cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
М. В. Ломоносов атлы Москва кърал университет
Москва университет XX ёмюрде
1911 джылда ол заманны Халкъ окъуу министри Л. А. Кассону политикасы бла байламлы скандал болады. Аны эсебинде МКъУ 6 джылгъа 130 устазсыз къалады, аланы ичинде 30 профессор да, ол окъуу процессге уллу уруу болгъанды. Аны ичинде бу процесс физика-матиматика факультетде да ауур эсеблеге келтиргенди, П. Н. Лебедевни кетиую бла физика илму университетде айныууун 15 джылгъа уютханды. 1920—1930 джыллада МКъУ-дан гуманитар эмда медицина факультетле чыгъадыла. 1945 джылда гуманитар факультетле МКъУ-гъа къайтадыла. 1949 джылда университетни джангы корпусуну къурулушу башланады. 1992 джылда МКъУ-ну ректору болуб математикачы В. А. Садовничий сайланады.
Университет бюгюн
Университетни къурамында 600 мекям барды. Аланы бютеулей майданлары 1 млн м² чакълы бирди. Къуру Москва шахарда МКъУ-ну территориясы 205,7 га болады. Москваны правительствосу 2003 джылда берген эмда майданы 120 га болгъан, университетни джангы территориясы тири къурулушдады. 2005 джылда Интеллектуал аралыкъны — Фундаментал библиотеканы мекямы ачылгъанды. 2007 джылны 1-чи сентябрында Москваны мэри Ю. М. Лужков бла МКъУ-ну ректору В. А. Садовничий къууанч халда эки уллу эмда университетге магъаналы мекямны ачхандыла. Ломоносов проспектде МКъУ-ну баш корпусу ачылгъанды, ары юч факультет кёчгенди: тарих, философия эмда кърал оноу джюрютюу факультетле. Философия факультетден 2008 джыл айырылгъан политология факультет да ол мекямдады. Аны тышында Медицина аралыкъны эки корпусу ачылгъанды, бютеулей а аралыкъда 5 мекям барды, алада поликлиника, 300 оруннга стационары бла клиника, диагностика аралыкъ эмда фундаментал медицинаны факультети орналыбдыла. 2009 джылны 23-чю январында 3-чю гуманитар корпусну биринчи кёзюую ачылгъанды, анда экономика факультет орналыбды. Бусагъатда юристлик факультетге 4-чю гуманитар корпус ишлене турады. Перспективада университетни джангы территориясында тёрт окъуу корпуслу шахарчыкъ болургъа керекди, аны тышында анда Фундаментал библиотека, талай лабараториялы эмда илму-тинтиу корпус, 6 минг студентге общежитие, 15 минг орунлукъ стадион боллукъду. Аны тышында Ломоносов проспектни тюбю бла эски эмда джангы территорияланы байлагъан кёчюу ишленникди.
Университетни тышында филиаллары да барды: Севастополда, Пущинода, Астанада (Къазахстан), Ташкентде (Юзбекистан), Душанбеде (Таджикистан). 1988 джылдан Ульяновскда филиал болгъанды, ол 1995 джылда Ульяновск кърал унивесритетге бурулгъанды. 2009 джылны февралында филиал Бакуда да ачылгъанды.
Университетни къурамында ишлейдиле:
МКъУ-ну рейтингледе оруну
МКъУ, Россияны баш окъуу заведениелерини ичинде россиялы рейтингледе эмда россиялы баш окъуу заведениелени ичинде бардырылгъан тыш кърал рейтингледе таймаздан биринчи орундады. МКъУ, Россия Федерациядан бютеу халкъла арасы рейтинг системалада келечилик этген джангыз баш окъуу заведениеди. 2012 джылда дунияны университетлерини «шанхайчы» рейтингиде 80-чы орунда болгъанды, математика илмуладан ол рейтингде 22-чи оруннга да чыкъгъаны болгъанды (2010 джыл) , бусагъатда уа 35-чи орундады. QS World University Rankings рейтингде 2011 джылгъа МКъУ 112-чи орунда болгъанды, 2012 джылда 116-чы оруннга тюшгенди. Халкъла арасы High Impact Universities рейтингде джетишимли тинтиу ишни индексине кёре, 2010 джылда МКъУ 415-чи орунда болгъанды.
2012 джылда МКъУ Times Higher Education World University Rankings рейтингде 100 университетни ичине кирелмегенди. 2011 джылда МКъУ бу рейтингни 33-чи орунунда болгъанды. 2013 джылда МКъУ джангыдан бу рейтингге кириб, 50-чи орунну алгъанды.
Россияны баш окъуу заведениелерини рейтинги болмагъаныны баш чурумуна бюрократия саналады. МКъУ 2012 джылда рейтингде Бразиялияны, Тюркню, Израилни окъуу заведенияларыны артында къалгъанды.
МКъУ-ну статусуну тюрлениую
2009 джылны 11-чи ноябрында Россияны Президенти Дмитрий Медведев Россияны эки алчы университети — МКъУ бла СПбКъУ-ну ишлерин тюзетген законнга къол салгъанды. Законнга кёре МКъУ бла СПБКъУ кесинде окъуб бошагъанлагъа РФ-ни герб мухуру бла энчи дипломла берирге эркинлик алгъандыла. Закон, МКЪУ-ну ректоруну сайланыб айырылмакълыгъын тохтатханды. МКъУ-ну ректорун РФ-ни Президенти салады. Баш окъуу заведениени башчысыны къуллукъда туруу болджалы — 5 джыл болгъанды. Аны бла бирге Россияны Президенти, болджалы толмагъанлай ректорну къоратыу хакъгъа ие болгъанды. РФ-ни Президенти бу къуллукъ оруннга белгиленнген джашдан тамада болгъанланы эки кере салыргъа эркинди. МКъУ-ну уставын правительство бегитеди.
