын. Эре парашют цельжым да задачыжым вашталтен. Икымше парашютын илышыжым утарен кӱл гын, тудо варажым кугу десант элемент ямдылалташ тӱҥал. Парашют спортын тыгай дисциплиныже-влак кызытсе уш дене кылдалтше, раш пилотирований куполым, купольный кузе системым, арун да шичме свуп, артист-влак да тӱрлӧ спорт тӱрлык шотышто фристайл, перестроение эрыкан камвочмым, да кузе фрифлай тӱшка акробатике.
Тюрлюлери
Аллындан парашютле адамланы джерге тюшюулерин джумушакъ этер нюзюр бла хайырландырылгъандыла. Бюгюнлюкде энчи неда десант парашютла хауадан адамланы десант этер, адамланы къутхарыр эмда спортда хайырланадыла. Мешиналаны эмда джюклени джерге тюшюрюр ючюн джюк парашютле хайрланадыла. Ауур техниканы джерге тюшюрюр ючюн талай быллай парашют бирге хайырландырылыргъа болады. Аллайлагъа гитче самолетлада салыннган къутхарыу системала да саналадыл. Быллай система парашют бла тартыб чыгъарыуну терклендириучюлеринден къуралады. Къоркъуу болса, пилот къутхарыу системаны ишлетеди, эмда самолет бютеулей парашют бла джерге тюшеди. Быллай системаланы джараулугъу бек даулуду.
Тыйыу парашютле аскер эмда аскер-улоу самолетлада дрэг-рейсингде тохтатыу ючюн хайырландырыладыла. Гитче тюзетиучю парашютле эркин тюшюуде тюзетилир ючюн хайырланады.
Парашютле космос аппаратланы теркликлерин акъыынлатыр нюзюр бла да хайырландырыладыла.
Биринчи Балкан къазауат
Биринчи Балкан къазауат (Болгарияда «Балка́нская война́» ат бла белгилиди) — Балкан бирликни (Болгария, Греция, Сербия, Черногория) Осман империягъа къаршчы, 1912 джылны 25 сентябрындан (8 октябрь) 1913 джылны 17 (30) майына дери баргъан къазауатыды. Къазауатны чуруму: Сербияны, Болгарияны, Черногорияны эмда Грецияны территорияларын кенгертирге излгенлери болгъанды. Къазауат, Лондон мамырлыкъ кесамат бла тамамланнганды.
Джибериуле
Balkanoorlogen
Алан
Алан (Алания) — орта ёмюрледе, Шимал Кавказны тау этеклеринде аланла деген миллет къурагъан башланнгыч феодал кърал болгъанды.
Аланны бойсунмагъан кърал болгъаны 1238—1239 джыллада, монголланы басыб кириулеринден сора, бошалгъанды. Ахыр алан патчах Багатар 1306 джылда ёлгенди.
Аланны ара шахары Магас (Ма'ас, Маас) болгъанды, бу шахарны къалайда орналгъаны бусагъатха дери да толу белгили тюлдю. Бир-бир алимлени оюмларына кёре (аланы ичинде В.А. Кузнецов да), Магас — бусагъатдагъы Къарачай-Черкесде Тёбен Архыз деген буруннгу шахар орунну территориясында (бусагъатда — Тёбен Архыз посёлок) орналгъанды.
Орта ёмюрледе джашагъан белгили араб тарихчи эм географ Аль-Масуди (896—956) джазгъанына кёре:
Ал тарихи
Аланланы юсюнден эм биринчи сагъынылгъанла бизни эраны I ёмюрюндендиле. Алгъы бурун аланла, сармат кёчгюнчю халкъны ичинде болгъандыла. II ёмюрде, алан бирлик къуралгъанлай, бирикген кеч-сармат (неда алан) археология культура да чыгъады. Бу археология культура бютеу джайылгъан джерлеринде да (Кавказда, Украинада, Итил бойнунда) бирчалыгъы бла белгилиди. II ёмюрден башлаб, буруннгу авторланы чыгъармаларында джуртну орта аты чыгъады — Алан (Алания). III ёмюрню ортасына аланла, башха кюнчыгъыш сармат тайпаланы ичинде башчы орунну аладыла, аланлагъа дери да аллай уллу роль ойнагъан аорсла, тарих сахнадан кетедиле.
