cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ара шахар
Бир-бирде ара шахар айры бир административ къуралыш неда федератив къуралыш болады (сёз ючюн, Австрияны конституциясына кёре Венаны федерал джер статусу барды; Къазакъстанда Астананы, Къыбыла Кореяда Сеулну энчи бир провинция статуслары барды).
.im
.im — Мэн айрымканны огъары дараджаны интернет домени.
Антарктида
Антаркти́да (αντι — къаршчы, αρκτικος — къыбыла, Арктиканы къаршчысында, туурасында) — Джерни эм къыбыласында континентди, Антарктиданы арасы къыбыла географиялыкъ полюс бла келише кетеди. Антарктиданы Къыбыла океанны суулары джууады (алгъын бу океан Индий, Шош эмда Атлантика океанланы къыбыла районларына саналгъанды ). Континентни джер джюзюню ёлчеми 14,4 млн км² чакълы бирди (аладан 1,6 млн км² шельф бугъойладыла).
Антарктида бла къатындагъа айрымканлагъа дунияны кесеги дейдиле. официал халда 1820 джылны 16 (28) январында, Фаддей Беллинсгаузенни башчылыгъы бла экспедиция ачханды, алай а ала континентнге тюшмегендиле, джангыз къайыкъла бла къатына келгендиле.
Биринчи болуб, Антарктиданы джерине 1895 джылны 24-чю январында "Антарктик" атлы норвег кемени капитаны Кристенсен бла табийгъат илмуланы устазы Карстен Борхгревинк тюшгендиле.
Рельефи бла чыран къабугъу
Антарктида — Джерни эм мийик континентниди, тенгизни дараджасындан орта мийиклиги 2000 метрден асламды, континентни арасында уа 4000 метрге дери джетеди. Антарктиданы 5% территориясыны тышында (Кюнбатыш Антарктидада) бютеу территориясы эримеген ёмюрлюк бузлабла джабылыбды.
Трансантарктида таула континентни эки кесекге юлешедиле - Кюнчыгъыш Антарктида бла Кюнбатыш Антарктидагъа. Ол эки кесекни эки тюрлю геология къурулушу барды. Кюнчыгъышда мийик чыран бла джабылгъан сырт барды. Кюнбатыш талай буз бла бир-бирине байланнган айрымкандан къуралады. Алгъыннгы Шош океан джагъасында Антарктида Андла атлы таула бардыла, аланы мийикликлери 4000 метрден асламды; Континентни эм мийик нохтасы -4892 м - Сентинел таулада Винсон массивди. Кюнбатыш Антарктидада эм алаша джер барды,ол буз бла толгъан Бентлини чунгуруду, аны мийиклиги тенгиз дараджадан 2555 метрге алашады. Антарктида чыран джабыу бизни планетада эм уллуду, уллугъа саналгъан гренланд чыран джабыудан 10 къатха уллуду.Мында ~30 млн км³ буз, неда дунияны бузларыны 90 % джыйылгъанды. Бузну къалынлыгъы орталама 2500-2800 метрди, Кюнчыгъыш районлада 4800 метрге дери джетеди. Бузну джыйылыуу абляциягъа келтиреди, ол демек буз ауурлугъу бла джагъала таба таяды, анда сыныб тенгизге тюшеди. Сыныб тёнгизге тюшген кесеклерине айсберг дейдиле. Абляцияны джыллыкъ ёлчеми 2500 км³ чакълы бирди.
Антарктидада шельф чыранла уллу ёлчемдедиле (Кюнбатыш Антарктиданы алаша районлары), ала континентни ~10 % чакъла бирин аладыла. Бу чыранладан бек уллу айсбергле къураладыла, алан Гренландияны чыранларындан къуралгъан чыранладан керелеге уллудула. Сёз ючюн 2000 джылда Россну чыранындан 10 000 км² чакълы бир ёлчеми болгъан В-15 атлы айсберг айрылгъанды. Къыш кёзюуде (Шимал джарымтобда джай) Антарктиданы джагъаларында тенгиз бузланы ёлчеми 18 млн км² чакълы бир болады, джай а уа азайыб - 3—4 млн км².
Антарктиданы чыран джабыуу 14 млн. джыл мындан алгъа къуралгъанды. Аннга ишексизда, Къыбыла Америка бла Антарктиданы бир-бирлеринден айрылгъанлары чурум болгъанды. Ол себебден антарктида циркумполяр агъым (Кюнбатыш джеллени агъымы) къуралады, континентни тёгерегинде суула Дуния океандан изоляция боладыла— бу суула Къыбыла океанны къурайдыла.
Кюнчыгъыш Антарктиданы геология къурулушу
Кюнчыгъыш Антарктида буруннгу докембрий континент платформады (кратон), ол Индияны, Бразилияны, Африканы эмда Австралияны платформаларына ушайды. Бютеу бу кратонла Гондвана суперконтинентни чачылгъанындан къуралгъандыла. Кристал тамалыны джашы 2,5—2,8 млрд чакълы бирди, Эндербини Джеринде эм къарт породалагъа 3 млрд джыл болгъанды.
Тамалы джашыракъ (350 млн. джыл) чёгюу породаладан къуралгъан къалпакъ бла джабылыбды. 320-280 млн. джыл болгъан къатларында чыран чёгюй породала бардыла, алай а андан джаш къатлада ёсюмле бла джаныуарланы къалгъанлары табыладыла. Ол континентде бусагъатдагъы климатындан башха климаты болгъанына шагъатлыкъ этеди.
Климаты
Антарктида кесини сууукъ климаты бла башха континетледен айрылады. Кюнчыгъыш Антактидада сууукъну абсолют полюсу барды, анда −89,2 °C болады.
Кюнчыгъыш Антарктиданы дагъыда бир башхалыгъы саркъгъан (катабатик) джелледиле, ала рельефни къалпакъ маталлы болгъаны себебли къураладыла. Къыбылагъа ургъан бу джелле чыран къалкъанны къабыргъаларында къураладыла. Хауаны бузну башында сууугъаны себебли, басымы уллу боладыда, аууурлугъуну кючю бла энгишге саркъады. Саркъгъан хауаны къалынлыгъы 200—300 м болуучанды;
1981 джылдан 2007 джылгъа дери температураны ёлчемелери Антарктидада температураны фону тенг тюрленмегенине шагъатлыкъ этеди. Кюнбатыш Антакртидада температура кёлютюрюле эсе, Кюнчыгъыш Антакртидада бир аз энгишге тюшгенди. XXI ёмюрде чыранланы эриуюню процесски къызыуланныкъды деб айтыргъа боллукъ тюлдю. Температураны джылы болууу Антарктидагъа къар джауууну ёсдюрлюкдю. Алай а дуния климатны джылыныуу шельф чыранланы сыныууну къызыулашдырлыкъды. Айсберглени саныда кёлтюрюллюкдю.
Ич суулары
Континентде джылны орталама температуралары ноль градусдан ёрге болмагъаны себебли мында джауумла къуру къар болуб тюшедиле. Ол тюшген къар, кесини ауурлугъуну тюбюнде чыран къар болады, аны къалынлыгъы 1700 метрден теренди, бир-бир джерледе уа 4300 метрге джетеди. Антарктика бузлада Джерни тузсуз суууну 90% джыйылыбды. 1990 джыллада орус алмиле чырантюбю, бузламагъан кёл табхандыла. Бу континентни эм уллу кёлюдю- узунлугъу 250 км, кенглиги 50 км, кёлде 5400 тыс. км³ суу барды.
.in
.in — Индияны огъары дараджаны интернет домени.
Антарктида
Ич суулары
Бютеулейда Антарктидада 140 артыкъ чырантюбю кёлле бардыла.