Москва университетни бошагъан белгили адамла
Университетни бошагъанланы ичинде Нобель премияны, Филдс премияны лауреатлары, уллу политикачыла, кърал оноучула да бардыла.
Литва латиницаны джасакълау
Литва латиницаны джасакълау 1863—1864 джыллада поляк къозгъалыудан сора бегитилгенди. 1865 джылны 6-чы (18) сентябрында, Шимал-Кюнбатыш крайны генерал-губернатору эмда Вильно аскер округну аскерлерини башчысы болгъан К. П. Кауфман литва басма чыгъармаланы «латин-поляк харифле» бла бамаланыуун джасакълагъанды. Бу властлагъа къаршчы баргъан книгнешлени аякъланыуу къуралыууна себеб болады.
1904 джылны 7-чи майында орус правительство литва басманы латин алфавитде чыгъарыргъа джасакъны къоратыргъа керек болады (бусагъатда бу кюн Басманы, тилни эмда китабны къайтарыу кюню атлы байрамды— Spaudos atgavimo, kalbos ir knygos diena).
Тебуланы Шукур
Тебуланы, Шабатны джашы Шукур (орус. Тебуев, Шукур Шабатович, англ. Shukur Tebuev)1944 джыл майны (августну) 9 – да Къазахстанда туугъанды.
Джашаў ызы
Орта школну бошагъандан сора, 1967 джыл Тбилисиде Шота Руставели атлы театрал институтха (орус. Тбилисский театральный институт им. Ш. Руставели) киргенди. Окъуудан къайытхандан сора, 1972 – 1985 джыллада ол Къарачай драма театрны артисти болганды.
Къарачай – Черкес кърал филармонияда ишлеген джылларында Тебу улу «Заман» деген ансамбль къураб, анга башчылыкъ этгенди.
1993 джыл Шукур «Къарачай-Черкес» телерадиокомпанияны телевидениясыны (орус. ВГТРК "Карачаево - Черкесия") баш режиссёру болуб къуллукъ этгенди.
1997-1999 джыллада республикан радиону къарачай бёлюмюню баш редактору болуб ишлегенди.
Шукур къурагъан киноланы кёбюсю миллетге Интернет бла белгили боладыла. Аланы кёргюзген KkcTebou TV Channel атлы канал барды.
Литература
Anthology of karachaipoetry (XVIII - XXth centuries).M, 2006
Къарачай поэзияны антологиясы (XVIII - XX ёмюрле).М, 2006
Тебуланы Шукур. Ас-Сафи. Биринчи бёлюм Аутад.- Кисловодск,2017.-885 б.
Джёгетей Аягъы район
Джёгетей Аягъы муниципал район (Усть-Джьгваты район, Жэгуэтапэ район, Усть-Джегутинский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Административ аралыгъы — Джёгетей Аягъы шахарды.
Географиясы
Районну майданы — 911 км².
Административ бёлюнюую
Джёгетей Аягъы районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 50,0 минг адамды (2010).
Белгили адамлары
Ортабайланы Альбертни джашы Тауберт {16.11.1990] назмучу,кечерючю,карт алычу
Палтога
Палтога — Россияны элди. 296 чакълы бир адам джашайды (2006).
Пастеризация
Пастеризация — суусун азыкъланы бир керелик джылытыуну процессиди. 60 °C дери, 60 минутну ичинде, 70—80 °C дери 30 минутну ичинде джылытылады. . Технологияны XIX ёмюрню арасында, француз микробиолог Луи Пастер ачханды. Асламысы бла азыкъны микробсузлашдырыр эмда аны сакълау болджалын узунлашдырыр мурат бла хайырланады.
Быллай джарашдырыудан сора азыкъда микроорганизмлени вегетация формалары ёледи, алай а ырныклары джашауда къаладыла, эмда джараулу шартлада терк халда айныйдыла. Ол себебден пастеризациялашхан азыкъ (сют, сыра э.б.) тюшген температурада, чекленнген болджалда сакъланады. Пастеризациядан сора азыкъны татыуу тюрленмегени, аны багъалы компонентлери (витаминле, ферменле) сакъланнганы себебли, ашлыкъ багъасы тюрленмегеннге саналады. .
Азыкъны тюрлюсюне эмда шартларына кёре пастеризацияны тюрлю-тюрлю режимлери хайырланады. Юч тюрлю режим айырадыла: узун(30-40 минутну ичинде 63—65 °C ), къысха (0,5-1 минутну ичинде 85—90 °C) эмда терк пастеризация (талай секундну ичинде 98 °C ).
Пастеризация консервлешдириуде хайырландырылмайды, герметик джабылгъан сауут анаэроб микрофлораны айныууна джараулу тёгерекди (ботулизмге къара). Азыкъланы узун болждаллы консервация нюзюр бла (айртыкъсыз да аллындан джер бла кирленнген, сёз ючюн джууакланы) эмда медицианылыкъ, фармациялыкъ нюзюр бла юлюшлю пастеризацияны — тиндализацияны хайырланадыла.
Дюнкерк операция
Дюнкерк операция («Динамо» операция, Дюнкерк эвакуация) — Экинчи дуния къазауатны Француз компаниясыны заманында Дюнкерк ючюн сермешиуден сора немец аскерле бла Дюнкерк шахарны къатында къуршаланнган ингилиз, француз эм бельгий аскерлени эвакуация этиуню операциясыды.
