cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ле Корбюзье
1930-чы джылла — «интернационал» стилни башламы
Бу джыллада (1922—1940) Корбюзьени Париждеги мастерскоюнда стажрла болуб тюпрлю-тюрлю къралладан джаш архитекторла ишлегендиле. Бир къаууму артдан белгили боладыла, сёз ючюн, Кунио Маэкава (Япония), Дзюндзо Сакакура (Япония), Хосеп Льюис Серт (Испания—АБШ), Андре Вожански (Франция), Альфред Рот (Швейцария—АБШ), Максвелл Фрай (Ингилиз) эмда башхала.
1940—1947
1940-чы джылда, герман оккупация себебли, Корбюзьени мастерскою джабылады, кеси да юй бийчеси бла Парижден узакълашыб, Пиреней таулада фермада орналады. 1942-чи джыл Корбюзье Алжирге джолоучу болады, анда ол шахарны джангы проектин теджейди. Ол джыл огъунакъ Парижге къайтады, сапаришле болмагъаны себебли теория бла кюрешеди, сурат салады, китабла джазады. Францияны оккупациядан азатланыуу бла бирге джангыртыу ишле башланадыла, Корбюзье да ары проект этиучу болуб чакъырылалды. Сен-Дьё (1945) бла Ла-Рошель (1946) шахарларыны реконструкция планлары этиледи, бу проектле джашаугъа кирмеселе да шахар къурулушда уллу ыз къоядыла. Бу проектледе биринчи кере Ле Корбюзьени «джашар бирим» термини хайырланады — Unité d'habitation, артдан ол Марсель Блокга тамал болады. Ол заманда бардырылгъан бу эмда башха проектлеринде «Кюнлю шахарны» («La Ville radieuse») идеясы таймаздан теджелинеди.
Сен-Дьёде фабрикачы Дювалны сапариши бла Ле Корбюзье Клод бла Дювалны мануфактурасыны мекямын ишлейди (1946—1951) — ол фабрика эмда офис мекямлары болгъан тёрт къабатлы блок болады, мекямны ал бетлери бютеуден да мияладан боладыла. Дювалны мануфактурасында Корбюзьени кюн кескичлери хайырланадыла, ала мияла фасадланы кюнден джакълагъандыла. Андан башлаб кюн кескичле, Корбюзьени энчи белгиси халгъа келедиле.
1946-чы джылда Корбюзье башха белгили архитекторла бла бирге (Нимейер, Ричардсон, Маркелиус эмда б.) Нью-Йоркда БМО-ну штаб-квартирин проектин этерге чакъырылгъанды. Анда 1947-чи джылны июнуна дери ишлейди. Бир талай чурум бла проектни тамамына дери къошулалмагъаны себебли Корбюзье авторланы официал тизимлерине кирмейди, алай комплексни планында уллу къошуму болгъанды.
«Брутализмни» кёзюую— 1950—1965
1950-чи джылланы башы Корбюзьени стили тюрлениб джангы кёзюую башланады. Аскетизм бла пурист стилинден кетеди. Энди аны къол ызында пластика шекиллени байлыгъы, фаткуралы юсле бардыла. Ол джыллада къурулгъан мекямла, архитекторну джангыдан белгили болады, айтылгъан проектлерини бири Марселдеги джашар юй Марсель блок (1947—1952) — башха юйледен айры, джашил майданда къурулады, проектде юйню эки къыйырына да лоджиялары бла «дуплекс» (эки къабатлы) фатарлара салынадыла. Алландан Марсель блок экспериментли юй болгъанды, аны баш идеясы коллектив джашау болады. Мекямны ичинде — мийиклигини арасында джамагъат къуллукъланы комплекси салынады: кафетерий, библиотека, почта, азыкъ тюкенле эмда башхала.
Быллай Джараш Биримле кечирек Нант-Резе́ (1955), Бри-ан-Форе (1961), Фирмини (1968) (Франция), Кюнбатыш Берлин (1957) шахарлада ишленедиле. Бу мекямлада Корбюзьени «Кюнлю Шахар» концепциясы джашаугъа киреди.
1950-чи джыл индий штат Пенджабны властлары чакъырыб, Корбюзье джашаууну эм уллу проектин башлайды — штатны джангы ара шахары, Чандигархны проекти. Административ аралыкъ, джашар тийреле эмда алагъа байламлы инфраструктурасы (школла, къонакъ юйле э. б.) бла бирге шахар он джылны ичинде ишленеди (1951—1960, 1960-чы джылланы ахырына дери да ишленнгенди.). Чандигархны проектин этиуде Ле Корбюзье бла бирге Ингилизден, эри бла къатыны Максвелл Фрай бла Джейн Дрю, эмда Пьер Жаннере (Корбюзьени къарнашы) ишлейдиле, — бу юч Баш архитектор, къурулушну тинтиучюлери боладыла. Ала бла бирге М. Н. Шарма башлчылкъ этген индий архитекторланы уллу къаууму ишлейди.
Корбюзье кеси проект этген мекямла, шахарны административ аралыгъы Капитолийдедиле. Секретариат, Юстицияны Юйю эмда Ассамблеяны мекямлары аны проектлери болгъандыла. Хар бир мекям энчилиг бла ол заманны архитектурасында орун къойгъанды. Марсель блокда кибик, мекямны тыш къабыргъалары бетон юсню хыртды къойгъан сюртюу болады, бу джангы технологияны аты «béton brut». Бу джангы техниканы башха архитекторла да хайырланыб башлайдыла, аны бла архитектурада джангы «брутализм» агъым башланнганды дерге боллукъду.
Чандигарханы къурулушуна джууаблы, джангы бойсунмазлыкъ алгъан Индияны биринчи премьер-министри Джавахарлал Неру болгъанды. Шахар тамалындан тамамына дери джангы болгъаны себебли, бусагъатдагъы Индияны джашаугъа эм таб шахарына саналады. Аны тышында Индияда Корбюзьени проекти бла Ахмадабад шахарда талай мекям ишленеди(1951—1957).
Корбюзье 1965-чи джылны 27-чи августунда, 77-чи джылында ауушханды. Тенгизде джюзе тургъанлай джюреги тохтаб къалгъанды.
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу
«Иводзиманы башында байракъны кётюрюу» (Raising the Flag on Iwo Jima) — 23 февраль 1945 джыл Джо Розенталь этген тарих фотографияды. Анда АБШ-ны беш тенгиз пехотачысы эм АБШ АТК-ни санитары Экинчи дуния къазауатны заманында Иводзима ючюн сермешиуде Сурибати тауну башына Бирлешген Штатланы байрагъын кётюрюулери суратланнганды.
Ле Корбюзье
«Брутализмни» кёзюую— 1950—1965
Архитектура чыгъармалаен тышында Корбюзье кесинден сора кёб тюрлю пластика искусствону, дизайнны чыгъармаларын къойгъанды — суратла, скульптурала, графика ишле.
Лима
Лима (Lima) — Перу Республиканы ара эмда эм уллу шахарыды, Лима регионну да аралыгъыды, къралны экономика, политика эмда культура аралыгъыды.
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу
Фотография мингле бла публикациялада басмаланнганы себебли бек популяр болгъанды. Кечирек, публикациягъа чыкъгъан джылында огъуна Фотографиядан Пулитцер премияны алгъан джангыз фотография болгъанды эмда АБШ-да къазауатны эм магъаналы эмда эм танылгъан сураты кибик къаралыб башлагъанды. Дагъыда, эм кёб репродукциясы чыкъгъан фотография болургъа боллукъду.