Дания
Дания Корольлукъ (дат. Kongeriget Danmark) — Шымал Европада Балтий эм Шымал тенгизлени джагъаларында орналгъан кърал. Германиядан шымалда Ютландия джарымайрымканда эмда талай айрымканлада орналыбды, баш айрымканла — Зеландия эм Фюн. Данла деген герман тайпаны этнонимиден берилгенди ат къралгъа.
.io
.io — Индий океанеда Британ территорияланы огъары дараджаны интернет домени.
География
Геогра́фия (γεωγραφία, джерни юсюнден илмуу, грекча γῆ — Джер, эмда γραφεῖν — джазаргъа):
1. Талай илму, Джерни юсюнден хапар джыйгъан. Кебюсюне географиялы илмуула геосфераланы (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера, топракъ джабыу) тинтеди, дагъы да геосистемаланы тинтеди (джер юсю, табигъат зонала, биогеоценозла)
2.Географияны объекти - джерни тюрлю-тюрлю затларыны бир-бирине къатылгъаны джорукъларын тинтгенди. География талай кесекге бёлюнеди, къыйын илму болгъаны себебли, барысы бирге география илмуну системасы боладыла. Географияны ичинде физика-географиялы эмда социал-экономикалы илмула айырадыла.
География - эм къарт илмуланы бириди. Географияны кебюсю буруннгу греклени заманларында къуралгъанды. Ол заманда билимлени барысын бирге Клавдий Птолемей атлы грек алим бизни эрагъа дери 1-чи ёмюрде джыйгъанды. Кюнбатышда географияны заманы Возрождение ёмюрде башланнганды. Ол заманда греклени билимлерин бир джерге джыйгъандыла, тинтгендиле, эмда илмугъа санагъандыла ол заманны белгили алими Герхарда Меркатор. Бусагъатдагъы заманны географиясы XIX ёмюрню 1-чи джартысында Александр Гумбольдт бла Карл Риттер салгъандыла. Географияны тарихи.
Географий-тунемше-влакын Мланде нерген комплекснын представленийым ончыктышо ик школ представленийым еҥ-влак нерген Мландын планетысе йӧн дене палдарыше да нуным сайын палыше пӱртӱс ден социал-экономике процесс шотышто палыше ойыртеман йӧн дене палдарыше.
Буруннгу Востокда география
2 минг джыл бизни заманнга дери Буруннгу Египетден Африка, Кызыл тенгиз, эмда Джерарасы тенгиз таба экспедицияла къуралыб тургъандыла. Миллетлени кечгени, къазауатла, сатыу-алыу, барысы да адам телюню билимин кенгертиб баргъанды. Кюн, Ай, джулдузла бла джол табар билим андан чыкъгъанды. Миллетлени мал кютюулери, джер бла кюрешиулери сууланы къобханларына эмда башха табигъат тюрлениулеге бойсуннганды. Бу болум а уа, календарны джаратылыууна джарагъанды. 2-3 минг джыл бизни заманнга дери Харрап миллет (бусагъатдагъы Пакистанны джери) муссон джеллени ачхандыла. Географияны юсюнден буруннгу индийлени сыйлы китабларында да джазылгъанды: "Ведалада" космологияны юсюнден китаб баш барды, "Махабхаратада" уа теннгизлени, сууланы, тауланы, джерлени атларын табаргъа боллукъду.IX—VIII ёмюрледе бизни заманнга дери, Буруннгу Къытайда къала ишлер джерлерини картасы этилгенди. III ёмюрде б. з. д. къуру географиягъа аталгъан китабла чыгъадыла Къытайда, къыбламаны къурайдыла, узунлукъну ёлчелеучю приборну къурайдыла, Къытайны атласын джарашдырадыла.
Античность ёмюрню географиясы
Сократ алимни заманына дери да, географияны къурагъан иш башланыб эди. Анаксимандр Джер юсю цилиндр маталлы болургъа керекди деген эди, "цилидрни" башха джанында адамла джашай болурдула деб да айтханды. Географияны юсюнден талай зат да джазгъанды. IV — V ёмюрледе б. з. д. алимле тёгерекде табигъатны къуралгъаныны юсюнден теорияны чыгъарыб кюрешгендиле. Ол кюрешни ахырында джер тоб кибик болгъанын ангылагъандыла, картала бла планланы къурагъандыла, геограиялы координатланы, параллелле бла меридианланы магъаналарын ангылатгъандыла. Маллдан Кратет, философ-стоик, Джер тобну ишленнгенин тинтгенди, шимал бла къыбланы табигъаты бирер тюрлю боллугъуну юсюнден тинтиу этгенди. Клавдий Птолемейни 8 китаблы "Географиясы" 8000 географиялы атны эмда 400 джерни юсюнден хапар береди. Киренден Эратосфен биринчи алимледен меридианны дугасын ёлчелегенди, Джерни ёлчелегенди. "География" деген сёзню (джерни юсюунден джазыу) да ол чыгъаргъанды. Страбон къралланы, миллетлени, джерни не тюрлюсюню юсюнден илмууланы алнын башлагъанды. Аристотель сууланы, кюнню, хауаны, теннизлени юсюнден илмууланы башлайды, географияны белюмлеге бёледи
Орта Ёмюрлени Географиясы
XV емюрню ортасына дери греклени Джерни юсюнден билимлери джокъ болуб, «география илмууну уясы» Восток таба кёчген эди. Географиялы джаннгы билимлени араб алимле ача эдиле. Ол алимле эмда джолоучула эдиле – Ибн Сина, Бируни, Идриси, Ибн Баттута. Исландия айрымканда, Гренландияда, Шимал Америкада норманнла кеб затны ачыкълагъан эдиле. Новгородчула уа Шпицбереннге, Обь суугъа дери джетген эдиле. Венециячы сатыучу Марко Поло Азияны восток джанын ачхан эди. Афанасий Никитин а уа – Каспий теннгизде джюзгенди, Къара Тенниг бла Араб теннгиз юслери бла ётюб Индиягъа дери баргъанды, бу сейир къралны хауасыны, джерини юсюнден кёб зат джазгъанды.
Уллу географиялы ачылыуланы Ёмюрю
XV—XVII ёмюрле географияны заманы болгъанды. Бютеу да культура эмда илмуу ёсген заманда георграия эм керек илмууланы бири болгъанды. Джерни хауасы, миллетлери, аланы джашагъан джерлерини юсюнден кеб зат ангыланнганды. Меркатор алимни картасында джерни материклерини керти сыфатлары ачыкъланнганды. Леонардо да Винчини картасыда уа энтда ачылмагъан Къыбла материк болгъанды. Ересейде 1627 джыл «Большой чертеж» деб къралны картасы къуралгъанды
Экспедицияланы Ёмюрю
XVII—XVIII ёмюрледе джаннгы джерлени, джаннгы джолланы тинтиую бек дженнгил баргъанды. Карта къурауу, табылгъан билимлени джарашдырыуу бек уллу магъанасы болгъанды. Къыбла материкни излеу а уа Австралияны эмда Океанияны ачыуу бла бошалгъанды. Джеймс Кукну юч джерни тёгерек ауулау экспедициясы уа Гавай айрымканланы эмда Уллу Барьер Рифни ачхандыла. Ересей да Сибир бла Узакъ Востокну таба атланнганды. 1739 джыл М. В. Ломоносов География департаментни къурагъанды, Екатерина II заманында уа джер хайрланнган биринчи кадастр джарашыннганды. Андан сора уа, М. В. Ломоносов Джерни бети тюрлениб баргъанны юсюнден джазгъанды, Джерни къабугъу ишленнени юсюнден, джел бла суу Джер башын тюрлендиргенни юсюнден теорияны чыгъаргъанды.