Пастеризация
Пастеризацияда бактерияланы къылыкълары
Мезофил сютмыстылы бактерияла (S. lactis, S. cremoris и др.) пастеризацияны процессинде асламысы бла ёледиле. Термофил сютмыстылы стрептококкла бла энтерококкла (S. durans, S. bovis, S. faecalis) сютде пастеризациядан сора да кёб санда сакъланадыла. Алай а аланы биологиялыкъ тириликлери, сютню 8°С энишге сакъланса, къарыусузду, эмда сютню татымында тюрлениулеге себеб болмайды. Термочыдамлы сютмыстылы таякъчыкъла да пастеризацияны режимлерине чыдамлыдыла. Алай а энишге тюшген температуралада айнымайдыла. Аланы роллары айран шекилли азыкъланы чыгъарыуда бек уллуду.Уютууну мийик температуралары эмда анда сютмысты стрептококкланы болууу, башында белгиленнген таякъчыкъланы айныууна себеб болады. Психротроф бактерияла пастеризацияны процессинде асламысы бла ёледиле, алай джылыугъа чыдамлы тюрлюле къысха заманлы пастеризациягъа чыдаргъа да боладыла. Пастеризацияны джараулугъу, чий сютде къаллай микроорганизмлени болгъанына кёре болады. Микроорганизмлени болуу да, сютню къаллай шартлада сакъланнганына кёреди. Сауулгъанындан сора сютню 0—3°С дери суутуб сакъласала, анда асламысы бла психротроф микрофлора айныйды. Психротрофланы термочыдамлылыкълары къарыусузду, ол себебден аллай сютню пастеризациясы эффектли болады (99,9% дери). Сют 8—10°С мийик температурада сакъланса, анда термочыдамлы бактерияла аслам боладыла (энтерококкла, термофил стрептококкла э. б.), ол себебден пастеризацияны эффектлилиги 98%-ден аз болады.
Дюнкерк операция
Ал тарихи
10 май 1940 джылда Мажинону сызын юзюу бла, 14 майда Нидерландларыны капитуляциясындан сора, немец аскер башчылыкъ кесини джетишимин андан ары бардыргъанды, Кале бла Булонь портла кючленнгендиле. Британ экспедицион корпусну бёлеклери, француз бёлекле эмда бельгий аскерни къалгъанлары Дюнкерк шахарны тёгерегинде къуршоугъа тюшгендиле.
Операцияны баргъаны
Къазауат болум сейир болгъанды, ингилизлилени Дюнкеркге келирлерини аллы бла алайгъа немец танкала келгендиле. Ала британлыладан эки кюн алгъа алайгъа джетедиле. Британлыланы шахардан 60 км айыргъанды, немецле уа 16 км узакълыкъда болгъандыла. Британ аскерни эвакуация этеллик ахыр шахарны алыр ючюн немецлеге кёб керек болмагъанды, шахар джакъланмагъанны орнунда болгъанды, алай а Гитлер кесини белгили «стоп-буйругъун» береди, бу буйрукъ немец аскерлени тохтатады. «Биз не айтыргъа билмей къалдыкъ», — деб эсине тюшюреди Гудериан. Джау аскер къауумну бир гитче шахарны кючлеу бла джесирге алыр орнуна немецле чурумсуз тохтайдыла. Британ линкорла портха джууукълашханларында уа немецле аланы тобларына джууабха сауут табалмагъандыла.
Бу шанс бла хайырланыб, Уллу Британия 27 майдан 4 июннга дери «Динамо» операцияны джетишимли битдиреди, ол континентден 338 минг аскерчини чыгъарады (аладан 215 минги — ингилизли, къалгъан 123 минги — французлу, бельгиялы эмда башха бирликчи къралланы аскерчиси болгъанды).
Кюнбатыш джарымтоб
Кюнбатыш джарымтоб — Джерни, Гринвич меридианындан кюнбатышха эмда 180-чи меридиандан кюнчыгъышдагъы джарымтобуду. Кюнбатыш джарымтобну меридианлары кюнбатыш узунлукъну меридианлары кибик белгиленедиле. Кюнчыгъыш джарымтобха Лондондан кюнбатышдагъы кесеги бла Еврпа, Африканы бир кесеги, Атлантика океан, Америка эмда Шош океанны уллу бёлюмю киреди.
המיספירה
Стамфорд-Бриджде сермешиу
Стамфорд-Бриджде сермешиу (Stængfordesbrycge; Stamford Bridge;1066 дж. 25-чи сентябрь) — скандинав викинглени Ингилизге чабыууларыны экиджюзджыллыкъ тарихинде ахыр сермешиудю. Бу сермешиуде норвек король Харальд Хыныны аскерлери англо-сакс король Гарольд Годвинсонну аскерлери къаушатханды. Харальд ёлтюрюрлгенди, норвеглиление Ингилизни кючлер планларына ахыр келгенди.
Къобан район
Къобан муниципал район (Прикубанскэ район, Прикуба́нский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Административ аралыгъы — Кавказский посёлокду.
Географиясы
Районну майданы — 960 км².
Тарихи
Къарачай-Черкесияны Къобан району 1977 джылны 23 мартында къуралгъанды.
Административ бёлюнюую
Къобан районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 29,3 минг адамды (2010).
Районну миллет къурамы:
Хурзук
Хурзу́к (Хурзук) — буруннгу къарачай тау элди, Минги тауну кюнбатыш тийресинде орналыбды. Къарачай-Черкесияны Къарачай районунда Хурзук эл джерлешимни административ аралыгъыды, район бойсунууда тургъан элди.
Сарагоса кесамат
Сарагоса кесамат (Tratado de Zaragoza; Capitulação de Saragoça) — Испания бла Португалияны арасында 22 апрель 1529 джыл къабыл этилген кесаматды. Кесаматда кюнчыгъыш джарымтоб бу эки тенгиз деу къралны эткиленнген сфераларына юлешиниую бегигенди.
