cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алтыкюнлюк къазауат (1967)
Къазауатны барыуу
Биринчи кюн огъунакъ джауну АХК-лерин къурутуу, Израилни самолётларыны хауагъа ие этеди. Къаршчылыкъ тюбемей ала араб колонналаны бомбалайдыла, мисир, сирий эмда иордан аскерлени деморализацияларына себеб болады.
Синай фронтда операцияла
'''8-чи июнь. Тёртюнчю кюн.''' Мисир бронетанка бёлекле артхы ыхтырыуну джакъларгъа кюрешедиле, алай а Таль аланы къаушатады. Йоффени дивизиясы бирлешиб, Митл ёзенде къуршоудан чыгъады эмда Порт-Суэцни олбир джанындан каналгъа чыгъады. Къум тюзлени юслери бла алгъа урушдан сора Шаронну дивизиясы Нахлны кючлеб, Йоффени ызындан Митлны ёзенине джол алады. Анда-мында мисир аскер бёлек тургъан джерни тышында Синай бютеулей чууутлуланы къолларына тюшеди. '''9-чу июнь. Бешинчи кюн. Отну тохтатыу.''' БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгеши отну тохтатыун даулайды. Израиль атыуну ол кюн огъунакъ, Мисир да экинчи кюн тохтатады.
Швед-норвег уния
Швед-норвег керти уния, неда Швеция бла Норвегияны бирлешген королевствосу (Svensk-norska unionen, Unionen mellan Sverige och Norge, Unionen mellom Norge og Sverige) — 1814—1905 джыллада болгъан, Швеция бла Норвегияны энчи униясыды. 1814 джылда швед-норвег къазауатны эсебинде къуралгъанды (алгъаракъ болгъан дания-норвег унияны къурутхан Киль кесамат бла айгъакъланнганды). Бу уния норвеглилени азатлыкъгъа имтиниулери бла Швецияны орус-швед къазауатда Финляндияны тас этиуюн компенсация этерге излеуюню арасында компромисс болгъанды. Швеция Норвегияны ич автономиясын эмда аны Эйдсволль конституциясын (унияны къуралыуун эсеблеген тюрлениулери бла) таныргъа эм бузмазгъа борчланнганды. Уния, Карлстад келишиуле бла 1905 джылда чачылгъанды, андан сора Норвегия толу бойсунмаулукъгъа ие болуб, кесине джангы королну — VII Хоконну сайлагъанды.
1815—1860
Унияны шартлары дайым даулашыу джаратханды. Швед джаны унияны кючлю этерге, келир заманда уа бир кърал къураргъа излесе, норвеглиле кеслерини автономияларын джакълагъандыла эмда кенгертирге излегендиле. Сёз ючюн, 1835 джылда норвег правительствону членлери тыш политика бла байламлы оноулагъа къошулургъа хакъ алгъандыла. Аны тышында къралланы арасында таможня тыйгъычланы къоратыу да Норвегияны экономикасыны ёсюмюне чурум болгъанды.
Орта швед-норвег комитетни теджеую бла II Оскар унияны джангы байрагъы бла гербин къабыл этгенди, ала норвеглилени эки кърал тенг болургъа керекди деген излемине келишгенди. Аны тышында эки къралгъа саудюгер эмда аскер флотларына мюйюшлеринде бир-бирлерини гитче байракъчыкълары болгъан айры байракъла берилгенди. Унияны герби тенг ёлчемли эки гербден къуралгъанды.
1860—1905
1860 джылдан башлаб эки къралны арасында илишкиле тик бола башлайдыла. Къралланы политкачыларыны арасында уллу политика ангылашынмагъанлыкъла боладыла, ала унияны къарыусузланыууна, Норвегияны да кючлю болуууна себеб боладыла. 1859 джылда тахха олтургъан XV Карл, Норвегияны генерал-губернатор постун къоратыргъа унамайды. Ол уллу къаугъа джаратады. Конфликт, 1873 джылда генерал-губернатор постну къоратыб, норвег правительствону башчысы премьер-министр титулну къабыл этиу бла бошалады.
1872 джылда Стортинг, норвег правительствону членлерине аны ишине къошулургъа хакъ берген законну алады, алай а II Оскар законнга къол салыргъа унамай, вето салыргъа излейди. Бу дагъыда бир кризис джаратады, джангы дискуссияда король, конституция бла байламлы соруулада вето хакъгъа иемиди, тюлмюдю деб сорулады. Конфликт, биягъынлай Стортингни хорламы бла бошалады, 1884 джылда II Оскар законнга къол салады. Аны бла бирге король, конституциягъа тюрлениуле этилген бегимлеге вето хакъындан къуру къалады. Бу Норвегияда парламентаризмни уллу хорламыды.
Унияны чачылыуу
II Оскар бу излемлени къабыл этерге унамайды, ол уллу тикликле эмда Норвегияда правительство кризис джаратады. 1905 джылда Стортинг, ауаз бирлиги бла норвег консул органны къуралыууна оноу этеди, алай II Оскар аны энтда бир кере къабыл этерге унамайды. Норвег правительстов отставка этеди, алай а отставканы да король къабыл этмейди. Аны ызы бла Стортинг, король норвег халкъны аллында борчларын толтуралмагъанын баялмайды, 7 июнь 1905 джыл Норвегияны униядан чыкъгъанын бегитеди. 13 авгсутда референдум бардырылады, анда унияны чачылыуу ючюн 368 208 адам, къаршчы да — 187 адам чёб атады.
Вьетнам
Кърал къурулушу
Социалист республикады. Бусагъатдагъы Конституциясы 1992 джылны 15-чи апрелинде къабыл этилгенди.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
Келишиуню ал вариантында паспорт контролну акъыртын-акъыртын къоратыууна, эмда энчи улоу мадарланы ызындан къуру визуал осмакълау бегитилгенди. Аннга кёре бу улоула чекде тохтамай, акъыртын ётерге эркин болгъандыла.
Вьетнам
Кърал къурулушу
Властны баш органлары: миллет джыйылыу, президент, премьер-министр.
Вьетна́м (Việt Nam), официал аты —  — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда къралды, Индокъытай джарымайрымканда орналыбды. Кюнбатышында Лаос эм Камбоджа бла, шималында — Къытай бла чеклешеди, кюнчыгъыш бла къыбыладан Къыбыла-Къытай тенгиз джууады.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
1986 джылда Бирикген Европа акт къабыл этиледи, аны баш нюзюрю Европада 1992 джылны 31-чи декабрына дери Европада бирикген сауда къурау болгъанды. Кечирек Маастрихтде къол салыннган Европа бирликни къуралыууню юсюнден кесаматны джараштырыу башланады. Кесамат Европа бирликни гражданствосу деген ангыламны къурагъады. ЕБ-ни гражданлары Бирликни ичинде эркин джолоучулукъ этерге хакъгъа ие болгъадыла.
Вьетнам
Кърал къурулушу
Властны джерли органлары: Вьетнам 58 провинция бла 5 ара бойсунууда болгъан шахардан къуралады. Бу шахрла бла провинциялада халкъ сайлагъан кърал власть органла — халкъ советле бардыла. Аланы болджаллары 4 джылды. 1997 джылдан башлаб провинцияла тыш къралла бла сатыу-алыу этер хакъ алгъандыла
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
1999 джылны 1-чи майында кючге Амстедрам кесамат киреди, ол Европа бирлик кесаматха тюрлениуле къошады. Джангыртылгъан кесаматны V бёлгесине кёре Шенген келишиуню кючге кириуюню юсюнден конвенция ЕБ-ни закон биригимине киреди. Европа закон биригимни бу бёлгеси Шенген келишиуню орнуна кюч алады, эмда Шенген законла деген атны алады.
