cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байрамукъланы Фатима
Биографиясы
Окъуучума джангы китабны проза бёлюмюнде «Шамдарий» ат бирикдирген чам хапарла бла  «Мен энтда къайтырма» деген повестни юслеринден бир къауум оюмуму айтыргъа излейме. Шамдарий – бир бёлек чам хапарны, тюзюча айтсакъ, монологну лирика героюну атыды. Шамдарийча тиширыула, къайсы бир элде да тюбейдиле. Ол ушагъыусуз, терс, учхара, не да болсун, джашаугъа мусхамлыкъ келтирген ышанны кёрюб, анга сансыз къалалмагъан, джити сёзлю, айтырын артха салмагъан, джашауну ангылагъан тиширыуду. Аны сёзюн терсге санагъан азды, алай а аны ауузуна тюшерге киши сюймейди… Шамдарий мени «джюн джастыкъчыгъымды». «Джюн джастыкъчыкъны» хапары уа алайды: «Бурун бир къыз, келин болуб, узакъ элде бир къыйын къайынлагъа тюшгенди. Джылны да туруб, ата юйюне къонакъгъа келгенди да, джашауундан къарт анасына тарыкъгъанды. Туудугъу, кете туруб, амма анга: «Къызым, джанынг къыйналгъан кюн, тарыгъыуларынгы да айтыб, муну юсюне тюкюре тур, келсенг а, унутмай, биргенге ала келирсе», - деб, бир гитче джюн джастыкъчыкъны бериб ашыргъанды. Туудугъу къайын юйюнде, биягъынлай, джыл да туруб, къонакъгъа келгенинде, аммасы джюн джастыкъчыгъын джокълаб, ичин ачыб, туудугъуна: «Кёремисе, джюрек ачынг, къыйналгъанынг, тюкюрюгюнг бла чыгъыб, джюнню кюйдюрюб, титиу этгенди. Ол ичингде къалыб турса, джюрекчигингден не къаллыкъ эди?!» - деб кёргюзгенди. «Мен энтда къайтырма» – кёчгюнчюлюкню юсюнден повестди. «Бушуу китабны» джазгъан кёзюуюмде джюрегим бла ётген джарсыу, биргеме джашаб туруб, талай джылдан Мухамматны (повестни баш героюн) «туудургъанды». Мухаммат – не къыйынлы кюнде да Аллахын, инсанлыгъын, адам атын унутмагъан халкъымы тюрюдю. Аны иги шартларын, асылын, тин байлыгъын, муратын не болумда да джюрегинден атмагъан адамды. Мухамматларыбыздыла дунияда ашхылыкъны керелеген, сакълагъан, джашауну огъуру, чырагъы да… Терек тамырлагъа ашауну джер баууру бергенча, джазыучуну илхамын халкъыны тарихи, бюгюннгю джашауу, этген муратлары «багъадыла». Арт он джылны Къарачайдан тышында джашасам да, къолума къаламны алдыргъан сюймеклигимди – халкъыма, атам-анам туугъан джерге, аны адамларына, тауларыбызгъа, джашаугъа… Сюймекликни «джети джолун»  мен энтда элтеме джюрегимде…
Кюнню джерге сюймеклиги Атдырады сейир тангны. Джерни адамгъа сюймеклиги Келтиреди ариу джазны. Ата джуртха сюймеклигинг Ётгюр этед джюрегинги, Адамлагъа сюймеклигинг Таза этед иннетинги…"
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 20em; text-align: right; font-size: 0.86em; font-family: lucida grande, sans-serif; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия (দক্ষিণ-পূর্ব এশিয়া, 東南亞, เอเชียตะวันออกเฉียงใต้, អាស៊ីអាគ្នេយ៍, Đông Nam Á, мал. эмда индон. Asia Tenggara, Timog-silangang Asya) — Бенгалияны, Бутанны, Индокитайны, Къыбыла Къытайны эмда Малай архипелагны алгъан регионуду планетаны.
16 июль
16 июль — григориан орузламада джылны 197-чи кюнюдю (високос джыллада — 198-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 168 кюн къалады.
Энциклопедия
Энциклопедия (джангы лат. encyclopaedia (XVI ёмюрден алгъа тюл), бур. грек. ἐγκύκλιος παιδεία — «толу тёгерек окъутуу», бур. грек. κύκλος — «тёгерек» бла бур. грек. παιδεία — «окъутуу») бир бирде Циклопе́дия (джангы лат. cyclopaedia бур. грек. κύκλιος παιδεία — «тёгерек окъутуу») — система этилген адам улуну билимини бютеу бары бёлюмлерини неда бирлегей билимни энчи бёлюмюн къурагъан талай дисциплинаны кёрюмюдю. Илмула бла дисциплиналаны аллай кёрюмюн ачыкълагъан илму справочник китабха да айтадыла энциклопедия деб (кёбюсюне сёзлюк халда болады).
Кенг ангыламда, Энциклопедия — кёбчюлюк окъуучу джамагъатха джораланнган, илму информация бла тюрлю-тюрлю темалагъа ангылатымланы джыйымдыгъыды
Къарачай (магъаналары)
Къарачай:
17 июль
17 июль — григориан орузламада джылны 198-чи кюнюдю (високос джыллада — 199-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 167 кюн къалады.
Теберди (магъаналары)
Теберди:
Бызынгы къабыргъа
Бызынгы къабыргъа (Безенги́йская стена) — 12 километрли тау массивди, Баш Кавказ аркъаны эм мийик бёлгесиди. Бызынгы чыранны ёргесинде «къабыргъа» къураб бу тёппеле сюеледиле: Дых тау (5204 м), Ляльвер тау (4350 м), Гестола тау (4860 м), Шота Руставелини пики (4960 м), Баш Джангы тау (5058 м), Кюнчыгъыш Джангы тау (5038 м), Пушкинни пики (5033 м), Кюнбатыш Шхара тау (5057 м) эмда Баш Шхара тау (5068 м). СССР-де альпинизмни бек белгили джери болгъанды.
2010 джылда «Россияны къар барсы» деген чын, Кавказны сегиз бешминглик тауларына (Минги тау — 5642 м, Дых тау — 5204 м, Къоштан тау — 5152 м, Мижирги тау — 5025 м, Казбек тау — 5034 м эмда Бызынгы къабыргъада юч — Шхара тау — 5068 м, Пушкинни пики — 5033 м, Джангы тау — 5058 м) эмда алагъа къошакъгъа Алтайдагъы Белуха таугъа(4506 м) бла Камчаткадагъы Ключевская сопкагъа (4688 м) чыгъыу ючюн берилиб башланса, Бызынгы къабыргъаны плюстраверси Кавказда тёппелени эм популяр альпинист траверси боллукъду.
Районну топография картасы — К-38-27, башха билгилеге кёре Пушкинни пикини мийиклиги 5100 метрди эмда Дых таудан бираз кюнчыгъышда Шимал массивде орналыбды.
18 июль
18 июль — григориан орузламада джылны 199-чу кюнюдю (високос джыллада — 200-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 166 кюн къалады.
Кёбчюлюк информацияны мадарлары
Кёбчюлюк информацияны мадарлары (къысхасыча «КИМ», неда — масс-медиа) — кёбчюлюк коммуникцияны нюзюр этиб, сёз, сыфат эмда музыкалыкъ информацияны къуралыууну, кёзюулю бериуюню эмда тиражланыууну баджаргъан къуралыш-техника комплексди.
Авиация бла космонавтиканы бютеудуния кюню
Авиация бла космонавтиканы бютеудуния кюню — эсгертиу кюндю, 12 апрелде белгиленеди, адамны космосха биринчи учханы ючюн къуралгъанды.