XIX —XX ёмюрлени экспедициялары
Бу заманлада география бек кёб тюрлениу тёзгенди. Теорияны бирлешдириб, илмууну джорукъларын ачхандыла Гумбольдт, Риттер, Реклю, Тюнен алимле. Алимлени география бирлениулери да къураладыла. Ересейде къуралгъанла: Орус география общество, географиялы школала, алану сохталары (Ф. П. Литке,П. П. Семенов-Тян-Шанский, Н. М. Пржевальский, П. А. Кропоткин, Н. Н. Миклухо-Маклай, А. И. Воейков, В. В. Докучаев,К. И. Арсеньев) бек кеб зат къошгъандыла Евразияны эмда башха джерлени юсюнден география билимге. 1884 джыл Московский университетде Д. Н. Анучин география кафедраны къурагъанды.
Танжер
Танжер (طنچة, Танджа) — Мароккода, 907 минг адам джашагъан (2008 джылда тергеу), уллу порт шахарды. Мароккону шимал-кюнбатыш къыйырында орналады, Испаниядан Гибралтар ачыкъ богъаз (кенглиги 14 км) айырады.
Танжер, королгъа бойсуннган эмда кърал оноу этген автоном халкъла арасы экономика эмда политика территорияды. Былайда халкъла арасы сатыу-алыу, финанс, культура эмда политика организацияланы келечиликлери концентрация этилибдиле.
Джамагъат
Джамагъат (الجمعة) — тарих айныуларыны белгили бир кёзюуюнде бирлешген адамланы къауумуду. Джамагъат адамланы социал-маданият, санагъат ышанла блада бирлешдиреди. Джамагъат деб адамланы тюрлю-тюрлю ышанланы тамалында бирлешген къуралышлагъада айтыргъа боллукъду — «Студент илму джамагъат», «Киштик сюйгенлени джамагъаты» д. а. к.
.ir
.ir — Иранны огъары дараджаны интернет домени.
Чай
Чай (茶 — «ча́» пекин эмда гуандун диалектледе, амой диалектде «те̂» эмда тайвань диалектде — «тцай-е», 茶 «тя» эмда お茶 «о-тя») — чай кёкенни чапырагъын къайнатыб, демлеб неда сууда тутуб къуралгъан ичгиди. Ол чапыракъ аллында белгили бир халда хазырланады. Бу ичги этилген чапыракъгъа да чай дейдиле.
Чайны этиую
Чай кёкенни чапырагъындан чайны этиую талай атламдан къуралады:
Гомер Симпсон
Гомер Симпсон (ингилиз тил. Homer Simpson) да бла бу тилни Симпсонов.
.is
.is — Исландияны огъары дараджаны интернет домени.
Непал
Непа́л (नेपाल ), Федерати́в Демокра́т Респу́блика Непа́л — Къыбыла Азияда Гималайлада орналгъан къралды. Индия бла эмда Къытай бла чеклешеди.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Бирлешген Миллетлени Организациясы (къысхасыча — БМО) 1945 джылны 24 октябрында къуралгъан дунияны мамырлыгъын, къоркъуусузлугъун сакълар ючюн эмда халкъла арасында экономика, джамагъат эмда маданият ишбирликни бегитир ючюн къуралгъан халкъла арасы организацияды. БМО кесин «адиллик эм къоркъуусузлукъну, экономика айныуну эм социал тенгликни халкъла арасында бютеу къраллада сакълауну нюзюр салгъан бир глобал къуралышды» деб танытады.
Организацияны къуралгъан джылда 51 члени, бюгюнде, Черногорияны къошулуу бла, 192 членнге дери ёсгенди. Организацияны оноуу, Нью-Йоркда орналгъан аралыгъындан этиледи эмда къошулгъан къралла бла хар джыл бардырылгъан олтуруулада мында ётедиле.
Организация талай органнга юлешинеди: Генерал Ассамблея, Къоркъуусузлукъну Кенгеши, Секретарият эмда Генерал Секретарь. Бирлешген Миллетлени Организациясыны къураргъа мадар Экинчи дуния къазауат битгенден сора келгенди. БМО-ну аллында тамалын салгъан Биринчи дуния къазауатдан сора къуралгъан Миллетлени Лигасыды, алай а БМО-ча болмай ол салгъан нюзюрлерин тындыралмагъанды, Экинчи дуния къазауатны башланыууна тыйгъыч болалмагъанды.
«Бирлешген Миллетле» атны АБШ-ны президенти Франклин Делано Рузвельт теджегенди. Эмда биринчи кере Бирлешген Миллетлени Декларациясында 1942 джыл хайырланнганды, бу декларациягъа кёре 26 къралны келечиси кеслерини правительстволарыны атындан Фашист къралланы блогуна къаршчы кюреш бардырыргъа борчланнгандыла.
БМО-ну Уставыны ахыр тексти Сан-Францискода бардырылгъан конференицияда 1945 джылны 26 июнунда къабыл этилгенди. Ол уставха 50 къралны келечиси къол салгъанды, кючге 1945 джылны 24 октябрында, Польшаны да къошулуу бла киргенди. Бу кюн Бирлешген Миллетлени Кюню кибик байрамланады.
Генерал Ассамблея
Организацияда баш орунну алады, баш кенгешиу, оноулашыу, эмда келечилик органына саналады. Генарал Ассамблея халкъла арасы мамырлыкъны эмда къоркъуусузлукъну юсюнде ишбирликни принциплерине къарайды, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини болджаллы членлерин, Экономика эмда Социал Советни членлерин сайлайды, Къоркъуусузлукъну Кенгешини теджеую бла БМО-ну Генерал Секретарын сайлайды, Къоркъуусузлукъну Кенгеши бла бирге БМО-ну Халкъла арасы сюдюне сюдюлени сайлайды. Экономика, социал, маданият эмда гуманитар сфералада халкъла арасы ишбирликни координация этеди; БМО-ну уставында белгиленнген башха полномочияланыда бардырады.
Генерал Ассамблея сессия халда хар джыл сайын сентябрны ючюнчю гюрге кюнюнде джыйылады. Генерал Ассамблеяны башчылыгъы бла (неда 21 заместителини бирини башчылыгъы) пленум олтуруулада, неда баш комитетледе сорууну бошалгъынчы дери олтурады.
Проза
Проза (prosa, prorsa — тюз, ачыкъ) — ритмика къауумлагъа — назмулагъа юлешинмеген, аууз неда джазма сёздю.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Генерал Ассамблея
БМО-ну Генерал Ассамблеясыны айры сессиясы, Къоркъуусузлукъну Кенгешини излеми бла, 15 кюнню ичинде джыйылыргъа керекди.
Проза
Эм аллындан буруннгну грек литературада суратлау сёзню къайсысына да поэзия дегендиле. Алай а грек культурада суратлау деген ангылам таймаздан ритмика бла байламлы болгъанды, ол себебден чыгъармаланы асламысы назму шекилли болгъанды. Кечирек ритмика сёзге назму деб, ритмикасыз сёзге къаршчы салгъандыла. Буруннгу римчиле, грек культураны андан ары бардыргъанлагъа саналадыла, ала ритмикасыз сёзге проза деб башлагъандыла. Квинтелианда «oratio prosa», Сенекада  уа — «prosa» деген сёз тюбейди, эмда эркин, ритмика къайтарыула бла байланмагъан, сёзню белгилегенди.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Генерал Ассамблея
Къуугъунлу айры сессияла, Къоркъуусузлукъну Кенгешини, неда БМО-ну членлерини асламысыны излеми бла 24 сагъатны ичинде джыйылыргъа керекди.
