cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гюрджюлени Къурман
1928-чи -1931-чи джыллада Гюрджю улу Къурман Къарачай областны Москвада ВЦИК-ни Президиумунда представители болуб ишлегенди. 1931-чи - 1933-чю джыллада Гюрджю улу марксизм-ленинизмни экиджыллыкъ курсларын бошаб чыкъгъанды. 1933-чю джыл июлдан 1934-чю джыл августха дери Москвада «Заготскотну» Бютеусоюз бирлешлигини управляющисини заместители болуб ишлегенди. 1922-чи джылладан 1931-чю джылгъа дери ВЦНК-ни члени болуб тургъанды. 1934-чю джылдан (август) 1936-чы джылгъа дери облисполкомну председатели эди. Ол джыллада Къарачайны уруннганлары къралны башха къарнаш халкъларыча алгъа уллу атламла этгендиле. Окъуу заведениеле бла культура илму учреждениеле - рабфак, медучилише, илму-излем институт, область музей, миллет тепсеу ансамбль ачылгъандыла. Къурман, мындан бир адамлыкъ чыгъар, областха, халкъгъа, къралгъа ашхылыкъ джугъар деб эслегенин ишге чакъырыб, кёлтюрюб кюрешгенди. Первомайскеде зооветтехникумда окъуй тургъан бир джащны иги назмула джазгъанын сезгенинде, бир джолда аны алыб келиб, газетде, редакцияда ишге джарашдыргъанды. Ол джаш артда белгили къарачай поэт Орусланы Махамет болгъанды. Гюрджю улу Юрий Лебединскийни областха къонакъгъа чакъырыб, областны халкъы бла, аны историясы бла танышдырыб, джерлени кёргюзтюб, Кавказ темаладан китаб джазаргъа себеб болгъанды. Композиторну, профессор Соколовну чакъырыб, эки джюзден аслам халкъ джырны макъамын джаздыргъанды (ала басмаланмай къалгъандыла, хапаргъа кёре), хирургиядан профессор Струнниковну келтириб, область больницада врач этиб джарашдыргъанды Карачаевскеде къабырлагъа биринчи болуб, Струнниковну къабыры тюшгенди). Къурман хар нени кеси кёзю бла кёрюб, къолу бла тутуб, ажымсыз билирге тырмашханлай ишлегенди. Школлада дерслеге кириб къараучусун, джамагъатны арасына барса, аланы бири болуб, тойгъа, оюннга, чамгъа, накъырдагъа, ушакъгъа къошулуб тебреучюсюн адамла бюгюн-бюгече да хапаргъа салыб айтадыла. Къурманны къонакъгъа ачыкъ кёллюлюгюн, чомартлыгъын, тиширыуну сыйына сакълыгъын, кесини ашына, азыгъына сан этмегенин кёб адам чертеди. Гюрджю улу ол заманда партия, кърал тамадаланы асламысы бла, аскер тамадаланы талайы бла бек ашхы таныш болгъанды. Гюрджю улу Къурман 1922-чи, джылда партиягъа членнге кандидатха киргенди. 1924-чю джылдан партияны члени эди. Къурман тутулуб кетиб, (1937 ?)тюрмеде ёлгенди. Аны къабыры Москвада болгъаны арт кёзюуде белгили болгъанды.
Хубийланы Осман
Хубийланы Ахияны джашы Осман (туугъ. 17 февраль 1918 джыл, Огъары Теберди — елг. 27 март 2001 джыл, Черкесск) — къарачай джазыучу болгъанды.
Биографиясы
1918 джыл февралны 17-де Огъары Тебердиде туугъанды. Эл школну бошагъандан сора, Микоян-Шахарда педрабфакда окъугъанды, «Къызыл Къарачай» газетде ишлегенди. 1938-1939 джыллада Ставрополда устазлыкъ институтда билимин ёсдюргенди. 1940 джыл аскерге къуллукъ этерге кетгенди. Ата Джурт къазауатда джаула бла сермешледе джигитликлери ючюн, «Къызыл Джулдузну» ордени бла саугъаланнган джазыучу, къарачайлыланы депортациясыны джылларында Къыргъызстанда эл школлада устазлыкъ этгенди. Туугъан джуртуна къайытхандан сора, «Ленинни байрагъы» газетни культура бёлюмюню тамадасы, телевидение бла радиовещаниени область комитетини джууаблы къуллукъчусу болуб ишлегенди. Талай джылны областны джазыучуларыны бирлешлигине башчылыкъ этгенди.
Петрусевич
Николай Григорьевич Петрусевич (Зукку-пристоп) 19-чу ёмюрню орта сюреминде Эльборосс уездни приставы болуб тургъанды. Ол алим, фахмулу тарихчи, этнограф, кърал къуллукъчу, халкъ джакъчы, гуманист, уста политик болгъанды. Ол миллетни джашаууна бек къайгъыргъанды, алай бла больницала, аптекала, школла ачылгъандыла, сатыу-алыу ёсгенди.
Николай Григорьевич 1880-чи джыл Туркестанда Теок-Тепе къаланы алгъан урушда ёлгенди. Туркестаннга кете туруб, аны ашырыргъа джыйылгъан джамагъатха, ол: "Разы болсагъыз, ёлсем, мени мында бастырырсыз", - дегенин эсге тюшюрюб, ёлген хапары келгенинде, Алийлени Исмаилны (Георгиев кавалер) башчылыгъы бла талай адам барыб, генерал-майорну ёлюгюн алыб келиб, Баталпашинскеде уллу сый бериб салгъандыла къабыргъа.
Шайо сууда сермешиу
Шайо сууда сермешиу (Сайо сууда сермешиу; Мохи ёзенде сермешиу) — 11 апрель 1241 джыл маджар король IV Бела бла аны къарнашы хорват герцог Коломанны аскерлери бла, Батый, Шибан, Кадан эмда Субэдэй башчылыкъ этген монгол аскерни арасында сермешиу болгъанды. Маджар-хорват аскер къаушатылгъанды.
Ал тарихи
1240 джылда Орусха монгол чабыуулну заманында маджар король IV Бела, алгъы бурун Михаил Черниговскийни джашы Ростиславны кесини къызын тилей келген келечилигин къабыл этмегенди, артдан Даниил Галицкийни джашы Левни да къуру къоллу ашыргъанды. Бу эки зиярат да, Орусха монгол къоркъуу болуб, некяхны юсю бла Маджар бла бирлешир мурат бла этилгенди.
Монголланы баш кючлери Галични кючлеб, Маджаргъа чабхандыла, ала Карпатладагъы Мункач бла Унгвар ауушладан 12-чи март 1241 джыл ауадыла, 16-чы мартха монголланы аллында баргъан бёлеклери (Шибан, 10 минг атлы) Пештге джууукълашадыла. Каданны корпусу къыбыла маршрут бла Молдавия эм Трансильванияны юсю бла баргъанды, ала Варадин, Арад, Перг, Егрес, Темешвар кибик маджар шахарланы чачыб, сермешиуню заманына баш къауумгъа къошуладыла.
Кючле
Галиция-Волындан Ара Европагъа кирген монгол аскерлени саны 100 мингден аслам болмагъанды, аны юсюне Польшагъа Байдарны башчылыгъы бла кирген аскерлени саны 3 тюмен (30 минг) болгъанды, баш кючле уа юч къауумгъа юлешиниб Маджаргъа къаршчы бурулгъадыла.
Гильом де Рубрукну билдириуюне кёре Маджарны королуну аскери 1253 джылда 30 минг адамдан къуралгъанды. Алай а бу оюм монгол чабыуулдан сора айтылгъанды. Сермешиуню аллында маджар аскерге Хорватияны герцогу Коломанны аскери да къошулгъанды, алай бла маджар-хорват аскерни орта саны 60 минг чакълы бир болады.
