cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
23 февраль
23 февраль — григориан орузламада джылны 54-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 311 кюн (високос джыллада — 312 кюн) къалады.
.lk
.lk — Шри-Ланканы огъары дараджаны интернет домени.
24 февраль
24 февраль — григориан орузламада джылны 55-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 310 кюн (високос джыллада — 311 кюн) къалады.
.lr
.lr — Либерияны огъары дараджаны интернет домени.
Африкаанс тил
Африка́анс (, алгъаракъда бур тил ат бла да белгили болгъанды) — герман тилледен бириди (XX ёмюрню аллына дери нидерланд тилни диалекти болгъанды), Къыбыла-Африкан Республиканы 11 официал тилинде бириди, дагъыда Намибияда да джайылыбды. Андан сора да африкаанс тилде сёлешген къауумла Къыбыла Африканы башха къралларында да джашайдыла: Ботсванада, Лесотода, Свазилендде, Зимбабведе, Замбияда. КъАР-ден африкаансда сёлешген эмигрантланы кёбю Уллу Британияда, Австралияда, Джангы Зеландияда орналгъандыла.
25 февраль
25 февраль — григориан орузламада джылны 56-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 309 кюн (високос джыллада — 310 кюн) къалады.
Килиманджаро
Килиманджаро (1902-ден 1918 дери Кайзер Вильгельм Шпитце атны джюрютгенди) — тенгиз дараджадан 5.895 метр мийикликде Африканы массив тауу. Танзанияны шимал-кюнчыгъышында болгъан Килиманджаро, Кибо джитиси бла Африканы эм мийик таууду. 1987 джыл ЮНЕСКО джанындан дуния осуйлукъ баям этилгенди.
.lv
.lv — Латвияны огъары дараджаны интернет домени.
Джер
Джер (символ: ) — Кюн системаны Кюнден ючюнчю планетасыды.
Джерни тарихи
Джер да къалгъан планеталары да Кюн системаны 4,54 млрд джыл алгъа букъу бла газдан болгъанды, Кюн къуралгъандан къалгъан протопланетар дискден къуралгъандыла. Алгъа Джерни юсю эриген масса болгъанды. Атмосферада суу джыйылыб башлагъанында, планетаны юсю да суууб, къаты болуб башлагъанды.
Чорху эмда бурулууу
Джерге 23 сагъат бла 56 минут эмда 4.091 такъыйкъа (джуздуз сутка) керекди, бир кере кесини тёгерегине бурулурча. Планета кюнчыгъышдан кюнбатышха тёгерек бурулуууну терклиги 15 градус сагъатха болады (неда 1 градус 4 минутха, неда 15' минутха). Ол Кюн бла Айны кёрюннген диаметрлери хар эки минут чакълы бир болады (кёрюннген уллулукълары Кюн бла Айны бирчаракъдыла).
Джерни бурулууу хаманда бирчалай турмайды. Уллу заманда - акъырыныракъ бола барады. Хар джюз джылда Джер 0s,0014 секундха акъырын бурулады аллындагъы джюз джылдан.
Джер Кюнню тёгерегидне эллипс орбита бла 150 млн километрге джууукъ узакълыкъда, 29,765 км/сек терклик бла джюрюйдю. Джер Кюнню тёгерегине 365,2564 суткагъа (бир джыл) айланыб чыгъады.
Кюн да саулай Кюн система да Къой Джол (Млечный путь) галактикада 220 км/c терклик бла тёгерек орбитада буруладыла.
.ls
.ls — Лесотону огъары дараджаны интернет домени.
27 февраль
27 февраль — григориан орузламада джылны 58-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 307 кюн (високос джыллада — 308 кюн) къалады.
.lu
.lu — Люксембургну огъары дараджаны интернет домени.
Джоуль
Джо́уль (ингилизча: Joule; белгиленнгени: Дж, J) — иш бла энергияны ЁС-де ёлчем биримиди. Джоуль, ньютоннга тенг кючню салыныу нохтасыны, бир метр аралыкъгъа кёчюрген ишге тенгди. Электричествода 1 ампер электрика токну 1 секундну ичинде, 1 Ом къаршчыланыуну юсю бла ётюуде ишге тенгди.
Къат эмда юлюш биримле
Онлукъ къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.
.ly
.ly — Ливияны огъары дараджаны интернет домени.
Араб тил
Араб тил (اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — афразий тил юйюрню семит бутагъына кирген тилди.
Араб тилде эмда аны вариантларында сёлешгенлени саны 422 млн адам чакълы бирди (2009).
Джазыу системасы араб алфавитни тамалындады. БМО-ну Генерал Ассамблеясыны эмда талай башха органларыны официал эм ишлеу тилиди. Бютеу араб къралланы эмда Сомали бла Джибутини официал тилиди.
Къытайда культура революция
Уллу пролетар культура революция (, къысхартылгъаны — 文化大革命 Вэньхуа Да Гэмин, неда 文革 Вэньгэ) — 1965 джылны октябырындан башлаб 1975 джылны октябрына дери КъХР-ни тарихинде политика болууланы белгилеген терминди. Ол кёзюу шахар джашауну политизациясы бла, студентле бла ишчилени джорукъсуз къозгъалыулары бла эмда партия башчылыкъда къатышыула бла белгиленнгенди.
Аны башланыуунда КъКП-ни председатели Мао Цзэдун уллу орун алгънады. Ол кесини къауумуну къарамларын (маоизмни) кърал идеология этер умутда кюрешгенди.
Мао Цзэдун кеси, Культура революицияны башланыуун Яо Вэньюанны 1965 джылны 10-чу ноябрында басмаланнган статьясындан санагъанды. 1966 джылны 8-чи августунда КъКП-ни АК-ини 11-чи пленуму «Уллу пролетар культура революцияны юсюнден» бегим алгъанды :
Буржуазия тюшюрюлсе да, эски экспулатация идеологияны, эски культураны, эски адетлени болушлугъу бла массаланы чачаргъа, адамланы джюреклерин кючлерге кюрешеди. Къарыуун аямай кесини нюзюрюне — реставрация этерге — имтинеди. Буржуазиягъа къаршчыгъа пролетариат аны идеология джанында хар атламына джангы пролетар идеологияны, джангы культураны, джангы адетлени кючю бла урургъа, бютеу джамагъатны тин тюрсюнюн тюрлендирирге керекди. Бусагъатда биз, социалист джорукъну бегитир эмда айнытыр ючюн, аллыбызда, властны къолуна алыб капиталист джолда баргъанланы къаушатыргъа, илмуда реакцион буржуазия «абырайланы» эмда башха экспуталатор классланы орунларын табдырыргъа, билим бериуню тюрлендирирге, адабият бла санатны тюрледирирге, социализмни экономика тамалына келишмеген бютеу затланы тюрлендирирге нюзюр салабыз.
Кельвин
Ке́львин (белгилениуу: K) — ЁС-де температураны ёлчем биримиди, 1848 джылда теджелгенди.
Бир кельвин сууну ючлю нохтасыны термодинамика температурасыны 1/273,16 тенгди. Шкаланы тамалы (0 К) абсолют нолгъа келишеди. Цельсийни градусларына кёчюрсек: °С = K − 273,15 (сууну ючлю нохтасыны температурасы — 0,01 °С).
2005 джылда кельвинни ангыламы бир кесек тюрлендирилгенди. Термометриядан кенгеш комитет сууну ючлю нохтасыны температурасыны санагъан сагъатда, сууну изотоп ичлигине белгили бир излемле салгъанды.