Проза
Ачыкъча кёрюнсе да, проза бла поэзияны бир-биринден айыргъан алай тынч тюлдю. Ритми болмагъан, алай а тизгинлеге юлешиннген, эмда назмугъа саналгъан чыгъармала боладыла, неда тамам терсине рифма бла эмда ритм бла джазылгъан алай а прозагъа саналгъан чыгъармала боладыла (Поэзиялыкъ проза).
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Къоркъуусузлукъну Кенгеши
Дунияда мамырлыкъны эмда къоркъуусузлукъну тутууда баш джууаблыды, аны оноууна бютеу БМО-ну членлери бойсунургъа керекдиле. Беш хамандагъы члени (Россия Федерация, АБШ, Уллу Британия, Франция, Къытай) вето салыргъа хакълары барды.
Проза
Тарихи
Буруннгу Грецияда поэзия бла бирге суратлау проза да болгъанды: мифле, айтыула, таурухла, комедияла. Бу жанрла поэзиялыкъ жанрлача кёрюлмегендиле, нек десенг — буруннгу греклилеге миф суратлау чыгъарма тюл, дин чыгъарма болгъанды, айтыу — тарихни ачыкълагъанды, таурух — турмушну кёргюзгенди, комедия эсе уа асыры сыйысызгъа саналгъанды. Суратлау болмагъан прозагъа ораторлукъ, политикалыкъ кечирек илму чыгъармала да саналгъандыла. Алай бла антика дунияда, Буруннгу Римде, кечирек а уа орта ёмюрдеги Европада проза арт орунда болгъанды. Мийик суратлау поэзияча болмай, проза не турмуш неда публицистикалыкъ адабият болгъанды.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Къоркъуусузлукъну Кенгеши
Къоркъуусузлукъну Кенгеши 15 членден къуралады — хамандагъы (Россия, АБШ, Уллу Британия, Франция эмда Къытай), къалгъанлары Кенгешге сайланнган этедиле.
Проза
Тарихи
Орта ёмюрлени арасына болум бираз тюрлене башлагъанды. Антика, кечирек а уа феодализмни чачылыуу бла поэма, трагедия, ода да акъыртын чачыла барадыла. Сатыу-алыучу буржуазияны айныуу бла, эмда аны культуралыкъ эмда идеялыкъ ёсюую бла уллу шахарланы культураларыны тамалында прозалыкъ жанрла айныб башлайдыла. Повесть, новелла къуралады, аны ызындан кёб да турмай роман жанр болуб чыгъады. Феодализм бла къул тутуу кёзюулени баш жанры болгъан эски поэзиялыкъ жанрла кеслерини магъаналарын тас эте башлайдыла, алай а адабиятдан тас болмайдыла. Аллында буржуазиялыкъ стилледе, артдан а уа капиталист джамагъатны бютеу адабиятында баш орун проза алады. Суратлау проза аллында поэзия бла бир дараджагъа чыгъады, кечирек, капитализмны джашнагъан кёзюуюнде, биринчи орунну огъунакъ алады. XIX ёмюрге прозачыла, новеллачыла, романчыла суратлау адабиятда эм белгили джазыучула боладыла.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
Генерал секретарь
Секретариятны башында Генерал Секретарь турады, ол Генерал Ассамблея бла, эмда 5 джылгъа джынгыдан сайланыр хакъы бла, сайланады.
Проза
Прозадагъы адабият жанрла
Жанр ангылам чыгъарманы шекилин тюл, ичин айгъакъласа да, жанрланы асламысы не поэзиялыкъ джазылыугъа (поэмала, пьесала) неда прозагъа тартадыла (романла, повестле). Быллай юлешиуню хар чыгъармагъа да келишдириб барыргъа джарамайды, чыгъарма жанрына келишмеген шекилде джазылгъан кёб тюрлю юлгю барды.
Бирлешген Миллетлени Организациясы
БМО-ну Халкъла арасы сюдю
БМО-ну баш сюд органыды. 15 бойсунмагъан сюдюден къуралады. Ала къралладан келечилик принципле сайланмайдыла. Башха ишледе ишлерге эркин тюлдюле. Кеслерини ишлерин тындыргъан заманда ала дипломтик иммунитет бла хайырланадыла.
Проза
Прозадагъы адабият жанрла
Прозада джазылгъан адабият жанрлагъа 7 тюрлю кириученди, алай а саны тюрленирге боллукъду:
Бирлешген Миллетлени Организациясы
БМО-ну Халкъла арасы сюдю
Бу Сюдге тарыгъыу бла къуру къралла барыргъа боллукъдула, адамла неда организацияла бу Сюдге тарыгъыргъа эркин тюлдюле.
Экономика эмда социал кенгеш
БМО-ну экономика эмда социал халкъла арасы ишбирлиги бла байламлы ишлени джюрютеди. 5 регионал комиссиядан къуралады:
Дагъан кенгеш
БМО-гъа бойсуннган территорияланы экономика, социал, политика джанындан айнытыу соруулагъа къарайды. 1994 джылны 1 ноябырында ишин тохтатханды
Секретариаты
Бютеу дуниялада ишлеген халкъла арасы персоналды, ала организацияны тюрлю-тюрлю кюнлюк ишлерин тындырадыла. БМО-ну башха органларыны ишлерин баджарады. Секретариятны бёлеклери БМО-ну Нью Йоркдагъы штабында, эмда башха джерледе орналгъан штабларында ишлейди, аладан эм уллу Женева бла Венадагъы штабладыла.
Секретарият БМО-ну органларыны ишлерини бардырылыууну баджарады, дагъан болады. Башчысы БМО-ну Генерал Секретарыды. 2006 джылдан башлаб Корея Республикадан Пан Ги Мун башчылыкъ этеди.
Канада
Кана́да — Шимал Америкада орналгъан къралды, джерини ёлчеми бла дунияда экинчи орундады (Россиядан сора). Атлантика, Шимал Бузлауукъ эм Шош океанла бла джууулады, къыбылада эмда шимал-кюнбатышда АБШ бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда уа — Гренландия (Дания) бла. Канаданы АБШ бла чеги — эки къралны арасында болгъан эм узун чекди.
Бюгюнлюкде Канада, ингилиз бла француз тилле федерал дараджада официл статусда танылгъан конституциялы монархияды, эки тилли эмда кёб культуралы къралды. Технологиясы эмда индустриясы айныгъан Канаданы экономикасы бай табийгъат ресурслада эмда сатыу-алыуда (артыкъсызда бек АБШ бла) тамалланады.
Тарихи
Француз тенгиз джолоучу эмда тинтиучу Жак Картье 1534 джыл ачхан Канада, Квебекде француз колонияладан башланнганды. Ингилиз колонизациядан сора юч британ колонияны (аннга дери Джангы Францияны территориясы болуб тугъан) бирлигинден Канада конфедерация къуралгъанды. Канаданы суверенитети, 1867 джылдан 1982 джылгъа дери баргъан мамыр процессни эсебиди.
.it
.it — Италияны огъары дараджаны интернет домени.
Канада
Халкъы
2010 джылны аллында Канаданы халкъы 34 миллион адам чакълы бир барды. 2006 джыл санау, 2001 джыл бла тенглешдириуде 5,4% ёсюуню белгилегенди.
2001 джыл санаугъа кёре канадалыланы саны <a href="tel:30 007 094">30 007 094</a> болгъанды. Канада статистика къуллукъну информациясына кёре 2009 джылны мартына къралны халкъы 33,5 миллион адам болгъанды, аладан 8 миллион француз тиллиле (франкофонла). Халкъны ёсюую кёбюсюне иммиграция бла байламлыды.