Кёбчюлюк информацияны мадарлары
Заманы озгъаны бла масс-медиа «билгилендирген» форматдан бусагъатда «къурагъан», «кёз ачхан» эмда башха эпитетле къуралгъандыла. Къайтарыу байламны механизми айныгъаны бла, ол демек тынгылаучуланы, къараучуланы эмда окъуучуланы кеслерини оюмларыны билдирир мадарлары болуу бла, масс-медиа бир джанлы коммуникациядан чыгъады. Ол себебден КИМ социологияда кёбчюлюк коммуникацияны мадарлары деген атны джюрютеди.
Авиация бла космонавтиканы бютеудуния кюню
Тарихи эмда байрамлау
1961 джылны 12 апрелинде совет космонавт Ю. А. Гагарин, «Восток» атлы космос кемеде, «Байконур» космодромдан старт алыб, дунияда биринчи кере болуб, орбита бла Джер планетаны тёгерегине айланнганды. Учуу 108 минутну баргъанды. Совет Союзда эсгертиу кюн СССР-ни Баш Советини Президиумуну 1962 джылны 12 апрелинден указы бла буюрулгъанды. Космонавтиканы кюню ат бла белгиленеди. Россия Федерацияда Космонавтиканы кюню, 1995 джылны 13 мартындан № 32-ФЗ «Россияны аскер махтаулукъ кюнлери бла эсгертиу кюнлерини юсюнден» Федерал законну 1.1 статьясына кёре белгиленеди.
Кёбчюлюк информацияны мадарлары
Масс-медианы биринчи тинтиучюлерине социологла Пол Лазарсфельд бла Роберт Мертон саналадыла.
Белоруссия
Белоруссия, Белорусь (Рэспубліка Беларусь) — Кюнчыгъыш Европада кърал, 1991 джылгъа дери — Белорус Совет Социалистик Республика (Белорусская Советская Социалистическая Республика). Къралны аты бурунгуорус «белая» («акъ», башха магъанасы сёзню – «эркин») дегеннге «Русь» этноним къошулуб андан келеди.
Белоруссияны 5 кърал бла чеклери барды, аладан: Россия бла кюнчыгъышда эм шымалда, Литва эмда Латвия бла шымалда эм шымал-кюнбатышда, Польша бла кюнбатышда, Украина бла къыблада.
Белоруссия — унитар республикады, 6 областьха бёлюнеди, аланы тышындада ара шахар — Минск. Президенти — Александр Лукашенко.
Биринчи Мексикан империя
Биринчи Мексикан империя (Imperio Mexicano) — Мексиканы 1822 джылны 21 июлюндан 1823 джылны 19 мартына дери кёзюуде официал аты болгъанды. Алгъыннгы Джангы Испанияны эмда Гватемала генерал-капитанствону территориясын алгъанды. Кечирек (1864–1867 джыллада) Экинчи Мексикан империя да болгъанды.
Джибериуле
Império Mexicano
Къуругъан тюз
Къуругъан тюз — джерини тюзлюгю бла, флорасыны азлыгъы бла неда болмауу бла, кесини белгили бир фаунасы бла айрылгъан ландшафтны типиди.
Къумлу, ташлы, сазлы, тузлу топуракълы тюзлени айырадыла. Башха аралыкъ къум тюзле чыгъадыла (Антарктида бла Арктикада — арктика тюзле). Эм белгили къум тюзге Африканы бютеу шимал кесегин алгъан Сахара саналады. Къум тюзлеге джарым къум тюзледа саналадыла, алада экстремал ландшафтладыла.
Бютеулей билгилери
Къуругъан тюзле Шимал джарымтобну орта климат бёлгелеринде, Шимал эмда Къыбыла джарымтобну субтропик эмда тропик бёлгелеринде бардыла. Мылылыкъны дыккылыгъы бла (джауумну джыллыкъ суммасы 200 мм аз, экстраарид районлада уа — 50 мм-денда аз; мылылыкъны коэффициенти (джауумланы кебиуге илишкисин кёргюзеди) — 0—0,15). Рельеф къатышды — таулу джерле, ууакъ дуппурла, алгъыннгы суу ёзенле. Рельефни къуралыуну эрозия типи къарыусузду, рельефни эол формалары джайылыбдыла. Кёбюсюна къум тюзлени джерлеринден тышына суу саркъамайды, бир-бирледе аланы юслери бла суула барадыла (Сырдарья, Амударья, Нил, Хуанхэ эмда башхала); кёзюулю кебген, неда кеслерини шекиллерин, уллулукъларын тюрлендирген кёлледа кёбдюле (Лобнор, Чад, Эйр), кёзюулю саркъгъан суулада кёбдюле. Топуракътюбю сууланы минерализациялары мийик болады. Топуракъ кеси къарыусуз айныйды, кёбюсюне туз къабукъ бла джабылыб, неда эриген туз ичине сингибди. Ёсюмлюлюк къарыусузду, кесилибди (эки ёсюмлюлюкню арасы он сантиметрден талай метрге дери болургъа болады), кеслерида джерни 50 % басадыла къуру; экстраарид бёлгеледе уа джокъну орнундадыла.
Къум тюзле асламысы бла чыгъаналы чырпыла бла, джаныуарладан — рептилияла эмда ууакъ тюзлю джаныуарла бла толуду. Къум тюзледе, джертюбю сууланы саркъгъан джерледе оазисле — джашил ёсюмлюлюкден толу, суу болгъан «айрымканчыкъла» — тюбейдиле. Къар тюзле полюс тогъайны ары джанында болуучанды, кесиндеда сууукъгъа чыдамлы джаныуарла джашайдыла.
Къуругъан тюзлени классификациясы
Топракъ бла грунтну бичимине кёре:
Джауумну тюшгенини динамикасын кёре:
Флора бла фауна
Ёсюмлюкню къурамы мында кесича бир тюрлюдю. Ёсюмлюк къауумланы алмашыуу, аланы комплекс халда болууун кёрюрге боллукъду, аны сылтауу къуругъан тюзлени джер башларыны бичими, топуракъ грунтланы къурамы, мылылыкъны режимини тюрлю-тюрлюлюгюдю. Аны бла бирге, бютеу континентлени къуругъан тюзлерини ёсюмлюклерини джаыйылыу бла экологиясында бир-бирине ушагъан кёб ышанлары барды, аны себебида бир-бирине ушаш халлада джашагъанларыды: кючлю «кесилиу», джарлы тюрлю къурамы…
Континентни ичиндеги къуругъан тюзлеге склерофил типли ёсюмлюк асламлыкъ джюрютеди, аланы ичинде чапракъсыз кёкенле эмда джарымкёкенле (сакъсауул, джузгъун, эфедра д. б.). Къуругъан тюзлени къыбыла зонатюбюню фитоценозунда ханслы ёсюмле уллу орун аладыла(эмемерле бла эфемероидле).
Субтропик бла тропик континент ичи къуругъан тюзледеда ксерофил кёкенле бла кёбджыллыкъ хансла асламдыла, алай а мында суккулентледа тюбейдиле. Бархан къум тёбеле бла туз къабукъ джабхан джерледе ёсюмлюк джокъду.
Орта климат, субтропик эмда тропик бёлгелени тузлу топуракъларындагъы къуругъан тюзледе ёсюмле бир-бирлерине ушайдыла. Была — галофил эм суккулент джарымкёкенле бла кёкенле (тамарикс, селитрянка э. б.) эмда бирджыллыкъ тузлухансла (тузлуханс, сведа э. б.).