Вьетнам
Кърал къурулушу
Вьетнам халкъ аскерни юсюнден информация сырлыды. Къралда 0,5 млн чакълы бир аскерчи, къоркъуусузлукъ органлада уа 2 млн чакълы бир адам барды.
Сюд системагъа Ханойда Баш халкъ сюд эмда аннга бойсуннган провинциялада халкъ сюдле киредиле. Миллет джыйылыу керек болса, сёз ючюн, миллет къоркъуусузлукъну кереклисинде, энчи сюд органла къурургъа боллукъдула.
Закон къураучу власть: 1992 джылны Конституциясына кёре закон къураучу властны баш органы Миллет джыйылыуду, 450 депутатдан къуралады, ала ачыкъ сайлаула бла 5 джыллыкъ болджалгъа сайланадыла. 2002 джылдан башлаб Миллет джыйылыу 498 депутатдан къуралады.
Экономикасы
Электрокъууат асламысы бла гидроэлектростанциялада чыгъарылады, джангур чакъ башланыуу бла электрокъууатда дыккылыкъ сыналады.
Халкъы
Тилле — вьетнам тил (официал).
Административ-территориал къуралышы
Вьетнам 58 провинцягъа юлешинеди (Tỉnh, тинь). Аны бла бирге ара бойсууда 5 шахар барды (thành phố trực thuộc Trung ương), аланы статуслары провинция бла тенгди.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
Аллында кесамат европачы интеграцияны башха структураларындан айры баргъанды, аны чурумларыны бири европа къралланы арасында бу соруугъа бир оюм болмагъаныды.
Швед-норвег уния
Унияны чачылыуу
Норвегияны униядан чыгъыуу тиклик джаратады, чеклени эки джанында да мобилизация бардырылады, Карлстадда 1905 джылны августу бла октябрында кёрюшюулерини эсебинде эки джан да айырылыуну шартларын къабыл этеди, Швеция Норвегияны бойсунмазлыгъын таныйды. 26 октябрьда тыш ишлени министрлери Фредрик Вактмейстер (Швециядан) эмда Йорген Лёвланд (Норвегиядан) кесаматха къол саладыла.
Шенген келишиу
Лихтенштейн
Лихтенштейн Швейцария бла 1923 джылдан башлаб таможня эмда чек бирлик джюрютгенди; Швейцария бла чеги сакъланмагъанды; Австрия бла чегин швейцар чек къуллукъ сакълагъанды. Швейцарияны 2008 джылда Шенген зонагъа кириую, эмда ол заманда Лихтенштейнни алкъын ол зонамда болмауу, эки къралны арасында чекни сорууун чыгъаргъанды.
Къошулмау неда чекли къошулуу
Ирландия эсе уа бу оюмну тутмаса да, Уллу Британия бла паспортсуз режимни сакълар ючюн, Европа Бирликни шенген законларына къошулмагъанды. Ирландияны къошулмауу, Уллу Британияны къошулмауу бла байламлыды, Уллу Британия къачан болса да Шенген келишиуге къошулса, Ирландия да къошулургъа керек боллукъду.
Вьетнам
Географиясы
Вьетнамны территориясыны 80 % асламысы алаша эмда орта мийикликли таула аладыла. Шималда бир-биринден параллель халда къыбыла-кюнчыгъышха созулгъан талай тау тизим барды — Хоангльеншон (Вьетнамны эм мийик нохтасы, Фаншипан тау — 3143 м), Шусунгтяотяй, Шамшао ала бир-бирлеринден терен тар ёзенле бла айрылыбдыла. Кюнбатыш чегини узунлугъуна Чыонгшон таула барадыла (Аннам таула). Къралны ара эмда къыбыла кесегинде  — Плейку, Даклак, Ламвьен, Зилинь сыртла бардыла. Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны эм терен эмда эм толу суулары Хонгха бла Меконг кеслерини агъымларын Вьетнамны территориясында Къыбыла-Къытай тенгизге саркъыб бошайдыла. Хонгхини аяыгъында эмда дельтасында Бакбо аллювий тюз джатады, адамланы эм бек басыннган районуду (1100 адам/км²) былайда Вьетнамны ара шахары Ханой орналыбды. Экинчи аллай тюз, къралны къыбыласында Меконгну аягъындады, былайда да адам басыннган мийикиди (450 адам/км²), къралны эм уллу шахары Хошимин да былайдады.
Шенген келишиу
Толу хайырланыу
Данияны 1997 джыл Амстердам кесаматха этилген Шенген протоколда бегитилген статусуна кёре, Амстердам кесаматха къол салыннган заманда шенген иш бирликни ёлчеминден аслам къошулмазгъа хакъы барды.
Къошулмау неда чекли къошулуу
ЕБ-ге Ирландия бла Уллу Британия къошулгъан заманда, ала Бирликни тыш политикасы эмда тыш къоркъуусузлукъ бла байламлы политикасыны къошулмазгъа хакъларын сакълау шартны салгъадыла, ол себебден ала Шенген законланы кёбюсюн хайырландырмайдыла, сёз ючюн, тыш чеклеринде паспорт контролну тутадыла, энчи виза политика бардырадыла.
Толу хайырланыу
Аны тышында Шенген законланы толу Европа экономика зонагъа/Эркин сатыу-алыуну европа ассоциациясына кирген, алай а ЕБ-ни членлери болмагъан къралла да хайырланадыла :
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
Европа экономика биригиуню къуралгъан заманында аны баш нюзюрюнде ортакъ сауда къурау болгъанды, ол Тёрт эркинликни болуу магъанагъа келеди:товарланы, къуллукъланы, адамланы эмда капиталланы эркин джюрюую. Товарла бла къуллукъланы эркин джюрютюр ючюн 1958 джыл Таможня бирлик къуралады, аны тышында кёб тюрлю келишиуге къол салыннганды.
Вьетнам
Колониал кёзюую
Алай а халкъла арасы ситуация кърал ючюн алай иги болмагъанды, Подстдам келишиулеге кёре АБШ бла Ингилиз япон аскерлени сауутсузландырыргъа керек эдиле. Бу хакъны АБШ Чан Кайшини аскерлерине береди, ала Шимал Вьетнамны кючлейдиле. Къыбыладагъы ингилиз аскер башчылыкъ ВДР-ни танымайды, эмда французлагъа колонияларын сакълауда къолундан келген болушлукъну этеди. Алай бла, къралны тарихинде, «бир къралны ичинде аллай кёб тюрлю оккупант джыйылады».
Алай Франция, аскер джаны бла кючлю болгъанына базыб, колониялыкъ системаны орнуна салыр муратларын тохтатмайды. Бютеу амалланы сынаб, 1946 джылны 19-чу декабрында партияны АК-сы къаршчыланыуну къазауатын башларгъа оноу этеди. Бу къазауат созулгъан, партизан халили къазауат болгъанды. Талай джылны ичинде Вьетминни аскерчилери кюрешни партизан амалларын хайырланыб, французланы кючлерин тауусадыла, андан сора КъХР бла СССР-ден болушлукъ бла къарыу алыб, 1954 джылны джазында колониялыкъ аскерге талай ауур джара саладыла, аланы эм белгилиси Дьенбьенфуда сермешиу болады.
Экономикасы
Табигъат къайнакълары: фосфатла, кёмюр, марганец, бокситле, хромитле, Нефть эм табигъат газ.