Канада, этника кёрюм бла бек кёб тюрлю миллетли къралды. Канадалыланы кёбюсю, артыкъсыз да бек бабалары колонизацияны заманында келгенле, кеслерин энчи канада этнос кибик кёргенликлери ючюн, эм уллу этника группа кесине «канадалыла» дейди (39,4 %). Андан сора кеслерине ингилизлиле (34,4 %), французла (25,7 %), немецле (3,6 %), итальянлыла (2,8 %), украинлиле (1,7 %), аборигенле (индейлиле бла эскимосла 1,5 %), къытайлыла (1,4 %), голландлыла (1,4 %), полякла (0,9 %), оруслула (0,1 %) дегенле барадыла.
Политикасы
Бусагъат заманда Канада, 10 провинция бла 3 территориядан къуралгъан федератив къралды. Кёбюсюне француз тиллиле (франкофонла да дейдиле алагъа) джашагъан провинция Квебекди, къалгъанла кёбюсюне ингилиз тилли (англофон) провинцияладыла, француз тилли Квебек бла тенглешдирилселе алагъа «ингилиз Канада» да дейдиле. Кёбюсюне ингилиз тилли тогъуз привинцияны санында болгъанлыкъгъа, джангыз Нью-Брансуик, официал халда эки тилли провинцияды. Юкон территория, официал халда эки тиллиди (ингилиз эм фрнацуз тилле), Шимал-Кюнбатыш территорияла бла Нунавутда а уа 11 официал тил танылынадыла (аланы ичинде ингилиз бла француз тилле да).
Административ бёлюннгени
Бусагъатда Канада 10 провинция бла 3 территориягъа бёлюнеди. Эм джангы административ бирим Нунавутду (1999 джылда къуралгъанды).
.je
.je — Джерси айрымканны огъары дараджаны интернет домени.
Эверест
Джомолунгма, Эверест неда Сагарматха (неп. सगरमाथा ) — Дунияны эм мийик тауу. Мийиклиги 8844,43 м. Гималай тау системагъа киреди, Къытай (Тибет автоном район) бла Непалны чеклериндеди, тауну джитиси Къытайны джериндеди.
Поэзия
Поэзия (ποίησις — чыгъармачылыкъ, джаратыучулукъ) — сёзню къуралыууну энчи амалыды; кюнлюк тилни излеми болмагъан, сёзге къошакъ ёлчем марданы келтириудю; асламысында назму халда болгъан, суратлау чыгъармачылыкъды. Сёзню къошакъ мардасына назму бла рифма, метр э. б. саналадыла. Поэзия сёз метафоралыкъ магъанада да хайырланыучанды, кёргюзюлгенни ариулугъун, асыуулугъун белгилейди. Къатышыу болмаз ючюн илму адабиятда поэзия сёзню орнуна назмуну юсюнден айтадыла.
Бусагъатдагъы культурада поэзия деб санатны бир тюрлюсюне айтадыла, алай а бусагъат джашауубузда поэзиялыкъ алай а суратлау болмагъан кёб текст болгъанын унутмазгъа керекди (сёз ючюн реклама). Тарихде назму сыфатны текстлени къаллайы да алыргъа болгъанды. Аны магъанасы айтылгъан зат, тюз джашаудагъы сёзден айры, чертилген, магъаналы этерге излеу болгъанды.
Ритм (rhythmos, rheo саркама) поэзияда назму сёзню таууш къурулушуну тизилиу джоругъуду.
Рифма (ῥυθμός — келишген) — сатырланы ахырларыны тауушларыны келишиую.
Хар назму чыгъарманы назму ёлчеми болады, ол демек — таууш къурамыны къуралыууну мадары барды. Бир-бир назмуланы полиметрия бла джазадыла, назму талай тюрлю назму ёлчем бла джазылады.
19 февраль
19 февраль — григориан орузламада джылны 50-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 315 кюн (високос джыллада — 316 кюн) къалады.
.jo
.af — Иорданияны огъары дараджаны интернет домени.
Шимал полюс
Шимал полюс — Шимал джарымтобда Джерни бурулунуууну кёзюнге кёргюзген ось башына чыкъгъан нохтады.
Шимал полюс Шимал Бузлауукъ океанны арасындады, алайда теренлик 4000 м. чакълы бирди. Сау джылны Шимал полюсну къатында кючлю кёбджыллыкъ пак бузла дрейф этедиле. Къышны орта температурасы -40 °С, джайда асламысы бла 0 °С.
2007 джылны сентябрында Шимал полюсда эм джукъа буз эсленнгенди. Алимлени айтханларына кёре талай джылдан арктика бузла артына дери эрирге боллукъдула.
Тарихи
1926 джылда полюсну башы бла дирижабль ётгенди, аны белгили полюсчу Руаль Амундсенни биргесине алыб, Умберто Нобиле джюрютгенди.
1937 джылны майында самолетну болушлугъу бла Шимал полюсну районунда биринчи илму-тинтиу дрейф этген станция орналады. Белгили орус алимни, Папанин Иванны башчылыгъы бла ишлегенди. Алай а ол станция полюсдан 40 километрни бир джанында болгъанды. Биринчи кере полюсну кесине 1948 джылны 23-чю апрелинде башха совет экспедиция джетгенди.
Американ суутюбю къайыкъ SSN-578 1959 джылда полюсну къатында къалкъгъанды, 1962 джылда уа совет атом суутюбю къайыкъда. 1977 джылны 17 апрелинде совет атом бузчачыучу кеме «Арктика» тенгизчиликни тарихинде, суубашы джюзюуде биринчи Шимал Полюсха джетгенди. Шимал полюсха джангыз кеси джетген адам болуб биринчи япон сиягъатчы Наоми Уэмурады.
Астрономия башхалыкълары
Шимал полюсну координаты шимал кенгликни 90 градусуду, полюсну узунлугъу джокъду: кертилик бла Шимал полюс къайсы меридианда башланнган нохтады.
Мамырлыкъ
Мамырлыкъ — къайсы болсада къралны, джуртну, коалицияны тарихинде ачыкъ къазауат болмагъан кёзюудю.
Мамырлыкъ къралланы арасында къазауатсыз тыш политикада, хар бирини миллет интереслерине сый кёргюзюуде, эмда кесамат, неда аны кибик башха документде тамалланады.
Бир-бирледе мамырлыкъ къазауат бла бёлюнеди.
Р. Джексонну билгилерине кёре, 1945 джылдан сора Джерде къуру 26 мамыр кюн болгъанды.
Мамырлыкъ бла къазауат
Къайсы къазауатныда нюзюрю мамырлыкъды. Къазауатны аллындагъы мамыр заман асламысы бла къазауатха хазырлануда ётеди. Къызыу темпле бла сауутланыу, аскер кереклеге уллу ёлчемде ачха джоюлуу барады. Халкъны къазауатхан кёллендириуда барады.
Мамыр заманны аллында къайсы болсада бир джанны капитуляциясы неда эки джанныда бир-бирлерине компромисс болады.
Мамырлыкъны теджеу кёб тюрлю саламлашыуну тамалы болады Ассаламу 'алейкум неда Шалом Алейхем.
Организацияла
Бютеу дунияда мамырлыкъны сакълар ючюн къралла бирлешиб организацияла къурайдыла. Аллай къуралышны юлгюсю Бирлешен Миллетлени Организациясыды.
Мамырлыкъны Нобель премиясы
Мамырлыкъны Нобель премиясы хар джыл сайsy мамырлыкъны, халкъла арасында шохлукъну ишине уллу юлюш къошхан адамлагъа бериледи. Асламысы бла бу премия милитаризмге къаршчы кюрешген адамлагъа, халкъла арасы организацияны лидерлерине, хакъ джакъчылагъа бериледи.
Премияны бир-бир лауреатлары:
Мамырлыкъны кёгюрючню
Мамырлыкъны кёгюрчюню — Экинчи дуния къазауатдан сора Мамырлыкъ джанлыланы дуния конгрессинде чыкъгъан айтыуду.