Джувейни, маджарлыланы (башгирдлени) кючлерин 450 минг аскерчи деб белгилейди, ол Шибанны «ала монгол аскерден эсе эки къатха кёбдюле» деген сёзлерин келтиреди.
Сермешиуню баргъаны
Маджар-хорват аскер, алчы монгол бёлекни 6 кюнню сюрюб баргъанды, джетинчи кюнню ингиринде Шайо сууну аллындагъы Мохи ёзенде тохтайдыла.
Кече баш монгол аскер Субэдейни башчылыгъы бла сол флангда суудан ётеди, маджар лагерни къыбыладан ётедиле, башха къауум уа (Батый, Шибан) сууну юсю бла баргъан кёпюрню кючлеб, маджар сакълауул бёлекни ыхтырады. Эртденбла монголла ёзендеги маджар стауатха садакъладан эмда таш атхан тобладан атыб башлайдыла, кечирек лагерге чабадыла. Монголла маджарлыланы къуршаламагъанлары себебли, мадажр-хорват аскер къачыб башлайды, монголла къачхан аскерни сюре да джете да къаушата Пештге джетедиле.
Эсеби
Аскерини къаушатылыуу Маджарны джакъсыз къойгъанды. Каданны корпусу Пештден Адриатика тенгизге ётюб Хорватия бла Далмацияны тонайдыла.
IV Бела австрий герцог II Фридрихде букъгъанды, болушлукъ ючюн аннга казнасы бла юч маджар комитатны бергенди. Ызларына къайтхан джолда монгол аскерле Сербия бла Болгарияны джерлерин тонаб къайтхандыла.
Этиология
Этиология деб аурууланы чурумларына - инфекцион агентлеге айтадыла. Ала кёбюсине: вирусла, бактерияла, грибокла, сууалчанла, дагъыда башха ауруу чыгъаргъан затладыла.
Удмуртия
Удму́рт Респу́блика (Удмуртская Республика, Удмурт Элькун), Удму́ртия (Удмуртия) — Россия Федерацияны субъектиди, Итил бойну федерал бёлгени къурамына киреди. Административ аралыгъы — Ижевск шахарды. Кюнбатышда эм шималда Кировск область бла чеги барды, кюнчыгъышда — Пермь край бла, къыбылада — Башкортостан бла эм Татарстан бла.
Холера
Холера - джугъуучу, артык къыйын, къарын аурууду. Холераны чуруму(этиологиясы) - холераны вибрионларыдыла. Холера бла джанъыз адамла ауруйдула. Холераны вибрионлары - Vibrio cholerae biovar, Vibrio cholerae El-Tor. Холераны кеслеринде джюрютгенле ауруй тургъан адамладыла. Холераны вибрионлары ауруй тургъан адамланы кирлеринде болады. Джукъгъаны - фекально-оральнады (суу бла, ашарыкъбла, кир къолла бла). Холера джукъса, адам 5 кюнню ичинде аурургъа боллукъду. Ауруу билмей тургъанлай башланады: ичи ётюб тебрейди, къарны ауруумагъанлай ичи кёбден кёб ётюб барады, тохтаусуз.Ич ётгени суучады, бир-бирледе пиринчни суyуна ушайды, ийис этмейди. Ауругъан адамны температурасы кётюрюлмейди. Тохтаусу ичи ётгенденден къанындан, организмден суу кетеги, адам къургъакъ болады: кёз орунлары батадыла, териси къургъакъ болады. Терисин къысыб ийсенг, тюзелмейди, тили къургъакъ болады, температурасы тюшеди. Бир-бирлиде ичи ётген къусханнга кёчеди. Асыры сууу кетгендем адамны давлениясы тюшеди. Адам гиповолемия шокдан ёледи.
ЭЛЬБУЗДУКЪ
Кърым-Шаухалланы Бекмырзаны джашы Элбуздукъ 11 ёмюр хиджрадан (16-17 ёмюр). Карачайны къырал эмда аскер башчысы. 11 ё.х. аллында орус аскербля бештау тёгеректе урушда джаралы болгъанд. андан сора атына топал Элбуздукъ дегендиле. 1050 дж.х. (1640дж.)эресейни келечиси Ф.Елчинге Элбуздукъ-бий къонакъбайлыкъ этеди. Эресейни тарих къагъытларында ол затны юсюнден хапар айтылад. Элбуздукъ Бибертляны Тохтарны кызы Гошаяхха юйленгенд. Эки джашы Ислам бла Бийнёгер. Къарачайда Махаметлярыбла Шаханлары тукъумла Исламны юзюгюдюле. Кърым-Шаухаллада Ачахматлары, Гилястанлары, Бийнёгерлери атаулла Бийнёгерден келедиле. (кертисин билген Аллахты)
Польшаны тенгиз бла байлау
Польшаны тенгиз бла байлау (10 февраль 1920 ; 17 март эмда 18 март 1945) — юч аскер-патриотлукъ церемонияды. Бу церемонияланы, Польшаны Балтика тенгизге чыгъар джолун къайтаргъаныны символ халда магъаналыгъын чертир мурат этиб, поляк аскерчиле XX ёмюрню биринчи джарымында къураб ётдюргендиле. 1793 джылда Речь Посполитаяны юлешинюую бла, узакъ заманны ичинде Польшаны тенгизге чыкъгъан джери болмай тургъанды.
Кърым Шаухал улу Ислам
Кърым-Шаухалланы Ачахматны джашы Ислам. Къарачайны олийи (башчысы)1834джилгъа дери.20 зуль-кагъда айда [XI] 1241 дж.х.(джил хиджрадан) (25.06.1826 джил миляди)Хумараны къатында орус инарал Горчаков бла Къарачай бла Эресейни арасында кесамат джарашдыргъанд. 12 рабии аль-ахира [IV] 1244 дж.х. (02.11.1828 дж.) биринчи Хасаука къазауадта Къарачай аскерни башчисы. 15 рабии аль-ахир айда [IV] 1244 дж.х.(05.11.1828 дж.) Къарачай бла Эресейни арасында инарал Эмануел бля кесаматха мухурун ургъанд. зуль-хиджа ай [XII] 1244дж.х. Эмануель инаралгъа къонакъбайлыкъ этиб тургъанд. ол заманда Хыйля Хыйса (Хачирлени Хыйса)Минги-тиауну тёппесине мингенд. 1250 дж.х. рабии аль-ахир айда [IV] (сентябрь 1834 дж.)орус бий И.Шаховскийбля кесамат джарашдыргъанд.
Гюрджю тил
Гюрджю тил (ქართული ენა, kartuli ena) — картвел къауумдан тилди, Гюрджюню официал тилиди, Кавказда талай халкъны адабият тилиди. Гюрджю тилни кесини джазма системасы барды. Сёлшгенлени саны 4 млн чакълы бир болады.
Айсберг
А́йсберг (Eisberg, «буз тау») — океанда неда тенгизде эркин джюзген буз кесекди. Асламысы бла айсбергле шельф чыранладан сыныб айырылады. Бузну къысыкълыгъы 920 кг/м³ эм тенгиз сууну къысыкълыгъы — 1025 кг/м³ болгъаны себебли, айсбергни ёлчемини 90 % чакълы бири суу тюбюндеди.
Коджатепе межгит
Коджатепе межгит (Kocatepe Camii) — Тюркню ара шахары Анкарада орналгъан межгитди. 1967-1987 джылланы ичинде ишленнгенди. Ара шахарны эм уллу межгитиди.
Межгит, 1967 джылда Ведат Далокай архитекторну модерн стилде проектине кёре ишлениб башланнганды, алай а артдан аны проектин къойуб Хюсрев Тайланы классикалыкъ стилдеги проекти бла ишленнгенди. Ишлениб 1987 джылда бошалгъанды. Тёрт минаралы эмда бир куббели межгит — классикалы осман межгитди.