Ёлчемле бла аурлукъланы халкъла арасы комитети 2011 джылда кельвинни ангылатыуун тюрлендирир акъылдады, ангылауда къыйын болгъан сууну ючлю нохтасыны орнуна тамалгъа секунд бла Больцманны хамандалыгъы алынныкъды.
Бирим ингилиз физик Уильям Томсонну аты бла аталгъанды, аннга Айрширден Ларгсчы лорд Кельвин титул берилгенди, бу ат а уа Глазгодагъы университетни джерини юсю бла саркъгъан Кельвин суудан алыннганды (River Kelvin).
1968 джылгъа дери кельвин официал халда Кельвинни градусу атны джюрютгенди.
Къат эмда юлюш биримле
Къат эмда юлюш биримлени ЁС-ни стандарт индекслерини болушлугъу бла къурайдыла.
Ёзденланы Альберт
Ёзденланы Магометни джашы Альберт (1957 джыл 5 апрелде Къазахстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт эм джырчыды.
Биографиясы
Орта школну Хурзукда бошагъанды. Аскер къуллугъун тындыргъандан сора Первомай совхоз-техникумда окъугъанды. Бир бёлек заманны Хурзукда ишлеб, ызы бла Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда баш билим алгъанды. Педагогика илмуланы кандидатыды.
Иги кесек джылны Ёзден улу Николаевское, Чапаевское элледе культура-джарыкълыкъ ишлеге башчылыкъ этгенди. Арт джыллада Къарачай-Черкесияны Культура министерствосунда джууаблы къуллукъда ишлейди.
Ёзденланы Альберт назмула, пьесала джазгъан бла бирге кеси макъамла да чыгъарады. Атын эм алгъа кеси этген джырлары бла айтдыргъанды. Ала Къарачайда, Малкъарда, Тюркде, Америкада да джырланадыла.
Адамны эркинликлери
Адамны эркинликлери — бютеу адамла ие болгъан «тамал хакъ эмда эркинликледиле». Адамны хакълары, раса, дин, тил эмда ырхыз айрылыу кёргюзюлмеген, бютеу адамла хайырланаллыкъ эркинликле бла хакъладыла. Бу хакъла бла эркинликлени хайырланыуда хар ким тенгди. Башха джанындан адамны хакълары термин бир идеалды. Бу терминни хайырланнганла, бу аланда болгъан затны тюл, болургъа керекни белгилейдиле.
Адамны эркинликлери, бютеу адамланы эркинликле бла сый кёрю джанындан тенги эмда азат туугъанына таянады. Аданы хакълары, хар бир инсаннга эркин сайлау этерге эмда фахмуларыны айнытыргъа эркинликни къоруулайды. Бу эркинликле башхаланы хакъларыны сыйын кёрюу бла аланы хакъларына тыйгъыч болмазгъа керкди. Башха тюрлю айтылса, хакъла бла эркинликлени биргелерине борчла бла джууаблылкълада келедиле.
Бютеу адамла хур, сыйлы эмда хакъла джанындан тенг тууадыла. Акъылларына бла санларына иедиле эм бир-бирлерине къарнашлыкъ сезим сезерге керекдиле...
Тарихи
Биринчи «адамны хакълары» деген ангылам 1789 джыл мюкюл этилген француз «Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясында» тюбейди, аннга дерида адамны тууугъанындан, Аллахдан келген хакъларыны юсюнден фикирле айныуну узун джолун ётгендиле, эм магъаналы нохталарына ингилиз Азатлыкъланы уллу хартиясын (1215), ингилиз Хакъланы юсюнден билль (1689) эмда американ Хакъланы юсюнден билль (1791) саналадыла.
XIX ёмюрде тюрлю-тюрлю къраллада адамланы граждан эмда политикалыкъ хакъларыны либерал джыйымы тюрлю-тюрлю къуралгъанды (эркинлик эм тенглик, инсанны тийилмезлиги, иелик хакъы, сайлау хакъы э. б.), бусагъатдагъы къарам бла, ангылам бла бек чекленнген болгъандыла (мюлкюне кёре сайлау цензле, политикалыкъ джасакъланыула, эркиши бла тиширыуну тенгсизлиги, расагъа кёре чеклениуле э. б.).
XX ёмюрде социалист къымылдауланы кючлениую бла, граждан эмда политикалыкъ хакълагъа социал-экномика хакълада къошуладыла (урунуучуланы профсоюзлада биригиуге, урунуугъа, солуугъа, социал болушлукъгъа хакълары кибик).
1922 джыл немец эмда француз хакъла ючюн лигаланы инициативалары бла, тюрлю-тюрлю къралладан джыйырма чакълы бир организация Адаманы хакъларыны халкъла арасы федерациясы къурайды (FIDH), бу къуралыш дунияда адамны хакъларын джакълагъан биринчи организацияды.
Керти Исаны Клисасы
«Керти Исаны Клисасы» — Къытайда 1917 джылда Пекинде къуралгъан бойсунмагъан клисады. Аннга бюгюнлюкде беш континентде 2,5 млн адамгъа джууукъ къатышадыла. Клисаны мураты — Исаны Экинчи Келимине дери бютеу миллетлени Инджилге юретген.
Адамны эркинликлери
Тарихи
Экинчи дуния къазауат бла тоталитар режимлени адамланы унукъдурууу, адам бла гражданини хакъларыны джакълауда уллу айныугъа себеб болгъанды.
Керти Исаны Клисасы
Шыйых Рух
"Receiving the promised Holy Spirit, evidenced by speaking in tongues, is the guarantee of our inheritance of the Kingdom of Heaven".
Адамны эркинликлери
Тарихи
1948 джылны 10-чу декабрында БМО-ну Генерал Ассамблеясы «Адамны хакъларыны тамал декларациясыны» къабыл этиледи. Ол декларацияда адамны туугъанындан, аны расасына, терисини бетине, ырхызына, тилине, динине, политикалыкъ эмда башха къарамларына, миллетине неда социал классына, мюлк неда башха болумуна къарамай къаллай хакълагъа ие болгъанлары белгиленеди.
Керти Исаны Клисасы
Къач этилиниу
"Water baptism is the sacrament for the remission of sins and for regeneration. The baptism takes place in natural living water, such as the river, sea, or lake. The Baptist, whom already had received baptism of water and the Holy Spirit, conducts the baptism in the name of the Lord Jesus Christ. And the person receiving the baptism should be completely immersed in water with head bowed and face downward".
Адамны эркинликлери
Тарихи
1950 джылны 10-чу декабрындан башлаб Адамны хакъларыны кюню белгиленеди.
Керти Исаны Клисасы
Айакъ джуууу
"The sacrament of washing of feet enables one to have a part with the Lord Jesus. It also serves as a constant reminder that one should have love, holiness, humility, forgiveness and service. Every person who has received water baptism should have their feet washed in the name of Jesus Christ. Mutual feet washing may be practiced whenever is appropriate".
Адамны эркинликлери
Тарихи
Аны тышында 1950 джыл, Европада Адамны хакъларыны эмда баш эркинликлерини джакълауну юсюнден европа конвенция къабыл этилгенди. Бу конвенцияны, башха кесаматладан башхалыгъы: декларация этилген хакъланы керти джакълау механизмни къуралыууду — Адамны хакъларыны юсюнден европа сюд.