Къуругъан тюзлени ёсюмлюгюнден оазислени, тугъайланы, уллу суу ёзенле бла суу аякъланы фитоценозлары бек айырыладыла. Азияны къуругъан-орта климат бёлгесиндеги ёзенледе агъыучу чапыракълы терекле ёседиле (туранг бусакъ, джида, тал, къарагъач; субтропик эмда тропик бёлгеледе — ёмюрюджашил ёсюмле — пальма, олеандр.
Къуругъан тюзледе турмуш бек къыйында: сууну джокълугъу, хауаны къургъакълыгъы, кючлю кюн, къарны азлыгъында, неда болмауда кючлю сууукъла. Ол себебден былайда былайдагъы ёсюмле специализациялы формаладыла асламысы бла.
Къуругъан тюзлеге дженгил джюрюген джаныуарладыла асламысы бла, аны себеби сууну, ашны излеу бла, эмда джыртхычладан къачыу бла (джашырылыр джер джокъду) байламлыды. Джауладан бугъунургъа керекли болгъаны эмда климатыны къатылыгъы себебли джаныуарланы асламысында джер къазыу лагъымлары кючлю айныбдыла (узун къаты тюкледен щёткала, аякъларында джитичикле, къумну бир джанына атарча; къазмалада уллу къалакъ тишле бла, къаты тырнакъла). Ала кеслерине джертюбю бетджанла ишлейдиле (тешикле), кёбюсюне ала бек уллула, теренле эмда къатышладыла, башхала (кеселеккеле, къамышакъла) терк къумгъа басдырылыргъа лагъымлары бардыла. Дженгил чабхан формалада бардыла (асламысы бла туякълыла). Джыланла бла кеселеккелени кёбюсюда дженгил къымылдайдыла.
Къуругъан тюзлени фаунасында бир тюрлю бир бояу барды — сары, боз, мор тонла, аны сылтауу джашырылыуду, бу бояулу джаныуарла кёрюнмей огъунакъда къаладыла. Фаунаны асламысы кечеги джашау бла джашайды. Бир-бирле джай джукъугъа киредиле, аны себебида джайда хансланы кюйюую бла сууну дыккылыгъыды.
Сууну дыккылыгъы, артыкъсызда ичер сууну былайда джашагъанланы эм уллу табсызлыкъларынды. Бирлери сууну кёб ичгенлери ючюн, аны излеб узакълагъа джюрюйдюле, неда къургъакъ кёзюуде суугъа джууукъ кёчедиле. Башхала сууну аз ичедиле, неда къуруда ичмейдиле, ашдана алыннган суудан хайырланнганлары джетиб. Былайыны фаунасыны келечилерини метаболизминде уллу орунну метаболик суу ойнайды, ол метаболизмни заманында къуралады (джауну мыстыланыуу).
Къуругъан тюзлени фаунасында сют ичген джаныуарланы (къазмала, туякълыла), рептилияланы (артыкъсызда кеселеккелени, варанланы), инсектлени (экикъанатлыланы, джайрыкъанатлыланы, тюзкъанатлыланы) эмда гыбылыланы юлюшю уллуду.
Мюлкде хайырланыуу
Къуругъан тюзледе малчылыкъ айныбды. Джерчилик сугъарыуну тамалында болургъа боллукъду. Асламысы бла уллу сууланы ёзенлеринде барды. Къуругъан тюзлени кёбюсю джараулу къазылгъан магъаданла бла байды (айырылыб Азияда), нефть бла газ чыгъарылады.
Экология
Адам улуну аз джашагъаны себебли, къум тюзле кеслерини сейирлик экология системаларын сакълагъандыла. Бир-бир къраллада ала миллет парклагъа киредиле, башха джаны бла къум тюзлени къатларында адамны ишлеуу (тереклени кесиу, сууланы тыйыу) къум тюзлени джайылыууна себеб болгъанды.
Къызыл-Уруп
Къызыл-Уруп (Кызыл-Уруп) — Къарчай-Черкес Республиканы Уруп районунда орналгъан элди.
Къаракъалпакъстан
Къаракъалпакъстан (къаракъал. Qaraqalpaqstan), — Aзия континентни ортасында орналгъан, Юзбекистанны къурамында болгъан автоном республикады.
Газет
Газет (газе́та, gazzetta) — эм азында айда бир кере чыкъгъан, дайым аты болгъан, басмаланнган кёзюулю чыгъармады. «Газета» сёз ууакъ итальян темир ачханы атынданды — gazzetta (гасета). XVI ёмюрде хар кюн сайын хапарлары болгъан къагъытны окъулгъаны ючюн бир гасета тёлегендиле, эм ууакъ ачха. Ачханы аты чакъынджикден чыкъгъанды (gazza), ол ачханы юсюнде чакъынджикни сураты басылгъаны себебли.
Газет жанрла
Бюгюн а уа болум башхады: уллу жанрла газетлени бетлеринде аз чыгъадыла, ала ыйыкъда бир кере чыкъгъанлагъа, неда журналлагъа кёчгендиле. Ал оруннга информациялыкъ жанрла чыкъгъандыла. Джашауну терклениую басымгъа материалланы бериуюню шекилин да тюрлендиреди. Газетлени кёбюсю ёлчеми уллу болмагъан — 100—120 сатыр — артыкъ сёзсюз, фактла бла толу материалла бередиле.
Эркин материалла
Эркин материалла (free content) деб — лицензиялары хар тюрлю нюзюр бла да (коммерциялыкъ нюзюр да аланы ичинде) хайырланыргъа (копия этерге, тюрлендирирге, тюрлендирилген версияланы джаяргъа) эркинлик берген текстлеге, суратлагъа, музыкагъа, программалагъа, ишлеге айтадыла.
Джамагъат мюлкню санына кёчген бютеу чыгъармала эркин материалла боладыла. Джамагъат мюлк болмагъан эркин материалла энчи лицензия кесаматланы юсю бла джайыладыла.
Лицензияла
Эркин программалагъа лицензиялача, эркин материалланы лицензиялары не «копилефт» неда «копилефт тюйюл» болургъа боллукъдула. Программалагъа лицензияла кёбюсюне башха чыгъармалагъа да келишедиле.
«Копилефт» лицензияны юлгюлери Design Science License (DSL) бла GNU Free Documentation License (GFDL) боладыла.
FreeBSD Documentation License — «копилефт тюйюл» лицензияны юлгюсюдю.
Коммерциялыкъ хайырланыуу бла тюрлендирилиую чекленмеген, талай Creative Commons лицензиялы чыгъармала да эркин материалланы санына киредиле.
Теберди
Аты, Теберди сууну атындан берилгенди. Шахар, бу сууну ёзенинде орналыбды.
Административ халда Къарачай шахаргъа бойсунубду.
Халкъы
Шахарда 9,1 минг адам джашайды (2010). Асламысына къарачайлыла бла оруслуладыла.
Тарихи
1925 джыл, къарачай элни орнунда былайда биринчи туберкулёз санаторий ачылгъанды. Артда, шахарда бек кёб санаторий эмда солуу юй ачылгъанды («Горное ущелье», «Клухори», «Азгек» турист база эм башхала).
1971 джылдан Теберди, шахар статусха иеди.
Туризм бла солуу
Курорт, Теберди заповедникни территориясында орналыбды; шахарда, заповедникге аталгъан музей экспозиция барды.
Теберди — туризмни, альпинизмни эмда климат-бальнеологиялы багъыуну аралыгъыды. Гара суула бла багъыу бардырылады. Талай турист база бла санаторий барды.
Джаяу туризм пулярды. Талай маршрут барды, аланы ичинде, энчи хазырланыу бла снаряжение керек болмагъан маршрутла, сёз ючюн, Бадукъ кёллеге маршрут.
