cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уллу Британия
Тарихи
Британ айрымканла V—VI ёмюрледе англосаксла бла алыннгандыла. 1066 джыл Ингилизни нормандла бла алыныуундан сора феодаллашыуну процесси, къралны политикалыкъ биригиую бошалады. XIII ёмюрню экинчи джарымында ингилиз парламент къуралгъанды. Товар-ачха илишкилени айныуу бла элчилени кюреши (Уот Тейлорну къозгъалыуу, дагъыда башхала) XV ёмюрде элчилени энчи бойсунууларын къурутханды, эркин этгенди. Алай а элчиле джерсиз къалгъанлары себебли, ала къызыу пролетарлашыб башлагъандыла. Реформацияны кёзюуюнде, 1534 джыл Инглизни Клисасы къуралгъанды. Ингилиз революция (XVII) капитализмни бегитгенди. XVII ёмюрню ахырында политика партияла къуралгъандыла — тори эмда виги (XIX ёмюрню ахырында ала Консерватив бла Либерал партия болгъандыла. 1707 джыл, Шотландияны къошхандан сора (1649—1651 Ирландияны алгъандыла) бирлешген королевство джангы ат алгъанды- Уллу Британия XVIII ёмюрню ахырында — XIX ёмюрню биринчи джарымында къралда промышленность кючлю ёсгенди (индустриал революция). Британ Ост-Инд Компания бла бай Бенгалияны бойсундургъандан сора, британ колониял империяны къуралыуу башланады. Ол заманны ингилизи инвестицияларыны юч этиб бири индий тамырлы болгъанды. 1830 джыллада чыгъарыуну фабрикалыкъ системасы орналады. 1830— 1840-чи джыллада пролетариятны биринчи кёбчюлюк бирлешиую башланады — чартизм. 1840-лада Ирландияны бир миллиондан артыкъ адам къурман болгъан, ачлыкъ басады. 1868 джыл Британ конгресс къуралады (тред-юнионла). 1900 джыл Лейборист партия къуралады. XIX ёмюрде Уллу Британия дунияны эм уллу колониал къралы болады (Британ империя). Экинчи дуния къазауатны заманында Уллу Британия гитлерге къаршчы коалицияны алчы къралларыны бири болгъанды. Британ колониал империя чачылгъанында 1970-чи джыллада ингилиз колонияланы асламысы эркин боладыла. Экинчи дуния къазауатдан сора Уллу Британияны правительствосун бир-бирин алмашдыра лейбористле бла консерваторла къурагъандыла.
Политика структурасы
Уллу Британия — парламент монархияды, башчысы король (королевады).
Закончыгъарыучу органы — эки палаталы парламентди (Общинле палатасы эмда Лордла палатасы). Парламент бютеу территоряда баш власт органды. Правительствогъа башчылыкъ премьер-министр этеди.
Эм сейири Уллу Британияда баш закон джокъду, не конституция джазылмагъанды. Халкъ бла правительствону арасындагъы илишкилени бирем бирем чыгъарылгъан законла тюзетедиле.
Гражданлыкъ
2005 джылны 1 ноябрндан башлаб британ гражданлыкъ алыргъа излегенле тестни берирге кередиле «Life in the UK» ала тарихни, маданиятны, адетлени билгенлерин сынар ючюн бериледи. Андан сора ингилиз тилни сынауун бередиле, сора Уллу Британя урунуу усталыкъларында осмакълайды иммигрантланы.
Экономика
Уллу Британия — Европада сатыу-алыуну алчысыды, эмда уллу финанс аралыкъгъа саналады. Эки онджыллыкъны ичинде, правительство энчи секторну азайтыб, социал программаланы кенгертгенди. Эл мюлк мийик интенсивлиди. 60 % азыкъны, 2 % иш кючню хайырландырыб чыгъарады. Промышленностну алгъа баргъан санагъатлары — нефть, табигъат газ чыгъарыу, мешинаишлеу, химия эмда нефтхимия, къара металлургия, нефтьджараштырыу. Уллу Британия — мийик айныгъан индустриал къралды, хазыр промышленность продкцияны дуния саудагъа экспортчусуду.
Маданият
Бирлешген Королевствону маданияты байды. Дуния масштабда уллу ауурлугъу барды. Уллу Британия эски колониялары бла байламлыды, артыкъсызда ингилиз тил кърал тил болгъан колониялада.
Миллет газетле
The Times, The Guardian, The Independent, The Daily Telegraph, The Observer, The Financial Times, The Daily Express, The Sun, The Mirror, The People.
Сауутлу кючлери
Уллу Британияны дунияда эм технологиялы кёлтюрюлген эмда эм юреннген армиясы барды эмда 2008 джылда халгъа кёре бютеу дунияда 20 чакълы аскер базасы болгъанды. Тюрлю-тюрлю къайнакълагъа кёре, аскерини санына кёре 27-чи орунну алгъанлыкъгъа Британияны дунияда ючюнчю неда тёртюнчю аскер джоюму барды. Бютеу аскер джоюму къралны БИП-ден 2,5 % чакълы бир бола кетеди. Британ армия, Патчах аскер-хауа кючле эмда Патчах аскер-тенгиз флот биргелей Уллу Британияны сауутлу кюлерин къурайдыла, ала уа официал халда Аны Уллулугъуну сауутлу кючлери деген атны джюрютедиле. Армияланы бары юч тюрлюсюне да Къоруу министрлик башчылыкъ этеди эмда Къорууну Кърал Секретарыны башчылыгъында энчи Къоруу кенгеш контроль этеди. Британ сауутлу кючлени Баш командующийи британ монарх — королева II Елизаветады.
Миллетлени биригиую
Миллетлени биригиую (Commonwealth of Nations) — Уллу Британия бла аны алгъынгы доминионлары, колониялары эмда протекторатлары къошулгъан къралла арасы къуралышды. Алгъын Уллу Британия бла къатышлары болмагъан, алай а Биригиуге къошулгъан къралла къуру экидиле — Мозамбик бла Руанда.
Биригиуню тамаллары
«Миллетлени Биригиую» термин биринчи кере британ премьер-министр Лорд Розберри бла 1884 джыл хайырланнганды. Биригиуню тамалы уа, Лондонда 1887 джыл бардырылгъан колониял конференцияа салгъанды, анда джангы колониялыкъ политиканы тамаллары бегигендиле: мында эм бек айныгъан колониялагъа доминион статус берилгенди. Ала кенг автономиялы, квази кърал халгъа келгендиле, кечирек а уа бойсунмагъан къралла болгъандыла, аны бла бирге ала барысы да Миллетлени Биригиуюню членлери болгъандыла. Биринчи аллай «эркинликлеге» ие болгъан колонияла была болгъандыла: Канада, Австралия Биригиу, Джангы Зеландия, Къыбыла-Африка Биригиу, Ньюфаундленд Доминион, Ирландия эмда Индия.
Айныуу
Экинчи дуния къазауатдан сора британ иеликледе миллет къозгъалыуланы кюрешлерини эмда финанс табсызлыкъланы себеби бла Британ империя чачылады. 1946 джылдан башлаб «Британ Биригиу» «Биригу» ат алады.
