cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къытай джазма
Хапарлауу
Къытай джазмада сурат белгиле — пиктограммала бек аздыла. Андан эсе идеограммала асламдыла. Сёз ючюн, 立 ли иероглиф аллындан аякъларын джайыб сирелген адамны сураты болгъанды, бу суратха тюбюнден узунлугъуна сыз къошулгъаныды; алай а бу сурат адамны кёргюзмегенди аны сирелгенин кёргюзгенди, эмда «сирел» магъананы джюрютгенди. Къыйын, къош идеограммада магъана кесеклерини магъаналарындан къуралгъанды. Сёз ючюн, 命 мин иероглиф, аллындан тамаданы юйюн белгилегенди (иероглифни баш джаны, эмда тюбюнде сызы бла юй башны суратыды), аны аллында тобукъланнган адам эмда солда аууз (бусагъатдагъы шекилде 立 бла 口); бютеу барысы да бири-бирине къошулса, «буйрукъгъа бойсунуу» магъананы алгъанды, бусагъатдагъы магъанасы уа — «буйрукъду».
Иероглифлени асламы не суратлау, неда идеограмма тюлдюле, ала ючюнчю, къатыш типдиле — фоноидеограммаладыла. Фоноидеографиялыкъ иероглифни бир кесеги фонетик атны, башхасы — детерминатив атны джюрютеди. Иероглиф белгилеген сёз, фонетика джанындан фонетик бла белгиленнген сёзге джууукъ болады; башха сёз бла айтылса, белгини окъуу, аны бир кесегини окъуу бла бир болады. Сёз ючюн, 誹 «сёз этерге, сёгерге» эмда 非 «аман» иероглифле фэй деб окъуладыла; 柑 «апельсин» бла 甘 «татлы» белгиле гань деб окъуладыла.
Фоноидеографиялыкъ белгилени къурауда эки мадар болгъанды.
Былай бла иероглифлени окъуу тынч боллукъ эди, аланы ичинде болгъан фонетиклени азбар этиб, къалгъанын да билиб къояргъа боллукъ эди. Алай а джылла бла фонетиклени айтылгъаны тюрленнгендиле: Къытайны кесинде иероглифлени ёмюрле бла тюрлениуюню эсебинде, Японияда — къытай иероглифлени тюрлендириб он окъуугъа келишдириуде. Ол себебден, бусагъатда фонетик болгъан бир графикалыкъ элемент да не Къытай да, не Япония да дайым бирча окъулмайды. Алай бла иероглифни тыш къарамы бла къалай окъулгъаныны байламы болмай къалады.
Иероглифлени саны
Иероглифлени саны тохтаусуз тюрленнгенди, эмда аны санын толу билирге мадар джокъду. Кюнлюк талай минг иероглиф хайырланады. Статистикагъа кёре джюрюген 1000 иероглиф, басмадан чыкъгъан материалланы 92 % джабады, 2000 — 98 %, 3000 иероглиф а уа — 99 %.
Болгъан иероглифлени санын биринчи кере Хань династияны заманында санагъандыла. Ол санауну къытай алим Сюй Шэнь «Шовэнь цзецзы» 说文解字 ишинде бардыргъанды эмда 9353 иероглиф белгиленди. Кечирек, Къыбыла династияланы заманында, Гу Еван (顾野王; 519—581) «Юйпянь» (玉篇) сёзлюкню къурагъанды, анда 16917 иероглиф болгъанды. Бу сёзлюкню тюрлендириуден сора джангы «Дагуан ихуэй юйпянь» «大广益会玉篇» атлы иш чыгъады, анда 22726 иероглиф болгъанды. Сун династияны замананында алимле бла «Лэй пянь» (类篇) къуралады, анда 31319 иероглиф болгъанды. Башха алимле «Цзи юнь» (集韵) китабны джазадыла, анда уа 53525 иероглиф белгиленнгенди. Ол заманны сёзлюклеринде бу эм уллу болгъанды.
Арт заманлада чыкъгъан, бу заманлада хайырланнган эмда адабиятны эсгертмелеринде тюбеген иероглифлени джазгъан сёзлюкледе бек кёб иероглиф тюбейди. Сёз ючюн, «Канси цзыдянь» (康熙字典) ишде 47 035 иероглиф барды. «Уллу къытай-япон сёзлюкде» (大汉和字典 Дай кан-ва дзитэн / Да хань-хэ цзыдянь) 48 902 иероглиф белгиленнгенди. Тайванда чыкъгъан «Чжунвэнь да цзыдянь» (中文大字典) 49 905 иероглифни тутады. Къытайда чыкъгъан «Ханьюй да цзыдянь» (汉语大字典) 54 678 иероглиф тутады. Джангы сёзлюк «Чжунхуа цзыхай» (中华字海) - 85 568 иероглиф тутады. XXI ёмюрде Японияда «Нихон кинсэки модзикё» (日本今昔文字镜 Жибэнь цзиньцзе вэньцзыцзин) чыкъгъгъанды, анда бусагъатда эм кёб иероглиф барды — 150 минг.
Дых тау
Дых тау неда Тик тау (Дыхтау, Дых-тау) — Кавказда Къабарты-Малкъарны Бызынгы ауузунда орналгъан тауду. Мийиклиги — 5 204 м-ди, Кавказда джангыз Минги таудан алашады. Шимал (неда Къабыргъа) аркъада орналады.
1886 джылда эм 1888 джылда болгъан эки джетишимсиз чыгъыудан сора, Дых таугъа ахыр ингилизли Альберт Ф. Маммери бла швейцар джол кёргюзтюучю Генрих Цурфлюх къыбыла-кюнбатыш джанындан аркъа бла чыкъгъандыла (24 июль 1888). 20 август 1888 джылда H. В. Холдер, Херманн Вулли, Джон Кокин эм Ульрих Алмер Дых тауну бусагъатда стандарт маршрутха саналгъан шимал башына чыкъгъандала.
Дых тау — Къабарты-Малкъар тау заповедникни территориясында турады.
Украин тил
Украин тил (українська мова) — кюнчыгъыш славян тилледен бириди.
Румын тил
Румын тил (рум. limba română) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди.
Япония
Джапо́ния (日本 Нихонг, Ниппонг), официал аты «Нихонг коку», «Ниппонг коку» (日本国), архаика аты «Яшима» (八洲 Яшима) — айрыкам къралды Кюнчыгъыш Азияда.
Каталан тил
Каталан тил (кат. llengua catalana) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди.
Азербайджанны маршы
«Азербайджанны маршы» (Azərbaycan marşı) деген джырны, Азербайджан Республиканы кърал гимниди. Сёзлери – Ахмед Джавадны (Əhməd Cavad), макъамы – Узеир Гаджибековныкъыды (Üzeyir Hacıbəyov).
Бызынгы (магъаналары)
Бызынгы:
Папа областда 1848—1849 джыллада революция
Папа областда 1848—1849 джыллада революция — 8 италиян къралланы бири, Папа областда буржуа-демократ революция, 1848-1849 джыллада европачы революцияладан бири. Революцияны баш нюзюрлеринде демократ хакъла бла эркинликлени бегитиу, феодал джорукъланы къоратыу, артыкъсыз да бек эл мюлкде.
Революцияны баргъанында 1849 джылны 8-чи февралында Рим республика баямланады. Алай а кёб турмай француз аскерле бла революция тынч этиледи. Рим республика эсе уа 1849 джылны 4-чю июнунда къурутулады.
Японияны император мухуру
Японияны император мухуру (яп. 菊の御紋 кику но гомон) — 16 чапракълы, сары неда оранж хризантема кёрюмлю символду. Камакура кёзюуден башлаб япон императорланы эм япон император юйюрге киргенлени символларына саналады.
Император мухур бир-бирледе кърал герб орнуна хайырланылынады, официал кърал герб болмагъанлыкъгъа Японияда.