Инджик
Инджик:
Къобан (магъаналары)
Къобан:
20 июль
20 июль — григориан орузламада джылны 201-чи кюнюдю (високос джыллада — 202-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 164 кюн къалады.
21 июль
21 июль — григориан орузламада джылны 202-чи кюнюдю (високос джыллада — 203-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 163 кюн къалады.
Трояны
Трояны (Trojany) — Польшада элди, Мазовия воеводствону Домбрувка гминасыны аралыгъыды. 490 чакълы бир адам джашайды (2014).
Эрменлиле
Эрменлиле (Հայեր «Hayer») — индоевропалы тил юйюрге кирген эрмен тилде сёлешген, миллетди. Эрмен Республикада бла танылмагъан Тау-Къарабах Республикада кърал къурагъан миллетди.
Бельгия
Бельгия (нидерл. België, фр. Belgique, нем. Belgien), Бельгия Королевство (нидерл. Koninkrijk België, фр. Royaume de Belgique, нем. Königreich Belgien) — Шимал-Кюнбатыш Европада къралды, Европа Бирликге, БМО-гъа эм НАТО-гъа киреди. Майданы — 30 528 км², халкъыны саны — 10,8 млн. адамды. Къралны аты буруннгу «белг» деген кельт тайпаны атындан келеди.
Чеклери барды — шималда Нидерландла бла, кюнчыгъышда Германия бла, къыбла-кюнчыгъышда Люксембург бла эм къыбла бла кюнбатышда Франция бла.
Кърал оноуну формасы — конституциялы монархияды. Административ-территория формасы — федерацияды.
Уллу Инджик
Сууну узунлугъу — 158 км, бассейнини майданы — 2730 км². Къарачай-Черкесияны эмда Ставрополь бла Краснодар крайланы юсю бла саркъады. Баш Кавказ аркъаны шимал тёшлеринде башланнган Псыш (Пшиш таудан саркъады, 3790 м), Къызгъыч, Архыз сууладан эмда аланы джетеклеринден къуралады. Сууну баш джанындан Архыз посёлок орналады, бу посёлок, туристле солугъан белгили джерди. Сууну сол джагъасы бла Теберди заповедникни бир кесеги (Архыз бёлюмю) орналыбды.
Буково посёлокда архитектура эсгертме болгъан буруннгу Архыз шахарны къалгъанлары бардыла, посёлокдан узакъда болмай а уа — -ны обсерваториясы. Сол джетеги Кяфар сууду. Зеленчук стансени къатында суу тюзге чыгъады. Невинномысск шахарны къатында Къобан суугъа къошулады. Сууну агъымыны кесеги Зеленчук ГЭС-ни деривациясына алыныб Къобаннга элтиледи.
Уллу бла Гитче Инджик сууланы ёзенлерини ортасында Къара таула аркъаны Шисса тауу орналыбды.
Расизм
Башха сёзле бла айтсакъ, бу политикалы концепциягъа кёре адам расала бир-бирлери бла тенг тюлдюле, аланы башха этген бек магъаналы ышанла бардыла. Теориядан практикагъа кёчсе, расизм адамланы дискриминациягъа келтиреди.
Дунияны асламысында расизм айыбланады эмда закон бла джасакълыды.
Терминни айгъакъланыуу
«Расизм» сёз бирични Ларуссну сёзлюгюнде 1932 джыл тюбейди, эмда «бир раса къауумну башханы аллында огъарылыгъын джакълагъан система» кибик белгилейди. Бусагъатдагъы магъанасыда андан узакъ кетмегенди, алай а политкалы дискурсда бир-бирледе кенгереди, раса огъарылыкъгъа миллет, дин неда башха ышанла къошады.
Раса дискриминацияны бютеу формаларын да къурутууну юсюнден халкъла арасы конвенцияда раса дискриминация былай айгъакъланады:
Грек алфавит
Грек алфавитде 24 хариф барды.
Буруннгу грек алфавитде аны тышында: (дигамма),  (сан),  (коппа),  (сампи) харифледа хайырланнгандыла. Дигамма къысха у харифни бергенди, коппа — к, сампи — с. Бу харифле грек алфавитге финикий алфавитден келгендиле. Анда ала семит тиллеге энчи болгъан тауушланы бергендиле. Классика грек алфавитде къуру санлада хайырланнгандыла (сан магъананы тутхан белгиле кибик).
Грек джазма, грек тилни тышында урум тилдеда хайырланнганды, бу тил тюрк тиллени къыпчакъ-къуман тюб къауумуна киргенди. XX ёмюрге дери — Грецияны славян диалектлеринде да хайырланнганды.
Эски харифле
Тюбюнде берилген харифле классика грек алфавитге кирмейдиле, алай а аланы ючюсю (дигамма, коппа, сампи) санланы грек алфавит джазылыууну системасында хайырланнгандыла, экиси уа (коппа и сампи) бусагъатха дерида хайырланадыла (дигамма византия заманда стигмагъа алмашдырылгъанды). Бир-бир архаик грек диалектлерде бу харифлени тауушш магъаналарыда болгъанды.
* Арт кёзюуге дери Юникодда болмагъанлары себебли, бу символла компьютерлени асламысында терс кёрюнедиле :
Башха тилле ючюн хайырланнган харифле
Грек алфавит грек тилден башха тилледе хайырланса, ол тилде болуб, грек тилде болмагъан тауушланы белгилер ючюн къошакъ харифле киргизилгендиле. Заман бла бу болумда джангы алфавитле къуралгъандыла, сёз ючюн, этруск, копт неда кириллица. Бир-бирледеде уа алфавит грек алфавитлей къалгъанды, къошакъ харифле уа кенгертилген грек алфавитни харифлери кибик къаралгъандыла.
Сейир фактла
СССР-ни греклилери 1920—1930 джыллада къысхартылгъан грек алфавитни хайырланнгандыла, анда η, ξ, ς, ψ, ω харифле болмагъандыла. Бу алфавитде газетле эмда китабла басамаланнгандыла.
Гитче Инджик
Гитче Инджик (Йынджьыгь-ЧкӀвын, ИнджыджцӀыкӀу, Ма́лый Зеленчу́к) — Шимал Кавказда сууду, Къобанны сол джетегиди.
Сууну узунлугъу — 59 км, Морх сууну башындан ёлчеленсе уа — 123 км. Гитче Инджик, Баш Кавказ аркъаны Эрун аркъасыны чыранларындан башланнган Морх суу бла Схауат сууну къошулгъанларындан къуралады. Морх суу бла Схауат суу шималгъа тар ёзенледе саркъадыла. Суула, Къарданик станседен 5 км шималда бир-бирине къошулуб Гитче Инджикни джаратадыла.
Гитче Инджик, мийик джагъалы (Къобаннга къошулгъан джеринде алашаракъ болады) тар ёзенде Уллу Инджикге параллел халда саркъады. Беломечетская стансени къатында Къобаннга къошулады.
Теберди (суу)
Теберди (Тыпартыб, Тебэрды, Теберда́) — Шимал Кавказда Къарачай-Черкесияда саркъгъан сууду, Къобанны сол джетегиди.
Атыны къуралыуу
Сууну орус аты, XIX ёмюрню ал сюреминде джазылгъан къарачайча Те(й)берди сёзден къуралгъанды. Бу топонимни талай тюрлю ангыларгъа болады. Бир вариантха кёре Теберди, «теберирге» деген этимден къуралгъанды. Ёзенде, Уллу Къарачайдан кёчгенле («теберилгенле») XVI—XVII ёмюрледе гитче элчикле къураб джашагъанла. «Таб джерди» дегенден къуралыргъа боллукъду дегенле да бардыла. Дагъыда бир ангылатыу барды: сууну атын «тейри берди» деген сёзледен чыгъарадыла.