372 джыл Итил сууну ётюб гуннла, Дондагъы, Къара тенгиз тийресиндеги эм Шимал Кавказдагъы аланланы хорлайдыла. Халкъланы уллу кёчюулери деген тарих процессни эсебинде аланланы уллу кесеги Кюнбатыш Европагъа кетеди, кёчгюнчю тайпаланы къазауатлары эм чабыууллары аланланы Кюнчыгъыш Европада территориал бирликлерин бузадыла. Алан къауумла кёб санда Кърымда, тёбен Днепрде, Донну бассейнинде джашагъандыла.
Башланнгыч орта ёмюрлени авторлары, европалы аланланы Кавказдан чыкъгъанларын чертгендиле. VI ёмюрден сора шимал алан тюзле Тюрк, ызындан Хазар къагъанлыкъланы контролларына тюшгенден сора да Кавказ — аланланы метрополиялары болгъанлай тургъанды. Белгиленнген кёзюуде, Кавказда эм Кавказ аллы тюзледе джашагъан бирикмеген алан тайпаланы ичинде бир къолгъа джыйылыу эм кърал къуралыу процесс башланнганды.
Башланнгыч орта ёмюрледе
X ёмюрде Хазар къагъанлыкъны оюлуууну эсеби бла алан патчахла джерлерин шималда Гум суугъа дери, кюнчыгъышда Сарир патчахлыкъгъа (Дагъыстаннга) дери, кюнбатышда черкеслилени джуртларына (Зихиягъа) дери кенгертедиле. Аланны шимал чеклеринде кёчгюнчю халкъла джашагъадыла: болгарла бла хазарланы орнуна X ёмюрде печенегле эм гузла келгендиле, аланы орнун а уа XI ёмюрде къыпчакъла алгъандыла. Шимал-Кюнчыгъыш Кавказны тауларында аланланы хоншулары вайнахла болгъанлай тургъандыла.
XII ёмюрню ортасында Аланны патчахы Худдан, кесини къызы Бурдуханны Гюрджюню патчахы III Георгийге эрге бергенди. Бу юйдегиде Гюрджюню айтхылыкъ патчах тиширыуу Тамара туугъанды, 1189 джылдан аны эри эмда биргесине патчахлыкъ этген алан патчах улу Давид Сослан болгъанды.
Монгол-татарланы уруб кириулери
1222 джылда монгол империяны башчысы Чингисхан ийген отузминглик аскер, къыпчыкъла бла бирге чыкъгъан (эмда къыпчакъланы джанындан сатлыкъ ишни сынагъан) алан аскерни къаушатханды. 1239 джылда монголла Магасны алгъандыла. 1278 джылда монголла орус бёлекле бла бирге, орус летописле айтханнга кёре, «махтаулу алан шахар Дедяковну» («славный город ясьскый Дедяков») алгъандыла (Дедяков, умут этилгеннге кёре, Огъары Джулат — Татартюб шахар бла бирди).
Андан ары баргъан тарихи
1292 джылда патчах улу Багатар башчылыкъ этген аланла (гюрджю къайнакълагъа кёре — «овси») Гюрджюде Гори деген шахарны эмда къатындагъы джерлени, керменлени, эллени алгъандыла. 1306 джылда Багатар ёлгенди. Гюрджю патчах Сейирлик V Георгий, вассалларын бирикдириб, аланла бла кюрешни башлагъанды. 1326 джылда юч джыл баргъан къуршалаудан сора Горини ызына алгъанды. Аланланы ызындан къууа V Георгий таулагъа да джортууулла этгенди, Дарьялгъа, Арагви бла Ксани ёзенлеге дери да джетгенди.