Кюнчыгъыш демаркация сызгъа Молукка айрымканладан кюнчыгъышха 297,5 лигада, кюнчыгъыш узунлукъдан 145 градусну къаты бла баргъан сыз саналгъанды. Кесаматха къара сыз, ол заманда Санто-Томе эм Лас Велас атны джютюген Мариан айрымканла бла Гуам айрымканны арасында ётгенди. Сыздан кюнчыгъышха джер бла тенгизле Испаниягъа, кюнбатышха уа -Португалиягъа кетгенди. Аны тышында кесеамат Испанияны Португалиягъа 350 минг дукатха Молукка архипелагга хакъланы сатыуну бегитгенди.
トルデシリャス条約
1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция
1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция, 1818 джылны кесаматы (Treaty of 1818) — Американы Бирлешген Штатлары бла Британ империяны арасында 1818 джылны 20-чы октябрында Лондонда къол салыннган халкъла арасы келишиу болгъанды, ол азатлыкъ алгъан АБШ бла Британ Шимал Американы ара кесегини арасында чеклени айгъакълагъанды.
Темир джол
Темир джол улоу — темир неда башха металл джолну юсюнде джюклени эмда пассажирлени ташыгъан улоу.
1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция
Бу конвенция Уллу кёллени демилитарцизациясыны юсюнден келишиуден сора алыннганды, 1818 джылны апрелинде къралла арасында чабакъ тутар джер юлюшлени юсюнден келишиуле да болгъандыла.
Темир джол
Темир джол
Темир джол ангылам, рельс бла тёшелген, эмда юсюнде рельсалы улоу амалланы джюрюген джолну айгъакълайды. Темир джол бир неда талай джолдан къуралыргъа боллукъду. Темир джолла электрикалы, дизелли, турбиналы, бухарлы неда къатыш тартыуу бла болургъа боладыла. Аны тышында энчи тишли темир джол да болады. Темир джолланы асламысы блы сигнализация бла джарашдырадыла, электрикалы тартыудагъыланы уа контакт система бла да. Темир джолланы джюк неда пассажир ташыууну нюзюрюне кёре джамагъат хайырланнган, индустрия темир джолгъа (предприятиеле бла организациялагъа келген джолла) эмда шахар темир джоллагъа юлешедиле (метрополитен бла трамвай).
Болгар коммунист партия
Болгар коммунист партия (Българска комунистическа партия) — Болгарияда политика партияды.
Темир джол
Темир джол
Темир джол деген термин пассажирле бла джюклениу ташыгъан улоу темир джол системаны да белгилейди.
Болгар коммунист партия
Къуралыууну тарихи
1891 джылны июлунда биринчи болгар марксист Димитр Благоевни инициативасында Болгар социал-демократ партия (БСДП) къуралады, бу партия Тырновону, Габровну, Сливенни, Стара-Загораны, Къазанлыкъны социал-демократ кружокланы тамалында къуралады. 1892 джылны августунда, партияны официал газети «Работник» чыгъыб башлайды.
1894 джыл БСДП Болгар социал-демократ бирлик бла (БСДБ) бирлешиб Болгар ишчи социал-демократ партия болады (БИСДП). 1897 джылны июлундан бшлаб ишчилени ичинде агитация бла пропаганданы бардыр ючюн «Работнически вестник» газет хайырланыб башлайды. 1897 джылны январындан башлаб Благоевни редакторлугъунда «Ново време» журнал чыгъыб башлайды.
1901 джылны июлунда БРСДП эки юлешинеди, партиядан  «Общо дело» журналны редактору Сакызовну джакълагъанла айрыладыла, эмда кеслерине Тар социалистлени болгар ишчи социал-демократ партиясы атайдыла. бу партия 2-чи Интернационаллыны сол къанатында партияланы бири болады.
Балкан къазауатланы эмда Биринчи дуния къазауатны кёзюуюнде ТСБСДП башчылыкъ Благоев, Кирков, Коларов, Димитров и Кабакчиев этедиле.
1818 джылгъы ингилиз-американ конвенция
Къысхасыча айтылса, эки къралны арасында кърал чек — Эри кёлден башлаб, Къаялы таулагъа дери 49-чу параллель бла бардырылгъанды. Сютлю сууну (Милк-Ривер) бассеининдеги американ территоряла Канадагъа берилгендиле эм Къыбыла Альберта провинцияны бир кесеги болгъандыла.
Андан кюнбатышдагъы Орегонну территорялары орта иеликде къалгъандыла, ол бу джерле ючюн дауну кючлю этгенди. 1846 джылны 15-чи июнунда къол салыннган Орегон кесамат чеклени айырыб, эки къралны арасында тикликлени бошагъанды.
Болгар коммунист партия
Къуралыууну тарихи
Партия Октябрь революцияны пропагандасын бардыргъадыла. 1919 джыл 3-чю коммунист интернационалгъа киреди. 1919 джылны майында ТСБСДП атын Тар социалистлени болгар коммунист партиягъа тюрлендиреди.
Комминтерни оноуу бла коммунистле 1923 джылны сентябрында Александр Цанковну правительствосуну диктатурасына къаршчы Сентябрь къозгъалыуну башлайдыла. Алай а дженгиледиле, эмда заран аладыла.
1925 год джыл генерал Константин Георгиевни джаназысында партиячыла патчахны ёлтюрюр мурат бла террор акт этедиле, ол актда 150 адам ёледи, Сыйлы Ыйыкъны Собору да кючлю заран алады.
1927 джыл БКП тамалында легал Ишчи партия къаралады. 1939 джыл БКП бла ИП официал халда БИП болуб бирлешедиле, 1944 джылдан башлаб Коммунистлени Болгар Ишчи Партиясы атны аладыла.
Экинчи дуния къазауатны заманында коммунистле антифашист кюрешге тири къошуладыла, 1942 джыл Ата джурт фронт къурайдыла, 1943 джыл а уа партизан-къозгъалыу аскер къурайдыла. БКП-ны аскер къауумлары Болгарияны Германия джанлы правительствосу къазауатда СССРге къаршчы хайырланнган аскер коммуникацияланы къурутадыла, чачадыла. Гитлеризмге джанлы болгъанланы ёлтюредиле.