Ле Корбюзье
«Брутализмни» кёзюую— 1950—1965
2016-чи джылда Францияны теджеую бла Ле Корбюзьени 17 объекти, ЮНЕСКО-ну оноуу бла ЮНЕСКО-ну дуния байлыгъыны тизимине киредиле. (баш статья Ле Корбюзьени архитектура байлыгъы)
Лима
Халкъы
Лимада (тийрелери бла бирге) 7,8 млн чакълы бир адам джашайды, бу, Перуда бютеу джашагъанланы юч этиб бири болады. Шахарда джашайдыла: кечуа эмда аймара индейлиле, испан тилли перуанлыла, метисле, европалыла, японлула, къытайлыла эмда башха азиат миллетлени келечилери. Эки официал тил барды: испан эмда кечуа. Дин тутханла, кёбюсюне католикледиле.
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу
Фотографияда суратланнган алты адамдан ючюсю (Франклин Соусли, Гарлон Блок эмда Майкл Стренк) сермешиуню заманында ёлтюрюлгендиле; сау къалгъан ючюсю (Джон Брэдли, Рене Ганьон эмда Айра Хейз), фотография кёре ким болгъанлары ачыкъланнгандан сора, бек белгили болгъандыла. Фотографияны скульптор Феликс де Уэлдон, Арлингтон миллет къабырланы къатында тенгиз пехотаны мемориалын этген сагъатда хайырландыргъанды.
Вена (суу)
Вена суу, Австрияда кеси бла бир атлы шахарны юсю бла саркъады эмда Дунайгъа къошулады. Сууну узунлугъу — 34 км, андан 15 км — шахарны чеклериндеди. Венаны бассейни 230 км² чакълы бирди эмда шахарны кесеги бла Вена Чегетни кесегин алады.
Лима
Тарихи
1535 джылны 18 январында испан конкистадор Франсиско Писсаро, Сьюдад-де-лос-Рейес (испанча: «Патчахланы шахары») шахарны тамалын салгъанды.
Вена (суу)
Сууну башы, Вена чегетни кюнбатыш кесегинде орналыбды. Суу, шахарны аралыгъыны кюнчыгъыш кесегинде («Уранияны» — окъуу аралыкъ эмда обсерваторияны къатында) Донауканалгъа (Дунайны дженги) къошулады.
Лима
Тарихи
1543 джылда Перу, Испанияны вице-королевствосу болуб баямланнганында, Лима, Испанияны Къыбыла Америкада иелик этиуюню аралыгъы болгъанды. 1614 джылда ётген тергеуге кёре шахарда 25154 адам джашагъанды, аланы ичинде: испанлыла бла креолла (эркишиле) — 5257, испан тиширыула — 4359, негр къулла (эркишиле) — 4529, негр тиширыула — 5857, мулатла — 744, индейлиле (эркишиле) — 1116, индей тиширыула — 867, метисле — 192, монахла бла джушушчулары — 2227.
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу
Иводзиманы башында байракъны кётюрюу бла байламлы болгъан затла «Аталарыбызны байракълары» деген суратлау фильмде джазылыб чыгъарылгъандыла.
Лима
Тарихи
1820 джылны сентябрында генерал Сан-Мартин аскери бла Перуда тюшгенди, Лиманы алгъанды эмда эндиги 1821 джылны 28 июлюнда Перу къралны бойсунмаулугъун баямлагъанды, Лимагъа да ара шахар статус берилгенди.
Вена (суу)
Шахарны ичинде сууну ызы, къуру бетон плитала бла къуралгъанды дерге боллукъду. Ыз, ёлетни да келтириучю уллу суу басыуланы тохтатыр умут бла, 1895 бла 1899 джылланы арасында алай джарашдырылгъанды.
Лима
Къарнаш шахарлары
Лиманы къарнаш шахарлары:
Ле Корбюзье
Саугъалары
Башха саугъаларындан:
Злуканы акты
Бирлешиуню тарихи
КБУХР-ге кириб келген поляк аскерден кюрешде болушлукъ алыр умут бла, Украин Миллет Рада 1918 джылны ноябрыны ахырында Киевдеги гетман Скоропадскийге кесини келечилери Л. Цегельский бла Д. Левицкийни джибереди. Алай а ол заманнга Киев, Директорияны аскери бла къуршаланнганды. Келечиле Фастовда Директорияны членлери В. Винниченко, С. Петлюра, А. Андриевский, Ф. Швец эмда А. Макаренко бла тюбешедиле. Кёрюшюулени тамамында 1 декабрь 1918 джыл къралланы бирлешдириуню юсюнден ал кесаматха къол салынады (Передвступний договір).
Фастов шахарда къол салыннган кесаматны Украин Миллет Рада 3 январь 1919 джыл Станиславовда мюкюл этеди. Бирлешген къралны къураучу джыйылыуу чакъырылгъынчы КБУХР-ни территориясында закон къураучу власть Украин Миллет Раданы къолунда, граждан эм аскер власть а — КБУХР-ни Кърал Секретариатыны къолунда къалады. Директорияны бегимин берир ючюн 16 январда Киевге Л. Бачинский башчылыгъында делегация джибериледи.
18 январда Директорияны бла Халкъ Министрлени Кенгешини КБУХР-ни келечилери бла бирге джыйылыуда кесамат мюкюл этиледи.
Злуканы акты
22 январь 1919 джыл «Злуканы акты»-н къууанч халда баямлайдыла. София майданда мингле бла адамла, аскерчиле, архиепископ Агапитни башчылыгъында Украин Православ Клисаны келечилери, Директорияны, УХР-ни правительствосуну членлери эмда КБУХР-ни делегациясы джыйыладыла. Дууа этилгенден сора, онеки сагъатда Л. Цегельский Украин Миллет Раданы бирлешиуню юсюнден бегимин окъуб, аны Директорияны башчысы В. Винниченкогъа береди. Директорияны члени Ф. Швец да УХР-ни Универсалын окъуйду.
Андан сора Универсалгъа Директорияны бютеу членлери къол саладыла.
Ол кюн огъунакъ Директорияны закон къураучу органы — Украинаны Урунуу Конгресси ачылады, аннга КБУХР-ни 48 делегаты киреди, президиумгъа уа КБУХР-ни келечиси С. Витик сайланады. 23 январь 1919 джыл «Злуканы акты» ауаз бирлик бла (бир къауум билгиге кёре 2 коммунист къаршчы чёб атханды) къабыл этиледи.
Андан башлаб, Къураучу Джыйылыу чакъырылгъынчы дери УХР-ни Директориясына баш власть бериледи, аны къурамына уа КБУХР-ни келечилери кирирге керек болгъанды. «Кюнбатыш-Украин Халкъ Республика» атны орнуна «Украин Халкъ Республиканы Кюнбатыш бёлгеси» (УХРКББ) термин къабыл этидели, аннга территориал автомномия бериледи. УХРКББ-ни тыш ишлерини кърал секретары Л. Цегельский украин правительствоны тыш ишлерини министерствосуну биринчи вице-министри болады. Польша, Чехословакия эм Румыния бла юсюнден байламлы бютеу оноуланы ол мюкюл этерге керек болгъанды. 12 март 1919 джыл КБУХР-ни президенти Петрушевич Директорияны къурамына киреди.