Тохтамышны хорлагъанындан сора 1395 джылда Темирланны аскери шималдан алан ёзенлеге киргенди. Джау аскер, чегетлени кесиб, джолла салыб мийик тау районлагъа дери чабыуулла этгенди. Аланны Минги тау бла Казбек тауну арасындагъы тау бёлгелери аяусуз тоналгъандыла, оюлгъандыла. Темирланны тарихчилери, аланланы зорчуладан джакълаб кюрешген бийлерини атларын сагъыннгандыла — Бурикан, Буриберди, Кулу, Таус, Пулад. Кёб адам ёлтюрюлгенди, тонаб джыйылгъан мюлк Темирланны Бештау тийресинде орналгъан стауатына келтирилгенди. Къалала бла элле чачылгъандыла, кёб джерле адамсыз къалгъандыла. Аланнга ахыр чабыуулун Темирлан 1400 джылда этгенди.
Биринчи декабрь къозгъалыу
Биринчи декабрь къозгъалыу (1. detsembri riigipöördekatse) — Эстонияда властны коммунистле бла къолгъа алыргъа излеб къуралгъан къозгъалыуду.
Коммунистле 20 чакълы бир адамны ёлтюредиле, аланы ичинде Эстон Республиканы байлам джолларыны министри Карл Карк да болады. Къозгъалыу ол кюн огъунакъ дженгилгенди. 250-300 коммунистден 12 ёлтюрюлгенди. 2-3 айны ичинде талай джюз адам коммунистлеген джанлы болгъан бла терслеб асылады. 2 мингден аслам адам тутулады.
Троллейбус
Тролле́йбус — штанга ток алыучуну болушлугъу бла контакт системадан электрика къууатны алыб ишлеген рельссиз механика улоу амалды (асламысы бла пассажир джюрютеди, алай а бир-бирде джюк троллейбусла да тюбейдиле).
Троллейбуссла асламысы бла шахар ичинде хайырланадыла, алай а шахарла арасы троллейбусла да бардыла. Аллындан СССР-де шахар тёгерекге джюрюучю улоу кибик хайырланыр нюзюр болгъанды. Амма кечирек троллейбусланы, трамвайланы джюрюгенлери къыйын болгъан, сёз ючюн, шахарланы тар орамлары болгъан, джерледе хайырланыб башлагъандыла.
Этимологиясы
«Троллейбус» деген сёз trolley bus — trolley американизм («трамвай вагон» — брит. streetcar, tram) бла ингилиз bus («автобус») сёзден къуралгъанды. Биринчи троллейбусланы халкъ «автобус бла тармвайны гибриди кибик» кёргенди.
Тарихи
Биринчи троллейбусну Германияда инженер Вернер фон Сименс къургъанды. Электрокючню алыучугъа сегиз чархлы арба хайырланнганды (Kontaktwagen), ол эки параллель чыбыкъда баргъанды. Темир чыбыкъла бир-бирлерине тийиучю болгъандыла, ол заманды къысха киритлешиулеге себеб болгъанды (замыкание). Экспериментал толлейбус сызны узунлугъу 540 м (591 ярд) болгъанды, аны Siemens & Halske компания Берлинни къатында Галензе (Halensee) джерчикде ачханды. 1882 джылны 29-чу апрелинден 13-чю апрелине дери ишлегенди.
Ол джыл огъунакъ АБШда белгичячы Шарль Ван Депуле «троллейбус чархчыкъны» — къууат алыуучуну патентлегенди, аны сыфаты ахырында чархчыгъы болгъан штанга болгъанды. 1909 джыл биринчи кере инженер Макс Шиманны къууат алыучусу сыналгъанды, ол къууат алыучу бусагъатха дери тюрлениуле бла сакъланады.