Вьетнамда къазауат
1954 джылны джайында Женева келишиулеге къол салынады, аннга кёре Вьетнам, Лаос, Камбоджа толу бойсунмазлыкъгъа ие боладыла, эмда джууукъ заманда эркин сайлаула бардырыргъа оноу этиледи. Сайлаулагъа дери Вьетнамны территориясы кёзюулю болуб, Бенхай сууну юсю бла экиге юлешинеди. АБШ коммунизмни регионда джайылыуна тыйгъыч болур муратда, сайлауланы бузады. Къыбылада Вьетнам Республика баямланады, ара шахары Сайгон болады. Джангы къралгъа башчы Нго Динь Зьем болады. 1959 джылда Вьетнам Демократ Республиканы башчылары, Вьетнамны бирлешдириуде сауут кюч бла кюреш керек болгъан оюмгъа келедиле, Къыбыла Вьетнамны азатлаууну миллет фронту (КъВАМФ неда Вьетконг) къуралады, ол кесини партизан операциялары бла Къыбыла Вьетнамны шимал джанында ситуацияны тюрлендирирге кюрешеди.
Колониал кёзюую
Быллай къыйын халкъла арасы фонда, 1946 джылны 6-чы мартында Хо Ши Минни правительствосу Франция бла Хо—Сантени атлы келишиуге барады, аннга кёре Француз бирликни аскерлери къралда турургъа эркин боладыла, Франция уа ВДР-ни суверенитетин таныйды. Бу келишиуге кёре къралгъа Чан Кайшини аскерини орнуна француз аскерле киредиле. Бу политика атламгъа ВДР бир кесек солуу алыб, джангы революция кюрешге башлар ючюн баргъанды.
Экономикасы
2009 джылгъа ИБП — 92,4 млрд долл. Адам башына ИБП — 2,9 тыс. долл. (дунияда 167-чи орун).
Колониал кёзюую
XIX ёмюрню экинчи джарымында Вьетнам Франциягъа колониялыкъ бойсунуугъа тюшеди. Къралны юч кесекге юлешедиле- Кохинхина колония (Къыбыла Вьетнам), Аннам (Ара Вьетнам) бла Тонкин (Шимал Вьетнам) протекторатла. Лаос эм Камбоджа бла бирге Вьетнам Француз Индокъытайгъа киреди.
Бусагъатдагъы тарих
Халкъ мюлкню совет модели бла сауутланнга вьетнам экономика кючлю кризисге келеди. СССР-деги перестройка бла Къытайдагъы реформала башланнганлай, 1986 джыл Вьетнамда да джангы экономика политика башланады.
Швед-норвег уния
Унияны чачылыуу
Политика кризиследен сора да Норвегия бла Швецияны узакълашыууна уллу къошакъ — айныуну айры джоллары болгъанды, Норвегияны экономикада да джетишимлери норвеглилеге баш кёлтюртгенди. Унияны ахыр чачылыууна уа консуллукъ соруу келтиргенди. Норвеглиле бекден бек энчи консуллукъ даулаб башлайдыла, ол Норвегияны энчи тыш политика джюрютюрге излеми болады.
Вьетнам
Халкъы
Этник къурамы — вьетле 85,7 %, тайла 1,9 %, тхайла 1,8 %, мыонгла 1,5 %, кхмерле 1,5 %, мяола 1,2 %, нунгла 1,1 % эмда башхала (2009 джыл).
Шенген келишиу
Лихтенштейн
Лихтенштейнни Шенген законлагъа къошулуууну юсюнден кесаматха 2008 джыл къол салыннганды, чек контролну да къоратылыуу 2009 джыл сакъланнганды, алай а Германия бла Швецияны Лихтенштейн налог тёлеуден къачханла бла кюрешде аз кюч салгъан оюмну тутуб, контролну къоратыуну талайгъа тыйгъандыла. Алай а кечирек бу тыйгъычла къоратылгъадыла, эмда чек контроль 2011 джылны 19-чу декабрында толу къоратылгъады.
Толу хайырланыу
Бу къралланы арасында чекледе дайым тамалда паспорт контроль бардырылмайды (алай а сайлама контроль болургъа болады). Бу къралла берилген къысха болджаллы визала (С категория, тюбюрек къара) шенген визаладыла, ол демек, ол визала Шенген зонаны къралларына барыргъа эркинлик бередиле.
Вьетнам
Халкъы
Тутулгъан динле — буддистле 9,3 %, католикле 6,7 %, Хоа-Хао 1,5 %, каодай 1,1 %, протестантла 0,5 %, атеистле бла джерли анимист культла 80,8 % (1999 джыл).
Шенген келишиу
Толу хайырланыу
ЕБ-ни къралларыны асламысы Шенген законланы толу ёлчемде хайрланады:
Вьетнам
Бусагъатдагъы тарих
1978 джылны декабрында, вьетнам аскерле чекде тохтаусуз агрессиягъа къаршчылыкъгъа Камбоджагъа киредиб Пол Потну режимин къурутадыла, аны КъХР ушатмайды. 1979 джылны джазында къытай-вьетнам къазауат башланады, ол къазауатда вьетнам аскерле къралгъа кирген къытай аскерлеге уллу заран джетдириб тохтады. СССР-ни дипломатия къатышыуу Къытайны андан ары агрессиясын тохтады. Андан сора къытай-вьетнам чекде сауутлу сермешиуле чыгъа тургъандыла. Ахыры бла эки къралны арасында илишкиле 1991 джылда орнуна салынадыла.
Вьетнамда къазауат
1976 джыл Вьетнам Социалист Республиканы джангы конституциясы къабыл этиледи. Сайгон Хошимин атны алады.
Колониал кёзюую
Къралда властны вакууму бла хайырланыб, коммунистле 1945 джылны 13-чю августунда Танчаода бардырылгъан II партия конференцияда Хо Ши Минни башчылыгъы бла болджаллы правительство къураб, къозгъалыугъа оноу этедиле. Вьетнамдагъы 1945 джылны август револяциясы колониялыкъ администрацияны ахыр институтлары къурутады:19-чу августда къозгъалыу Ханойда хорлайды, 23-чю августда — Хюэде, 25-чи августда — Сайгонда. 1945 джылны 2-чи сентябрында Хо Ши Мин Азатлыкъны декларациясын баямлаб, джангы къралны — Вьетнам Демократ Республиканы къурайды.
Географиясы
Вьетнам субкэкватор муссуон климатны бёлгесиндеди, алай а къралны узун болгъаны себебли, климат шартла тюрлю-тюрлюдюле. Къыбылада къыш иссиди (26° С), шималда уа салкъынды (15° С), бир-бирде хауаны температурасы, Къытайдан келген сууукъ хауа бла бирге 1° С дери тюшерге болады. 1500 м мийик таулада кърау урургъа да болады. Джауумланы режими да къралны территориясында бирча тюлдю. Къыбылада къыш къургъакъды, шималда уа мылыды, джай муссуон джангурла къралны бютеу территориясында барадыла. Джайны ахырында, къачны аллында Вьетнамы тенгиз джагъасына уллу заран салгъан тайфунла келедиле.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
ЕБ-ни джангы членлери Шенген келишиуге къол салмайдыла, ала Шенген джорукълагъа, ЕБ-ни закон биригимини кесеги кибик, сыйыныргъа кередиле.
Вьетнам
Вьетнамда къазауат
1965 джылгъа Вьетконг Къыбыла Вьетнамны территориясыны 30 % кючлейди. АБШ Тонкин инцидент бла хайырланыб (вьетнам катерлени американ эсминецге чабыу) ВДР-ни бомбалаб башлайды, аны тышында кесини аскерлерин Къыбыла Вьетнамгъа киргизеди. Вьетнам къазауат башланады. Къыбылада партизан къазауатны джетишимли болгъаны, сайгон режимни къарыусузлугъу, американ аскерлеге уллу заран салады. Вашингтон 1973 джыл Париж мамырлыкъ келишиулеге къол салыр зорлукъда къалады, аннга кёре американ аскерле Вьетнамдан чыгъарыладыла. Американы болушлугъу болмай, терен кризисде тургъан къыбыла-вьетнам режим кёб турмай хорланады. 1975 джылны 30-чу апрелинде шимал-вьетнам аскерле Сайгонну кючлеб, къралны бирлешдириуню бошайдыла.