Къытай (магъаналары)
Къытай:
Дракоша тоша
Дракоша тоша Библиография Это список произведений американского писателя Уильям Лавуазье (1828–1910)
Другие
Дракоша тоша (мультфильм 1959) Дракоша тоша (мультсериал 2017)
Сауд Арабия
Сауд Арабия (инглиз. Saudi Arabia) — Азия континентни кыйнбатыш къыйырында орналгъан кърал.
Бызынгы
Бызынгы — Къабарты-Малкъарда тау районду, Кавказ тауланы ара эмда эм мийик кесегиди. Къурамына Баш Кавказ аркъаны Бызынгы къабыргъасын эмда анга шималдан таяннган, Бызынгы Черекни бассейнин къурагъан къабыргъа аркъаланы алады.
Бызынгы къабыргъа
Бызынгы къабыргъа — 12 километрли тау массивди, Баш Кавказ аркъаны эм мийик бёлгесиди. Адетге кёре Бызынгы къабыргъаны чеклерине Ляльвер бла (кюнбатышда) Шхара (кюнчыгъышда) саналадыла.
2022 джыл
Ёлгенле
Лавуазье, Вилем Йиржи (род. 1533)
Мария Гулегина
Мария Гулегина (Мария Агасовна Гулегина; туугъаны: 9-чи августу 1959 джыл, Одесса, СССР) — опера джырлаучу.
Кішкентай сұлулық
Кішкентай сұлулық (The Little Mermaid) — АБШ-ны филм.
Калифорния штатны университети
Калифорния штатны университети (California State University) — Калифорнияда джамагъат университетлени биригиулеринден бириди. Къурамына 23 университет киреди:
Заман (газет, Тюрк)
Заман (Zaman) — тюрк газетди.
Тюркде эм сёзюне тынгылатхан газетледен бириди. 1986 джылда Стамбулда Фехми Коруну башчылыгъында къуралгъанда. Онлайн-версиясы 1995 джылда чыкъгъанды.
Газет, Тюркден сора да Австралияда, Азербайджанда, Болгарияда, Германияда, Румынияда, Къазахстанда, Къыргъызстанда, Македонияда, Тюркменистанда эмда АБШ-да джайылада. Коррпунктлары бу ара шахарлада барды: Вашингтон, Нью-Йорк, Брюссель, Москва, Каир, Баку, Франкфурт, Ашхабад, Ташкент, Бухарест, Алматы.
3 октябрь
3 октябрь
Туугъанла
Михайлович, Руслан Махлейд Российский переводчик
5 декабрь
5 декабрь
Джазма
Джазманы къуралыууну этаплары
Джазма бусагъатдагъы шекилине келир ючюн, бек узун заманны айныгъанды. Аны къуралыууну талай этапха юлеширге боллукъду:
Алгъа бурун адамлада белги джазма болмагъанды. Ол себебден информацияны узуну аралыкълагъа берген къыйын болгъанды. Къаджар патчах Дарий I-ни юсюнден айтылгъан джомакъны юлгюге келтирирге боллукъду (Геродот айтханды), ол джомакъда Дарий I скифледен бир кере хапар алгъанды. Ол хапарда тёрт зат болгъандыла: къанатлы, чычхан, макъа эмда садакъла. Хапарны келтирген, не хапар болгъанын айталмазлыгъын билдириб, кетгенди. Скифле не айтыргъа излегенлерин ангыларгъа керек болгъанды. Дарий сагъыш этгенди да, скифле бойсуннганларын билдиредиле деген оюмгъа келгенди, эмда бойсуннганларыны белгиси болуб аннга джерни, сууну эмда кёкню джибергендиле (чычхан джерни белгиси, макъа — сууну, къанатлы — кёкню) садакъланы уа скифле къаршчыланмазлыкъларын билдириб сауутларын саладыла деген магъанада ангылагъанды. Алайда бир башха акъылман Дарийни айтханын терсге санагъады, эмда былай ачыкълагъанды: «Сиз, къаджарла, къанатлылача кёкге учуб кетмесегиз, неда чычханлача джерге букъмасагъыз, неда макъалача мырдылагъа къачмасагъыз, бу садакъла бла урулуб, ызыгъызгъа къайтырыкъ тюлсюз». Артдан акъылман айтахан тюз болгъаны белгили болгъанды.
Келтирилген юлгю, адамла аллында билгилени затланы юсю бла берирге кюрешгенлерине шагъатлыкъ этеди. Затлыкъ джазманы белгили юлгюлерине вампум (ирокез джазма, джибге кийирилген тюрлю-тюрлю бетли чокъуракъла) эмда кипу (перу джазма, анда билги джибде тюйюмчеклени саны бла эмда бояуу бла берилгенди). Затлыкъ джазма таб джазмады дерге боллукъ тюлдю, заман бла адамла андан табыракъ амалла къурагъандыла.
Джазманы къуралыууну эндиги этапы — суратланы (пиктограммаланы) тамалында джазмады. Адамла джаратылгъанларындан бери сурат салыб башлагъандыла. Алай а ал заманлада бу сурат салыу билги бериу амал халгъа келелмегнди. Пикторграфия джазманы магъанасы — белгили бир затны сураты бла ангыламны бериудю. Сёз ючюн, «адам» деген ангылам адамны сураты бла берилирге болгъанды. Алай а заман бла суратла тынчыракъ, бошуракъ болуб, тамалында суратдан узакълаша баргъандыла. Пиктограммала кёб магъаналы бола башлагъандыла. Джангы ангыламланы чыгъыуу бла эмда абстракт ангыны къуралыуу бла, пиктография джазманы бютеу излемлерин баджаралмагъанды. Алай бла идеография («ангыламланы джазмасы») къуралгъанды. Ол кёргюзюрге болмагъан ангыламланы белгилерге джарагъанды. Сёз ючюн, «сокъурлукъ», аны суратха салыргъа мадар болмагъанды, ол себебден бу ангыламны тамалы болгъан — кёзню сураты салыннганды. Ол себебден, кёзню сураты пиктограммада «кёз» магъананы тутханды, идеограммада уа «сокъурлукъ». Суратны туура эмда кёчген магъанасы болгъанды. (Реформатский А. А. Введение в языковедение, М.: Аспект Пресс, 2006. — с.352 — 353)
1849 джыл
Ёлгенле
17 октябрь — Фредерик Шопен
Джазма
Джазманы къуралыууну этаплары
Иероглиф джазма да, тамалында салыннган сурат танылмаз халгъа келеди. Иероглифледе башха белгиле да болгъан, типли констуктив элементле чыгъадыла. Адам джазыуну тынч этерге излегени бла байламлы болур, иероглифлени къуралгъаны. Алай а иероглиф джазманы джетишмегенлери да кёб болгъанды, аны эм башында: сёзню айтыуу бла байламы болмагъаныды. Аны бла джазма тил бла аууз тил айры джашагъандыла. Аны тышында синтаксис ролгъа кёре сёзню шекили тюрленнген тилледе иероглифлеге къошакъ белгиле къошаргъа керек болгъанды.
Аууз тил бла джазыу тилни джууукълашдырыуда, бёлюм джазыуну къуралыуу уллу атлам этдиргенди. Эм белгили бёлюм джазыулагъа керкме джазыула саналадыла (буруннгу къаджар, аккад эмда башха шумер джазмадан къуралгъан джазмала), кюнбатыш-семит (финикий, араб эмда буруннгу мисир иероглификада къуралгъан джазмала) эм япон бёлюм системала (катакана бла хирагана). Финикий джазма, адам улуну джашауунда уллу роль алгъанды. Финикий джазмадан грек джазма къуралгъанды, ол а уа латиница бла кириллицагъа тамал болгъанды.