Эки къатлы троллейбусла кёб европачы шахарда джайылгъанды. 1938 джылда Москвада эки къабатлы ЯТБ-3 троллейбусла ишлетилгендил, алай биринчи къыш огъунакъ къар бла бузлама мешинаны джюрютюуюн къыйын болгъанын, аны къоркъуулу чайкъалыугъа себеб болгъанына себеб болгъанын кёргюзгенди. Аны тышында троллейбусну мийиклиги болгъан контакт системаны мийиклиги бла чекленнгенди, ол а уа тюз троллейбусла ючюн къурулгъаны себебли, эки къабатлы троллейбусланы алаша этерге керек болгъанды. аланы алашалыкълары пассажирлеге табсызлыкъла джаратханды. 1939 джылны ахырында ЯТБ-3 троллейбусланы чыгъарыу тохталыгъанды, андан сора джангы эки къабатлы троллоейбус чыгъарыр имтиниу да эсленмегенди. Троллейбус джюрютюуню эм мийик дараджасы эки дуния къазауатны арасына келеди. Троллейбус эскилешген трамвайгъа альтернатива кибик кёрюннгенди. Алай а бу проблемала 60-чы джыллада актуаллыкъларын тас этгендиле, аны бла троллейбусла хайырсыз бола башлагъанрдыла. Троллейбусла, автобус бла ауушдуралмазлыкъ джерледе къалгъандыла. XXI ёмюрню аллына Австралида, Бельгида эмда Финляндияда троллейбус къалмагъанды, Австрияда, Германияда, Испанияда, Италияда, Канадада, Нидерландлада, АБШ-да, Францияда, Японияда анда-санда троллейбус система къалгъады.
СССР-де уа троллейбус кесини айныуун тохтатмагъады, аны баш чуруму автобусланы джетишмегенлиги болгъады. Джангыз ахыр заманда, Эресейде, дизель автобусла бла эришиуде кесин хорлата башлагъан троллейбусла азая башлагъандыла.
Революция (магъаналары)
Революция:
Референдум
Референдум (referendum) — къралны, регионну неда джерли джерлешимни эм магъаналы сорууларыны юсюнден чёб атыу бла белгиленнген, халкъны туура кёл билдириуюдю.
Референдум — туура демократияны эм магъаналы институтларыны бириди. Халкъны хакъ къурау эркинлигин баджарады. Хар гражданиннге айры эмда бютёу къралгъа бирден магъаналы болгъан соруулада джамагъатны къошулуууну амалларыны бириди. Адам этген оноу процедураны эсебине эткилерге болады.
Референдумну бардырыууну шартлары эмда процедурасы конституцияла бла эмда айры законла бла джорукъланады.
Энчи уния
Энчи уния — эки неда андан аслам эркин къралны бир башчыны тюбюнде политика бирлениуюдю. Бирликни башчысы хар къралгъа да энчи башчы болады. Быллай бирликни федерация бла аджаштырыргъа керек тюлдю, федерация халкъла арасы дараджада бир кърал кибик кёрюледи. Теорияда, монархны контролунда болмагъан органны аллай хакълары болса, унияны бир къралы, бирине къазауат ачаргъа да болады.
Энчи унияла тюрлю-тюрлю чурумладан къуралады, сёз ючюн, бир къралны королуна эрге чыкъгъан принцесса, башха къралгъа королева болады, аланы сабийи эки къралгъа да король болады, не да бир къралны королевасы башха къралны королуне эрге чыгъады. Не да бир кърал бир къралны кючлеб, алай а аны кесине къошаргъа халкъны къозгъалыуундан къоркъса, д. а. к.
Республиканы башчысы болгъан президент, халкъ бла сайланнганы себебли, уния къуру монархияланы феноменлериди. XX ёмюрде монархияланы саны бек аз болгъаны себебли, унияла да джокъну орнуна келгендиле, къалгъанла да (сёз ючюн, Миллетлени биригиую) номинал халлыдыла.
Абаза къоян
Абаза къоян неда мальва (Malva) — мальвалыланы юйюрюнден ёсюмлюк къауумду (Malvaceae).
Ангылатыуу
Чапыракълары — джюрекге ушаша тёгерекледиле. Аланы 5-7 къалакълары барды.
Гоккалары уллуладыла, узунлукълары 3-4 см., кеслери да чапыракълары къызылыракъдыла, тырнакъгъа ушайдыла, ючюшер мутхуз ызлары барды. Июндан августха дери чагъадыла.