Индияны азатланыуу эмда анда кърал оноуну формасы республика баямланнганында ( ол себебден британ монархны кърал башчы кибик танылмагъаны), Биригиуню къуралышында терен тюрлениуле этерге керек болады. Атын тюрлендиргенден сора приритет ишлеуле гуманитар миссия, окъуу эмда аны кибикле боладыла. Биригиу, тюрлю-тюрлю айныу дараджалары болгъан къралланы, бу организацияны ичинде тенг дараджада илишкиле къурургъа мадар берген бир къуралыш кибик къаралады.
Бирма бла Аден 1948 эмда 1967 джыллада бойсунмагъан статусну аладыла, эмда алгъыннгы британ колония болуб къуру была Биригиуге кирмейдиле. Алгъыннгы протекторатла бла Миллетлени Лигасыны мандат территоряларындан Биригиуге Мисир (1922 джыл азатлыкъ алгъанды), Израиль (1948), Ирак (1932), Бахрейн (1971), Иордания (1946), Кувейт (1961), Катар (1971) эмда  Оман (1971) Биригиуге кирирге излемегендиле. Ирландия Биригиуден 1949 джыл, республика баямлау бла чыкъгъанды, Къыбыла-Африка Республика уа 1961 джыл (1994 джыл джангыдан ызына къайтханды). Аннга къарамай, согласно Ирланд актха кёре (1949), Ирландия Республиканы инсанлары, британ законнга кёре Биригиуню гражданлары бла тенг хакълары барды. Биригиуде членлик бла республика кърал оноу форманы арасында соруу 1949 оноуун табханды, Лондонда Биригиуню къралларыны премьер-министрлерини конференциясында, Индия 1950 джылдан башлаб (республика баямланнгандан) британ монархны «Биригиуге кирген бойсунмагъан къралланы эркин ассоциясыны символу эмда Биригиуню башчысы» кибик таныргъа унагъанды. Биригиуню башха къраллары уа Индияны организацияда андан ары къалырына разы болгъандыла. Пакистанны излеми бла, мындан ары бютеу республика форманы сайлагъан къраллагъада бу формула джюрюрюкдю. Лондон декларацияны кёбле, Биригиуню бусагъатдагъы халына тамал салгъан документча кёредиле.
Бусагъатха дерида Уллу Британияны тышында 16 кърал кеслерини кърал башчыларына британ монархны санайдыла, ол къраллада аны генерал-губернатор келечилик этеди. Ол Биригиуню башчысыда болады. алай а Биригиуге къошулгъан къраллагъа чырт оноу этелмейди, эмда номинал халда башчыды. Биригиуню къралларыны кёбюсю, биртан монархны кърал башчы кибик танымайды. Биригиу политика бирлешиуге саналмайды эмда Уллу Британия башха къраллагъа уллу гитчеда оноу этер эркинлиги джокъду.
Биригиуню ёсюую бла, Уллу Британия бла аны 1945 джылгъа дери доминион болгъан къраллагъа («доминион» ат 1940 джыллада хайырланыудан чыкъгъанды) «Эски биригиу» атны бергендиле, артыкъсызда бек 1960 джыллада ала бла аладан джарлы болгъан, джангы азатлыкъ алгъан Африкадагъа эмда Азиядагъы членлерини арасында даула болгъандыла. Бу ангылашынмазлыкъла Эски. "Акъ" Биригиуню расизм бла, колониализм бла терслеуге огъунакъ келтиргендиле. 1970 джыллада Къыбыла Родезияны, 1980 джыллада КъАР-ге санкцияла салыу бу дауну джангыдан къыздыргъанды. Бизни кюнлеге джууукъда Нигерияда демократ тюрлениуле болууун соруулары, кечирек ол соруу Зимбабведе чыгъады. Зимбабвени президенти Роберт Мугабе «Акъ Биригиу» сёзню кёб хайырланады, Биригиуню аны къралында тюрлениулени излегенин, расизм бла колониализмге санаб сёлешиученди.
Членлик
Биригиуню къралларында джашагъан адамланы бютеулей саны 1,8 млрд чакълы бирди, ол демек дунияны адам санындан 30 %. Адам саны бла къаралса биринчи орунда Индияды ( 2001 санаугъа кёре бир миллиард адам), аны ызындан Пакистан, Бангладеш/Бангладеш бла Нигерия барадыла (хар бирини адам саны 100 миллиондан артыкъды); эм азы адам болгъан кърал а уа Тувалуду — 11 минг. Биригиуню территориясы джер джюзюню тёрт этиб бири чакълы бирни алады. Джерлери бла эм уллула — Канада, Австралия эмда Индияды.
Биригиуге членлик, нюзюрлерин къабыл бютеу къралгъа ачыкъды. Аны тышында алгъыннгыда кандидат бла Уллу Британияны, неда Биригиуню башха членлирини арасында конституция байламла болургъа керекдиле. Биригиуню бир къауум къраллары Уллу Британия бла байламлары болмагъанды - талай къыбыла шош океан кърал Австралиягъа неда Джангы Зеландиягъа бойсуннгандыла, Намибия уа 1920 -1990 джыллада КъАР-ни тюбюнде болгъанды. 1995 джыл Биригиуге Камерун киргенди. Британиягъа бойсуннган аны бир кесек джери болгъанды, 1920-1946 джыллада Миллетлени Лигасыны мандаты бла эмда 1946-1961 джыллада БМО бла келишиуге кёре.
Бу джорукъгъа сыйынмагъан джангыз бир кърал барды. Мозамбик, Португалияны алгъыннгы колониясы болуб тургъанды, 1995 джыл Къыбыла Африкан Республиканы джангыдан Биригиуге алыныуу бла эмда Мозамбикде биринчи демократ сайлауладан сора Мозамбик Биригиуге къошулады. Мозамбик ючюн аны хоншулары тилигендиле. Къыбыла Родезия (бусагъатда Зимбабве) бла КъАР-деги акъ азынлыкълыкъланы расист режимлери бла кюрешде экономикасын келген зарауатлыкъны тюзетир эмда къралны айнытыр умут бла киргенди Биригиуге. 1997 джыл Биригиуге кирген къралланы башчылары Мозамбикни алыу, биринчи эмда ахырынчы кере джорукъладан чыгъыу болгъанын билдиргендиле.
2009 джылны 29-чу ноябрында Руанда Миллетлени Биригиуюню 54-чю члени болады. Руанданы алыуну юсюнден Тринидаде бла Тобагода бардырылгъан саммитде билдирилгенди. Германия бла Бельгияны алгъынгы колониясы, Руанда Уллу Британия бла конституциа байламлары болмагъан, алай а Биригиуге кирген экинчи кърал болгъанды.
Членликни тохтатыу
Биригиуню хар къралы организациядан чыгъаргъа эркинди.
1972 джыл Биригиу Бангладешни бойсунмагъан кърал кибик таныгъаны ючюн, Пакистан протест этиб организациядан чыгъады, 1989 джыл ызына къайтханды.
.tw
.tw — Тайванны огъары дараджаны интернет домениди.
Миллетлени биригиую
Членликни тохтатыу
Фиджи организанциядан 1987-1997 джыллада, кърал чюйрелиб, республика баямланнгандан сора чыкъгъанды. 2009 джылны 1-чи сентябрында Фиджини членлиги "толусу бла тохтатылгъанды", баш чуруму Британ Биригиу белгилеген болджалгъа эркин сайлаула бардырымлагъаны.