Финикий джазмагъа греклиле кёчгенлеринде, бёлюм джазма бла грек тилде болгъан ачыкъ тауушла берилмегендиле. Аны бла ачыкъланы кёргюзюрге белгиле къуралгъандыла. Аны бла джазма андан да универсал дараджагъа чыкъгъанды. Энди 30 чакълы бир белгини хайырландырыб, аууз тилни хар сёзюн кёргюзюрге мадар болгъанды. Алфавит джазма тынчлыгъы себебли дуниягъа дженгил джайылгъанды (бир-бир цивилизациялада бусагъатха дери кёчмегендиле).
Адам тиллени джазма типлери
Алфавит деб белгилени стандарт тизиу джоругъу болгъан фонеткиалыкъ джазмалагъа айтадыла. Алфавитни белгилерине хариф дейдиле.
Башында кёргюзюлген системала къуру кеслери аз тюбейдиле, кёбюсюне тамал системагъа башха системаны элементлерида къатышады.
«иероглиф джазма» ангыламны белгили айгъакъ магъанасы джокъду.
Джазманы баш тюрлюлери
Тюбюнде къуралгъанлары бла регионлары бла къауумлагъа юлешиннген джазма тюрлюле кёргюзюлгендиле.
XVIII—XX ёмюрледе къуралгъан джазмала
Бу джазмала кёбюсюне миссионерле бла неда тилни джюрютген адамла бла башха тиллени юлгюге алыныб къуралгъандыла.
Уллу депрессия
Уллу депре́ссия (Great Depression) — 1929 джыл башланыб 1939 джылгъа дери баргъан дуния экономика кризисди. Алай а дуния кризисдено 1945 джылгъа дери чыгъыб тургъанды. Ол себеден 1930 джылла Уллу депрессияны кёзюуюне саналадыла.
Уллу депрессия асламысы бла АБШ-ны, Канаданы, Уллу Британияны, Германияны эмда Францияны къыйын болумгъа тюшюргенди, алай а башха къраллагъа да къыйыры тийгенди. Асламысы бла инджилгенле уллу индустриал шахарла болгъандыла, бир къауум къралда къурулуш санагъат тамалы бла тохтагъанды. Халкъны тёлеу мадарлары азайгъаны себебли, эл мюлкню продукциясына багъала 40—60% чакълы бирге тюшгендиле.
Бизни къралда «Уллу депрессия» термин кризисни АБШ-ны ургъаны бла байлайдыла.
Къызыл Октябрь
Къызыл Октябрь (Кызыл-Октябрь) — Къарчай-Черкес Республиканы Зеленчук районуну къыбыла-кюнчыгъышында орналгъан элди.
Уллу депрессия
Чурумлары
Уллу депрессияны аллыда АБШ-да 1929 джыл биржа тюшюу болады: акциялагъа багъала тохтаусуз тюшедиле, бу тюшюу 1929 джылны 24-чю октябрында - «къара орта кюнде» башланыб «Къара баш кюн» (28-чи октябрь) бла «Къара гюрге кюн» (29-чу октябрь) Уолл-стритни биржа крахы бла масштабла ала башлайды.
Къызыл Октябрь
Адам саны — 3587 (2002).
Уллу депрессия
Чурумлары
Экономистле Уллу депрессияны чыгъыууну чурумларын ангылатыуда бир оюмгъа келелмейдиле.
Къызыл Октябрь
Тарихи
1917 джылны декабрындан башлаб 1918 джылны мартына дери бютеу Шимал Кавказда Совет власть орнатылады. 1922 джылны 12-чи январында Къарачай-Черкес автоном область къуралады, 1926 джылда уа — Къарачай автоном область, ол заманлада областны тау районларындан Зеленчук бла Преградна районлагъа адамланы кёчюрюу башланады. Ол заманлада къуралады Къызыл Октябрь эл да. 1929 джылда Къарачай обкомну 4-чю пленумунда колхозланы юсюнден соруугъа къаралгъанды. 1931 джылда уа областны коллективизациясы бошала кетгенди. Къызыл Октябрь эл 1932 джыл къуралгъанды. Атын да Уллу Октябрь Социалист Революцияны аты бла бергендиле. Ол заманда элге 340 арбаз къураргъа эркинлик берилгенди. 1943 джылда депортацияны аллы бла уа элде 600 арбаз болгъанды, бусагъатда арбазланы саны 1 мингден артыкъды. Элде бир орта школ, больница, поликлиника барды. Къызыл Октябрны халкъыны миллет къурамы бирчады, талай адамны тышында къарачайлыладыла, эм уллу къарачай эллени бирине саналады.
Уллу депрессия
Чурумлары
Аны юсюнден талай теория барды, алай а экономикалыкъ кризисни чыгъыуунда факторланы джыйылыуу болгъанды деген оюм тюзюрекге саналады.
Дагъыда къарагъыз
Экономика кризис
Нальчик
Нальчик — Россияда шахар, Къабарты Малкъар Республиканы ара шахарады. Халкъны саны 247 054 адамла(2023)
Къытай (тарих регион)
Къытай (, «ара кърал», «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан культуралы регионду эм буруннгу цивилизацияды. Къытай, 4 минг джылны ичинде кёб санда къралла бла культурала къурагъан эм буруннгу цивилизацияладан бириди. Экинчи дуния къазауат бошалгъандан сора граждан къазауатны эсеби бла бу регион де-факто эки къралгъа бёлюннгенди, ала — материкдеги террторияны алгъан Къытай Халкъ Республика эм Тайвань айрымкан бла аны къатындагъы айрымканланы алгъан Къытай Республика.
Чууана клиса
Клиса, Чууана къаяны къыбыла-кюнчыгъыш джетегинде, Къобан сууну сол джагъасында, Коста Хетагуров атлы элни тийресинде, Къарачай шахардан 7 км шималда орналыбды.
Къытай (тарих регион)
Къытайны узун эмда юзюлмей баргъан тарихи барды, дагъыда эм буруннгуладан эмда эм къыйынладан болгъан джазыу системасы (къытай джазма) барды. XIX ёмюрге дери Къытай алчы къралладан бири болгъанды эмда Кюнчыгъыш Азияны баш культура аралыгъы болгъанды. Къытайны хоншу къраллагъа си бусагъат заманда да уллуду. Къытай, ойлаб чыгъарылгъан кёб затны джуртуду, ол затланы ичинде — къагъыт, къыбылама, шкок от эм китаб басмалау.
Чууана клиса
Византий архитектураны адетине кёре ишленнгенди. Планда — юч апсидли, юч нефли эмда къач куббели мекямды; болушлукъ мустук бла башын кётюрген тёрт тёртгюл багъанасы да барды. Мекямны кюнбатышдан кюнчыгъышха узунлугъу — 12,9 м-ди, мийиклиги да узунлугъу бла бирчады, кюнбатыш фасадына кёре кенглиги — 8,9 м-ди.
Анжелина Швачка
Анжелина Швачка (Анжеліна Олексіївна Швачка; туугъаны: 17 июль 1971 джыл, Днепропетровск, СССР) — опера джырлаучу.
Вифлеем
Вифлее́м (בית לחם, Бейт-Лехем — «Гырджынны юйю»; بيت لحم, Байт-Лахм — «Этни юйю») — Палестина автономияда Иордан сууну кюнбатыш джагъасында Иудея тарих бёлгеде шахарды, Вифлеем провинцияны ара шахарыды; Палестинаны культурасыны, дин багъалатхан джерлеге айланыуну эмда туризмни аралыгъыды. Вифлеем, Иерусалимден 8 км къыбылада орналыбды эмда бусагъатда де-факто аны бла чеклешген этеди. Шахарда джашагъанланы саны 25 266 адамды (2007), тийреси бла бирге — 42 минг адам, майданы — 6 км².
Инджилге (Евангелиеге) кёре былайда Иисус Христос (Иса файгъамбар) туугъаны ючюн Вифлеем — бютеу христианлагъа сыйлы шахарды, Иерусалимден сора экинчи магъаналы шахарды. Шахарда дунияда эм эски христиан джамагъатладан бири джашайды, алай а арт джыллада эмиграцияны эсебинде джамагъатны саны аз болгъанды.