Джыр
Джыр — вокал музыканы эм тынч эмда эм бек джайылгъан формасыды, поэзия текст бла къыйын болмагъан макъамны бирлешдиреди. Кенг ангыламда джыр деб сёз бла макъамны бир заманда бардырылгъан, джарларгъа болгъан затха айтылады; тар магъанасында — бютеу халкълада да болгъан эмда музыка-сёз къурулушуну тынчлыгъы белгиленнген назмучулукъ лирика жанрды. Джырла бири-бирлеринден жанр бла, шекили (формасы) бла эмда башха ышанлыры бла айрыладыла. Джыр бир джырчы бла неда талай джырчы бла (дуэт, трио, хор кибик) джырланыргъа болады. Джырны музыка бла неда музыка джёнгерликсиз джырлайдыла (a cappella).
Керти Исаны Клисасы
Иса Христос
"Jesus Christ, the Word who became flesh, died on the cross for the redemption of sinners, resurrected on the third day and ascended to heaven. He is the only Saviour of mankind, the Creator of the heavens and earth, and the only True God".
Адамны эркинликлери
Тарихи
1966 джылда БМО-ну эгидасында «Граждан эмда политика хакъланы юсюнден халкъла арасы пакт» эмда «Экономика, социал эмда культура хакъланы юсюнден халкъла арасы пакт» къабыл этиледи. Бу башында белгиленнген, эмда аланы ызы бла келген башха документле адам хакъланы бусагъатдагъы стандартларына эмда бу стандартланы къралланы конституция турмушларында бегитиуге себеб болгъанды.
Керти Исаны Клисасы
Библия
"The Holy Bible, consisting of the Old and New Testaments, is inspired by God, the only scriptural truth, and the standard for Christian living".
Джыр
Джырны макъамы текстни ахыр ангылатыуу, сыфатлауу болады. Макъам бла текст структуралары бла бир-бирлерине ушайдыла: ала тенг (музыкада уа бирча огъунакъ) къурулушладан — строфадан неда куплетден (эжиуден) къураладыла.
Керти Исаны Клисасы
Къутхарылыу
"Salvation is given by the grace of God through faith. Believers must rely on the Holy Spirit to pursue holiness, to honour God, and to love humanity".
Адамны эркинликлери
Адам бла гражданинни хакълары бла эркинликлерини бегитиуде демократ принциле
Демократия эмда хакъ кърал ангыламла кърал властны эмда адамны хакълары бла эркинликлерини илишкилери бла байламлыды.
Керти Исаны Клисасы
Клиса
"The church, established by our Lord Jesus Christ, through the Holy Spirit during the time of the 'latter rain', is the restored true church of the Apostolic time".
Адамны эркинликлери
Адам бла гражданинни хакълары бла эркинликлерини бегитиуде демократ принциле
Хар инсан белгили бир дараджада азатды. Алай а кесини эркинликлери бла хайырланнган заманда, башха инсанланы -джамагъатны аны кибик членлерини интереслерин эсге алыргъа керекди. Ма буду инсанны эркинликреин хакъ бла белгили бир дараджагъа дери чеклендириу.
Керти Исаны Клисасы
Ахыр демеклик
"The Second Coming of Jesus will take place on the Last Day when He descends from heaven to judge the world: the righteous will receive eternal life, while the wicked will be eternally condemned".
Адамны эркинликлери
Адам бла гражданинни хакълары бла эркинликлерини бегитиуде демократ принциле
Эркинлик — инсанны кеси акъылы бла джашау къылыгъын сайларгъа мадарыды. Хакъ — эркин гражданланы бир-бири бла джашар ючюн, инсанны эркинлигини бир кесегин чеклендириудю.
Хакъны категориясы юч тюрлю болады: сыйырылмазлыкъ (тамал), болджаллы-сыйырылмазлыкъ эмда сыйырылалыкъ хакъ.
Баш принциплери:
Адамны эмда гражданинни хакълары бла эркинликлерини классификациясы
Хар адам хакъланы классификациясы толу болургъа мадары джокъду, бир-бир хакъла талай тюрлюсюне неда башха тюрлюге саналыргъа боллукъдула. Адам бла гражданинни хакълары бла эркинликлери: тамал (сыйырылмагъан), баш (конституциялыкъ) эмда танылгъан (халкъла арасы-хакъ актлада бегитилген) хакълагъа юлешинеди.
Адамны хакъларына дагъыда былай юлеширге боллукъду —
Тюбюрек эм белгили классифацияны теориясы бериледи.
Энчи
Хар бирини хакъларыды, эмда граждан хакъ атны джюрютселе да, къралны гражданлыгъы бла ачыкъдан байламлы тюлдю. Энчи хакъланы асламысы:
Политикалыкъ
Политика хакъла бла эркинликле энчи, социал, экономикалыкъ эмда башха хакъладан, белгили бир къралны гражданлыгъы бла байламлы болгъаны бла айырыладыла. Гражданланы баш конституциялыкъ хакълары бла эркинликлерине киреди. Политика хакълагъа, джорукъгъа кёре, была къошуладыла:
Араб къралланы лигасы
Араб къралланы лигасы (АКъЛ) (جامعة الدول العربية) — араб эмда араблылагъа шох араб болмагъан 22 кърал кирген халкъла арасы организацияды.
1945 джылны 22-чи мартында къуралгъанды. Къуралышны баш органы — Лиганы Кенгешиди, анда хар къошулгъан кърал бир ауазгъа иеди, Лиганы штаб-фатары Каир шахардады
Тарихи
АКъЛ-ни юсюнден келишиуге 1945 джылны 22-чи мартында 7 кърал къол салгъандыла: Мисир, Ирак, Ливан, Сауд Арабия, Сирия, Трансиордания (бусагъатда — Иордания) эмда Йемен. Кечирек Лигагъа Ливия (1953), Судан (къралны къыбыласы бла кюнчыгъышындан тышында) (1956), Марокко эм Тунис (1958), Кувейт (1961), Алжир (1962), Къыбыла Йемен (1967) (1990 джылда Шимал Йемен бла бирлешеди), Бахрейн, Катар, Оман эм Бирлешген Араб Эмиратла (1971), Мавритания (къыбыласыз (25%)) (1973), Сомали (1974) эмда Джибути (1977). 1976 джылда АКъЛ-ге Палестинаны Азатланыууну Организациясыда (ПАО) алынады, 1988 джылдан башлаб Палестина Къралны келечиси болады.
2005 джылны 27-чи декабрында, Лиганы Алжир саммитинде (2005 джылны марты) этилген бегимге кёре, Каирде кёзюулю Бютеуараб Парламентни биринчи сессиясы бардырылгъанды. Парлементни спикерине Кувейтни Парламентини тыш ишлени юсюнден комитетини тамадасы Мухаммед Джасем ас-Сакр сайланнганды. Биринчи беш джылны ичинде Бютеуараб Парламент 22 араб къралдан 4-ер келечиден къураллыкъды, андан арысында ачыкъ сайлаулада бардыла планлада. Парламентни штаб-квартири Шам шахарда боллукъду.
.ma
.ma — Мароккону огъары дараджаны интернет домени.
Марлен Дитрих
Биография
Марлен Дитрих 1901 джылны 27-чи декабрнда Берлинни Шёнеберг районунда, полицияны абычары Луи Эрих Отто Дитрих бла аны юй бийчеси Иоханна Фельзингни юйдегисинде туугъанды. 1918 джылгъа дери орта школда окъугъанды, аны бла бирге профессор Дессауда скрипкагъа юреннегнди. 1919-1921 джыллада Веймарда профессор Роберт Райцда музыкагъа юреннгенди; Берлинде Макс Рейнтхардтны актер школуна киргенди.