Властда
1944 джылны 9-чу сентябрында Совет Аскер Болгариягъа киреди, 25 000 партиясы переворот этедиле. Болгарияны къазауатдан чыгъарыр ючюн кёрюшюуле бардыргъан правительство къоратылыб, къралда «халкъ-демократ республика» баямланады.
БКП Болгария Халкъ Республикада баш партия болады, 1948 джыл социал-демократланы къалгъан къауумлары да БКП-гъа къошауладыла.
Кризис
Джангыртыуну башланыуу бла эмда социалист лагерни чачылыуу бла, партия ауур кризисге киреди. 1990 джыл Болгар социалист партия атны алады.
Темир джол
Темир джол
Эресейде 2006 джылгъа темир джолланы узунлугъу 85 000 км, трамвай джолланы — 2800 км, метрополитенни — 440 км болгъанды. Бизни къралда эм уллу темирджол компаниягъа «Россия темир джолла» ачыкъ акционер джамагъат саналады. Метрополитенлени эм уллусу Москвадады, трамвай джолланы эм узуну Санкт-Петербургдады. КъЧР-де темир джол иги айнымгъанды. Республиканы ичи бла эки бутакъ барды - Невинномысск-Джёгетей, эмда бусагъатда ишлегемен Щедок-Курджиново. Эки бутакъ да электрикасызды.
Темир джолланы джаратылыб башлагъанлары XIX ёмюрню башына келеди. Биринчи джолла Уллу Британияда, Бельгияда эм Францияда къурулгъанды.
Темир джолну кеси
Баш къурулушха рельсле, шпалала, рельс бегитиучюле, балласт призмала саналадыла. Тёбен къурулушха джер къалау эмда джасалгъан къурулушла (кёпюрле, быргъыла эмда башхала) саналадыла.
Ташыгъан состав
Ташыгъан состав талай тюрлюге юлешинеди: тартыучу — локомотивле (тепловозла, электровозла, паровозла, электропоездле, дизель-поездле), тартмаучу — вагонла (пассажир, джюк), эмда энчи кеси тартха ташыгъан состав.
Поезд — бир неда талай ишлеген локомотивге джегилген вагон къурамды.
Бир къауум къралланы темир джолларыны узунлугъу
Бир къауум къраллада темир джолланы узунлугъу азайыб барады, сёз ючюн АБШ-да 1920 джылда 400 000 км. темир джолдан аслам болгъанды, энди уа 200 000 чакълы бирди.
Темир джолларыны узунлугъу 10 000 километрден аслам болгъан къралланы списогу:
Къайнакъ: CIA World Factbook.
Мощёная
Мощёная (, Moszczana) — Украинаны Волынь областыны Ковель районунда элди. Мощёная эл советни къурамына киреди эмда аны административ аралыгъыды. 581 чакълы бир адам джашайды (2010).
Берлин операция
Берли́н операция — совет аскерлени Экинчи дуния къазуатны кюнчыгъыш-европачы сермешиу театрында ахыр стратегиялыкъ операцияларыны бириди, ол операцияны баргъанында Къызыл Аскер Германияны ара шахары Берлинни кючлегенди, эмда хорлам бла Уллу Ата Джурт Къазауат бла Экинчи дуния къазауатны Европада хорлам бла бошагъанды. Операция 23 кюнню баргъанды — 16-чы апрелден 8-чи майгъа дери, ол кюнлени ичинде совет эмда поляк аскерле кюнбатышха 100—220 км теренликге киргендиле. Сермешиулени фронтуну кенглиги — 300 км. Операцияны къурамында: Штеттин-Росток, Зелов-Берлин, Котбус-Потсдам, Штремберг-Торгаус эмда Бранденбург-Ратен фронт алгъа уруш операцияла бардырылгъандыла.
1945 джылны джазында Европада аскер-политика болум
1945 джылны январында-мартында 1-чи Белорус фронтну эмда 1-чи Украин фронтну аскерлери Висла-Одер, Кюнчыгъыш-Померан, Огъары-Силез эм Тёбен-Силез операцияланы эсебинде Одер эмда Нейсе сууланы ётгендиле. Кюстрин плацдармдан Берлиннге дери къысха джол бла 60 км къалгъанды. Ингилиз-американ аскерле немец аскерлени рур къауумун къаушатыб, апрелни ортасына ал бёлеклери бла Эльбагъа чыкъгъандыла. Эм магъаналы къайнакъ бёлгеледен къуру къалгъан Германияда индустрия тохтагъан халгъа келгенди. 1944/45 джылланы къышында дженгилиуледе тас болгъан адамланы орнуна толтуруу бла да къыйынлыкъла чегилгенди. Алай болса да Германияны сауутлу кючлери алкъын къаршчылыкъ берирча кюч болгъандыла. Къызыл Аскерни генштабыны тахса билгилерине кёре аланы къурамында 223 дивизия бла бригада болгъанды.
АБШ-ны, СССР-ни эмда Уллу Британияны башчыларыны 1944 джылны къачында тюбешиулеринде келишиулерине кёре, совет оккупация зонаны чеги Берлинден кюнбатышха 150 км болгъанды. Алай болса да, Черчилль Къызыл Аскерни озуб, Берлинни биринчи алыргъа идеяны теджегенди.
СССР
1945 джылны апрелине аскер-политика болум совет аскер башчылыкъдан къысха болджалны ичинде Берлин бёлгеде немец аскер къауумны къаушатыб, Эльба суугъа чыгъыб джандаш аскерле бла бирлеширин излегенди. Бу стратегия муратланы толууу Германияны къазауат созар нюзюрлерин бузар мадар бергенди.