Баш шартлары
Злуканы актына кёре :
Андан ары болгъанла
Биригиуню баямлагъандан сора биринчи айлада эки къралны интеграция джолунда атламла этилгендиле, артыкъсыз да аскер сферада. Петлюра талай кере Галициягъа барыб В. Голубовични правительствосуну олтурууларына къошулгъанды. Кюнбатыш Бёлгеге кюнчыгъышдан азыкъ, Кюнбатышндан эсе уа — нефть, джиберилиб башлагъанды. Алай а, керти бирлешиу болмайды. Координация къуру аскер сферада болгъанды, ол да чекли халда, эки аскерни эки башха тамадалыгъы болгъанды (аскерле Кюнбатыш Украина къурутулгъанында да бирикмегендиле). Яневскийни оюмуна кёре, Украин Халкъ Республика — конфедерация халлы къуралыш болгъанды.
Правительство
Правительство — кърал оноуну этген баш коллегиялыкъ толтуруучу органды.
Правительствону стркутурасы
Правительство аннга кирген членледен къуралады, (министрледен) эмда къралны башчысы бла (король бла, президент бла) неда премьер-министр бла (правительствону председатели, канцлер, министрлени совети неда кабинетини председатели бла) башчылыкъ этиледи.
Федератив къраллада ара (федерал) правительство эмда федерациягъа кирген кърал къуралышланы правительстволары болады
Правительствону функциялары
Толтуруучу властны органы болуб, правительство, законланы тындырыугъа эмда кърал ишлени оператив оноууна джоралагъан ишни бардырады. Правительствону баш нюзюрю къралда рахатлыкъны сакълу эмда гражданланы хакъларын гарантия этиудю.
Правительствону къуралыууну принциплери
Толтрууучу властны органларыны къуралыууну джорукълары хар къралдада бирча болмайды. Парламент кърал оноу формасы болгъан къраллада, правительствону къураргъа эркинлик парламентге сайлаулада хорлагъан партиягъа неда коалициягъа бериледи. Партияланы бирида кёбчюлюгню алмаса, парламентге ётген партияланы араларында коалиция келишиу ючюн кёрюшюуле башланадыла, аны эсебинде не правительство къуралады, неда (коалиция къуралалмаса) джангы парламент сайлаула бардырыладыла.
Россия Федерацияда, 1993 джылны Конституциясына кёре, толтуруучу властный федерал органларыны структурасы Правительствону Председатели бла Президентге теджеледи, эмда Президент къабыл этеди неда этмейди. ЭФ-ны Конституциясы толтуучу властный федерал органларына Федерацияларыны субъектлеринде кеслерини джерли органларыны къураргъа хакъ береди.
Алийланы Умар
Алийланы Умар — эки белгили къарачай-малкъар алимни атыды:
1 март
1 март — григориан орузламада джылны 60-чы кюнюдю (високос джыллада — 61-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 305 кюн къалады.
1 сентябрь
1 сентябрь — григориан орузламада джылны 244-чю кюнюдю (високос джыллада — 245-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 121 кюн къалады.
Адыгея
Адыгея Республика (Республика Адыгея, Адыгэ Республик) — Россия Федерацияны къурамында республикады. 1922 джыл къуралгъанды. Ара шахары Майкопду.
Хачыпсыда къазауат (1992—1993)
Гюрджю-хачыпсы къазауат (Хачыпсыда кёбюсюне «Хачыпсыны халкъыны Ата Джурт къазауаты» деген термин хайырланады ), бир джанындан — гюрджю кърал аскер кючлени, башха джанындан — Хачыпсыны Гюрджюден бойсунмаулугъун излеген хачыпсы сепаратист кючлени, Россияны сауутлу кючлерини эм Шимал Кавказдан келген къазауатчыланы арасында 1992 джылдан 1993 джылгъа дери баргъан сауутлу конфликт болгъанды.
Хачыпсыда джашагъан этникалы гюрджюлюле, кёбюсюне гюрджю аскер джанлы болуб, уруш этгендиле. Этникалы эрменлиле бла оруслула эсе, кёбюсюне хачыпсылагъа болушлукъ этгендиле эмда кёб санда ала джанлы къазауат этгендиле. Сепаратистлеге болушлукъ этгенле — мингле бла шималкавказлы эм къазакъ къазауатчыла болгъандыла, дагъыда Хачыпсыда (эмда къатында) дислокациясы болгъан Россияны аскер базалары.
Конфликт, Гюрджюню тайдырылгъан президенти Звияд Гамсахурдия бла аны тайдыргъан Эдуард Шеварднадзе башчылыкъ этген правительствону арасында баргъан граждан къазауат себебли тереннге кетгенди. Аны юсюне да гюрджю-тегей конфликт къошулгъанды.
Постсовет Гюрджю, къазауатдан бек уллу заран табханды; финанс, адам эм психология джарсыуланы чекгенди. Хачыпсы эсе, къазауатны эмда андан сора замандан заманнга чыгъыучу конфликтлени эсеби бла тамам оюлгъанды.
Конурбация
Конурба́ция ( con — бирге эм  — шахар) — кёб аралыкълы типи болгъан шахар агломерацияды, аралыкълагъа талай бири-биринден кёбге уллу болмагъан шахарладан неда шахар бёлгеледен къуралады, конурбацияда бир шахар биринден уллу доминанта болмайды, сёз ючюн Германиядагъы Рур бассейнде шахарланы джыйылыуу. «Конурбация» терминни бир-бирледе «шахар агломерация» («бир аралыкълы агломерация») бла бирлешдиредиле.
15 сентябрь
15 сентябрь — григориан орузламада джылны 258-чи кюнюдю (високос джыллада — 259-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 107 кюн къалады.
Донауканал
Дунайча болмай, Донауканал, Венаны аралыгъы — Ич шахар бла чеклешеди. Бу районда аннга Вена суу къошулады.
Немец тилде ат (1700 джылдан бери хайырланнган), ачыкъ канализация бла ассоциацияла чыгъарады. Аны себебли, Донауканалны талай кере атын ауушдурургъа кюрешгендиле, сёз ючюн, (Гитче Дунай) деб, алай а джетишимсиз.
Мюзикл
Сахнада салыуда мюзикл къыйын болгханы ючюн, багъалыгъа саналады. Бродвейдеги кёб мюзикл кеслерини спецэффектлери бла белгилидиле, ала стационар мюзикл болуб талай джылны салыныб, къараучуланы ичинде махтау табса, болургъа мадар табадыла.
Мюзикл — театрны эм бек ачха келтирген жанрларындан бириди. Бу аны тамашалы, кёз ачыучу болгъаны ючюндю.
Шекилине кёре мюзикл кёбюсюне эки актлы спекталь болуучанды.
Мюзиклни джаратылыуу
Мюзиклни аллында кёб тюрлю дженгил жанр болгъанды, алада варьете шоу, француз балет эмда драма интерлюдия къатышханды. 1866 джылны сентябрында Нью-Йоркда «Black Crook» салыннганды, анда романтикалы балет, мелодрама эмда башха жанрла бир-бирине къатышхандыла. Бу спектакль джангы жанрны башлангычы саналады. Ингилиз продюсер Джордж Эдвардс кесини хитлерини бирин, «Хористканы» музыкалы комедия деб ангылатханды. Музыкалы комедия деб тамаша, кёз ачыу кёргюзюудю, анда сюжет тюл, публика сюйген джырчыла салгъан вокал номерледиле. Эдварсны салыулары Нью-Йоркда уллу махтау табханды, эмда XX ёмюрню аллына дери джангы жанрда моданы ингилиз тамашачыла салгъандыла.
Америкада айныуу
Роджерса бла II Хаммерстайнны ортакъ ишлеулеринде быллай белгили сахна салыула чыкъгъандыла: «Оклахома!» («Oklahoma!», 1943), «Карусель» («Carousel», 1945), «Шош океанны къыбыласы» («South Pacific», 1949), ала драматургиясыны мийик дараджасы бла айрылгъандыла. Эмда публика бек джаратыб къарагъанды.