1922 башлаб берлин театрлада тюрлю-тюрлю роллада ойнаб башлайды, ол джыл огъунакъ экраннга чыкъгъанды.
1930 джылны февралында Марлен Дитрик «Парамаунт» фирма бла кесамат этиб, 1930 джылны, апрелинде, "Кёк мёлекни" премьера кюнюнде Берлинден кетеди.
Штернберг алгъан алты фильм Марленнген дуния белгиликни келтиреди. «Ибилис — тиширыуду» (The Devil is a Woman, 1935) фильми аланы бирге салыннган ахыр фильмлери болады. 1939 джыл Марлен американ гражданлыкъ алады. Антифашист болгъаны себебли, ючюнчю рейхни Германиягъа къайт деб чакъырыуларына былай джууаб бергенди: "Мен мор кийим киймеме" 1943 джылны мартындан башлаб къазаутда союзнкилени аскерлеринде концертле бла чыгъыб тургъанды.
1946-1951 джыллада джангыдан киногъа къайтады. Аны юсюне радио бла журналлада ишлегенди. 1953 джыл Лас Вегасда джангы карьерасын башлайды, энди ол джырчы эм конферансьеди. Экранлада Марлен аздан аз чыгъа башлайды, алай а ролланы кеси сайлагъанды, гичте ролчукълада уллу ачхагъа ойнагъанды. 1960 джыла ФРГ-ге гастролла бла келгенди, алай а анда аны алай бекда сюймегендиле. 1975 джыл бутун сындыргъандан сора карьерасын бошайды.
Къалгъан джылларын Дитрих Париждеги фатарында ётдюргенди, тыш дуния бла телефонну юсю бла байламлы болгъанды. 1979 джыл Германияда аны мемуарлары чыкъгъандыла. 1982-1983 джыллада Максимилиан Шелл аны бла интервью джагъанды, артдан ол интервьюну Марлен атлы документли филмде хайырландыргъанды.
Марлен Дитрих 1992 джылны 6-чы майында, Париждеги фатарында ауушханды.
28 февраль
28 февраль — григориан орузламада джылны 59-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 306 кюн (високос джыллада — 307 кюн) къалады.
Килограмм
Килогра́мм (белгилениую: кг, kg) — массаны ёлчем биримиди, ЁС-де эм баш биримледен бириди.
Килограмм, Парижни къатындагъы Севр шахарда орналгъан Ауурлукъла бла ёлчемлени халкъла арасы бюросунда сакъланнган килограммны халкъла арасы эталонуну массасыды, эмда мийиклиги бла диаметри 39.17 мм платина-иридий къатыш металлды (90 % платина, 10 % иридий). Аллында килограммны- бир кубик дециметр (литр) кирсиз сууну 4 °C температура бла стандарт атмосфера басымда массасы ангыламы болгъанды.
Къат эмда юлюш биримле
Тарих чурумла бла «килограмм» аллынданды онлукъ «кило» индексни джюрютеди, ол себебден къат эмда юлюш биримле кесида ЁС-де юлюш бирим болгъан «грамм» ёлчем бирмге (1 г = 10−3 кг) ЁС-ни стандарт индекслерини къошуб къурайдыла.
Мегаграммны (1000 кг) орнуна «тонна» биримни хайырланадыла.
Атом бомбаланы къарыуларын белгилеген заманда гигаграммны орнуна килотонна, тераграммны орнуна мегатонна хайырланады.
Сезам орам
Сезам орам (ингил. Sesame Street) — халкъла арасы сабий телевизион окъутуучу программады, биринчи кере PBS деген эм уллу американ коммерциялыкъсыз сетни эфирине 11 ноябрь 1969 джыл чыкъгъанды.
Ёлчем
Ёлчем неда Ёлчелеу деб, билинмеген уллулукъну, бу типли алай а билинген, биримге саналгъан эмда техника амалда сакъланнган (ёлчемлени амалы) уллулукъ бла тенглешдириуге айтадыла.
.md
.md — Молдавияны огъары дараджаны интернет домени.
.me
.me — Черногорияны огъары дараджаны интернет домени.
29 февраль
29 февраль — григориан орузламада високос джылны 60-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 306 кюн къалады.
Тегей тил
Тегей тил (ирон æвзаг, дигорон æвзаг) — тегейлилени тиллериди, эм кёб джайылгъан версиягъа кёре, скиф-сармат тилни туудугъуду. Эки диалекти барды — ирон бла дюгер.
Индоевропа тиллени индоиран бутагъыны иран къауумуну кюнчыгъыш-иран тюбкъауумуна киреди.
Шимал Тегей Республика — Алания (ШТР-А) бла Къыбыла Тегей Республикада (КъТР) хайырланады. Сёлешгенлени саны 450—500 минг адам чакълы бирге саналады (Россияда 488 минг ), аладан 300-350 минг адамгъа джууукъ — Шимал Тегейде.
2002 джылдагъы тергелиуге кёре, Россияда тегей тилни 9388 оруслу, 1866 эрменли, 1107 къабартылы эмда 737 юнгюшлю биледи.
Кинематограф
Кинемато́граф (κινημα,  — «къымылдау» эмда γραφω — «джазаргъа», «суратларгъа»; биргелей магъанасы — «къымылдауну джазыучу») — адам ишни бир бёлюмюдю, къымылдагъан суратла джаратхан бла байламлыды. Бир-бирде синемато́граф (cinématographe, эскирген) неда кинематогра́фия деб да танылады. Кинематографны аты, Люмьер къарнашла ойлаб чыгъаргъан аны бла бир атлы аппаратдан алыннганды. Технологияны коммерциялы хайырланыб башланыуу бу аппарат бла байламлыды. Кинематограф, XIX ёмюрню ахырында ойлаб чыгъарылгъанды эмда XX ёмюрде бек популяр болгъанды.
Мексика
Мексика (исп. México), официал толу аты Мексикан Бирлешген Штатла (исп. Estados Unidos Mexicanos) — Шымал Америкада бир кърал. Шымалда АБШ бла чеклери барды, къыбла-кюнчыгъышда — Белиз эм Гватемала бла, кюнбатышда Тихий океан эм аны Колифорний богъазы джууадыла, кюнчыгъышда — Мексикан богъаз эм Кариб тенгиз. Мексика Латин Американы къралларындан эм шымалдады, испан тилли къралладан да эм кёб адам джашагъан къралды.
.mf
.mf — Сен-Мартенни (Францияны территориясы) огъары дараджаны интернет домениди.
.mg
.mg — Мадагаскарны огъары дараджаны интернет домени.
6 март
6 март — григориан орузламада джылны 65-чю кюнюдю (високос джыллада — 66-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 300 кюн къалады.
.mh
.mh — Маршалл айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.mk
.mk — Македонияны огъары дараджаны интернет домени.
.ml
.ml — Малини огъары дараджаны интернет домени.
.mm
.mm — Мьянманы огъары дараджаны интернет домени.
.mn
.mn — Монголияны огъары дараджаны интернет домени.
Астурия
Астурия, неда Астурий бийлик (исп. Asturias, Principado de Asturias, астур. Principáu d'Asturies) — автоном область эм провинция Испанияны шималында. Административ аралыгъы — Овьедо.
Географиясы
Территориясы 10 604 км² (10-чу орун автоном областларындан Испанияны). Провинцияны территориясы бла Кантабрий таула ётедиле.
Халкъы
Халкъы — 1,077 млн адам (13-чю орун, 2005 джылгъа).