Сёз
Сёз - тилни ара биримиди. Тилни, ангылам джюгю болгъан, бир-бирине байланнган бир неда андан аслам тауушдан (морфемадан) къуралгъан, таууш багъаны тутхан тил биримди. Эки учуна бирер бошлукъ (пробел) салыннган тил бирими да деб ангылатылады. Сёзле бир тамыр эмда аннга байланнган бир неда андан артыкъ къошакъладан къураладыла. Сёзлени бирге джыйыб сёз тутумла, неда айтымла къурайдыла.
Джазмада сёзле бёлюмледен, слогла а уа харифледен къуралады. Бир сёз эм азы бла бир бёлюмден къуралады: джан, ат, мал, ол  д. а. к.
Баш шартлары
Сёз бла биз белгили затланы, неда къол бла туталмазлыкъ ангыламланы, адамны кёлюн, халын белгилейбиз. Алай бла сёз тилни магъана тутхан баш бирими болады. Башха тиллеча къарачай-малкъар тил да «сёз тилди». Сёзледен, грамматика джорукъланы эмда айтымны джорукъларыны тамалында айтымла къураладыла, айтымладан а уа текстле.
Сёзню структурасы къыйын болгъаны себебли, бусагъатдагъы тинтиучюле аны шартларын кёргюзген заманда анализни кёб аспектли типин хайырландырадыла, ол демек, тилни талай шартын белгилейдиле,тинтедиле.:
Биринчи итальян-эфиоп къазауат
Итальян-эфиоп къазауат (Биринчи Абиссин къазауат) европачы колонизаторлагъа къаршчы африкан сауутлу къаршчыланыуну джетишимли юлгюсюдю.
Къазауатны чурумлары
1895 джылгъа африкан континент асламысы бла европачы къралланы арасында юлешиннгенди, алай а Эфиопия азатлыгъын сакълагъанлай къалгъанды. Италия, дунияны юлешиуюне кечигени себебли, Эфиопияны кючлеб, кесини колониялыкъ иеликлерини бир кесеги этер муратлы болгъанды. Ол заманлагъа Эфиоп империяны кючлю заманлары тарихде къалгъанды, къралда бирлик болмагъанды, монархны къралгъа власты къагъытда болмаса, керти болмагъанды. Аны себебли итальянлыла къазауатны тынч, дженгил ётеригине ишексиз болгъандыла. Кесини кёб ёмюрлюк тарихинде Эфиопия азатлыгъын тас этмегенди, къраллыкъ къурулушу болуб келгенди, колонизаторла Африканы башха регионларындача болмай, былайда къуралышлы, бирлешген эмда кёб санлы аскерле бла тюбеширге керек болгъандыла.
1889 джылны мартында Эфиопияны императору IV Йоханныс Мэтэмни къатында махдичи-суданлыла бла сермешиуде ёлгенди. Шоа бёлгени осуйлукъ башчысы, император династияны къабыргъа бутагъындан, Сахле-Марьям, кесин II Менелика ат бла Эфиопияны императору баямлайды. Аллында Менелик эм уллу къоркъууну IV Йоханнысыны джашы — рас Мэнгэша, Тигрени тамадасындан кёргенди. Ол себебден, 1889 джылны 2-чи майында Менелик Италия бла Мамырлыкъ бла сатыу-алыуну юсюнден Уччиал кесаматха къол салгъанды: кесаматха кёре Италия Эритреяны эмда шимал эфиоп провинция Тигрени бир кесегине ие болгъанды. Амхар эмда итальян тилледе джазылгъан кесаматны текстлери бир-бирлеринден итальянлыланы хакъларыны юсюнден пунктда айрылгъандыла. Амхарча былай джазылгъанды: «Аны Уллулугъу Эфиопияны патчахларыны патчахы, башха къралла эм правительствола бла иш джюрютюуде Аны Уллулугъу итальян королну правительствосуну къуллугъу бла хайырланыргъа боллукъду»; итальянча вариантда уа «хайырланыргъа боллукъду» орнуна «хайырланыргъа разыды» деб джазылгъанды, Италияаны «хайырланыргъа керекди» дегенча ангылагъанды. Терс кёчюрюрлген кесаматны чурумгъа салыб, рим протекторат салыргъа излегенин билиб, II Менелик, аллында тикликни дипломат джоллла бла тюзетирге излегенди. Алай а джетишимсиз болуб, 1893 джыл Уччиал кесаматны 1894 джылны 2-чи майындан башлаб тохтатылгъанын баямлайды.
Къазауатха хазырлана, II Менелик ,джангы территория къошаргъа, алтын, пил сюек, къулла, кофе чыгъарыуну джарашдырыр ючюн къыбыла бла кюнчыгъышха аскер экспедицияла джибергенлей тургъанды. Джангы джерледе джыйылгъан джасакъла бла налогла кёб хайыр келтиргендиле. Италия бла аны джандашы Уллу Британиягъа къаршчы Менелик Россия бла Францияны табханды, ала эфиоплагъа джангы сауут, артиллерия эмда сауут керекле сатхандыла. Россия эсе уа официал халда Эфиопия джанлы болгъанды. Эфиопиягъа Россиядан аскер инструкторла эмда кеслери излеб къазауат этерге да аскерчиле келгендиле. Эки джылны иги битим Эфиопияны гёзенлерин мюрзеуден толтургъанды, Менелик кесин къазауатха хазыр санарча болгъанды.
Къазауатны баргъаны
Оресте Баратьерини башчылыгъында, итальян экспедицион корпусда 20 минг чакълы бир адам болгъанды. Итальян аскерни аскерчилери джангы сауутла бла сауутланнгандыла. Менелик эсе уа 30 минг чакълы бир аскерчи l;szku]fyls/ Итальянлыла къарыусуз сауутланнган, бек уллу болмагъан эфиоп аскерни къыйналмай дженгериклерине ишексиз болгъандыла. Алай ала Менелик аннга къралда къаршчы болгъан къауумланы кеси джанлы этеллигин билмегендиле; аны къой рас Мэнгэша огъайнакъ императоргъа бойсуннганды эмда колонизаторла бла кюрешге тири къошулгъанды. Император аскерге джангыдан джангы зытчыу аскерчиле (ополченец) къошулгъандыла. Менеликни аскеринде артиллерия чыкъгъанды, аскерчилени азыкъ бла баджарыу да итальянлыладан иги болгъанды.
1895 джылны мартында итальянлыла Адди-Гратны кючлейдиле, октябргъа уа Тигрени бютеу уллу шахарлары аланы къолларына тюшеди. Джылны ахырына Менеликни аскеринде 112 минг аскерчи болгъанды. Аллында Менелик къазауатны ууакъ сермешиу бла арытыу тактикада этерге излегенди; алай а энди саны бла талай кереге уллу аскери болгъаны себебли, II Теодросну заманларындан бери, биринчи кере европачыла бла ачыкъ джерде сермеширге оноу этгенди. 1895 джылны 7-чи декабрында Амба-Алагиде императорну кузени, рас Мэконнын, 15 минг аскерчиси бла 2,5 минг итальян аскерчини къаушатханды. 1896 джылны 21-чи январында узун заманны къуршалаб, Мэкэле бегиген къаланы бойсунургъа зорлайдыла; итальян гарнизон (1,5 минг адам) келишиуге кёре сауутлары бла кетеди. Мэкэлени капитуляциясындан сора эфиоп император Оресте Баратьериге мамырлыкъ теджеуле джибереди. Джумушакъ шартла болгъанлыкъгъа (Уччиал кесаматха кёре чеклени орнуна салыу эмда джангы мамырлыкъ кесаматха къол салыу), итальянлыла унамагъандыла. Менелик да, Баратьери да сакълагъандыла; Баратьери эфиоп аскерни кеси аллына чачылыууну умут этгенди, Менелик джиберген джалгъан тахсачыла, аскер чачылыб баргъанын, император ауругъанын хапарларын келтириб, итальянлыланы кёллендиргенлей тургъандыла.