Экинчи дуния къазауатдан сора мюзикллени фабуласы оюмлуракъ, къатыракъ болады, Леонард Бернстайнни «Вестсайд хапары» («Westside story», 1957) кибик мюзикл салынады. Аны тамалында Шекспирни «Ромео бла Джульетта» трагедиясы салынады, алай а хапар мюзиклни заманындагъы Нью-Йоркда барады. Тепсеулени экспрессиялыгъы, мюзиклледе хореографияны оруну ёсгенин белгилейди.
Андан ары айныуу
60-чы джыллына ахырында джангы музыкалы стиллени эткиси бла мюзиклни ангыламында тюрлениуле боладыла. «Чачла» («Hair», 1967) спектаклде ол заманда модада болгъан хиппи идеяла орун аладыла. 70-чи джылладан башлаб спекталлени санлары азаяды, алай а декорацияла эмда костюмла багъалы, агъачлы боладыла. Мюзикл ангыламда терен тюрлениу, композитор Эндрю Ллойд Уэббер бла либретточу Тим Райсны «Иисус Христос — суперджулдуз» («Jesus Christ Superstar»1971) спектакль этеди. «Эвита» («Evita», 1978) мюзиклни оюмлу, къаты магъанасы жанр къуралыуундан бери къаллай уллу джолну этгенине шагъатлыкъ этеди. Уэбберни «Киштикле» («Cats», 1981) мюзикли джарыкъ, эсде къалгъан сыфатланы къурайды. Музыкасында киштик интонацияла таныладыла, тепсеулери пластикадан толудула. .
Мюзикллени ингилиз-американ монополиясы 1985 джылда бошалады, ол заманда Лондонда, Виктора Гюго «Эрек этилгенле» («Les Miserables») романыны тамалында француз мюзикл салынады. Авторлары композитор Клод Мишель Шонберг либретточу Ален Бублиль болгъандыла. Мюзикл жанрны мийик дараджасын «Мисс Сайгон» («Miss Saigon»), Пуччинини «Мадам Баттерфляй» операсын джангыртылыуу шагъатлыкъ этеди.
Бродвей мюзиклле
Жанргъа дуния белгиликни бродвей мюзикле бергендиле.
Француз мюзиклле
Францияда аллында мюзиклле башха джол бла баргъандыла: ала аллай тамашалыкъ болмагъандыла эмда бродвейдегиледен декорациялары азыракъ, учуз болгъанды, ала джырчыланы концертине бек ушагъандыла. Быллай мюзиклни юлгюсюне Риккардо Коччанте бла Люк Пламондонну Notre-Dame de Paris спектаклиди. Заман бла адамланы джаратханлары тюрленнгенди эмда арт джыллада Франция кёз къаматхан, тамаша мюзиклле сала башлагъандыла, сёз ючюн, Romeo et Juliette, Autant en Emporte le Vent, Le Roi Soleil кибикле.
Чечен Республика
Чечен Республика — Россия Федерацияны къурамына кирген республикады. Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгени къурамына киреди.
Ара шахары — Грозныйды (Соьлжа-ГIала)
2 сентябрь
2 сентябрь — григориан орузламада джылны 245-чи кюнюдю (високос джыллада — 246-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 120 кюн къалады.
Промышленность
Промы́шленность неда индустри́я (industry, промы́шленность) — предприятиелени (заводланы, фабрикаланы, магъадан оджакъланы, шахталаны, электростанцияланы) биргелей атыды. Ол кесине эмда халкъ мюлкню башха санагъатларынада урунуу амалланы чыгъарады, сырьёну, материалланы, отлукъну хазырлайды, энергияны чыгъарады, агъачны хазырлайды эмда эл мюлкню чыгъаргъанын джарашдырады. Промышленность — халкъ мюлкню эм баш санагъатыды, эмда джамагъатны чыгъарыу кючлерини айныуунда эм баш орунну алады.
Промышленность эки уллу санагъат къауумдан къуралады — табыучу эмда джарашдырыучу промышленностдан. Табыучу промышленностха тау-химиялыкъ сырьёну, магъаданны, къара эмда джылтырауукъ металланы эм магъадансыз сырьёну металлургия ючюн табхан эм чыгъаргъан, металлсыз магъаданланы, нефтни, газны, кёмюрню, торфну, сланецни, тузланы, магъадансыз къурулуш материалланы табыб чыгъаргъан предприятиеле, дагыда гидроэлектростанцияла, суу быргъыла, агъач хазырлаучу предприятиеле, чабакъ эмда башха тенгиз джаныуарланы тутуучу предприятиеле киредиле.
Джарашдырыучу промышленностха мешина ишлеуню, къара эмда джылтырауукъ металланы чыгъарыуну, прокатны, химиялыкъ эмда нефтехимиялыкъ продуктланы, мешинала бла оборудованиени, агъачдан этилген эмда къагъыт промышленностну, цементни эмда башха къурулуш материалла чыгъаргъан предприятиеле, дженгил эмда азыкъ промышленностну предприятиелери, эмда индустриял товарланы ремонтун этген предприятиеле киредиле.
3 сентябрь
3 сентябрь — григориан орузламада джылны 246-чы кюнюдю (високос джыллада — 247-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 119 кюн къалады.
Поляк тил
Поляк тил  — полякланы тилиди, индоевропа тил юйюрню кюнбатыш славян къауумуну лехит тюбкъауумуна киреди. Поляк тил — чех, словак, (кашуб диалекти поляк тилни диалекти кибик кёб саналгъан) помор, лужичан эмда полаб тиллеге джууукъду. Поляк тил талай къралда 40 миллионнга джууукъ адамгъа ана тил болады, аланы ичинде 38 миллионнга джууукъ адам Польшадады. Экинчи эмда тышкърал тил кибик поляк тилни дагъыда 5-10 миллионнга джууукъ адам биледи.
Алийланы Джашууну джашы Умар
Алийланы Джашууну джашы Умар (Умар Джашуевич Алиев; 1895—1937) — къарачай-малкъар тарих бла культураны илмулу тинтиу ишни башлагъанладан бири болгъанды, къарачай-малкъар тилде биринчи элибле китабны эмда къарачай-малкъар тилни биринчи системалы суратлауун джаратханды. Къарт-Джурт элде Къобан сууну онг джагъасында 1895 джылда туугъанды. 1902—1914 джыллада Къарачайны, Къабартыны, Малкъарны окъуу заведениелеринде окъугъанды, муслиман баш билим алгъанды. 1917 джылгъы революциядан сора муслиман устазланы профсоюзун къурагъанды, В.И. Ленин бла тюбегенди. Къарачай-Черкес автоном областны ревкомуну башчысы, Тарихден, экономикадан, тилден эм адабиятдан Шимал-Кавказ илму-тинтиу институтну директору, Тау халкъланы музейини директору болуб ишлегенди.
Алийланы Умар алим болуб белгилиди, «Джангы къарачай элиблени» (1923), «Орус-къарачай-малкъар сёзлюкню», «Къарачай-малкъар-орус сёзлюкню», «Бирликде — тирилик», «Къарачай-малкъар грамматика» деген дерс китабланы, «Къарачай», «Къара-Халкъ» деген очерклени эм башхаланы авторуду. 1921 джылда къарачай-малкъар тилге латиница тамаллы алфавит къурагъанды.