Кёгет суу
Кёгет суу, табигъатдан кёгетни ичинде болгъан суусунуду. Кёбюсюне кёгет сууну кёгетлени эзиб чыгъарадыла. Чыкъгъан кёгет суу не ичилген этеди, неда башха азыкъла хазырлауда хайырланады.
Кёгет сууланы юсюнден орта билгиле
Ёсюмлюлюкден чыкъгъан азыкъла барысы да адамны саулугъуна файдалыдыла. Кёгет суула шекерлени бай гёзениди: глюкозаны, фруктозаны, сахарозаны, мальтозаны, рафинозаны, целобиозаны эмда галактозаны.
Къарачай-малкъар джазма
Къарачай-малкъар джазма — къарачай-малкъар тилни джазыу системасыды. XX ёмюрде къарачай-малкъар тил ючюн талай алфавит хайырланнганды.
Араб алфавит
Къарачай-малкъар тилге араб алфавитни тамалында алфавит 1920 джылда къуралгъанды эмда къабыл этилгенди. Араб алфавитден башхалыгъы — ачыкъ тауушланы белгилеген къошакъ харифле болгъандыла.
Латин алфавит
Латин алфавит къарачай-малкъар тилге 1924 джыл къабыл этилгенди :
1926 джылда харифлени тизгинлери тюрлендирилгенди эмда, H h, W w харифле къошулуннгандыла.
Кириллицаны тамалында алфавит
Къарачай-малкъар тилге биринчи кириллицалы алфавит 1924 джыл къуралгъанды, «Харифле» китаб чыгъарылгъанды, алай а официал халда хайырланмагъанды бу алфавит: А а, Ä ä, Е е, О о, Ö ö, Ы ы, И и, У у, Ӱ ӱ, К к, Қ қ, Г г,, Х х, , Н н, Ң ң, П п, Л л, Т т, Д д, Ж ж, С с, З з, Ч ч, Ш ш, Б б, Р р, Ф ф, М м, В в, Ц ц, Ю ю, Я я, ь, й.
Официал халда кириллицалы алфавит 1936 джыл къабыл этилгенди. Аны къурмына орус алфавитни бютеу харифлери киргендиле, дагъыда диграфла: Гъ гъ, Къ къ, Нг нг.
Дж дж хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери Ў ў бла Нъ нъ (Нг нг харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.
Тенгиз
Тенгиз — Дуния океанны, джер бла неда суутюбю рельефни кёлтюрюую бла джаякъланнган кесегиди. Бир къауум тенгизле башха тенгизлени кесеклеридиле (сёз ючюн, Эге тенгиз — Джерле арасы тенгизни кесегиди).
Баш билгиле
Джаякъланыуларыны дараджасы бла, эмда гидрогеологиялыкъ режимлери бла тенгизле 3 къауумгъа юлешинедиле: ич тенгизле (джерле арасы тенгизле эмда джарым джабылгъан тенгизле), къыйыр тенгизле эмда айрымканларасы тенгизле. Кеслерини географиялыкъ болумлары бла джерле арасы тенгизле континентларасы тенгизле бла континентичи тенгизлеге юлешинедиле.
.mo
.mo — Макаону огъары дараджаны интернет домени.
ЁС
Ёлчем биримлени халкъла арасы системасы, ЁС (SI, Système International d’Unités) — ёлчемлени халкъла арасы системасыды, метрик системаны бусагъатдагъы вариантыды. ЁС дунияда эм кёб хайырланнган ёлчем бирим системады. Аны тюз джашауда да, илмуда да, техникада да хайырландырадыла. Алай а электродинамикада илму ишлени асламысы Биримлени Гаусс системасы бла хайырланады. Бусагъатда ЁС дунияны къралларыны асламысында баш бирим ёлчелеу системасыды, кеслерини энчи бирим системалары болгъан къраллада (сёз ючюн АБШ) биримлени ангылатыулары ЁС-ни биримлерини юсю бла ангылатыладыла.
Баш билгиле
ЁС XI Мардала бла ауурлукъланы юсюнден генерал конференцияда къабыл этилгенди, аны ызындан келген талай башха конференция эсе уа ЁС-де талай тюрлендириу этгендиле.
ЁС джети баш эмда къуралгъан физика уллулукъну биримин белгилейди, аны тышында индекследа орун аладыла. Биримлени белгилеуде стандарт къысхартыула бла аладан къуралгъан биримлени джазыууну джорукълары бегитилгендиле.
Баш биримле: килограмм, метр, секунд, ампер, кельвин, моль эмда кандела. ЁС-ни ичинде бир бирим башхадан къуралаллыкъ тюлдю.
Къуралгъан биримле баш биримлелден алгебраик ишлеулени эсебинде къураладыла (юлешиу, керелеу). Бир-бир къуралгъан биримлеге ЁС-де энчи атла берилгендиле.
Индекслени биримлени алларына къошаргъа боллукъду, аны магъанасы- биримни белгили бир сау саннга, 10-ну дараджасына къатларгъа неда юлеширге керекди. Сёз ючюн, "кило" индекс миннге къатларгъа кереклисин белгилейди (километр=1000 метр). ЁС-ни индекслерин дагъыда онлукъ индексле ат бла белгилейдиле.
ЁС-ни биримлери
ЁС-ни бирими гитче харифден джазылады, къысхартылыуундан сора нохта салынмайды.
Къуралгъан биримле
Къуралгъан биримле баш биримлени юсю бла къатлауну неда юлешиуню болушлугъу бла чыгъарылыргъа боладыла. Бир-бир къуралгъан биримлеге тынч болур ючюн энчи атла берилгендиле, аллай биримлени атларын математика чыгъарыулада джангы къуралгъан биримле къурар ючюн хайырланыргъа боллукъоду.
Къуралгъан биримни белгелеген физика закондан неда ол белгилеген физика уллулукъну юсю бла математика чыгъарыу къуралады. Мисалгъа, терклик - санны заман биримде ётген аралыгъыды; ол себебден теркликни ёлчелеуню бирими - м/с (секундха метр).
Бир-бирледе бир бирим тюрлю-тюрлю джазылыргъа болады, алай а джашауда эм кёб джюрюген эмда физика магъанасына эм бек келишген аты хайырланады. Мисалгъа, кючню моментин белгилеуде Н·м хайырландырыргъа керекди, м·Н неда Дж хайырланмайдыла.
1. Цельсийни градусу бир кельвиннге тенгди. Кельвин бла Цельсийни шкалалары бири бири бла былай байланыбдыла: °C = K — 273,15
ЁС-ге кирмеген биримле
ЁС-ге кирмеген талай бирим, Мардала бла ауурлукъланы генерал конференциясыны оноуу бла ЁС бла бирге хайырланыргъа боллукъдула.
Аны тышындада дагъыда бу биримле хайырланадыла: град, джарыкъны джылы, парсек, диоптрия, киловатт-сагъат, вольт-ампер, вар, ампер-сагъат, карат, текс, гал, секундха бурулуу, минутха бурулуу. процент, промилле, фон, октава, декада кибик логарфма биримлени хайырланыргъада болады. Аны тышында кенг джаыйлгъан заман биримледа хайырланадыла, сёз ючюн, ыйыкъ, ай, джыл, ёмюр.
Къат эмда юлюш биримле
Къат эмда юлюш биримле стандарт къатлаучуланы эмда ЁС-ни индекслерини биримге неда аны атына къошуу бла къураладыла.