Мамырлыкъ джанлыланы дуния конгресси биринчи кере 1949 джыл Париж бла Прагада бардырылгъанды. Бу конгрессни эмблемасын Пабло Пикассо этгенди. Эмблемеда аузунда олива бутакъ бла кёгюрчюн кёргюзюлгенди.
Кёкге акъ кёгюрчюнлени ийген адет барды.
Мамырлыкъ сакълаууллары болгъан джерле
Джерде узун джылланы ичинде мамырлыкъ болгъан къралла бардыла.
Кюнбатыш Европада алтмыш джыл къазауат болмагъанлы. Бу континентни эм узун мамыр кёзюуюдю. .
Греция
Греция (Ελλάδα, Elláda), официал аты Грек Республика (, Ellīnikī́ Dīmokratía) — Европаны къыбыласында, Балкан джарымайрымканда орналгъан къралды. Шималда, Албания, Македония Республика эмда Болгария бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда уа — Тюрк бла. Кюнчыгъышда, Эгей тенгиз бла джууулады, кюнбатышда — Иония тенгиз бла, къыбылада — Джерле арасы тенгиз бла. Грек миллетни аты бла аталгъанды кърал да. Джагъа ызыны узунлугъу бла (14 880 км) Греция онунчу орунну алады. Грецияны 1 400 чакълы бир айрымканы барды, 227 айрымканда адам джашайды, аланы ичинде: Крит, Додеканесле, Кикладла эмда Иония айрымканла. Къралны территориясыны 80 %, таулу джерледиле; эм мийик тау — Олимпди (2917 м).
Бусагъатдагъы Грецияны тамыры, кюнбатыш цивилизацияны бешигине саналгъан Буруннгу Грецияны цивилизациясынды. Греция, демократияны, кюнбатыш философияны , Олимпиада оюнланы, кюнбатыш литература бла историографияны, политологияны, уллу илму эмда математика принциплени, кюнбатыш драманы (трагедия бла комедияны) туугъан джериди. Бу осуйлукъну бир талайы (17 объект), ЮНЕСКО-ну бютеудуния осуйлукъну тизмесине киреди. Бусагъатдагъы грек къраллыкъ 1830 джыл, Осман империяны бийлигине къаршчы хорламлы аякъланыудан сора къуралгъанды.
Алчы, уллу хайырлы экономикасы болгъан айныгъан къралды. Адам потенциалны ёсюуюню индекси бек уллуду (2010 джылда 22 орунда), джашауну агъачыны рейтинги тюрленмегенлей мийикди. Греция, 1981 джылдан бери Европа бирликни члениди, 2001 джылдан — еврозонаны, 1952 джылдан — НАТО-ну , 2005 джылдан — Европа космос агентствону. Ол дагъыда, Бирлешген Миллетлени Организациясын, Экономика ишбирлик бла айныуну организациясын эмда Къара тенгиз экономика ишбирликни организациясын къурагъанладан бириди.
Афинле, къралны ара шахарыды эмда эм уллу шахарыды, башха уллу шахарла: Салоникле, Патрла, Ираклион, Лариса, Волос эмда Янина.
Джангы Испания
Джангы Испания вице-королевство (Virreinato de Nueva España) — Шимал Америкада 1535—1821 джыллада болгъан испан колонияды. Аны къурамына бусагъатдагъы Мексиканы, АБШ-ны къыбыла-кюнбатыш штатларыны (эмда Флориданы), Гватемаланы, Белизни, Никарагуаны, Сальвадорну, Коста-Риканы эмда Кубаны территориясы киргенди. Андан сора да Джангы Испаниягъа Филиппинле бла Шош океандагъы эмда Кариб тенгиздеги айрымканла бойсунуб тургъандыла. Ара шахары Мехико болгъанды. 1821 джылда Мексиканы бойсунмаулугъу ючюн къазауатда хорланнганыны эсебинде Испания Шимал Америкадагъы джерлерин тас этгенди эмда аланы орнунда талай джангы кърал къуралгъанды. Куба бла Филиппинлеге туура Испаниядан башчылыкъ этилгенди, 1898 джылда уа, АБШ бла къазауатны эсебинде метрополия аланы да тас этгенди.
Капитализм
Капитализм, энчи мюлкню чыгъарыу амаллары ауурлукъ этген бёлюмге ие болгъан эмда ишлетген; инвестицияны, юлешюуню, хайырны, чыгъарыуну эмда товар бла къуллукъну багъаларын сауда экономика белгилеген социал эмда экономика системады. Бу системада биреуленми болсун неда къауумла саудюгерликде эркиндиле эмда хакълары тенгди.
.ke
.ke — Кенияны огъары дараджаны интернет домени.
.kg
.kg — Кыргъызстанны огъары дараджалы интернет домени.
.kh
.kh — Камбоджаны огъары дараджаны интернет домени.
.ki
.ki — Кирибатини огъары дараджаны интернет домени.
Тарих
Тарих — гуманитар билимни бир сферасы. Тарих адамны алгъын, бурун не ишлегенин, халын, болумун, къаллай социал байламлары эм организациясы болгъанын д. а. к. затланы тинтеди. Бурун заманланы юсюнден билим кёбюсюне джазма эскертмеледен хайырланылады. Илмуну ол бёлюмю бла кюрешген алимлеге — тарихчиле делинеди.
Капитал
Капита́л (лат. capitalis — баш мюлк, баш ачха) — байлыкъ этер ючюн,хайырны алыр ючюн хайырладырылгъан товарланы, мюлкню, активлени джыйылыууду. Къысха магъанада чыгъарыуну мадарлары (физика капитал) шекилде хайыр алыныугъа айтылады. Физика капиталны сатыб алыннган ачхагъа ачха капитал дейдиле. Экономикагъа, чыгъарыугъа ачха эмда материал мардаланы джибериуге инвестицияла дейдиле. Энчи хайырланыугъа джиберилген ресурсла капитал тюлдюле.
Экономикада
Экономикада, Капитал деб — товарланы чыгъарыуда эмда къуллукъла бериуде хайырланыргъа болгъан къайнакълагъа айтадыла. Классика экономикада юч чыгъарыуну факторундан бириди; Къалгъан экиси уа — джер бла урунууду.
Урунууну мадары бу къарам бла къаллайда болсун физика капиталлы. Алай а урунууну мадарлары аланы иелери иш кючнюиелери бла экономика илишкилеге кирсе, джангыз ол заманда капиталгъа саналаладыла. Сёз ючюн, агъач сюрмелеген станок кеси аллына иесине хайыр келтирмейди. Иеси анда ишлеседа станок капитал болмайды, къуру станокну иеси ишчи алса, неда станокну бегендге берсе, ол заманда станок капитал болады.
Бухгалтерияда
Бухгалтерияда капитал деб организацияны активлери бла аны борчларыны арасында башхалыкъгъа айтылады.
Капиталны тюрлюлери
Капиталистни баш нюзюрю къошакъ багъаны алыуду (чыгъарылгъан товарны багъасыны, чыгъарыуда джоюлгъан капиталдан артыгъы). Согласно марксистской теории, къошакъ багъаны тюрлениу капитал къурайды. Хамандагъы капитал капиталистни къошакъ багъагъа энчилик хакъын береди.
Физика капитал
Физика (керти) капитал — ишге салыннган, ишлеген хайыр къайнакъды, чыгъарыуну мадарлары сыфатындады: товарла бла къуллукъланы чыгъырыуда хайрланнган машинала, оборудование, мекямла, джер, сырье, джарымфабрикатла бла хазыр продукция.