1937 джылда джалгъан (тил этиу бла) терслениу ючюн тутулгъанды эм урулгъунды. Ёлгенинден сора реабилитация этилгенди. Алийланы Умарны аты Нарсанада, Черкесскеде, Къарачай шахарда орамлагъа берилгенди. Къарт-Джурт элни школунда музей ачылгъанды. Алийланы Умарны аты дагъыда Къарачай-Черкес кърал университетге берилгенди.
Ям-Заполь мамырлыкъ
Ям-Заполь мамырлыкъ — Речь Посполита бла Орус патчахлыкъны арасында Запольский Ямдан 15 верстада болгъан Киверова Гора элде (Псковдан узакъ болмай) 1582 джылны 15-чи январында 10 джыл болджалгъа къол салыннган мамырлыкъ кесаматды. 1558—1583 джыллада баргъан Ливон къазауатны бошагъан дипломат актланы бириди. Бу мамырлыкъ 1605—1618 джылланы къазауатына дери тургъанды.
Эки джанны келечилери
Мамырлыкъны юсюнден кёрюшюуле 1581 джылны 13-чю декабрында башланады. Стефан Баторийни келечилери браслав воевода Я. М. Збаражский; олыкчы эмда несвижчи бий А. Радзивилл; секретарь М. Гарабурда; Х. Варшевицкий болгъандыла.
Иван Грозныйны - бий, кашинчи воевода Д. П. Елецкий; козельчи воевода Р. В. Олферьев; дьяк Н. Н. Верещагин; подьячий З. Свиязев.
Кесаматны шартлары
Иван Грозный Литва Уллу Бийлик бла Ливонияны кючлер мурат бла башлагъан Ливон къазауат Ям-Заполь мамырлыкъ бошалгъанды.
Магъанасы
Ям-Заполь мамырлыкъ Орус патчахлыкъ бла Речь Посполитаны арасында къаршчылыкъны тюзетелмегенди, джангыз къазауатдан талай заманнга сакълагъанды. Ливон къазауат а уа Орус къралны ауур дженгилиую бла бошалгъанды, аны эсебинде Балтий тенгизге чыгъышын джабханды
Сторожевой
Сторожевой (Сторожевая) — Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну станседи.
Халкъы — 9,9 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эллени бириди.
Париж мамырлыкъ конференция
Париж мамырлыкъ конференция (1919—1920) — Биринчи дуния къазауатда хорланнган къралла мамырлыкъ кесаматланы джарашдырыр нюзюр бла хорлагъан къралла джыйгъан халкъла арасы конференция болгъанды. Тохтаула бла 18-чи январь 1919 джыл башланыб 21-чи январь 1920 джылгъа дери баргъанды. Аннга 27 кърал эмда Уллу Британияны 5 доминиону (Ньюфаундленд, Канада, Къыбыла-Африкан Бирлик, Австралия эм Джангы Зеландия) къошулгъанды. Конференция бу къралла бла кесаматланы хазырлагъанды: Конференциягъа къошулгъан башха къралланы позициялары къарыусуз болгъаны себебли, къазауатдан сора мамырлыкъны джарашдырыугъа оноуну юч уллу къралны келечилери этгендиле — Вильсон, Ллойд-Джордж эм Клемансо. Граждан къазауат талай тургъан Россияда, законлу кърал властха кесин санагъан талай правительстводан бириси да чакъырылмагъанды конференциягъа. Германия эм аны алгъыннгы джандашлары, мамырлыкъ кесаматланы проектлери хазырланнгандан сора конференциягъа чакъырыладыла. Конференцияда Миллетлени Лигасыны уставы къабыл этилгенди.
Мамырлыкъ конференцияны нюзюрлери
Конференцияны баш нюзюрю болуб, Биринчи дуния къазауатны бошалгъанын закон халда джарашдырыу, аны ючюн Германия бла эм аны джандашлары бла мамырлыкъ кесаматла хазырлаб къабыл этер мурат салыннганды.
Къазауатны джылларында талай империя, аланы ичинде: Россия, Австрия-Маджар, Осман эм Герман империяла, джокъ болгъандыла. Империяланы оюлгъанларында джангы, эркин къралла къураладыла. Аланы ичинде: Украина, Азербайджан, Эрмен, Гюрджю, Финляндия, Польша, Латвия, Литва, Эстония, Австрия, Маджар, Чехословакия эмда Серблени, хорватланы эмда словенлени королевствосу. Хар джангы кърал эркинлик алгъан заманында территориясын кенгертирге излегенди, ол джангы къазауатла башланыргъа къоркъуу салгъанды. Ол себебден мамырлыкъ конференцияны баш нюзюрлерини бири — джангы къралланы арасында чеклени бегитилиую эмда араларында къазауат болмаугъа гарантия бериу болгъанды.
Къазауатны джылларында, бу къазауат адам улуну тарихинде ахыр къазауат болургъа керекди деген оюм бек джайылгъанды, ол себебден конференцияда дунияда халкъланы арасында мамырлыкъны сакълагъан халкъла арасы организация къурар мурат салыннганды. Биринчи болуб бу идеяны Къыбыла Африканы премьер-министри Сметс  теджегенди. Артдан бу идеяны башха къраллада да джакълагъандыла.
Француз премьер-министр Жорж Клемансо конференцияны Парижде бардырыллыгъын излегенди, аны оюмуна кёре, Франция къазауатдан эм бек инджилген кърал болгъанды, ол себебден Парижни сайлау французланы кёллерин бир кесек кенгертирик эди. Клемансону излеми къабыл этилген эди.
Конференцияны эсеблери
Мамырлыкъ кесаматла хазырланнгандыла:
Конференцияда хазырланнган мамырлыкъ кесаматла бла Вашингтон конференцияда (1921—1922) алыннган келишиуле Халкъла арасы илишкилени Версаль-Вашингтон системасыны тамалын салгъандыла.
Черкесск
Черке́сск — Россияда шахарды, Къарачай-Черкес Республиканы ара шахарады.
Кавказ тауланы этеклеринде, Къобан сууну онг джагъасында орналгъанды.
XIX ёмюр
1804 джыл 4-чю Хопёр полкну къазакълары бла, Къобан чек сызда аскер бетджан кибик къуралгъанды. Алайда 1790 джыл орус аскерле Германны башчылыгъы бла Батал-Пашаны башчылыгъында 40 минглик тюрк аскерлени къаушатхандыла.
1880 джылда Баталпашинская стансе уездни аралыгъы болады, 1886 джылдан башлаб а уа бёлюмге аралыкъ этедиле. Станседе мюрзеу сатыу айныйды, агъаз санагъатла къураладыла.
XX ёмюр
1918 джыл Баталпашинскаяны инарал Шкуро кючлейди. Станицаны къолгъа алгъандан сора ол мобилизация баямлайды. 1919 джылны 5-чи январында Шкурону аскерлери Нарсананы кючлейдиле, анда техника бла усталаны джыйыб, Шкуро Баталпашинскаяда Акъ аскерге кереклени чыгъарыуну башлайды. Деникинчилени къолларында Къарачай бла Черкес 1920 джылны джазына дери къаладыла. .
1931 джыл стансе шахар статусну алыб Баталпашинск атха ие болады.
1957 джыл къарачайлыла кёчкюнчюлюкден къайтхандан сора, алгъыннгы Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны джерлеринде джангыдан Къарачай-Черкес автоном область къуралады, Черкесск да аннга аралыкъ болады. 1991 джылдан бери уа Къарачай-Черкес Республика ара шахарыды.
Халкъы
2010 джылда баргъан бютеуроссия тергеуге кёре, Черкесскеде 121, 4 минг адам джашайды.
Миллет къурамы:
Шахарда 80 миллетни келечиси джашайды.