География билгиле
Суу ашамы къатышды, кёбюсюне (55 %) чыран-къарды (Тебердини бассейнинде 100 чакълы бир чыран барды). Эм уллу суулулугъу июль — августдады. Сууну орта джоюлууу (аягъындан 45 км-де) 27,2 м³/с.
Ёзен бла Аскер-Сухум джол ётеди.
Тебердини огъары кесегинде — Теберди заповедник орналыбды. Сууну бассейнинде альпинист лагерле бла турист базала бардыла.
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны къралларыны ассоциациясы
Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны къралларыны ассоциациясы (Association of SouthEast Asian Nations) – Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны къралларыны политика, экономика эмда культура джанындан бирлешдирген организацияды. "Бангкок декларация" аты бла белгили болгъан «АСЕАН-ны Декларациясына» къол салыу, 1967 джылны 9-чу августунда къуралгъанды. АСЕАН-ны кесематла бла джарашдырыу а уа 1976 джылда Бали айрымканда Шохлукъ бла иш бирликни юсюнден кесамат бла АСЕАН-ны келишиу декларациясына къол салыу бла тамамланнганды.
АСЕАН-ны баш органына башчыланы (къралла бла правительстволаны башчыларыны) саммити саналады, ала 2001 джылдан башлаб хар джыл сайын ётедиле. Саммит кёбюсюне 3 кюн барады, анда кърал тамадала бир-бирлери бла тюбеб оноулашадыла. Башчылыкъ эмда координация этген органнга дагъыда хар джыл сайын джыйылгъан тыш ишлени министрлерини джыйылыуу саналады, алгъын саммитле юч джылда бир кере болгъаны ючюн бу джыйылыу бир джылны алгъа бардырылыб саммитге хазырлыкъ этгенди. Аны тышында хар джыл сайын финансланы, экономиканы, эл мюлкню министрлерини джыйлыулары болады. Аланы алгъа оноуларын тыш ишлени министрлери къабыл этерге керекдиле. Хар кюнлюк оноуну хамандалыкъ комитет этеди, аны ичинде ол кёзюуде башчылыкъ этген къралны тыш ишлерини министри бла ол къралдагъы посолла боладыла. Дайым Секретариат Джакартада орналыбды, эмда аннга башчылыкъ Генерал секретарь этеди (2008 джылны ноябрына Таиландны алгъыннгы тыш ишлерини министри Сурин Питсуван болгъанды). Аны тышында иш 29 комитетди, 122 ишчи къауумда бардырылады, быллай иш барыу АСЕАН-ны кючю бла джылны ичинде 300 чакълы бир мероприятие бардыры мадар береди.
Башчылыкъ
Организацияда башчылыкъ кёзюулю бардырылады, ингилиз алфавитде харифлени тизилгенине кёре хар джыл сайын бир кърал тамадалыкъ этеди. 2007 джыл Сингапур эсе башчылыкъ этген, 2008 джыл Таиланд болады.
Къошулгъан къралла
Аллындан тамал салгъан къралла: Индонезия, Малайзия, Сингапур, Таиланд бла Филиппинле болгъандыла. Кечирек алагъа Бруней-Даруссалам (7-чи январь 1984 дж., азатлыкъ алгъанындан сора 6 кюнден), Вьетнам, (28-чи июль 1995 дж.), Лаос бла Мьянма (23-чю июль 1997 дж.), Камбоджа (30-чу апрель 1999 дж.) къошуладыла. Бусагъатда Папуа-Джангы Гвинеяны осмакълаучу статусу барды. 2002 джылда Кюнчыгъыш Тиморда осмакълаучу статусну излегенди.
АСЕАН-нга кирген къраллада джашагъан адам саны 500 млн чакълы бир барды, джер ёлчеми 4,5 млн км2, бютеулей БИП-лери 737 млрд АБШ доллар чакълы болады.
АСЕАН-ны нюзюрлери
Бангкок декларациягъа кёре, организацияны баш нюзюрлери быладыла: «(I) къралланы экономика айныуларыны, социал прогрессни эмда культура айныуну терклендириу; (II) БМО-ну уставыны тамалында регионда мамырлыкъ бла рахатлыкъны орнатыу».
Молдавия Автоном Совет Социалист Республика
Молдавия Автоном Совет Социалист Республика (1936-чы джылны 12-чи декабрына дери — Автоном Молдавия Совет Социалист Республика, Репу́блика Аутоно́мэ Сове́тикэ Сочиали́стэ Молдовеня́скэ, Молдавська Автономна Радянська Соціалістична Республіка, Молдавська АРСР, Молдавская Автономная Советская Социалистическая Республика) — Украин ССР-ни къурамында автоном республика. 1924-чю джылны 12-чи октябрындан 1940-чы джылны 2-чи августуна дери болгъанды. Бусагъатдагъы Молодованы солджагъа кесегинде эмда бусагъатдагъы Украинаныбир талай районларында орналгъанды.
Административ аралыгъы (ара шахары) — Балта шахар болгъанды (бусагъатда Украинадады), 1929-чу джылдан — Тирасполь шахар болгъанды(Молдова). 1940-чы джыл СССР Бессарабияны аннексия этгенинден сора, автномияны кюнбатыш кесеги бла Бессарабияны кёбюсюн бирлешдириб Молдавия ССР къуралгъанды, къыбыла-кюнчыгъыш кесеклери уа Украинаны Одесса областына къошулгъанды.
Къуралгъаны
Молдаван автономияны къуралыууну проекти РКП(б)-ны АК-никиди. Аны тамалын салыуу миллети молдаван болгъан, ол заманда Украинаны сауутлу кючлерини башчысы Михаил Фрунзеге аманат этилгенди. Ол а уа джангы автономияны территориясын белгилеген джумушну Котовский Григорийге джоралагъанды. Котовский эсе уа автоном область орнуна автоном республика къураргъа керек болгъаныны теджегенди. Адам санны эмда орналыу джерлени ючюнден толу информация болмагъаны себебли, Подольск эмда Одесса губернияланы Днепр джагъасы территориялары тамалгъа алыннганды. Кесини 1924-чю джылны 16-чы августуну бегими бла, Одесса губерния толтуруучу комитетге, Григориополь бла Дубоссары шахарланы молдаванла джашагъан джерлени экономика эмда административ аралыкъларыча бегитирге теджегенди. 1924-чю джылны сентябрында эсе уа Украинаны Ара Толтуруучу комитети Одесса губернияны молдаван халкъыны келечилерини, миллет административ-территория бирим къурауда тилеклерин къабыла кёрюб, проектни УССР-ни Къралпланына джибергенди. 1924-чю джылны 12-чи октбярында БУАТК III сессиясында Автоном Молдавия ССР-ны къурауну юсюнден бегим алгъанды. . Аллында келген 1925 джылда Балта шахарда баргъан I Бютеу Молдаван Советлени съездлеринде джангы автономияны чеклери белгиленнгенди эмда конституциясы къабыл этилгенди, ол бегим украина властла бла ол джылны 10-чу майында мюкюл этилгенди. Аллыннган конституциягъа кёре республикан эмда джерли власть органланы къурау башланнганды.