Энергия сакълауну закону
Энергияны сакълау, физикада джаякъланнган (къуршоуланнган) системадагъы энергияны бютеулей ёлчемини дайым къалыууду. Мыннга кёре энергия тас болмайды, алай а шекилини тюрлендирирге болады. Сёз ючюн, лампаны джаннганы бла электрика энергиясы кинетика энергия болуб, башха бир формагъа бёленеди. Термодинамиканы биринчи закону термодинамика системала ючюн энергия сакълауну юсюнден айтады.
Къысхача, сакълауну закону, энергияны джокъдан бар болмагъаны, эмда тамамы бла джокъ болаламагъаныны, алай а башха шекиллеге тюрленирге болгъаныны юсюнден айтады.
.mq
.mq — Мартиниканы огъары дараджаны интернет домени.
Ата Джуртну джакъчысыны кюню
Ата Джуртну джакъчысыны кюню (День защи́тника Оте́чества) — совет заманладан къалгъан байрамды. Россияда, Белоруссияда, Приднестровьеде эмда Къыбыла Тегейде 23 февралда белгиленеди. Официал халда болмай, эркишилени кюнюне саналады. Къызыл аскер бла Флотну Кюню деб 1922 джыл СССР-де къуралгъанды. 1949 джылдан 1993 джылгъа дери «Совет Аскер бла Аскер-тенгиз флотну Кюню» атны джюрютгенди. СССР чачылгъанындан сора да бу байрам БКъБ-ни талай къралында белгиленеди.
Кипр (магъаналары)
Кипр:
Афганистан
Афганистан — Ара Азияда орналгъан кърал.
.mt
.mt — Мальтаны огъары дараджаны интернет домени.
.ms
.ms — Монтсерратны огъары дараджаны интернет домени.
Климат
Климат, бир джерде узун заманны белгиленнген иссилик, мылылыкъ, хауа басым, джел, джауум эмда джауум шекили кибик метеорология болууланы орталамасына берилген атды. Хауа болумдан башхалыгъы, климат бир джерни метеорология болууларын узун заманны ичинде кёргюзеди. Бир джерни климаты ол джерни рельефине, мийиклигине, джер шекилине, къарны эримей тургъан заманына эмда тенгизлеге болгъан узакълыгъына байламлыды. Климатны тинтген илму санагъатха климатология дейдиле.
Климатны классификациясы
Климатны тюрлюлери, температура эмда джауум режим кибик болумлагъа къаралыб классификация этиледи. Алай а бусагъатда дунияда эм бек хайырландырылгъан классификация Кёппенни климат классификациясыды. Бу классификацияны тамалында температураны режими бла мылылыкъны дараджасы салыннганды. Бу классификациягъа кёре сегиз климат бёлге айрылады, ол сегиз бёлгеде онбир климат тип барды. Хар типде температура бла къышхы эмда джайгъы джауумну белгили кёрюнюмлери болады.
Россия бла алгъыннгы СССР-ни территориясында 1956 джыл белгили совет климатолог Б. П. Алисов къурагъан классификация бла хайырланадыла. Бу классификация атмосфераны циркуляциясын эсебге алады. Бу классификациягъа кёре, Джерни хар тобджарымында тёрт баш климат бёлге айрылады.: экваторлукъ, тропикалыкъ, орта, эмда полючлукъ (шимал джарымтобда — арктикалыкъ, къыбыла джарымтобда — антарктикалыкъ). Баш зоналаны араларында кёчюу бёлгеле бардыла — субэкваторлукъ бёлге, субтропиклик бёлге, субполюслукъ (субарктикалыкъ эм субантарктикалыкъ). Бу климат бёлгеледе, хауа массаланы аслам циркуляциясына кёре тёрт климат тип айырыргъа боллукъду: континентлик, океанлыкъ, кюнбатыш джагъаланы климаты эмда кюнчыгъыш джагъаланы климаты.
.mv
.mv — Мальдив айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.mu
.mu — Маврикийни огъары дараджаны интернет домени.
.mx
.mx — Мексиканы огъары дараджаны интернет домени.
.mw
.mw — Малавини огъары дараджаны интернет домени.
.my
.my — Малайзияны огъары дараджаны интернет домени.
Дуния сатыу-алыу организация
Дуния сатыу-алыу организация (ДСАО) (World Trade Organization (WTO), Organisation mondiale du commerce (OMC), Всемирная торговая организация (ВТО)) — халкъла арасы сатыу-алыуну эмда къошулгъан къралланы саудюгер-политика илишкилерин регуляция этер ючюн къуралгъан халкъла арасы организацияды. 1995 джылда къуралгъанды. ДСАО, Тарифле бла сатыу-алыуну юсюнден генерал келишиуню (ГАТТ) тамалында къуралгъанды, ол келишиу 1947 джыл къуралгъанды эмда 50 джылны ичинде халкъла арасы организация функцияны тындырыб тургъанды.
ДСАО джангы сатыу-алыу келишиулени къурау эмда киргизиуге джууаблыды, аны тышында бютеу келишиулени тындырыугъа къарайды. ДСАО кесини ишин 1986—1994 джыллада Уругвай раундда къол салыннган бегимлени эмда аны аллындагъа келишиулени тамалында бардырады. Проблемаланы сюзюу эмда либерализацияны глобал проблемаларыны юсюнден оноу кеб джанлы келишиулени (раундла) ичинде алады. Бусагъатха дери 8 раунд бардырылгъанды, 2001 джыл Дохада (Катар) тогъузунчу раунд башланнганды.
Штаб-фатары Женевадады, Швейцария.
ДСАО-ну башчысы (генерал директор) — Паскаль Лами.
ДСАО-ну джорукълары, айныу тургъан къраллагъа талай льгота береди. Бусагъатда организациягъа кирген айный тургъан къраллада, айныкгъан къраллагъа кёре кеслерини саудаларыны таможня-тариф джакъ мадарлары кёбюрек болады. Алай а абсолют ёлчемде алынса айныгъан къраллада таможня-тариф санцияланы бютеулей ёлчеми мийикди, ол себебден айныгъан къраллада продукция айныгъан къралланы саудасына кириуде уллу табсызлыкъла чегеди.
.mz
.mz — Мозамбикни огъары дараджаны интернет домени.
Компьютер
Компью́тер (computer — «санаучу», «тергеучю»), электрон санаучу мешина (ЭСМ) — санаучу машина, информацияны берирге, сакълаугъа эмда джарашдырыугъа джораланыб этилген машинады.
«Компьютер» бла «электрон санаучу машина» атла синонимледиле, алай бусагъатда экинчи ат къуру юрист документледе, дигитал электрониканы инженерлери бла, эмда 1940-1980-чы джылладагъы компьютер техниканы белгилеуде хайырланады.
Тергеулени болушлугъу бла компьютер билгилени айгъакълы бир алгоритмге кёре джарашдырады. Компьютер баджаргъан къаллай проблема да тергеулени тизгини кибик салынады.
Компьютерын механикле вариантше-влак (механикле сынан компьютер) айдеме тукымын чумыр возалтше эртыкше мучко палдырнышт гынат, икымше электрон компьютер-влак XX курым кыдалне (1940-1945) ворандаралтыч. Нуно посна пӧлем кугытан лийыныт. Нуно электричествым кызытсе компьютер деч таҥастарымаште икмыняр тӱжем пачаш утла шукерак кочкыныт. Кызытсе компьютерлан интегральный схема негызым пышта. Тудлан кӧра кызытсе компьютер-влак ончычсо компьютер-влак деч амион-камысыр пачаш кугурак лектышым пуышо улыт да палынак изи верым налыт. Куштылго компьютер тыгай изи, тудым изи кӱсен устройствыш чыкаш лиеш. Информационный курымышто персональный компьютер юмоҥа гае, шукышт персональный компьютерым компьютер маныт. Туге гынат, MP3-плеер гыч тӱҥалын сар кÿртньыгайык марте, модыш гыч тӱҥалын йӧнозанлык робот марте, кӧргыштыме (embedded) компьютер-влак утларак улыт.