Музыка
Музыканы санат кибик къуралыуу
Тарихни контекстинде къаралса, музыканы айныуу, адамны сезимлерини айныуу бла байламлыды — адамны, тюрленнген культура шартлада къулагъы бла музыкалыкъ материалны алыр мадары, музыканы тарихини тамал дараджасыды.
Тарих аллы заманны синкретика санатында тепсеулени эмда поэзияны тамаллары болгъанды, музыканы уа артдан ал орун алгъан кёб шарты ол заманлада болмагъанды.
Аны бла джамагъат музыкалыкъ ангыда тауушну мийиклиги ауазны тембринден эмда аууз артикуляциядан айрылады; музыка хал категория къуралады. Таууш тизиу къуралады, эмда аны тамалында макъамла чыгъадыла. Музыка джорукъда бегитилген таууш мийиклик, къулакъ фахмулулукъланы- башха тауушлагъа кёре тауушну мийиклик диапазонда тутдургъан энчи музыкалыкъ эсни айныууна себеб болады. Белгиленнген мийикликге ие болуб, интонация ичине кенгирек эмда айырылгъан сыфатлы магъананы алыр мадар табады. Бир джаны бла ол интонациялыкъ формулалада сакъланнган озгъан магъанасы болады, башха джанындан — интонациягъа «тышындан», сёз бла музыканы джангы байламларындан къуралгъан магъаналаны джыйылыуну процесси барады.
Бишген музыкалыкъ культураланы профессионал чыгъармачылыгъында интонация бла тепсеу къымылдауну, адетлени бардырыуун эмда башха санат тюрлюлени байламлары барды. Бир къауум жанрлада уа музыка сёзден, турмуш неда адет контекстден чыгъа башлайды. Интонациялыкъ элементле эмда аланы къуралыуларыны джорукълары (гармония, музыкалыкъ форма) логикалыкъ эркинликге эмда энчи тарих джашаугъа ие боладылао, алай а символлукъ-ассоцияциялыкъ шекилде сёз бла эмда социал контекст бла байламын ахыры бла юзмейди. Адамланы сезимлерин белгилер къарыуу болгъан автоном музыкалыкъ тил къуралады.
Музыканы спецификасы
Музыканы айры эстетика багъалыкъча спецификасы чыгъармачылыкъны суратлау бла хайырланыуну арасындагъы илишкилери бла ачылады. Ал жанрланы къуралыуу, музыканы хайырланыу нюзюрлерине джетиую бла байламлыды. Бу шартлада музыканы багъалыгъы аны типлигине, берилген юлгюлеге сыйыннганлыгъы бла байламлы болгъанды. Автоном музыкалыкъ тилни эмда музыкны джайылыууну энчи сферасыны къуралыуу джангы нюзюрню къуралыууна себеб болгъанды: энчи автор фикирни къуралыуу (композиция). Быллай шартлада музыканы багъалыгъы аны музыкалыкъ чыгъарыууну кайтарылмазлыкъ структурасындады, аны бла бирге композитор сайлагъан амалланы ич магъана тюзлюгюндеди.
Музыка инструментле
Тауушну чыгъарыу мадарына кёре инструментлени къыллылагъа, солуулулагъа, тиеклилеге, урулгъанлылагъа, электронлагъа эмда башхалагъа юлешинедиле. ХХ ёмюрню аллында къуралгъанХорнбостелни — Закссны системсыны классификациясына кёре, инструментлени эки баш ышан бла юлешедиле: тауушну къайнагъындан (мембрана, къыл, хауа э. б.) эмда тауушну чыгъарыу мадарындан (тилли, чимдеулю э. б.).
4 сентябрь
4 сентябрь — григориан орузламада джылны 247-чи кюнюдю (високос джыллада — 248-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 118 кюн къалады.
Республика
Респу́блика (res publica, «биргелей иш») — огъары оноу, белгили бир болджалгъа халкъ сайлагъан (хаманда болмайды) органла бла бардырылгъан Кърал оноуну формасыды. Бусагъатда 190 къралдан, 140 республикады.
Республикада бу ышанла болуучандыла:
Республикаланы классификациясы, кърал властны къалай бардырылгънана кёре, эмда кърал-хакъла илишкилени субъектлерини къайсысында кёб полномочия болгъанына кёре этиледи. Неда, башхасыча айтсакъ, респубилкала бу юч параметрге кёре юлешинедиле:
Тарихи
Бюгюн дунияны къралларыны асламысы республикаладыла. Бир-бирле республикаланы арт кёзюуню кърал оноу формасы эмда демократияны синоними болгъанына ийнансалада, кертиси алай тюлдю. Бу терс оюм, эскиледен монархия формалы къраллыкъланы саны аслам болгъаны ючюн чыкъгъанды. Биринчи республикала антик заманлада огъуна къуралгъандыла ( «Афин демократия» и «Рим республика»).
Орта ёмюрледе бусагъатдагъы Россия Федерацияны джеринде узун заманны Новгород республика бла Псков республика болгъанды (къысха заманда Тверь бла Москвада да болгъанды).
В Европада минг джылдан артыкъ Венециан республика болгъанды.
Дубровник республика — шахар-кърал, XIV-чю ёмюрден 1808-чи джылгъа дери болгъанды.
301 джыл къуралгъан Сан-Марино республика уа бусагъатдада турады.
Бусагъатдагъы республикаланы асламысында къралны башчысы (кёбюсюне, президент) бютеухалкъ сайлаула бла, неда бютеухалкъ сайлаула бла сайланнган парламент бла сайланады. Къралны башчысыны власты конституцясына кёре чекленеди. Бир-бирледе уллу полномочиялары болады (АБШ, Россия, Франция), бир-бирледе уа къуру церемонялыкъ функциялары болады (Австрия, Германия, Италия).
Орта ёмюрдеги республикалача болмай, бусагъатдагъы демократиялыкъ къраллада президентни полномочияларыны болджалы чеклениб къалмай, болджалланы саныда чекленеди. Къралны башчысыны властыда чекленеди, хар къралда кесича. Бусагъатдагъы республикалада сайлау хакълары бютеулей адамлада барды. Сез ючюн Венециан республикада дож боджалсыз сайланнганды, сайлау хакъларыда бютеу адамлада болмай, сайламалада болгъанды, кесида чексиз полномочиялагъа ие болгъанды. Бу заманладада бир-бир къраллада сайлаула бютеухалкъ тюлдюле. КъАР-да 1990-чы джыллагъа дери негрле бла мулатлада сайлау хакъ болмагънды.
Республикалада бютеу гражданланы тенг хакълары болады, алай а бютеу джашагъан адамлада, анда туугъан болсада гражданлыкъ болмайды.
Бир-бир республикалада ёмюрлюк сенатолрла боладыла (Италия, Франция), алай а аланы орунлары осуйлукъ къалмайды.
Республика демократияны синоними тюлдю. Кёб къралда, официал республикалада, президентни сайлаулары тыйылады неда альтернативсиз халда барылады. Бир-бир монархия къраллада уа демократия институтла кючлюдюле, алай а республикада демократияны ёсдюрюрге мадар кёбдю дерге боллукъду. Республика — эм кёб джайылгъан кърал оноу формады. Монархия бир-бир къраллада адет бла къалгъан болмаса, керти власт сайланнган органладады.
Венесуэла
Венесуэ́ла Боливариа́н Респу́блика (República Bolivariana de Venezuela  — «гитче Венеция») — Къыбыла Американы шималында орналгъан къралды. Шималда — Кариб тенгиз эмда Атлантика океан бла джууулады, кюнчыгъышда Гайана бла (буну кесини законсуз ташланнган территориясына санайды), къыбылада Бразилия бла эм кюнбатышда Колумбия бла чеклешеди.