Автоном Молдавия ССР Румыниягъа политика басым этилир ючюн къуралгъанды. Аны бла бирге совет башчылыкъ Днестрны сол джагъасында джашагъанла бла румынлыланы арасында башхалыкъланы чертитре кюрешгенди. Ол себебден 1920-чы джыллада молдаванлыланы айры халкъ кимик кеслерини танытыу политиканы бардыргъанды. Кириллицаны тамалында молдаван джазма къуралгъанды, румын тилни диалектин айры молдаван тил баямлагъандыла. Бу компания баргъан заманда молдаван культураны айнуунда уллу атлам этилгенди, аны бла къалмай ана тиллеринде окъууну бардыргъан школла ачылгъандыла. 1917-чи джылда Бессарабияны сол джагъа регионунда халкъны 80%; окъуу-джаза билмеген болгъан эсе, 1937-чи джылгъа республикада аллайланы юлюшю 3%-ге тюшгенди. Автономия къуралгъынчы молдаван тилде билим берген къуру 11 школ болгъан эсе, 1939-чу джулгъа школланы саны 135-ге чыкъыгъанды. . MASSR1924establ.jpg
Молдавия АССР-де коллективизация эмда ачлыкъ
1920-чы джылланы башында республика къураллыкъ территориялада аграр реформа бардырылгъанды, аны кючю бла кёб элчи джерли болгъандыла. Дубоссар, Каменка, Рыбница районлада джангы элле къураладыла. Аны бла бирге джерлери сыйырылгъан элчиле репрессиялагъа джолугъадыла. .
Совет Союзну башчылыгъы МАССР-де коллективизацияны 1932-чи джылны джазына дери бошар планлары болгъанды. Аны ючюн 1929-чу джылда джерли, турмушлу элчилени экинчи кере Сибирге, Архангельск областха, Соловкилеге эмда Джангы Джерге кёчюргендиле. «Кулакланы» энчи мюлклерин, джерлерин, битимлерин сыйыргъандыла. Бу барысы да 1930-чу джылланы аллында МАССР-де ачлыкъгъа эмда элчилени республикадан Румынягъа, СССР-ни башха регионларына къачыуларына себеб болгъанды. Ачлыкъны кёзюйюнде МАССР-ни территориясында 20 минг адам ёлгенди. Румын басымны билгилерине кёре 20 минг чакълы бир адам да Румыниягъа къачаргъа кюрешгенди, аланы бир къаууму чекде тутулуб ёлтюрюлгенди. МАССР-ден Румыниягъа къачаргъа кюрешгенлени чекде ёлтюрюлген эм белгили инцидент Оланеш чегетни къатында Днестр сууну бузуну юсю бла ётерге кюрешген 40 адамны совет чекчиле ёлтюрюу болгъанды. . Бу инцидент Европада басмада кёб сюзюлгенди, алай а совет власть кърал ичинде джамагъатдан джашыргъанды. Аны бла бирге власть УССР-де ачлыкъдан ёлгенлени санын да джашыргъанды.
Латинистле бла энчиликчиле
1930-чу джылланы аллында джангы молдаван къозгъалыу тууады — энчиликчиле. 1932-чи джылда МАССР-ни башчылыгъы КП(б)У-ну АК-ден буйрукъ алады — молдаван тилни киллицадан латиницагъа кёчюрге. Молдаван энчиликчи политикачыла, республикада румын басымны кючлениуюнден къоркъуб, бу директиваны байкот этедиле. Алагъа къаршчы болуб, латиницаны киргизирге излеген къуллукъчула эмда джамагъатчылагъа латинист ат бередиле. Латинистлте молдаван тилни къурауну эмда тилге джангы сёзлени киргизиуню уллу халатха санагъандыла. Бу эки къауумну арасында дауну латинистле хорлайдыла, 1932-чи джыл молдаван алфавит тюрленеди. 1938-чи джылгъа дери молдаван тил румын тил бирча болады. Молдаван тилни латиницагъа кёчюргенден сора автономияны башчылыгъанда кадрла тюрлендириу бардырылады, румын маданиятны джакъчылары келедиле. Бу эки къауумну дайым дауурлары НКВД-ны баш структураларыны эсин бёледи. 1934-чу джылда энчиликчилеге къаршчы талай криминал иш ачылады. Энчиликчи къуллукъчуланы бир къаууму тутулады, ол латинистлени дагъыда къарыуландырады. 1938-чи джылда молдаван тил джангыдан кириллицагъа кёчеди, бютеу окъуу китабла, басма да джангы джазма джорукълагъа кёчеди.
Репрессияла
1930-чу джылланы экинчи джарымында МАССР-де репрессияла бардырылгъандыла, ала асламысы бла автономияны башчы къаууму бла къуллукъчулагъа тийгендиле. Эм бек кёб тюбеген терслеу эсе короллукъ Румыния бла иш бирлик эмда миллетчилик болгъанды. Автономияда репрессиялагъа джолукъгъанлан толу саны белгили тюлдю. Ол джыллада 5500 чакълы бир адам ёлтюрлюлгенди. Бютеулей 1930-1940-чы джыллада Молдованы территориясында (автоном эмда союз республикаланы)75-81 минг адам репрессиягъа джолукъгъанды, аладан 51 542 адам тышына зор бла кёчюрюлгенди.
География болуму бла административ-территория бёлюнюую
Молдаван автономияны чеклери Балтада баргъан съездде 1925 джыл бегитилгендиле. Бу бегимге кёре МАССР-ни Могилёв, Тульчин, Первомайск эмда Одесса округла бла чеги болгъанды, округла къоратылыб, областла къуралгъандан сора — Одесса эмда Винница областла бла ич чеклери, къыбыла-кюнбатыш джанында уа Румыния бла кърал чеги болгъанды, чек Днестр суу бла баргъанды. Автономияны къуралгъан заманында чеклери Прут бла Дунай суулада барады деб баямланнганды, алай бла автономияны, ол заманда «законсуз» Румыния аннексия этген Бессарабия да бир кесеги кибик кёрюлгенди.
Къуралгъанындан башлаб, украин джерлешим джерлени къошуб, республиканы территориясы дайым уллайыб тургъанды. Днестр сууну сол джагъасында республиканы территориясы 8288 км² болгъанды. Аллындан МАССР-ни къурамында 12 район болгъанды: Балта, Бирзулск, Ананьевск, Алексеевск, Ставривск, Крутянск, Каменск, Григориополь, Дубоссар, Рыбница, Слободзейск эмда Тирасполь район. Кечирек кеслерини бегимлери бла БУАТК эмда УССР-ни ХКК-сы 1925-чи джылны мартыны 13-де Ставривск районну чачхандыла. 1935-чи джылдан башлаб дагъыда талай район къуралгъанды Валегоцулово, Чорнянск эмда Пищанск районла
Республиканы аралыгъы 1929-чу джылгъа дери Балтада болгъанды, в 1929–1940-чы джыллада — Тирасполь.
Экономикасы
МАССР-ни экономикасы асламысы бла аграр халда болгъанды (баш санагъатла джюзюмчюлюк бла чагъырчылыкъ, кёгетчилик, тютюнчюлюк болгъанды, аны тышында нартюх, будай, къара будай, чёплеу да дёсгенди. МАССР-ни территориясы дангыл тюзле болгъанды, топрагъы къаратопракъ. Джауумла асламысы бла къыш эмда джайны экинчи кесегинде болгъаны себели къургъакълыкъла болургъа да ёч болгъанды.
Улоу
МАССР-ни юсю бла талай темир джол баргъанды, ала аны БССР, УССР эмда Бессарабия бла байлагъандыла: къыбыла кючыгъышда Киев — Одесса; шималда Рыбница — Слободка — Бирзула — Днепропетровск эмда къыбылада Тирасполь — Роздельное. Шоссе джоллары 1600 км болгъанды, Днестр тышында сууларында кеме джюзмегенди.