Инструкций лӱмерым шарнен кертмаш да тудым ыштен шуктмаш компьютерым шукышӧрынаным ыштен, калькулятор дечын ойырен. Инструкций лӱмер программе маналтеш. Чырч-Тьюринг тезис тиде шукышӧрынан улмыжым математик семын умылтара: кеч-могай эн изи кертмаш дене компьютер керек-могай вес компьютер семын тыгаяк сомылым ыштен кертеш. Садлан ситыше жапым да шарнымверым (storage) пуаш гын, вапшбук гычын тӱҥалын суперкомпьютер марте икгай шотлымаш сомылым чыланат ыштен кертыт.
Ноутбук (англ. notebook — блокнот) — компьютер нумалмаш, могай стильыште пк корпус компонентым ушымо, дисплей авалтыш, клавиатурын ончыкташ чоҥалтын да (але шукыж годым панель тачпад сенсорный), тыгак батарейышке аккумуляторный. Вес ноутбукым да изи кугыт дене ойыртемалтыт, жапыште 15 шагат марте пашам кугыт деч 2 варьироваться ноутбук автоном.
Лэптоп (англ. laptop — lap — калык сукен шинчын, top — яраимньын, «наколенник») — утларак кумдан мутым, тудо семым кучылталтмыш ноутбук, да тыге нетбук, смартбук.
Эре декет наҥгая ноутбук лэптоп (чӱчкыдын кучылталтше «лаптоп») шуктынешт раскладной формышто-фактор. Ноутбук тӱсым пыштыме, экран тиде эрыкшым аралыме, шупшыктымо да клавиатур тачпад годым. Тыгак тидын дене кылдалтше шупшыкташ йӧнештарыме (портфель эн чӱчкыдын транспортироваться ноутбук, молан тудым кидыште кучаш ок лий, вачышкыже сакыш а).
Терроризм
Терроризмни тюрлюлери
Террорист ишлеуню субъектини халына кёре, терроризм былай юлешинеди:
Нюзюрлерине кёре:
Территория
Террито́рия (лат. territorius) — джер джюзюню, белгиленнген чеклери бла, бир бёлеги.
Территория деб эм башда къралны неда аны ичинде административ къуралышны (территория къуралышны) юрисдикциясы джайылгъан джерге айтадыла.
Тарих
Биринчи кърал къуралышлада, белгили кърал территория къраллыкъны баш ышаны болмагъанды. Алай а кечирек ол халгъа келгенди. Алгъы бурун халкъла, къауумла бир джерде орналмай кёчген джашауну бардырыгъанлары себебли, къраллыкълада бир джерде турмагъандыла. Джерге орнала башлагъанларында белгили бир кърал территория бегий башлагъанды. Артдан территория къралны къуралыууну эм баш тамалы болгъанды.
Бусагъатдагъы болум
Кесини территориясында кърал кесини законларыны башлыгъын орнатады. Къралны чеклери, баш кърал властны эмда аны чыгъаргъан нормаланы джайылыууну да чеги болады.
Кърал территорияны къурамы:
Бусагъатда халкъла арасы хакъ бла башха къралланы территориясыны зорлукъ бла сыйырыу, кърал чеклени бузуу, аланы разылыкълары болмагъанлай территорияларын хайырлындырыу джасакъды. Дагъыда къралланы территория бютеулюклерини эмда тийилмезликлерини принципи бегитилгенди.
Халкъла арасы хакъ кърал территорияланы чеклерини тюрлендириуню законлу:
Табигъат
Табигъат — материал дуния, илмуну эм баш тинтиу объектиди. Халкъ ичинде, тёгерегибизде, адам къолу бла джаратылмагъан хар неге да табигъат дейдиле. Таигъат 2 тюрлюге юлешинеди: джансыз эм джанлы.
.na
.na — Намибияны огъары дараджаны интернет домени.
Табигъат
Джансыз табигъат
Джансыз табигъатны энергиясы болгъан зат бла физика поледен къуралады. Талай дараджадан къуралгъанды: элементар кесекчикле, атомла, химия элементле, кёк санла, джулдузла, галактика эмда Алам. Зат агрегат болумну тёрт тюрлюсюню биринде болады (сёз ючюн, газ, суусун, къаты сан, плазма). Джансыз табигъатны айныуу Джанлы табигъатны джаратылыууна себеб болгъанды.
Джанлы табигъат
Джанлы табигъат — бютеу организмлени биригиуюдю. Илмуда 7 патчахлыкъгъа юлешинеди: вирусла, бактерияла, джууала, ёсюмлюкле эмда джаныуарла. Джанлы организмле биосфераны къурагъан экосистемалада джашайдыла. Джанлы табигъатны айныуу адам улуну джаратылыууна себеб болгъандыла.
Политика
Поли́тика (Πολιτική — «къралны оноуун этиуню усталыгъы») неда Сиясат (سياسة) — джамагъатны властны къолгъа алыуу бла, тутууу бла эмда хайырланыуу бла байламлы джашау сферасыды. Политика процесслени тамалында, аны тындырыр ючюн мадарла бла амалладыла. Политиканы болджаллы халиси барды, ол демек тюрленирге болады. Къуралышны типине кёре: кърал политика, партияны политикасын, техника политиканы д. б. айырадыла.
Политиканы къайсы джанына бурулгъанына кёре: тыш, ич, социал эмда башха политикаланы айырадыла.
Political public relations - гэдэг нь нийгэмд тодорхой үзэл бодол, шийдвэр гаргахад зориулан хүн амын дунд таатай мэдээлэл, мэдээлэл түгээх улс төрийн субъектуудын төрөлжсөн үйл ажиллагаа юм.
Баш къарамла
Озгъан заманланы акъылманлары политиканы тюрлю-тюрлю ангылагъандыла: башха санатланы оноуун этген (ораторлукъ, аскер, сюдю кибик ) эм инсанланы джакълау эмда мадаргъа кёре аланы аманладан иги этиуню «патчах санатыды» (Платон); тюз эмда акъыллы оноуню юсюнден билим (Макиавелли); кърал аппаратны алчылыгъы неда бу алчылыкъгъа къатылыу (Макс Вебер), класс интереслени кюреши (Карл Маркс). Бусагъатдагъы политологла, политиканы, джамагъат излемлерини тындырыр ючюн белгили бир джамагъат къауумланы ишлемлери кибик ангылатадыла.
Бусагъатдагъы политика илмуда, политиканы ангылауда эки тамал къарам барды - консенсуслу эмда конфронтациялы.
Консенсуслу ангылау
Консенсуслу ангылауну тамалында политиканы бир иш бирлик кибик кёрюудю. Бу ангылаугъа кёре джамагъатны игилиги ючюн, даусуз, биригиб ишлеудю политика.
Политиканы элементлери
Политика илишкиле — политиканы субъектлерини байламлыкъларынны шекиллериди -политика джашаугъа къошулгъанланы арасында келишиулюк, партнерлукъ, даула, бийлик эмда бойсунмакълыкъ.
Политика власть — кесини оюмун башхалагъа зорлауду.