Тамырлары узундула, кёбдюле.
Кёгети — кёб урлукълу.
Тюрлюлери
Кавказда кеслери алларына Malva alcea L., Malva rotundifolia L., Malva crispa L., Malva silvestris L. эмда башхала ёседиле; бир къаууму халкъ медицинада хайырланадыла.
Халкъ медицинада хайырланыу
Абаза къоянны гокаалары, чапыракълары, эм тамыры къургъакъ джётел, тамагъыны джангы сууугъу, джарасы болгъаннга, хырха болгъаннга, тюз ичегини эмда къыйырндагъы къан тамырлары къандан толуб керилиб ауругъаннга джарайдыла.
Иберий уния
Иберий неда пиреней уния деб Испания бла Португалияны таджларыны 1580—1640 джыллада энчи унияларына айтылады. Ол джыллада испан Габсбургланы — II Филиппни, III Филиппни эм IV Филиппни властлары бютёу Пиреней джарымайрымканнга джайылгъанды. Унияны джылларында португал къраллыкъны къарыуун тас этиу бла, Португал империяны чачылыуу да башланнганды.
1578 джылда джаш португал патчах I Себастьян, Эль-Ксар-эль-Кебиреде сермешиуде ёледи, къралда башчы болгъан Ависс династия тауусулургъа джетеди. Къралгъа патчах болуб, джылы келген къаратон кардинал Энрике баямланады. Алай а эки джылдан ол да ёледи, эмда къралда династия кризис джаратылады. Бу кризисни кёзюуюнде тахха I Мануэлни туудукълары олтурургъа излейдиле, аланы ичинде португаллылагъа узакъ болгъан II Филипп, гыбышы туугъан приор Кратучу Антонио эмда герцогиня Катерина Браганса.
Герцог Альба башчылыкъ этген испан армия, португал тах ючюн къазауатда хорлайды. 1581 джылда II Филипп Лиссабоннга келиб, I Филипп ат бла португал тахха олтурады. Ол бирикген къралда португаллыланы келечиликлерин джетерли этеди, Португалияны энчи законларын, аскерин, ачхасын джюрютюрге эркин къояды, бир заманлада унияны ара шахарын Лиссабоннга кёчюрюрге да излейди.
II Филиппге къаршчы къозгъалгъан голландлыла, португал Цейлонну, Бразилияны шимал районларын эмда Анголада Луанданы кючлейдиле; аланы ызындан Бразилиягъа французла да киредиле. Колонияланы бир-бири ызындан тас этиу, португал акъсюек къауумну чыдамын къурутады. Къраллыкъны орнуна салыу ючюн кюреш башланады. Герцогиня Брагансаны туудугъу IV Жуан ат бла тахха олтурады, Испания бла 28 джыл (1640—1668) баргъан къазауатны уа португаллыла хорлайдыла. Уния чачылады, тахха Браганса династия киреди.
Целибат
Целиба́т (coelibatus неда ) — асламысына христиан динде тюбеген, юйленмезге антды.
Панама илипин
Пана́ма илипин неда Панама канал — Шош океанеы Панама богъазыны Кариб тенгиз бла эмда Атлантика океан бла байлагъан, кеме джюзген илипинди. Къуралгъаны Панама боюнчукъдады, Панама къралны арасында. Узунлугъу — 81,6 км, аны ичинде 65,2 км джер юсю къазылыб, эмда 16,4 км Панама эмда Лимон бухталаны тюблери къазылыбды.
Адам улуну тарихинд эм къыйын проектлени бири болгъанды Панама каналны къазыу. Панама илипин Кюнбатыш джарымтобда экономиканы, кеме джюрюуню айныууна уллу этки этгенди. Илипинни уллу геополитикалыкъ магъанасы да барды. Панама илипинни кючю бла Нью-Йоркдан Сан-Францискогъа тенгиз джол 22,5 минг километрден 9,5 минг км болгъанды.