Дауут (Давид), Библиягъа кёре, былайда туугъанды эмда тахтагъа миннгенди.
Тегейлиле
Тегейлиле (ир, ирæттæ, ирон адæм, дигорæ, дигорæнттæ) — Кавказда джашагъан миллетлени бириди.
Бусагъат заманда тегейлиле кёбюсюне Россия Федерацияны Шимал Тегей Республикасында эмда джарым танылгъан Къыбыла Тегей Республикада джашайдыла. Тегейлиле дагъыда Тюркде джашайдыла.
Тегейлиле талай къауумгъа бёлюнедиле: къударлыла, дюгерлиле, иронлула. Тегейлиле тегей тилде сёлешедиле, тиллери эки баш диалектге бёлюнеди: ирон бла дюгер диалектле. Россияда джашагъан тегейлилени кёбюсю орус тилни да биледи.
Басхан
Басхан:
Наартхамалай Шива Ковил
Наартхамалай Шива Ковил Индияда IX ёмюр Шива Аллахы храмы.
Доллар
До́ллар (Dollar) — алгъадан АБШ-ны валютасыны, кечирек, талай къралны валютасыны атыды. Европаны талай къралында темир ачханы белгилеген «талер» (Taler) сёзден къуралгъанды.
Сёлешген эмда джазгъан тилде доллар деб АБШ-ны доллары танылады.
Бир доллар 100 центден къуралады.
Геродот
Геродот Галикарнаслы (бур.-грек. Ἡρόδοτος Ἁλικαρνᾱσσεύς, 484 дж. б.э. дери — 425 дж. б.э. дери) – буруннгугрек тарихчи болгъанды, Цицеронну къанатлы сёзю бла – «тарихни атасы» болгъанды. Бизни заманыбызгъа дери сакъланнган эм эски «Тарих» трактатны авторуду; трактат, грек-перс къазауатланы эмда кесизаманлы миллетлени адетлерини юсюнден джазылгъанды. Аны ишлери антиклик культурагъа уллу магъаналыды.
Кюрт
Кюрт — тау къабыргъаладан тайгъан неда тюшген къар массады.
Кюртде къарны ёлчеми талай джюз кубметрге джетерге болады, алай адам джашаугъа талай кубметр болсада къоркъуу барды.
Кюртлени талай классификациясы барды, аланы бири буду: Къургъакъ кюртлени басымы 0,02 - 0,3 г/см³ болса теркликлери 20—70 м/с (125 м/с дери) чакълы бир болады. Мылы кюртле 10-20 м/с (40 м/с дери) чакълы бир терклик бла барадыла, эмда басымлары ь 0,3—0,4 г/см³. болады. Къургъакъ кюртню тюшюую хауа толкъун джаратыргъа болады, ол толкуъун бир-бирледе кючлю оюлуула келтирирге болады.
Кюртле Къарачай бла Малкъарны тау районларында бек джайылыбдыла, эмда къыш уллу къоркъуу келтиредиле.
Веселье мелодии
Джангылмагъыз — бу, Пригоди Руслан, Под одной крышей юсюнден статьи тюлдю.
Веселье Мелодии эмда башха уллу шахарлада джашаргъа Гвардиячы Улицлэр
Кёнделен (магъаналары)
Кёнделен:
Къабарты-черкес тил
Къабарты-черкес (къабарты, черкес) тил (адыгэбзэ неда къэбэрдей-черкесыбзэ ) — къабартылыла бла черкеслилени тиллериди, хачыпсы-адыг тилледен бириди. Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада официал тилди. Андан сора да Краснодар крайда, Адыгеяда, Тюркде эмда Джууукъ Кюнчыгъышда бу тилде сёлешгенле бардыла.
Тилни 48 къысыкъ фонемасы барды, аладан 23-сю фрикативдиле.
Джазмасы 1924 джылгъа дери араб алфавитни эмда кириллицаны тамалында болгъанды, 1924—1936 джыллада —латиницаны тамалында, 1936 джылдан джангыдан кириллица хайырландырылады.
Къабарты-черкес тилде китабла, газетле («Адыгэ псалъэ», «Черкес хэку» эм башхала) эмда журналла чыгъадыла.
Кёнделен
Кёнделен (Кёнделен, Кенделен, Гунделен, Генделен) — Къабарты-Малкъарны Эльбрус районунда элди. Кёнделен эл джерлешимни административ аралыгъыды.
Рим (магъаналары)
Рим:
Кюндюш
Кюндюш неда кунтуш (Verátrum, чемери́ца) — Лилиялыла юйюрден ёсюмлюк тукъумду.
25 тюрлюден кёб барды. Россияда 7 тюрлюсю тюбейди, аланы ичинде —, эм.
Кюндюш 50 джыл чакълы бир джашайды, кёбюсюне 16–30-чы джылында чагъады.
Ёмюр (магъаналары)
Ёмюр
Basshunter
Basshunter, Jonas Erik Altberg (туугъаны: 22 декабрь 1984, Halmstad) — джырлаучу эм продюсерди.
Флорида
Флори́да (Florida, Florida «чакъгъан» деген сёзден) — АБШ-ны къыбыла-кюнчыгъышыда орналгъан штатды. Ара шахары Таллахассиди. Штат, кеси бла бир атлы, Мексикан богъаз бла Атлантика океанны араларында тургъан узун джарымайрымканда орналыбды. Алабама эмда Джорджия штатла бла чеклешеди.
Эм уллу шахарлары — Майами, Тампа, Орландо, Джексонвиль.
Викимедиа фонд
Викимедиа фонд (Wikimedia Foundation, Inc., къысхасыча WMF) — саудюгерчи болмагъан игилик этиу организацияды, талай краудсорсингли вики-проектлени (аланы ичинде — Википедия, Викисёзлюк, Викисёз, Викикитаб, Викитека, Викигид, Викигёзен, Викибилгиле, Викитюрлюле, Викиджангылыкъла, Викиверситет, Викимедиа Инкубатор, Мета-вики) ишлеулерин юзмей тутады, бусагъатда ишлемеген Nupedia деген энциклопедиялы проекти иесиди. Фонд, Wiki Loves Monuments (Вики эсгертмелени сюеди) деген конкурсну къурагъанды.
«Викимедиа фонд»’ну штаб-фатары Сан-Францискода орналады, Викимедианы проектлери Калифорния штатны законларына кёре джарашдырыладыла, организация кеси уа Флорида штатны (алгъа офиси Сент-Питерсбергде (Флорида) орналгъанды  эмда бусагъатда да Тампада серверлери орналадыла ) законларына кёре регистрацияны ётгенди. Уставына кёре Фондну нюзюрю — билим берген контентни джыйыу, айнытыу, эмда аны эффектив глобал джайыуду. «Викимедиа фонд»’ну къуралгъаныны юсюнден официал халда 20 июнь 2003 джыл Википедияны къурагъанладан бири Джимми Уэйлс баямлагъанды, аннга дери ол Википедиягъа кесини Bomis компаниясы бла башчылыкъ этгенди. Фондну ишлеую — бютеу дунияда энчи инсанла эмда тюрлю-тюрлю организацияла разы болуб болушлукъгъа берген ачха бла баджарылады.
Организацияны алчы проекти — эркин энциклопедия Википедия — дунияда эм кёб кирилген он веб-сайтны санына киреди. Проектледе, «эркин контент» бла эркин программа баджарыу къурай (эркин лицензияла бла берилген), тюрлю-тюрлю къралладан волонтёрла ишлейдиле.
Официал тил
Официал тил — къралда неда халкълара организацияда баш статусу болгъан тилди. Къралны официал тилине, кърал тил терминда хайырландырылады. Алай а бир-бир къраллада, сёз ючюн Къыргъызстанда бу эки терминни бир-биринден айырыууну излейдиле.
