cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шимал Бузлауукъ океан
Суу массала
Шимал Бузлауукъ океанда суу массаланы талай къатын айырадыла. Юс къатында температура гитчеди (0 °C тюбюнде) тузлулугъу да гитчеди. Аллай гитче тузлулукъ къобанладан саркгъан сууланы, эриген сууну эмда кюнде аз къуругъаны чуруму бла болады. Аны тюбюнде юс тюбюндеги къатды, ол андан да сууугъуракъды (−1,8 °C дери) эмда тузлуракъды (34,3 ‰ дери), юс сууланы аралыкъ суула бла къатышууну эсебинде къуралгъан къатды. Аралыкъ суу къат - Грендланд тенгизден келген джылы эмда тузлу (37 ‰ аслам) атлантика суудан къуралады. 750-800 м. теренликге дери джайылады. Аны тюбюнде терен суу къат барды, ол да къыш Грендланд тенгизде къуралыб, бютеу агъым болуб Гренландия бла Шпицбергенни арасында ачыкъ богъазладан агъыб башлайды. Ачыкъ богъазгъа киргенинден башлаб 12-15 джылдан бу суу масса Бофортну тенгизини районуна келеди. Терен сууланы температурасы −0,9 °C чакълы бир болады, тузлулугъу 35 ‰ джетеди. Аны тышында тюб суу массаланы да айырадыла. Ол аз къымылдагъан, къалкъыб тургъан, океанны бютеулей циркуляциясына къошулмагъан къатды. Тюб суула океанны тюбюню эм терен джерлеринде, чунгурларында джыйыладыла.
Орус-швед къазауат (1808—1809)
Орус-швед къазауат 1808—1809 неда Фин къазауат (Suomen sota, Finska kriget) — Эресей бла Швецияны арасында баргъан къазауатды. Орус-швед къазауатлада бу ахыр къазауат болгъанды.
Къазауат Эресейни хорламы бла эмда Фридрихсгам мамырлыкъ кесаматха къол салыу бла бошалгъанды. Аннга кёре Финляндия Швециядан Эресейге бериледи, кеси да Россия империяны къурамына Уллу бийлик Финдляндия болуб киргенди.
Баямланмагъан къазауат
23-чю февралда граф Клингспор отступил Таммерфорсха ыхтырылыб, шимал Финляндияда чачылгъан бёлеклерине да ары джыйыллыкъларына буйрукъ береди.
Аны ызындан Тавастехус да орус аскерле бла кючленеди.
Къазауатны башланыуу
Апрелни ахырына швед флотилия Аланд айрымканланы къатларына келеди, анда аякълашхан халкъны болушлугъу бла Вуич полковникни башчылыгъында гарнизонну капитуляция этерге зорлайды.
3-чю майда Готланд айрымканны кючлеген контр-адмирал Бодиско капитуляцияны къабыл этиб, сауутсузланыб, бу айрымканнга келген кемелери бла Либавагъа къайтады.
Къазауатны баргъаны
Кнорринг бу батыр планны тындырыуну созуб февралны арасына дери тургъанды, Александр бу болумдан разы болмай, ары аскер министр, граф Аракчеевни джибереди, ол 20-чы февралда Абогъа келиб бу планны тындырылыуун излейди.
Багратион бийни аскерлери, 2-чи мартда Аланд айрымканланы кючлейдиле, 7-чи мартда Кульневни башчылыгъында атлы бёлек швед джагъада Гриссельгам элни кючлейди. Эки кюнден аннга Аландлагъа къайтыу буйрукъ келеди. Ол заманда ары герцог Зюдерманландскийден келечи келеди, герцог орус аскерле швед джагъагъа кёчмеу шарт бла мамырлыкъ теджейди. Кнорринг сермешиулени тохтатыргъа унайды: Багратионну аскер кючлери Абогъа къайтарыладыла; Барклай-де-Толлини Кваркенни къатында богъазны ётген отряды да ызына алынады.
Император Александр граф Буксгевденни джетишимлерин азгъа санайды, швед аскерле ахыры бла ууатылмагъандыла, кеслерини къурамларын сакълагъандыла, ол себебден, къазауатны бошалгъан санаргъа боллукъ тюлдю. Декабрны аллында Буксгевденни орнуна генерал Кнорринг салынады. Джангы аскер башчыгъа император къазауатны швед территориягъа кёчюрюрге буйрукъ береди. Аскерле богъазны бузу бла швед джагъагъа кёчерге керек боладыла.
Баямланмагъан къазауат
Андан алгъаракъда, 5-чи мартда Свартхольм къала капитуляция этеди, ол заманда огъунакъ бегитилген мыс Гангут, Готланд айрымкан эмдаАланд айрымканла кючленедиле.
Къазауатны аллы бла болум
1808 джылны аллында орус аскер (24 минг чакълы бир) Фридрихсгам бла Нейшлотну арасында, чекни джанында орналгъанды, аскерлеге башчылыкъ граф Буксгевденнге бериледи.
Къазауатны башланыуу
Аллында джетишимли болгъан швед десантла, Клингспорну буйругъу бла Вазагъа ыхтырыладыла. Сентябрда Аланд айрымкалнадан этерге тырмашылгъан десантла да джетишимсиз бошаладыла.
20 эм 21 августда Куортане бла Салми эллени къатында сермешиуледен сора, Клингспор Вааса эм Нюкарлебю таба ыхтырылыб башлайды, 2-чи сентябрда уа Оравайсни къатында сермешиуде джангыдан чачылады.
Къазауатны баргъаны
Кюнчыгъыш Финляндияда генерал Тучков, кесини къаршчысына Сандельсни башчылыгъы бла швед отрядны эмда сауутлу джерли халкъны тюбейди. Аннга болушлукъгъа джиберилген Алексеевни отряды партизанла бла тохтатылады, 30-чу июлда Сердоболь шахаргъа къайтыргъа керек болады. Къуру 14-чю сентябрда Алексеевни орнуна салыннган Долгоруков бий Мелансеми элчикге джетелиде, анда ол Тучков бла байланады. Алай а Тучков бла бирге Сандельсге чабыуул этерге излемлери толмайды, Сандельск Клингспорну Оравайсны къатында хорланнганын эшитиб Иденсальми элге ыхтырылады.
Къазауатны башланыуу
Ол заманда, Финляндияны шималында сермешген орус аскерлени отрядлары Куопиогъа ыхтырылыргъа зорланадыла. Клингспор кесини джетишимлерин бегителмейди, Швецияда келлик аскерлени сакълаб, Сальми элчикни къатында тохтайды. Ол заманда Финляндияны джагъаларында тюшген десант Лемуда эмда Ваасада сермешиуледе къаушатылады. Бу хорламла бла хайырланыб, генерал граф Н. М. Каменский 2-чи августда джангыдан алгъа урады.
Чурумлары бла нюзюрлери
1807 джыл Тильзит мамырлыкъ къабыл этилгени бла, I Александр швед король IV Густавха Франция бла арасын тюзетиуде кесини келечилигин теджегенди, ингилизлиле къазауат баймламагъанлай Копенгагеннге чабыб дат флотну къоратханында, Швециядан 1780 эм 1800 джылланы кесаматларына кёре Балтий тенгизни кюнбатыш къралланы флотларына джабыкъ тутарын излегенди. IV Густав бу излемлени эшитмезден, Ингилиз бла джууукълашыугъа курсну алгъанды.
Къазауатны башланыуу
14-чю майда Гётеборгга 14 минглик болушлукъ корпусу бла ингилиз флот келеди. Алай а IV Густав бла ингилизлилени башчысы генерал Мур сермешиулени планлагъанда бир-бирлери бла келишмейдиле, ол себебден Мурну аскерлери Испаниягъа джибериледиле. Швед королну къолунда 36 кемеден къуралгъан ингилиз флот къалады.