Операцияны бардырыууна юч фронтну кючлери джыйылгъанды: 1-чи Белорус, 2-чи Белорус эмда 1-чи Украин фронтланы, аны тышында 18-чи хауа аскер, Днепр аскер флотилия эмда Балтика флотну бир къауум бёлеги.
Совет фронтланы нюзюрлери
1-чи Белорус фронт 1-чи Украин фронт 2-чи Белорус фронт Днепр аскер флотилия Балтика флот
Операцияны планы
1-чи Белорус фронт баш урууну беш аскерни (47-чи, 3-чю, 5-чи 8-чи 3-чю) эмда эки танка аскерни кючю бла Кюстрин плацдармдан Берлин таба башларгъа керек болгъанды. Танка аскерлени, тюз аскерле Зеелов дуппурлада къоруулауну экинчи сызын ётгенден сора киргизир мурат болгъанды. Баш урууну бёлмесинде артиллерияны басыннганы фронтну бир километрине 270 тоблу сауут чакълы бир болгъанды. Аны тышында фронтну башчысы Г. К. Жуков эки болушлукъ уруу этерге излейди: онг джанындан — 61-чи совет аскерни эмда 1-чи Поляк аскерни кючю бла, Берлинни шималындан Эберсвальде, Зандау шахарла таба; сол джанындан — 69-чу эмда 33-чю аскерлени кючлери бла Бонсдорфха ургъанды, аны мураты Берлиннге 9-чу герман аскерни ыхтырылыргъа мадар бермезге.
1-чи Украин фронт баш урууну беш аскерни кючю бла бардырыргъа керек болгъанды: юч тюз аскер (13-чю, 5-чи, 3-чю) эмда эки танка аскер, ала Тримбель шахарны къатындан Шпремберг таба урургъа керек болгъандыла. Болушлукъ урууну Дрезден табагъа 2-чи Поляк аскер бла 52-чи совет аскерле бардырыргъа керек болгъандыла.
2-чи Белорус фронтну башчысы К. К. Рокоссовский баш урууну 65-чи, 70-чи эмда 49-чу аскерлени кючлери бла Нёйстрелиц табагъа бардырыргъа оноу этгенди. Немец къоруулау сызны юзгенден сора, алгъа урууну джетишимин айры танка, механикалы эмда кавалерия корпусла тамамларгъа планланнганды.
СССР
1-чи Белорус фронт (командири маршал Г. К. Жуков, штабны тамадасы генерал-полковник М. С. Малинин) къурамы: 1-чи Украин фронт (командири маршал И. С. Конев, штабны тамадасы аскерни генералы И. Е. Петров) къурамы: 2-чи Белорус фронт (командири маршал К. К. Рокоссовский, штабны тамадасы генерал-полковник Боголюбов А. Н.) в составе: 18-чи хауа аскер (главный маршал Голованов А. Е.)
Днепр аскер флотилия (контр-адмирал Григорьев В. В.)
Къызыл байракълы Балтика флот (адмирал Трибуц В. Ф.)
Бютеулей: совет аскерле — 1,9 млн адам, поляк аскерле — 155 900 адам, 6250 танка, 41 600 тоблу сауут бла миномет, 7500 самолёт
Аны тышында 1-чи Белорус фронтну къурамында джесир немец аскерчиле бла абычарладан къуралгъан, гитлерчи режим бла кюреширге разылыкъ берген аскер бёлекле да болгъандыла (Зейдлицни аскерлери)
Германия
Аскерлени «Висла» къауумуна башчылыкъ генерал-полковник Г. Хейнрици этгенди, 28-чи апрелден К. Штудент, къурамы: Аскерлени «Ара» къаууму башчылыкъ генерал-фельдмаршал Ф. Шернерде къурамы:
Хауадан джаяу аскерлеге болушлукъ: 4-чю хауа флот, 6-чы хауа флот, «Райх» хауа флот этгендиле.
Бютеулей: 48 джаяу, 6 танка эмда 9 моторлу дивизия; 37 айры джаяу полк, 98 айры джаяу батальон, анытышында кёб айры артиллериячы эмда энчи бёлек (1 млн адам, 10 400 тоб сауут бла миномет, 1500 танка бла штурм сауут эмда 3300 самолёт).
24-чю апрелде сермешиуге 12-чи аскер генерал В. Венкни башчылыгъында киргенди, ол андан алгъа Кюнбатыш фронтда къазауат этгенди.
1-чи Белорус фронт (16-25 апрель)
Москва заман бла, танг 5 сагъатда (танг атаргъа 2 сагъат къала), 16-чы апрелде 1-чи Белорус фронтну бёлгесинде артиллерия хазырланыу башлананады. 9000 тоб сауут эмда миномёт, 1500 аслам Катюша 25 минутну ичинде немец къоруулауну биринчи сызын, фронтну юзюллюк 27 километрлик бёлмесин джер бла тенг этедиле. Атаканы башланыуу бла артиллерияны оту къоруулауну теренине кёчеди, фронт юзюлген бёлмеледе 143 зенит прожектор джандырылады. Аланы кёз къаматхан джарыкълары джауну джунтчутады, аны бла бирге алгъа ургъан бёлеклени джолларын джарытадыла (немецлени къарангыда кёрген Infrarot-Scheinwerfer системалары 1 км узакълыкъда ышанланы кёргюзгенди, ол алгъа ургъан аскерлеге уллу къоуркъуу болгъанды, прожекторланы кючлю джарыгъы аланы бузгъанды). Биринчи эки сагъатда совет аскерлени алгъа уруулары джетишимли баргъанды, айры бёлекле къоруулауну экинчи сызына да чыкъгъандыла. Алай а джууукъда, гитлерчиле, къоруулауну декменгили этилген экинчи сызын дагъан этиб кючлю къаршчыланыуну башлагъандыла. Фронту бютеу узунлугъу бла кючлю сермешиуле башланнгандыла. Фронту бир къауум бёлмелеринде совет аскерле айры тамал пунткланы кючлеселе да, магъаналы джетишим этелмегендиле. Зеелов дуппурлада къурулгъан кючлю къаршчыланыу бетджан системагъа джаяу аскерле къарыу этелмегендиле. Бу болумда фронтха башчылыкъ этген маршал Жуков сермешиуге 1-чи эмда 2-чи гвардиячы танка аскерлени киргизирге оноу этеди. Биринчи кюнде сермешиулени барыуу, немец аскер башчылыкъны Зелов дуппурланы джакълауну бек магъаналы кёргенлерин ангылатханды. Бу бёлмеде къоруулауну кючлендирир ючюн16-чы апрелни аскерлени «Висла» къауумуну оператив резервин киргизгедиле. 17-чи апрелни бютеу кюню бла кечесинде 1-чи Белорус фронтну аскерлери джау бла ауур сермешиуле бардыргъандыла. Немец аскерлени кючлю къаршчылануларын аз-аз дженге, 19-чу апрелни ингирине къоруулауну ючюнчю сызын юзедиле эмда Берлиннге алгъа урургъа амал табадыла.