Оюн
Оюн — заманны ётдюрюрге джарагъан, белгили джорукълары болгъан кёз ачыу.
Къуралыууну тарихи
Оюн тарихде къалай къуралгъаны алкъын толу белгили тюлдю. Биринчи оюнму чыкъгъанды огъесе ритуалламы алкъын даулуду. Джаныуарланы оюнлары, терен биологиялыкъ эмда этологиялыкъ имтиниулери болгъанын белгилейди.
Ишексизда оюн къуралгъанындан башлаб юретиуню бир тюрлю шекилиди, керти ситуацияланы кёргюзюую бла аланы атлатылыуун юретеди. Тарихден оюн керекли адам халини, усталыкъланы айнытады. Аны эслеб, Платон (б. э. д. 427 − 347 ) былай айтханды: «Мен айтама, айтхандан озуб бегитеме, адам къайсы болсада бир ишде джетешимли болур ючюн, гитчелигинден башлаб юренирге керекди. Сёз ючюн, иги джерчи неда къурулушчу болур ючюн, гитчелигинде оюнларында джерни къазаргъа, неда сабий мекямчыкъла ишлеб башларгъа керекди».
Оюунну адамны джашауунда оруну
Урунуу бла окъуудан сора оюн адамны ишлеминде уллу орун алады. Оюн адамны тарихинде бек эртдеден бери барды, эмда бусагъатха дери аны магъанасы толу ангыланыб бошамагъанды. Оюн адамны джашаууну бютеу кёзюуюлеринде да барды.
Сабийликде оюнну ролу бек уллуду. Оюн сабийни ишлеминде эм ал орун алады. С. Л. Рубинштейн (1976), оюн сабийледе сабийликни сакълайды эмда айнытады, аланы джашауларыны школуду эмда айныуларыны практикаларыды деб чертгенди. А. С. Макаренко (1958) «уллу адамны ёсюую, гитчелигинде оюндан башланады» деген оюмда болгъанды.
Уллу адамны джашауундада оюн бек магъаналыды. Оюн адамланы эслерин хаманда бёлгенди, джесирлегенди. «Бютеу дуния -театрды, адамла уа анда актерладыла» - дегенди В. Шекспир.
Бюгюннгю дуния эскиденда бек оюн бла толуду. Оюнла, эришиуле, оналыула, лотореяла телевидениени программлараны толтургъандыла. Азарт оюнла: оюн автоматла, картла, рулетка оюн заведенияланы иелерине уллу хайырла бередиле. Спорт оюнла, футбол, хоккей - адамла сюйюб къарагъан оюнладыла, оюнчула уа уллу айлыкъ аладыла. Кино, театр — бютеу барыбызда сюйге кёз ачыу эмда солууду. Ол себебден Й. Хёйзинга (1938), «адам маданият оюнда къуралады эмда оюн кибик бардырылады» деген оюмгъа келеди. Кенг ангыламда оюн, адам ишлемни бютеую бла аулайды. Адам ишлемге бу оюмндан къарасакъ, адам юйдегини, ата-ана болууну, тамада - бойсунган болууну ойнайды..
Оюнланы классификациясы
Оюнланы тюрлю-тюрлю ышанла бла тюрлю-тюрлю классификациялары барды. Оюнланы тамал классифиациясы АДИК аббревиатура бла белгиленеди: А — азарт, Д — дидактика, И — информация, К — комбинатор. Керти оюнла бу элементлени къатышынданад къуралыучандыла
Энчи фигурала бла оюнла
эмда кёб башха тюрлю.
Рим кесамат (1924)
Рим кесамат — эркин шахар Фиумени (Риека) юлешиуню юсюнден эки кърал арасында халкъла арасы кесаматды, 1924 джылны 27-чи январында Италияны Рим шахарында, Югославия бла Италияны келечилери къол салгъанды.
Кесаматны шартларына кёре, Фиуме шахарны территориясын Италия аннексия этгенди, Югославиягъа уа Сушак шахар. Фиумени Италия 1924 джылны 16 мартында кючлегенди. Эки къралны арасында чек Речица сууну юсю бла ётгенди. Алай бла Рим кесамат, аны аллында къабыл этилгени Рапалло кесаматны тохтатханды.
Миллетлени Лигасы бу юлешиуню законлу таныгъанлыкъгъа, Фиуме республиканы правительствосу бу кесаматны таныргъа унамай, къачхынчылыкъда ишлеб тургъанды. Итальян фашистле хорламларын байрам этгендиле, алай а шахарны Италиягъа къошулууу бла экономикасы айныр деген умутла толмагъандыла.
Джангы Дуния
Джангы Дуния:
5 сентябрь
5 сентябрь — григориан орузламада джылны 248-чи кюнюдю (високос джыллада — 249-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 117 кюн къалады.
6 сентябрь
6 сентябрь — григориан орузламада джылны 249-чу кюнюдю (високос джыллада — 250-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 116 кюн къалады.
Къарданик
Къарданик (Кардоникскаяя) — Къарачай-Черкесияны Зеленчук районуну станседи.
Халкъы — 6,9 минг адамды. Стансе, республикада эм уллу эллени бириди.
Миллет къурамы (2008 джыл):
7 сентябрь
7 сентябрь — григориан орузламада джылны 250-чи кюнюдю (високос джыллада — 251-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 115 кюн къалады.
Дардак
Дардак (Dardoq, Дардак) — Юзбекистанда посёлокду. Андижандан 60 км къыбылада орналады.
Административ халда Андижан областны Кургантепа районуна бойсунады.
Германия бла Польшаны арасында чабмауну юсюнден кесамат
«Германия бла Польшаны арасында чабмауну юсюнден кесамат» (башха аты: «Пилсудскийни-Гитлерни актлары»     ) — Германия бла Польшаны арасында 1934 джылны 26-чы январында къол салыннган кесаматды.
Тарихи
Кесамат, Берлинде Германияны тыш ишлерини министри Константин фон Нейрат бла Польшаны Берлинде посолу Юзефом Липскини арасында 1934 джылны 26-чы январында къол салыннганды. Кесамат Гитлер бла Пилсудскийни башламчылыкълары бла алыннганды. Ол заманнга Пилсудский Польшаны де-юре тамадасы болмаса да, политикасында сёзю ётгенди. Бу Гитлерни башчылыкъгъа келгенден сора Германияны тыш политикада биринчи уллу джетишими болгъанды.
Кесаматха къол салыныуну аллында, Польша Францияны Германия бла къазауатха джетишимсиз алландырыргъа кюрешгенди. Алай а Францияны къазауат идеягъа сууукъ къарауу, эмда 1933 джылны джаыйнда тёртлю пактха къол салыныу (Ингилиз, Франция, Италия, Германия), «уллу» къралла кесини интереслери ючюн «гитче» къралланы интереслерин къурман этериклерине къоркъуу кючленнгенди. Аны эсебинде Германияны келликде агрессиясындан кесин къоруулагъаргъа кюрешиб алыннган кесамат болгъанды. Аны тышында Польшаны позициясына ара-европачы политикада Польшаны, Маджарны, кечирек Словакияны Гитче Антантаны къраллары — Чехословакия, Югославия эмда Румынягъа къаршчы биригиулюк белгиленнгени ауурлукъ бергенди. Польша Германиядан Версаль чеклени тюрлендириуде дагъан излегенди. Бу сакълауланы бир къаууму 1938 джылны Мюнхен келишиулеринден сора толтурулгъандыла, ол заманда Чехославакияны юлешиниунде Польша, бла Маджаргъа да бир кесек территория берилгенди.