Менелик. аскерлерин Адуагъа тартыб, сакълагъанды. Айдан артыкъны фронтда шошлукъ болгъанды, эки джандан да азыкъ таркъая башлагъанды. Эфиоп партизанла итальянлылагъа чабханлай тургъандыла. Рим алгъа урурларын излегенди, Итальяны премьер-министри Франческо Криспи ачыудан генерал Баратьерини пассивликде эмда къоркъакълыкъда терслегенди. Баратьери аллында Адди-Кэйихге ыхтырылыргъа оноу этгенди, алай а 1896 джылны 29-чу февралында джангыдан Адуагъа атланнганды: ол биринчи эфиопла чабарларын излегенди, чабхан аскерни къаушатхан тынч боллукъду деб.
Адуагъа чабыу юч колонна бла бардырылгъанды, хар бири биришер бригададан болгъанды, тёртюнчю ызларындан резерв келгенди. эфиоплула таб позицияны алгъандыла, ала фланларындан да, фронтдан да джакълы болгъандыла. Эки итальян колонна терс карталары себебли бир-бирлерини джолларын кесгендиле; сол колонна баш кючледен 6 км узакъ кетгенди. 1896 джылны 1-чи мартыны тангына сермешиуле башланадыла. Аллында керексизге тобларын джойгъан итальян артиллерия джараусуз болгъанды. Эки фланг да къаушатылгъандыла, сол колонна паникада къачханды, онг колоннаны Мэконнын къуршалаб, къаушатханды. Итальянлыла 11 минг аскерчини ёлю эмда джаралы тас этгендиле, 3,6 минг да джесирге тюшгенди. Эфиоплула уа 6 минги ёлю, 10 мингни да джаралы тас этгендиле. Итальянлыла Адди-Грат бла Тигре провинцияда талай джерлешимни къолларында къойгъандыла, Менелик эсе уа Эритреяны чеклерине дери джетиб, ызына бургъанды, Эриртреяны кючлеб, аны да Тигреге къошуб, Тигрени тамадасын кючлю болурун излемегенди. Итальянлыла да Адди-Граттдан гарнизонларын чыгъаргъандыла.
Къазауатны тамамланыуу
Сермешиуледен сора Менелик ара шахаргъа къайтыб, мамырлыкъ теджеулени сакълагъанды. Дженгилиуден дунияны аллында сыйы тюшген итальян правительство кёрюшюулени башлагъанды. Россия мамырлыкъ кёрюшюулеге джакълыкъ этгенди. 1896 джылны 26-чы октябрында Аддис-Абебада мамырлыкъ кесаматха къол салыннганды, аннга кёре Италия, контрибуцияны тёлеб, Эфиопияны бойсунмауун таныгъанды. Эфиопияны ол заманда бегитилген шимал чеги бюгюн да алайдады. Менелик Эфиопияны толу суверенитетин танытханды; тарихде биринчи кере болуб европачы кърал, африкан къралгъа контрибуция тёлегенди. 1-чи март бусагъатда да Эфиопияны миллет байрамыды.
Корея
Коре́я — Корей джарымайрымкан бла къатындагъы айрымканладан къуралгъан эмда орта культура-тарих осуйлукъ бла байланнган география территорияды. Алгъын — бир кърал болгъанды. Шималда Къытай бла эмда Россия бла чеклери барды. Кореядан кюнчыгъышда Япон айрымканла орналадыла.
1945 джыл Япония Экинчи дуния къазауатда хорланнганындан сора, ол заманда Японияны провинциясы болгъан Кореяны территориясы, аскер джууаблылыкъны эки зонасына юлешилиннгенди: совет — 38° ш. к. параллелден шималгъа эмда америка — ол параллелден къыбылагъа. Андан сора, 1948 джылда бу эки зонаны территорияларында эки энчи кърал къуралгъанды — къыбылада Корея Республика эмда шималда Корей Халкъ-Демократ Республика.
Кореяны территориясы — 220,8 минг км². Эки корей къралны да халкъыны саны бирге 70 млн адам чакълы бирди, халкъны 99 % корейлиледиле. Дин тутханла, кёбюсюне буддистледиле эмда христианладыла.
Бухенвальд
Бухенвальд — Германияны территориясында эм уллу концентрацион лагерлени бири болгъанды, ТюрингиядаВеймарны къатында орналгъанды. С июля 1937 джылны июлундан 1945 джылны апрелине дери лагерде 250 000 адам тутмакъда болгъанды. Лагерни къурманларыны саны 56 000 адам чакълы бир болгъанды.
1945 джылны 11-чи апрелинде Бухенвальдха американ аскерле джууукълашхан заманда, анда къозгъалыу башланнганды, аны эсебинде тутмакъла ыхтырылыб баргъан СС-ни аскерлеринден контролну сыйыргъадыла. Ол кюннге багъышлаб Фашист лагерлени тутмакъларыны азатланыууну халкъла арасы кюню баямланнганды.
Бухенвальд тургъан джер СССР-ге берилгенден сора, 1945 джылны августунда андаНКВД-ны нацист аскер аманлыкъчылагъа джораланнган № 2 лагер къурулгъанды. 1950 джыл ахыры бла джабылгъынчы ол лагерде 7000 адам ёлгенди.
1958 джылда лагерни территориясында «Бухенвальд» атлы мемориал комплекс ачылгъанды.
Тарихи
Болууланы хронолгиясы:
Ат
Ат (существительное) — затланы белгилеген сёз. Талай къауумгъа юлешинеди. Кёзюнг бла кёрюрге, къолунг бла къатылыргъа болгъан затланы атларына (кюрек, таш, адам, бёрю) кёрюмдюлю атла дейдиле. Атланы бирси къаууму белгилеген затланы уа кёрюрге болмайды: ахшылыкъ, къарангылыкъ, белгисизлик д. б., быллай атлагъа кёрюмдюсюз атла дейдиле.
Созарукъланы Норий
Созарукъланы Шогъайыбны джашы Норий (туугъ. ноябрь 1950 джыл, Къазах СССР, СССР) — къарачай поэтди.
Созарукъланы Норий орта школну Джёгетей элде бошагъанды. Кавказ совхозтехникумну бошагъандан сора эл мюлк ишледе уруннганды. «Къарачай» газетни хапарчысы болуб ишлейди. Назмула эртдеден бери джазады. Назмулары Къарачай-Черкесияны тюрлю-тюрлю газетлеринде кёб кере басмаланнгандыла.
Парламент демократия
Парламент демократия — президент кърал оноу джюрютюу формача болмай, правительство — парламентни депутатлары бла сайланнган демократия формады. Парламент демократияда закон къураучу властны органы кесини келечилерин толтуруучу министрликлеге джибереди эмда аланы ишлерин сынайды. Быллай системаны бир тюрлюсюнде кърал башчы къуллукъ орун джашау узунуна неда осуйлукъ бла бериледи, алай аланы хакълары чекленибдиле эмда келечилик бла церемониал роллары барды. Сёз ючюн, парламент демократия парламентли монархия бла келиширге болады. Былай болса, правительствону башчысы премьер-министр атны джюрютюученди. Парламент демократияны башха тюрлюсюне парламент республика саналады, анда къралны башчысын кёзюую бла парламент сайлайды, неда аны функцияларын правительствону башчысы джюрютеди.
Алтай край
Алтай край — Россия Федерацияны субъектиди, Сибирь федерал бёлгени къурамына киреди. 1937 джыл 28 сентябрь къуралгъанды. Административ аралыгъы — Барнаул шахарды.
Къыбылада эм кюнбатышда Къазахстанны Кюнчыгъыш-Къазахстан эм Павлодар областлары бла чеги барды, шималда эм шимал-кюнчыгъышда Новосибирск эм Кемерово областла бла, къыбыла-кюнчыгъышда — Алтай Республика бла.