Ачха капитал
Ачха капитал (капиталны ачха формасы) — физика капиталны сатыб алыргъа деб джораланнган ачхады. Кеси аллына ачха хайыр бермейди, ол демек ачха кеси аллына капитал болмайды. Финанс капиталдан башхалыгъыда буду-финанс капитал ачха формада депозитдеди.
Финанс капитал
Финанс капитал — финанс инструментле (акцияла, облигацияла эмда узун болджаллы кредитле) бла иги ишлеуню эсебинде компанияны хайырларыны къайнагъыды. Энчи капитал бла ( компанияны иелериники болгъан акцияла бла юлешинмеген хайыр) борчлу капитал ( борч бергенлени облигациялары бла кредитлери).
.km
.km — Комор айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
Шимал Атлантика кесаматны организациясы
Шимал Атлантика Кесаматны Организациясы, НА́ТО, Шимал Атлантика Альянс (North Atlantic Treaty Organization, NATO; Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN) — аскер-политика блокду. 1949 джылны 4-чю апрелинде АБШ-да къуралгъанды. Аллында НАТО-гъа АБШ, Канада, Исландия, Уллу Британия, Франция, Бельгия, Нидерландла, Люксембург, Норвегия, Дания, Италия эм Португалия киргендиле. Бу орталыкъчы къралла бла аланы къоркъуусузлукъларыны юсюнден кенгешиу ючюн «трансатлантика форумуду».
НАТО-ну нюзюрю
НАТО-ну баш нюзюрю — БМО-ну Уставыны тамалында Европа бла Шимал Америкада бютеу членлерини эркинлиги бла къоркъуусузлугъуну гарантия этиудю. Бу нюзюрге джетер ючюн НАТО кесини политика эмда аскер потенциалын керекли джерде эмда керекли бир марда бла хайырландырады.
1999 джыл басмаланнга стратегия концепциягъа кёре, эм баш муратлары НАТО-ну быладыла:
— Евро-атлантика регионда къоркъуусузлукъ бла мамырлыкъны сакълау;
— НАТО-гъа кирген къралланы къайсысыныда агрессияда неда аннга къоркъуу болса джакълау;
— къаугъала башланнгынчы эффектив халда тыйыу эмда кризис болгъан джерледе болушлукъ этиу;
— Евро-атлантика региондагъы башха къралла бла иш бирликни, партнерлукъну айнытыу.
НАТО-ну структурасы
НАТО-ну баш политика органы — НАТО-ну Кенгешиди, ол къошулгъан къралланы барысындан да келечиледен къуралады эмда кесини олтурууларын НАТО-ну Генерал секретарыны башчылыгъында бардырады. Шимал-Атлантика кенгеш кесини тюбешиулерини тыш ишлени министрлерини, кърал башчыланы эмда правительстволаны башчыларыны дараджасында бардырады. Бегимлери бютеу барысы да разы болса къабыл этиледи. Сессияланы арасында НАТО-ну Кенгешини функцияларын НАТО-ну Хамандагъы кенгеши бардырады, ары посол рангда хар къошулгъан къралны келечиси киреди.
Организацияны баш аскер-политика органына, 1966 джылны декабрындан башлаб Аскер планланыуну комитети саналады, ол джылда эки кере джыйылады, ары джакълауну министрлери киредиле. Сессияланы арасында Аскер планланыуну комитетини функцияларын Аскер планланыуну хамандагъы комитети тындырады, арыда НАТО-ну кенгешине кибик посол рангда къралладан келечиле киредиле.
НАТО-ну баш аскер органы — Аскер комитетди, ол къошулгъан къралланы генерал штабларыны тамадаларындан эмда Исландияны граждан келечисинден (аскери болмагъаны себебли) къуралады, джылда эки кереден аз джыйылмайды. Аскер комитетге эки зона бойсунадыла: Европа бла Атлантика. Европада баш аскер башчылыкъны хаманда американ генерал джюрютеди. Аннга юч бёлек бойсунады: Шимал-Европа, Ара-Европа эмда Къыбыла-Европа. Олтурууланы арасында Аскер комитетни функцияларын Хамандагъы аскер комитет тындырады.
НАТО-ну баш органларына дагъыда — Ядролукъ планланыуну комитети да саналады. Бу комитет джылда эки кере джыйылыучанды, джакълау министрлени джараджасында.
НАТО-ну официал тиллери — ингилиз эмда француз тилледиле.
НАТО-ну Кенгешини штаб-фатары Брюсселдеди (Бельгия).
«Мамырлыкъ ючюн партнёрлукъ»
НАТО талай европачы эмда Европаны хоншулары болгъан къралла бла иш бирлик ючюн келишиуге къол салгъанды. Бу къралла бла иш бирликни программасына «Мамырлыкъ ючюн партнёрлукъ» аталгъанды. Программагъа бу къралла къошуладыла: Азербайджан, Эрмен, Австрия, Белорусь, Босния эм Герцеговина, Гюрджю, Ирландия, Къазакъстан, Къыргъызстан, Шимал Македония, Мальта, Молдова, Россия, Сербия, Таджикистан, Тюркменистан, Юзбекистан, Украина, Финляндия, Черногория, Швеция, Швейцария.
Джашау
Джашау — кёб магъаналы термин, тюрлю-тюрлю контекстледе хайырландырылгъын, ала:
Джарымайрымкан
Джарымайрымкан — бир къыйыры бла континентге неда уллу айрымканнга байланнган, къалгъан джанланырндан тенгиз бла, неда кёл бла къуршаланнган джер бёлекди. Гитче джарымайрымканнга мысда дейдиле. Геология джаны бла джарымайрымкан, асламысы бла континентден башхасы болмайды. Айрымканча болмай джарымайрымканны джер ёлчеми толу белгили болалмайды.
.kn
.kn — Сент-Китс эм Невисни огъары дараджаны интернет домени.
.kr
.kr — Къыбыла Кореяны огъары дараджаны интернет домени.
.kp
.kp — Шимал Кореяны огъары дараджаны интернет домени.
Келечилик демократия
Келечилик демократия — властны къайнагъы халкъ саналагъан, алай а къралны оноуун тюрлю-тюрлю халкъ сайлагъан келечилик органла этген политика режимди. Келечилик демократия бусагъатдагъы къраллада, халкъны политикагъа къатышыууну эм бек джайылгъан формасыды. Аны магъанасы ачыкъдан болмасада, гражданланы, ала сайлагъан келечилени юсю бла, къралгъа оноу этиудю.
Суратлау адабият
Суратлау адабият — сёз бла адам тилни конструкцияларын хайырланнган санатны бир тюрлюсюдю. Суратлау адабиятны энчилиги, аны эки джанлыгъыды — бир джанындан сёз-тил материалдан башха материалны, неда къатышын хайырланнган санатны тюрлюлери бла(музыка, суратчылыкъ санат, театр, кино, джыр, къарам поэзия), башха джанындан а уа сёз текстни башха типлери бла бир тизгинде орун алыууду: философия, публицистика, илму э. б. Аны тышында суратлау адабият, санатны башха тюрлюлери кибик, фольклорча болмай, автор (аноним да аннга кириб) чыгъармаладан къуралады.
Танылмагъан кърал
Танылмагъан къралла — къраллыкъны бютеу ышанлары болгъан (халкъы, территориясында контроль, хакъ бла оноу системасы, фактлы суверенитети) алай а БМО-ну членлери болгъан къралланы джанындан дипломатия танымы болмагъан кърал къуралышладыла.
Джарым танылгъан къралла — БМО-ну бир-бир къраллары таныгъан, алай а БМОгъа кирмеген къралладыла; ол себебден аланы халкъла арасы илишкилери ала бла аланы таныгъан БМО-гъа кирген эмда алача джарым танылгъан, танылмагъан къралланы арасы бла чеклиди.
