cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ататюркчюлюк
Халкъ
Халкъчылыкъ (Halkçılık) — классла арасы тенгсизликлеге къаршчы кюреш. Халкъчылыкъ миллетчилик бла байламлы болгъанды, мында тюрк джамагъатны бирлиги эмда халкъны башчылыгъы баямланнганды.
Лаиклик
Лаиклик, секуляризм (Laiklik) — къралны лаик болууу эмда динни къралдан айрыууду. Кемалны биринчи реформаларыны бири шерият хакъны къоратыу болгъанды. Андан сора, окъуу, дин органладан сыйырылыб, окъуу министерствогъа бойсундурулгъанды.
Къралчылыкъ
Этатизм, къралчылыкъ (Devletçilik — Devlet: кърал) — къралны ролю баш болгъан, алай а къатыш экономиканы къурууду. Кертиликде, гитче энчи сектору болгъан национализация этилген экономикагъа келтиреди.
Реформала
Реформизм (İnkılapçılık) — вестернизациягъа эмда эски адетле бла кюрешге курсду, прогресс бла джарыкълыкъгъа таянады. Француз журналист Морис Перногъа Ататюрк былай айтханды: Политиканы вестернизациясыны юлгюлерине тюрк тилни латин алфавитге кёчюрюу бла тиширыулагъа сайлау хакъла берилиуню санаргъа боллукъду.
Ататюркчюлюк идеология
Кемализм, башында ачыкъланнган кибик талай принциплери эмда политикасы болгъан идеологияды. Миллет эм модерн кърал типди. Халкъны бир къауумлары ататюркчюлюкню Тюрк Республиканы тамал доктринасы эм идеологиясы кибик къабыл этеди. Кемализм империализмге къаршчы миллетчилиги, капитализмге къаршчы халкъчылыгъы эм къралчылыгъы, реакционизмге къаршчы лаиклиги эм къралчылыгъы бла, консерватизмге къаршчы революционизми бла, олигархиягъа къаршчы республикачылыгъы бла чыкъгъан идеологияды.
Кемализм, бек кёб адам эмда къауум джанындан онгнга эмда солгъа альтернатива болгъан «ючюнчю джол» кибик танылады. Нек десенг, 1920-чы джыллада энчи системалы Тюркню излемлеринден кюч алгъан классла арасы къаугъада къуралгъан «Толу Эркинлик» бла «Антиимпериализмни» джолуна чыкъгъан идеологияды.
Башха къауум, кемализмни солчу идеологиягъа санайды, аны ючюнчю джолгъа санагъанланы, Кемализмни политика тышына атаргъа кюрешгеннге эмда къуру бир сагъыш системада чеклендирирге излеген кибик терслейдиле. Аны бла къалмай, аланы онгчула дейдиле эмда кемализмни онгчу идеология саналмагъаны себебли, солда саналмамасы ючюн кюрешген адамлагъа санайдыла. Бу сагъышха кёре миллетчилик солгъа тыйгъыч тюлдю. Насер, Неру, Лумумба кибик миллет-къутхарыу кюрешни джигитлери да кеслерин солчу кибик танытханлыкъгъа аны бла бирге да миллетчи болгъандыла деген акъыл орун алады.
Кемализм бла аскер
Ататюркню «не униформа не да политика» принципи аллай бир къатыды, кеси президент болгъандан сора, халкъны аллына къуру граждан кийим бла чыкъгъанды. Маршал униформаны киерге эркинлиги болгъан заманда, эмда аскер тамыры болмагъан кърал башчыланы официал чыгъышлада униформа кийген заманла болгъандыла.
Кемализмни аскер ангылайышы, тюрк аскерни хар чыгъышындан сора казармаларына джыйылыргъа керекди деген ангылам бла ачыкъларгъа боллукъду. Чырт бир аскер хунта Кемализм бла Ататюркню идеологиясындан кетмесе властда къалалмаз. Быллай идеологиялыкъ тамалла аскерни властны тюрлендирсе да, эрлай кърал оноудан кетиуюне себеб болады.
Кемализм бла джаш тёлю
Ататюрк, бек кёб сёзюнде, республиканы политика властлагъа тюл, джаш тёлюге аманат этгенин ачыкълагъанды. Муну эм тамал себеблери — джаш тёлюню джангылыкълагъа ачыкъ болгъанлары, тамыры бла тюрлениуледен къоркъмагъанлары, андан да иги тамбланы сагъышын этгенлериди.
Джаш адамланы толу энергиялы болгъанлары да бу болумну эткилеген сылтауланы бириди. Джылла озсала, энергиясы азалгъан адам, кюч-къарыу кёргюзюрге керек болгъан тамырлы тюрлениуледен къоркъа башлайды.
Кемализм бла тиширыу
Тюрк тиширыуну болумуну игилешиую тамыры бла болмаса да, Ататюркден алгъаракъ башланнганды. Кемалистлик Тюркню кёзюуюнде эсе уа къызыуланнганды. Къыз сабийлеге ал эмда орта школлагъа барыргъа эркинлик 1858 джыл берилгенди. Акушер школ, къыз санат школ эмда къыз устаз школ ол заманлада ачылгъанды. Биринчи тиширыу джазыучула, басма органла да ол заманлада тууадыла. Биринчи тиширыу къуралыш эсе уа къазауатны заманында джаралылагъа болушур ючюн 1867 джыл къуралгъанды. Экинчи конституцион монархияны заманында тиширыуланы болумларында талай тюрлениу болады. Биринчи къыз лицей, 1913 джыл Стампулда ачылады. Халиде Эдип Адывар, Тиширыу Хакъланы Джакълау организация къурайды (Müdafaa-i Hukuku Nisyan). 1914 джыл бусагъатдагъы аты бла Къыз Техника Баш Устаз Школ ачылады. 1921 джылда уа Техника бла Адабият факультетлеге къызла эркиши класслагъа киредиле.
Тиширыуланы «граждан» статусларына къаршчы чыкъгъаны депутатланы саны кёбчюлюк болгъан парламентде эм Миллет Къутулуу Къазауатны ичинде тиширыуну аллында баргъан джамагъатлада тиширыулагъа берилген хакълача хакъ берир ючюн ал атламла этилгендиле. Тюрк тиширыу 1934 джылны 5-чи декабрында сайларгъа эмда сайланыргъа хакъ алгъанын да, демократияны бешигине саналгъан Франция бла Швейцария кибик къраллада тиширыулагъа бу хакъ берилмегенди.
Клисаны къралдан айырыу бла школну клисадан айырыуну юсюнден декрет
Клисаны къралдан айырыу бла школну клисадан айырыуну юсюнде декрет — РСФСР-ни Халкъ Комиссарларыны Кенгеши 1918 джылны 20 январында (2 февралында) къабыл этген, дин сферада баш магъаналы (конституцион) болгъан норматив-хакъ актды. Кърал властны лаик (динли болмагъан) болумун, намыс эркинликни эмда дин тутаргъа эркинликни джарашдыргъанды.
Американы Конфедератив Штатлары
Американы Конфедератив Штатлары неда Конфедератив Штатла, АКШ, Конфедерация (The Confederate States of America, CSA, The Confederacy) — АБШ-ны бусагъатдагъы къыбыла-кюнчыгъыш штатларыны территориясыны кёбюсюн алгъан, 1861 джылдан 1865 джылгъа дери бар болгъан, де-факто бойсунмагъан (алай а бир кърал да бойсунмаулугъун танымагъан) кърал болгъанды. 11 къыбыла къул тутхан штатны Американы Бирлешген Штатларыны къурамындан чыкъгъаныны (сецессиясыны) эсебинде къуралгъанды. Конфедератив Штатла, АБШ-да граждан къазауатны заманында Бирлешген Штатланы джауу болгъанды. Къазауатда хорланнганындан сора Конфедерация джокъ болгъанды; аны къурагъан штатланы шималчыла кючлегендиле эмда Къыбыланы реконструкциясы деген кёбге баргъан процессни заманында АБШ-гъа реинтеграция этгендиле.