Адай гютдю
Адай гютдю (Althaéa) — мальвалыла юйюрден бирджыллыкъ неда кёбджыллыкъ ханс къауумду.
Ботаника ангылатыуу
Эки метрге джетгенк ёксюлдюм джашил хансды. Баш, тюб тамыры да базыкъдыла, къысхадыла. Кёб бутакъчыкълары барды. Орта тюб тамыры агъашчады, бутакълары джумушакъ, аланы тыш кёрюнюшлери кёксюлдюм, ичлери акъсылдыла. Баш тамырдан ёрге ёсген саптагъайы тюздю, юсю кёксюлдюм тююкле бла джабылыб, эм башы бутакъчыкълагъа айрылыбды. Ала къысхадыла, ёрге айланыбдыла, чапыракълары кёзюулю битедил, узунлукълары 5 сантиметрге джетед, къыйрлары мычхыны ауузучады, кёрюнюулери къатапачады. Чапыракъланы къоюнларында гоккалары, ала адай гютдюню саптагъайыны башырагъындадыла. Къысха гюл саптагъайны юсюнде битеди, гокка табакъчыкъ беш чапыракъ къалакълыды. Аланы орталарында назик джипчикле блабир-бирлерине байланыб, кимит бетли бек кёб 50-60 чакълы эрекер урлукъ болады. Урлугъу - юч уялы, кёб ууакъ урлукълу зугул, конгур бетлиди. Адай гютдю, июнь айдан сентябргъа дери чагъады, урлугъу сеньябрь, октябрь айлада бишеди.
Магъанасы эмда хайырланыуу
Дарман ханс кибик адай гютдю эртдеден бери белгилиди, Къарачайда бу дарманны ёпкесинде, ёпке башында, тамакъда сууукъдан бергендиле, хыппырыгъын аталмагъанлагъа да бек джарагъанды.
Адай гютдюню тамырындан:
Келечилери
12 тюрлюсю Евразияны орта климатлы зонасындадыла, аладан бир къауум:
Къарачай
Къарачай — Уллу Кавказны шимал кесегинде орналгъан, къарачайлыланы миллет болуб къуралгъан эмда джашагъан джерлериди. Бусагъат заманда Къарачай — Россия Федерацияны субъекти болгъан Къарачай-Черкес Республиканы кесегиди.
Тарихи
Къарачайны территориясы, бизни эраны биринчи мингджыллыгъыны ахырында аланланы къралына киргенди, ол кёзюуден бир къауум архитектура эсгертмеле сакъланнгандыла: Зеленчук, Сынты, Чууна клисала, буруннгу шахар орунла. XIX ёмюрню биринчи джарымындан башлаб (1828 джылдан орус-тюрк Адрианополь мамырлыкъгъа кёре) бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясы Россияны къурамына Къобан областны Баталпашинск бёлгеси кибик киргенди.
1918 джылдан Къарачайда совет власть бегигенди. 1918 джылны 1-чи апрелинден башлаб Къарачай, Къобан Совет Республиканы кесеги болгъанды, 1918 джылны 28-чи майындан — Къобан-Черномор Совет Республиканы кесеги, 1918 джылны 5-чи июлундан декабрына дери — Шимал-Кавказ Совет Республиканы кесеги, 1921 джылны 20-чы январындан — Тау Автоном Совет Социалист Республиканы кесеги, 1922 джылны 12 январындан — Къыбыла-Кюнчыгъыш (1924 джылдан — Шимал-Кавказ) крайны къурмындагъы Къарачай-Черкес автоном областны кесеги болгъанды.
1926 джылны 26-чы апрелинден ВЦИК-ни (Бютеуроссия Ара Толтуруучу Комитетни) бегими бла Къарачай-Черкес автоном область бёлюнюб, Ставрополь крайны къурамында Къарачай автоном область къуралгъанды, аны ара шахары этилиб Микоян-Шахарны тамалы салыннганды.
СССР-ни Баш Советини Президиумуну Указы бла 1943 джылны 12-чи октябрында Къарачай автоном область къурутулгъанды, къарачайлыла уа — бютеу барысы да фашистлени болушчулары баямланнгандыла эмда 1943 джылны 2-чи ноябрында Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюлгендиле. Къарачайны къыбыла кесеги Клухор район деген ат бла Гюрджюге берилгенди, кёбюсю уа Ставрополь крайгъа къошулуннганды.
Къарачайлыланы реабилитациясы бла эмда джуртларына къайтыргъа эркинлик берилиу бла байламлы 1957 джылны 9-чу январында Ставрополь крайны къурамында Къарачай бла Черкес областланы 1943 джылдагъы чеклеринде Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды.
1990 джылны 30 ноябрында Къарачай-Черкес автоном область, Ставрополь крайны къурамындан чыкъгъанды эмда РСФСР-ни къурамында Къарачай-Черкес Совет Социалист Республика (КъЧССР) баямланганды, бу болум, РСФСР-ни Баш Советини 1991 джылны 3 июлундан бегими бла къабыл этилгенди.
1991 джылны 13-чю июлунда ётген къарачай депутатланы джыйылыуунда РСФСР-ни къурамында энчи къраллыкъны — Къарачай Республиканы — къурар оноу джангыдан бегитилгенди, бу РСФСР-ни тамадаларыны джанындан энтда танылмагъанды. Къарачай Республика, Къарачайны бютеу дараджалы депутатларыны джыйылыуунда 17 октябрь 1991 джыл дагъыда баямланнганды.
1991 джылны 17-чи ноябрында «Джамагъат» миллет къозгъалыуну кёб кюн баргъан митингинде эм Къарачай-Черкесияны Баш Советини 3-чю декабрындан бегиминде федерал оноучуланы джангыдан Къарачай Республиканы таныргъа соргъандыла.
1992 джылны январында Эресейни Президенти Б. Н. Ельцин РСФСР-ни Баш Советине къараргъа «Россия Федерацияны къурамында Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны орунларына салыуну юсюнден» законну проектин бергенди.
1992 джылны 28-чи мартында ётген референдумда Къарачай-Черкесияны халкъыны кёбюсю бёлюнюуге къаршчы чёб атханындан сора Къарачай, Къарачай-Черкесияны къурамында къалгъанды.
Версаль кесамат (магъанала)
Версаль кесамат, Версаль мамырлыкъ кесамат:
Руслан Аушев
Руслан Аушев (29 октябрь 1954, Къазах ССР)- таныш Россияны политика эм джамагъат деятели, биринчи Ингушетияны президенти, 1991 жылдан - "Интернационалист-аскерчилени ишлери бла комитет" тамата болуп ишлейди. Совет Союзну Батыры.
Будай
Будай (Tríticum) — Къылчыкълы битимле деген (кёбюсюне бирджыллыкъ) ёсюмлюк юйюрден ханслы тукъумду. Бек кёб къралда, аланы ичинде Россияда да, баш мюрзёу культурады.
Низамды
Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы. Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду. Низам - бир-бирге тийимлик этген затла. Низам - затланы бир бирге эм тегерекде халгъа тийимлик этген жыйымы. Низам - кеп, бирликни тутхан, тегерекде халдан башха болгъан, эм аны бла ишле бардыргъан затла. Низам - бир-бирге тийимлик этген, бир, не да талай муратха жетер ючюн къуралгъан жыйым.
Будай
Будайны бюртюклеринден этилген ундан гырджын бишириледи, макаронла эмда кондитер затла этиледи. Маллагъа аш культура кибик да хайырланады, дагъыда сыра бла аракъыны бир-бир рецептлеринде да барды.
Будай башланы флористле — джасаучула, композициялары бла букетлерине элчи колорит берирге деб хайырландырадыла. Дагъыда башлары бла къаураларындан тюрлю-тюрлю оюнчакъла эмда джасаула эшедиле. Флористика дизайнда бу битимни латин аты — Triticum джюрюйдю.