Къралны официал тили
Кърал (официал) тил - къралда неда закон бла бегиген белгили бир территорияда хайырланыргъа болгъан башха тиллеге кёре, эм мийик юристлик статусу болгъан тилди.
Кърал тил, алгъы бурун бу къралны Конституциясыны тилиди, ол себебден джазылгъан, белгили конституциялары болмагъан къраллада кърал тил джокъду дерге боллукъду. Кёбюсюне кърал (официал) тил, бу къралдагъы эм уллу миллетни неда этник къауумну тили болады. Аны бла бирге бир-бир къраллада официал кърал документле башха тилледеда басмаланадыла.
Кърал эм/неда официал?
ЮНЕСКО-ну экспертлери 1953 джыл «кърал тил» бла «официал тилни» бирин биринден айырырмасындан файда кёргендиле:
Бу эки ангылатыу борчу ангылатыула тюлдюле, насигъат халдадыла.
Кърал (официал) тиллени, миллет азлыкъланы официал халда танылгъан, школлада дерс бардырылгъан, кърал оноуда хайырладырылгъан тиллеринден айырыргъа керекди (сёз ючюн: сардин тил Италияда, орус тил Эстонияда.
Дунияда къралланы джарымындан артыгъыны кърал тиллери барды. Бир къауумунда (сёз ючюн, Албанияда, Францияда, Германияда неда Литвада) джангыз бир кърал тил барды. Башха къауумунда уа талай тилдиле (сёз ючюн, Белоруссияда, Бельгияда, Канадада, Финляндияда, Афганистанда, Парагвайда, Боливияда, Индияда, Швейцарияда, КъАРда).
Бир-бир къраллада, Иракча, Италияча, Испанияча неда Россияча, бютеу къралгъа бир кърал тил болады, аннга къошакъгъа уа регионлада дагъыда бир кърал тил болады (сёз ючюн, къарачай-малкъар тил Къарачай-Черкесде бла Къабарты-Малкъарда). Бир-бир къралланы ортакъ кърал тиллери джокъду, алай а хар кесегине айры-айры барды (сёз ючюн, АБШ-ны штатлары). Ахырында кърал тили болмагъан къралла бардыла, сёз ючюн, Австралия, Эритрея, Люксембург, Швеция, неда Тувалу. Алай кёбюсюне, де-факто бир баш тил болады, эмда ол тилни неда башха тиллени хайырланыулары, орунларын ангылатхан талай официал документ болады.
Бир-бир къралла (африкан къралла, дагъыда Филиппинледе) эски колония болгъанлары себебли алгъыннгы метрополияларыны тиллерин, къралда кёбчюлюкню миллет тили болмасада, кърал тиллей сакълайдыла.
Анга къаршчыгъа ирланд тил, Ирландия халкъыны юч этиб биринден азы сёлешседа, «миллет тилиди» эмда биринчи кърал тилине саналады. Адамларыны асламысы сёлешген ингилиз тил а уа, Ирландияны конституциясында экинчи кърал тил кибик танылады.
Бир-бир къраллада, къайсы тилни, къалайда хайырландырыргъа керек болгъаны уллу проблема болгъанды, артыкъсызда СССР-ни алгъынгы республикаларында орус тилни орну белгилениб бошаялмайды.
Кёбюсюне кърал (официал) тилни мийик статусу бу тилни зорунлу хайырландырылгъанын белгилеседа, башха тиллени, неда джазма системаланы тыйылыуу магъанагъа келмейди.
Россия Федерацияны кърал тиллери
Россия законлукъда кърал тил — законла бла белгиленнген заманлада хайырланыуу зорунлу болгъан бир юристлик категорияды.
Россия Федерацияда кърал тиллени хакъ статуслары №53-Ф5 "Россия Федерацияны кърал тилини юсюнден" закон бла бегитилгенди. Бу закон ЭФ кърал тили орус тил болгъанын бегитеди: ЭФ субъектлери къошакъ этиб кеслерини кърал тиллерин бегитирге боллукъдула.
Кърал тилни хайырлыныууну сфераларын бегитген башха закон эсе 1991 джылны 25 октябрындан N 1807-1 "РОССИЯ ФЕДЕРАЦИЯНЫ ХАЛКЪЛАРЫНЫ ТИЛЛЕРИНИ ЮСЮНДЕН" законду. (24.07.1998 N 126-ФЗ, 11.12.2002 N 165-ФЗ федератив законла бла тюрлендириулери болгъан).
Къазан
Къазан (Казан, Qazan) — Россияда шахарды. Россияны субъекти — Татарстан Республиканы ара шахарыды. Адам саны бла Россияда эм уллу шахарланы бириди. Къазан, глобал шахарланы санына киреди, бютеу Эресейде ызы болгъан шахарды. Ол, шахарны уллу экономика потенциалы болгъаны себеблиди.
Викимедиа (магъаналары)
«Викимедиа» (Wikimedia) атны бу организацияла джюрютедиле:
Латвия
Латвия, Латвия Республика (Latvija, Latvijas Republika) — Шимал-Кюнчыгъыш Европада Балтика тенгизни джагъасында орналгъан къралды.
Португал тил
Португал тил (порт. língua portuguesa) — индоевропалы тил юйюрню роман группасына кирген тилди. Сёлешгенлени саны бла роман тилледен, къысха джууукъ джетген испан тилден сора, экинчи тилди.
Кюн система
Кюн низам — орта джулдузу Кюнден эмда аны тёгерегинде бурулгъан табигъат алам объектледен къуралгъан планета низамды.
Ауетлик себебли Кюн бла байламлы болгъан объектлени ауурлугъуну кёбюсю, шартха кёре энчи тургъан, хазна къалмай тёгерек чорхлары болгъан, эмда хазна къалмай джассы дискни — эклиптиканы джассылыгъыны ичинде тургъан планеталадады.
Тёрт гитчерек ич планетала: Атархан, Тандыса, Джер эмда Мырых, джер къауумну планеталары деген ат бла да белиги болгъанла, кёбюсюне силикатла бла темирден къураладыла. Тёрт тыш планетала: Юпитер, Сатурн, Уран эмда Нептун, газ гигантла деген ат бла да белгили болгъанла, иги кесегине водород бла гелийден къураладыла эмда джер къауумну планеталарындан эсе уллу эм ауурладыла.
Кюн низамда гитче затладан толуб тургъан эки бёлге барды. Мырых бла Юпитерни арасында болгъан астероидлени бели, силикатла бла темирледен къуралгъаны себели къурамына кёре джер къауумну планеталарына ушайды. Астероидлени белини эм уллу объектлери Церера, Паллада эм Юнонады. Нептунну орбитасыны артында бузлагъан суудан, аммиакдан эмда метандан къуралгъан транснептун объектле орналыбдыла, аланы эм уллулары Плутон, Седна, Хаумеа, Макемаке эмда Эридады. Бу эки бёлгеде мингле бла гитче затлагъа къошакъгъа башха тюрлю гитче затла да, сёз ючюн, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу, Кюн низамны ичинде айланадыла.
Планеталаны сегизинден алтысы эмда юч шылаб планета, табигъат дженгерле бла къуршаланыбдыла. Тыш планеталаны хар бириси да букъу бла башха миндеуледен тогъайла бла къуршаланыбдыла.
Кюн низам, Къой Джол мырытны къурамына киреди.
Сезоны Под одной крышей
Бу атны (неда терминни) башха магъаналары да барды, къарагъыз: Под одной крышей (магъаналары).
Кюн
Кюн (символ: ) — Кюн низамны орта эмда джангыз джулдузуду, бу системаны къалгъан объектлери: планетала бла аланы дженгерлери, шылаб планетала бла аланы дженгерлери, астероидле, къуйрукълу джулдузла, учхан джулдузла эмда алам букъу аны тёгереги бла айланадыла. Кюнню ауурлугъу, Кюн системаны бютеу ауурлугъундан 99,866 % чакълы бирди. Кюнню нюрю, Джерде джашауну юзмей турады (фотонла, фотосинтезни барыууну ал кёзюулерине амалсыз керекди), климатха уллу себеб болады.