Марсельеза
1793 джылны 24-чю ноябрында Миллет Конвент, Марсельезаны Франциягъа кърал гимн этиб сайлайды. Марсельеза тарихинде статусуну тюрлениулерин кёб сынагъанды.
Он кюнлюк къазауат
Он кюнлюк къазаут (бир-бир джерледе Словенияны бойсунмаулугъу ючюн къазауат деб да танылады) (Desetdnevna vojna, Slovenska osamosvojitvena vojna) — 1991 джылны июнюнда Югославия бла бойсунмаулугъун баямлагъан Словенияны арасында сауутлу конфликтди.
27 сентябрь
27 сентябрь — григориан орузламада джылны 270-чи кюнюдю (високос джыллада — 271-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 95 кюн къалады.
Каносса къала
Каносса къала (Castello di Canossa) — маркграфиня Тосканиячы Матильданы Апеннинледе Каноссада, Реджо-Эмилия шахардан 18 км къыбылада оюлгъан резиденциясыды.
1077 джылда Сыйлы Рим империяны императору IV Генрих, «Каноссагъа зиярат» этгенди, анда пап VII Григорийни аллында тобукъланыб кечмеклик тилегенди. Аны мураты динден къысталгъан оноуну ызына алыу болгъанды.
Аны аллында император IV Генрих католик клиса бла инвеститура ючюн кюрешгенди, аны магъанасы епископланы папа тюл, монарх салыргъа, эмда клисаны да монархха бойсунургъа керек болгъанды. Рим папа VII Григорий императорну бютеу ишлерине анафема этиб, аны да динден къыстагъанды. Ма ол заманда (1077 джылны январында) IV Генрих юч кюн бла юч кечени папаны терезесини тюбюнде, тобукъларында кечмеклик тилеб тургъанды. Хроникала шагъатлыкъ этгеннге кёре, VII Григорий былай джууаб бергенди: «''Тобукъларынгы инджилгенин кёреме, алай а джюрегинги сокъураннганын кёрмейме!.. Гюнахны эмда бедишни къайсы тюрлюсюн да адам кечеди, алай а Рухха аман айтыу кечилмейди… Ол себебден — джокъду кечмеклик сеннге!..''» Сыйы сындырылгъан IV Генрих, дертин алыргъа ант этиб кетеди.
1092 джылда IV Генрих кесини экинчи итальян чабыуулунда Каноссаны къатында Матильданы аскерлерине хорланнганды.
Бусагъатда Каносса къала оюлуб турады, алай а реставрация бардырылады. 1878 джыл Итальян кърал къаланы оюулгъанларын граф Валентиниден сатыб алыб, миллет эсгертме баямлагъанды.
Россия Федерация
Россия Федерация, Россия (орус. Российская Федерация, Россия, РФ) — Евразияда (Европаны кюнчыгъыш джанында эмда Азияны Шимал джанында) орналгъан къралды, мдзгъренис савсе парки. Джерини ёлчеми бла эм уллу къралды Джер юсюнде (17 075 400 км² неда 11,46 % (1/9) саулай къургъакъ джерни, неда 12,65 % (1/8) адам джашагъан джерден).
Халкъыны саны — 141 867 540 адам. Адам саны бла Россия Джер юсюнде тогъузунчу орундады. Халкъны кёбюсю — 73,1 % шахарлада джашайды. Халкъны къурамындан 79,83 % оруслуладыла. Россияны кърал тили — орус тилди.
Россияны 18 кърал бла чеклери барды, аладан джер бла: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия (Хачыпсы), Гюрджю, Къыбыла Тегей, Азербайджан, Къазакъстан, Къытай, Монголия, Шимал Корея; тенгиз бла — Япония, АБШ.
Россияны ара шахары Москвады. Россияда 11 шахар барды адам саны 1 миллиондан кёб, ала: Москва, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург, Тёбен Новгород, Самара, Омск, Къазан, Челябинск, Дондагъы Ростов, Уфа.
Политикасы
Россия 83 административ-территориал биримлеге бёлюнеди, аланы ичинде 21 республика (энчи къраллыкъла). Россия Федерацияны Конституциясына кёре ол федератив демократ къралды.
Президенти — Владимир Путин. Премьер-министри — Михаил Мишустин.
Эм уллу политика партия «Бирлешген Россия» («Единая Россия»).
Халкъы
Биринчи кере саулай халкъ санау Россия Империяда 1897 джыл ётгенди. Ол санаугъа кёре къралда — 67 миллион бла 473 минг адам джашагъанды. 1950—2008 джыллада халкъны саны тюрленнгенин график кёргюзтеди:
Къара шкилди
Къара шкилди (Vaccínium myrtíllus, Черника) — Вакциниум тукъумну Джайма шхылдылыла юйюрюнден кёб джыллыкъ алаша чырпычыкъланы тюрлюсюдю.
Джемишлери ашаргъа джараулудула. Джемишлери да чапракълары да дарман этиуде хайырланадыла. Бир-бирде къара шкилдини айбат этген ёсюмлюк кибик гокка бачхалада ёсдюредиле.
Аты
Илму аты, vacca («ийнек») деген латин сёзден келеди, эмда къара шкилдини бир-бир тюрлюлерини маллагъа аш болгъаны бла байламлыды.
Тюрлюсюню аты — myrtillus, myrtus — «мирт» дегенден гитчелетген сёздю, эмда ёсюмлюкню гитче миртге ушагъаны бла байламлыды.
Орус аты — «черника», джемишини бояуу ючюн эмда къолланы бла ауузну къаралтханы ючюн берилгенди.
деген кактус тукъумну аты, къара шкилдини атындан (Vaccinium myrtillus) къуралгъады эмда бу кактусну бла къара шкилдини джемишлерини бир-бирине ушагъанлары ючюн берилгенди.
Суратлау
Къара шкилди — 10—50 см мийиклиги бла чырпычыкъды. Шималда, тундраланы зонасында мийиклиги талай сантиметрди. Бутакълары, баш тёнгекчигинден джити мюйюшлю ёседиле.
Чапыракълары кёзюулюдюле, гаккы шекеллиледиле, терилиледиле, къышха тюшюучюледиле. Джауум суу къырыкълы чапыракъла бла эм саптагъайла бла бутакълагъа барады, андан тамырына тюшеди.
Ёсюмлюкню, кёб санда зыгытла берген джайылма ёсген баш тамыры барды.
Майда чагъады. Гоккалары джашилдим-акъдыла, тюз шекеллидиле, бирем-бирем олтурадыла. Гокканы кюренини беш тишчиги барды. Он тычинкасы барды. Пестик — джангызды. Бюртюк этиую энишди. Гокка энишге бюгюлюбдю, бу чичекни букъусун мылылыкъдан сакълайды. Гоккаланы баш урлукъландырыучулары юй бал чибинле бла сары чибинледиле.
Джемишлери, къаууз къоннганы ючюн кёксюлдюм-къараладыла, неда къуру къараладыла. Къаууз къоннганны тынч кетерирге болады.
29 сентябрь
29 сентябрь — григориан орузламада джылны 272-чи кюнюдю (високос джыллада — 273-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 93 кюн къалады.
Къара шкилди
Суратлау
Ичи пурпур бетлиди. Урлукъланы саны 40-гъа дери джетерге боллукъду, алай а орта саны 20 чакълы бирди.