Илипинни юсю бла кёб тюрлю типли кеме джюзеди — ууакъ энчи яхталадан башлаб, уллу танкерле бла бошаб. Панама илипинни юсю бла джюзеллик эм уллу кемени ёлчемлери кеме ишлеуде стандарт болгъанды, аны атына да Panamax.
Кемелени Панама илипинни юсю бла ётдюрюуню илипинде къуралгъан лоцман къуллукъ баджарады. Илипинни юсю бла кеме орталыкъ 9 сагъат барады, эм азы 4 сагъат бла 10 минут, суткагъа эм кёбю бла 48 кемени иеледи. Джылда илипинни юсю бла 203 млн тонна джюк ташыгъан 17,5 минг кеме ётеди. Къазылгъанындан башлаб 2002 джылгъа дери илипинни къуллукълары бла 800 минг кемеден артыкъ хайырланнгандыла.
Орус-швед къазауатла
Орус-швед къазауатла — Россия бла Швецияны арасында аскер конфликтле.
Фолкленд къазауат
Урушну чурумлары
Фолкленд айрымканланы эки кере ачхандыла: 1690 джылда ингилиз тенгизчиле, 1694 джылда французла (ала бу айрыманлагъа Мальвин атны бергендиле, кеслерини туугъан шахарлары Сан-Малону сыйына атаб) XIX ёмюрню башындан (азатлыкъ алгъандан сора) Аргентина бу айрымканланы кесиники санагъанды. Алай а Мальвин айрымканланы Бирлешген Королевство 1833 джыл кючлейди, бу ишге Аргентинаны халкъы уллу ачыуланады. 1981 джыл властха келген генерал-лейтенант Леопольдо Гальтиери халкъда сыйын кёлтюрюр мурат бла, эскиден бери джилтин этген ачыуну тышына чыгъарады.
Урушну башланыуу
Британлыла айрымканланы блокада этгенден сора, анда тургъан аргентин гарнизонну баджарыу къыйынлашады. Фолклендеде орналгъан джангыз бетонлу аэродром асыры къысха болгъаны себебли, аргентин самолетла тюшелмегендиле.
25-чи апрелде британ кючле Къыбыла Георгия айрымканда тюшедиле, бу айрымкан Фольклендледен узакъда болгъанды, эмда аргентин кючлени саны аз болгъанды.
Сермешиулени башланыуу
Фолклендлени къатында баш сермешиуле 1982 джылны 1-чи майында башланнганды, аргентин авиация джауну флотуна чабханды, британ авиация бла кемеле уа Порт-Стэнлини къатында аргентин позицияланы бомбалагъандыла.
2-чи майда британ атом суу тюбю кеме аргентин крейсер «Генерал Бельгранону» батдырады, аны эсебинде 323 адам ёледи, бу къазауатда Аргентинаны эм уллу къурман бериуу болады. Андан сора аргентин аскер-тенгиз флотха базалагъа къайтыу буйрукъ бериледи, аны бла флотну къазауатха къошулгъаны битеди. Аргентин басым билдиргеннге кёре «Сан Луис» атлы суу тюбю кеме 11-чи майгъа дери джюзгенлей тургъанды, алай а бир джетишимли чабыу этмегенди, аны къой бир кере да торпеда чыгъармагъанды. Бу шартлада аргентин аскер башчылыкъ басымны авиациягъа салады, Уллу Британия адам къурманланы саны кёбейсе кесини муратларындан артха турур деген нюзюр бла. A-4 «Скайхок» штурмчула бла «Даггер» къурутуучу-бомбалаучула таймаздан британ флотха чабханлай тургъандыла, алай а ала тюз эркин тюшюучю бомбаланы хайырландыргъандыла. Аргентинлилени баш умутлары джангы кемелеге къаршчы «Экзосет» ракетала бла сауутланнган «Супер Этандар» штурмчулагъа салыннганды. 4-чю майда быллай ракета бла «Шеффилд» эсминец батдырылады. Алай а аргентинлиледе къуру тёрт быллай ракета болгъанды.