Колониал кёзюую
1930-чу джыллагъа къралда кючлю миллет-азатлаучу джюрюш къуралады, аннга башчылыкъ Индокъытайны Коммунист партиясы этеди (башчысы — Хо Ши Мин). Экинчи дуния къазауатны джылларында Вьетнамны японлула кючлейдиле, ала француз гарнизонланы саутсузландырадыла. Къазауатны ахырына японлула, Япония бла Маньчжурияны джакълауну кючлендирир ючюн, кеслерини аскерлерин чыгъарадыла, Вьетнамны территориясында уа алагъа бойсуннган, Вьетнам империя къурайдыла.
Ал кёзюу
Вьетнам патчахлыкъ 100 джылдан болгъанды, бир талай заманны Вьетнам Къытайны къурамында тургъанды.
Швед-норвег уния
1860—1905
Эндиги кризис норвеглилени унияны белгиси болмагъан байракъ излемлери бла джаратылады. 1890-чы джыллада Стортинг, талай кере норвег байракъдан унияны белгисин къоратыугъа бегим алгъанды, алай а хар джол II Оскар вето этгенди. Ахырында II Оскар бу бегимни да къабыл этеди, бу Швецияда консерватив къауумда уллу ачыу джаратады. Бек консерватив болмагъан политикачы Юхан Август Грипенстед огъунакъ прессада бу джумушатыуланы хыртха уруб «норвеглилени къошакъландыргъанны тохтатыргъа керекди, аланы къамчи бла тынч этер заман келгенди» дейди.
Шенген келишиу
Шенген келишиу бла Шенген законланы тарихи
Чекде контролну къоратыууню юсюнден келишиу Соглашение о постепенном отказе от пограничного контроля было подписано 1985 джылны 14-чю июнунда беш европачы къралны келечиси бла Мозелни арасында, Люксембургну, Францияны эмда ГФР-ни чеклерини бир-бирине тийген джерде, «Принцесса Мари-Астрид» кемеде къол салыннганды ((Бельгия, Нидерландла, Люксембург, Франция эм Германия). Бу юч къралны чеклерини бир-бирине тийген нохтаны сайлаууну чуруму уа Бенилюксну къралларында паспорт контролну ол заманнга болмагъаны болгъанды.
Швед-норвег уния
Унияны чачылыуу
Карлстадны ара майданында мамырлыкъ бла айырылыугъа эсгертме барды.
Вьетнам
Аты эмда аны этимологиясы
Вьетнам сёзню биринчи кере поэт Нгуен Бинь Кхием кесини «Чанг Чинни фалы» деген китабында, XVI ёмюрде хайырланады, былай джазады «Эмда Вьетнам кърал къуралады». Бу ат XVI—XVII 12 стеллада кесилиб джазылады, сёз ючюн, Хайфон шахардагъы пагодада. 1804—1813 джыллада император Гья Лонг Вьетнам сёзню официал къагъытлада хайырланнганды. Алай а 1945 джылгъа дери кърал Аннам атны джюрютгенди, ол джыл император Бао Дай официал атны тюрлендиргенди.
Халкъы
Вьетнамлыланы баш динлери халкъ меджисиу ийнанчланы системасыды, аланы тамалында «тхо кунг то тиен» ритуалла турадыла. Бу культну белгили бегитилген организациясы, дин къуллукъчулары, неда социал къуралышы джокъду, ол себебден дин конфессия статусу да джокъду. 1999 джылны тергеуде кесини динин белгилеб джазалмагъанланы атеистле деб джазгъандыла. Дагъыда чертилирге керек, бу меджисуу культланы буддист храмлада бардырылыуу, вьетнамчыланы 80 % буддистди деген халатны келтиргенди.
Экономикасы
Эл мюлк (52 % ишлеген, 21 % ИБП) — принч, кофе, каучуклу терекле, мамукъ, чай, пурч, соя, кешью, шекер къамиш, арахис, бананла, чабакъ тутуу. Промышленность (15 % ишлеген, 40 % ИБП) — эл мюлк продукцияны хазыр этиу, кийим, аякъ кийим, нефтни чыгъарыу, кеме ишлеу. Баджарыу сфера — 33 % ишлеген, 39 % ИБП. Ишсизле — 6,5 % (2009 дж.).
Шенген келишиу
Шенге́н келишиу — Европа Бирликни талай къралыны арасында чекледе паспорт-виза контролну къоратыуну юсюнден келишиудю. Аллында 1985 джылны 14-чю июнунда беш европачы кърал бла къол салыннганды ((Бельгия, Нидерландла, Люксембург, Франция эм Германия). Ол кючге 1995 джылны 1-чи майында киргенди.Кечирек аны орнуна ЕБ-ны Шенген законла киргендиле.
Вьетнам
Аты эмда аны этимологиясы
Къралны аты (越南) эки сёзден къуралады: «Việt» къралны баш халкъы — вьетлени аты, «Nam» — къыбыла, «Къыбылада Вьетлени джурту», къытайча «Юэнань» деген сёзню калькасыды («юэ» — къытайча вьетлени аты, «нань» — къыбыла).
Ал кёзюу
Вьетлени цивилизациялары Хонгха сууну ёзенинде къуралгъанды. Былайда, кеч неолитни эпохасында, монголоид эмда протомалай къауумланы къатышыуу баргъанды. Биринчи кърал къуралышда б. э. д. III ёмюрде къуралгъандыла, Хунг король, дракон Лак Лонг Куан бла хур къанатлы Ау Кону джашына саналгъанды, ол Фонгтяуда ара шахар салады (бусагъатдагъы Виньфук провинция), Хунг династиягъа тамал салыб, къралына да Ванланг ат береди.
Бусагъатдагъы тарих
Бусагъатхза Вьетнамда экономика системаны либерализациясы бардырылгъанды, тыш къралла бла контактла бегигендиле, джамагъат джашауда да партияны контролю бираз джумшагъанды.
Шимал Бузлауукъ океан
Шимал Бузлаучу океа́н (Arctic Ocean, Ishavet, ) — Джер майданы бла эм гитче океаныды, Евразия бла Шимал Американы арасындады.
Этимологиясы
Бу океан айры океан болуб, XVII ёмюрдеги немец картдада Гиперборея океан — «Къыйыр Шималда океан» деб белгиленеди (Βορέας — буруннгу греклиледе шимал джелни аллахы, ὑπερ- — уллу, кючлю деген сёз къошакъ). Ол заманлада тыш кърал къайнакълада башха тюрлю атла да тюбейдиле: Oceanus Septentrionalis — «Шимал океан» ( — шимал), Oceanus Scythicus — «Скиф океан» ( — скифле), Oceanes Tartaricus — «Тартар океан», Μare Glaciale — «Бузлу тенгиз» ( — буз).
Айрымканла
Айрымканларыны саны бла, Шимал Бузлауукъ океан Шош океандан сора экинчиди. Океанда Дунияны эм уллу айрымканы Гренландия (2175,6 минг км²) бла уллулугъу бла экинчи архипелаг: Канада Арктика архипелаг оналыбдыла (1372,6 минг км²,аны ичинде уллу айрымканла: Баффинни Джери, Элсмир, Виктория, Банкс, Девон, Мелвилл, Аксель-Хейберг, Саутгемптон, Уэльсчи Принцни айрымканы, Сомерсет, Принс-Патрик, Батерст, Кинг-Вильям, Байлот, Эллеф-Рингнес). Эм уллу айрымканлары бла архипелаглары: Джангы Джер, Шпицберген, Новосибирск айрымканла, Шимал Джер , Франц-Иосифни джери, Конг Оскар, Врангельни айрымканы, Колгуев, Милнни джери, Вайгач.