Къуршаланыугъа керти къоркъуу болгъанында, 9-чу немец аскерни командири Т. Буссе аскерни Берлинни джанына ыхтырылыб эмда анда къоруулауну кючлендирирге эркинлик излегенди. Бу планны аскерлени «Висла» къауумуну башчысы генерал-полковник Хейнрици къабыл этгенди, алай а Гитлер бу планны унамай, аскерле тургъан джерлеринде сермеширлерин излегенди.
20-чы апрелде Берлиннге артиллерия тоб атыу башланнганды, ол Гитлерни туугъан кюнюне саугъа болгъанды. 21-чи апрелде 9-чу уруучу, 2-чи гвардиячы танка, 47-чи бла 5-чи уруучу аскерле къоруулауну ючюнчю сызын юзюб Берлинни къыйырына кириб сермешиулени башлагъандыла. Шахаргъа биринчи 5-чи уруучу аскерни 26-чы гвардиячы ышанчы корпусу бла 32-чи ышанчы корпусуну бёлеклери киргендиле. Ол кюн огъунакъ ефрейтор А. И. Муравьёв Берлинде биринчи совет байракъны такъгъанды. 21-чи апрелни ингиринде къыбыладан шахаргъа 3-чю гвардиячы танка аскерни алчы бёлеклери киргенди. 23-чю эмда 24-чю апрелде сермешиуле бек къаты болгъандыла. 23-чю апрелде Берлинни штурмунда эм бек джетишим 9-чу ышанчы корпус этгенди. Бу корпусну аскерчилери тири штурм бла Карлсхорстну кючлегенди эмда Шпрее суугъа чыгъыб аны ётгендиле. Шпреени ётген заманда уллу болушлукъ Днепр аскер флотилияны кемелери этгенди, ала джауну отуну тюбюнде сууну бир джагъасындан башхасына совет бёлеклени кёчюргенди. 24-чю апрелге совет аскерлени алгъа баргъанлары акъыртыныракъ болса да, гитлерчиле тохтаталмагъандыла. 24-чю апрелде 5-чи уруучу аскер къаты сермешиулени бардыра Берлинни арасына акъыртын баргъанды.
61-чи аскер бла 1-чи Поляк Аскер алгъа урууларын 17-чи апрелде башлаб, къаты сермешиуле бла немец къоруулауну бузуб, Берлинни шималдан ётгендиле эмда Эльбагъа бурулгъандыла.
1-чи Украин фронт (16-25 апрель)
1-чи Украин фронтну аскерлерини алгъа уруулары джетишимли баргъанды. 16-чы апрелде танг аласы бла, бютёу 390 километрлик фронтда тютюнден джабыу салыннганды, ол джауну ал сынчыкълау пунктларын «сокъурлашдыргъанды». 6 сагъат бла 55 минутда, 40 минутлукъ артиллерия уруудан сора, биринчи эшалонну кючлендирилген дивизиялары Нейсени ётюуню башлагъандыла. Сууну сол джагъасында эрлай плацдармланы кючлеб, ала сууну юсю бла кёпюрлени салыуну баджаргъандыла. Операцияны биринчи сагъатларында инженер аскерле урууну баш бёлгесинде 133 кечиу джарашдыргъандыла. Сагъат сайын плацдармгъа джиберилген кючле бла амалланы саны ёсгенлей баргъанды. . Кюнню ортасына алгъа ургъанла немец къоруулауну экинчи сызына чыкъгъандыла. Фронтну юзюлюуюню къоркъууун ангылаб, немецле операцияны биринчи кюнюнде огъунакъ сермешиуге кеслерини къуру тактикалыкъ тюл, оператив резеврлерин да джибередиле. Аланы баш нюзюрлери алгъа келген совет аскерлени суугъа атаргъады. Алай болса да, кюнню ахырына фронтну аскерлери фронтда къоруулау сызны юзюб, 13 км теренликге киредиле.
1-чи Белорус фронтну акъыртын алгъа баргъанлары, эмда 1-чи Украин фронтну джетишимлерин эсебге ала, 18-чи апрелни кечесинде Баш Ставка 1-чи Украин фронтну 3-чю эмда 4-чю гвардиячы танка аскерлерин Берлиннге бурургъа буйрукъ береди.