Джемишлени чегет чыпчыкъла ашайдыла (кёбюсюне — чегет кёгюрчюнле), ала огъуна эритирге болмагъан урлукъларын узакъгъа джаядыла.
Табийгъатда кёбюсюне шимал районлада ёседи — чегетледе (асламысына нарат чегетле), эмда мырдылада.
Биринчи Шанхай сермешиу
Биринчи Шанхай сермешиу, 28-чи январны инциденти, 1932 джылда Шанхай къазауат деб Шанхай бла аны тёгерегинде Къытай Республика бла Япон империяны аскерлерини арасында сермешиулеге айтылады.
Ал тарихи
Мукден инцидентден сора Квантун аскер къаршчыланыу сезмей Маньчжурияны кючлейди, алайда бойсуннган Маньчжоу-го кърал къуралады. Япония Къытайда кесини эткисин кючлендирирге учуннганды, континентни теренине кирир ючюн плацдармла керек болгъандыла. Быллай нюзюрлеге эм бек келишген экстерриториал Шанхай болгъанды. Япон аскерчиле провакацияланы хазырлаб башлайдыла, 18-чи январда беш японлу буддист монах Шанхайда бир фабриканы туурасында тюйюледиле. Андан сора япон агентле удуруб ол фабрикагъа от салынады, алайда къозгъалыулада бир къытай полициячы ёледи. Шанхайда миллетни ичинде японлулагъа къаршчы хал кюч алады, халкъ япон товарланы бойкот этерге чагъырыб демонстрациягъа чыгъады.
Болум ыйыкъны ичинде амандан аман бола барады. 27-чи январгъа Шанханы джагъасында Японияны флотуну 30 чакълы кемеси рейдге сюеледи. Алада 40 самолет, 7000 аскерчи болгъанды. Япон правительстов Шанхайны властларына демонстарцияны айыблауун, тохтатыуун эмда заранны орнуна салырларын излеб, ультиматум салады. 28-чи январны ингиринде Шанхай ультиматумну тындырыргъа разы болгъанын билдиреди, алай а кече сагъат 12 бола кемеледен учхан самолетла Шанхайны бомбалаб башлайдыла.
Сермешиу
3000 япон аскерчи джагъагъа тюшюб темир джол станцияла кибик нюзюрлеге джюрюб башлайдыла. 19-чу къытай аскерни бёлеклери алагъа кючлю къаршчылыкъ этедиле. японлула ызларына ыхтырыларгъа керек боладыла. Шанхай кюнбатыш къралланы эткисини сферасына киргени себебли, АБШ, Уллу Британия бла Франция аллындан да Японияны аскер операцияларын тыярын излегендиле, алай а анда мобилизация тохтамагъанды. 30-чу январда Чан Кайши ара шахарны Нанкинден Лояннга кёчюреди. 12-чи февралда кюнбатыш къралланы инициативасы бла кюнлюк от тыйыу болады, ол заманда граждан адамлагъа болушлукъ этиледи. Япония эсе уа джангы ультиматум салады, аннга кёре къытайлыла аскерлерин шахардан 20 километрге узайтыргъа керек болгъанды.
Ультиматумну олсагъатлай унамайдыла да, император кючле 90 000 мингнге кёб боладыла. Андан сора сермешиуле андан да ачы боладыла. Аннга джууабха Чан Кайши 5-чи аскерни джибереди шахаргъа. 20-чы февралда граждан адамла джашагъан тийреле бомбаланыб башлайдыла, шахарда ёртемле джайыладыла. Япония кесини АТФ бла АХК кёбейтеди, алай бла къытай аскерчилени болумлары къоркъуулу болады. 29-чу февралда 11-чи япон дивизия къытайлыланы джакълау сызларыны ызына тенгизден тюшеди. Сыртларында келген японлуланы къытайлыла тенгизге ыхтыралмайдыла. 2-чи мартда 19-чу аскерни башчылыгъы ыхтырылу буйрукъ береди, 3-чи мартда къытайлыла шахарны къоядыла.
Эсеблери
4-чю мартда Миллетлени Лигасы урушну тыйылырн даулаб резолюцияны къабыл этеди. 6-чы мартда Къытай сермешиулени тохтатыр оноуну къабыл этеди. 14-чю мартда Лиганы келечилери Шанхайгъа келедиле. Алай а атышыула шахарда 5-чи майгъа дери баргъандыла. Шанхай мамырлыкъ кесаматха кёре Шанхай демилитаризацияланнган зона баямаланады, Къытай не Шанхайда, не аны къатында Сучжоу бла Куньшанда гарнизон тутаргъа эркин болмагъандыла. Япония эсе уа шахарда чекленнген аскер контингент тутаргъа эркинлик алгъанды. Къытайлыла бу кесаматны кеслерини сыйлырын тебленнген кибик кёредиле, аланы оюмларына кёре кюнбатыш къралла агрессиягъа кърашчы турур орнуна, къуру сермешиулени тохтатыб къойгъандыла.
Россия империя
Россия империя (Российская империя, реф. дери орус. Россійская Имперія; дагъыда Росси́йское государство неда Росси́я) — Россияны 1721 джылдан 1917 джыл Февраль революция бла республика баямланнгынчыннга дери атыды. Империяны Уллу Шимал къазауатны эсеби бла Пётр I орус патчах баямлагъан эди. Россия империяны алгъа 1713—1728 джыллада ара шахары Санкт-Петербург болгъанды, андан сора 1728—1730 джыллада Москва, дагъыда 1730—1917 джыллада джангыдан Санкт-Петербург (1914 джыл шахарны аты Петроградха тюрленнгенди). Россия империя джер ёлчеми бла дунияны тарихинде болгъан къралладан ючюнчю болгъанды (Монгол бла Британ империяладан сора) — шималда Шимал Бузлауукъ океандан къыбылада Къара тенгизге дери, кюнбатышда Балтика тенгизден кюнчыгъышда Шош океаннга дери джайылгъанды. Империяны Башчысыны — бютеуресей императорну тыйгъычы болмагъан, абсолют власты болгъанды 1905 джылгъа дери. Империяны закончыгъарыучу органы — Кърал Дума къуру 6 (19) октябрда чачылгъанлыкъгъа, 1917 джыл 1 (14) сентябрда Россия официал халда республика баямланнганды.
Алам букъу
Алам букъу аламда къуралады. Аны уллулугъу бир талай молекуладан 2 µm жетерге болады. Хар джыл сайын жерни юсюне 40 0000 тонна алам букъу къонады. Алам букъуну былай айырыргъа боллукъду: мырытла аралы букъу, жулдузла аралы букъу, жулдузла къатында букъу, жулдузла къатында эм арада букъу булутла, Койперни бели, кюн башчылы низамдан етген жулдуз аралы букъу эм къурала башлагъан къуйрукълу жулдузла. Мырытла аралы букъуну кекде акъсыл неда къаралдым булутлача керюнюрге боллукъду (чаре). Кюн низамда алам букъу бирча чачылып тюйюлдю, кебююнде къалынлыгъы бирча болмагъан букъу булутлада жыйылыпды.
Донгхой
Донгхой (Đồng Hới) — Вьетнамны Куангбинь провинциясында шахарды. Халкъы — 108 000 адамды (2010). Шахарда Донгхой аэропорт барды.
30 сентябрь
30 сентябрь — григориан орузламада джылны 273-чю кюнюдю (високос джыллада — 274-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 92 кюн къалады.
Румыния
Румыния (România) — Европаны къыбла-кюнчыгъыш джанында орналгъан кърал, конституциясына кёре — демократиялы республика. Ара-шахары — Бухарест. Къралны аты латинча «romanus» — «римли» деген сёзден къуралгъанды.