Зимбабве Биригиуден 2003 джыл чыкъгъанды. Чуруму къралда адам хакъланы бузуу эмда къралгъа оноуну демпократия принципле бла этилмеу. Зимбабведе ситуация джангыдан Биригиуню акъ къраллары — Уллу Британия, Австралия, Джангы Зеландия бла африкан членлени арасында даугъа джол ачханды. Биринчиле Мугабени режимин адам хакъланы бузгъаны ючюн айыбына джолукъдурургъа, экинчилери уа колониализм бла терслегендиле биринчилени
Биригиуню къралларыны правительстволарыны башчылары къайсы болсада къралны Биригиуню органларында ишлуеню тохтатыр эркинликлери болсада, Биригиуден къыстау бир документ блада бегимегенди. Алай а Биригиуню къралы (Commonwealth Realms) кесин республика баямласа автомат халда Биригиуден чыгъады, организацияда къалыр ючюн айры тилек джиберирге керекди. Ирландия 1949 джыл, республика бола айланнган заманында быллай норма болмагъаны себебли, тилек этмегенди. Ирландияны Биригиуге кириуюню соруу талай керек кёлтюрюрлгенди, алай а къралны инсанлары бу организацияны британ колониализм бла ассоцияция этгени себебли, бу соруугъа джылы къарамайдыла. Ирланд Республика, Биригиуден чыгъыб, ызына къайтмагъан биринчи кърал болгъанды..
Къыбыла Африкан Республика 1961 джыл республика баямлагъаны бла Биригиуден чыгъады, Биригиуню къралларыны кёбюсю КъАР-да бардырылгъан апартеидге къаршчы болгъанлары сбебели. Ызына алынмазлыгъын ангылаб, КъАР-ны правительствосу тилек джибермегенди. КъАР-ны членлиги 1994 джыл, апартеид ахырын табханы бла ызына салыннганды.
Фиджиде 1987 джыл республика баямланнганындан сора, членликни ызына салыу тилек 1997 джыл джиберилгенди, алай а алкъын къыбыл этилмегенди.
Биригиуню ишлерине къошулууну тохтатыу
Арт джыллада талай керек Биригиуню ишлерине къошулууну тохтатыу болгъанды, аланы баш чуруму кърал оноуда демократ нормаланы бузууду. Бу амал къралны Биригиуде членлигин тохтатмайды.
Бу амал 2000-2001 джыллада эмда 2006 джыл кърал чюйрелиуден сора Фиджиге, Пакистаннга 1999-2004 джыллада эмда 2007 джылны ноябрындан башлаб биягъы себебле.
1995-1999 джыллада Нигерия Биригиуню ишлерине къошулмагъанды. 2002 джыл быллай амал Зимбабвегеда этилгенди (чуруму Роберт Мугабени правительствосу бардыргъа джер реформа болгъанды).
Биригиуню структурасы
Адет бла Биригиуню башчысына Уллу Британияны монархы саналады, бусагъатда Уллу Британияны королевасы II Елизавета. Биригиуню тамадасы болуб ол джукъ функция тындырмайды, организацияны джашаунду ролу джокъду. Биригиуню 17 къралында Уллу Британияны монархы бусагъатха дери де-юре кърал башчыды, алай а джукъ функция тындырмайды.
Биригиуню башчысыны посту тутулгъа саналмайды эмда осуйлукъ болуб берилмейди. Британ тахтада монархны аушууу бла Биригиуге кирген къралланы башчылары джангы организация башчы салыргъа керекдиле..
Биригиуню административ оноуун Секретариат джюрютеди, аны штаб-фатары 1965 джылдан бери Лондондады. 2008 джылдан бери Секретариатха башчылыкъ Камалеш Шарма (Индия) этеди.
Глобализация
Глобализация — бютеудуния политика, экономика эмда культура интеграция бла унификацияны процессиди. Бу процессни эсебинде дуния урунууну юлешиниую, капиталны, адам эмда чыгъарыу къайнакъланы дуния масштабда миграциясы, законланы, экономика эмда технология процесслени стандартизациясы болады, аны тышында да тюрлю-тюрлю къралланы культуралары ушаш болады неда бирлешеди. Бу процесс объективди эмда системалы халы барды, ол демек адам джашауну хар джанына да тиеди. Глобализацияны эсебинде дуния бир-бирине бегирек байламлы болады, бир-биринден болмазча халгъа келеди.
.ug
.ug — Уганданы огъары дараджаны интернет домениди.
Ай (магъаналары)
Ай:
Монархия
Мона́рхия (monarcha, μοναρχία — «джангыз кеси оноу»: μόνος — «джангыз, бир» эмда ἀρχων — «ие, тамада») — кърал оноуну формасыды, бу формада баш кърал оноу бир адамны къолундады — монархда (корольда, патчахда, императорда, герцогда, эрцгерцогда, солтанда, эмирде, ханда…) эмда, осуйлукъ болуб балаларына къалыучанды бу орун.
Монархияны ышанлары
Классика монархия кърал оноуну баш ышанлары ма быладыла:
Кърым
Кърым неда Кърым джарымайрымкан (Qırım, Qırım yarımadası, Къырым, Къырым ярымадасы, Крым, Крымский полуостров, Крим, Кримський півострів) — Къара тенгизни шималында, Къара эмда Азау тенгизле бла джууулгъан территорияды. Джарымайрымканда — Кърым Республика бла Севастополь орналыбдыла. 1441—1783 джыллада джарымайрымкан энчи къралны — Кърым ханлыкъны аралыгъы болгъанды.
Сабий
Сабий — туугъанындан эргенлик кёзюудеги адамды. Тишириу сабийге къызчыкъ, эркиши сабийге — джашчыкъ дейдиле. Сабийни саулугъуна къарагъан медицина бёлюмге педиатрия дейдиле.
Юристли статусу
«Сабийни» статусу, «уллуну» статусу кибик тюрлю тюрлю культуралада, юристлик системалада тюрленеди. Бусагъатда Сабийни хакъларыны юсюнден конвенция сабийни онсегиз джылына джетмеген адам джаратыкъ кибик белгилейди. Алай а миллет законла бу сорууда приоритетлидиле.
Сабийни хакълары
Халкъла арасы эмда россия законлагъа кёре сабий туугъанындан башлаб хакълагъа иеди, ол хакъланы кърал баджарады: сабий башха адам джаратыкъча сыйырлмазлыкъ хакълагъа иеди: джашау хакъ, аны къарамларыны сыйын кёрюу, эмда къарамларыны эркин билдириу хакъ, кесини оюмуну болуу хакъы д. б.
Сабийни айныуу
Сабийни айныуу — сабийни ёсюуюнде болгъан процессле бла механизмлени тинтген илмуду.
Американ тыш гитче айрымканланы огъары дараджаны интернет домени
.um — Американ тыш гитче айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Toppdomän
Чингизоглу Анвар
Анвар Чингизоглу (Ənvər Çingizoğlu) (1962) — азербайджан джазыучу, фольклорист болгъанды.