Кесаматны текстинде, Германия бла Польшаны правительстволары ючюнчю къраллагъа берген борчланыуланы бу кесамат тыймайды эмда тохтатмайды. Кесини кюнбатыш джандашларыны рахатлатыр ючюн, бошалырына джылдан артыкъ къалгъан Польша бла Совет Союзну арасында чабмауну юсюнден кесаматны созгъанды. Алай а ызындан келген джыллада Пилсудскийни правительствосу совет къоркъууну уллугъа санаб, совет-чехословак-поляк антигерман блок къураугъа тыйгъыч салгъанлай тургъанды. Декларациягъа къошакгъа сатыу-алыу бла тенгизчиликню юсюнден кесамат, басманы, кинону, радиону эмда театрны юсюнден айры келишиуле да алыннгандыла. Эки кесамат салгъан къралдан бири ючюнчю кърал бла къазауатха кирсе да, пакт кючде тургъанды. Берлинде журналист Ж.Табуи бла интервьюда посол граф Липский былай айтханды: «Мындан ары Польшагъа Франция керек тюлдю. Телерге керек багъасы ючюн, заманында француз болушлукъ алгъанына да сокъурады».
Гитлер 1939 джылны 28-чи апрелинде Польша Германиягъа Кёнингсбергге экстерриториал шоссе джолну ишлерге эркинлик бермегенни сылтаугъа салыб кесаматны юзеди.
Архыз клисала
Архыз клисала (Зеленчукские храмы, Нижне-Архызские храмы) — X ёмюрде ишленнген юч христиан клисады. Уллу Инджик сууну ёзенинде, буруннгу Алан къралны ара шахарына саналгъан Тёбен Архыз буруннгу шахар орунну территориясында (бусагъатда — Тёбен Архыз посёлок) орналадыла.
Шимал клиса
Шимал Архыз клиса, X—XIII ёмюрледе Алан епархияны кафедрал клисалсы болгъанды. Къум ташдан къаланнганды. Планда къач шекеллиди. Клисаны притворун санамай узунлугъу — 21 метрди эмда мийиклиги бла тенгди, кенглиги — эки къатха азды.
Фрескаларыны биразын XIX ёмюрню аягъында Д.М. Струков суратха салгъанды (ариу тюл). Суратла, Материал культураны тарихини институтуну архивинде турадыла. Фрескала бизни заманнга дери сакъланмагъандыла, алай а алтарь терезелени тиклеринде оюула сакъланнгандыла. Клисаны хар къабыргъасында да буруннгу сюртюлгенини бояусуз къалгъанлары реставрацияны заманында сакъланнгандыла. Барабанда да сурат салыннганладан къалгъанла болургъа боллукъдула, алай а, аланы туз басыб, тюбюнден кёрюнмезге боллукъдула.
В.А. Кузнецовну версиясына кёре бу клиса 914—916 джыллада биринчи болуб къурулгъанды эмда Сыйлы Николайгъа (Никколгъа) аталгъанды. Башха версиягъа кёре Сыйлы Георгийге (Гюргеге) аталгъанды.
Клисада болгъандыла: Шимал Кавказда джангыз болгъан буруннгу диннге буруу тегене, алтарь эм къыбыла къабыргъасыны къатында юч къабыр.
Орта клиса
Клиса, тытыр тылдан бла къум таш плиталадан къаланнганды. Мийиклиги бла узунлугъу тенгди, барабаныны терезелерини мийиклиги куполну радиусу бла тенгди.
XIX ёмюрню экинчи джарымында Тёбен Архызда Александр Невачы атына эркиши православ монастырь къуралгъанды. 1897 джылда монахла Орта клисаны орнуна салгъандыла эмда анда намаз этиуле бардыргъандыла.
А.А. Демаков бла И.Л. Чумак айтханнга кёре, X ёмюрню ал сюреминде Къутхарыучу Христосха аталыб къурулгъанды.
Къыбыла клиса
Ёлчеми уллу болмагъан (6,16 м × 7,7 м) клисады.
IX—X ёмюрледе ишлиннген (кечирек, орус стилге келиширча тюрлендирилгенди) Къыбыла клиса Россияда бусагъатха дери хайырланнган эм эски христиан клисады.
1991 джылда клиса Сыйлы файгъамбар Илиягъа (Элиягъа) аталгъанды эмда бусагъат заманда ишлеген православ клисады.
Тау-Къарабах автоном область
Тау-Къарабах автоном область (Дағлыг Гарабағ Мухтар Вилајәти, Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ) — 1923—1991 джыллада Азербайджан ССР-ни къурамында автоном область болгъанды. Областда джашагъанланы асламысы эрменлиле болгъанды.
Тарихи
1918—1920 джыллада бу область Эрмен бла Азербайджан арасында даулу территория болгъанды. Эрмен бла Азербайджанны советлешдириуден сора, 4-чю июль 1921 джылда РКП(б)-ни Ара комитетини Кавбюросуну оноуу бла Тау Къарабах Эрмен ССР-ге берилгенди, алай ахыр бегимни эркинлиги РКП(б)-ны Ара комитетине къалгъанды. Алай а 5-чи июлда оноу бла область Азербайджан ССР-ни къурамында кенг автоном статус бла къалады.
7-чи июль 1923 джыл Тау Къарабахны эрменлиле аслам джашахан бёлгелеринден Тау Къарабахны автоном областы къуралады. Аралыкъгъа Ханкенди эл сайланады, кечирек Степанакерт атны алады. Областны къуралгъанында джери 4 161 км² болгъанды. 1926 джылны тергеуюне кёре областны адам саны 125,2 минг болгъанды, андан 94 % асламы эрменли болгъанды. Башында ТКъАО Эрмен ССР бла чеклешгенди, алай а 1930-чу джылланы ахырына орта чек джокъ болгъанды.
Дигори хабæрттæ
Дигори хабæрттæ (Дюгерни хапарлары) — Шимал Тегейни Дюгер районуну газетиди. Тегей тилни дюгер диалектинде (дюгер тилде) эмда орус тилде басмаланады.
Тау-Къарабах автоном область
Тарихи
1936 джылда СССР-ни джангы конститутция къабыл этилгенден сора, аты Тау Къарабахны автоном областы дегенден Тау-Къарабах автоном область деб тюрленнгенди.
Дигори хабæрттæ
Баш редактору — В. О. Пахомовады.
Тау-Къарабах автоном область
Тарихи
2-чи сентябрь 1991 джылда Тау-Карабах областны бла Шаумян районну советлерини орта сессиясында Тау-Карабах Республиканы къуралыуу эмда аны бойсунмаулугъу баямланнганды. 23-чю ноябрь 1991 джылда Азербайджан Республиканы Баш Совети Тау Къарабах автоном областны къурутуу бегимин алгъанды.
8 сентябрь
8 сентябрь — григориан орузламада джылны 251-чи кюнюдю (високос джыллада — 252-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 114 кюн къалады.
Телефон
Телефо́н («узакъ таууш», τῆλε, tēle — узакъ эм, phōnē — ауаз, таууш) — тауушну аралыкъгъа берирге эмда алыргъа деб джораланнган аппаратды. Бусагъатдагъы телефонла электрика сигналланы кючю бла бериу этедиле.
Электрикалы болмагъан «телефонла»
Бютеулей къарасакъ, телефон деб узакъ аралыкълагъа тауушну береллик аппаратха айтыргъа боллукъбуз. Эм биринчи телефонла механика аппаратла болгъандыла, эмда тауушну тохтаусуз средалада (хауа) бергендиле.