Къазауатны баргъаны
Кюнчыгъыш Финляндияда аякъланыула сорушадыла. Къачны келгени, аскерлеге азыкъ джетмегени эмда солуу берирге керек болгъанын себебли граф Буксгевден Кингспорну отну кесиу теджеуюн къабыл этеди, алай а бу келишиу император бла бегитилмейди. Джангыдан башланнган алгъа джюрюш тыйыгъычсыз барады. Клингспор орунун генерал Клеркерге къоюб Стокгольмгъа кетеди. Клеркер орус аскрлеге къаршчылыкъ этелмезлигин ангылаб, ала бла кёрюшюулени башлайды, аны эсебинде шведлиле Торнеогъа ыхтырыладыла, 1808 джылны декабрына бютеу Финляндия оруслуланы къолларына тюшеди.
Чурумлары бла нюзюрлери
Ол заманда Эресей бла Уллу Британия арасы тикленеди. 1807 джылны 16-чы ноябрында Эресейни правительствосу швед королгъа энтда бир кере болушлукъ излеу бла чакъырыу этеди, алай а эки ай чакълы бирни джууаб алмайды. Бир талай замандан Густав, Швеция кесаматланы тындырыуну, француз кючле Балтий тенгизни гаванларындан къорамасала, башлаялмазлыкъларын билдиреди. Ол заманда швед король, Норвегияны сыйырыр мурат бла, Ингилизге Дания бла къазауатда болушлукъ этерге хазырланнганы болгили болады. Быллай шартлада Эресей ара шахарындан джуукъда джау кючлени болгъанына разы болалмайды, эмда Финляндияны сыйырыр акъыл алады.
Къазауатны баямлау
Швецияда джамагъат оюм къазауат джанлы болмагъанды, королну теджеген оноула толу толтурулмагъандыла.
Къазауатны башланыуу
Финле, швед король бла граф Клингспорну прокламацияларына алданыб, оруслулагъа къаршчы аякъланнгандыла, эмда кеслерини партизан чыгъышлары бла орус аскерлеге кёб заран джетдиредиле.
Ол заманда, Финляндияны шималында ишле Россия ючюн табсыз бола башлайдыла. Тучковну отряды джолда этапланы эмда гарнизонланы къояргъа керек болгъаны себебли, санын 4 минге дери азайтады.
Къазауатны аллы бла болум
Шведлиле Финляндияда 19 минг аскерчини тутхандыла, ол заманда аннга болджаллы генерал Клеркер башчылыкъ этгенди. Баш аскер башчы, граф Клингспор Стокгольмда болгъанды, анда алкъын конфликни мамырлыкъ бла бошаллыгъына умут этгендиле: король кеси орус аскерлени Выборг губернияда джыйылгъан билгилеге ийнанмагъанды. Ол себебден швед аскерле аскер болумгъа кёчюрюлмегендиле.
Къазауатны башланыуу
6-чы апрелдеКульневи башчылыгъанда орус аскерлени авангарды, Сийкайоки элни къатында шведлилеге чабады, алай а кесинден аслам кючлеге тюбеб ууатылады; аны ызындан, 15-чи апрелде быллай ситуация Револаксны къатында башха орус аскер бёлек бла да къайтарылады, ол бёлекге башчылыкъ этген генерал Булатов, Михаил Леонтьевич ауур джаралы болуб, джесир болады. 1809 джылны февралында, генералгъа шведлилеге къаршчы кюрешмез сёз берилсе, башына бош боллугъун билдиргендиле, алай а инарал унамагъанды. Бир талай замандан ал шартсыз аны Эресейге ийгендиле.
Къазауатны баямлау
Оруслула къазауатны формал 1808 джылны 16-чы мартында баямлайдыла.
Къазауатны баргъаны
Шимал отряд Торниогъа атлаб, анда аскер складланы кючлеб, Умео шахарда башха отряд бла бирлеширге керек болгъанды; ючюнчю отряд Аланд айрымканлагъа чабыб, аны кючлегенден сора олбир эки бла бирлешиб Стокгольмгъа джюрюрге борчланнганды.
Къазауатны аллы бла болум
Граф Клингспор Финляндиягъа атланнганында, аны къолунда инструкциягъа кёре швед аскерле джау бла сермешиуге кириуден къачыныргъа, Свеаборгну къолда тутаргъа эмда керек болса оруслуланы тылларында сермеширге керек болгъанды.
Баямланмагъан къазауат
Къазауат баямланмаса да, орус аскерле 9-чу февралда чекни ётедиле. 18-чи февралда граф Буксгевден Гельсингфорсха киреди; швед аскерле Свеаборг къалада бугъадыла.
Къазауатны баргъаны
Орус аскерлени граф Шуваловну башчылыгъында шимал отряды уллу джетишимле этеди. Аннга къаршчыда тургъан Гриппенбергни бёлеги сермешиусюз Торниону береди, кечирек Каликс элни къатында къуршоуланыб капитуляция этеди. Аны бла Шувалов Аландлада отну кесиу келешиуню эшитиб тохтайды
Шведлилени Финляндияда хорланыулары
19-чу мартда Абогъа император Александр келеди, ол Аландлада от кесиуню келишиуюн тыяр буйрукъ береди. Апрелни башында Кноррингни орнуна Барклай-де-Толли салынады. Сермешиуле джангыдан башланадыла. Къазауатны асламысы шималда барады, 20-чы майда шимал отряд Умео шахарны кючлейди. Швед аскерле ыхтырыладыла. Умео шахарны кючлениуюню аллы бла, Вестро-Ботнияда башчылыкъ этген швед инарал Дёбельн, граф Шуваловха бютеу Вестро-Ботнияны Россиягъа берирге теджейди, мамырлыкъны джууукъ болгъаны себебли керексиз къан тёгюлюуню тохтат деб тилегенди. Алай а Барклай-де-Толли бу идеяны ушатмагъанды; Шимал бёлеклеге бир мадар болуб, сермешиулени джангыдан башларгъа кереклиги билдирилгенди. Аны бла бирге азыкъны дыккылыгъын сынагъан аскерлени баджарыууна да амалла къуралыб башлагъандыла. Стокгольмда джыйылгъан риксдаг герцог Зюдерманландскийни король этиб баямлайды. Джангы правительство генерал граф Вредени оруслуланы Эстерботниядан къыстаргъа теджеуюн къабыл этеди; сермешиуле джангыдан башланадыла, алай джетишимли болалмайдыла; Эресейге къаршчы халкъны аякъландырыр умут толмайды.
Оруслула джетишимли болсала да, азыкъ эмда сауут керек джетмегени себебли отну кесерге керек болады.
Эсеблери
Фридрихсгамде мамырлыкъ кесаматха къол салынады, аны баш шартлары:
Баямланмагъан къазауат
Шведлиле Брагестадха тыйгъычсыз ыхтырыладыла, Свеаберг эсе уа 26-чы апрелде оруслулагъа тюшеди, анда оруслула 7,5 минг джесир, 2 мингден артыкъ тоб, 110 аскер кеме да къолгъа аладыла.
Индий океан
Индий океа́н — Джерни уллулугъу бла ючюнчю океаныды, аны суу джюзюню 20 % чакълы биринр джабады. Майданы 76,17 млн км², къалынлыгъы — 282,65 миллион км³ чакълы бирди. Шималында Азияны, Кюнбатышында Араб джарымайрымкан бла Африканы, кюнчыгъышында Индокъытай, Зонд айрымканланы эмда Австралияны джууады, къыбылада Къыбыла океан бла чкеленеди. Атлантика океан бла чеги кюнчыгъыш узунлукъну 20° меридианы бла, Шош океан бла уа кюнчыгъыш узунлукъну 147° меридианы бла ётеди. Эм шимал нохтасы шимал кенгликни 30° Къаджар богъаздады. Индий океанны кенглиги Австралияны эмда Африканы къыбыла нохталарыны арасында 10 000 км чакълы бирди.