Жашау жолу
Анвар Чингизоглу 1977 джыл школну Чебраил элде бошагъандан сора Баку шахарда Баку кърал университета киргенди. Андан къайытханлы «Араз» газетде культура бёлюмню тамадасы болуб ишлейди. Азербайджан республикада телерадиокомитетни редактору ишлейди.
Calabria
Calabria (Calabria) — түштүк батышта, Италияда Жер Ортолук деңизин караган аймак. Калабрия Базиликата (түндүктө) менен, Таранто булуңу менен чектешет жана Сицилиядан Мессина кысыгы менен бөлүнгөн. Калабрия калкы жана аянты боюнча 10 -италиялык мамлекет жана дүйнөдөгү эң байыркы грек аймактарынын бири, өзгөчө анын башкы шаары Реджио Калаброа. Италия Республикасына кирерден мурун, Калабрия эки Сицилия Падышалыгынын бир бөлүгү болгон.
Франц Фердинанд
Франц Фердинанд Карл Лю́двиг Йо́зеф фон Га́бсбург эрцге́рцог д’Э́сте (Franz Ferdinand von Österreich-Este; 1863 джылны 18-чи декабрында, Грац, Австрия-Маджар — 1914 джылны 28-чи июну, Сараево, Австрия-Маджар) — австриячы эрцгерцог, 1896 джылдан башлаб Австрия-Маджарны тахтасыны осуйлугъу. Серб террорист Гаврило Принцип Франц Фердинандны ёлтюрюую (Сараевода мурдарлыкъ) Биринчи дуния къазауатны башланыууна себеб болгъанды.
Ирландия
Ирландия, Ирландия Республика (Éire, Poblacht na hÉireann, Ireland, Republic of Ireland) — Кюнбатыш Европада Ирландия айрыканда орналгъан къралды. Майданы — 70,2 минг км². Къралны аты ирланча Éire сёзден келеди. Ара шахары — Дублинди, анда 1,4 млн. чакълы бир адам джаша1ды.
.us
.us — АБШ-ни огъары дараджаны интернет домениди.
Джибериуле
Toppdomän
Эркиши
Эркиши — эркиши ырхызда болгъан адамгъа берилген атды. Асламысы акъыл-палыкъ болгъанла ючюн хайырландырылады бу сёз. Эркиши сабийле ючюн «джашчыкъ» сёз хайырланады, алай а илму бла сабийлегеда эркиши дерге болады.
Джашы бла терминологиясы
Эркишилик кёзюу, эркиши сабийни эргенлик кёзюуюне кириуу бла башланнган кёзюудю.
«Джашчыкъ», асламысы бла эркиши сабийни белгилеген сёздю. Эргенлик кёзюуге киргенден сора джылына кёре атла бериледи — джаш, джетген джаш, киши кибик.
.uz
.uz — Юзбекистанны огъары дараджаны интернет домениди.
Интернет доменле
Огъары дараджаны доменлери Интернетде доменлени аты башланыуну эм тамалыды.
Интернет-домен нохтала бла, тыйгъыч белгиле бла бири-биринден айрылгъан, артындан аллына джазылгъан талай кесекден къуралгъаны себебли, огъары дараджаны домени (ингил. Top-level domain — TLD) доменни атыны нохтала бла айрылгъан кесеклерини ахырыды. Сёз ючюн, www.example.com доменде, огъары дараджаны домени com-ду.
Огъары дараджаны доменлерини къурау бла, джакълау бла, административ оноуу бла аллында Постел Джон тамадалыкъ этген IANA организация кюрешгенди. Ол организация АБШ аскер министерствосу бла кесаматны тамалында ишлегенди. Джон Постел ёлгенинден сора, бу соруула башха халкъла арасы организациягъа берилгендиле (ICANN — атла бла номерле берген интернет-корпорациягъа) (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers), сорууда Бирлешген штатланы сатыу-алыу министерствосуна кёчгенди. Бусагъатда ICANN Интернетде, американ кърал организацияла джюрютген чекли хайырланнган TLD тышында бютеу адрес кенгликни DNS джакълыгъын эмда оноуун этеди.
Техника джанындан огъары дараджаны доменлери ICANN контроль этген DNS тамыр серверлени юслери бла кирирге боллукъду.
Огъары дараджаны доменлери талай сыныфха юлешинедиле:
Къралланы баш дараджалы доменлери
Миллет домен, огъары дараджаны башха доменлеге кёре эки харифден къуралады, асламысы бла къралланы ISO 3166 стандартда бегитилген кодлары бла келишедиле.
Къралланы огъары дараджаны доменлерини чыгъыуну тарихи быллайды:
1985 джыл:
1989 джыл:
1990 джыл:
1991 джыл:
1992 джыл:
1993 джыл:
1995 джыл:
1997 джыл:
Резервдеги доменле
RFC 2606-ге кёре бу терт огъары дараджаны доменлери, керти доменлени атларыча чырт хайырланмаз ючюн этилгендиле:
Хазыр этиле тургъанла
2005 джылны июнунда ICANN джангы талай TLD-ни къабыл этгенин билдиргенди, ала алкъын хазырлана турадыла:
Башха
Гугл излеу бла къайсы болсада доменни сайтыны юлгюсюн кёрюр ичин былай джазыгъыз -
Франция
Фра́нция (France), официал аты Францу́з Респу́блика (République française) — Кюнбатыш Европада орналгъан къралды. Ара шахары — Парижди. Ххалкъыны кёбюсю галл-римлилени туудукълары болгъанлыкъгъа эм роман тилде сёлешгенликге, Франк атлы герман тайпаны этнониминден келеди къралны аты.
Халкъы — 64,5 млн адамды, ала ичинде 90 %-ден кёбю — Францияны гражданлары. Дин тутханла — кёбюсюне католикледиле (76 %-ден кёбю). Закон чыгъарыучу орган — эки палаталы парламентди (Сенат эм Францияны миллет джыйылыуу).
Административ-территориал бёлюннгени: 26 регион (аладан 22 метрополияда эм 4 тыш тенгиз регион), аланы ичинде 100 департамент (96 метрополияда эм 4 тыш тенгиз департамент).
Маданияты
франция
Хачыпсы
Хачыпсы (Аҧсны [Апсны́], აფხაზეთი [Апхазе́ти]) — Тау Артыны кюнбатыш кесегинде, Къара тенгизни къыбыла-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан регионду. Хачыпсы властланы юрисдикциясына кёре — Хачыпсы Республика (Аҧсны Аҳәынҭқарра), Гюрджюню юрисдикциясына кёре — Хачыпсы Автоном Республика (აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა). Алгъада — Хачыпсы Социалист Совет Республика эм Хачыпсы Автоном Совет Социалист Республика (Гюрджю ССР-ге кирген) болгъанды.
Гюрджюню Конституциясына кёре Гюрджюню бир бёлюмюдю. Алай а 1992—1993 джыллада баргъан къазауатдан сора Хачыпсыны Гюрджю властла контролда тутмайдыла.
Хачыпсыны бойсунмаулугъун Россия Федерация (26 август 2008), Никарагуа (5 сентябрь 2008), Венесуэла (10 сентябрь 2009), Науру, Къыбыла Тегей эмда Преднестровье таныгъанды.