Уильям Лавуазье
Уильям Лавуазье (1828—1910) XX ёмюрде Америка писатель
Библиография
Дракоша тоша
Аншлюс
А́ншлюс ( — къошулуу, биригиу) — Австрияны Германияны къурамына 1938 джылны 12-чи—13-чю мартларында къошулуууду. Австрияны бойсунмауу Экинчи дуния къазауатда джандаш аскерле кючлегенден сора орнуна салыннганды, закон джаны бла бегитилгени уа 1955 джылны Кърал кесаматы бла этилгенди, аннга кёре аншлюс джасакъланнганды. «Аншлюс» ангылам нацизмни тарихи бла байламлы болгъаны себебли негатив магъана алгъанды эмда аннексия дёген термин бла келишеди.
Чурумлары
[[Файл:Österreich-Ungarns Ende.png|thumb|right|300px|
{{legend|#EB955C|Австрия империя 1914 джылда}} {{legend|#FAF0EE|Маджар Королевство 1914 джылда}} {{legend|#92A2CB|Босния эм Герцеговина 1914 джылда}}]] Австрия-Маджарны Биринчи дуния къазауатдан сора чачылыуундан сора политикалыкъ картада эки немец кърал къуралгъанды: Германия бла Австрия. Экинчиси кесини гитче ёлчеми болгъаны себебли, эмда баш индустрия аралыкъланы, эмда эл мюлк бёлгелени тас этгени себебли джашаялмазлыкъ къралгъа саналгъанды. Бир-бирлене къошулургъа излем эки джандан да бек кючлю болгъанды, артыкъсыз да бек къазауатны джангы бошалгъан заманында, алай а хорлагъан къралла аны огъурамагъанлары себебли, бу излемлени аллары тыйылгъанды. Версаль эм Сен-Жермен кесаматланы (1919) эмда Женева протоколланы (октябрь 1922) текстлеринде аншлюсну джасакълагъан статьяла болгъандыла. 1931 джылны мартында Германия бла Австрияны правительстволары таможня бирлик къураргъа излегендиле, алай а хорлагъан къралла къаршчыланнгандыла.
Германияда оноугъа Гитлерни келиую бла аншлюс Германияны официал тыш политикасыны кесеги болады. Австрияны бютеу кърал структураларына нацист режимни агентурасы киргизиледи. Аны бла бирге Австрияны кесинде Германия бла аншлюсну идеясына къаршчыланы саны кёбден кёб болады. 1933 джылны октябрында аншлюсну юсюнден пункт Австрияны социал-демократ партиясыны программасындан къоратылады. Андан алгъаракъ 19-чу июнда, канцлер Энгельберт Дольфус НСДАП-ны Австрияда джасакълайды. Правительствону аскерли бла хеймвер 1934 джылны февраль къозгъалыуун тынчайтхандан сора, Дольфус онгчу кючлени бирлиги бла клисаны бирлешдиргенди хэмда 1934 джылны «май конституциясын» къабыл этгенди, аны баш салыулары Муссолинини режимини конституциясындан копияланнганды. Ол джылланы башха ультра-онгчу режимлерича болмай, австрофашизм динчиле бла бирлик джюрютгенди эмда Австрияны политикасына Германияны къатышыууна къаршчы болгъанды.
1934 джылны 25-чи июлунда, кюнорта бола, СС-ни 89-чу австриясы батальонундан 154 эсесчи австриячы, австриячы граждан гвардияны формасына кийиниб канцеляриягъа киредиле эмда канцлер Дольфусну джесирлейдиле, ала андан оставкагъа кетерин даулайдыла, аны орнуна канцлерге А. Ринтеленни болурун излейдиле. Джаралы болгъан Дольфус унамагъанды. Медицина болушлукъ бермегей, эмда къагъат бла къаламны аллына салыб, джангыдан оставкасын излегендиле. Медицина болушлукъ этилмеген Дольфус, антын бузмагъанлай, талай сагъатдан ёледи. Ол заманда, правительство джанлы аскерле парламентни мекямын къуршалайдыла. Ингирге Дольфусха ачыкъдан джакъ болгъан Муссолини, беш дивизияны мобилизация этиб, Бреннер ауушха, Австрияны чегине джюрютгенди. 19 сагъатха мятежчиле дженгидередиле.
Быллай ачыкъдан амалла излеген эсебни келтирмезлигин ангыла, немец правительство тактикасын тюрлендиргенди, энди ишге СД бла гестапону кошханды, эмда Курт фон Шушниг башчылыкъ этген джангы австрий правительствогъа дипломатия басымны кючлендиргенди. Аны бла бирге Германияны энчи къуллукълары австриячы миллетчилени ичинде кеслерини агентлерини джаядыла. Сёз ючюн, австрий миллетчи партияны алчыларыны бири, инженер Рейнталер, 1934 джылны къачындан башлаб Мюнхенден хар ай сайын 200 минг марка джал алыб тургъанды. Шушниг заманны созаргъа излеб 1936 джылны 11-чи июлда Германия бла кесамтха къол салады, анда Австрия Германияны политикасыны джолунда барыргъа сёз бергенди. Кесини джанындан Германия Австрияны суверинитетин эмда бойсунмазлыгъын таныгъанды эмда аны тыш политикасына басым этмезге сёз береди. Бу кесаматны сакълар умут бла, Шушниг тюрлю-тюрлю административ постлагъа австриячы нацистлени салады, бир къауум организацияны Патриот фронтха къошулурларына разылыгъын береди эмда талай минг нацистге амнистия этеди.
1937 джылда кюнбатыш къралла Австрияны аншлюсуна Версаль кесаматны ревизиясыча тюл, Германияны «шошландырыу» джолда атламча кёргендиле. 1937 джылны ноябрында ингилиз министр Галифакс, Гитлер бла кёрюшюуледе кесини правительствосуну атындан Австрияны аншлюсуна разылыгъын билдиреди. Кечирек, 1938 джылны 22-чи февралында, британ премьер Невилл Чемберлен парлментде Австрияны Меллетлени Лигасыны джагъын сакъламамасы керек болгъанын билдиргенди: «Биз гитче къарыусуз къраллагъа Миллетлени Лигасыны джанындан джакъ берилликди деб эмда бизни джаныбызда атламла этилликди деб алдаргъа эмда умутландырыргъа керек тюлбюз, нек десенг аллай атламла этилеллик тюлдюле».
1938 джылны 12-чи февралында канцлер Шушниг Гитлерни Берхтесгаден резиденциясына чакъырылады эмда къазауатны къоркъуу бла аннга берилген юч пунктдан ультиматумгъа къол салыргъа керек болады, аннга кёре Австрия Гарменияны толу контролуна киреди эмде де-факто Ючюнчю рейхни провинциясы болады:
Гитлерни ультиматуму
Инициативаны кючлер умут бла, 9-чу мартда Шушниг аллында ыйых кюнде, 1938 джылны 13-чю мартында Австрияны бойсунмазлыгъыны юсюнден плебисцит баямлайды. Анда джангыз бир соруу болады: халкъ «эркин эмда немец, бойсунмагъан эмда социал, христиан эмда энчи Австрияны» излеймиди, бланклада уа джангыз бир тогъай - «хоу» болгъанды. Плебисцитни баялмагъан заманда Шушник конституцияда джазылгъанча правительство бла кенгешиуню бардырмагъанды, ол себебден Зейсс-Инкварт бла Гляйзе-Хорстенау канцлерге плебисцит конститутцияагъа келишмегенин баямлагъандыла.