Этимологиясы
Буруннгу греклиле, Индий океанны кюнчыгъыш кесегин таныгъандыла, эмда аннга Эритрей тенгиз дегендиле (Ἐρυθρά θάλασσα — къызыл). Акъыртын акъыртын бу ат къуру эм джууукъдагъы тенгизге берилгенди, океаннга уа ол заманлада джагъаларында эм бай къралны, Индияны аты бла ат бериледи. Алай бла Македониясы Искандербек (Александр Македонский) бизни э. д. IV ёмюрде атына Индикон пелагос дейди (Ἰνδικόν πέλαγος) — «Индий тенгиз». Араблыла Бар-эль-Хинд дегендиле (бусагъатда المحيط الهندي — аль-му̣хӣ̣т аль-hиндий) — «Индий океан». XVI ёмюрден башлаб урум алим Тамада Плиний I ёмюрде берген ат джюрюб башлайды — Океанус Индикус  — Индий океан.
Тенгизлери, богъазлары, айрымканлары
Индий океанны тенгизлерини, богъазларыны эмда ачыкъ богъазларыны майданы 11,68 миллион км² чакълы бирди (бютеулей майданындан 15 %), къалынлыгъы 26,84 миллион км³ (9,5 %). Узунлугъу бла орналгъан тенгизле бла баш богъазла (сагъатны баргъаны бла): Къызыл тенгиз, Араб тенгиз (Аден богъаз, Оман богъаз, Къаджар богъаз, Лаккадив тенгиз, Бенгал богъаз, Андаман тенгиз, Тимор тенгиз, Арафур тенгиз (Карпентарийни богъазы), Уллу Австралий богъаз, Дейвисни богъазы (бир-бирде Къыбыла океанныкъыгъы да санайдыла).
Бир къауум айрымкан, сёз ючюн, Мадагаскар, Сокотра, Мальдивле — буруннгу континентлени фрагментлеридиле, башхала — Андаман, Никобар вулканда къуралгъандыла. Индий океанны эм уллу айрымканы — Мадагаскарды (590 тминг км²). Эм уллу айрымканла бла архипелагла: Тасмания, Шри-Ланка, Кергелен, Андаман айрымканла, Мелвил, Маскарен айрымканла (Реюньон, Маврикий), Кенгуру, Ниас, Сиберут, Сокотра, Грут-Айленд, Комор айрымканла, Батерст, Занзибар, Симёлуэ, Флиндерс, Никобар айрымкан, Кешм, Кинг, Бахрейн айрымканла, Сейшел айрымканла, Мальдив айрымканла.
Агъымлары
Океанны шимал кесегинде агъымланы чакълагъа кёре агъымла алмашадыла, ол муссон циркуляция бла байламлыды. Къыш Къыбыла-Кюнбатыш агъым къуралады, ол Бенгал богъаздан башланады. Ш. к. 10° къыбылада, бу агъым Кюнбатыш агъымгъа кёчеди, ол Никобар айрымканладан башлаб Кюнчыгъыш Африканы джагъаларына дери океанны бир къыйырындан башха къыйырына дери барады. Андан ары ол эки бутакъгъа юлешинеди: бир бутагъы шималгъа Къызыл тенгизге, башхасы уа къыбылагъа къ. к. 10° дери барыб, кюнчыгъышха бурулады, алайда ол Экватор къаршчы агъымгъа тамал салады. Бу къаршчы агъым океанны юсю бла барыб, Суматраны джагъаларында джангыдан эки юлешинеди, бир кесеги Андаман тенгизге кетеди, уллуларакъ бутагъы уа Гитче Зонд айрымканла Австралияны арасы бла Шош океаннга кетеди. Джай къыбыла-кюнчыгъыш муссон Африканы джагъаларында кючлю Сомали агъым бла башланады, Аден богъазны къатында аннга Къызыл тенгизден келген агъым къошулады. Бенгал богъазда джай муссон агъым шимал бла къыбыла агъымлагъа юлешинеди, къыбыла агъымы Къыбыла Пассат агъымгъа къошулады.
Сууну температурасы, тузлулугъу
Юс сууланы эм бек тузлусу Къаджар богъазда эмда Къызыл тенгизде тюбейди, алада ол 40—41 ‰ бола кетеди. Мийик тузлулукъ (36 ‰ аслам) къыбыла тропик бёлгеде да тюбейди, артыкъсыз да бек кюнчыгъыш районларында. Хоншу Бенгал богъазда Ганг бла Брахмапутраны тузсузландырыуу бла тузлулулугъу 30—34 ‰ дери тюшеди. Эм бек тузлу суула джауум аз болуб, алай кюнде къуруу кёб болгъан бёлгеледе болады. Тузлулукъну гитче болууу уа (34 ‰ аз) антарктика джанындагъы суулада белгиленеди, алада чыранладан эриб саркъгъан сууланы тузсузландырыуу кесин кёргюзеди. Тузлулукъну чакъгъа кёре айрылыуу къуру антарктика бла экватор суулады белгиленеди. Къыш тузсузланнган суула шимал-кюнчыгъышдан муссон агъым бла кери ташыладыла, ала ш. к. 5° узунлугъу бла гитче тузлулугъу болгъан тил къурайдыла. Джай бу тил джокъ болады. Арктика суулада къыш тузлулукъ бузну къуралыуу бир кесек кёлтюрюледи. Океанны юсюнден тюбюне тузлулукъ азаяды. .
Океанны къуралыууну тарихи
Тектоника плиталаны тайыулары бюгюн да тохтамагъанды. Бу тайыуну кегейи ара-океан рифт зоналадыла. Австралий плита шималгъа джылда 5-7 см терклик бла таяды, ол джанына джылда 3-6 см терклик бла Индий плита таяды. Араб плита шимал-кюнчыгъышха джылда 1-3 см терклик бла барады. Африкан плитадан Сомали плита айрылыуун андан ары бардырады, ол джылда 1-2 см терклик бла шимал-кюнчыгъышха таяды.
Ара-океан аркъала
Ара-океан аркъала Индий океанны тюбюн юч секторгъа юлешедиле: Африкан, Индо-Австралий эмда Антарктикалыкъ. Тёрт ара-океан аркъа барды: Кюнбатыш-Индий, Араб-Индий, Ара-Индий аркъала бла Австралия-Антарктида кёлтюрюлюу. Кюнбатыш-Индий ракъ океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде орналыбды. Анда джер тюбю вулканизм, сеймикалыкъ, рифтден къуралгъан типли къабукъ эмда кегей зонаны рифт структурасы тюбейди. Родригес айрымканны бёлгесинде ючлю джалгъау барды, анда аркъала бир-бирлерине тиедиле, эмда алайдан океанны тюбю секторлагъа юлешинеди. Араб-Индий аркъа ультратамаллы магъаданладан къуралгъанды. .
Суу массалары
Индий океанны суулары талай суу массагъа юлешинеди. Къ. к. 40° шималында ара эмда экватор юс суула бла юс тюбюндеги суула, эмда аланы тюбюндеги терен (1000 м терен) айырадыла. Теренликге кёре температура 20—25 °C башлаб 7—8 °C дери тюрленеди, тузлулукъ 34,6-35,5 ‰. Къ. к. 10—15° шималындагъы юс суула 4—18 °C температурасы бла эмда 34,9—35,3 ‰ тузлулугъу бла экватор суу масса къурайдыла. Бу суу массаланы горизонтал эмда вертикал саркъыулары бек теркди. Океанны къыбыла кесегинде субантакрктика(температура 5—15 °C, тузлулукъ 34 ‰ дери) эмда антарктика (температура 0 башлаб −1 °C дери, тузлулугъу бузланы эригенлери себебли 32 ‰ дери тюшеди) суу массала белгиленедиле. Терен суу массаланы арктика суу массаланы эмда Атлантика океандан келген циркуляцион сууланы энишге тюшюую бла къуралгъан бек сууукъ циркуляцион суулагъ; субарктика юс сууланы энишге тюшюую бла къуралгъан къыбыла-индий суулагъа; Къызыл тенгиз бла Оман богъаздан келген сууланы тюбюне тюшюую бла къуралгъан шимал-индий суулагъа юлешедиле. Андан теренде 3,5—4 минг метр теренликде тюб суу массала джайылгъандыла, ала антарктика сууугъан эмда Къызыл тенгиз бла Къаджар богъазны тузлу сууларындан къураладыла.