Географиясы
Хачыпсы, Тау Артыны шимал-кюнбатыш кесегинде, Псоу бла Ингури сууланы орталарында орналыбды. Шималда Россия бла, кюнчыгъышда уа Гюрджю бла чеклери барды, къыбыла-кюнбатышда Къара тенгизде джагъасы барды (узунлугъу — 210 км-ден кёб).
Халкъы
Хачыпсыда 240,7 минг чакълы бир адам джашайды. Аладан кёбюсю (51,5 %) шахарлада. Ара шахары эмда эм уллу шахары — Согъумду (43,7 минг адам).
Ногъайлыла
Этногенез
Ногъайлыла, XV ёмюрде Итил, Эмба эмда Иртыш сууланы арасындагъы тюзледе къыпчакъла бла огъузланы монгол къауум мангутла бла къатышханындан къуралгъандыла. Атлары XIII ёмюрде Алтын Ордада белгили аскер башчы Ногъайдан келеди. Ногъай къралны тамалын салгъан Эдигей болгъанды.
Ногъайлыла къыргъыз къауумланы ичинде да тюбейдиле, сёз ючюн, эпосда Манасны къарт атасы Ногъай болгъанды.
Антропология
Антропология джанындан, ногъайлыла уллу монголоид раса бла уллу европеоид расаланы арасында кёчюу гитче къыбыла-сибирь расагъа киредиле. Сёз ючюн, къобан ногъайлыланы, джерли кавказ халкъла бла къатышханлары себебли европеид сыфатла кёбюрек тюбейдиле.
Джашагъан джерлери
Россияны тышында ногъайлыла Тюрк бла Румынияда джашайдыла. Бусагъатдагъы Орта Азияны джеринде къалгъан ногъайлыла къазахлыла бла къаракъалпакълыланы ичинде эригендиле, энчи халкъ кибик къаралмайдыла.
Къарачай-Черкесияда миллет ногъай районну къуралыууну юсюнден оноу 2005 джылны джайында алыннганды. Аны мюкюл этген референдум 2006 джылны 8-чи октябрында бардырырлгъанды. Район, 2007 джылны 17-чи октябрында къуралгъынды. Ногъай районну джери 187 кв. км, неда Къарачай-Черкесияни территориясыны 1,3 % чакълы бири болады. Къарачай-Черкес Республикада ногъайлыла субъекткъурагъан халкъланы биридиле.
Динлери
Ногъайлыла суннит муслиманладыла, ханафит масхабны тутадыла.
Кийимлери
Ногъайлыла асламысы бла кавказлы халкъланы кийимлерине кёчгендиле.
.va
.va — Ватиканны огъары дараджаны интернет домениди.
Кюнню халы
Кюнню халы (Погода, Weather) — метеорология элементлени эмда атмосфера болууланы, заманны берилген кёзюуюнде белгили джерде, таймаздан тюрленнген магъаналырыны джыйымыды. «Кюнню халы» ангылам атмосфераны бусагъатдагъы болумун кёргюзеди, «Климат» эсе уа тамам терсине — атмосфераны болумун узун заманны ичинде орталамасын кёргюзеди.
Кюнню халыны тюрлениуюнде эки тип айырадыла: кёзюу бла тюрленнген эмда кёзюусюз тюрленнген. Кюнню кёзюу бла тюрленнген халы, Джерни кюнлюк эмда джыллыкъ айланыуу бла байламлыды. Кёзюусюз тюрленнген кюнню халы — хауа массаланы кёчюулери бла байламлыдыла. Ала метеорология элементлени норма джюрюшлерин бузадыла. Кёзюу бла тюрлениуню фазасыны кёзюусюз тюрлениуле бла тюбешиую кюнню халыны терк тюрлениулерине себеб болады.
Метеорология информацияны эки типин айырыргъа боллукъду:
Чурумлары
Джерде тюз метеорология болуулагъа джел, булутла, атмосфера джауумла (джангур, къар д. а. к.), тубанла, боранла, кёк джашнаула саналадыла. Аз болгъан болуулагъа торнадо, тропик циклонла саналадыла. Бютеу хауа болууланы асламысы тропосферада боладыла (атмосфераны тёбен къаты).
Метеорология сынчыкълауланы къуралыуу
Россияда метеорология станцияланы, постланы, обсерваторияланы кенг джайылгъан системасы барды. Радиозондланы, метеорологиялыкъ эмда геофизикалыкъ ракеталаны кючю бла да сынчыкъланады.
Метеорология информацияны асламысы бла тенгиз флот бла авиация хайырланады. Метеорологиялыкъ режимни юсюнден билгиле мекямланы, аэродромланы, темир джолланы эмда д. а. к. ишлемлени бардырылыуунда да хайырланады. Алай а кюнню халына эм байламлы санагъат эл мюлкдю. Топуракъны мылылыгъы, хауаны мылылыгъы, джауумну, джарыкъны, джылыуну ёлчеми джерни битимлилигинде бек уллу орун алады.
Кюнню халыны прогнозу
Кюнню болумуну прогнозу — илму эмда техника тамалы болгъан, келлик заманда атмосфераны белгили бир джерде болумун белгилеудю.
Аврора (крейсер)
«Авро́ра» — Балтик флотну биринчи рангны крейсеры  «Диана» типлы. «Аврора» деб фрегатны атыбла атылганды, махтау атны Петропавловскны саклаганында алганды.
Орус-япон къазауатны заманында Экинчи тынч океанны эскадарсына кошулганды, Цусима сугушубла бошалганыбла. Крейсер энди да Биринчи дунья къазауатда сугушулага кошулганды. «Аврорадан» бош окъу къыш Дворецны штурмну сигналыеди; Крейсер Октябрь революцианы бир бельгиси болганды.
1948-джылындан Петроград джагасында турганды. Крейсер ненча еседа ремонтга кёчюрюлгенди, ахырынчи кере 16 июлда 2016 джылда  стоянкага кайтарылганды.
Юйдегилениу
Юйдегилениу — эки адамны юйдеги къурар ючюн законлагъа келишген шекилде бир-бирлери бла байланыуду.
Юйдегилениу асламысы бла эки башха ырхызлы адамны (эркиши бла тиширыуну) бирлигиди, алай а бир-бир къраллада бир ырхызлы адамланы арасында да юйдегилениу закон бла эркинди. Юйдегиликни аллындан да эм баш нюзюрю юйдегини кенгертиудю. Ол деген — юйдегиленнген адамладан сабийли болуб, аланы ёсдюрюулери сакъланады. Бир-бир джамагъатлада, адам талай адам бла бир заманда юйдегиленирге эркинди.
Ӱдыр (стат-тау. нєвѣста — от пале да огыт лий гын, «пале», «пале») — ӱдыр але ӱдырамаш ушнен. Ӱдыр шӱмын ойым ӱдырым кидыштыже шотлалтеш тат гыч неофициально да келша. Официально — тат гыч загсыш йодмашым пуаш. Тыгак ала ынет «ӱдыр, ӱдыр».
Каче-влак (общеславянский пуымо глагол-влак гыч — «тудо, кӧ женись») — ватыдыме пӧръеҥ, кычалмаш але ӱдыржӧ улат, ончыл пӧръеҥ; самырык еным, ийготыш шумек сӱан. Кок сӱан йӱлам рӱдӧ гыч ик герой, ӱдыржӧ дене пырля.
.vg
.vg — Британ Виргин Айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Къара тешик
Къара тешик — ауетли тартыу асыры кючлюден, джарыкъны терклиги бла къымылдагъан объектле огъунакъ аны къоюб кетелмеген, алам-заманда бёлюмдю.
Венера (планета)
Венера (символ: ; Чолпан жулдуз, Чолпан джулдуз) — Кюнден саналгъанда 3-чю планетады.
.vi
.vi — Американ Виргин Айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
.vn
.vn — Вьетнамны огъары дараджаны интернет домениди.
Кърал оноуну формасы
Кърал оноуну формасын кърал джараштырыуну формасы эмда политикак режимбла алджаштырыргъа джарамайды. Бютеу бу юч ышанла бир бирлерине къошулуб, къралны формасын ангылатадыла.
Тарихни тюрлю-тюрлю кёзюулеринде кърал оноуну формасы тюрлю-тюрлю магъананы джюрютгенди. Алайдыда, аграр джамагъатда кърал оноуну формасыны магъанасы къуру къралны башчысы къаллай мадар бла оноугъа келгениди (сайлаула бламы, огъесе осуйлукъму). Феодализмни индустриал джамагъатха кёчюую, монархланы властлары къарыуун тас эте башлагъанды, халкъ келечилик а кюч ала, кърал оноу формалада бай бола, тюрлене. Баш магъананы энди кърал тамада сайлау бламы, огъесе осуйлукъ бламы келгени тюл, кърал тамаданы, парламенти, правительствону арасында илишкиле къалай къуралгъанларыды. Аланы полномочиялары бир-бирлерине базман къалай боладыла. Къысхасы бла властланы юлешиниуу къалай къуралгъаныды.
Алай бла кърал оноун формасы:
«политика режимни» «оноуну форамсындан» айры кёрюрге керекди. Политика режим асламысы бла социология халыды къралны, къралда властха кёчюню не халда этиуню кёргюзеди, оноуну формасы уа къралда власть органланы къалай къуралгъанларын эмда органла къалай бир-бирлерибла джарашханларын кёргюзеди.
Дунияны картасында кърал оноуну формасы
[[File:Forms_of_government_2021.svg|800px|center|thumb|Оноу форма бла къралла:
Кёк  — президент республикала, толтуруучу властха башчылыкъ бютёлеуде президент этеди, правительствону башчысы болады
Сары  — къатыш республики (джарым-президен, парламент-президент, президент-парламент республикала) — правительство парламент бла президентни аллында джууаблыды, парламент правительствону сайлаууна къатышады
Оранж  — парламент республики, парламент правительствону къурайды
Къызыл  — парламентчи конституцион монархияла, парламент правительствону къурайды, монарх керти властха ие тюлдю
Лилиялы  — къарыусуз парламентли, монархны керти власты болгъан конституцион монархияла
Фиолет  — Абсолют монархияла
Мор  — бир партиягъа конституция бла баш орун берилген республикала
Джарыкъ мор  — правительствону юсюнден баш закону болмагъан къралла
Боз  — башында ангыламлагъа келишмеген къралла
Маскау
Адам саны бла Россияда эмда Европада эм уллу шахарды. Москва шахар агломерацияны аралыгъыды. Джерде эм уллу шахарланы онусундан бириди.
Москва глобал шахарланы санына киреди, бютеу дунияда ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.
.vu
.vu — Вануатуну огъары дараджаны интернет домениди.
Маскау
Москва — эм магъаналы транспорт, политика, экономика, культура эмда илму аралыгъыды къралны. Шахарны 6 аэропорту, 9 темир джол вокзалы, 3 суу порту (суу бла Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанланы бассейнлерини тенгизлери бла байламлыды) барды. 1935 джылдан бери ара шахарда метрополитен ишлейди.
Ямбакъту (Спас району)
Ямбакъту (Ямбухтино, Ямбакты) Татарстан Республиканы Спас районуну къыбыла-кюнчыгъышында орналгъан элди. Къазандан 160 километрда, Булгъардан (Спасски) 50 километр узакълыкъда орналгъан. Адам саны — 531. Элде 6 кёл (татар тилде: Арткы, Бәби (Абкалар?), Урам, Кыяклы, Чуаш, Шатун) барды.
Бютеулюк ич продукт
Бютеулюк ич продукт (gross domestic product), къысхартылыуу — БИП (GDP) — джылны ичинде, бир къралны территориясында, чыгъарыуну факторларыны миллет иелигине къарамай, экономиканы бютеу санагъатларында саулай ахыр (туура хайырланыргъа хазыр) товарла бла къуллукъланы сауда багъасыды. Бу ангылам биринчи кере 1934 джыл Саймон Кузнец бла теджелгенди.
Къралны БИП-и миллет валютада кёргюзтюледи, керек болса биржа курс бла тышкърал валютагъа кёчюрюледи.
]]
Санауну мадарлары
БИП 3 мадар бла саналады:
1. Хайырлагъа кёре
БИП 3 компонентден къуралады: Джал(айлыкъ), рента, алыннган хайыр, процент. Чыгъарыуну факторларындан алыннганла: урунуу — джал; капитал — процент; саудюгерчилик — алыннган хайыр; джер — рента.
3. Чыгъаргъан продукцияны суммасына кёре
Хар фирма бла ахыр продукцияны къошулгъан багъаланы суммасыды. Ахыр продукция деб джылны ичинде хайырланse ючюн, джыяр ючюн, экспорт ючюн алыннган продукциягъа айтадыла.
Дуния экономиканы алчыларыны БИП-и
БИП-ини уллулугъу бла дунияда биринчи орунну АБШ алады, алай а адам башына БИП бла алда Катарды. Россия 6-чы орундады, алай а адам санына саналса 53 орундады.
Эм уллу БИП-лери болгъан къралла:
Француз тил
Француз тил (le français, la langue française) — французланы тиллери (Францияны официал тили), Бельгияны, Швейцарияны эм Канаданы халкъларыны француз тилли кесеклерини тили (юч къралда да официал тил орнундады). Француз тилни Африканы, Кариб бассейнни (Гаити эм башхала) эмда Француз Гвиананы халкълары хайырландырадыла (официал тил орнунада).
БМО-ну 6 официал эм ишлеген тиллеринден бирди. Француз тил 110 млн. чакълы бир адамгъа ана тилди, сёлешгенлени саны уа 500 миллиондан кёбдю. Француз тил кёб халкъла арасы организацияланы официл тиллериди. Эм кёб тыш кърал тил орнуна окъулгъан тилледен бириди.
Къыргъызстан
Къыргъызстан (Кыргызстан) – Орта Азияда орналгъан кърал.
.wf
.wf — Уоллис бла Футуна айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Къралланы телефон кодларыны тизмеси
Бу Дунияда къралланы телефон кодларыны списогуду.
Зона 1 — Шимал Америка
(http://www.nanpa.com/ )
.ws
.ws — Кюнбатыш Самоаны огъары дараджаны интернет домениди.
Тиширыу
Тиширыу — джылы джетишген тиши адамды.
Генетикасы
Адамны ырхызы ырхыз хромосомала бла белгиленнгенине кёре, эркиши бла тиширыуну хромосома джыйымдыгъы бир-бирлеринден айырыладыла. Тиши ырхыз гоногаметлиди — тиширыуну геномунда Y-хромосома джокъду, эмда эки ырхыз хромосома да — X-хромосомадыла. Бир X-хромосома анадан келеди, экинчи уа атадан (ата джанындан къарт анадан).
.ye
.ye — Йеменни огъары дараджаны интернет домениди.
Эволюция
Эволюция — акъыртын, секриусюз (революцияча болмай) тюрлениуледен къуралгъан айныу процессди. Эволюцияны юсюнден айтсакъ, кёбюсюне биологиялыкъ эволюцияны юсюнден айтабыз.
Биологиялыкъ эволюция — джанлы табигъатны ызына бурулмазлыкъ эмда джораланнган тарих айныууду, популяцияланы генетика къурамы тюрленеди, адаптация къуралады, биологиялыкъ тюрлюле къураладыла эмда къуруйдула, экосистемала эмда биосфера бютеулей тюрленедиле. Биологиялыкъ эволюцияны тинтген илмугъа эволюциялыкъ биология дейдиле.
Талай эволюциялыкъ теория барды, аланы бирлешдирген бир нохта барды, барысы да, бусагъатда джашагъан джашау формала, алгъаракъ джашагъан башха джашау формаладан къуралгъандыла деген оюмду. Эволюциялыкъ теорияла бир-бирлеринден эволюцияны механизмлерини ангылатыуу бла айырыладыла. Бусагъатда эм джайылгъан, эволюцияны синтетика теориясы атны джюрютген, Дарвинни теориясыны баргъаны болгъан теория саналады.
Аргентина
Аргенти́на (Argentina), официал аты — Аргенти́на Респу́блика (República Argentina ) — территориясы бла экинчи (Бразилиядан сора) эмда халкъыны саны бла ючюнчю (Бразилиядан эмда Колумбиядан сора) къралды Къыбыла Америкада.
Африкан бирлик
Африкан Бирлик  (къысха АБ) — Африканы 55 къралын бирикдирген халкъла арасы организацияды.
Тарихи
Африкан Бирлик Африкан Биригиуню Организациясындан къуралгъанды, къуралыуу 1999 джылны 9-чу сентябрында Ливиядагъы Сирт шахарда башланнганды, теджеген Муаммар Каддафи болгъанды.
.yt
.yt — Майоттаны огъары дараджаны интернет домениди.
Африкан бирлик
Тарихи
2002 джылны 9-чу июлунда АБО официал халды АБ болгъанды.
Структурасы
Тамадасы хар джыл сайын къайсы болсада бир африкан къралны тамадасындан сайланады.
Африкан бирликден Марокко чыкъгъанды, чуруму— Марокко кесини джери санаб тургъан Кюнбатыш Сахараны бирликге бойсунмагъан къралча кириуюдю.
Валенсия (автоном область)
Валенсия, Валенсия область, неда Валенсий джурт (исп. Valencia, Comunidad Valenciana, катал. Comunitat Valenciana) — автоном областды, Испанияны кюнчыгъышында орналгъан. Ара эмда эм уллу шахары — Валенсияды
Географиясы
Территориясы 23 255 км² (8-чи орун Испанияда).
Халкъы
Халкъы — 4,692 млн (4-чю орун Испанияда; 2005 г.).
.yu
.yu — Югославияны огъары дараджаны интернет домениди.
.za
.za — КъАР-ны огъары дараджаны интернет домениди.
Хакъ
Хакъ — джамагъат илишкилени регулятору болгъаны себебли джамагъат-илму категорияды. Хакъны ортакълыкъ ангыламы джокъду, тюрлю-тюрлю хакъ школланы энчи оюмлары барды. Алай а, орталама айтыргъа кюрешсек, быллай ангылам келтирирге боллукъбуз:
Норматив-позитивист ангылам:
Американ юристле былай айтыргъа боллукъдула:
Либертар-юрист концепция:
Хакъны ангылатыу, алимни къайсы хакъангылаугъа байламлы болгъанына кёре болады, алай а тюрлю-тюрлю хакъ школланы башха-башха ангылатыулары бла биз хакъны объектив халда ангыларгъа болабыз. Ол себеден хакъ илмуну айныуунда плюрализм уллу орун алады, алай а билимлени бу бёлюмю кърал властха джууукъ болгъаны себебли плюрализм къыйын табылады.
Бир-бир ангылатыулада эмда контекстледе хакъ хакъны системасы бла (объектив хакъ бла), неда хакъ система бла къатышдырылыучанды.
Халкъ
Халкъ — кёб тюрлю магъанасы болгъан терминди.
Халкъ деб — тили, культурасы (маданияты), джери, дини, тарихи д. а. к. затлары бир болгъан адам къауумгъа айтадыла. Ол магъанада, «халкъ» деген сёзню «этнос» деген терминни орнун тутады. Халкъны эм магъаналы белгилерини бири тил болгъанлыкъгъа, къуру ол тюлдю халкъны халкъ этген — бир тилде сёлешген эки-юч тюрлю халкъ болургъа да боллукъду. Сёз ючюн, шотландлыла, ирландлыла, валлийлиле къуру ингилиз тилде сёлешгенни орнундадыла, алай а ингилизлилеге кеслерин бир да санамайдыла.
Халкъ деб къайсы болса да бир къралда бютеу джашагъан адамлагъа да айтадыла, миллетлерин айырмай. Сёз ючюн, оруслула, татарлыла, таулула, къалгъанла да бирге — Россияны халкъы боладыла.
Австралия
Австралия Бирлик (Commonwealth of Australia), Австралия (Australia, austrālis «къыбыла» деген сёзден) — Къыбыла джарымшарлыкъда къралды, Австралия материкде, Тасмания айрымканда эм Индий, Шош, Къыбыла океанланы талай башха айрымканларында орналады. Алтынчы къралды Джерде, майданыны уллулугъу бла, саулай материкде бирден орналгъан джангыз къралды. Австралия Бирликден шималда Кюнчыгъыш Тимор, Индонезия эмда Папуа — Джангы Гвинея орналыбдыла, шимал-кюнчыгъышда — Вануату, Джангы Каледония эм Соломонну Айрымканлары, къыбыла-кюнчыгъышда — Джангы Зеландия.
1901 джыл 1 январьда ол алты колония, Австралия Бирликни къураб, федерация болгъандыла. Ол замандан бери Австралия демократ къраллай турады, Британ Биригиуню Патчахлыкъларындан бири болгъанлай. Къралны ара шахары Канберрады. Австралия Бирликни халкъыны саны 21 миллиондан атлагъанды, халкъыны 60 % уа къралны эм уллу шахарларында джашайды: Сидней, Мельбурн, Брисбен, Перт, Аделаида эм аланы тёгерегинде.
.zm
.zm — Замбияны огъары дараджаны интернет домениди.
Австрия
Австрия (Österreich), официал аты Австрия Республика (Republik Österreich) — Европаны арасында орналгъан къралды. Къралны аты бурунгунемец Ostarrichi деген сёзден келеди, магъанасы — «кюнчыгъыш кърал».