Шымалда эм кюнчыгъышда Украина бла чеклешеди, шымал-кюнчыгъышда — Молдавия бла, къыблада — Болгария бла (чек Дунай суу бла барады), кюнбатышда — Сербия эм Маджар бла. Къыбла-кюнчыгъышда Къара тенгиз бла джууулады.
3 апрель
3 апрель — григориан орузламада джылны 93-чю кюнюдю (високос джыллада — 94-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 272 кюн къалады.
5 октябрь
5 октябрь — григориан орузламада джылны 278-чи кюнюдю (високос джыллада — 279-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 87 кюн къалады.
Юлиан орузлама
Юлиан орузлама — Созигенни башчылыгъында александриячы астрономладан къауум къурагъан орузламады, Юлий Цезарны буйругъу бла, б.э.д. 45-чи джылны 1-чи январындан башлаб, хайырландырыугъа киргенди.
Юлиан орузлама эски Рим орузламаны орнуна келгенди эм эллинчи Мисирни астрономиялы культурасында тамал алгъады. Буруннгу Русда бу орузлама «Клиса тогъай», индикт эм «Уллу индиктион» атны джюрютгенди.
Юлиан орузламагъа бусагъатдагъы Эресейде эски стиль деб къоядыла.
Юлиан орузламаны къурамы
Юлиан орузламагъа кёре джыл 1-чи январда башланнганды, аны себеби ол кюнде б.э.д. 153-чю джылдан башлаб комицияла сайлагъан консулла ишлерин башлагъандыла. Юлиан орузламада джыл 365 кюнден къуралгъанды эмда 12 айгъа бёлюннгенди. Тёрт джылдан бир кере артыкълы джыл болгъанды, ол джылда бир кюн артыкъ къошулгъанды — 29-чу февраль. Алай бла юлиан джылны орталама узунлугъу 365,25 кюн болгъанды, тропик джылдан 11 минутха асламды.
Григориан орузлама бла алмашдырылыуу
Юлиан орузламаны кескинлиги мийик болмагъады: хар 128 джылдан бир артыкъ кюн джыйылгъады. Аны сылтауу бла, сёз ючюн, Христосну туугъан кюню аллында къышхы кюн къайтыу бла тенг болгъанды, алай орузламаны кескин болмагъаны ючюн джазгъа тайгъанлай тургъанды. Эм бек бу кескинсизлик джаз бла къачда эсленнгенди, ол заманда сутканы узунлугъуну тюрлениую бек къызыу болгъанды. Кёб клисаланы къурулушчула джазда кюн бла кече тенглик заманда кюн таякъла белгили бир джерге тиерча ишлегендиле, сёз ючюн, Римдеги Сыйлы Пётрну соборунда — мозаикагъа. Астрономла къой, дин башчыла да Пасханы алгъыннгы джерине тюшмегенине ангылагъандыла. Бу проблеманы кёб сюзгенден сора католик къраллада папа XIII Григорийни буйругъу бла юлиан орузлама андан кескин орузламагъа ауушдурулгъанды. Протестант къралла юлиан орузламадан григориан орузламагъан терк кёчмегендиле, XVII—XVIII ёмюрлени ичинде кёчгендиле; ахыр кёчгенле Уллу Британия (1752 джыл) бла Швеция болгъанды.
Портман, Натали
Натали́ По́ртман (Natalie Portman, туугъан аты: Натали́ Хершла́г, Natalie Hershlag, ивр. ‏ נטלי הרשלג ‏‎‎ ‎ ; туугъ. 9 июнь 1981 ( 19810609 )   ) — тамырлары Израилден болгъан американ кино- эм театрал актрисады, кинорежиссёрду.
Эм бек белгили «Леон» (1994, дебютлу роль) эм «Джууукълукъ» (2004, «Алтын глобус» ёч эм BAFTA бла «Оскар» ёчлеге экинчи планда эм иги тиширыу роль ючюн номинацияла) фильмледе тюшгени себебли болгъанды, эмда «Джулдуз къазауатлагъа» этилген трилогия-приквелде тюшгени себебли. «Оскар», «Алтын глобус», BAFTA эм «Сатурн» ёчлени «эм иги актриса» номинацияда «Къара турна» (2010) фильм ючюн алгъанды.
Портманны карьерасында кинода эмда театрда андан сора да белгили ролла болгъандыла. Алай, 1990-чы джыллада Натали «Ариу къызла» эм «Къайда да болсун, къуру былайда болмасын» фильмледе баш ролланы ойнагъанды. 2001 джылны июлунда уа Натали, А. П. Чеховну «Чайка» пьесасына кёре салыннган спектаклде ойнагъанды. «V — вендеттады» (2006) фильмде роль ючюн башын джюлюб, британ акцент бла сёлеширге юреннгенди, ол фильм ючюн эм иги актрисагъа «Сатурн» ёчню алгъанды. Дагъыда Портман «Гойяны ауангылары» (2006) эм «Болейн тукъумдан энтда бир» (2008) тарих драмалада ал ролланы ойнагъанды. 2008 джылны майында 61-чи Канн кинофестивалны жюрисини эм джаш члени болгъанды. Аны режиссёр дебюту, къысхаметрли «Ева» фильм, 65-чи Венециан кинофестивалны къысхаметрли фильмлерини конкурсун ачханды.
Дублин
Ду́блин (Dublin ; Baile Átha Cliath неда ) — Ирландияда графство-шахарды, къралны ара шахарыды. Дублин административ графствода (Ленстер провинция) орналыбды. Лиффи суу Ирланд тенгизни Дублин богъазына къошулгъан джерде орналыбды. Ирландия айрымканда эмда республикада эм уллу шахарды, 115 км² джууукъ чакълы бир майдан алады. Къралны Ирланд тенгизде баш портуду. Ирландияны баш политика, экономика эм культура аралыгъыды. Халкъыны саны — 505 739 адамды (2006), тийресиндеги шахарла бла — 1,7 млн. адам чакълы бирди.
Этимология
Дублин ат, ирланд-ингилиз Dubh Linn (dubh → къара, эм linn → гитче богъаз, аллы тыйылгъан суу, кёл) сёзлени бирлешгенлерини эсеби бла къуралгъанды.
Бир-бирле, биринчи версияны тюз болгъанына ишек этедиле эмда «Дублин» сёзню скандинав тилледен чыгъарадыла: djúp lind («терен богъаз»). Алай а Dubh Linn ат, норвег викингле биринчи кере Ирландияны джагъаларында кёрюннгюнчюлерине дери чыкъгъанды, аны себебли «скандинав версия» уллу оюмлугъу саналмайды.
Шахарны бусагъатдагъы аты бусагъатдагъы ирланд тилде Baile Átha Cliath («сууну сай джерини къатында эл») деб джазылады. Baile Átha Cliath — эртдеги христиан монастырны аты болгъанды, бусагъатда Сыйлы Валентинни клисасы сюелген джерде болгъанды деб умут этилинеди.
12 декабрь
12 декабрь — григориан орузламада джылны 346-чы кюнюдю (високос джыллада — 347-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 19 кюн къалады.
24 декабрь
24 декабрь — григориан орузламада джылны 358-чи кюнюдю (високос джыллада — 359-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 7 кюн къалады.
Time (журнал)
«Тайм» (Time — «Заман»; сатыу-алыу марка ингилизча уллу харифле бла джазылады: TIME) — хар ыйыкъ сайын чыкъгъан американ журналды, штаб-фатары Нью-Йоркда орналады. Адамланы кёзюуге кёре (джыл, джюз джыл) рейтинглерин кёргюзтеди. 3,4 млн экземпляргъа джууукъ тиражы бла 2007 джылда АБШ-да эм популяр журнал болгъанды.