Джагъалары
Шимал Америка джагъаларында джерини рельфеи асламысы бла дуппурлуду. Шимал-кюнбатыш бюгюлюуде бузлауукъ рельфеф формалы аккумуляция тюзле тюбейдиле. Канада архипелагны уллу айрымканлары эмда Баффинни Джерини шимал кесеги тюбюнден къая джитиле чыкгъан тау чыран рельефге иедиле. Гренландияны 80% территориясы уллу буз джабыу бла джабылыбды, джабыуну къалынлыгъы 3000 м дери джетеди. Мийиклиги уа 3231 м белгиге дери чыгъады. Джерини джагъа тёгереги (кенглиги 5 - 120 км ) бютеу узунлугъунда буз джабыусузду, эмда къаялы рельеф бла айрылады. Бу ачыкъ джерле бир-бирде чырандан "къобанла" бла айрыладыла, ол чыранла океаннга бузланы атадыла, алагъа айсберг дейдиле. Исландияны юсюню рельефи вулкан шекелле бла айрылады — мында бусагъатда да къусхан 30 вулкандан аслам барды. Базальт сыртланы эм мийик бёлеклери джабыучу чыранла бла алыныбдыла. Къыбыла-Кюнбатышдан шимал-кюнчыгъышха, бютеу Исландияны юсю бла Орта Атлантика тау аркъа барады, аны тёгерегинде джер тебрениулени эпицентрлери барды, вулканла да аны узунлугъу бла къуралгъандыла.
Этимологиясы
1935 джылны 27-чи июнунда СССР-ни Ара толтуруучу комитетини бегими бла Шимал Бузлу океан ат бегитилгенди.
Климаты
Шимал Бузлауукъ океаннга джылыуну асламысы Атлантикадан джылы Шимал-Атлантика агъым бла келеди. Океанны чегине келирге атлантика суула атмосферагъа джылыууну 70% чакълысын бередиле. Ол хауа массаланыны динамикасына уллу магъана береди. Бютеу джылны ичинде таймаздан орун алгъан Гренланд антициклонну джерли атмосфера циркуляциягъа уллу эткиси барды. .
Гидрология режими
Океанны полюслукъ география болуму себебли Арктика бассейнни ара бёлгесинде буз джабыу бютеу джылны ичинде сакълананды.
Башындагъы сууланы циркуляциясы
Дайым буз джабыу океанланы сууларыны башларын кюн радиацияны эмда атмосфераны ачыкъ эткилеринден сакълайды. Башындагъы сууланы циркуляцияларына эткиси болгъан фактор атлантика сууланы Шимал Бузлауукъ океаннга келиуюдю. Бу джылы Шимал-Атлантика агъым Шимал-Европа бассейнде, Баренцни тенгизинде эмда Кар тенгизде агъымланы джайылыуларына себеб болады. Арктиакада сууланы циркуляциясына Шош океандан келген агъымла да бир кесек этки этедиле. Шимал Бузлауукъ океандан акъгъан сууланы асламысы Антлантика океаннга кетеди, аны шимал-кюнчыгъыш джанындан киреди. Канада Арктика архипелагны ачыкъ богъазларыны юсю бла уа аз суу ётеди. Ма буду Шимал Бузлауукъ океанны баш сууларыны циркуляциясы.
Баш билгиле
Шимал Бузлауукъ океан - океанланы ичинде эм гитче океанды, аны майданы 14,75 миллион км² болады, ол Дуния океанны бютеулей майданыны къуру 4 % чакълы бир болады. Суууну къалынлыгъы 18,07 миллион км³. Бир къауум океанографланы оюмларына кёре бу океан тюлдю, Атлантика океанны тенгизиди. Шимал Бузлауукъ океан эм сай океанды, аны орта теренлиги 1225 м (эм терени 5527 м - Гренланд тенгиздеди).
Буз
Бузла Арктиканы климаты бла гидродинамикасында уллу орун аладыла. Буз джылны узунунда бютеу арктика тенгизледе барды. Ара районлада пак бузла джайда, къышда джабыу болуб океанны башын джабадыла. Джагъагъа джууукъ тенгизледе, джай бузланы кёбюсю эрийди, алай уллу буз къаяла эримей джюзерге ёчдюле, ала джагъалагъа джууукълашыб, кемечиликге чырмау боладыла. .
Флорасы бла фаунасы
Климатыны хынылыгъы органика дуниясыны джарлылыгъына чурум болады. Къуру Шимал-Европа бассейнде, Баренцни эмда Акъ тенгизледе джаныуар эмда ёсюмлюк дуния байды. Океанны флорасы асламысы бла ламинарияладан, фукусладан, анфельциядан къуралады, Акъ тенгизде аны юсюне  зостера да тюбейди. Шимал Бузлауукъ океанныфитопланктонунда къуру 200 тюрлю барды, аладан 92-си - диатомлуладыла. Диатомейле океанны къыйын шартларына юреннгендиле. Аланы ичинде кёб тюрлюсю бузну тюб джанында орналадалы. Диатом флора океанны фитопланктонуну асламысын къурайдыла, Баренцни тенгизинде 79% дери, Арктика бассейинде уа 98% дери.
Тенгизлери
Шимал Бузлаучу океанны тенгизлерини, богъазларыны эмда ачыкъ богъазларыны майданы 10,28 миллион км² бола кетеди (океанны бютеулей майданындан 70 % ), къалынлыгъы 6,63 миллион км³ (37 %).
Джагъалары
Евразия кюнбатышыны джагъалары асламысы бла мийикдиле, фьордла бла айрылыбдыла. Скандинав джарымайрымканны шимал кесегинде Финмарк атлы ала таулу тюз барды, былайыны элементлерини асламысы чыранла бла къуралгъанды. Быллай джагъа рельфе Кольск джарымайрымканда да тюбейди. Акъ тенгизни Карел джагъасы чыран ёзенле бла терен къазылгъанды. Аны къаршчысында джагъаны рельефи Акъ тенгизни джагъасына алаша болгъан тюзледен къуралады. Андан ары кюнчыгъышха Урал бла Джангы джерни таулу бёлгеси барды. Джангы Джерни Къыбыла айрымканы чыран джабыусузду, алай а кёб болмай болгъан бузлама кёзюуню ызлары энтда тюбейдиле. Къыбыла айрымканны шималы бла Шимал айрымканда кючлю чыранла бардыла. Франц-Иосифни Джерини 85% чыранла бла джабылыбды, аны тюбюнде базальт сырт барды. Кар тенгизни къыбыла джагъалары Кюнбатыш-Сибирь алашалыкъны къурайды, ол джаш платформада къуралгъанды. Таймыр джарымайрымкан кесини шимал кесегинде тау аркъала бла сыртха ушаш массивледен къуралгъан Бырранга тау сырт барды. Бютей айтылгъан джерледе рельефни бузлама формалары да кёб джайылгъанды. Шимал Джерни джарымындан асламысы буз джабыу бла джабылыбды. Ёзенлени алаша джерлери тенгиз бла алыныб, фьордла къурайдыла. Кюнчыгъыш-Сибирь эмда Чукотка тенгизлени джагъалары Верхоянск-Чукотка къая джуртну ичиндедиле. Лена суу кенг эмда къурамы бла къыйын дельтаны къурайды. Андан кюнчыгъышдагъы Колыма сууну аягъына дери Тенгиз джаны тюзледиле, ала ёмюрлюк бузлауукъдан къураладыла.