Политика организацияла — адамланы, къауумланы эмда джамагъатны интереселирин белгилеген кърал эмда кърал тышындагъы институталаны биригиуюдю.
Политика культура — халилеринде кёрюнген, политика болуулагъа къарамды.
Политика ангы — политика психология эмда политика идеологияды, политикагъа къатышыууну чурумлары (идеяла, сезимле, багъала...).
Политиканы субъектлери — кърал властны джюрютюуюне къошулгъан индивидле, социал къауумла, массала, организацияладыла.
Политика системала бла идеологияла
Бусагъаха дери 20 политика эмда идеология система белгилиди:
Комицияла
Комицияла (лат. comitio, лат. comeo — «джыйылама» деген сёзден) — Буруннгу Римде халкъ джыйылыу.
Юч тюрлю комиция болгъанды:
Бизни эрагъа дери I ёмюрде, рим хакъны бютеу Италияны эркин халкъына джайылыуу бла комицияланы системасы кризисге киреди. Сулланы заманында сюдю функциялары чекленеди, Октаиан Августну заманында уа бу функция ахыры бла сыйырылады.
.nc
.nc — Джангы Каледонияны огъары дараджаны интернет домени.
Азербайджан Республиканы Конституциясыны кюню
Азербайджан Республиканы Конституциясыны кюню (Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya günü) — бусагъатдагъы Азербайджанда конституцияны къабыл этилиуюню байрамыды, 12 ноябрда байрамланады.
1995 джылны 12 ноябрында бютеу халкъны чёб атыуунда Азербайджан Республиканы Конституциясы къабыл этилгенди, 1996 джылдан а Азербайджанны президентини указлары бла 12 ноябрь кърал байрам баямланнганды.
Россияны кърал тиллери
Россияны Конституциясыны 68 статьясына кёре, Россияны бютеу территориясында къра тил — орус тилди. Россиягъа кирген республикаланы кеслерини кърал тиллери болургъа хакълары барды.
Автоном округла бла автоном областха Конституция бла кърал тил бегитирге хакъ берилмегенликге, Россия Федерацияны бу субъектлери да кеслерини уставлары бла бегитедиле кърал тиллерин.
Официал статуслу тилле
Миллет азчылыкъланы (къайсыла болгъанлары белгиленмей) джашагъан джерлеринде тиллерини официал статусу Марий Эл, Татарстан эмда Чукот АО-ну законлары бла бегитилибди.
Дунай (магъаналары)
Дуна́й:
.ne
.ne — Нигерни огъары дараджаны интернет домени.
Технология
Технология — Джерни юсюнден хапар джыйгъан талай илмуду, кёбюсюне география илмуладыла, геосфераланы (биосфера, атмосфера, литосфера, гидросфера, топуракъ джабыу) тинтеди, дагъыда геосистемаланы тинтеди (джер юсю, табигъат зонала, биогеоценозла…)
.nf
.nf — Норфолк айрымканны огъары дараджаны интернет домени.
Кипр
Кипр Республика (Κυπριακή Δημοκρατία, Kıbrıs Cumhuriyeti) — айрыкам къралды, турмушу Джерле арасы тенгизни кюнчыгъыш кесегиндеди.
Терклениу
Терклениу (кёбюсюне \vec a белгиленеди, теоретика механикада \vec w), заманнга кёре теркликни чыгъарыууду, неда теркликни заманнга кёре тюрлениу терклигиди — нохтаны терклигини вектору джюрюшюнде заман биримни ичинде къаллай бирге тюрленнгени кёргюзген вектор ёлчемди (ол демеклик, терклениу къуру теркликни ёлчемини тюрлениуу бла къалмай аны векторунда эсебге алады).
Сез ючюн Джерни къатында Джерге тюшген зат, хауаны къаршчыланыуун санамасакъ, кесини терклигин хар секунд сайын 9,8 м/с чакълы бирге ёсдюреди, ол демек аны терклениую 9,8 м/с² болады. Механиканы, ючёлчемли евклид аламда джюрюшню тинтген, аны джазгъан, тюрлю-тюрлю санауланы системасында теркликле бла терклениулени джазгъан бёлюмюне кинематика дейдиле.
Терклениуню бирмине секундну ичинде секундха метр (m/s2, м/с2), дагъыда системаны тышында, графиметрияда хайырланнган Гал (Gal) барды ол мыннга тенгди :1 см/с2.
Терклениуню заманнга кёре чыгъарыуу, неда терклениуню заманнга кёре къызыулугъуну белгилеген ёлчемге силкиниу дейдиле.
Нохтаны кинематикасы
Материал нохтаны терклениуюню вектору, кесекчикни (частица) векторуну терклигини заманнга кёре дифференциация этилиу бла хар заманда табаргъа болады:
Нохтаны тюзсыз джюрюшюнде терклениу
\vec a вектор заман бла тюрленмесе, бу джюрюш тенгтерклениу атны джюрютеди. Тенгтерклениу джюрюшде бу формулала адилдиле:
Нохтаны тёгерекде джюрюшюнде терклениу
Нохта тёгерекде модуль бла хамандагъы терклик бла джюрюу эсе, аны терклениуу 0 болмайды, нек десенг теркликни векторуну джансайлауу хаманда тюрлениб турады. Бу терклениуге, векторну хаманда тёгерекни арасына бурулуб тургъаны себебли, арагъатермилген терклениу дейдиле. Аны модулю уа былай болады: Тёгерекде джюрюшде теркликни модулю тюрлене эсе, мюйюш теркликге ушаш, тик терклениу деген магъананы къошаргъа тыйыншлыды, Мюйюш терклениу, мюйюш теркликни заман биримни ичинде къаллай бирге тюрленнгенин кёргюзеди, эмда сыз терклениуде кибик мыннга тенгди: Векторну джюрюген джарысы былайда теркликни модулю ёсгенми этеди, азайгъанмы этеди аны кёргюзеди.
Нохтаны къынгырда джюрюшде терклениуюу
\vec a векторну терклениую джёнгерлеген базисге кере : где
бла векторла тийиучю(тангенциал), нормаль эмда бинормаль терклениу атланы джюрютедиле.
Къаты затда терклениу
Эки нохтаны терклениуюню байламын, Эйлерни заманнга кёре теркликлеге формуласын дифференциация этиб чыгъарыргъа боллукъду: мында — затны мюйюш терклигини вектору, эм  — затны мюйюш терклениуюню вектору.
Экинчи къошулуучу арагъатермилген терклениу атны джюрютеди.
7 март
7 март — григориан орузламада джылны 66-чю кюнюдю (високос джыллада — 67-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 299 кюн къалады.
1 февраль
1 февраль — григориан орузламада джылны 32-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 333 кюн (високос джыллада — 334 кюн) къалады.
Кипр
Географиясы
Курык отро-влак шукырак налеш. Корно мучко шуйнышо йӱдвел серыштыже кирения широтный курык рат. Тудо лопкытшо касвел ужашыштыже — 15 километр, эрвел касвел ужашыже деке утларак кугу кирения 25-30 тудын тупрӱдыжым уштымо марте шарлыме; точко деч посна эн кӱкшӧ курык тупрӱдӧ, акше-1 тӱжем м. — курык Акроманда (м 1023). Кечывалвел-касвел пелен кум отром троодос налын эверест курык, эҥер лап кутынь пӱчкеда. Тудо йӱдвел ужашыштыже эн кугу, эн кӱкшӧ точкыжым да кипрыште тыште верланен — курык Мургава (м 1951).