Тарихи
Журналны биринчи чыгъармасы 3 март 1923 джылда сатаргъа салыннганды. Time газетни къураргъа Генри Льюсни (Henry Luce) бла Брайтон Хэденни (Briton Haden) Йель университетни «Баш сюек бла сюекле» деген таша студент джамагъатны резиденциясында ётген джыйылыуда акъылларына келгенди.
Джангылыкъла чыгъаргъан дунияда биринчи хар ыйыкълыкъ газет болгъанды. Он джылдан сора конкуренти — «Newsweek» чыкъгъанды. 1967 джылда Льюс ёлгюнчю журнал аны орта консерватив къарамларын кёргюзгенди.
Бусагъатдагъы «Тайм» кёбчюлюк информацияны мадарларыны эмда шоу-бизнесни средасында эм уллу болгъан Time Warner холдингни ёзегиди. Журналны американ версиясындан сора да европалы (Лондон), азиялы (Гонконг) эмда австралий (Сидней) версиялары чыгъадыла.
Джылны адамы
Атедге кёре Time журнал декабрдагъы ахыр номеринде «джылны адамын» айтады. «Джылны адамы» номинация 1927 джылдан бери бериледи. Бу номинация биринчи берилген, тарихде биринчи кере кеси джангыз Атлантиканы учуб ётген лётчик Чарльз Линдберг болгъанды.
Персонаны толтуруучу редактор джангыз кеси сайлайды. Тюрлю-тюрлю джыллада Джылны адамы болгъандыла: Адольф Гитлер, Иосиф Сталин, Джордж Буш, Михаил Горбачёв (эки кере – 1987 эм 1989 джыллада), абстракциялы Американ аскерчи, эмда интернетни хайырланыучу. 2007 джылда Джылны адамы Россияны Президенти Владимир Путин болгъанды. 2010 джылда уа Facebook компанияны къурагъан эмда башчысы Марк Цукерберг.
Джылны 100 персонасы
1999 джылдан башлаб журнал «Time 100» деген тизмени публикация этеди, бу — джылны эм бек къолундан келген джюз адамыны тизмесиди. Тизмеге киргенлени алимледен комиссия айырады.
XX ёмюрню 100 персонсы
1999 джылны июнюнда XX ёмюрню эм белгили адамларыны тизмеси публикация этилгенди: «Time 100: 20-чы ёмюрню батырлары бла кумирлери». Кандидатланы американ тарихчиледен, журналистледен эмда политикачыладан комиссия айыргъанды. 1999 джылны декабргъы чыгъармасында Time-ны версиясына кёре Джюз джылны адамы айтылгъанды, ол — Альберт Эйнштейн болгъанды.
Хошимин
Хошимин (Thành phố Hồ Chí Minh; 1975 джылгъа дери аты Сайгон болгъанды) — Вьетнамны къыбыласында шахарды, къралны эм уллу шахарыды (халкъы — 7 396 446 адам). 1887 джылдан 1901 джылгъа дери — Француз Индокъытайны ара шахары, 1955 джылдан 1975 джылгъа дери уа — Къыбыла Вьетнамны ара шахары болгънады
Таншоннят (аэропорт)
Таншоннят (Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất, Tan Son Nhat International Airport) — Вьетнамны Хошимин (алгъыннгы Сайгон) шахарыны аэропортуду. Вьетнамны эм уллу хакъла арасы аэропортуду.
1 ноябрь
1 ноябрь — григориан орузламада джылны 305-чи кюнюдю (високос джыллада — 306-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 60 кюн къалады.
Донгхой (аэропорт)
Донгхой аэропорт (Sân bay Đồng Hới, Dong Hoi Airport) — Вьетнамны Куангбинь провинциясындагъы Донгхой шахарны уллу хакъла арасы аэропортуду.
Сан-Марино
Сан-Марино (итал. San Marino), толу официал аты Сан-Марино Республика (итал. Serenissima Repubblica di San Marino) — Джерде эм гитче къралладан бири, Къыбла Европада орналыбды, тёрт джанындан Италияны территориясы ортагъа алыбды. Сан-Марино — Европадан эм эски къралды. Аты къралны къурагъан шыйыхны атындан келеди.
Абазалыла
Джашагъан джерлери
Бусагъат заманда абазалыла кёбюсюне Россия Федерацияны Къарачай-Черкесия Республикасында джашайдыла, айырылыб онюч элде: Красный Восток, Къойдан, Кубина, Къара-Паго, Псыж, Элбургъан, Инжич-Чукун, Тапанта, Абаза-Хабль, Малоабазинка, Старокувинский, Новокувинский, Апсуа, Абазакт.
Бир талай абаза юйюр Адыгеяны Уляп элинде да джашайды.
Абазалыла дагъыда Тюркде, Сирияда, Хачыпсыда, Иорданияда, Мисирде джашайдыла, аладан биразы Кюнбатыш Европа бла АБШ-гъа да кёчгенди.
Къысха тарихлери
Абазалыланы тарих джуртлары — бусагъатдагъы Хачыпсыны эм Краснодар крайны территориясындады.
Этнография халда абазалыла талай къауумгъа (субэтносха) бёлюнедиле: аубекле, башилбайла, тамлыла, къызылбекле, шахгерийле, багла, баракайла, лоула, дударукла, бийбердиле, джантемирле, къылычла, кячла.
Абазалыла хачыпсылылагъа эм джууукъ миллетдиле, алай а черкеслиле бла бирге бек кёб джашагъанлары себебли абаза культурада хачыпсы элементледен эсе черкес элементле кёбдюле.
Диннге ийнаннган абазалыланы кёбюсю муслиманладыла (суннитле).
Тиллери
Абазалыла шималкавказ тил юйюрню хачыпсы-черкес къауумуна кирген абаза тилде сёлешедиле, тиллери эки диалектге бёлюнеди: ашхар бла ашуй диалектле. Литература тил ашуй диалектни тамалында къуралгъанды. Россияда джашагъан абазалыланы кёбюсю къабарты-черкес тил бла орус тилни да биледи.
Лингвистика халда абазалыла эки уллу къауумгъа бёлюнедиле: тапантала (ашуала) бла ашхаруала (шкаруала).
Къарачай-Черкесия
Къарачай-Черкес Республика (Къарачай-Черкесия; Карача́ево-Черке́сская Респу́блика, Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ, Къарча-Черкес Республика, Карашай-Шеркеш Республикасы) — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады (къралды), Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.
Ара шахары — Черкесскеди.
Географиясы эмда табигъаты
Къарачай-Черкесия, шимал-кюнбатыш Кавказны тауларында эмда таулагъа джууукъ джерлеринде орналады.
Кюнбатышында Краснодар край бла чеклешеди, шималында — Ставрополь край бла, кюнчыгъышында — Къабарты-Малкъар Республика бла, къыбыласында — Баш Кавказ аркъаны узунуна Абхазия бла эмда Гюрджю бла. Республиканы къурамына киреди: 10 муниципал район — Абаза, Адыге-Хабль, Зеленчук, Къарачай, Гитче Къарачай, Ногъай, Къобан, Уруп, Джёгетей Аягъы, Хабез эмда республикан бойсунууда тургъан эки шахар — Къарачай шахар бла Черкесск.
Климаты орта джылыды, къышы къысхады, джайы джылыды, узакъ заманнга барады, джетерлай мылылыды. Климатына чууакъ кюнле юлгюлюдюле. Январны орта температурасы −3,2 градусду, июлнукъу +20,6 градусду, эм исси температура +39 градусду, эм сууукъ −29 градусду.