Ирон газет
«Иро́н газе́т» (Ирон газет — «Тегей газет») — тегей тилде биринчи газет болгъанды. Газетни биринчи номери Владикавказда 1906 джылны 23 июлюнда чыкъгъанды.
Газетни тегей журналистиканы эмда тегей тилни функционал стиллерини айныуунда уллу магъанасы болгъанды. Газетде, артдан белгили болгъан кёб авторну чыгъармасы басмаланнганды.
Тогъуз номери чыкъгъандан сора Терк областны генерал-губернаторуну буйругъу бла «революция башламчылыкъла ючюн» газет джабылгъанды.
Адетни баргъаны
1907 джылны мартындан башлаб «Ног цард» (Джангы джашау) газет чыгъыб башлагъанды. Бютеулей 75 номери чыкъгъанды.
Бюгюн тегей тилде эки уллу харкюнлюк газет чыгъады: «Растдзинад» бла «Хурзарин». Андан сора да, бютеулей неда кесеги бла тегей тилде район газетле эмда талай политика эмда джамагъат организацияланы газетлери чыгъадыла.
Байрамла
23 июль, «Ирон газетни» биринчи номери чыкъгъан кюн, Къыбыла Тегейде  (КИМ) ишчилерини кюню кибик байрамланады.
Адам джилек
Адам (тау, къой) джилек неда марако (Fragaria vesca) — Розалыла юйюрден ёсюмлюкдю, Джилек къауумдан тюрлюлени бириди.
Джайылыуу бла экологиясы
Ёсюмлюк Эресейни европа кесегинде, Кюнчыгъыш эмда Кюнбатыш Сибирде, Украинада, Беларусда, Балтикада, Къазахстанда, Кавказда эмда Евразияны башха регионларында джайылыбды. Аны тышында Шимал Африкагъа, Шимал эмда Къыбыла Америкагъа келтирилиб, анда джайылгъанды. Адам джилек чегет талалада, кёкенлени ичинде, агъач кесилген джерледе ёсерге ёчдю.
Ботаника хапарлауу
Адам джилек мийиклиги 5-20 сантиметрге джетген, кёбджыллыкъ, джемиши кимге да белгили ёсюмдю,. Баш тамыры къынгырды, къысхады, базыкъды, бауур бетлиди, хаман да аны юсюне къуу болгъан чапыракълары тюшюб турадыла. Баш тамырны тюб джанына, тёгерегинден ууакъ, узун назик тюб тамрыла ёседиле. Баш тамырны баш джанындан гитче джетекле чыгъыб, джерге джабышыб, джерге тийген джиклеринден да джангы тамырла байлайдыла, джемишлери башларында ючюшер чапыракълары бла уллу болмагъан бутакъчыкълада ёседиле. Саптагъайлары чапыракълары бла бирге тюз башларында гоккалары боладыла. Аланы биришер акъ къалакъ чапыракъчыкълары барды. Орталарында кёб узун, ууакъ джибчиклерини къыйырлары сары токъмакъчыкъла боладыла. Акъ чакъгъан гоккаларында джемишлери татлы суулу, иги татымлы, тышы да мыжгъыл тёгерек токъмакъчыкълары бла джабылыб, къызыл бетли боладыла. Джетеклерини да, бутакъларыны да, спатагъайларыны да къабукълары ууакъ тюклюдюле. Май-июнь айлада гоккалары чагъады. Июнь-июль айлада джемиши толу бишеди.
Хайырланыуу
Ёсюмлюкню джемиши адамла бла бурунгудан бери ашарыкъда хайырландырыладыла.
Джилекни чапыракъларыны сууу тер чыгъарыргъа, ётню джюрютюрге, сийдикни аслам чыгъарыргъа болушады. Диабет бла къан азлыкъ аурууда да хайырланадыла.
Эль-Ниньо
Эль-Ни́ньо (El Niño — «джашчыкъ») неда Къыбыла осцилляция (El Niño/La Niña — Southern Oscillation, ENSO) — Шош океанны экватор бёлгесинде сууну юс къатыны температурасыны тюрлениуюдю, климатха эткиси барды. Къысхача айтылса Эль-Ни́ньо — Къыбыла осцилляцияны фазасыды, анда юс тюбю джылынган сууларны бёлгеси кюнчыгъышха барады. Аны бла бирге пассатла къарыусузланадыла, неда ахыр тохтайдыла, Шош океанны кюнчыгъыш кесегинде, Перуну джагъаларында апвеллинг акъырынлашады. Осцилляцияны мыннга къаршчы фазасына Ла-Нинья (La Niña — «къызчыкъ») дейдиле. Осцилляцияны заманы — 3 джылдан 8 джылгъа дери барыргъа болады, алай аны кючю бла узунлугъу тюрлю-тюрлю болады. Сёз ючюн 1790—1793, 1828, 1876—1878, 1891, 1925—1926, 1982—1983 и 1997—1998 джыллада Эль-Ниньону кючлю фазалары эсленедиле, 1991—1992, 1993, 1994 джыллада къарыусузуракъ, алай кёб кере болгъанды. 1997—1998 джылладагъы Эль-Ниньо асыры кючлю болгъандан, дуния джамагъатны эмда басымны эсин кесине бёлгенди. Ол заманда Къыбыла осцилляция бла климатны глобал тюрлениуюню байламыны юсюнден оюмла чыгъа башлайдыла.
II Хасанны межгити
II Хасанны уллу межгити (مسجد الحسن الثاني) — Мароккону эм уллу шахары Касабланкада орналгъан межгитди, дуния башында ариулугъу бла, уллулугъу бла экинчи орунну алады. Тенгизни ичинде уллу платформада, мияла тюбю бла тенгизни толкъунлары кёрюне сюеледи. Межгитни мекямы алай тукъум ишленгенди, суу кёлтюрюлген кёзюуде межгитни джартысы толкъунлада батханча кёрюнеди. Намаз этген сагъатда Атлантика океанны толкъунлары 10 метрге кёлтюрюлюб, межгитни къабыргъасына джетселе, межгит тенгиз толкъунлада джюзгенча болады.
Межгит 1980 джылдан 1993 джылгъа дери (13 джыл) ишленнгенди. Эшиклери 1993 джыл 30 августда ачылгъанды. Проектин белгили француз архитектор Мишель Пинсо этгенди. Межгит эм белгили араб эмда испан межгитлени юлгюге алыб (Марракешде — Кутубияны; Севильяда — Хиральданы; Дамаскда — Омеядланы межгитин) алай ишленнгенди.
Межгит ишлерге ачха бютеу Мароккону халкъындан джыйылгъанды. Бютеу да проектге 800 млн доллар джойулгъанды. Мермер Агадирден ташылгъанды, сослан таш а — Тафрутдан. Люстрала Италияны Венеция шахарындан келгендиле.
Межгит дунияны башында дин бла байламлы мекямланы ичинде эм уллуду: Мисирдеги Хеопсну пирамидасындан 30 метрге мийикди, Римдеги Шыйых Пётрну клисасындан а — 40 метрге.
Межгитни узунлугъу 183 метрди, кенглиги — 91,5 метр, мийиклиги — 54,9 метр, намаз этген джерине 20 минг адам сыйынады, дагъыда ич арбазында 80 минг адамгъа орун барды. Минарасыны мийиклиги 200 метрди. Медресе, библиотека, музей, джер тюбюнде бир минг машинагъа тохтар джер, 50 атха орун барды. Кече джашил лазер таякъ къыбыла (намаз этген сагъатда сюелген таба, Мароккодан ол кюнчыгъыш таба болады) таба кёргюзтеди.