Экология проблемалары
Джагъа джанындагъы сууланы болумлары да осаллашады. Шимал флотда джыл сайын 10 миллион м³ кирли суу тёгюледи. Индустрия предприятияланы атыкъ суулары бла бирге арктика суулагъа нефтни джараусузлары, фенлолла, ауур металланы биригиулери, азт эмда башха заран бериучю зат тюшеди. Кар тенгизде радиацияны джараусузгъа чыкъгъалары бла контейнерле батдырылгъандыла. Кольск богъазда 200 иесиз кеме батдырылыбды, ала да кирлениуню къайнагъы боладыла. Шимал Бузлаучу океанны джагъаларында 12 миллион темир джыккыр атылады. аланы бир къауму нефть продуктлары бладыла. Бу джараусузгъа чыкъгъан затланы асламысыны иеси бюгюнлюкде джокъду.
Геология къурулушу эмда тюбюню рельфи
Шимал Бузлауукъ океанны тюбюню рельефини асламысы шельфден къуралады (45 % ). Океанны орта теретнлиги сай болгъаны аны бла ангылатылады. 40% 200 метрден терен тюлдю. Шимал Бузлауукъ океан быллай тектоника структураланы къыйырлары бла барады: Шимал-Американ бурунгу платформа; Евразия платформа; Кюнчыгъыш-Европа платформа ; Урал-Джангы Джер тау къурулуш; Кюнбатыш-Сибирь джаш платформа.
Баш билгиле
Евразия бла Шимал Американы арасындады. Атлантика океан бла чеги Гудзонну ачыкъ богъазыны кюнчыгъыш киришинден башлаб, Дэвисни ачыкъ богъазыны юсю бла Гренландия айрымканны джагъасы бла Брустер учха дери барады, андан Даниячы ачыкъ богъаз бла Исландиядагъы Рейдипупюр учха дери барады, аны джагъасы бла Герпир учха дери, артдан Фарер айрымканлагъа дери, сора Шетланд айрымканлагъа барда, алайдан шимал кенгликни 61° бла Скандинав джарымайрымканны джагъасына дери. Шош океан бла чегине Берингни ачыкъ богъазында Дежнёвну учундан Уэльсчи Принцни учуна дери сыз саналады.
Флорасы бла фаунасы
Шимал тенгизлени фаунасы талай энчилик бла айрыладыла. Аланы бири — гигантизм. Шимал Бузлауукъ океанда эм уллу мидияла, эм уллу Цианея медуза джашайды (узунлугъу 2 м дери, щупальцалары уа 20 метрге дери), эм уллу Офиура «Горгонаны башыды». Былайдагъы джаныуарланы башха энчиликлери аланы кёб джыл джашауларыды. Сёз ючюн, Баренцнти тенгизинде мидияла 25 джылгъа дери джашайдыла (Къара тенгизде къуру 6 джыл), треска чабакъ 20 джылгъа дери, палтус —  30—40 джыл. Бу сууукъ арктика суулада джашауны айныуу акъыртын баргъаны бла байламлыды.
Тенгизлери
Къыйыр тенгизлери (кюнбатышдан кюнчыгъышха): Баренни тенгизи, Кар тенгиз, Лаптевлени тенгизи, Кюнчыгъыш-Сибирь тенгиз, Чукотка тенгиз, Бофортну тенгизи, Линкольнну тенгизи, Вандельни тенгизи, Гренлан тенгиз, Норвег тенгиз. Ич тенгигзле: Акъ тенгиз, Баффинни тенгизи. Эм уллу богъазгъа Гудзонну богъазы саналады.
Тинтиуюню тарихи
Океаннга джолоучулукъну юсюнден биринчи джазылы сагъыныу бизни эрагъа дери IV ёмюрде болгъанды, ол заманда белгили грек джолоучу Массилиядан Пифей  Туле атлы джомакълы къралгъа джюзгенди, ол Шимал полюс тогъайдан ары болгъан болур,нек десек, греклини айтханына кёере джайгъы кюн къайтыуну заманында бютеу кече да кюн тийиб тургъанды. Бир къауум алимле Туле деб Исландиягъа айтылады деген оюмдадыла. V ёмюрде ирланд монахла Фарер айрымканла бла Исландияны тинтгендиле. IX ёмюрде уа биринчи скандинав тенгизчи Холугаланддан Оттар кюнчыгъышха джюзюб, Акъ тенгизге джетеди .986 джылда викингле Гренландияда джерлешимле къурайдыла, XI ёмюрде ала Шпицберген бла Джангы Джерге джетедиле, XIII ёмюрде уа  Канада Арктикагъа дери барадыла. 1553 джылда ингилиз тенгиз джолоучу Ричард Ченслер Нордкин учну тёгерегине айланыб бусагъатда Архангельск шахар болгъан джерге джетеди. 1556 джылда Москва компаниядан Стивен Барроу Джангы джерге дери джетеди. Голланд тенгиз джолоучу эмда тинтиучю Виллем Баренц  1594—1596 джыллада юч арктика экспедиция бардыргъанды, аны нюзюрю  Ост-Индиягъа шимал тенгиз джолну табыу болгъанды. Кеси Джангы Джерни къатында ажымлы ёледи. Евразияны шимал районлары Эресейде къуллукъда болгъан тинтиучюле бла тинтилгендиле. XI ёмюрде орус чабакъчыла бла джерчиле Акъ тенгизни джагъаларына чыгъадыла, XV—XVI ёмюрледе уа кюрк бла сатыу этген саудюгерле Урал артына дери барадыла. XVIII ёмюрден башлаб, Россия Сибирь бла Узакъ Кючныгъышда тинтиулени кёблешдиреди, аны эсебинде Шимал Бузлауукъ океанны джагъаларыны тынгылы карталары чыгъады. 1641—1647 джыллада къазакъ С. И. Дежнёв Шимал Азияны джагъаларын тинтеди. 1648 джылда Дежнёв Азия бла Американы арасындагъы ачыкъ богъазны табады (джангыдан бу ачыкъ богъазны 1728 джылда В. Беринг табады). Бу ачылыула Уллу Шимал Экспедицияны къуралыууна себеб болады. Ол 1733—1743 джыллада Акъ тенгизден Берингни тенгизиде дери эм къысха джолун ачаргъа керек болгъанды. Бу экспедицияны заманында 1742 джылда С. И. Челюскин Азияны эм шимал нохтасын ачады. Перед Первой мировой войной начались рейсы, совершаемые торговыми судами из Атлантического океана до реки Енисей, однако регулярное освоение Северного морского пути началось в 1920-е годы. В 1932 году ледокол «Александр Сибиряков» за одну навигацию смог пройти маршрут от Архангельска до Берингова пролива, а в 1934 году ледокол «Федор Литке» прошёл этот путь в обратном направлении с востока на запад. Впоследствии регулярные рейсы караванов торговых судов в сопровождении ледоколов проходили по Северному морскому пути вдоль арктического побережья России. Весь Северо-Западный проход впервые прошёл норвежский исследователь Руаль Амундсен в 1903—1906 годах на маленьком судне «Йоа». В обратном направлении в 1940—1942 годах осуществила плавание по проходу канадская полицейская шхуна «Сент-Рок», а в 1944 году «Сент-Рок» стала первым судном, преодолевшим этот путь за одну навигацию. В 1980-х годах Северо-Западным морским путём впервые прошли несколько небольших пассажирских судов и туристское судно «Линдблэд эксплорер».