Къарачай-Черкес Республика кёбюсюне тау джерледе орналады. Республиканы ичинде 3 зона айырылады: таулагъа джууукъ тюзле, тау этекле эмда Кавказ таула. Шималда Уллу Кавказны ал аркъалары барадыла, къыбылада — Суу айырма эмда Къабыргъа аркъа, аланы мийиклиги 4000 м дери джетеди. Къара тенгизни джагъасына Морх бла Кюлхара (Клухор) аууш элтеди. Кюлхара аууш бла баргъан Аскер-Сухум джол, Къарачай-Черкесияны Абхазия бла байлайды. Къабарты-Малкъар бла чекде Кавказны эм мийик тау башы болгъан Минги тау орналады.
Азау тенгиз
Азау тенгиз (Азовское море, Азовське море, Μαιῶτις λίμνη, Palus Maeotis, Azaq deñizi, Хы МыутІэ) — Европаны къюнчыгъышында орналгъан ич тенгизди. Дунияда эм сай тенгизди, теренлиги 13,5 метрден уллу болмайды.
Къарачай-Черкесия
Географиясы эмда табигъаты
Республикада суу байлыкъ мелхумду: 130 чакълы бир тау кёл, кёб тау чучхур барды. 172 суу саркъады, аладан эм уллула — Къобан, Уллу Инджик, Гитче Инджик, Уруп, Лаба; Къобан суу джыйылгъан джер барды. Республикада ишлеген Уллу Ставрополь илипинни системасы, Ставрополь крайны суу бла баджарылыууну къайнагъыды.
Азау тенгиз
Тенгизни эм уллу узунлугъу 380 км-ди, эм уллу кенгилги 200 км-ди; джагъа ызыны узунлугъу 2686 км-ди; юсюню майданы — 37800 км²-ди (бери айрымканлары бла косаларыны майданы кирмейди, ала да 107,9 км²-ни аладыла).
Къарачай-Черкесия
Географиясы эмда табигъаты
Джер ичи, джерден чыкъгъан магъаданла бла байды: ташкёмюр, сослан таш, мермер, тюрлю-тюрлю рудала эмда саз топракъла. Бакъгъан гара суула бла термал суула чыкъгъан джерле да кёбдюле.
Азау тенгиз
Тенгизде эм уллу портла быладыла: Бердянск, Ейск, Керчь, Мариуполь, Таганрог, Темрюк.
Къарачай-Черкесия
Географиясы эмда табигъаты
Къарачай-Черкесия, тау къырланы эмда кенгчапракълы чегетлени зонасында орналады. Чегетледе эмда тау мийикледе бай флора бла фауна сакъланнганды. Республиканы территориясында Теберди заповедник бла Кавказ заповедникни кесеги орналады.
Азау тенгиз
Тенгизге баргъан эм уллу сауула Дон бла Къобанды.
Къарачай-Черкесия
Тарихи
Къарачай-Черкесияны территориясы, бизни эраны биринчи мингджыллыгъыны ахырында аланланы къралына киргенди, ол кёзюуден бир къауум архитектура эсгертмеле сакъланнгандыла: Зеленчук, Сынты, Чууна клисала, буруннгу шахар орунла. XIX ёмюрню биринчи джарымындан башлаб (1828 джылдан орус-тюрк Адрианополь мамырлыкъгъа кёре) бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясы Россияны къурамына Къобан областны Баталпашинск бёлмеси кибик киргенди.
Азау тенгиз
Тенгизни халкъла арасы хакъ статусун талай хакъ къайнакъла саладыла, аладан эм магъаналы — Россия Федерация бла Украинаны арасында Азау тенгиз бла Керчь ачыкъ богъазны хайырландырыуда ишбирликни юсюнден кесаматды (эки кърал да 2004 джылда ратификация этгендиле). Бу кесаматда Азау тенгиз, Россия бла Украинаны ич суулары категориягъа тергелгенди.
Къарачай-Черкесия
Тарихи
1918 джылдан совет власть бегигенди. 1918 джылны 1 апрелинден территория, Къобан Совет Республиканы кесеги болгъанды, 1918 джылны 28 майындан — Къобан-Къаратенгиз Совет Республиканы кесеги, 1918 джылны 5 июлюндан декабрына дери — Шимал-Кавказ Совет Республиканы кесеги, 1921 джылны 20 январындан — Тау Автоном Совет Социалист Республиканы кесеги.
1922 джылны 12 январында Къыбыла-Кюнчыгъыш (1924 джылдан — Шимал-Кавказ) крайны къурамында Баталпашинск станседе (бусагъатдагъы Черкесск шахарда) аралыгъы бла Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды
СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла 1943 джылны 12 октябрында Къарачай автоном область къурутулгъанды, къарачайлыла уа — бютеу барысы да фашистлени болушчулары баямланнгандыла эмда 1943 джылны 2 ноябрында Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлгендиле. Къарачайны къыбыла кесеги Клухор (Кюлхара) район деген ат бла Гюрджюге берилгенди, кёбюсю уа Ставрополь крайгъа къошулуннганды.
1957 джылны 9 январында, къарачайлыланы реабилитациясы бла эмда джуртларына къайтыргъа эркинлик берилиу бла байламлы, Ставрополь крайны къурамында Къарачай бла Черкес областланы 1943 джылдагъы чеклеринде Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды.
1990 джылны 30 ноябрында Къарачай-Черкес автоном область, Ставрополь крайны къурамындан чыкъгъанды эмда РСФСР-ни къурамында Къарачай-Черкес Совет Социалист Республика (КъЧССР) баямланганды, бу болум, РСФСР-ни Баш Советини 1991 джылны 3 июлюндан бегими бла къабыл этилгенди.
1989—1991 джыллада Къарачай-Черкесияны халкъларыны миллет къозгъалыулары чакъыргъан энчи джыйылыулары, РСФСР-ни башчыларына энчи миллет автономияланы ызына салыуну неда къурауну юсюнден тилекле бла сёлешгендиле.
Бютеу дараджаланы депутатларыны джыйылыуларында баямланнган болгъандыла:
Кёб кюн баргъан, мингле бла адам джыйылгъан митингледен сора 1991 джылны 3 декабрында Къарачай-Черкесияны Баш Советини бегими бла энчи республикаланы таныуну юсюнден федерал аралыкъгъа соруу къабыл этилгенди.
1992 джылны январында Россияны президенти Борис Ельцин Къарачай-Черкесияны бёлюнюуюн таныргъа хазыр болгъанды эмда РСФСР-ни Баш Советине къараргъа «Россия Федерацияны къурамында Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны ызына салыуну юсюнден» законну проектин бергенди. Юч автоном областны (Къарачай, Черкес, Баталпашинск) къурауну юсюнден Баш Советни комиссиясы къуралгъанды
1992 джылны 28 мартында ётген референдумда Къарачай-Черкесияны халкъыны кёбюсю бёлюнюуге къаршчы чёб атханды. Республиканы бёлюнюую законнга салынмагъанды эмда Къарачай-Черкесия бирлешгенлей къалгъанды. 1992 джылны 9 декабрында Къарачай-Черкес Республика болгъанды.
1995 джылны 11 февралында черкеслиле бла абазалыланы бирлешген джыйылыулары, Ставрополь крайны къурамында Черкес автоном областны ызыны салыуну юсюнден оноуну къабыл этгенди, алай а бу оноу да бегитилмегенди.
Халкъы
Къарачай-Черкесия, кёб миллетли республикады: аны территориясында 80-ден артыкъ миллетни келечиси джашайды. Бютеу халкъыны саны 478,5 минг адамды (2010). Халкъны басыннганы — 33,5 адам/км² (2005), шахарлада джашагъанланы юлюшю — 44,1 % (2005).
Административ бёлюнюую
Республиканы къурамына 2 бла 10 муниципал район киреди, аланы ичинде 144 джерлешим барды, аладан — 4 шахар: Черкесск, Къарачай шахар, Джёгетей Аягъы эмда Теберди.