Культура
Культура (cultura, чыкъгъаны: colo, colere деген этим — «джерни ишлеу», кечирек — «юретиу», «окъутуу», «ёсдюрюу», «сыйлау») неда маданият (مدنية, madaniyya — «шахар», «шахарлы») — адам улуну джашауунда этген ишлерини тюрлю-тюрлю сфераларында бек кёб магъанасы болгъан терминди. Культураны философия, культурология, тарих, санат билим, лингвистика (этнолингвистики), политология, этнология, психология, экономика, педагогика эм башха илмула предмет этиб тинтедиле.
Кёбюсюне культура деб адамны этген ишлерине айтадыла, аны ичинде — адамны кесин кёргюзтюую бла кесин ангылаууну не тюрлю формасы бла амалы, адам бла саулай социумну усталыкъ бла чемерликни джыйыулары. Культура, адамны субъективлиги бла объективлигин (халисин, компетентлигин, чемерлигин, усталыгъын эм билимин) да ачыкълайды.
Культура, адамны этген ишлерини деменгили формаларыны (аласыз культура кесин ишлеб чыгъарыб туралмагъан) бютеу барыны да биргелей атыды.
Культураны къайнагъы — адамны этген ишлери, ангы­лауу эм чыгъармачылыгъыды. Культура — адамны табийгъат бла, джамагъат бла (башха адам бла), кеси кеси бла келишиу процессинде къуралгъан керти бар затды.
Шекспир, Уильям
Биографиясы
Уильям Шекспир Эйвондагъы Стратфорд шахарда (Уорикшир графлыкъ) 1564 джыл туугъанды, къайсы кюн туугъаны кескин белгили тюлдю. Хапарлагъа кёре 23-чю апрелде туугъанды. : бу дата аны ёлген кюню бла келишеди. Аны бла бирге 23-чю апрелде, Ингилизни джакъчысына саналгъан Сыйлы Георгийни кюнюдю, ол себебден бу датагъа туугъан кюнюн иш этиб келишдиргендиле деген оюм да барды. Шекспир деген тукъумну ингилиз тилден «муджурасы бла сейирсиндирген» деб кёчюрюрге боллукъду.
Аны атасы, Джон Шекспир, бай санагъатчы болгъанды, тюрлю-тюрлю джамагъат къуллукълагъа сайланнганлай тургъанды. Ол клисагъа джюрюмегени себебли, уллу тазир тёлегенди (католик болгъанды деген сёз джюрюйдю).
Шекпирни анасы, Мэри Арден, эски саксон юйдегиледен болгъанды.
Шекспир стратфорд «грамматика школда» окъугъаннга саналады (инг.. «grammar school»), анда тыйыншлы окъуу алгъанды: латин тилден устазы латинча назмула джазгъанды. Бир къауум алимле айтханнга кёре Шекспир VI Эдуардны школунда окъугъанды, анда Овидий, Плавт кибик белгили назмучуланы чыгъармаларын тинтгенди, алай а ол оюмну бегитирча къагъыт къалмагъанды ,.
1582 джылда ол кесинден 8 джылгъа тамада болгъан, джерли байны къызы Энн Хатауэй бла юйленеди; 1583 джылда алагъа къыз тууады, атына Сьюзен атайдыла, 1585 — эгизле: джашы Хемнет, гитчечиклей ёлгенди (1596), эмда къызы Джудит тууады. Джашаууну андан арасы джети джылыны юсюнден хапар джокъду.
1592 джыл антрепренёр Филип Хенслону дефтеринде, аны «Роза» атлы театрында баргъан Шекспирни «VI Генрих» хроникасы сагъынылады.
1595 джылда Шекспир Лорд-камергерни къуллукъчуларыны труппасыны актёру кибик иш къагъытлада белгиленеди, ол документде Ричард Бёрбеджни ойнагъаны да сагъыннганды. 1599 джылда «Глобус» ишленеди, Шекспир хайырындан он этиб бирин алгъанды. Ол джыллада Шекспир атасыны сыйлы къауумдан болгъанын бегитеди, кеси да акъсюек болады. Биринчи Яковну заманында, Шекспир бла Бёрбеджни труппалары Патчахны къуллукъчулары боладыла (1603).
1597 джылда Шекспир Стратфорда уллулугъу бла экинчи болгъан юйню сатыб алады. 1605-да шахарны къатында джерледен юлюш сатыб алыргъа хакъны сатыб алгъанды. 1612 джылда Шекспир билинмеген чурумла бла театрны къоюб, туугъан шахарына къайтады. Анда юй бийчеси бла къызлары тургъанды. Ол заманда Шекспир къол салгъан документледе аны джазыу хаты аман болгъанына кёре (1612—1613) бир къауум тинтиучю ол заманда ауругъанды деб оюмгъа келедиле .1616 джылны 23-чю апрелинде Шекспир ауушады, ол кюнде белгили испан джазыучу Мигель Сервантес да ауушханды. Юч кюнден Шекспирни Стратфорддагъы клисада басдырадыла. Аны сын ташында быллай эпитафия джызылыбды:
Шекспирни бийчеси эринден сора да талай джыл джашагъанды, Энн (1623). Шекспирни ахыр туудугъу, Сьюзанны къызы Элизабет Барнард (1608—1670) болгъанды. Джудит Шекспирни юч джашы джашлай ызларындан киши къоймай ёлгендиле.
Чыгъармачылыгъы
Шекспирден къалгъан чыгъармала эки тенг болмагъан кесекге юлешинедиле: назмучулукъ (поэмла бла сонетле) эмда драмачылыкъгъа. В. Г. Белинский, «асыры батырлыкъды эмда къуджур боллукъду Шекспирге адам улуну назмучуларындан уллуду деб айтсакъ, алай а драматург кибик аннга тенг алкъын киши джокъду».
Назмула бла поэмала
Былай айтханда, Шекспирни назмулары, аны бек фахмулу драмалары бла бир тенглешдириуге да келишмейдиле. Алай а, кеслерин алсанг, ала сейирлик фахмуну белгисин джюрютедиле. Шекспир – драматургну махтаулугъунда батмаса эди, ол джазгъан адамгъа (авторгъа) кертида уллу белгилилик болдурлукъ эдиле эм болдургъандыла: биз билебиз алим Мирес Шекспир-назмучуда экинчи Овидийни кёргенди. Андан сора да бир кёзюуде джашагъан адамланы багъа бериулери барды: ала «джангы Катулланы» юсюнден уллу сейирсиниу бла айтадыла.
Уильям Шекспирни сонетлери
Сонет – 14 тизгинден къуралгъан назмуду. Ингилиз адет бла, аны тамалында биринчиден, Шекспирни сонетлеридиле, быллай рифма алыннганды: abab cdcd efef gg, башхача айтханда юч катрен тёрт джанындан рифмалагъа, эм бир экитизгин (тюрлюлюкню назмучу граф Суррей кийиргенди, Генрих VIII заманында асылгъан). Шекспир бютёу да 154 сонет джазгъанды, эм аланы кёбюсю 1592–1599 джыллада къурагъандыла. Аладан экиси 1599 жылда «Нафыслы Сонетлерини бютеу циклы айры тема къауумлагъа юлешинеди :
Биринчи басмаланнган затлары
Шекспирни пьесаларыны джартысы (18) къаллай тюрлю амал бла да драматургну сау заманында басмаланнгандыла деп саналады. Шекспирден къалгъан затны басмаланыууна фолио 1623 джылдагъы («Биринчи Фолио» атлы) саналыргъа керекди, Эдуард Блаунт эм Уильям Джаггард чыгъаргъан; зарфчыла Уоррал эм Кол. Бу басмаланнган затха Шекспирни 36 пьесасы киргенди – барыда, «Перикл» бла «Эки белгили джууукъ» дегенден къалгъанлары. Тюз бу басмалауду Шекспирни чыгъармачыгъын тинтиуню тамалында. Бу проектни тамамланыуу Джон Хеминджни эм Генри Конделлни, Шекспирни шохларыны эм ишчи нёгерлерини къатылыкълары бла болгъанды. Китабдан алгъын окъуучулагъа къагъыт джибергенди Хеминдж бла Конделлни атындан, дагъыда Шекспирге назмучулукъ аталыу драматург Бен Джонсону джанындан, бир заманда аны адабият къаршчы сёлешген адамы, критиги эмда шоху, Биринчи Фолиону, неда дагъыда айтханларыча «Деменгили Фолиону» басмаларгъа себеблик этген.