Шимал полюсха чыгъаргъа биринчи сынаб кёрюуле Симтни богъазыны эмда Кеннеди ачыкъ богъазны районларындан башланнгандыла. 1875—1876 джыллада ингилизли Джордж Нэрс  «Дискавери» бла «Алерт» кемелени пак бузланы къыйырларына дери келтиреледи. 1893 джылда норвег тинтиучю Фритьоф Нансен «Фрам» кемеде, Россияны Арктикасында тенгиз бузлагъа бузлайды, ала бла бирге Шимал Бузлауукъ океаннга дрейф этеди. «Фрам» полюсха джууукъ болгъанында Нансен бла аны джолдаши Яльмар Йохансен Шимал полюсха дери джетер умут этедиле, алай а ш. к. 86° 13.6’  джетиб ызларына къайтыргъа керек боладыла. Американ тинтиучю Роберт Пири кесини «Рузвельт» кемесинде къышлайды, эмда 1909 джылны 6-чы апрелинди полюсха джетгенин айтады. Башха американлы, доктор Фредерик Кук, 1908 джылны 21-чи апрелинде полюсха джетгенин айтханды. Бусагъатда тинтуючлени оюмларына кёре, не Кук, не Пири полюсда болмагъандыла. Моторлу улоуну хайырланмай, Шимал полюсха бузланы юсю бла джетген биринчи адамла, ишексиз да британ трансарктика экспедициягъа къошулагъанладыла, ала Уолли Гербертни башчылыгъы бла 1969 джылны 6-чы апрелинде джетгендиле. .
Улоу эмда порт шахарла
Джылны кёбюсюне Шимал Бузлауукъ океанны тенгиз ташыулада хайыралндырадыла. Эресей Шимал тенгиз джолну, АБШ бла Канада уа Шимал-Кюнбатыш ётюуню. Шимал Бузлаучу океанны баш кеме джюзген ачыкъ богъазлары: Берингни ачыкъ богъазы, Лонгну ачыкъ богъазы, Дмитрий Лаптевни ачыкъ богъазы, Вилькицкийни ачыкъ богъазы, Кар экшикле, Маточкин Шар, Югор Шар, Даниячы ачыкъ богъаз, Гудзон ачыкъ богъаз .Санкт-Петербургдан Владивостокга дери тенгиз джолну узунлугъу 12,3 минг км болады. Шимал тенгиз джолну эм къыйын кесеги Мурманскдан Берингни ачыкъ богъазына дериди. Арктиканы россиячы джагъасыны джюк ташылыууну 60% чакълы бири Мурманск порт бла Архангельск портха келеди. Шимал тенгиз джол ташылгъан джюклени асламысы: агъач, кёмюр, азыкъ, джаныучу, машинала эмда Шималда джашагъанлагъа биринчи керекле. . Шимал Бузлауукъ океанны американ секторунда регуляр навигация джокъду. Анда асламысы бла шималда джашагъан адамлагъа керекле ташыладыла. Алясканы джагъасында эм уллу порт Прадхо-Бей турады, ол нефтьчыгъарыучу районну баджарады. Гудзонну богъазыны эм уллу порты — Черчиллди, андан Манитоба и Саскачеван провинцияладан будай Европагъа ташылады. Гренландия (порт Годхавн) бла Данияны арасында да джюк ташыу барады (Даниягъа чабакъ бла тау магъадан, Гренландиягъа промтоварла бла азыкъ). Норвегияны джагъасы бла портла бла порт пунктла кёбдюле, анда джылны узунуна навигация барады. Норвег портладан эм уллураы: Тронхейм (агъач), Му-и-Рана (магъадан, кёмюр, нефтьы), Будё (чабакъ), Олесунн (чабакъ), Нарвик (темир магъадан), Киркенес (темир магъадан), Тромсё (чабакъ), Хаммерфест (чабакъ). Исландияны джагъа суулары каботаж флотну айныуу бла айрылады. Аладан эм магъаналы порт — Акюрейриди (чабакъ). Шпицбергенде порт пунктла Лонгйир, Свеа, Баренцбург бла Пирамида таш кёмюрню чыгъарыуда специализация этеди.
Минерал къайнакълары
Шимал Бузлауукъ океанны джагъалары тюрлю-тюрлю магъаданла бла да байдыла: Таймырда ильменит, Чаун эринни джагъасында тутурукъ, Чукоткада алтын, Аляскада алтынны, бериллийни, тутурукъну, вольфрамны джатакълары бардыла. Баффинни Джеринде кюмюш-къоргъашин магъаданла, Мелвилл джарымайрымканда темир магъадан, Грендландияны кюнбатыш джагъасында полиметалла.
Экология проблемалары
Шимал Бузлауукъ океанны табигъаты дуниябызны эм чола экосистемаларыны бириди. 1991 дожылда Канада, Дания, Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Россия Федерация, Швеция бла АБШ Арктиканы табигъатыны джакълаууну стратегиясын (AEPS) къабыл этгендиле. 1996 джылда арктика регионны къралларыны тыш ишлерини министерстволары Оттава декларациягъа къол салыб Арктика кенгешни къурайдыла. БМО-ну табигъатдан программасы (ЮНЕП) Арктиканы баш экология проблемаларына бузланы эриулерин, климатны тюрлениуюн, шимал тенгизлени сууларыны нефтден продуктла бла эмда химияны джараусузгъа чыкъгъанлары бла кирлениуюн, арктика джаныуарланы аз болууун санайды.
Колорадону Университетини Къар бла бузну тинтиу миллет аралыгъыны (NSIDC) билгилерине кёре, Арктиканы тенгиз бузу терклешиб азаяды, артыкъ да къызыу азайгъан эски къалын бузду, ол себеден буз джабыу андан да бек чола болады. 2007 джылны сентябрында океанда бузну майданыны айлыкъ эмда кюнлюк минимуму белгиленнгеди- 4,24 миллион км². 2011 джылны 9-чу сентябрында экинчи минимум белгиленеди — 4,33 миллион км² (1979 джылдан 2000 джылгъа дери орта кёргюзюмден 2,43 миллион км² азды). Ол заманда ёмюрю ётюлмезлик саналагъан Шимал-кюнбатыш кечиу ачылады. Быллай темпле бла Арктика 2100 джылгъа кесини джайгъы бузун тас этерикди. Алай а бусагъатда бузну тас этиуню терклиги къызыулаша барады, бир къауум прогнозла бла XXI ёмюрню арасына джокъ болургъа боллукъду. . Джайгъы бузну тас болууу, Арктиканы табигъатына уллу заран саллыкъды. Буз аз болса, моржла бла акъ айюлени джашауларына уллу къоркъуу келликди. Океанны кюн радияцияны къайтарыу амалы да азайырыкъды, ол уа кюн къууатны 90% джутуууна себеб боллукъду. Океанны джылыныуу джер джюзюнде глобал джылыныуню кючлениуюне себеб боллукъду. Аны бла бирге океан тёгерегиндеги джерлени чыранлары эририкдиле, ол да тенгизни дараджасыны кёлтюрюлюуюне себеб боллукъду.
Революция
Революция (revolutio — тёгерек бурулургъа, айланч)  неда Инкъилаб (ثورة) — радикал, тамырдан, «революцион», терен агъачлы тюрлениудю. Табигъатны, джамагъатны неда таныуну айныуунда ал халындан терк секириу, айрылыуду. Революцияны, акъыртын тюрлениу берген эволюциядан да, тамалын бузмагъанлай къайсы болса да бир бёлюмюн тюрлендирген реформаладан айырадыла.
Эм аллында revolution деген термин астрология бла алхимияда хайырланнганды. Илму тилге термин Николай Коперникни «De revolutionibus orbium coelestium» 1543 китабындан киргенди.
Революцияланы талайын айырадыла: табигъатда (геология революция), джамагъатны айныуунда (аны ичинде экономикалыкъ — неолит революция, индустриал революция, культура революция, «джашил революция», демография революция, «ёсген излемлени революциясы» эм политикалыкъ — социал революция, политика революция), илмуда («илму революция» (терминни Томас С. Кун ) — физикада, биологияда, медицинада, философияда, космологияда эм техникада. Аны тышында «илму-техника революция» термин да хайырланады. Былай алыб къарасакъ революция джашауну хар сферасында да болургъа боллукъду.