2005 эмда 2006 джылда ётген референдумланы эсебинде, абазалыла джашагъан 5 муниципал къуралыш Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез райондан чыгъыб Абаза районну къурагъанды, ногъайлыла джашагъан 5 муниципал къуралыш Адыге-Хабль райондан чыгъыб Ногъай районну къурагъанды.
Экономикасы
Къарачай-Черкесия — промышленностлу эмда аграрлы республикады. Территориясын 2 бёлгеге юлеширге боллукъду: шималда — химия чыгъарыу, машинала ишлеу эмда дженгил промышленность бегирек айныбдыла, къыбылада уа — къазгъан бла агъач ишлеген промышленность эмда малчылыкъ.
Куршав ГЭС-де (780 млн кВт·с/джыл), Зеленчук ГЭС-де (501 млн кВт·с/джыл) эмда талай гитче ГЭС-де гидроэнергия чыгъарылады.
Окъуу
Къарачай-Черкесия, 2010 джылны 1 апрелинден башлаб «Дин культурала бла секуляр этиканы башоюмлары» (ичинде: «Православ культураны башоюмлары», «Ислам культураны башоюмлары», «Буддист культураны башоюмлары», «Иудей культураны башоюмлары», «Дуния дин культураланы башоюмлары», «Секуляр этиканы башоюмлары») курсну окъутуу экспериментге къатышыбды.
Политика къурулушу
Закон чыгъарыучу властны органы — тахсалы чёб атыуда барына да тенг сайлау эркинликни тамалында айырылгъан Халкъ Джыйылыуду (Парламентди). Депутатланы саны 73 адамды, хар тёрт джылдан сайланадыла.
Толтуруучу властны органы — Правительстводу; Правительствону башчысындан, Правительствону башчысыны орунбасарларындан, министрледен, Кърал комитетлени эмда комитетлени башчыларындан къуралады. Правительствону башчысын, Халкъ Джыйылыуну разылыгъы бла Республиканы Башчысы салады.
Толтуруучу властны бир инсанлы органы — РФ-ни Президентини джазыуу бла Къарачай-Черкесияны Халкъ Джыйылыуу (Парламенти) салгъан Къарачай-Черкесияны Башчысыды.
Вето
Ве́то (лат. veto — джасакълайма) — къайсы болса да оноуну къабыл этиуюню бир адам бла неда къауум бла тохтатыр эмда блок этер хакъды.
Вето абсолют вето (мисалгъа, БМО Къоркъуусузлукъ Кенгешини оноуун дайым кирген къралланы къайсысы болса да вето этсе, ол оноу алынмай тохтайды), неда суспензиялы ветону айырадыла (ётерге болгъан) (сёз ючюн, АБШ-ны закон чыгъарыусу системасында, АБШ-ны Келечиле палатасы эмда Сенаты ауазланы юч этиб экисин берселе, оноу Президентни ветосун ётеди. Неда Польшаны юлгюге алыргъа боллукъду, анда ветону ётер ючюн ауазланы беш этиб ючюсю керек болады). Суспензиялы ветону кючюне кёре «кючлю» эмда «къарыусуз» ветону айырадыла.
Къарыйусуз ветода парламент закон проектни джангыдан къараргъа керек болады. Аны ётер ючюн, тюз бегимлени алыргъа джетишген кёбчюлюк джетеди. Сёз ючюн, Францияны, Италияны, Тюркню президентлеринде къарыусуз суспензиялы вето эркинлик барды.
Кючлю ветону ётер ючюн, законла бла айгъакъланнган кёбчюлюк керек болады, кёбюсюне ол ишексиз кёбчюлюк болады эмда къыйын джорукъланы ичине сыйыныб бардырылады. Сёз ючюн, АБШ-ны Президентинде кючлю вето хакъ барды.
Бир къауум къраллада (Германия, Уллу Британия, Япония) кърал башчы джангы законну къабыл этерге керек болса да, вето этерге эркинлиги джокъду.
Вето эркинлик джамагъат институт болуб биринчи кере Буруннгу Римде чыкгъанда. Рим республикада консулланы хар бири башха консулну аскер неда граждан оноуун, бегимин толтурууну тохтатыргъа хакъы болгъанды. Аны тышында, хар трибун кеси башына Сенат къабыл этген законну, мюкюл этмезге эркинлиги болгъанды.
2 ноябрь
2 ноябрь — григориан орузламада джылны 306-чы кюнюдю (високос джыллада — 307-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 59 кюн къалады.
Эдисон, Томас Альфа
То́мас А́лва Э́дисон (Thomas Alva Edison; 11 февраль 1847, Майлан, Огайо штат — 18 октябрь 1931, Вест Оранж, Нью-Джерси штат) — бютеу дунияда белгили американ джаратыучу (ойлаб чыгъарыучу) эмда саудюгерди. Эдисон, АБШ-да 1893 патент эмда башха къраллада 3 мингнге джууукъ патент алгъанды. Ол, телеграфны, телефонну, киноаппаратураны игилендиргенди, электрика лампаны эм биринчи, коммерция джетишимли вариантларындан бирин къурагъанды, биринчи электрика локомотивлени ишлегенди, электрониканы тамалын салгъанды, фонографны къурагъанды.
Марс
Марс (символ: ; Мырыс, Байрам жулдуз, Майрусхан жулдуз, Къызыл жулдуз) — Кюнден саналгъанда 4-чю планетады, ауурлугъу бла уа бизни Кюн системада жетинчи жерни алады. Аны ауурлугъу жерникини 10,6 % тенглиди. Аннга къызыл жулдуз деп жерден къарагъанда къызыл бет алыучусу ючюн айтадыла. Къызыл бетни уа топрагъыны санында темир кёп болгъаны себепли алады. Марс жер къауумгъа киреди, аны хауасыны къысымлыгъы Жерникинден 160 кереге азды. Аны юсюнде къуйрукълу жулдузладан болгъан тешикле, ауузла, вулканланы ауузлары, ёзенле, къумла, буз къалпакъла бардыла. Марсны эки табийгъат жёнгери барды: Фобос бла Деймос.
Марсны юсюнде кёп, башхалагъа ушамагъан жерлери барды. Марсны ёчюлген вулканы — Олимп — Кюн системада адамгъа белгили эм бийик тауду. Аны бийиклиги 21,2 км-ди. Моринер аууз а — эм уллу тарды.
Юслерини ушагъанлыгъына къошакъгъа Марс бла Жерни орбиталарына айланнган ортаманлары да келишеди. Алай Марсда Жерден эсе сууугъуракъ эм къургъагъыракъды. 1965-чи жылда Марсха планетала аралы журум Маринер-4 учхунчуннга дери кёп алимле аны юсюнде суу болгъан сунуп тургъандыла. Ол акъыл алимлени Марсха ортаманлы къарауларыны сылтауунда тутулуп тургъанды, нек десегиз жерден къарагъанда Марсны акъсыл бла къаралдым тийрелеринде тенгизлеге бла череклеге ушагъан затла керюрге болады.
Марсны юсюнде ызла, бир-бир къараучуланы акъылларына кёре, суу баргъан суу боюнлагъа саналып тургъандыла. Кечиракъ ол умут кёрюнюу кёзбау болгъаны белгили болгъанды. Марсда къысымлыкъ гитче болгъаы себепли суу суусун халда жангыз да беш жерде болалады. Марсда алгъа суу болгъанны болмакълыгъын санамазгъа жарамайды, аны себепли алгъын Марсда айныуу аман болгъан жашауну болуму болмакълыды. 2008 жылда Марсда НАСА-ны аппараты — «Феникс» — бузлагъан халда суу табханды. 2009 жылдан башлап чорхлу тинтиу жыйымны санында Марсны орбитасында юч ишни бардыргъан аламлы аппарат ишлейди: «Марсны Одиссей», «Mars express» эм «Марсны сюзген жёнгер».