Балыкъ (магъаналары)
Балыкъ:
Аболиционизм
Аболициони́зм (abolitionism, от abolitio, «къуртуу, ызына алыу») — къул тутууну къурутуу ючюн эмда къуллагъа эркинлик бериу ючюн джамагъат джюрюш болгъанды.
XVIII ёмюрде къул тутуугъа къаршчы ингилиз квакерле чыкъгъандыла, ол джюзджыллыкъны ахырына уа къул тутууну терслеу Европада Джарыкълау джюрюшню бир кесеги болгъанды. Ол заманда аболиционистле деб, политика партияланы ишлерине къатышмай, ачыкъ ауаз бла эм басма бла къул тутууну къурутургъа болушлукъ этерге кюрешген филантроплагъа айтхандыла. XIX ёмюрню аллына Европада къралланы кёбюсюню правительстволары къул тутууну ызына алыныргъа керегин къабыл кёргендиле.
1948 джылда Адамны хакъларыны тамал декларациясында къул тутууну законнга къаршчы болгъаны бегитилгенди. Бусагъат заманда къул тутуу халкъла арасы хакъгъа кёре джасакъланыбды.
Къул тутууну ызына алгъан ахыр кърал Мавритания болгъанды, анда къул тутууну президентни буйругъу бла 1981 джылда ызына алгъандыла.
Конституциялы монархия
Конституциялы мона́рхия — монархны власты, кърал властны бир къауум, неда бютеу сфераларында баш властха ие болмагъан монархияды. Монархны властына хакъ чеклениуле, баш законлада, сёз ючюн, конституцияда, неда статутлада, баш сюд инстанцияла алгъан прецедент оноулада бегитиледиле. Конституциялы монархияны баш шартларыны бири, монархны статусу къуру де-юре тюл, де-факто да чекленибди.
Дуалист монархияланы юлгюлери: Къувейт, БАЭ, Люксембург, Лихтенштейн, Монако, Иордания, Марокко.
Парламентар монархияла: Уллу Британия, Нидерландла, Бельгия, Дания, Норвегия, Швеция, Испания, Андорра, Япония, Камбоджа, Таиланд, Бутан, Лесото, Канада, Австралия, Джангы Зеландия, Папуа — Джангы Гвинея, Тонга, Соломонну айрымканлары, Гренада, Ямайка, Сент-Винсент эм Гренадинлое, Сент-Китс эм Невис, Сент-Люсия.
Колумбарий
Колумбарий (columbarium, биринчи магъанасы — кёгюрчюн юй,  — кёгюрчюн) — кремациядан сора урналаны асыралгъан юйдю. Буруннгу Римде колумбарийлеге деб юйле ишленнгендиле. Буруннгу Римде, бизни эрагъа дери I-чи джюзджыллыкъда Август императорну заманындан къурулгъан, колумбарийледен бирин 1726 джыл Римни къатында Аппий джолда табылгъанды. Бу сагъатда къабырлада эмда крематорийледе къураладыла колумбарийле.
Къызыл тебиуню ёлчеми
Аламда къызыл тебию - хар узакъ затда да билиннген (жулдуз низамла да, мырытла да) къармлыкъ жайыуну азайыуу. Аберле биринден узакъ болуп башлагъаны бла ангылатынады, башха тюрлю айтханда мырытла арасы кенгергени бла ангылатынады. Алайда, къызыл тебию - спектр тюзлени къызыл (узун толкъунлу) жанына кечюудю. Спектр тюзлени кимит (къысха толкъунлу) жанына кечюуге уа кимит тебиу дейдиле, бу келию аберле бир бирге жуукълашсала болады.
Низам
Низам - бирликни къурап, бир-бирге тийимлик этген кеп затланы жыйымы. Низам деген сезню, бек аздан, он тюрлю магъанасы барды. Бу сезню хапарны магъанасына кере тюрлю-тюрлю ангылатыргъа боллукъду.
Кызыклы фактлар:
АФК Система Россия инвестиция компаниясе. Баш офис Мәскәү шәһәрендә Моховая урамы, 13 нче йорт адресы буенча урнашкан. Компания 2013 елда Fortune Global 500 исемлегендә 308 нче урында тора.
Вальдивия, Педро де
Педро де Вальдивия (Pedro de Valdivia, 1497, Кастуэра, Бадахос, Испания — декабрь 1553, Тукапел, Чили) — испанлы конкистадорду, Чилини биринчи губернатору болгъанды.
Биографиясы
Педро де Вальдивия Испанияны Бадахос шахарында идальгону юйюрюнде туугъанды. 1520—1521 джыллада V Карлны аскеринде Фландрияда къазауат этгенди, андан сора уа 1525 джылгъа дери Италияда. Европада къазауатладан сора Къыбыла Америкагъа кёчгенди, Франсиско Писаррону башчылыгъында Перуда (1532—1536) эмда Диего де Альмагрону башчылыгъында Чилиде (1535—1537) баргъан кючлеучю джортуууллагъа тири къатышханды. 1535 джылда бусагъатдагъы Венесуэланы территориясында Хуан-Фернандес де Алдеретени къазауат этгенди.
Алай болса да, джерлени кючлеуню эсебинде индейлиле бла кёб уруш башланнганды. Джесирге тюшгенлени де Вальдивияны буйругъуна кёре кёб кере къыйнагъандан сора асмакъгъа асыб баргъандыла.
1550-чи джылланы аллында, къыбылагъа узакъ алгъа баргъан ючюн, арауканла бла урушла къаты болгъандыла. Араукан къазауатны джангы кёзюую башланнганды. 1553 джылны декабрында Педро де Вальдивия джесирге тюшгенди. Эркинлик берселе, бютеулей джерлерин да ызына къайтарыргъа айтханына да къарамай, арауканла губернаторну асмакъгъа салгъандыла. Тешиндириб къымыжа этиб, зорлаб алтын къум ашатхандыла, джити джылан кёпчек бла алгъа санларын кесиб сора башын да кесиб алгъандыла. Конкистадорну джюрегин бла аны ышаннган адамлары ашагъандыла. Баш сюегинден арауканла спиртли ичкилеге гоппан аякъ этгендиле. Бир-бир билгилеге кёре, ёлюгюн да къуууруб ашагъанды.
Костюшко, Тадеуш
А́нджей Таде́уш Бонавенту́ра Костю́шко (Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko, А́ндрэй Тадэ́вуш Банавенту́ра Касцю́шка, Tadas Kosciuška; 4-чю февраль 1746, Меречевщина элчикде (бусагъатда Брест областны Иванцевич районуду, Беларусь), Речь Посполитада туугъанды — ёлгени 15-чи октябрь 1817, Золотурн, Швейцария) — Речь Посполита бла АБШ-ны аскер эмда политика адамыды. АБШ-ны азатлыгъы ючюн къазауатха къатышханды, Речь Посполитада 1794 джыл къозгъалыугъа башчылыкъ этгенди, Польшаны, АБШ-ны, Литваны, Беларусну миллет джигитиди, Францияны сыйлы гражданиниди.
Балыкъ (суу)
Балыкъ суу (Малка, Балъкъ) — Къабарты-Малкъарда сууду, бир кесеги Къабарты-Малкъарны Ставрополь край бла чегини юсю бла барады, Терк сууну сол джетегиди.