Халкъы
Автоном Молдавия АССР-ни къуралгъан заманына аны территориясында 400 000 чакълы бир адам джашагъанды. Территориясыны кенгериуу бла бирге1920-чы джылланы ахырына 572 300 адам чакълы бир болады. Совет демографланы тергеулерине кёре, республиканы адам саны дайым кёбейиб баргъанды, эмда 1930-чу джылланы башына МАССР-де 615 500 адам джашагъанды Алай а бу тергеуле тууралы тюлдюле, 1932-1933-чю джыллада АМССР-ден кёб адам ачлыкъдан башха регионлагъа эмда башха къраллагъа къачханды. 1939-чу джылны халкъ тергеуюне кёре Молдавия АССР-де 599 156 адам джашагъанды.
Шахар халкъны саны 13% болгъанды, къалынлыгъы уа — 1 км² 69 адам. Молдаванла адам саныны къуру 1/3 болгъанды, автономияны къурауда магъананы кёргюзюр ючюн, молдаванланы юлюшюн джалгъан кёб кёргюзгендиле (58% молдаван деб кёргюзюлгенди). Алай а республиканы территориясы кенгергени бла бирге молдаванланы юлюшлери да 30% тюшгенди. 1926-чы джылдагъы тергеуге кёре МАССР-де 45 миллетни келечиси джашагъанды.
МАССР-де эм кёб украинлиле джашагъандыла — 48,5%, экиничи орунда молдаванлыла — 30,1%; оруслула уа къуру 8,5% болгъандыла. 1939-чу джылны тергеуюне кёре республикада 28,5% молдаванлы, 50,7% украинли, 10,2 оруслу эмда 6,2% чууутлу джашагъанды. Автономияда молдаванлыланы къалынлыгъы районларына кёре тюрленнгенди, Румынияны чегинде, Днестр сууну джагъасы бла кёбчюлюк болгъандыла, башха районларында эсе украинлиле кёб болгъандыла. Автономияны эки ара шахары Тирасполь бла Балтада эсе молдаванлыланы саны 1,5% чакълы бир болгъанды. Автономия болгъан джыллада чууутлуланы бир къаууму УССР-ни башха областлтарына эмда Кърымгъа кёчгендиле.
Миллет къурамы:
Маданияты
МАССР-де молдаван тилде китаб басма эмда школ окъуу бардырылгъанды. Молдаван адабият айныгъанды «Плугарул рош» (Къызыл сабанчы) газет чыкъгъанды.
Белгили молодаван композитеор Евген Дога да МАССР-де туугъанды.
Социализм
Социализм — хайырланы чыгъарыуу бла юлешиуюню процесси джамагъатны сынамында болгъан экономикалыкъ, социал-политикалыкъ системады. Социалист фикирлени бирлешдирген эм баш категориягъа чыгъарыуну амалларына джамагъат иеликни санаргъа боллукъду, бу иелик энчи иеликни толусу бла, неда асламысы бла алмашдырады.
Айгъакълауу
Марксизм социализмни чыгъарыуну амалларына джамагъат иелиги болгъан джамагъат-экономикалыкъ формацияды. Марксизм-ленинизм социализмге коммунизм биринчи фазасы кибик къарайды.
Социализмни политика идеологиячада кёрюргеда боллукъду, ол заманда аны баш нюзюрю: Чыгъарыуну амалларына энчи иелик болмау — салыннган нюзюрлеге джетиуню мадарыды.
Чыгъарыуну амалларына иеликни энчи кълладан джамагъат сынамгъа бериую адамны адам бла экспулатациясыны тохтатыр ючюн, адамдан урунуууну эсеблерини сыйырыуну азайтыр ючюн, хайырланы дифференциациясын тюшюрюр ючюн этиледи. Аны тышында социализмне экономикалыкъ тенгсизлик болургъа болады, алай а уллу болмайды эмда башында белгиленнген нюзюрлеге джетиуде тыйгъыч болмазгъа керекди.
Бир-бирде социализмге, социалист джамагъатны къурар нюзюрюрлю идеология да дейдиле.
Анархистлени оюмларына кёре, кърал социализмде экспулатация, адамдан урунуууну эсеблерини сыйырыу эмда проблемала къорамайдыла, ол себебден керти социализм кърал болмаса болургъа боллукъду. Марксистле энчи иелик къурутула тургъан, алай а социал классланы алкъын къурумагъан джамагъатда «къалкъыгъан къралны» къралны юсюнден айтадыла (большевиклени оюмларына кёре, пролетариатны диктатурасы да аны ючюн керек болады).
Тарихи
Социализмни айныуунда эм уллу къошакъ къошханлагъа К. Маркс бла Ф. Энгельс (марксизмде), Пьер Жозеф Прудон бла П. А. Кропоткинни санайдыла (анархизмде). Аны тышында социалист идеялагъа уллу къошакъ этген кёб акъылман болгъанды. Социалист фикирни тамалында европачы культураны гуманист къарамлары барды. Социализмни теориясыны биринчи джилтинлери биринчи социалист-утопистле Томас Мор (1478—1535) бла Томмазо Кампанелланы (1568—1639) ишлеринде кёребиз. Т. Мор айтхан Утопия айрымканда энчи иелик, ачха джюрюу джокъду, тенглик толуду. Джамагъатны тамалын юйдеги эмда урунуу коллектив къурайды. Урунуу барысынада зорунлуду. Энчилик инстинктлени айныуун тыяр ючюн юйдегиле дайым юйлерин ауушдургъанлай турадыла.
Социалист проектлени дагъыда бир джаныуу Кюнбатыш Европада XIX ёмюрню ортасына келеди, эмда Сен-Симон, Фурье эмда Оуэнни атлары бла байламлыды.
XIX ёмюрде огъунакъ анархизм къуралады, аны джаратылгъаны Ингилизде болгъанды, алай аннга байламлы болмай Францияда да чыгъады, бу агъым Россияда да уллу къарыу алады, аны тамалын салгъанлагъа П. А. Кропоткин бла М. А. Бакунин саналадыла. Кечирек, Россияда Л. Н. Толстой анархизмни христиан агъымына тамал салады, атыда — толстойчулукъ (толстовство) болады.
Социализмни тюрлю-тюрлю акъылманла айгъакълагъан ышанлары:
Адилликге джетдирлик джол кибик а уа тюрлю-тюрлю акъылманла тюрлю-тюрлю амалланы кёргюзгендиле, сёз ючюн:
Миллетчилик
Миллетчилик — миллет, джамагъат бирликни баш формасы болгъаныны эмда кърал къурау процессде алчы оруну болгъаныны тамал принципге салгъан идеология бла политикада агъымды. Миллетчиликни ичинде кёб тюрлю агъым барды, ала бир-бирде бири-бирине ушамагъан къой, къаршчы къарамлагъа ие огъунакъ болуучандыла. Политика къымылдау болуб, миллетчилик кърал власть бла илишкиледе миллетни интереслерин джакълайды.
Кесини тамалында миллетчиликни, миллетине, халкъына джакълыкъ, кесини халкъыны хайыры ючюн ишлеудю. Миллет ангыны бирлешдириб, аны джерини, экономика къайнакъларын эмда тин байлыгъын сакълауду. Бу идеология джамагъатны тюрлю-тюрлю социал къауумларын ортакъ политика нюзюр ючюн бирлешдиреди.
Бусагъатдагъые радикал къымылдаула кеслерини миллетчи болгъанларын баямлагъанлары себебли, миллетчилик этник, культуралыкъ, дин чыдамсызлыкъ бла байланады. Быллай чыдамсызлыкъ, миллетчилени орта агъымларыны келечилери бла хыртха урулады.