Койперни букъу белбауу
Койперни бели (бир-бирде Эджворт-Койперни бели дейдиле)-кюн низамны кесеги, Нептунну чорхундан (30 а.у. Кюнден) 55 а.у.-гъа дери (Кюнден). Койперни бели астероид белбауугъа да ушайды, алай ол 20 кереге кенг эм 20-200 кереге уа ауурду экинчиден. Аламда андан башха беллеча, Койперникида гитче затладан къуралады, башхача айтханда, кюн низам къуралып бошагъандан сора къалгъан аберден. Койперни букъу бели учумлукъ аберден къуралады (алагъа бузла дейдиле), ол бузланы санына метен, аммиак эм суу киреди. Жуукъ аламны ол тийресинде юч шылаб планета бардыла: Плутон, Хаумеа, Макемаке. Дыгъыда Кюн низамны планеталарыны бир бир женгерлери да ол тийреде жаратылгъанга саналадыла, аланы санына Нептунну женгери -трион, сатурнну женгери - Феба киредиле. 1992 жылда Койперни бели ачылгъанлы беи энттада мингнге жуукъ букъу бел ачылгъанды, аламны тинтген алимлени акъылларына кере, дингил кенглиги 100 км-ден артыкъ болгъан, энттада 70 000 бел ачылмай турады. Аллын, къысхаортаман чорх ортаманы 200 жыл болгъан къуйрукълу жулдузланы асламы Койперни букъу белинде къуралгъаннга санап тургъандыла. Алай, 1990 жылда ол тийреде бардырылгъан ишле ол акъылны терслигин кергюзтгендиле. Плутон Койперни белини бек уллу гюржесиди. Биринчи Плутон планетагъа санала эди, алай ол Койперни белинде болгъаны себепли шылаб планетала санына тюшгенди.
http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c0/TheTransneptunians_73AU.svg
3 ноябрь
3 ноябрь — григориан орузламада джылны 307-чи кюнюдю (високос джыллада — 308-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 58 кюн къалады.
НАСА
НАСА-хауада учуугъа эм аламны тинтиуюге миллет оноу бардырыу (инглиз. National Aeronautics and Space Administration, къысхартып - NASA)-АБШ вице-президентине бойсунган миллет атлы къурау, аламны тинтиуню бардыргъаннга джууаблылыкъ элтеди. НАСА къурау бла алынган суратла интернетде http://www.nasa.gov/ сайтда салынадыла, аланы эркин энклетирге, жайаргъа эм жюрютюрге болады. НАСА 1958 жылда миллет хауада учууну чачып жангыдан къурау бла къуралгъанды. НАСА аламны тинтиюге аламат уллу къарыу салгъанды, башчылыгъа бла адамны аягъы жерни  табийгъат женгерини юсюн басханды. Ол жетишимлик Ай ашырыууну барыуунда Нил Армстронг бла жетилиннгенди. Айгъа учаргъа НАСА бла Аполлон-11 алам кеме къуралып ишленнгенди.
Нейтрон
Нейтро́н (neuter — ол да тюл, ол бири да тюл) — электричество заряды болмагъан элементар миндеудю. Нейтрон — фермионду эмда барионланы классына киреди. Атом ядросу нейтронла бла протонладан къуралады.
Ачылыуу
Нейтронну 1932 джылда ингилиз физикачы Дж. Чедвик ачханды, эмда аны себебли 1935 джылгъы физикадан Нобель премияны алгъанды.
Къарачай район
Къарачай муниципал район (Къэрэшей район, Карача́евский муниципа́льный райо́н, Къарча район) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Административ аралыгъы — районну къурамына кирмеген Къарачай шахарды.
Географиясы
Районну майданы — 3916 км². Район, республиканы тау бёлгесинде, Баш Кавказ бла Къаялы аркъаланы ортасында орналыбды. Эм мийик джери — Минги тауну кюнчыгъыш тёппесиди (5642 м), районну территориясында Кюнбатыш Кавказны эм мийик джери — Доммай-Ёлген къая орналады.
Тарихи
1943 джыл Къарачай автоном областны кетерилиниуюню эсеби бла, алгъыннгы областны бусагъатдагъы Къарачай районнга джууукъ келишген эки району (Микоян бла Учкулан районла), Гюрджю ССР-ге берилгендиле, анда ала Клухор районну къурагъандыла.
СССР-ни Огъары Кенгешини Президиумуну 1955 джылны 14 мартындан Указы бла район, РСФСР-ге къайтарылгъанды эмда Ставрополь крайны къурамына киргенди. 1957 джыл Къарачай-Черкес автоном областны къуралгъанындан сора, Къарачай ат бла, район бу автоном областны къурамына киргенди.
Халкъы
Миллет къурамы:
4 ноябрь
4 ноябрь — григориан орузламада джылны 308-чи кюнюдю (високос джыллада — 309-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 57 кюн къалады.
Ататюрк, Мустафа Кемал
Мустафа Кемал Ататюрк (Mustafa Kemal Atatürk; 19 май 1881 — 10 ноябрь 1938) — Тюрк Республиканы биринчи президентиди (1923—1938), тюрк маршал эмда уллу кърал къуллукъчуду. Тарихде эм иги тинтилген 100 инсандан тизмеге киреди.
Мустафа Кемалны башламчылыгъы бла 1919 джылда башланнган миллет азатлыкъ ючюн кюрешиуню, революцияны эмда реформаланы эсебинде бусагъатдагъы Тюрк Республика къуралгъанды.
Осман эмда тюрк аскерде абычар болуб къуллукъ этген Мустафа Кемал Ататрюк, Халкъ-республикан партияны (Cumhuriyet Halk Partisi) къурагъан эмда биринчи тамадасы болгъанды. 1921 джыл «Гази» (Ётгюр) чын берилгенди.
Сабийлиги
1881 джылда, Грецияны ол сагъатда Осман империяны къурамына кирген экинчи уллу шахары Салоникини Ходжакасым тийресинде, Али Рыза-эфенди бла аны юй бийчеси Зюбейде-ханымны юйюрюнде джаш сабий туугъанды, аннга Мустафа деб ат берилгенди. Къуру ол эмда аны гитче эгечи акъылбалыкъ заманларына дери джашагъан сабийле болгъандыла, къалгъанла гитче заманларында ёлгендиле.
Мустафаны туугъан кюню туура белгили тюлдю, джангыз джылы белгилиди — 1881. Бу джангылыч, ол заманда къралда григориан орузламаны хайырландырылмагъаны бла байламлыды, бу орузлама, кечирек Ататюркню кюрешиую бла киргизтилген. Ол заманда Осман империяда айны фазаларыны тюрлениуюню тамалында къуралгъан хиджра орузлама бла хайыланнгандыла. Анасы Мустафагъа джаз туугъанды деб айтыучан болгъанды эмда артдан Ататюрк, туугъан датасына Тюркню бойсунмаулугъу ючюн кюрешни башланнган кюнню — 19 майны сайлагъанды.
Мустафа, дженгил халили тири сабий болгъанды. Алай а, джылы тенг сабийле бла неда эгечи бла тюбей туруудан эсе, таша кёллю джашчыкъ башына бошлукъ бла джангызлыкъны сайлагъанды. Башхаланы ойларына тёзюмсюз болгъанды, компромиссге барыргъа сюймегенди эмда хаманда кеси кесине сайлагъан джолу бла баргъанды. Кёлюне келгенни туура айтыб баргъан къылыгъы, Мустафаны баргъан джашауунда талай къайгъы келтиргенди эмда аны бла кесине кёб адамны джау этгенди.