Тарих-политология ангыланыуу
Бу соруулагъа эм бек эс марксизм бёледи. Марксизмде революцияла буржуаз революцияла бла социалист революциялагъа юлешинедиле. Буржуаз революцияланы юлгюлерине XVI ёмюрню нидерланд революциясы, XVII ёмюрню ингилиз революциясы, Биринчи американ революция (Американ колонияланы эркинлик ючюн къазуатлары), Уллу француз революция эмда башхаланы келтирирге боллукъду.
Башха джаны бла уа тамам терсине джамагъатда революцион тюрлениулеге келрирген алай а заманда узун созулгъан болуулагъа революция демейдиле (СССР-де 1987–1991 джыллада бардырылгъан тюрлениуле, «Перестройка» ).
Тарих-политология ангыланыуу
Буржуаз революция экономикада феодализмден капитализмге толуу кёчюу бермейди. неда феодал политикалыкъ режимни орнунда къояды, ол себебден аны ызындан буржуаз-демократлыкъ революцияла келедиле, аланы баш нюзюрлери болгъан экономикалыкъ тамалгъа келишген политикалыкъ режим келтириудю. Аллай революцияланы юлгюлерине Францияда 1848 эм 1871 джылланы революцияларын, Экинчи американ революцияны (Шимал бла Къыбыланы къазауаты), Эресейде 1905 джылны революциясы бла Февраль революцияны, Тюркде 1918-1922 джылладаКемалист революцияны, Иранда 1979 джылгъы Ислам революцияны эмда башхаланы келтирирге боллукъду.
Политика илмуда революцияла социал эмда политикалыкъгъа юлешинедиле:
Социалист революция капитализмни социализмге алмашдырады. Сталинист адетле бла быллай революциялагъа Эресейде 1917 джылны Октябрь революциясы, Кюнчыгъыш Европада 1940-чы джылладагъы "халкъ-демократ революцияланы", 1949 джылдагъы Къытай революцияны, 1959 джылдагъы Куба революцияны д.а.к. санайды. Алай а марксизмде кёб тюрлю башха агъым (каутскианлыкъ, неомарксизм, постмарксизм, ишчи советлени коммунизм, Франкфурт школ, фрейдо-марксизм, марксист экзистенциализм эмда башхала ) бу революцияланы социалист халларын унамайдыла.
Бир-бирде революция хорлам бла бошалмайдыла (Ингилизде, Францияда, Эресейде эмда башха къраллада элчи къазауатла: Эресейде 1905 джылны революциясы; Испанияда Революция 1808—1814, Революция 1820—1823, Революция 1834—1843, Революция 1868—1874 революцияла; Францияда 1848 эм 1871 джылланы революциялары; Португалияда Сентябрь революция; Германияда 1848-1849 джылладагъы революцияла; Баварияда, Маджарда эм Словакияда  пролетар революцияла эмда башхала).
Аны тышында миллет-къутхарыу революцияла бардыла, аланы эсебинде къралла колониял, постколониял неда башха тышкърал бойсунуудан къутхарыладыла. Сёз ючюн XVI ёмюрню нидерланд революциясы, Биринчи американ революция, Латин Америкада XIX ёмюрде эркинлик ючюн къазуатла, Филиппин революция (1896—1898), Вьетнамда август революция 1945, Июль революция 1952 джыл Мисирде, 1958 джылдагъы Ирак революция, Алжир революция э.б.. Алай а бу революциялада буржуаз, буржуа-демократ неда социалист революцияланы тыш шекили миллет-къутхарыу хал болады.
«Къатапа революцияла»
Кюнчыгъыш Европа бла Монголияда 1989—1991 джыллада совет типли политика режимлени ахырын келиуюне себеб болгъан «Къатапа революцияла» методологиялыкъ проблемадыла дерге боллукъду. Бир джанындан бу революцияланы эсебинде джамагъат-политика тюзем тюрленеди, ол себебден толусу бла революция дерге боллукъду, алай башха джанындан бу революцияла бу къралланы номенклатураларыны къошулуу бла болгъанды,ала аны бла бирге кеслерин кючлерин ёсдюргендиле (властха мюлкню да къошуб), ол джаны бла къаралса революцияны эсебинде баш къатла эмда классла кеслерини властларындан эмда мюлклеринден къуру къаладыла. Аны тышында, революция аны аллындагъы революциягъа дери болгъан болумну къайтарыргъа болмайды («къатапа революцияла» капитализмни ызына къайтарадыла). Быллай тюрлениулеге «революция» демейдиле, «реакция» неда «реставрация» дейдиле (ол себеден, солчуланы кёбюсю (анархистле бла социал-демократланы тышында) «къатапа революциялагъа» контрреволюция дейдиле).
«Бояулу революцияла»
«Къатапа революцияланы» андан ары баргъанына «бояулу революция» дейдиле. XX ёмюрню ахырында – XXI ёмюрню башында кёбчюлюк халкъ протестлени эсебинде политика режимни алмашдырыуларыны кёбюсюне «бояулу революция» дейдиле.Мисалгъа Гюрджюде 2003 джыл властдан президент Шеварднадзени къыстаугъа — «гюл революция» («гюллени революциясы») дейдиле; Украинаны президентини сайлауда официал эсеблеге протест компанияны эсебинде Виктор Ющенкону властха келиуюне  — «Оранж революция» дейдиле; 2005 джыл Къыргъызстанда президент сайлауланы эсеблерин таныргъа унамагъа оппозицияны къозгъалыуундан сора  Аскар Акаевни властдан къыстаугъа — «Гюлханий революция» дейдиле д. а. к. Алай а былайда «революция» терминни хайырланыу сёзню магъанасын «учузлашдырады» эмда басманы тышында алимлени кёбюсю бла хайырландырылмайды.
Шимал Бузлауукъ океан
Океанны къуралыууну тарихи
Мел заманда (137—67 миллион джыл мындан алгъа) бир джанындан Шимал Америка бла Европа айрылыб баргъандыла, башха джанындан а уа Евразия бла Шимал Америка джууукълашхандыла. Мел кёзюуню ахырына Гренландияны Канадада бла Скандинав джарымайрымкандан рифт зона бла айрылыуу башланады. Ол заманда Чукотка-Аляска къарта-тау бёлге къуралады, аны эсебинде бусагъатдагъы Канада чунгурну Шошокеан плитадан айрылыуу болады.
Кайнозой эрада кеч Олигоценнге дери Евразияны Шимал Америкадан Шимал Атлантикада айрылыуу, Аляска бла Чуктканы къатында уа джуукълашыуу баргъанды. Ол заманнга Гренландия Шимал-Американ плитагъа къошулады. 15-13 миллион джыл мындан алгъа Гренланд тенгиз къыбыла кесегини ёсюую баргъанды. Бу заманда огъунакъ, базальтланы къусуулары бла бирге Исландия тенгиз дараджадан ёрге ёсюб башлагъанды.
Климаты
Къыш кёзюуде (6,5 айдан аслам) океанны башында бирча тургъан мийик басымны бёлгеси орун алады (Арктичка антициклон), аны арасы полюсха кёре Грендландиягъа джууугъуракъды. Арктика хауаны сууукъ къургъакъ массалары къыш заманда океанны тёгерегинде континетлеге субторопиклеге дери барадыла, эмда кеслерини келиулери бла хауаны терк сууутадыла. Джай (июнь — сентябрь) алаша басымны бёлгеси къуралады, ол джайгъы температура кёлтюрюунден болады. Ол заманда бери къыбыладан джылы хауа келеди.