Бизни къралда «миллетчилик» ангыламны къыйыр, радикал агъымча кёредиле, эмда бир миллетни башха миллетни юсюнден бийлигин эмда артыкълыгъын баямлагъан идеологияча кёредиле (шовинизм, ксенофобия э. б.). Алай а илму джанындан бу айгъакълау терсге саналады. Къыйыр миллетчилик халкъла арасы аманлыкълагъа саналады.
Доктринасы
Миллетчилик алгъы бурун идеологияды, кесинеда бу элементлени къошады  :
Миллетчилик миллетлени башхалыкъларын, колоритлерин эмда энчиликлерин чертеди.Аны тышында миллетчилик, миллетни бир социология биримча, организмча кёреди. Адамланы законну аллында аланы социал статусларына къарамай тенгликлери бла миллетлени уллулукъларына къарамай тенгликлери, халкъла арасы законланы аллында бирчаракъды. Миллетчилеге кёре, миллет бусагъатдагъы тёлюлени кетген эмда келлик тёлюле бла байлайды, ол а уа адамланы миллетлери ючюн джашауларыны огъунакъ берирге хазырлыкълы болууларына себеб болады.
Айтылгъан миллетчиликни барысы бла да байламлы болса да, аны тюрлюлери башха идеологиялыкъ излемле да салыргъа боладыла: миллетни бир энтносну тамалында къуралыу, бютеулюк тенг хакъ статус кибик. Бу айрылыкъланы «Типология» бёлмюнде къарарыкъбыз.
Типология
Салыннган муратла бла нюзюрлеге кёре, бусагъатдагъы дунияда миллет къымылдауланы талай тюрлюлерин айырадыла. Эм бек джайылгъан классификация Х. Коннукъуду, ол политикалыкъ эмда этник миллетчилик ангыламланы киргизгенди. Усталаны кёбюсю (Конда аланы ичинде) хар «акъыл-палыкъ» миллетде бу эки компонентда барды деген оюмдадыла.
Граждан миллетчиликге (башха атлары: революцион-демократ, политикалыкъ, кюнбатыш миллетчилик) кёре къралны легитимлилиги, аны гражданларыны политикалыкъ оноуланы алыугъа къошулуулары бла байламлыды, ол демеклик къралны «миллет излемлени» келечилик этиу дараджасы бла. Миллет излемни белгилеген баш адыргъа (инструментге) плебисцит саналады, аны шекили сайлаула, референдум, соруулау, ачыкъ сюзюу болургъада боллукъду. Адамны миллетлиги аны кесини саулау бла белгиленеди эмда аны гражданлыгъы бла байламлыды. Адамланы законну аллында тенг политика статуслары бла миллетни политикалыкъ джашаууна къошуулуугъа излемлери, ортакъ политикалыкъ багъалыкъл эмда граждан культура бирлешдиреди. Миллет бир территорияда джашагъан адамланы бири-бири бла джашаргъа излемлери бла къуралады.
Кърал миллетчилик, аннга кёре миллет энчи интереслерини къралны бегитиуге бойсундургъан адамладан къуралады. Ырхыз, раса неда этник джанындан бойсунмагъан интересле бла хакъланы танымайды, эмда быллай автономияны миллетни бирлигин бузгъаннга санайды.
Либерал миллетчилик либерал бгъалыкълагъа басым этеди, эмда ортакъ адам багъалыкъланы (адам хакъла кибик) таныйды, эмда миллетчиле ол багъалыкълагъа бойсунургъа кереклисин бегитеди. Либерал миллетчилик кесини миллет джууукъ, багъалы болгъанына огъай демейди, ала а башхаланы хакъларыны къысытлауну унамайды.
Этник миллетчилик (башха атлары: этномиллетчилик, культура-этник, органикалыкъ, романтикалыкъ, кюнчыгъыш миллетчилик), миллет этносну айныууну фазасыды эмда кесини граждан миллетчиликге къаршчы салады. Бусагъатда миллетчи деб бу типге айтадыла. Этномиллетчиликни оюмуна кёре, миллетни адамларыны ортакъ адетле, тил, дин, тёреле, тарих, бир ата-бабадан къуралыу эмда джашагъан джерлерине байламлылыкъ бирлешдиреди. Алай бла ала бир халкъ боладыла (Volk). Культура адетле неда этниклик миллетчиликни тамалы болурючюн, аланы къурамында, джамагъатха нюзюр болаллыкъ, хар кимда менимсеген ангыламла болургъа керекдиле.
Классификация этилсе бир-бирде культуралыкъ миллетчиликнида айырадыла, алай бла этник миллетчилик бек тар ангыламгъа джыйылады. Ангыламазлыкъла болмаз ючюн бу статьяда этник миллетчиликге «тамал этник миллетчилик» ат бергенбиз.
Культурарыкъ миллетчилик миллетни тилни, адетлени, культураны бирлиги кибик айгъакълайды. Къралны легитимлилиги, аны миллетни джакълау эмда аны культура эмда джамагъат джауун айнытыууна къарыуу болуу бла белгиленеди. Кёбюсюне бу къралны миллет кёчбчюлюкню культурасы бла тилини айнытыууну эмда миллетни бирчалыгъын сакълар ючюн миллет азчылыкъланы ассимиляциясын джакълау магъанагъа келеди.
Тамал этник миллетчиликге кёре миллетни тамалы бир ата-бабадан къуралыуду. Бу шекилни джандашлары, миллетлик адамны излеми бла тюл, къан бла келеди. Ала ассимиляцияны унамайдыла.
Къыйыр миллетчилик экстремизм бла байламлыды эмда кърал ичи эм къралла арасы къаугъалагъа себеб болургъха болады.Къралны ичинде джашагъан миллетге энчи кърал айырыргъа излем, кёбюсюне сепаратизмге келтиреди. Радикал кърал миллетчилик фашизм бла нацизмни тамал юлюшлеридиле. Этник миллетчиледен кёбле миллет мийиклик (шовинизм) бла дин чыдамсызлыкъны (ксенофобия) идеяларын джакълайдыла. Къралланы кёбюсюнде къыйыр миллетчилик джамагъатха къоркъуулу идеологиягъа саналады эмдад джасакъланыбды.
Миллетчиликни халында болгъан ачыкъсызлыкъ эмда политикалыкъ къымылдауланы структурасыны эклектикалыгъы «экили стандартланы» политикасына джол ачады. Сёз ючюн, кесини энчи кърал къураргъа излемини миллет-азатланыу къымылдау деб, башха миллетлени (кёбюсюне аланы къралларындан айырылыргъа излеген) аллай излемлерине уа сепаратизма ат бериледи.
Рутуллиле
Рутуллиле (Myhabyr, Rutuls, Rutul people) — Россияда миллетди. Кёбюсюне Кавказда Дагъыстан Республикада джашайдыла.
22 июль
22 июль — григориан орузламада джылны 203-чю кюнюдю (високос джыллада — 204-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 162 кюн къалады.
23 июль
23 июль — григориан орузламада джылны 204-чю кюнюдю (високос джыллада — 205-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 161 кюн къалады.
Адыге-Хабль (магъаналары)
Адыге-Хабль:
3 март
3 март — григориан орузламада джылны 62-чы кюнюдю (високос джыллада — 63-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 303 кюн къалады.
Калифорния (магъаналары)
Калифо́рния:
California
Окъуу
Окъуу — Билим, усталыкъ алыуда неда аны игилеуде адамланы нюзюрлю юрениу ишлеулериди.
Тюз джашауда окъуу деб устаз сохтаны юретиуге айтадыла. Бу окъургъа, джазаргъа, санаргъа юретиугеда айтылыргъа боллукъду. Неда андан терен илмулагъа юретиугеда айтыргъа боллукъду.