Плебисцитде бирлишиуге къаршчы болурларындан къоркъгъан Гитлер, Австриягъа чабыуулгъа джораланнган 8-чи аскерни мобилизация этеди. 10-чу мартда Зейсс-Инквартха канцлерге ультиматум салыргъа эмда джандашларын мобилизация этерге буйрукъ береди. Плебисцитни бардырмау оноуундан сора, экинчи кюнде, Герман Геринг Шушнигни отставкагъа кетерин даулайды. Ультиматум ол зманда Берлинде болгъан Гляйзе-Хорстенаудан бериледи. Ол кюн, кечирек Геринг ультиматумун энтда бир кере Шушниг бла телефон ушакъда билдиреди. Берлинден буйрукъ бла австриячы национал-социалистле канцлерни администрациясын кючлейдиле.
11-чи мартны экинчи джарымында Шушниг плебисцитни тохтатыун унайды, ингирде уа Гитлер отставкагъа кетерге эмда властны Зейсс-Инквартха берирге зорлайды. Шушниг радиода оставкасын баямлайды, эмда австрий аскерге, немец аскерле Австриягъа кирсе сермешиуге кирмеу ызына ыхтырырларына буйрукъ береди.
Австрияны президенти Миклас джангы правительствону къуралыуун Зейсс-Инквартны бойнуна салыргъа унамайды, алай а 23 сагъат 15 минутда бойсунады.
Герингни буйругъу бла, Австриягъа немец аскерлени джибериуюн тилеген телеграмма Зейсс-Инквартны атындан джибериледи. Зейсс-Инкварт бу телеграмманы юсюнден телеграмма кетгенден сора билгенди.
Австрияны аншлюсу
11-чи мартдан 12-чи мартха кечесинде герман аскерле «Отто» планнга кёре Австриягъа киредиле.
Къаршчылыкъ эмтеу буйрукъ алгъан австриячы аскер, капитуляция этеди. Танг аласында, сагъат 4 Венагъа нацист правительствону биринчи келечиси болуб, эсесчилени сакълауунда Гиммлер келеди, биргесине Вальтер Шелленберг бла Рудольф Гесс. Гестапо кесини штабын, Шушниг тулуб тургъан Морцинплацда салгъанды. Талай ыйыкъны ичинде аннга хыны-хуну этедиле, сора концлагерге джибередиле, анда ол 1945 джылны майына дери тургъанды.
Зейсс-Инкварт къурагъан правительствогъа къоркъуусузлукъну министри болуб Эрнст Кальтенбруннер киреди, Герингни кюёую Гюбер уа юстицияны министри болады.
13-чю мартда сагъат 19 бола Гитлер, Вильгельм Кейтелни биргесине Венагъа киреди. Ол кюн «Австрияны Герман империя бла биригиуюню юсюнден» басмаланады, аннга кёре Австрия «Герман империяны джерлерини бири болады» эмда «Остмарк» атны алады. 15-чи мартда Венадагъы Хофбург къалада, Хельденплац майданда джыйылгъан халкъны аллында, Зейсс-Инкварт Гитлерни «таджны протектору» баямлайды, Гитлер эсе уа : «Мени джашауумда эм магъаналы миссияны тындырыуню юсюнде герман халкъгъа билдиреме» деб сёлешеди.
10-чу апрелде Германия бла Австрияда аншлюсну юсюнден плебисцит бардырылады. Официал эсеблеге кёре Германияда аншлюс ючюн 99,08 %, Австрияда эсе уа — 99,75 % чёб атады.
Эсеблери
Австрияны къошуб, Гитлер Чехословакияны кючлеуде плацдармгъа ие болгъанды. Аншлюсдан сора Германияны территориясы 17% уллайгъанды, халкъы — 10 % (6,7 млн адамгъа). Вермахтны къурамына Австрияда къуралгъан 6 дивизия киреди.
Австриячы патриотизмге Гитлерни бир къауум оноулары ауур тиедиле. Сёзге, Гитлер «Австрия» атны, рейх энди бир болгъаны себебли, джасакълайды (Österreich — «Кюнчыгъыш рейх»), джангы аты Ostmark  болады. Австрияда магъаналы оруну болгъан католик клиса да инджитиледи, алай болса да австриячыла Ючюнчю рейхни артына дери Гитлер джанлы болгъанлай тургъандыла.
Экинчи дуния къазуатны заманында джандаш къралла аншлюсну аннуляциясына оноу этгендиле. Москва декларацияда, 1943 джыл аншлюс джалгъан баямланады. Ортакъ коммюникеде бютеу правительстволаны «орнуна салыннган эркин эмда бойсунмагъан Австрияны кёрюрге излегенлери» билдириледи. Алай а Австрия, Декларацияда билдирилгеннге кёре къазауатда Германия джанында сермешгени ючюн, джууаблыкъдан башына бош болмагъаны да бегитиледи.
Къазауат бошалгъандан сора Австрия Германиядан айрылыда, аннга бютеу джерлери къайтарылады, алай анда да оккупацион режим салынады. Кърал зоналагъа юлешинеди, алада джандаш къралланы аскерлери орналады. Австрияны контролу 1955 джылгъа дери баргъанды, ол заманда 1955 джылны 15-чи майыны Бойсунмагъан эмда демократ Австрияны джангыдан къурауну юсюнден кесаматына кёре Австрия бойсунмагъан кърал болады.
Польша
Польша (Polska), официал аты Польша Республика (Rzeczpospolita Polska — Жечпосполита Польска) — Ара Европада къралды. Шымалда Балтий тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Германия бла чеклешеди, къыбла-кюнбатышда Чехия бла, къыблада Словакия бла, къыбла-кюнчыгъышда Украина бла, кюнчыгъышда Белоруссия бла, шымал-кюнчыгъышда Латвия эм Россия бла (Калининград область бла).
Географиясы
Польшын чумыр кумдык — 658 312 (683 312) уш2 (69 кумдык гыч налме вер-тӱняшке да 10-е европышто). Кукшывер — 459 уш2 304, вӱд — уш2 8220. Лапвер налеш да территорий-влак эл рӱдолам поляк 2/3 наре йӱдвел могырыш. Йӱдвелне — йыраҥын-йыраҥын Балтийысе, кечывалвелне да кечывалвел-эрвелне — да Люблино Воеводство товатат, кечывалвел чек воктене — Карпаты (2499 кӱкшӧ точкылан курыкан карабах Татра) да Судеты. Кугу эҥер — Вис, Вакшышыш; нугыдо вапш эҥер. Тӱҥ шотышто ер. 28 кож йымалне % территорийым.
Юнескон аралыме территорий резерват биосферный 10 статус лийза, тиде шотышто нац. словиньский парк (лебский арален дюным шкешотан модыт), Бабегурский (спектр ландшафт Бескиды maritimus), пӱнчер Тухольский парк пресня (белове деч вара кугыт шотышто кокымшо чодыра) да молат.
Португалия
Португалия (Portugal), толу официал аты Португал Республика (República Portuguesa) — Европа континентни кюнбатыш къыйырында орналгъан кърал.
Кюн (магъаналары)
Кюн:
Рим
Рим (Roma ) — Италияны ара шахарды, Рим провинция бла Лацио областны административ аралыгъыды. Тибр сууда орналыбды. Узакъда болмагъан эмда де-факто Рим бла бирлешген Фьюмичино шахар бла Рим-Фьюмичино шахар агломерацияны къурайды. Халкъы — 2,74 млн адамды (Рим-Фьюмичино агломерацияда — 3 млн адам чакълы бир).
Рим, дунияда эм къарт шахарладан бириди, Рим империяны эски ара шахарады. Аны ючюн Римге «ёмюрлюк шахар» дейдиле. Дагъыда Римге «джети дуппурда шахар» дейдиле. Алгъа бурун джерлешим, Палатин дуппурда болгъанды, андан сора аны къатындагъы дуппурлада да — Капитолий бла Квириналда — орналыб башлагъандыла. Бираз кечирек, арт тёрт дуппурда (Целий, Авентин, Эсквилин эм Виминал) джерлешимле къуралгъандыла.