Агъымлары
Къыбыла джарымтобда агъымла, чакъгъа къарамай дайымдыла. Пассатла бла къозгъалгъан Къыбыла Пассат агъым океанны кюнчыгъышдан кюнбатышха юсю бла ётеди. Ол Мадагаскарда тохтайды. Къыш (къыбыла джарымтобда) Шош океанны сууларын алгъаны себебли кючсюнеди. Мадагаскарны къатында ол талайгъа юлешиниб Экватор къаршчы агъымгъа, Мозамбик агъымгъа, Мадагаскар агъымгъа тамал салады. Ала Мадагаскардан шимал-кюнбатышда бир-бирлерине къошулуб джылы Агульяс агъымны къурайдыла. Бу агъымны къыбыла кесеги Атлантика океаннга кетеди, бир кесеги уа Кюнбатыш джеллени агъымына къошулады. Андан Австралиягъа джууукълашханда сууукъ Кюнбатыш-Австралия агъым шималгъа кетеди. Араб тенгизде, Бенгал эмда Уллу Австралий богъазлада гитче агъымла да бардыла.
Океанны къуралыууну тарихи
Эртдеги юрада буруннгу суперконтинент Гондвана чачыла башлагъанды. Аны эсебинде Африка, Арабия, Индостан эм Антарктида бла Австралия къураладыла. Процесс юра бла мел кёзюулени арасында бошалады (140—130 миллион джыл мындан алгъа), аны ызындан бусагъатдагъы Индий океан тургъан чунгур къурала башланады. Мел кёзюуде океанны тюбю Индостанны шималгъа тайыуу бла эмда Шош океан бла Тетисни чеклерини къысыкъланыуу эсебинде бир кесек ёседи. Кеч мел заманда бир болуб тургъан Австралия-Антарктика континент эки чачыладыла. Ол заманда да джангы рифт зонаны къуралгъаны себебли Араб плита Африкадан айрылыб, Къызыл тенгиз бла Аден богъаз къураладыла. Кайнозой эрада Индий океанны Шош океан джанына кенгериую тохтайды, алай а Тетис тенгиз джанына кенгериу тохтамагъанды. Эонну ахырына — Олигоценни аллында Индостан бла Азия континент бир бирлерине тиедиле.
Флорасы бла фаунасы
Индий океанны джаныуар эмда ёсюмлюк дуниясы бек байды. Тропика бёлге планктону бла бек байды. Айрыбы бир клеткалы суу ханс Триходесмиумну айтыргъа керекди, аны ючюн сууню юс къаты мутхуз болуб, бетин тюрлендиреди. Индий океанны планктонунда кече джарыгъан кёб тюрлю организм барды:: перидинейле, медузаланы бир къаууму. Джарыкъ бояулу сифонофорла, аланы ичинде уулу фазалияла. Орта эмда арктика суулада планктонну эм бек джайылгъан келечилери копеподла, эвфуазидле эм диатомейледиле. Индий океанны эм бек джайылгъан чабакъларына корифенле, тунецле, эмда тюрлю-тюрлю акулала саналадыла. Рептилияладан талай мазаллы тенгиз таш макъа, тенгиз джылан тюрлюсю тюбейди, сют ичиучюледен — китле, тюленле эмда тенгиз пилле бардыла. Кит къауумланы асламысы орта эмда полюсха джууукъ бёлгеледе тюбейдиле. .
Сууну температурасы, тузлулугъу
Индий океанны экватор бёлгесинде баш сууланы температурасы джыл узунуна 28 °C болады. Къызыл эмда Араб тенгизледе къышхы температура 20—25 °C, джайда уа Къызыл тенгизде Индий океанны эм джылы суулары болдадыла- 30—31 °C дери. Къышхы температураланы мийик ёлчемлери (29 °C дери) шимал-кюнбатыш Австралияны халында да барды. Къыбыла джарымтобда кюнчыгъыш бёлгесинде кюнбатышдан 1—2° сууукъду. 0 °C тюбюнде температура джай къ. к. 60° тюбейди. Бу бёлгеледе бузну къуралыуу апрель айда башланады, къышха уа къалынлыгъы 1—1,5 м болады. Эриую декабрда-январда башланады, мартха суула буздан бошланадыла. Индий океанны къыбыла кесегинде айсбергле тюбейдиле, ала бир-бирде къ. к. 40° да тюбейдиле
Климаты
Бу регионда тёрт климат бёлге айрылады, ала параллеллени узунлукъларына джайылыбдыла. Азия конинентни эткиси бла Индий океанны шимал джанында циклонла кёб болуучу муссон климат тюбейди. Къыш Азияны башында къуралгъан мийик атмосфера басым шимал-кюнчыгъыш муссуонну къуралыууна себеб болады. Джай ол мылы къыбыла-кюнбатыш муссон бла алмашады. Джайгъы муссонланы заманында 7 баллдан асламы болгъан джел ёчдю. Джай океанны башында температура 28—32 °C, къыш а уа 18—22 °C дери тюшеди.
Тинтиуню тарихи
Индий океанны джагъалары — буруннгу цивилизацияланы бёлгесиди. Океанны шималдан индий, мисир эмда финикий тенгиз джолоучула бла ачылыуу бизни эрагъа дери 3000 джыл мындан алгъа башланнганды.
Экология проблемалары
Китлени бир къаууму джокъ болгъанны орнуна келгендиле, башхала — кашалотла бла сейвалла уа энтда бардыла, алай аланы санлары бек аз болгъанды.
Климаты
Къыбыла тропикалада къыбыла-кюнчыгъыш пассат бийлик этеди, ол къыш заманда ш. к. 10°с.ш. шималгъа бармайды. Орта джыллыкъ температурасы 25 °C. чакълы бирди. Къ. к. 40—45°ю.ш. бёлгеде джылны узунлугъуна хауа массаланы кюнбатышха кёчюрюую тюбейди. Океанны орта кесегинде штормла тропикалыкъ тайфунла бла байламлыды. Тайфунланы асламысы океанны кюнбатыш джанында къураладыла (джылгъа 8 кереге дери), Мадагаскар бла Маскеран айрымканлада. Субтропикалыкъ эмда орта климат бёлгеледе джыай температура 10—22 °C, къыш да — 6—17 °C чакълы бирди. 45 градусдан къыбылада кючлю джелле тюбейдиле. Къыш температура −16 °C 6 °C дери, джай а −4 °C 10° дериC.
Улоу джоллары
Индий океанны эм магъаналы улоу джолларына Къаджар богъаздан Европагъа эмда Шимал Америкагъа маршрутладыла.
Индий океанны къраллары
Индий океанны джагъасы бла орналгъан къралла (сагъат бурулгъаннга кёре): Къыбыла-Африкан Республика, Мозамбик, Танзания, Кения, Сомали, Эфиопия, Эритрея, Судан, Мисир, Сауд Арабия, Йемен, Оман, Бирлешген Араб Эмиратла, Къатар, Бахрейн, Кувейт, Ирак, Иран, Пакистан, Индия, Бангладеш, Мьянма, Таиланд, Малайзия, Индонезия, Кюнчыгыш Тимор, Австралия. Индий океанда айрымкан къралла эмда регионнга кирмеген башха къралланы территориялары барды: Комор айрымканла, Маврикий, Мадагаскар, Мальдивле, Реюньон (Франция), Сейшел айрымканла, Француз Къыбыла эм Антарктика территорияла (Франция), Шри-Ланка.
Климаты
Джауумланы асламысы (2,5 минг мм) экватор зонаны кюнчыгъыш бёлгесиндеди. Былайда булутлулук мийикди (5 баллдан аслам). Эм аз джауум къыбыла джарымтобну тропика бёлгелериндеди.
Джараулу магъаданла
Индий океанны джараулу магъаданларындан нефть бла табигъат газны айрырыргъа боллукъду. Аланы чыгъарыу Къаджар эмда Суэц богъазлада бардырылады. Мозамбикни, Мадагаскар эмда Шри-Ланка айрымканланы джагъаларында ильменит, монацит, рутил, титанит эм цирконий чыгъарадыла. Индия бла Австралияны джагъаларында барит бла фосфоритни къайнакълары бардыла, Индонезияны, Таиландны эмда Малайзияны шельф зоналарында касситерит ильменит ильменит чыгъарылады.
Шош океан
Шош океан — Джер джюзюнде эм уллу майданы эмда теренлиги болгъан океанды. Кюнбатышында Евразия бла Австралия континентле бла чекленеди, кюнчыгъышында — Шимал эм Къыбыла Америка бла, Антарктида бла уа къыбыласында чекленеди.
Шош океан шималдан къыбылагъа 15,8 минг км чакълы бир узунлукъгъа иеди, кюнчыгъышдан кюнбатышха уа узунлугъу 19,5 минг км-ди. Тенгизлери бла бирге майданы — 179,7 млн км²-ди, орта теренлиги — 3984 м-ди, сууну къалынлыгъы — 723,7 млн км³-ди (тенгизлени санамасакъ: 165,2 млн км², 4282 м эмда 707,6 млн км³). Шош океанны эмда бютеу Дуния океанны эм терен джери — 11 022 м Мариан къырыкъдады. Шош океанны юсю бла 180-чы меридианда даталаны ауушуу сызы ётеди.
Этимологиясы
Океанны кёрген биринчи европалыгъа испан конкистадор Бальбоа саналады. 1513 джылда ол кесини джолдашлары бла Панама боюнчукъну ётюб танылмагъан океанны джагъасына чыгъады. Къыбылагъа ачылгъан богъаздан чыкъгъанлары себебли океаннга Къыбыла тенгиз (Mar del Sur) атны бередиле. 1520 джылны 28-чи ноябрында ачыкъ океаннга Фернан Магеллан чыгъады. Ол океанны Отлу Джерден башлаб Филиппин айрымканлагъа дери 3 ай бла 20 кюннге ётеди. Джолоучулукъну заманында кюн иги болады, океан да шош, ол себебден Магеллан аннга Шош океан атны береди. 1753 джылда француз географ Ж. Н. Бюаш (Jean-Nicolas Buache) Уллу океан атны берирге теджейди. Алай а бу ат дуния географияда алышмайды. Ингилиз тилли къраллада океаннга Pacific Ocean дейдиле.
Айрымканлары
Айрымканланы саны бла (10 минг чакълы бир) эмда айрымканланы бютеулей майданыны ёлчеми бла Шош океан океанланы ичинде биринчи орунну алады. Океанда уллулугъу бла Джерни экинчи эмда ючюню айрымканлары орналгъандыла: Джангы Гвинея (829,3 минг км²) эм Калимантан (735,7 минг км²); айрымканланы эм уллу къаууму: Уллу Зонд айрымканла (1485 минг км², аны ичинде эм уллу айрымканла: Калимантан, Суматра, Сулавеси, Ява, Банка). Башха уллу айрымканла бла архипелагла: Джангы Гвинея айрымканла (Джангы Гвинея, Колепом), Япон айрымканла (Хонсю, Хоккайдо, Кюсю, Сикоку), Филиппин айрымканла (Лусон, Минданао, Самар, Негрос, Палаван, Панай, Миндоро), Джынгы Зеландия (Къыбыла эм Шимал айрымканла), Гитче Зонд айрымканла (Тимор, Сумбава, Флорес, Сумба), Сахалин, Молукка айрымканла (Серам, Хальмахера), Бисмаркны айрымканы (Джангы Британия, Джангы Ирландия), Соломонну айрымканлары (Бугенвиль), Алеут айрымканла, Тайвань, Хайнань, Ванкувер, Фиджи айрымканла (Вити-Леву), Гавай айрымканла (Гавайла), Джангы Каледония, Кадьяк архипелаг, Курил айрымканла, Джангы Гебридле, Хайда-Гуаи, Галапагос айрымканла, Веллингтон, Сыйлы Лаврентийни, Рюкю айрымканла, Риеско, Нунивак, Санта-Инес, Д‘Антркасто айрымканла, Самоа айрымканла, Ревилья-Хихедо, Палмер архипелаг, Шантар айрымканла, Магдалена, Луизиада архипелаг, Линга архипелаг, Луайоте айрымканла, Карагинский, Кларенс, Нельсон, Принсесс-Ройал, Хановер, Командор айрымканла.
Океанны къуралыууну тарихи
Мезозой эрада Пангеяны Гондвана бла Лавразиягъа юлешиннгенинде, аны тёгерегин алгъан Панталасса океан азайыб башлагъанды. Мезозойну ахырына, Гондвана бла Лавразия айырыладыла, аланы бири биринден узакълашыулары бла бирге аланы араларында бусагъатдагъы Шош океан къурала башлайды. Шош океан алашалыкъны ичинде юра кёзюуде тёрт океан тектоника плита къуралады: Шош-океан плита, Кула плита, Фараллон плита эмда Феникс плита. Шимал-кюнбатышдагъа Кул плита Азия континентни кюнчыгъыш эмда къыбыла-кюнчыгъыш къыйырларыны тюбюне тая баргъанды. Шимал-Кюнбатышдагъы Фараллон плита эсе уа Алясканы, Чукотканы эмда Шимал Американы кюнбатыш джагъасыны тюбюне тая баргъанды. Къыбыла-Кюнчыгъышдагъы Феникс плита эсе уа Къыбыла Американы кюнбатыш къыйырыны тюбюне. Мел заманда къыбыла-кюнчыгъыш Шош-океан плита ол заманда бир болгъан Австралия-Антарктида континентни кюнчыгъыш къыйырыны тюбюне тайгъанды. Аны эсебинде континентден блокла айырылагъандыла, ала бусагъатдагъы Джангы-зеланд плато бла Лорд-Хау эм Норфолк суу тюбю мийикликлени къурайдыла. Кеч мелде Австралия-Антарктида континентни чачылыуу башланады. Австралия плита айырылыб экватор джанына тайыб башлайды. Аны бла бирге олигоценде Шош-океан плита шимал-кюнбатыш таба тая башлагъанды. Кеч миоценде Фараллон плита экиге юлешинеди: Кокос плита бла Наска плитагъа. Кула плита, шимал-кюнбатышха тая барыб, Евразияны тюбюне бютеулей киреди.
Тектоника плиталаны джюрюулери бюгюн да барады. Бу къымылдауну кегейине ара-океан рифле саналадыла. Бу зонаны кюнбатышында эм уллу шош-океан плита барды, ол да джылгъа 6-10 см терклик бла шимал-кюнбатышха таяды, Евразия эмда Австралия плиталаны тюбюне аны кюнбатышда Филиппин плита тебереди. .
Континентлени суу тюбю къыйырлары
Континентлени суу тюбю къыйырлары Шош океанны 10 % аладыла. Шельфни рельефинде субаэрал реликт рельефли трансгрессия тюзле баш орун аладыла. Быллай формала Яваны шельфи бла Берингни тенгизини шельфинде бек эсленедиле. Корея шельф бла Кюнчыгъыш-Къытай тенгизни шельфинде рельефни тизим формалары бек джайылыбдыла. Ала агъымла бла къуралгъандыла. Экватор-тропика сууланы шельфлеринде тюрлю-тюрлю марджан къурулушла джайылыбдыла. Антарктика шельфни асламысы 200 метрден терендеди, башы таракъча бек чачакъды, суу тюбю мийикликле, алашалыкъла бла алмашадыла. Шимал Американы континентал сырты суу тюбю каньонла бла джырылыбды. Уллу суу тюбю каньонла Берингни тенгизини тюбюнде да белгилидиле. .
Этимологиясы
1917 джылгъа дери орус карталада башха ат да хайырланнганды — Кюнчыгъыш океан, бу аты да орус сияхатчыланы къралны кюнчыгъышындан океаннга чыгъыулары бла байламлыды.
Аралыкъ зона
Шош океанны кюнбатыш къыйырында континентлени къыйырларындан океанны джатагъыны арасындагъы зона барды: Алеут къырыкъ, Курил-Камчатка къырыкъ, Япон къырыкъ, Кюнчыгъыш-Къытай къырыкъ, Индонезий-Филиппин, Бонино-Мариан (океанны эм терен нохтасы — Мариан къырыкъ бла бирге, теренлиги 11 022 м), Меланезий, Тонга-Кермадек, Маккуори къырыкъладыла. Бу аралыкъ бёлгеле кеслерине терен къырыкъланы, къыйыр тенгизлени къошадыла. Кюнчыгъыш къыйыры бла быллай бёлгеле бардыла: Ара-американ къырыкъ эм Перуан-Чилий къырыкъ. Ала къуру терен къырыкъладан къуралгъандыла, къырыкъланы узунлугъу бла уа Ара эмда Къыбыла Американы джаш таулары барадыла.
Тенгизлери
Шош океанны тенгизлерини, болгъазларыны эмда ачыкъ богъазларыны майданларыны ёлчеми 31,64 миллион км² чакълы бир болады (океанны бютеулей майданыны 18 %), къалынлыгъы 73,15 миллион км³ чакълы бир (10 %). Тенгизлерини асламысы, океанны кюнбатыш къыйырында, Евразияны джагъаларындадыла: Берингни тенгизи, Охотск, Япон, Ич Япон, Сары, Кюнчыгъыш-Къытай, Филиппин тенгизле; Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны айрымканларыны арасындагъы тенгизле : Къыбыла-Къытай, Ява, Сулу, Сулавеси, Бали, Флорес, Саву, Банда, Серам, Хальмахера, Молукка тенгизле; Австралияны джагъасыны джаны бла: Джангы Гвиней, Соломонну, Марджан, Фиджи, Тасман; Антарктиданы джанындагъыла (бир-бирде аланы Къыбыла океаннга санайдыла): Россну, Амундсенни, Беллинсгаузенни. Шимал эм Къыбыла Америкаланы джагъалыра бла тенгизле болмаса да, алай а уллу богъазла бардыла: Аляска, Калифорния, Панама.
Баш билгиле
Кесини кюнчыгъыш къыйыры бла океан Шимал Америка бла Къыбыла Американы кюнбатыш джагъаларын джууады, кюнбатыш къыйыры уа Австралия бла Евразияны кюнчыгъыш джагъаларын, къыбылада эсе уа Антарктиданы джууады. Шимал Бузлауукъ океан бла чекге Берингни ачыкъ богъазы саналады — Дежнёвну учундан башлаб Уэльсчи Принцни учуна дери. Атлантика океан бла чек Горн учдан башлаб 68°04’ к.б. у. меридиан бла Къыбыла Америкадан эм къысха аралыкъ бла Антарктика джарымайрымканнга дери Дрейкни ачыкъ богъазы бла Штернек учха дери тартылады. Индий океан бла чеги: Австралиядан къыбыларакъ Бассны ачыкъ богъазыны кюнчыгъыш чеги бла Тасмания айрымканнга дери, андан ары 146°55’ к.ч.у. меридиан бла Антарктидагъа дери; Австралиядан шималыракъ — Андаман тенгиз бла Малакка ачыкъ богъазны арасы, андан ары Суматра айрымканны къыбыла-кюнбатыш джагъасы бла, Зонд ачыкъ богъаз бла, Ява айрымканны къыбыла джагъасы бла, Бали тенгиз бла Саву тенгизни къыбыла къыйырлары бла, Арафур тенгизни шимал чегине дери, андан Джангы Гвинеяны къыбыла-кюнбатыш джагъасы бла Торресни ачыкъ богъазына дери.
Шош океанны джагъасындагъы къралла
Океанны ичинде башха регионлагъа кирмеген Океанияны къурагъан айрымкан къралла эмда башха къралланы иеликлери барды:
Тинтилиуюню тарихи
Шош океанны тинтиу эмда хайырланыу, адам улуну джазылгъан тарихинден кёбге алгъа башланнганды. Океанда джюзерге джонкала, катамаранла эмда тюз плотла хайырланнгандыла. 1947 джылда бальса агъачдан этилген «Кон-Тики» плот норвегчи Тур Хейердалны башчылыгъы бла Шош океанны Къыбыла Американы арасындан Полинезияны айрымканларына дери джюзгенди. Къытай джонкала океанны джагъаларыны джаны бла Индий океаннга джолоучулукъ этгенлей тургъандыла.(юлгюге, 1405—1433 джыллада Чжэн Хэни джети джолоучулугъу).
Баш билгиле
Джер джюзюню 49,5 % алгъан эмда Дуния океанны суууну къалынлыгъыны 53 % кесине джыйгъан, Шош океан планетабызда эм уллу океанды. Кюнчыгъышдан кюнбатышха дери 19 минг км, шималдан къыбылагъа дери да 16 минг км узунлугъу барды. Аны суулары асламысы бла Къыбыла джарымтобдадыла.
Тинтилиуюню тарихи
Шош океанны кёрген биринчи европачыгъа испан конкистадор Васко Нуньес де Бальбоа саналады, ол 1513 джылда Панама боюнчукъда бир тауну башындан «шумлукъда» къыбыла джанында джайылгъан океанны сууларын кёргенди, эмда ол заманда аннга Къыбыла Океан атны бергенди. 1520 джылны къачында португал тенгизчи Фернан Магеллан Къыбыла Американы къыбыла джанындан тёгерегине айланнганды, ачыкъ богъазны ётгенден сора джангы суу кенгликлени кёргенди. Юч ай баргъан джолоучулукъда ол Филиппин айрымканлагъа джетеди, бир уллу джелге да тюбемейди, ол себебден болур, Магеллан океаннга Шош атны береди. Шош океанны биринчи деталлы картасын 1589 джыл Ортелий басмалайды. 1642—1644 джыллада Тасманны башчылыгъы бла экспедиция Австралияны айры континент болгъанын ачыкълагъанды.
Океанны актив тинтиу XVIII ёмюрде башланады. Европаны алчы къраллары Шош океаннга илму-тинтиу экспедицияланы джибере башлайдыла, алагъа башчылыкъ этген белгили тенгиз тинтиучюле, саяхатчыла: ингилизли Джеймс Кук (Австралия бла Джангы Зеландияны тинтиу, Гавайланы ачыу), французла Луи Антуан Бугенвиль (Океанияны айрымканларын тинтиу) эмда Жан-Франсуа Лаперуз, итальянлы Алессандро Маласпина (Къыбыла эмда Шимал Америкаланы бютеу кюнбатыш джагъасыны карталарын этгенди). Океанны шимал кесегини тинтиуюнде орус тинтиучюле да юлюш къошхандыла, сёз ючюн, С. И. Дежнёв (Евразия бла Шимал Американы арасындагъы ачыкъ богъаз), В. Беринг (океанны шимал джагъаларын тинтиу) эмда А. И. Чириков (Шимал Американы шимал-кюнбатыш джагъаларын тинтиу). 1803—1864 джыллада орус тенгизчиле 45 джер джюзюн аулагъан джолоучулукъ этгендиле, аны эсебинде орус аскер флот эмда саудюгерчи флот Балтикадан Шош океаннг джолну эмда океанда талай айрымканны ачханды. 1819—1821 джыллада Ф. Ф. Беллинсгаузен бла М. П. Лазарев башчылыкъ этген джер джюзюн аулагъа экспедиция Антарктида бла Къыбыла океанны 29 айрымканын ачханды.
1872—1876 джыллада «Челленджер» деген ингилиз корветде биринчи илму океан экспедиция ётгенди, ол океанны суууну къурамыны, флорасыны эмда фаунасыны, тюбюню рельефини, грунтларыны юсюнден джангы билгиле алгъанды, океанны теренликлерини картасы къуралгъанды, терен суулада джюзген джаныуарланы биринчи коллекциясы джыйылгъанды. Шош океанны тинтиуде уллу юлюшюн «Планет» кемеде герман экспедиция (1906—1907) бла «Карнеги» (1928—1929) шхунада норвегчи Х. У. Свердруп башчылыкъ этген американ океанография экспедиция этгенди. 1949 джылда «Витязь» деген совет илму-тинтиу кеме СССР-ни Илмула Академиясыны байрагъы бла экспедиция бардыргъанды. 1979 джылгъа дери бу кеме 65 илму рейс этгенди. Аны эсебинде Шош океанны рельефинде кёб «акъ тамгъа» ариуланнганды (сёз ючюн, Мариан чунгурну теренлиги ёлчеленнгенди). Ол заманлада тинтиуле талай къралны экспедициялары бла бардырылгъанды: Уллу Британия — «Челленджер II» (1950—1952), Швеция — «Альбатрос III» (1947—1948), Дания — «Галатея» (1950—1952), ала океанны юсюнден кёб джангы билги келтиргендиле. Халкъла арасы геофизика джылны (1957—1958) ичинде, халкъла арасы кючле (артыкъсыз да АБШ бла СССР) джангы тинтиуле бардыргъандыла, аны эсебинде Шош океанны джангы батиметрика эмда тенгиз навигация карталары этиледиле. 1968 джылдан башлаб «Гломар Челленджер» деген американ кемеде терен суу тюбю къазыула эмда башха биология тинтиуле бардырылгъандыла. 1960 джылны 23-чю январында адам биринчи эмда бусагъатха дери джангыз кере Дуния океанны эм терен джери Мариан къырыкъгъа тюшгенди. «Триест» атлы тинтиучю батискафда АБШ-ны АТК-ни лейтенантны Дон Уолш бла тинтиучю Жак Пикар тюшгендиле.
Флорасы бла фаунасы
Шош океанда Дуния океанны биомассасыны 50 % джыйылгъанды. Океанда джашау байды, артыкъсыз да Азия бла Австралияны джагъаларыны арасындагъы тропика эмда субтропика бёлгеледе. Анда уллу территорияла марджан рифле бла эмда мангр чырпыла бла алыныбды. Шош океанны фитопланктону бек ууакъ бир клеткалы суу ёсюмлюкледен къуралады, аланы 1300 тюрлюсю белгилиди. Ёсюмлюкню асламысы сай бёлгеледе эмда апвеллингни зоналарында джайылыбды. Океанны тюбюндеги ёсюмлюкле: 4 минг тюрлю суу ёсюмлюк бла 29 тюрлю гоккалы ёсюмлюкдюле.
Айрымканлары
Шош океанны кенгликлеринде чачылгъан мингле бла айрымкан вулкан къусууну эсебинде къуралгъандыла. Бу айрымканланы бир къаууму марджанла бла къуршаланнгандыла, сора дагъыда талай замандан суу тюбюне кетгендиле, ала кеслеринден сора атоллланы тогъайларын къойгъандыла.
Башындагъы сууланы циркуляциясы
Шош океанны агъымларыны схемасы, атмосфераны циркуляциясыны схемасына байланыбды. Шимал джарымтобну шимал-кюнчыгъыш пассаты Шимал-Пассат агъымны джаратылыууна чурум болады, бу агъым океанны Ара Американы джагъасындан Филиппин айрымканлагъа дери барады. Андан ары агъым эки дженгнге юлешинеди: бири къыбылагъа бурулуб Экватор къаршчы агъымны къуралыууна юлюш къошады, бир кесеги уа индонезий тенгизлени бассейнлерине кетеди. Шимал дженги Кюнчыгъыш-Къытай тенгизге агъады, андан чыгъыб Кюсю айрымканны къыбыла джанында джангы джылы Куросио агъымгъа тамал береди. Бу агъым шималгъа Япон джагъагъа дери барады, джолунда айрымканланы климатларын кючлю эткилейди. Ш. к. 40° Куросио Шимал-Шошокеан агъымгъа кёчеди, эмда кюнчыгъышха, Орегонну джагъасына дери барады. Шимал Америкагъа джетгенден сора, эки бутакъгъа юлешинеди, шимал джылы Аляска агъым бла сууукъ къыбыла Калифорния агъымгъа. Къыбыла джарымтобда Къыбыла-кюнчыгъыш пассат Къыбыла Пассат агъымны къурайды, ол Шош океанны Колумбияны джагъасындан башлаб Молукк айрымканлагъа дери ётеди. Лайн айрымканла бла Туамотуну арасында ол Марджан тенгизге баргъан бутакъны къурайды, ол бутакъ андан ары къыбылагъа, Австралияны джагъасы бла, Кюнчыгъыш-Австралия агъымны къураб агъады. Къыбыла Пассат агъымны сууларыны асламысы Молукка айрымканланы кюнчыгъыш джанында Шимал-Пассат агъымны суулары биригиб Экватор къаршчы агъымны къурайдыла. Кюнчыгъыш-Австралия агъым Джангы Зеландияны къыбыла джанында кючлю Кюнбатыш джеллени агъымына къошулады. Ол агъым Индий океандан келиб, Шош океанны кюнбатышдан кюнчыгъышха ётеди. Къыбыла Американы къыбыла учунда бу агъым юлешинеди, шималгъа Перу агъым кибик агъады, ол тропикледе Къыбыла Пассат агъымгъа къошулады, эмда агъымланы къыбыла тогъайын джабады. Кюнбатыш джеллени агъымыны башха кесеги уа Къыбыла Американы Горн учну агъымы ат бла континентни къыйыры бла ётюб Атлантика океаннга кетеди. Шош океанны сууларыны циркуляциясында сууукъ Кромвеллни агъымы уллу орун алады, ол Къыбыла Пассат агъымны тюбю бла ш. к. 154°-дан башлаб Галлапагос айрымканлагъа дери барады. Океанны кюнчыгъыш экватор кесегинде Эль-Ниньо деген джылы аз тузлу агъым къуралады, сууукъ Перу агъымны Къыбыла Американы джагъаларындан ыхтырады. Аны бла бирге баш сууланы тюбюндеги къатлагъа кислородну келиую тохтайды, ол планктонну, чабакъланы эмда аланы ашаб джашагъан къанатлыланы ёлюмлерине себеб болады, къургъакъ болуучу джагъалагъа уа кючлю джангурла келедиле, ала да суу къобуугъа чурум боладыла.
Флорасы бла фаунасы
Шош океанны джаныуар дуниясы башха океанладан эсе 3-4 къатха байды, артыкъсыз да тропика суулада. Индонезий тенгизледе чабакъланы 2 минг тюрлюсю тюбейди, шимал тенгизледе уа къуру 300 тюрлюсю. Тропика зонада моллюскланы 6 минг тюрлюсю барды, Берингни тенгизиде уа — 200 чакълы бир. Шош океанны фаунасында буруннгу тюрлюле кёб тюбейдиле. Лосось чабакъланы 95 % да шош океанны сууларындады.
Аралыкъ зона
Бютеу аралыкъ бёлгеледе вулканизм бла сейсмика джанындан тирилик айныбды, ала Шош-океан вулкан тогъайны къурайдыла.
Океанны тюбюндеги топуракъ джатакъла
Азияны уллу суулары, сёз ючюн — Амур, Хуанхэ, Янцзы, Меконг эмда башхала Шош океаннга джыл сайын 1767 миллион тонна къалау келтиредиле. Бу аллювий бютеулей къыйыр тенгизле бла богъазланы акваторияларында къалады. Американы эм уллу суулары — Юкон, Колорадо, Колумбия, Фрейзер, Гуаякиль эмда башхала джыл сайын 380 миллион тонна къалау келтиредиле, эмда 70—80 % ачыкъ океаннга кетеди.
Орта-океан тау тизимле эмда океанны джатагъы
Шош океанны кёлтюрюуледен къуралгъан системасы джатагъын эки тенг болмагъан кесекге юлешеди. Кюнчыгъыш кесеги сайыракъ, эмда къурулушу тынчыракъды. Былайда Чилий кёлтюрюуню (рифт зона) эмда Наска, Сала-и-Гомес, Карнеги эмда Кокос тау тизимлени айырыб чертирге боллукъду. Бу тау тизимле джатакъны кюнчыгъыш кесегин Гватемал, Панама, Перуан эмда Чилий къобулагъа юлешедиле. Аланы барысы да къыйын чачакълы дуппурлу эмда таулу рельефге иедиле. Галапагос айрымканланы районунда рифт зонаны айырадыла.
Экономика магъанасы
Бусагъатда Шош океанны джагъалары эмда айрымканлары бирча адамла бла хайырландырылмайдыла. Эм кёб адам джерлешген эмда индустриял джанындан хайырланнган бёлгелеге АБШ-ны джагъасы (Лос-Анджелесден Сан-Францискогъа дери), Японияны эмда Къыбыла Кореяны джагъалары саналады. Австралия бла Джангы Зеландияны джашауларында да океанны магъанасы уллуду.
Экология проблемалары
Шош океанда адамны мюлк иши аны сууларыны кирлениуюне себеб болгъанды, аны биология байлыкъларын азайтханды. Сёз ючюн, XVIII ёмюрню ахырына Берингни тенгизинде тенгиз ийнекле къурутулгъандыла. XX ёмюрню аллында тенгиз киштикле бла китлени кёб тюрлюсю къурур къоркъууда болгъандыла, бусагъатда бу джаныуарланы ёлтюрюу чекленнгенди, бир-бир къраллада уа тамамы бла джасакъланнганды. Океанда экология джанындан эм уллу къоркъуу сууланы нефть продуктла бла кирлендириудю, аны тышында ауур металла бла атом индустрияны джараусузгъа чыкъгъанлары да уллу къоркъуу бередиле. Заранлы затла агъымла бла бирге бютеу океаннга джайыладыла. Адамла джашагъан джерлени къой, Антарктиданы джагъасында джашагъан тенгиз джаныуарланы чархларында да табылгъандыла бу заранлы затла. АБШ-ны он штаты тохтаусуз кеслерини джараусузгъа чыкъгъан затларын тенгизге тёгедиле. 1980-чы джылда бу амал бла 160 000 тоннадан артыкъ джараусузгъа чыкъгъан къоратылгъанды, ол замандан бери бу санла азайгъандыла.
Климаты
Шош океанны климаты кюн радиацияны эмда атмосфераны циркуляциясыны зоналы джайылыууну, Азия континентни чакъ эткисини тамалында къуралады. Океанда Джерде болгъан бютеу климат зонаны айырырыгъа боллукъду. Шимал орта зонада къыш заманда бар аралыкъгъа Басымны алеут минимуму саналады, джай ол алай эсленмейди. Къыбыларакъ Шимал-шошокеан антициклон орналгъанды. Экваторну узунлугъуна Экваториал депрессияны (тюшген басымны бёлгесин) айырыргъа боллукъду, ол къыбыласында Къыбыла-Шошокеан антициклон бла ауушунады. Андан ары къыбылагъа басым тюше барады, сора Антарктиданы башында мийик басымны бёлгесине алмашады. Барлыкъ аралыкъланы орналгъанларына кёре джеллени да ургъан джанлары белгиленеди. Шимал джарымтобну орта кенгликлеринде къыш — кючлю кюнбатыш джелле, джай — къарыусуз къыбыла джелле урадыла. Океанны шимал-кюнбатышында къыш заманда шимал эмда шимал-кюнчыгъыш муссон джелле урадыла, джай а уа ала къыбыла муссон джеллеге ауушунадыла. Полюсдагъы фронтлада къуралгъан циклонла, полюсну къатындагъы зоналада штормланы кёб болуууна чурум боладыла. Шимал джарымтобну субтропиклери бла тропиклеринде шимал-кюнчыгъыш пассатла бийлик этедиле. Экватор зонада джылны узунуна штиль болады. Къыбыла джарымтобну тропика эмда субтропика зоналарында къыбыла-кюнчыгъыш пассат бийлик этеди, джай къарыусузду, къыш эсе уа кюч алады. Тропикледе (асламысы бла джай) хыны тропика тайфунла джаратыладыла. Ала асламысы бла Филиппинледен кюнчыгъыш джанында къураладыла, андан ала шимал-кюнбатыш бла шималгъа джол аладыла Тайвань бла Японияны юсю бла ётюб Берингни тенгизине джетерге къарыуларын тауусадыла. Тайфунланы башха бёлгеси Ара Американы джаныды. Къыбыла джарымтобну къыркъынчы кенгликлеринде дайым эмда кючлю кюнбатыш джелле бардыла. Къыбыла джарымтобну мийик кенгликлеринде джелле, Антарктида джанындагъы алаша басымда болуучу орта циклон циркуляцияны джорукъларына бойсунадыла.
Орта-океан тау тизимле эмда океанны джатагъы
Шош океанны майданыны 11 % орта-океан тау тизимле аладыла: Къыбыла-Шошокеан кёлтюрюлюу бла Кюнбатыш-Шошокеан кёлтюрюлюу. Ала кенг, бек джырылмагъан мийикликледиле. Ёзек системасындан къабыргъа бутакъла кетедиле — Чилий кёлтюрюлюу эмда Галапагос рифт зона. Шош океанны орта-океан тизимлерине Горд тау тизим, Хуан-де-Фука тау тизим эмда Эксплорер тау тизим киредиле. Орта-океан тау тизимле сейсмикасы мийик болгъан зоналадыла, рифт зоналада джангы чыкъгъан лавала да табылгъандыла, металлы агъымла уа гидротермала бла байламлыдыла.
Экология проблемалары
Шош океанны шимал кесегинде джелимден (пластмассадан) Уллу шошокеан багуш тамгъа къуралгъанды, ол Шимал-Шошокеан агъым системаны болушлугъу бла бютеу океандан багушну джыйыб, бир джерге келтиреди. Бу тамгъа Шош океанны шимал кесегини юсю бла, Калифорнияны джагъасындан 500 тенгиз миля чакълы бирден, Гавайланы къаты бла Япониягъа джетише келгенди. 2001 джылда бу багуш айрымканны массасы 3,5 млн тоннадан ауур болгъанды, майданы уа — 1 млн км² чакълы бир, ол демек, зоопланктонну массасындан алты кереге ауурду. Хар 10 джыл сайын бу багушну майданы бир къатха уллу болады.
Суу массала
Шош океанда юс, юс тюбюндеги, аралыкъ, терен эмда тюб сууланы айырадыла. Юс суу массаны 35—100 м къалынлыгъы барды, аны температурасы, тузлулугъу эмда къысыкълыгъы бирчаракъды. Бу суу масса океанны юсюнде джылыу ауушдуруу бла, джауумла бла кебиуню илишкиси бла эмда кючлю къатышыу бла белгиленеди. Бу шартла юс тюбюндеги суулагъа да байлмлыдыла, алай а юс сууладан азыракъ. Субтропикле бла сууукъ кенгликледе бу суу массала джыл джарымны юс суула, башха джарымда уа юс тюбюндеги суула боладыла. Бир къауум климат бёлгеледе аланы аралыкъ суула бла чеклери 220 м бла 600 м арасында болады. Юс тюбюндеги суула бек тузлудула эмда мийик къысыкълыдыла, температуралары тропикле бла субтропикледе 13—18 °C-ды, орта климат бёлгеде 6—13 °C-ды. Юс тюбюндеги суула джылы климатда тузлу юс сууланы тюбюне тюшюую бла къураладыла.
Улоу джоллары
Шош океанны юсю бла хауа джюк ташыу да уллу магъананы тутады. Океанны юсю бла биринчи дайым авиарейс 1936 джыл Сан-Франциско (АБШ) — Гонолулу (Гавай айрымканла) — Манила (Филиппинле) маршрут бла этилгенди. Бусагъатда маршрутланы асламысы Шош океанны шимал эмда ара зоналарыны башы бла барады. Айрымканланы арасында ич авиаджолла да уллу магъананы джюрютедиле. 1902 джыл Уллу Британия океанны тюбю бла биринчи суу тюбю телеграф кабелни тартханды (узунлугъу — 12,55 минг км), ол Фаннинг эмда Фиджи айрымканланы юсю бла барыб Канаданы, Джангы Зеландияны, Австралияны байлагъанды.