Шималда Чехия бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъышда — Словакия бла, кюнчыгъышда — Маджар бла, къыбылада — Словения эмда Италия бла, кюнбатышда — Лихтенштейн, Швейцария эм Германия бла.
Къызыл бет байрагъында патриотланы Австрияны эркинлиги ючюн тёкген къанларыны символуду. Акъ бет — Дунай сууну символуду, кюнбатышдан кюнчыгъышгъа акъгъан.
Мара
Мра:
.zw
.zw — Зимбабвени огъары дараджаны интернет домениди.
Адам улу
Адам улу деб Дунияны бютеу адамларына биргелей айтыргъа боллукъду.
Иордания
Иорда́ния (الأردن, Аль-Урдун), официал толу аты — Иордан Хашимит Королевство (المملكة الأردنية الهاشمية, аль-Мамля́ка аль-Урдуни́я аль-Хашими́я) — Джууукъ Кюнчыгъышда орналгъан араб къралды. Шималда Сирия бла чеклешеди, Ирак бла — шимал-кюнчыгъышда, Сауд Арабия бла — кюнчыгъышда, Израиль бла — къыбылда эмда Палестин автономия бла — кюнбатышда.
Конгону огъары дараджаны интернет домени
2001 джыл .zr домен ахыр джабылыннганды.
Toppdomän
.бг
.бг — планда болгъан Болгарияны джангы огъары дараджаны интернет домениди.
.рф
.рф — Россияны огъары дараджаны интернет домениди.
.рф зонада 12 майдан 13 майгъа (2010) кечеде ишлеб башлагъан биринчи URL-ла — http://президент.рф эмда http://правительство.рф болгъандыла. Ала, алгъадан болгъан сайтлагъа, джибериуледиле.
Ватикан
Ватикан (лат. Status Civitatis Vaticanæ, итал. Stato della Città del Vaticano) — бурху кърал-анклав (эм гитче кърал джер джюзюнде) Рим шахарны территориясыны ичинде. Италиядан толу эркинди. Къралгъа ат Mons Vaticanus деген тёбеден берилгенди, латинча vaticinia - «таш салыучу джер» деген магъананы тутады. Ватиканны миллетлеара статусу — болушлукъ суверенитетли территориясы Римли Папаны
Google Chrome
Google Chrome — браузер, Google компания бла разработка этилиу эмда сайтланы кегюзтюр ючюн WebKit движок бла ишлейди. Биринчи бета-версия Microsoft Windowsгъа 2 сентябрь да 2008 джылда, а биринчи стабил — 11 декабрьда 2008 джыл. «StatCounter» джазгъангъа кере браузер ючюнчю орунну алыб турады, а рынокда белюмю июнь айны ортасына 2010 джылда 9,16 %.
Тарихи
Биринчи Chrome къуру Microsoft Windows ха чыкъгъан эди, кечирек (9 декабрь2009 джылда) dev- эмда beta-версияла чыкъдыла GNU/Linux эмда Mac OS X операциялы системалагъа. Биринчи ол ОС-лени сборкаланы толу функциялары джокъ эди Windows версиялада ча, артдан 5.х версиясы чыкъгъалай функциялары бирча болдула. .
Чыгъыу
Chrome дженгил рынокну 1 % -ин алды, къуру Microsoft Windows-ха этилгенине къарамай. 2008 джылны октябрьге 0,69 % -ге дерю тюшдю белюмю. Артдан энтда есюб тебреди, 2008 джылны декабрьда, Chrome 1 % белюмге джетеди.
Есюу
Команда разработчиков Chrome решила использовать в своем браузере движок WebKit, как им посоветовала команда Android. Как и большинство других браузеров Chrome был протестирован внутри компании перед выпуском.
Особенности
Google Chrome направлен на повышение безопасности, скорости и стабильности. 9 июня 2009 года разработчики Google Chrome в своём интервью для неофициального сообщества пользователей обозначили стратегию дальнейшего развития своего продукта, которая заключается в том, что браузер будет иметь максимально высокую скорость работы и минимально допустимый функционал, а все дополнительные функции планируется внедрять при помощи расширений.
Безопасность
Chrome периодически загружает обновления из двух чёрных списков (один для фишинг сайтов и один для сайтов содержащих вредоносное ПО) и предупреждает пользователя, когда тот пытается посетить вредоносный сайт.
Chrome, как правило, создаёт для каждой вкладки отдельный процесс, чтобы не допустить ситуации при которой содержимое одной вкладки имеет возможность влиять на содержимое другой (так же, в случае, если процесс обработки содержимого вкладки зависнет, его можно будет завершить без риска потери данных других вкладок). Процессу вкладки даётся наименьшее число привилегий, процесс может совершать вычисления, но не может производить чтение или запись. Образно выражаясь, вкладка находится в песочнице.
Как правило, плагины (наиболее популярный Adobe Flash Player), не являются частью браузера и не могут быть встроены в песочницу. 30 марта 2010 года Google объявил, что вскоре Adobe Flash будет встроен в браузер, что избавляет пользователя от необходимости загружать и устанавливать его. Обновляться Flash Player будет также автоматически.
При загрузке исполняемого файла (например, с расширением EXE, DLL или BAT) сначала необходимо подтвердить загрузку, нажав кнопку Сохранить, которая появляется на панели загрузок. Это позволяет предотвратить автоматическую загрузку вредоносного программного обеспечения на компьютер.
Браузер поддерживает режим инкогнито. Страницы, которые просматриваются в окне в режиме инкогнито, не появятся в истории браузера или истории поиска, а также не оставят на компьютере других следов, таких как файлы cookie, они автоматически удаляются когда пользователь закроет это окно. Тем не менее, все файлы, которые будут загружены, или закладки, которые будут созданы, останутся в целости и сохранности. Как предупреждает сам браузер, переход в режим инкогнито не влияет на поведение других пользователей, серверов или программ и не позволяет защититься от:
Скорость
В Chrome для обработки сценариев JavaScript используется движок V8. Согласно тесту скорости, время выполнения скриптов в Chrome 2.0.172.33 в 2,1 раза больше времени выполнения скриптов в Safari 4.0.2 (530.19.1). У браузеров Firefox, Opera и Internet Explorer этот показатель ещё хуже (Firefox 3.5 в 2,2 раза медленнее Safari 4.0.2, Opera 9.64 (10487) — в 2,6 раза, IE8 — в 4,6).
Стабильность
Chrome включает в себя диспетчер задач, который позволяет посмотреть как сайты и плагины используют оперативную память, процессор и загружают интернет-канал пользователя, а также позволяет завершить их.
Интерфейс
По умолчанию интерфейс Google Chrome включает кнопки: назад, вперед, обновить, добавить текущую страницу в закладки, перейти к странице/остановить загрузку, перейти на главную страницу (домой). Кнопка перехода на главную страницу может быть отключена.
Панель вкладок является основным компонентом интерфейса и находится в верхней части окна, а не под строкой адреса. Это изменение выглядит достаточно контрастно по сравнению со многими другими браузерами. Вкладка легким перетаскиванием на свободное место может быть перенесена в отдельное окно (возможен также и обратный вариант). Каждая вкладка имеет свой собственный набор элементов, в том числе Omnibox.