Экономике
Рӱдола лиймеке, Рим нацийын чыла тӱҥ институтшым, тыгак Республикын Президиумжым, правительствыжым (да тудын ик министрже), парламент, тӱҥ суд судно да Пӱтынь элысе дипломатий представительже-влак. Шуко тӱнямбал институт Римыште, поснак культур да шанче, Америкысе институт гай Британ школ, француз Академий, ажгын институт да немыч Археологий институт верланен. Тыгак Иктыш Ушнышо Наций-влакын лӱмын ыштыме учрежденийышт уло, ФАО гайрак. Римыште тыгак ял озанлык вияҥше тӱнямбал ден тӱнямбал политике организаций-влакат (МФСР-ЫН) Вияҥдыме Тӱнямбалысе фондшо семын тӱнямбалысе продовольствий программе (РЕСТАВР), сарзе колледж НАТТЕ да Тӱнямбал шымлыше рӱдер-влак (МӦРТНЬЫМ) аралыме шотышто Тӱнямбал шымлыше рӱдер-влак улыт.
Римын экономикыже неле промышленность уке дене келшен толеш гынат, ятыр степьыште промышленность лийын кертмым, кугу технологий компаний-ВЛАК (IT, аэроскоп, обороно да телекоммуникаций), шымлыше да коммерций дене кылдалтше пашам шуктышо (поснак банкын), тыгак туризмын пеш кугу вияҥмашыже пеш динамик да моткоч кӱлешан улыт. Рим Фьюмичин тӱнямбал аэропорт Италийыште шолдыра кугурак итальян компанийым пуэн шогышо вуйфис-влак улыт, тыгак тиде олаште 100 деч кугу тӱнямбал компаний-влакын штабышт улыт: Enel, Eni да Telecom Italiaia.
Къарнаш шахарлары
Римни 1956 джылдан бери джангыз къарнаш шахары барды:
Партнёр шахарлары:
Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт
Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт (Жанакаит Жунусович Залиханов, 8 ноябрь 1917 — 26 июнь 1995) — малкъар джазыучу эм поэт болгъанды.
Колумбия
Колумбия (Colombia), официал аты — Колумбия Респу́блика (República de Colombia ) — территориясы бла экинчи.
Залийханланы Джюнюсню джашы Джанакъайыт
Залийханланы Джанакъайыт 1917 джылда Россия империяны Терк областыны Кёнделен элинде туугъанды (бусагъатда — Къабарты-Малкъарны Эльбрус району). 1941 джылда КПСС-ни Нальчик горкомуну башчысы болгъанды. Уллу Ата Джурт къазауатха къатышханды, партизан бёлекге командирлик этгенди. 1944 джылда, бютеу малкъар миллет бле бирге, кёчгюнчюлюкню сынагъанды. 1957 джылгъа дери Къыргъыз ССР-де джашагъанды, Фрунзеде Къыргъыз педагогика институтну филология факультетин бошагъанды. 1957 джылда, малкъарлылагъа джуртларына къайтыргъа эркинлик берилгенден сора, Нальчикге кёчгенди.
Залийхан улуну биринчи чыгъармалары 1936 джылда басмаланнгандыла. Аны къаламыны тюбюнден «Сулемен» деген поэма, «Мени ауазым» деген эм «Сюйген джуртум» деген назму джыйымла чыкъгъандыла. Проза чыгъармаларын «Шуёх юйюр» деген бла «Таулада» деген повестле; «Джаннган джюрекле» (элде джашауну юсюнден) деген бла «Тау къушла» (къазауатны юсюнден) деген романла кёргюзедиле.
Тегей (магъаналары)
Тегей:
Лима (магъаналары)
Лима (Lima):
Асмакъ
Бусагъатдагъы дунияда асмакъ
Айныгъан къраллада асмакъны аллы бла узун заманны тинтиу барылады, сюдге тартылгъанлагъа апелляция берир мадар бериледи. Бир-бирде сюдню хюкюмю бла аны тындырыууну арасында кёб заман озгъаны да болады. Сёз ючюн, АБШ-де (Джорджия штат) Джек Олдермен (en:Jack Alderman) къатынын ёлтюргени ючюн 1975 джылны 14-чю июнунда ёлюмге джолукъдуруу оноу алыннганды, ол заманда аннга 34 джыл болгъанды, алай а хюкюм 2008 джылны 16-чы сентябрында тындырылгъанды, ол заманда аннга 57 джыл болгъанды. Асмакъны къуру закон бла келечиленнген адам бардырыргъа боллукъду, алай болмаса асмакъ мурдарлыкъгъа саналады эмда закон бла джасакъды.
Бусагъатдагъы къралланы асламысында асмакъ ташатын бардырылады, ол демек — анда джангы закон бла белгиленнген адамла болургъа боладыла (сёз ючюн, Россияны криминал-толтуруу кодексине кёре — прокурор, тюрмени келечиси эмда врач).
Бир-бирде ёлюмге джолукъдуруу, сюдню хюкюмю бла ёмюрлюк тузакъгъа неда узун болджаллы тузакъгъа ауушдурулады. Ёлюмге джолукъдурулгъанла къралны башчысы бла кечилген да этиледи.
2007 джылны ортасына 89 кърал асмакъны къурутхандыла. Дагъыда 10 къралда асмакъ къазауатны заманында этилген бек ауур аманлыкъла ючюн барды, 30 къралда де-юре болса да, де-факто джокъду. Алай бла, бусагъатха дунияда 130 къралда асмакъ законда неда практикада джокъду, 68 къралда бу марда барды эмда джюрюйдю.
«Халкъла арасы амнистияны» билгилерине кёре, 2006 джылда эм азы бла 1591 адам 25 къралда асылгъанды, минимум 3861 адам 55 къралда ёлюм хюкюм алгъандыла.
1981 джыл — Францияда
1990 джылдан башлаб ёлюмге джолукъдурууну 40 къралда къурутхандыла, аланы ичинде Азербайджан, Албания, Ангола, Эрмения, Болгария, Уллу Британия, Маджар, Гонконг, Греция, Гюрджю, Ирландия, Италия, Канада, Кипр, Кот д’Ивуар, Къыргъыз Республика, Литва, Маврикий, Мальта, Мексика, Мозамбик, Молдова, Непал, Парагвай, Польша, Румыния, Сербия, Словакия, Словения, Тюркменистан, Украина, Хорватия, Черногория, Чехия, Швейцария, Эстония, КъАР.
«Amnesty International» («Халкъла Арасы Амнистия») организацияны билгилерине кёре, 2008 джылда эм кёб асмакъ Къытайда болгъанды (1 718). 2008 джыл Иранда асылгъанланы саны эм азы бла 346, Сауд Арабияда — 102, АБШ-де - 37, Пакистанда — 36, Иракда - 34 болгъанды. Бютеулей 2008 джыл дунияда 25 къралда 2 390 адам асылгъанды.
=== 2008 джылда асмакъла ===
Асмакъ «джанлыла» бла «къаршчыла»
Ёлюмге джолукъдуруугъа къаршчы болгъанла, сюдде халатла терсликлери болмагъан адамланы ёлюмлерине келтиреди деген оюмну белгилейдиле. Андан сора къралда асмакъ къурутулса аманлыкъланы саны ёсмегенини кёргюзген статистика бериледи. Ёлтюрюу аманлыкъчыны аманлыгъына джолукъдурмайды, джамагъатны излемин толтурады.
Тинтиучюле, бир-бирде, бир-бирине келишмеген оюмланы келтиредиле:
Зеленчук
Зеленчук (Зеленчу́кская) — Къарачай-Черкесияда станседи, Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну административ аралыгъыды.
Халкъы — 21,0 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эл джерлешимди эмда Россияды 20-чыды.
Вена (магъаналары)
Ве́на: