cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уллу француз революция
Къозгъалыу
Къураучу джыйылыуну, 4-11-чи августдагъы декретлери бла, феодал бойсунууну, сеньёрлукъ сюдлени, клиса налогну къурутханды. Бютеу халкъны закон аллында тенг болгъанын, эмда тенг налог тёлеригин, граждан, аскер эмда дин къуллукъланы джюрютюрге хар кимни да хакъы болгъанын баямлагъанды.
1789 джылны 26-чы августунда Къураучу джыйылыу «Адам бла гражданинни хакъларыны декларациясын»  къабыл этгенди, бу документ буржуазия-демократ конституционализмни биринчи документине саналады. Къауумла бийлик этген, властланы чексиз кючю болгъаны «эски режимге» джангы, бютеу барысыны да законну аллында тенглиги болгъан, адамны тамал хакъларыны сыйырылмазлыгъы, халкъ суверенитет, къарамланы эркинлиги, «закон бла джасакъланнмагъан, хар неда эркинди» принцип къаршчысын тургъанды. Декларация энчи иеликни да тамал хакъланы бири этиб бегитгенди.
5-чи октябрда, корольну резиденциясы, Версальгъа джюрюш башланнганды. Халкъ XVI-чы Людовикни Декларация бла декретлени къабыл этерин даулагъанды. Аны бла бирге Миллет джыйылыу Лафайетге, Миллет гвартдияны башчысына, гвардиячыланы Версальны къуршоуларгъа буйрукъ бергенди. Бу джюрюшден къоркъуб, король Версальны къоюб, Парижге, Тюильри къалагъа кёчеди.
Къураучу джыйылыуну иши
Граждан тенгликни принципге таяныб, Джыйылыу къауум айырычылыкъны, осуй акъсюекликни, акъсюек титулланы эмда герблени къурутханды.
Экономикалыкъ либерализмни принципи бегитиле башлагъанды: сатыу-алыуда бютеу чеклениулени къоратыргъа оноу алыннганды;
Биринчи конституция
1791 джылны 20-чы июнунда, король къралдан къачаргъа кюрешгенди, алай а чекде, Вареннде почта къуллукъчу таныб, Парижге къайтарылгъанды.
1791 джылны 3-чю сентябрында Миллет джыйылыу, Европаны тарихинде экинчи (Речь Посполитаныкъындан сора) эмда дунияда ючюнчю (Биринчи АБШ-ны 1787 джылдагъы конституциясы болгъанды) конституцияны къабыл этгенди. Аннга кёре Закончыгъарыучу джыйылыуну — бир палаталы парламетни сайларгъа теджегендиле. Сайлау хакъла, мюлк бла байламлы болгъандыла, мюлксюзлеге сайлау хакъ берилмегенди. Алай бла сайлаучуланы саны 4,3 млн болгъанды, депутатланы сайлагъан келечилени саны уа — 50 минг. Джангы парламетге Миллет джыйылыуну депутатлары сайланыргъа болмагъандыла. Закончыгъырыучу джыйылыу 1791 джылны 1-чи октябрында ачылгъанды. Аны бла къралда чекленнген монархия болгъаннга санаргъа болады.
Законкъураучу джыйылыуларында Европада къазауат ачыуну сорууу салыннганды, къазауатла ич проблемаладан чыгъышха саналгъандыла. 1792 джылны 20-чы апрелинде Францияны королю джыйылыуну теджеуу бла Сыйлы Рим империягъа къазауат ачханды. 1792 джылны 11-чи июлунда Закончыгъарыучу джыйылыу «Ата Джурт къоркъуудады» лозунгну баямлагъанды.
Монархияны къоратыу
1792 джылны 10-чу августунда 20 минг адам патчах къаланы къуршоулагъандылда. Штурм кёб бармаса да къанлы болгъанды. Чабханланы къаршчысында талай минг швейцар гвардиячы болгъанды, ала барысы да Тюильрини къатында джан бергендиле. Бу штурмдан сора XVI-чы Людовик тахындан кетеригине разы болады эмда Лафайет эммиграциягъа кетеди.
Августну ахырында, прусс аскер Парижге атланады, 2-чи сентябрда Верденни кючлейди. Джамагъатда эски заманлагъа къайтыуну къоркъуу, сентябрны аллында «сентябрь мурдарлыкълагъа» себеб болады, аны заманынды тюрмеде олтургъан аристократла бла швейцар гвардияны аскерчилери ёлтюрюледиле.
1792 джылны 21-чи сентябрьында Парижде кесини олтурууларын Миллет конвент башлайды. Конвент юч фракциягъа юлешиннгенди: солчула — монтаньярла, Дантонну, Робеспьерни эмда Маратны башчылыгъы бла, онгчула — жирондистле, Бриссону алчылыгъында, эмда арачыла. Монархистле Конвентге алынмагъандыла.
Конвентни оноуу бла, Людовик Капетге (Францияны алгъыннгы королу XVI-чы Людовикге) къаршчы сюд иш башланады. Баш терслеучу Луи Антуан Сен-Жюст болады. 1793 джылны 21-чи январьында Людовик «джуртуна къаршчы болгъаны эмда властны узурпация этгени» ючюн асылгъанды.
1793 джылны февралыны ахырында — мартыны башында Конвент Ингилиз бла Нидерландлагъа, кечирек Испаниягъа къазауат баямлайды.
Якобин диктатура
1793 джылны мартында революциягъа къаршчы Вандей мятеж башланады. Революцияны къоруулар ючюн, 1793 джылны 6-чы апрельинде Джамагъат къутхарыуну комитети къуралады, аны биринчи башчысы Дантон болады.
1793 джылны апрелинде Робеспьер бла Демулен жирондистлелени терслейдиле. Талай жирондист тутулады, алай а кёбюсю къачыб къутулады, эмда провинциялада Конвентге къаршчы къозгъалыу къурайдыла. 10-чу июнда Миллет гвардияны кючю бла якобин диктатура бегитиледи. 13-чю июлда жирондист тиширыу Шарлотта Корде къама бла Маратны ёлтюреди; аннга джууабха якобинчиле революцион террорну башлайдыла.
Жирондистлени къурутхандан сора, Робеспьер бла Дантонну арасында ангылашмагъанлыкъла чыгъадыла, 1794 джылны джазында Эбер бла аны джанлыла, кечирек Дантон бла Демулен тутуладыла, эмда революцион сюдню оноуу бла асыладыла. Бу асмакъладан сора Робеспьер оноуну джангыз кесини къолларында тутады.
Магъанасыз террорну кючлениую, Колло д’Эрбуа бла Баррасны башчылыгъында Конвентни членлерини бир къаууму Миллет гвардияны болушлугъу бла 1794 джылны 27-чи июльунда термидор переворот этедиле. Робеспьер эмда джюзге джууукъ джандашы, аланы ичинде Кутон бла Сен-Жюст да, тутулуб асыладыла.
Термидориан Конвент
9-чу термидордан сора Якобин клуб джабылады, Конвентге, сау къалгъан жирондистле къайтадыла. Термидорианлыла якобин дикататураны заманындагъы къралны экономикагъа къатышыргъа эркинлик берген законланы къоратадыла. Аны эсебинде багъаланы ёрге чыгъыуу, инфляция, азыкъ бла баджарыудан джетишимсизликле боладыла. Джарлыланы андан да джарлы болгъанларына къаршчы, джангы саудюгер класс байдан бай болгъанды, ала кеслерини байлыкъларын джашырыргъа кюрешмегендиле, тамам терсине махтаннгандыла. 1795 джылда якобинчилени джандашлары эки кере «конституция» излеб аякъланнгандыла, алай а эки къозгъалыуну да Конвент аскер кюч бла джатдыргъанды.
Ол джылны джайында Конвент джангы конституцияны къурайды, «III-чю джылны Конституциясыа» деб белгили болгъан конституциягъа кёре законкъураучу власть энди эки палатагъа бериледи — Бешджюзню кенгеши бла Къартланы Кенгешине, сайлау хакълада мийик мюлк чеклениу салынады. Толтуруучу власть Директориягъа — Бешджюзню кенгеши теджеб Къартланы кенгеши сайлагъан беш директордан къуралгъан органнга бериледи. Джангы законкъураучу кенгешлеге сайлаулада республикагъа къаршчыланы саны кёб болурундан къоркъуб, конвент «бешджюз» бла «къартланы» юч этиб экиси конвентни членлеринден къуралгъанын бегитеди.
Бу оноу халкъгъа билдирилгенинде, роялистле Парижни кесинде къозгъаладыла. 13-вандемьерде (5-чи октябрь 1795 джыл) мятеж чыгъады; конвент Бонапартны аскер фахмусу бла къутхарылады да, ол инсургентлеге чечме бла тюбегенди. 1795 джылны 26-чы октябрьында Конвет кеси оноуу бла чачылады, аны орнуна властха бешджюзню кенгеши бла къартланы кенгеши эмда директория келедиле.
Директория
Къысха заманны ичинде Карно талай аскер къурайды, ары джамагъатны хар къауумундан да тири адамла юрюнедиле. Аскерге джуртларын къорууларгъа излегенле да, республикан системаны бютеу Европагъа джаяргъа излегенле да, Франциягъа къазауат бла джангы джерле кючлерге излегенле да, кеслерине махтау алыргъа излегенле да баргъандыла. Джангы демократ аскерде башчы орунлагъа къайсы къауумдан болса да чыгъар мадар берилгенди, кёб белгили аскер башчы тюз аскерчиледен чыкъгъанды.
Аз-аз революцион аскер джангы джерлени кючлер ючюн хайырланыб башлагъанды. Директория тыш къазуатла бла джамагъатны къралны ичинде проблемаладан эсин бёлюрге излегенди. Итальян аскерни башына джаш генерал Бонапарт келеди, ол 1796—97 джыллада Сардиниядан Савойяны сыйырады, Ломбардияны кючлейди, Пармадан, Моденадан, Папа областдан, Венециядан эмда Генуядан контрибуция алады, Ломбардиягъа Папа областдан джерлени къошуб Цизальпин республика къурайды. Австрия мамырлыкъ тилейди. Австрия бла ишин битдириб, Бонапарт директориягъа Мисирде Ингилизни урурларын теджейди, ары аны башчылыгъында экспедиция джибериледи.
Алай бла революцион къазауатланы эсебинде Франциягъа Бельгия, Рейнни сол джагъасы, Савойя эмда Италияны талай кесеги къалады, аны тышында Францияны тёгерегинде, аны кючю бла къуралгъан республикала болгъандыла. Ол заманда огъунакъ, Франциягъа къаршчы Австриядан, Россиядан, Тюркден эмда Сардиниядан къуралгъан джангы коалиция къуралады. Император I-чи Павел Италиягъа Суворовну джибереди. Ол французланы талай кере дженгиб, 1799 джылны къачына Италияны бютеулей ариулайды.
Европада бола тургъанланы эшитиб, Бонопарт Франциягъа ашыгъады. 18-чи брюмерде (9-чу ноябрь) къралда переворот болады, аны эсебинде юч консулдан — Бонапартдан, Роже Дюкодан, Сийесден къуралгъан правительство къуралады. Бу кърал переворотну, француз революцияны ахырына санайдыла.
.se
.se — Швецияны огъары дараджаны интернет домениди.
.sd
.sd — Суданны огъары дараджаны интернет домениди.
.sb
.sb — Соломон Айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
АБШ-ны административ бёлюнюую
Эм баш дараджада Американы Бирлешген Штатлары штатлагъа бёлюнедиле.
Штатла уа округлагъа (ингил. county, parish (Луизианада), borough (Аляскада)) бёлюнедиле. АБШ-да 3141 округ барды.
Ючюнчю дараджада АБШ шахар муниципалитетлеге эм тауншиплеге (township) бёлюнеди.
Штатла
Штат (ингил. state — «кърал», «джурт») — АБШ-ны баш административ бёлюмлюгюдю. АБШ-да бютеу 50 штат барды.
.sc
.sc — Сейшел айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Украинаны гимни
Ще не вмерла Україна (Энтда ёлмегенди Украина) деген джырны, Баш Рада мюкюл этген редакциясы Украинаны кърал гимниди. Сёзлери — Павел Чубинскийни (Павло Чубинський), макъамы — Михаил Вербицкийникиди (Михайло Вербицький).
.sg
.sg — Сингапурну огъары дараджаны интернет домениди.
Украинлиле
Украинлиле (украї́нці) — кёбюсюне Украинада джашагъан кюнчыгъыш славян миллетди. Украинлиле санлары бла, оруслула бла полякладан сора, ючюнчю славян миллетдиле.
.si
.si — Словенияны огъары дараджаны интернет домениди.
.sh
.sh — Сыйлы Еленаны айрымканыны огъары дараджаны интернет домениди.
Къударлыла
Къударлыла (Къуыдар, къуыдайрæгтæ; бир. сан. — къуыдайраг; კუდარები) — тегейлилени этнографик къауумларындан бириди, эртдеден бери Къыбыла Тегейни Дзау районуну Къудар ёзенинде джашайдыла.
Башха тегейлиледен тиллери бир кесек айрыды, бир къауум къудар-джава сёзлеуню энчи диалектге санайдыла, бир къауумла тегей тилни ирон диалектини бир тюрлюсюне санайдыла.
Джашагъан джерлери
Къударлыла джашагъан джер Къударо деген тарих-этнография район бла чекленеди, ол районну джерлери асламысы бла Джоджора, Кведрула (Козидон) эмда Квирила сууланы ёзенлериндедиле.
Регионда орус администрация орналгъанына дери, бу территорияны халкъы Къудар джамагъатны къурагъанды, ол джамагъатха эки къауум къошулгъандыла — Къудар (Джоджора сууну бассейнинде) эмда Цон (Квирила сууну ауузунда).
Къудар джамагъатха бир-бирде Къудародан Рачин таула бла айырылгъан Пацагом бла Чеселт сууланы ёзенлеринде джашагъан джамагъатла да киргендиле .
Къудар элле
Джоджора сууну огъары эмда орта агъымында:
Квириланы ауузунда :
Кведрула (Козидон) сууну ёзенинде :
Чанчахи сууну ёзенинде :
1920 эмда 1990 джыллада къазауатла бла миграцияланы эсебинде Шимал Тегейде да къудар элле къуралгъандыла:
Тиллери
Эшитилиую («Къуыдаргом» халкъ джыр) mp3
Къударлыла тегей тилни ирон диалектини къудар-джава сёзлеуюнде сёлешедиле, ала сёлешген тил ирон диалектни эм эски формасына саналады.
Бютеу фонетикалыкъ, морфологиялыкъ эмда лексикалыкъ ышанларына кёре къудар-джава сёзлеу ирон диалектге къошулуб, дюгер диалектден эсе уа бек узакъ турады.
Бир-бир авторла (Ю. А. Дзиццойты, Г. С. Ахвледиани , Б. А. Калоев , И. Гершевич ) къудар-джава сёзлеуню энчи диалектге санайдыла.
Белгиле
<div style="height: 200px; overflow:auto; border: 1px solid gray; padding-right: 12px; background-color: #EEEEEE; ">
.sj
.sj — Шпицберген бла Ян-Майен айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
.sk
.sk — Словакияны огъары дараджаны интернет домениди.
.sl
.sl — Сьерра-Леонени огъары дараджаны интернет домениди.
Ёмюр
Ёмюр (джюзджыллыкъ) — 100 джылгъа тенг болгъан заманны ёлчелеу биримиди. Он ёмюр бир мингджыллыкъ болады.
Теренирек ангылатсакъ ёмюрд деб джюз джыллыкъ заман аралыкъгъа тюл, хайырланнган орузламагъа кёре 1-чи джылдан башланыб хар 100 джыл сайын къайтарылгъан белгили номерли аралыкъгъа айтылады.
Григориан орузламада
Григориан орузламагъа кёре б. э. I ёмюрю 1 джылны 1-чи январында башланыб, 100 джылны 31-чи декабрында бошалады. II ёмюр 101 джылда, III ёмюр — 201 джылда д. а. к. . Ахыр джыл бу ёмюрню номеринден башланады (сёз ючюн 1900 джыл XIX ёмюрню ахыр джылыды). Ол себебден григориан орузлама бла джыл хыйсаб этсек, XX ёмюр 1999 джылны 31-чи декабрында тюл, 2000 джылны 31-чи декабрында бошалады. Аны тышында бу системада ноль номерли ёмюр джокъду: б. э. д. I ёмюрден сора б. э. I ёмюрю башланнганды.
.sm
.sm — Сан-Маринону огъары дараджаны интернет домениди.
.sn
.sn — Сенегалны огъары дараджаны интернет домениди.
Сууукъ джюрек
Сууукъ джюрек (Frozen) — АБШ-ны филм.
.so
.so — Сомалини огъары дараджаны интернет домениди.
.sr
.sr — Суринамны огъары дараджаны интернет домениди.
Ай (заман)
Ай (Month, Месяц) — орузламада хайырланнган Айны Джерни тёгерегине бурулгъан кёзюуге тенг заман биримди.
.st
.st — Сан-Томе бла Принсипини огъары дараджаны интернет домениди.
Джыл
Джыл — Джерни Кюнню тёгерегине айланыу бла байламлы заман биримди.
Биз бусагъатда хайырланнган григориан орузламагъа кёре орузлама джыл 12 айгъа (365 суткагъа, артыкъ джыллада 366 суткагъа) тенгди.
Дунай
Дуна́й (Dunărea, Duna, Donau, Dunav, Dunaj, Дунав, Дунав, Dunav, Дунай, Danubius, Danuvius, Ίστρος) — Европада (Итилден сора) узунлугъу бла экинчи, «интернационал» сууду.
Сууну атыны этимологиясы бир версиягъа кёре Danuvius (къызыу суу) деген магъанадан келеди, danu (къызыу) эмда vius (суу) деген кельт сёзледен къуралгъанды, башха версиягъа кёре скиф-сарматча dānu сёздю, магъанасыда «суу», «къобан» деген сёзге келеди (бусагъатдагъы тегейча — «дон»), дагъыда бир версия тюрк тилле бла байламлыды: Тынай — тынч, рахат деген магъанада.
Тарих билгиле
Дунайны юсюнден эм алгъын билгиле буруннгу грек тарихчи Геродотда (б. э. д. V ёмюр) тюбейди, «Тарих» деген китабында, Истр суу (Дунайны буруннгу аты) кельтлени джерлеринде башланыб Европаны юсю бла агъады деб джазылады. Истр суу Эвксин понтха (Къара тенгиз) джети дженг бла саркъады. Бусагъатдагъы атын кельтле бергендиле, ала былайлада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъны биринчи джарымында джашагъандыла. 105 джыл Траян Дунайны юсю бла биринчи таш кёпюрню ишлегенди.
Башы
Суу аллын Шварцвальдда (Баден-Вюртемберг, Германия) алады, Донауэшинген шахарны къатында таудан келген Брег (узунлугъу 48 км) бла Бригах (узунлугъу 43 км) кёзлеу суула, 678 метр мийикликде бир-бирлерине къошулуб Дунай сууну джаратадыла.
Дунайны джер тюбю кесеги
Иммендинген шахарны къатында, къуралгъан джеринден 30 километр узакълыкъда, Дунай джер тюбюне кетеди, аны чуруму — бу акъгъан ёзенни тамалы тытырлы тау породаладан къуралыб, тешикли, джарылгъанлы болгъаныды, тау породаланы ичин суу эритиб къуууш болады, Дунайда ол къууушла бла энгишге саркъа башлайды.
Джер тюбюне кирген джеринден, 12 километр къыбылагъа, Дунай уруб джер башына чыгъады. Былайда Германияны эм уллу джер тюбюнден чыкъгъан сууу барды. Бир секундха 25 тонна чакълы бир суу чыгъады. Былайдан Аах сууда башланады, кечирек ол белгили, Рейн суу тамалын алгъан, Боден кёлге агъады.
1877 джыл Аахда уруб чыкъгъан суу, Дунайны джер тюбю сууларындан ашам алыннганы белгили болгъанды: 100 центнер таш тузну, Дунай джерге кирген джеринден узакъ болмай суугъа къошхандыла, 55 сагъатдан сора бу туз Аахны сууларына джетгенди. Джазгъы толусуу кёзюуде бу джер тюбю агъым, бу джолун къуру 20 сагъатха ётеди. Суу джер тюбюнде уллу илипинле бла саркъа, Вимзен дорбуннга дери келеди, добрундан джер юсюне чыгъады. Дунай бла Аахны башыны арасында мийикликлени эниши 185 чакълы бир болады.
Дельтасы
Дунай, тёбен агъымында бутакъ кибик айрылыб дженгледен, кёлледен къуралгъан мырдылы дельта къурайды. Бу дельтаны кюнбатышдан кюнчыгъышха дери узунлугъу 75 км, шималдан къыбылагъа кенглиги уа 65 км. Дельтаны тёппеси Измаил Чатал мысны къатындады, былайдан 80 километр узакълыкъда Дунайны баш суу орну Килий бла Тульчин гирлогъа юлешиннген гирло барды. 17 км къыбылагъа, Тульчин гирлода Георгий бла Сулин гирлолагъа юлешинеди, ала Къара тенгизге айры-айры агъадыла. Килий гирло Украинаны территориясыны чеклеринде Килий дельтаны къурайды, бу Дунайны дельтасыны эм къызыу акъгъан бёлгесиди. Дунайны дельтасында Дунай биосфера заповедник орналыбды.
Джетеклери
Дунайны бассейнини асимметрия шекили барды. Онг джагъа бёлюмю гитчерегиди (суу джыйыуну майданыны 44%). Алай а онг джагъасында Дунайны джетеклери бассейнни гидрография четенин къурайдыла. Джетекле тенг юлешинмегендиле: кёбюсю Альпала бла Карпатланы этеклериндедиле, Маджар (Ортадунай алашалыкъда) джокъну орнундадыла.
Таулада башланнган джетеклери, башында тау халилери барды. Тюзге чыкъсала уа тюздеги сууланы халилерин алыб, рахатлайдыла, уллу узунлукъда кеме джюзерчадыла.
Дунайны суу режиминине уллу басымы болгъан джетекле таблицада кёргюзюлгендиле.
Айрымнканлары
Дунайны эм уллу айрымканы Словакияда орналгъан Житный островду.
Дунайны бёлеклери
Физика-география халланы комплекси бла, Дунайны юч бёлекге юлешедиле:
Политика географиясы
Дунай башындан гирласына дери 10 къралны юсю бла неда чеги бла агъады (Германия, Австрия, Словакия, Маджар, Хорватия, Сербия, Болгария, Румыния, Молдова эмда Украина).
Аны тышында Дунайны бассейни Ара эмда Къыбыла Европаны 18 къралын алады (башында айтылгъан 10 къралдан сора — Италия, Словения, Босния эм Герцеговина, Албания, Македония, Польша, Швейцария эмда Чехия).
Бютеу Дунай джанында къраллагъа бу къобан чек болады, бир-бир къралланы чеклери Дунайны суулары бла 1075 км (Румыния) башхаланыкъы уа 0,2 км (Молдавия) чакълы бир болады.
Дунай сууда уллу шахарла
Дунайны джагъаларында онла бла уллу шахар орналыбды, аланы ичинде терт европачы къралны ара шахары барды: Австрияныкъы — Вена (1597 минг. адам), Сербияныкъы — Белград (1670 минг), Маджарныкъы — Будапешт (1702 минг), Словакияныкъы — Братислава (425 минг). Изар джетекде Баварияны ара шахары Мюнхен (1365 минг) орналыбды.
Кемечилик
Германияда Майн-Дунай каналны 1992 джыл ишлениую бла, Дунай суу, Шимал тенгиздеги Роттердамдан Къара тенгиздеги Сулиннге дери созулгъан трансевропа суу джолну кесеги болгъанды (3500 км). Дунайны юсю бла транспорт ташыуланы ёлчеми 100 миллион тоннаны (1987 джыл) озгъанды.
Дунайны дельтасында эки кеме джюзерча канал барды — румын эмда украин, ала уллу кемелени Дунайдан Къара тенгизге ётер мадар бередиле.
Дунайда кемлени джюзюулери джылны асламысында тохтаусуз барады, къыш 1-2 айгъа тохтаучанды, алай а къыш джылы болса ол айлада да джюзедиле кемеле.
1999 джыл, Белградны НАТО-ну авиациясы бомбалаб юч кёпюрню ойгъандыла. Суу орунну ариулау 2002 джыл бошалгъанды, андан бери кемеле тыйгъычсыз джюзерча болгъандыла.
Суу джыйыу
Дунайны суу джыйыууну бютеулей майданы 817 минг км² чакълы бирди. Аны къыйыр нохталары быладыла: ш. к. 42°12' эм 50°05', кч.у. 8°10' эм 29°40'. Бассейнини узунлугъу, кюнбатышдан кюнчыгъышха 1690 км, кенглиги уа 820 км болады.
Дунайны джыллыкъ саркъыуу 210 км³ чакълы бир суу болады. Сууну джоюлууу 6400 м³/с.
Коммунизм
Коммунизм, коммунистлик (commūnis — «барыны да») — марксизмде, чыгъарыуну мадарларына джамагъат иелик болгъан экономикалы джамагъатха айтылады.
XIX ёмюрден сора бу термин марксистлени теориялыкъ ишлеринде прогноз этилген джамагъат-экономика формацияны белгилер ючюн хайырланнганды. Бу формация чыгъарыу мадарланы джамагъат иеликде болууу тамалы болгъанды. Быллай формацияда, марксизмни тамалын салгъанланы оюмларына кёре мийик айныгъан чыгъарыу кючле, адамланы социал классланы болмауу, къралны къурутулуу, ачхаланы функцияларыны тюрлендириую ахырында уа аланыда къоратылыуу орун алгъанды. Марксизмни классиклерини оюмларына кёре, коммунист джамагъатда «Хар бирден мадарына кёре, хар бирге излемине кёре» принцип болады.
.su
.su — Совет Союзну огъары дараджаны интернет домениди.
Бойсунмагъан Къралланы Бирлиги
Бойсунмагъан Къралланы Бирлиги (БКъБ) (азер. Müstəqil Dövlətlər Birliyi, бел. Садружнасць Незалежных Дзяржаў, гюрдж. დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობა, къаз. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы, къыр. Күнкорсуз Мамлекеттер Шериктештиги, молд. Comunitatea Statelor Independente, Содружество Независимых Государств, тадж. Иттиҳоди давлатҳои муштаракулманофеъ, юз. Mustaqil Davlatlar Hamdo'stligi, укр. Співдружність Незалежних Держав) — алгъыннгы Совет Союзгъа кирген республикаларыны асламысы къошулгъан, къралла арасы бирликди.
Къуралыуу
БКъБ БССР-ни, РСФСР-ни эмда УССР-ни башчылары бла, 1991 джылны 8-чи декабрында  Брестни къатында Вискулиде  (Белорусь) Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини юсюнден келишиуге (Басымда, Беловеж келишиу ат бла белгилиди) къол салыу бла къуралгъанды.
Преамбула бла 14 статьядан къуралгъан документде, СССР-ни халкъла арасы хакъны субъекти кибик эмда геополитика кертиликде мындан ары джокъ болгъаны баямланнганды. Алай а, халкъланы тарих бирикмекликлерини, араларында байламланы, бир-бирлери бла кесаматланы, демократ хакъ кърал къураугъа нюзюр салыннганын, бир-бирлерини сыйларын кёре илишкилени къураргъа излеуню эсге алыб, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигин къураргъа оноу этилгенди.
10-чу декабрда огъунакъ келишиу Белорус ССР бла Украин ССР-ни Баш Советлери бла ратификация этиледи, 12-чи декабрда уа РСФСР-ни Баш Совети ратификация этеди. 13-чю декабрда, Ашхабад шахарда СССР-ге кирген беш ара азиялы къралны тамадалары джыйыладыла (Къазакъстан, Къыргъызстан, Таджикистан, Тюркменистан эмда Юзбекистан). Бу джыйылыуну эсебинде, бу беш кърал Бирликге кирирге разы болгъандыла, алай а бютеу кирген къралланы тенгликлерини эмда тамал салгъан кърал статус бериу шарт бла. Кечирек, Къазакъстанны Президенти Н. Назарбаев Алма-Атада джыйылыб ортакъ оноу этерге чакъыргъанды.
Бу тюбешиуге 11 алгъыннгы совет республиканы башчылары къошуладыла: Азербайджанны, Эрменни, Белорусну, Къазакъстанны, Къыргъызстанны, Молдованы, Россияны, Таджикистанны, Тюркменистанны, Юзбекистанны эмда Украинаны (алгъыннгы совет республикаладан Латвия, Литва, Эстония бла Гюрджю келечи джибермегендиле). Бу тюбешиуню эсебинде, 1991 джылны 21-чи декабрында Алма-Ата декларациягъа къол салынады, анда БКъБ-ны нюзюрлери бла принциплери белгиленедиле. Мында хар къошулгъан кърал тенг болгъаныны принциплери да орун аладыла, бу декларациягъа кёре Бирлик не кърал тюлдю, неда къралны башында къуралыш тюлдю. Аны тышында аскер-стратегия кючлегеда бирикген башчылыкъ къалады, ядролу сауутхада бирикген конроль этилирге оноу алынады. СССР-ну къуругъаны да бегитиледи.
Алма-Атадагъы тюбешиу постсовет аламда кърал къуралышда уллу орун алады, бу тюбешиу алгъыннгы СССР-ни республикаларыны бойсунмагъан къралла болууларына ахыр нохтаны салгъанды. Алма-Ата декларацияны ратификация этген эм ахыр къраллагъа Азербайджан (1993 джылны 24-чю сентябры) бла Молдова (1994 джылны 8-чи апрели) саналадыла, ол заманнга дери ала ассоциация къралла болгъандыла. 1993 джылда Гюрджюда толу член болады.
Биринчи джылла, асламысы бла къуралыш соруулагъа къаралгъанды. БКъБ-ны башчыларыны биринчи тюбешиулеринде (1991 джылны 30-чу декабры, Минск) Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини кърал башчыларыны Советини эмда Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини правительстволарыны башчыларыны Советини юсюнден болджаллы келишиуге къол салынады, аннга кёре къуралышны баш органы — Кърал башчыланы Совети къуралады, анда хар кърал бир ауазгъа ие болады, хар оноу да консенсусну тамалында алынады. Аны тышында «Сауутлу Кючле бла Чекчи аскерлени юсюнден Бойсунмагъан Къралланы Бирлигине кирген къралланы башчыларыны Советини келишиуюне» да, къошулгъан къралла энчи Сауутлу Кючлени къураргъа эркинликлери болгъаныны бегитедиле.
Къуралыш этапы, 1993 джылны 22 январында «Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини Уставына» къол салыу бла тамамланады.
БКъБ-ны эм уллу шахарлары — Москва, Санкт-Петербург, Киев, Минск, Ташкент.
Къошулгъан къралла
Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини Уставына кёре, къурагъан къраллагъа Уставны къабыл этген заманнга БКъБ-ны къуралыууну юсюнден Келишиуге (1991 джылны 8-чи декабрындан) эмда бу Келишиуге Протоколгъа (1991 джылны 21-чи декабрындан) къол салыб ратификация этгенле саналадыла. Кирген къралла деб, къралланы башчыларыны Совети Уставны къыбал этгенден сора, бир джылны ичинде, анда бегиген борчланы къабыл этген къурагъан къраллагъа айтадыла.
Бирликге къошулур ючюн, кирирге излеген кърал, БКъБ-ны нюзюрлери бла принциплерин къабыл этиб, Уставдагъы борачланы бойнуна алыргъа керекди, аны тышында, кирген къралланы разылыгъын алыргъа керекди. Аны тышында Устав ассоциациядагъы къралла категорияны (бу къралла къуралышны айры бир ишлерине,энчи келишиулени тамалында къошуладыла) осмакълаучу къралла категорияланы тутады (бу къралланы келечилери Бирликни органлырыны олтурууларына къошулургъа эркинликлери барды).
Уставха кёре, кирген къралланы чыгъар мадарлары да барды. Аны ючюн кирген кърал 12 айны алгъа джазма халда билдирирге керекди. Уставха къошулгъан сагъатда алгъан борчларын толтурургъада борчлуду.
Тюрлю-тюрлю къраллада БКъБ-гъа талай танылмагъан кърал, автоном регион эмда БМО-гъа кирген кърал кирирге излегенди. Алай а кертиликде бу деларацияла къагъатда къалгъандыла. Танылмагъан къраллыкъланы кирирге излеген баямлаулары, киргенден да бек, аланы дунияда танылырларын излеу бла этилген атламлача кёрюрге боллукъду. Быллай декларацияланы была этгендиле:
Организацияны нюзюрлери
БКъБ бютеу аннга кирген къралланы тенглигинде тамалланады, аны себебли кирген къралла барысыда халкъла арасы хакъны энчи субъектлеридиле. Бирлик не кърал тюлдю, неда кърал башында функциялары джокъду.
Организацияны баш нюзюрлери быладыла:
Иш бирлик ишлеулени сфераларына кирген:
БКъБ-ны органлары
Организацияны баш органы БКъБ-ны къралларыны башчыларыны Советиди, анда Бирликге кирген къралланы башчылары джыйыладыла эмда эм баш магъаналы соруулагъа къарайдыла. Бу Совет джылда эки кере джыйылады БКъБ-ны правительстволарыны башчыларыны Совети член-къралланы толтуруучу властларыны органларыны экономика, социал эмда башха областлада бирге ишлеулерин координация этеди. Джылда тёрт кере джыйылады. Къралланы башчыларыны Советинде эмда правительстволаны башчыларыны Советинда алыннган оноула консенсусну тамалында алынадыла. Бу эки органны башчылары, къралланы аты бла, орус алфавитге кёре башчылыкъ этедиле.
Къралланы башчыларыны Советини председателлери
Хаманда ишлеген органы БКъБ-ны Толтуруучу комитетиди, ол Минскде орналыбды (Белорусь).
БКъБ-ны толтруучу секретарлары
(1993 джылда къуралгъанды бу пост)
Элиша Катберт
Элиша Катберт (ингил. Elisha Cuthbert 30 ноябрдан 1982) - канадская актриса и модель.
.sv
.sv — Сальвадорну огъары дараджаны интернет домениди.
Украина
Географиясы
Украинаны территориясыны кюнчыгъышдан кюнбатышха 1 316 км., эмда шималдан къыблагъа 893 км узунлугъу барды; шимал кенгликни 52°20’ эм 44°20’ бла кюнбатыш узунлукъну 22°5' эм 41°15' арасындады. Эм къыйыр шимал пункту Чернигов областны Петровка элиди, къыбла — Кърымдагъы Сарыч мысды, кюнбатыш — Карпатарты областны Соломонов элиди, кюнчыгъыш — Луганск областны Къызыл Джулдуз (Червона Зірка) эл. Географиялыкъ арасы уа Добровеличовка поселокдады (Кировоград область).
Бютеулей джери Украинаны — 603,7 минг км². Къуру Европада джери болгъан къралланы ичинде биринчи орун алады уллугъу бла. Европа къралланы ичинде Россиядан сора экинчиди. Тенгиз чегини узунлугъу: 355 км (Къара тенгиз бла — 156,5 км; Азау тенгиз бла — 249,5 км; Керчь ачыкъбогъаз бла — 49 км).
Аты
«Украина» деген словян сез, биринчи Киевде, Ипатий летописде 1187 джыл белгилид. Ол ат бла Переяславль бийликни чеклерини къыйырындагъы джерлеген айтхандыла. Бу сёз дагъыда орус летописчилени джазмаларындада тюбейди 1189, 1213, 1280 эм 1282 джаллада, магъанасы Галиция, Кюнбатыш Волынь джерлеге келеди. Литвачы эмда поляк хроникледе эмда официал документледе, XIV—XVII джюзджыллыкъда "Украина" деб Галицияны, Волынни, Киевни, Подольени джерлерине айтхандыла, къысхасыча айтсакъ Днепр сууну эки джагъасындагъы джерлеге. Днепрни джанында джерле Россиягъа киргенден сора "Украина" сёз Днепрни тёгерегиндеги джерле магъанын тутханды, кечирек «Малороссия» деген сёз бла алмашдырылгъанды. XIX ёмюрюню экични джарымыда - XX ёмюрню башында "Украина" деген сёз кесини бусагъатдагъы магъансын ала башлагъанды, «русин» этнонимда «украинли» этнонимге алмашдырыла башлайды. 1917 джыл «Украина» атын джюрютген биринчи кърал баям этиледи. Официал аты — Украин Халкъ Республика болгъанды.
«Украина» сёзню этимологиясын толу билелмейдиле. Бир теориягъа кёре, бу теория орус эмда поляк тарихчиле баш теорягъа санайдал, бу сёзню магъанасы «къыйыр», «ырджы джанында джер» магъанагъа келеди. Украин тарихчиле санагъаннга кёре «Украина» сёз «країна» сёзден келгенди, магъанасы — джурт.
Сутка
Сутка — Джерни кесини тёгерегине айланнган кёзюуге тенг заманны ёлчелеу биримиди.
Асламысы бла сутка дебастрономия ангылам кюн сутканы белгилейдиле. Илму тышында суткагъа кюн деб къоядыла.
Сутка 24 сагъатха (1440 минутха, 86400 секундха) юлешинеди эмда кюнден, ингирден, эртденден эмда кечеден къуралады.
Орузлама суткадан ыйыкъла, айла къураладыла.
Астрономияда сутка
Кюн сутка (24 сагъат) бла джулдуз сутканы (23 сагъат 56 минут 4 секунд) айырадыла. Аланы тенг болмауларыны чуруму Джер Кюнню тёгерегине айланнган заманда, Джердеги сынчыкълаучугъа Кюн къымыладмагъан джулдузланы фонунда таяды.
Интернационал система
Суткаланы ёлчеми ЁС-ге кирмейди, алай хыйсаблада хайырланыргъа болады. 1 сутканы 86 400 секундха тенг санайдыла.
Кюн суткалада секундланы саны бирча болмайды, ол себебден бир талай замандан дуния координация заманны (UTC) ортаклыкъ кюн заманбла (UT1) келишдирирге керек болады. Алай болса 30-чу июнда неда 31-чи декабрда суткагъа координацияны секунду къошулады неда алынады.
ЁС-де бир секунд — таякълауну 9 192 631 770 кёзюую чакълы бир заман интервалды. Ол цези-133-ню атомуну рахатлыкъда, бек джукъа эки дараджасыны арасында 0 К температурада, тыш поляладан рахатсызлыкъ болмай, кёзюуге тенгди. Бу ангыламны тамал алсакъ суткаланы белгилеую былай болады 794 243 384 928 000 аллай кёзюу.
.sy
.sy — Сирияны огъары дараджаны интернет домениди.
.sz
.sz — Свазилендни огъары дараджаны интернет домениди.
Огъары Мара
Огъары Мара (Верхняя Мара) — Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда элди.
Ыйыкъ
Ыйыкъ — кюнден уллу, айдан гитче заман биримди. Ыйыкъ деген сёз, ыйыкъны джетинчи кюню «ыйых кюнден» къуралгъанды. Къарачай-малкъар тилге 7 кюнлюк ыйыкъ бла кюнлени атлары христиан заманладан келгенди, кюнлени атларыны джарымы христиан тамырлыды, сёз ючюн, байрым кюн — Сыйлы Марияны (Мариямны, Байрымны) кюню, гюрге кюн — Сыйлы Георгийни (Гюргени/Геуюргени) кюню, бараз кюн — Параскеваны (Баразны) кюню. Ыйыкъны кюнлери:
Бир-бир къраллада (АБШ, Израиль, Канада) ыйыкъны ал кюнюне ыйых кюн саналады.
.tc
.tc — Тёркс бла Кайкос айрымканланы огъары дараджаны интернет домениди.
Британия
Британия:
Гюрджюлюле
Гюрджюлюле неда картвелиле (гюрдж: ქართველები) — Картвелалы тил юйюрге кирген гюрджю тилде сёлешген, миллетди.
Британия
География атла:
.td
.td — Чадны огъары дараджаны интернет домениди.
Британия
Символла:
Атла:
Европа бирлик
Европа Бирлик — Маастрихт кесаматха къол салгъан, Европаны 27 къралыны биригиуюдю. Европа Бирлик — уникал халкъла арасы къуралышды: ол халкъла арасы организацияны эм къралны белгилерине иеди, алай а аладан бири да тюйюлдю.
.tg
.tg — Тогону огъары дараджаны интернет домениди.
.th
.th — Таиландны огъары дараджаны интернет домениди.
.tj
.tj — Таджикистанны огъары дараджаны интернет домениди.
Къарачай-малкъар тил
Къарачай-малкъар тил — тюрк тилледен бириди. Къарачайлыла бла малкъарлыла сёлешген тилди. Эки диалектге бёлюнеди: къарачай-басхан-чегем («ч»-диалект) эмда малкъар («ц»-диалект). Россияда къарачай-малкъар тилде сёлешгенлени саны 303 минг адамды (2002 джыл халкъ тергеуге кёре).
Литература къарачай-малкъар тил, къарачай-басхан-чегем диалектни тамалында къуралгъанды. Джазыу система 1920-24 дждж. араб джазыуну тамалында болгъанды (аджам), 1924-36 дждж. латин алфавитни тамалында, 1936 джылдан бери — кирилл алфавит бла тамалланады.
Къарачай-малкъар тил, Къарачай-Черкес («Къарачай-Черкес Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1996) бла Къабарты-Малкъар («Къабарты-Малкъар Республиканы миллетлерини тиллерини юсюнден» Закон, 1995) республикалада кърал тилди.
Къарачай-малкъар тилде «Къарачай» бла «Заман» газетле эмда «Минги тау», «Нюр», «Лячин» журналла чыгъадыла.
Алфавит
Бусагъатдагъы къарачай-малкъар алфавит (кесек тюрлениуле бла, 1936 джылдан бери хайырланады):
Дж дж хариф Къарачай-Черкесияда хайырланады. Дагъыда Къарачай-Черкесияда 1970-чи джыллагъа дери Ў ў бла Нъ нъ (Нг нг харифни орнуна) харифле хайырланнгандыла, алай а тилни Къарачай-Черкесияда бла Къабарты-Малкъарда джюрюген вариантларын унификация этер умутда, бу харифле къоратылгъандыла.
Латин алфавит
Латин алфавит къарачай-малкъар тилге 1924 джыл къабыл этилгенди : 1926 джылда харифлени тизгинлери тюрлендирилгенди эмда хариф къошулуннганды.
.tk
.tk — Токелауну огъары дараджаны интернет домениди.
Политика партия
Россия Федерацияда
Бусагъатдагъа законлагъа кёре, политика партия «Россия Федерацияны гражданларыны джамагъатны политика джашаууна, аланы политика эркинликлерини къурар, джамагъат эм политика акциялагъа, сайлаулагъа эм референдумлагъа къошулур бла, эмда гражданланы интереслерин кърал властны органларында эмда джерли органлада келечилик этер нюзюр бла къуралгъан джамагъат биригиудю. «Политика партияланы юсюнден» законнга кёре (ст. 3, п. 1) политика партия Россия Федерацияны субъектлерини джарымындан асламысында келечиликлери болургъа керекди — элли мингден аз болмагъан (2010 джылдан башлаб — къыркъ бешден, 2012 джылдан башлаб — къыркъдан) член неда башха тюрлю официал къошулгъан адамы, аны тамадалыкъ органлары Россия Федерацияны территориясында болургъа керекди.
Россияда политика партияла кандидатларын бютеу сайлау должностлагъа эмда бютеу келечилик органлагъа теджерге хакълары барды. Аны тышында Кърал думагъа эмда джерли закон къураучу органлагъа сайлаулада кандидатланы списокларында ала теджейдиле.
Партияланы идеал типлери
Политологла Ричард Гантер бла Ларри Даймонд политика партияланы беш тюрлю «идеал» типин айрыдалыа:
Хар бу типда кесича юлешинеди: сёз ючюн, сайлау бириугиуле 1) индивидуал, 2) кёбчюлюкню партияларына (catch-all), 3) программа биригиулеге юлешинеди. Сёз ючюн, АБШ-ни Демократ Партиясы экинчи типге, АБШ-ни Республикан Партиясы уа — ючюнчюге киреди.
Партиясыз, бир партиялы, эки партиялы эмда кёб партиялы правительствола
Партиясыз системада официал халда къуралгъан партияла неда джокъдула, неда закон бла джасакъдыла. Партиясыз сайлаулада хар кандидат кеси ючюн барады, тарихде эм джарыкъ юлгюлени бири — Джордж Вашингтонну администрациясы бла АБШ-ни Конгрессини эки ал чакъырылыуу.
Бусагъатда талай «партиясыз кърал» барды. Асламысы бла ала абсолют монархияладыла: Оман, Бирлешген Араб Эмиратла, Иордания, Бутан (2008 дж. дери). Бу къраллада ачыкъдан политика партиялагъа джасакъ барды (Гана, Иордания), неда аланы къуралыулары ючюн себеб джокъду (Бутан, Оман, Кувейт). Кърал тамада кючлю болса, монархия болмайда, быллай система болургъа болады (Ливия).
Алчы партиялы системада оппозиция партияла бардылал, ала сайлаулагъа къошулургъа боладыла, алай а бу партияла властны къолгъа алыр къарыулары болмайды. Бир-бирде алчы партияла властны къолдан иерге унамай, сайлаулада джалгъан этиб турады, алай болса бир партиялы системадан башхалыгъы — официал халда кёб партиялыкъ система болгъаныды.
Эки партиялы система АБШ, Ямайка кибик къраллада барды. Мында эки алчы партия болады, ол партияланы бири да толу кёбчюлюкню алалмайды, сайлаулада хорласада талай процентге хорлайды.
Кёб партиялы системада халкъны ауазын алыр шансы болгъан талай партия болады.
Сёз ючюн Канада неда Уллу Британия кибик къраллада эки кючлю партияны тышында, джетишимлери бла аланы джете келген ючюнчю партия болургъа болады. Бир-бирледе бу партия экинчи оруннуда алыб къояды, алай а властха кеси джангыз келелмейди, правительство къураялмайды.
Бир-бирледе (юлгю: Финляндия) кючю бла юч тенг партия болургъа болады, хар биринде да кеси джангыз правительство къурар потенциал барды.
Алай а кёбюсюне кёб партиялы къраллада, бир партия властны къолгъа алалмайды, ол себебден коалиция правительство къураб бирге ишлерге керек боладыла (Ирландия).
Партияла бла политика къарамла
Политика партияла бла политика спектр бир-бири бла байламлыды. Ол спектрге кёре «солчу», «аралыкъчы» эмда «онгчу» партияла боладыла. «Солчулагъа» коммунистлени, социалистлени эмда социал-демократланы санайдыла, «онгчулагъа» уа — либералланы, консерваторланы эмда фашистлени (национал-социалистле да алагъа къошулуб, неда бир-бирде ультраонгчула деб да айтадыла). «Аралыкъчы» партияла политика спектрни хар кесегини да орта джорукъларын къабыл этедил. Партияланы кёбюсюнде фракцияла эмда агъымла бардыла, ала партияны официал политикасындан бир кесек айырыладыла.
Партияланы финансландырыу
Политика партияланы джоюмлары эмда финанслары бай членлерини спонсорлугъу бла неда аланы политика къарамларын джакълагъан организацияла бла адамланы болушлугъу бла къуралады. Политика партияланы кёбюсюнде (артыкъсыз да кърал оноугъа мадары болгъан партиялада) тюрлю-тюрлю интереслери болгъан къауумладан (уллу бизнес, сатыу-алыу биригиуле) лоббиси болады. Ачхала бла саугъаланы партия сайлау списокга къошар ючюнда алыргъа болады.
Партияны бояулары бла эмблемалары
Бютеу дунияда партияла белгили бир бетни (бояуну) кеслерине байлайдыла (кёбюсюне сайлауладан башхаладан айырылырча). Къызыл бет кёбюсюне сол партияланы бети болады: коммунистлени, социалистлени. Консерватив партияланы бетлери асламысы бла кёк бла къара болады. Джангыз АБШ-де республикан партияныкъы къызылды, демократланыкъы — кёкдю.
Гюл бет социал-демократланыкъыды, сары бет — либерализмни бетиди. Джашил джашиллени партиясыныкъы неда исламчы партияланы болады. Оранж бет миллетчиликникиди. Мор бла къараны фашистле бла неонацист партиялагъа байлайдыла.
Социалист партияланы классика эмблемасы джумдурукъда къысылгъан къызыл гюлдю. Коммунистле оракъ бла чёгючню хайырланадыла.
Политика партияланы нюзюрлери
Александр Солженицын, политика партияланы нюзюрлерини юсюнден айта, Троцкийни сёзлерин къайтарады :
Россия политика партияланы баш нюзюрлери «Политика партияланы юсюнден» Федерал законну 3-статьясыны 4-чю пунктунда белгиленнгенди:
Политика партияланы атлары
Партияны аты аны политика идеологиясын белгилерге боллукъду, сёз ючюн, Либерал-демократ неда Коммунист партия; неда аны баш нюзюрюн («Россияны Айнытыууну партиясы»); социал, миллет, дин неда башха къауумну келечиси болгъаны белгилерге болады: «Орус партия», «Аграр партия», неда уллу магъанасы болмагъан алай а эсде къалгъан бренд болургъа боллукъду («Яблоко» — Явлинский, Болдырев, Лукин).
Халкъла арасы политика биригуле
XIX эм XX ёмюрлени ичинде миллет партияла башха къралладагъы ала бла бир политика оюмлары болгъан партияла бла биригиб кёб тюрлю халкъла арасы къуралыш къурагъандыла. Юлгюге: Ишчилени Интернационалын, Социалист Интернационалны, Коммунист Интернационалны келтирирге боллукъду
Молдавия
Молдавия, Молдова Республика (молд. Republica Moldova) — Европаны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде орналгъан къралды. Шималда, кюнчыгъышда эмда къыбылада Украина бла чеклешеди, кюнбатышда Румыния бла.
Млада Босна
«Млада Босна» («Джаш Босния») — 1912-1914 серб джаш тёлю революцион организацияды.
Тарихи
1887 джыл Босния эм Герцеговина Австрия-Маджар бла оккупация этилгенди. 1912 джылда Босния бла Герцеговинаны оккупациядан къутхарыб, Сербиягъа къошаргъа излеб «Млада Босна» организация къуралады. Кесини атын Джузеппе Мадзини къурагъан итальян революцион джашыртын организация «Джаш Италиядан» алады. «Млада Боснаны» башчысы Владимир Гачинович болады (1890—1917).
Сараевода Мурдарлыкъ
1914 джылны 28-чи июнунда «Млада Боснаны» алты террористи (башларында Данил Илич бла Гаврило Принцип болуб) герохлары бла бомбалары бла Австрия-Маджарны эрцгерцогу Франц Фердинандны джашауна интихар (покушение) этгендиле. Неделько Чабринович атхан бомба джукъгъа джарамагъанды, ол заманда Гаврила Принцип эрцгерцогну къаладан къайтырын сакълаб, 11 сагъат чакълы бир заманда герох бла Фердинандныда, бийчесинда ёлтюргенди.
Бу мурдарлыкъ Биринчи дуния къазауатны башланыууна сылтау болгъанды.
Мурдарлыкъдан сора организацияны джабхандыла.
Григориан орузлама
Григориан орузлама католик къраллада папа Григорий XIII бла 4 октябрь 1582 джыл эски юлиан орузламаны орнуна киргизилгенди: 4-чю октябрны орта кюнюнден сора 15-чи октябрны байрым кюню болгъанды.
Григориан орузламада джылны узунлугъуна 365,2425 сутка саналады. Тюз джылны узунлугъу — 365 сутка, артыкъ джылны — 366.
Артыкълы джылла
Артыкълы джыл деб февраль айны 28 орнуна 29 кюн болгъан джылды. Аны сылтауу Джерни Кюнню тёгерегине бир бурулууу 365 кюн тюл, 365 кюн бла 6 сагъат чакълы бир болгъаны себебли хар джылда артыкъ болгъан 6 сагъатны тёрт джылдан бир кере толу кюн этиб февраль айгъа къошадыла.
Артыкълы джыл хар тёрт джылда бир кере болгъаны себебли, эм ахыр артыкълы джыл болгъан 2008-ден башлаб 2012, 2016, 2020,... шекилде 2100 джылгъа дери барлыкъды, 2100 джыл 400-ге юлешинмегени ючюн артыкълы джыл болаллыкъ тюлдю.
Айла
Григоран орузламагъа кёре джыл, узунлукълары 28 кюнден 31 дери болгъан, 12 айгъа юлешинеди:
Тарихи
Джангы орузламаны къуралыууну баш чуруму юлиан орузламаны джазгъы тенг кюнлюкге кёре тайыуду. Джазгъы тенг кюнлюкге кёре Пасханыда заманы белгилениб тургъанды. Григорий XIII дери бу проектни Павел III бла Пий IV ётдюрюрге кюрешгендиле, алай а джетишимсиз болгъандыла. Реформаны хазырлауун Григорий XIII буйругъу бла астроном Христофор Клавиус бла Луиджи Лилио (Алоизий Лилий) бардыргъандыла. Аланы урунууларыны эсеблери папа буллада белгиленнгендиле (булланы аты биринчи тизгинине кёре «Эм магъаналыланы ичинде» деген атны джюрютгенди Inter gravissimas ).
1583 джыл Григорий XIII Константинополь патриархха Иеремия II-ге джынгы орузламагъа кёчюу теджеу бла келечилени иеди. 1583 джылны джыйылыуунда бу теджеу Пасханы байрамлаууну джорукъларына келишмеген сылтау бла кёчерге унамайдыла.
Россияда григориан орузлама 1918 джыл Совнаркомну декрети бла киргизилгенди, ол декретге кёре 1918 джылда 31-чи январдан сора 14-чю февраль келгенди.
1923 джылдан башлаб православ клисаланы асламысы (Орус проваслав клиса, Иерусалим православ клиса, Гюрджю православ клиса, Серб православ клиса эмда Афон кёчмегендиле) григориан орузламагъа ушаш джынга юлиан орузламагъа кёчгендиле. Бу орузлама григориан бла 2800 джылгъа дери келишеди. Орус православ клисада Тихон патриарх да киргизирге излегенди, 1923 джылны 15-чи октябрында буйрукъ чыкъгъанды. Алай а адамла джанындан уналмагъаны себебли 1923 джылны 8-чи ноябрында оноу тохтатылгъанды. аны бла ОПК джангы стиль бла 24 кюн джашагъанды.
Юлиан эмда григориан орузламаланы башхалыкълары
Юлиан эмда григориан орузламалада даталаны башхалыгъы:
1582 джылны 15-чи октябрына дери къуру бир орузлама болгъанды-юлиан. Ызына санаргъада таблицагъа кёре боллукъду.
Григориан орузламагъа къралланы кёчюу даталары
XVI ёмюрде григориан орузламагъа Швейцарияны къуру католик бёлюмю кёчгенди, протестант кантонла 1753 джыл кёчгендиле, эм кеч а уа Гризон — 1811 джылда.
Къралланы тюрлю-тюрлю заманлада кёчгенлери себебли ангылауда халатлада болургъа боладыла: барыбызда билгенча Мигель Сервантес бла Уильям Шекспир 1616 джылны 23-чю апрелинде ёлгендиле. Кертиси бла уа араларында 10 кюн болгъанды, Уллу Британия джангы орузламагъа 1752 джылкёчгенди.
.tm
.tm — Тюркменияны огъары дараджаны интернет домениди.
Евро
Дуния финанс саудада евро 1999 джыл чыкъгъанды, 2002 джылны 1-чи январында уа къолдада джюрюб башлагъанды. Евро, европа валюта биримни (ЭКЮ) орнуна келгенди, алай а ЭКЮ къуру банк операциялада хайырландырылгъанды, евро эсе уа къралланы валюталарыны орнунада келгенди.
Еврогъа Франкфуртдагъы Европа ара банк (ЕАБ) бла еврозонагъа кирген къралланы ара банкларындан къуралгъан Ара банкланы европа системасы (АБЕС) оноу этедиле. ЕАБ бойсунмагъан ара банкды, эмда аны къолунда еврозонада монетар политиканы бардырыуу турады. АБЕС эсе уа къагъыт ачхала бла темир ачхаланы, еврозонаны къралларында къолда джюрюрюк ачханы джайыу аны тышында еврозонада тёлеу системаланы ишлеулери барды.
Европа бирликни бютеу къраллары еврозонагъа кирирге эркиндиле, алай ала кеслерини кредит-ачха политикаларында талай шартха сыйыныргъа керекдиле. Европа союзну джангы къралларына уа эртде кеч болсада еврогъа кёчюу зорунлу шартды.
Аты
Латиницада аты Euro деб джазылады (уллу неда гитче харифден, тилге кёре), грекча — ευρώ, кириллицада (болгар, македон, орус эмда серб тилледе) — евро (черногор тилде еуро вариант джюрюйдю)). Банкноталада валютаны аты латин эмда грек харифле бла джазылыбды, эмда хар тилни орфографиясына кёре Европа окъулгъанына кёре окъулады: французча- ёро́, немецча — о́йро, испанча — э́уро, ингилизча — ю́ро д.а.к.
Еврозонагъа кирирни аллы бла Болгария банкноталада кириллицада джазылырын излегенди. ЕАБ быллай инициативагъа къаршчы чыкъгъанды, алай а 2007 джыл Болгарияны излемлерин къабыл этгенди, алай а банкноталада джызылыуу санлагъа кёре тюрленмезлигин билдиргенди: «…Бирликни законлары „евро“ сёзню баш болушда эмда бирчилик санда, бирча джазылырын излейди».