Джарым танылмагъан къралла — БМО-ну члени болгъанлыкъгъа, БМО-гъа кирген талай кърал таныргъа унамагъан къраладыла.
Танылмагъан къралланы виртуал къралдан айырыргъа керекди. Алай а аланыда талайы танылмагъан статусха келише кетедиле.
Танылмагъан къралланы къуралыуу
Танылмагъан къралла ала бла ала чыкъгъан кърал къуралышланы арасында керекли хакъ илишкле болмагъаны себебли къураладыла. Танылмагъан къралланы къуралгъан чурумлары бла ма быллайлагъа юлеширге боллукъду:
Бусагъатдагъы танылмагъан эмда джарым танылгъан къралла
1990 джыллада СССР бла Югославияны чачылыуундан сора, аны бла байламлы миллет-территория урушланы эсеби болуб талай танылмагъан къраллыкъ къурулгъанды (Тау Карабах Республика, Приднестровье Молдаван Республика, Къыбыла Тегей, Абхазия, Республика Сербска Краина, Республика Сербска, Косово). Бу джол дуния бирлиги къаты позицияны алгъанды, эмда "къралланы бютёулюгю" принципни "миллетни кеси джолун сайлау" принципден баш кёргенди. Джангы къраллыкъланы таныргъа унамагъанды. Аны себеби болуб, постсовет "танылмагъан къралланы" феномени чыкъшъанда-статуслары белигили болмаъан, танылмагъан, алай а къуралыб бошагъан къралла къуралгъандыла. 1995 джылда Сербска Краинаны территорисында Хорватия суверенитетин орнуна салгъанды, Сербска Краина джокъ болгъанды. 1999 джылда Россия Ичкерияны къурутуб, территорияны кесини хакъ майданына къайтаргъады, 2009 джылда Шри Ланка Тамил-Илам тутхан территорияланы ариулаб къралны бирлешдиргенди. 2008 джыл, Россия Гюрджюню Къыбыла Тегей кесиники санагъан джерню башында юрисдикциясын орнуна салыргъа излегенин, аскер кюч бла тохтатханды. 2001 джыл постсовет танылмагъан къралла кеслерини Танылмагъан Къралланы Бирлиги атлы организацияларын къурагъандыла.
Бир-бирледе танылмагъан къраллагъа саналгъан къуралышла
Виртуал къралла (ингил. «micronations» неда «virtual states») — адамла къуралыб, кеслерини суверенитетлерини баямлагъан къуралышладыла. Асламысында ала къраллыкъгъа керекли ышанланы джюрютмейдиле, алай а бир-бирледе, бир-бир ышанлары бла танылмагъан къраллагъа саналадыла
.kw
.kw — Кувейтни огъары дараджаны интернет домени.
.ky
.et — Кайман айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
20 февраль
20 февраль — григориан орузламада джылны 51-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 314 кюн (високос джыллада — 315 кюн) къалады.
Калифорния
Калифорния (California, ) — АБШ-ны, кюнбатыш (Шош океанны) джагъасында орналгъан, штатыды. Американы Орегон (шималда), Невада (кюнчыгъышда) эмда Аризона (къыбыла-кюнчыгъышда) штатлары бла чеклешеди, дагъыда Мексиканы Тёбен Калифорния штаты бла (къыбылада). Калифорния — АБШ-ны 31-чи штатыды, 1850 джылны 9 сентябрында къуралгъанды. АБШ-гъа къошулгъунчу дери Калифорния Испанияны эмда Мексиканы кесеги болуб тургъанды.
Калифорния — АБШ-ны эм кёб адам джашагъан штатыды (тергеулени эсебине кёре да 2008 джылда бичгеннге кёре да), майданы бла уа ючюнчю (Аляска бла Техасдан сора) штатды. Ара шахары — Сакраментоду, эм уллу шахары — Лос-Анджелесди. Башха уллу шахарла: Сан-Франциско, Сан-Диего, Сан-Хосе. Штат климатыны эмда халкъыны тюрлюлюгю бла белгилиди. Калифорния бютеулюк ич продуктуну объёму бла АБШ-ны штатларыны ичинде биринчи орунну алады. Экономикасыны магъаналы бёлюмлери — эл мюлк, аэрокосмос индустрия, нефтни чыгъарыу, информация технологияладыла. Официал чам аты — «Алтын штат».
Калифорния энчи кърал болса, халкъыны саны бла дунияда 35-чи орун аллыкъ эди БИП-ини объёму бла уа — 8-чи.
Тау тизгин
Тау тизгин — уллу узунлугъу болгъан, башхаладан айры, бирлешген, тауладан къуралгъан тизгинди. Тау тизгинни шекили, узунлугъу эмда мийиклиги джаратылгъаныны эпохасына эмда айныууну тарихине байламлыды.
Асламысы бла тау тизгин суу айырыуну сызы болуучанды.
Тау тизгинлени джыйылыуу тау системаны къурайды.
.kz
.kz — Къазакъстанны огъары дараджаны интернет домени.
21 февраль
21 февраль — григориан орузламада джылны 52-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 313 кюн (високос джыллада — 314 кюн) къалады.
.lb
.lb — Ливанны огъары дараджаны интернет домени.
Татарлыла
Татарлыла (татарлар, tatarlar, татары) — тюрк миллетледен бириди. Россияны Европада кесегини ара бёлюмлеринде, Поволжьеде, Уралда, Сибирде, Къазакъстанда, Орта Азияда, Узакъ Кюнчыгъышда джашайдыла.
Россияда 5,6 млн чакълы бир татарлы джашайды (2002 джыл тергеуге кёре). Ол, Россияны бютеу халкъындан 3,83 % болады. Оруслуладан сора татарлыла эм уллу миллетдиле Россияда. Татарлыла, Татарстан Республиканы халкъыны джарымы чакълы бир боладыла (2002 джыл тергеуге кёре — 52,9 % ). Татарстан Республикада Россияда джашагъан татарлыладан къуру 37 % чакълы бири джашайды.
.la
.la — Лаосну огъары дараджаны интернет домени. 2 январьда 2001 Лаосну правительствосу доменнге хакъларын Лос-Анджелес шахаргъа сатханды.
Каталония
Катало́ния (Catalunya, Cataluña, Catalonha) — Испанияны тарих региону эм автоном областыды (Comunitat Autònoma), Джерлеарасы тенгиз бла Пиреней тауланы орталарында Пиреней джарымайрымканны шимал-кюнчыгъышында орналыбды.
Майданы — 31,950 км². Областны ара шахары — Барселонады. Официал тилле: каталан тил, испан тил эмда аран тилди (Валь д’Аран ёзенде). Каталонияда 7 210 508 адам (2007) джашайды.
Андан сора да каталонлула Францияны къыбыла районларын Каталонияны тарих территориясына санайдыла, кесине да Шимал Каталония дейдиле — Catalunya del Nord (кат.), неда Catalogne Nord (фр.).
Аты
Каталония сёзню этимологиясы толу ачыкъланмагъанды алкъын. Бир версия — буруннгу гот эм алан тайпаланы атларындан чыгъарады (Гот-Алания неда Готланд), алай а кёб тинтиучю ол версиягъа разы тюйюлдюле. Дагъыда бир версия француз Otger Cathalon рыцарны атындан чыгъарады, ол арабла бла къазауат этиб ала кючлеген территорияны кесегин къайтаргъанды. Ючюнчю версия, Кастилия сёзча, «къала» (исп. Castilla) деген сёзден чыгъарады.
.lc
.lc — Сент-Люсияны огъары дараджаны интернет домени.
.li
.li — Лихтенштейнни огъары дараджаны интернет домени.
22 февраль
Туугъанла
1810 — Фридерик Шопен