20-чы апрелни ахырына, 1-чи Украин фронтну аскерлери джауну фронтун юзюб «Висла» къауумну «Ара» къауумдан айырады. Танка аскерлени быллай терк джетишимлеринде къоркъууну ангылаб, немец аскер башчылыкъ Берлинни киришин къоруулауда талай мадар этгенди. Къоруулауну кючлендирир ючюн, Цоссен, Луккенвальде, Йютербог шахарланы къатларына джаяу эмда танка бёлекле джибериледиле. Аланы къаршчыланыуларын дженге 21-чи апрелни кечесине Рыбалкону танкачылары Берлинни тыш къоруулау тогъайына джетедиле. 22-чи апрелни эртденине 3-чю гвардиячы танка аскерни 9-чу мехкорпусу бла 6-чы гвардиячы танка корпусу Нотте каналдан ётедил, Берлинни тыш къоруулау тогъайын юзюб, кюнню ахырына Тельтовканалны къыбыла джагъасына чыгъадыла. Анда дажуну кючлю эмда къурамлы къаршчыланыууна тюбеб тохтайдыла.
22-чи апрелни эртденинде Гитлерни штабында баш аскер башчылыкъны джыйылыуу болады, анда В. Венкни 12-чи армин Кюнбатыш фронтдан алыб къуршаланыргъа джетиб тургъан 9-чу аскерге болушлукъгъа джиберирге оноу алынады. 12-чи аскерни алгъа джюрюшюн къурар ючюн, аны штабына фельдмаршал Кейтель кетеди.
Тельтов-канал джагъалары бетджан этилген уллу тыйгъыч болгъанды. Аны тышында аны шимал джагъасында бетдженла сауутла бла да джакъланнгандыла. Каналны къыйыры бла къабыргъалары метрден аслам болгъан юйле къабыргъа кибик баргъандыла. Болумну бичиб, совет аскер башчылыкъ Тельтов-каналны ётюуню аллында уллу хазырлыкъ этерге оноу алгъанды. 23-чю апрель сау кюнню 3-чю гвардиячы танка аскер штурмгъа хазырланнганды. 24-чю апрелни тангына Тельтвов-каналны къыбыла джагъасында кючлю артиллерия къауум джыйылгъанды, тоблу сауутланы басыннганы фронтну километрине 650 быргъы болгъанды. Кючлю тоблу уруу бла джауну джер бла тенг этиб, 6-чы гвардиячы танка корпусну аскерлери Тельтов-каналны джетишимли ётедиле, эмда шимал джагъасында плацдарм кючлейдиле. 24-чю апрелни кюндюзюнде Венкни 12-чи аскери совет аскерни позицияларына биринчи чабыуул этгенди.
25-чи апрелни 12 сагъатында Берлинден кюнбатышда 4-чю гвардиячы танка аскерни бёлеклери бла 1-чи Белорус фронтну 47-чи аскерини бёлеклери бла тюбешеди. Ол кюн башха белгили тюбешиу болады — 5-чи гвардиячы аскерни бёлеклери американ аскерле бла тюбешеди.
25-чи апрелден 2-чи майгъа дери 1-чи Украин фронтну аскерлери юч табада ауур сермешиуле бардыргъандыла:28-чы аскерни бёлеклери, 3-чю эмда 4-чю танка аскерле Берлинни штурмуна къошулгъандыла; 4-чю гвардиячы танка аскерни кючлерини бёлеги, 13-чю аскер бла бирге 12-чи немец аскерни контрурууун тыйгъандыла; 3-чю гвардиячы аскер бла 28-чи аскерни бёлеклери къуршаланнган 9-чу аскерни тыйыб къаушатхандыла.
2-чи Белорус фронт (20 апрель-8 май)
17-чи апрелден 19-чу апрелге дери 2-чи Белорус фронтну 65-чи аскерини бёлеклери алчы кючлери бла Одерни экисууарасын алгъандыла, ол баш кючлени сууну ётюуюн тынчлагъанды. 20-чы апрелни эртденинде 2-чи Белорус фронтну баш кючлери алгъа ургъандыла: 65-чи, 70-чи эмда 49-чу аскерле. Ала Одерни ётгендиле. Эм уллу джетишимле 65-чи аскерни бёлмесинде болгъанды. Сагъат 13 бола эки 16 тонналыкъ пантон кёпюр салыныб, 20-чы апрелни ингирине бу аскерни кючлери кенглиги 6, теренлиги 1,5 километр болгъан плацдармны кючлейдил.
Фронтну ара бёлмесинде уа джетишимле азыракъ болгъандыла, 70-чи аскер бек терен ётелмегенди. Флангны солундагъы 46-чу аскер кючлю къаршчыланыугъа тюбеб, уллу джетишимге баралмагъанды. 21-чи апрелни сау кюню эмда кечеси фронтну аскерлери немец аскерлени атакаларын уруб къайтаргъанлай, Одерни кюнбатыш джагъасында плацдармны таймаздан кенгертирге кюрешгенди. Бу болумда фронту аскер башчысы К. К. Рокоссовский 49-чу аскерни онг джанында хоншусу 70-чи аскер этген кечиу бла ётдюрюб, кесини бёлмесине къайтарыргъа оноу этгенди. 25-чи апрелге къаты сермешиулени эсебинде фронту аскерлери кючленнге плацдармны кенгертгендиле (кенглигине 35 км, теренлигине 15 км). Уруучу кючню къарыулу этер ючюн, Одерни кюнбатыш джагъасына 2-чи уруучу аскер, 1-чи эмда 3-чю гвардиячы танка корпусла ётдюрюлгендиле. Операцияны биринчи этапында 2-чи Белорус фронт 3-чю немец танка аскерни баш кючлерин кесине буруб, Берлин тюбюнде сермешгенлеге болушлукъ этерге къоймагъанды. 26-чы апрелде 65-чи аскерни бёлеклери Штеттинни кючлегендиле. Андан ары 2-чи Белорус фронтну аскерлери джауну къаршчыланыуун сындырыб, таймаздан кюнбатышха баргъандыла. 3-чю майда 3-чю гвардиячы танка корпус Висмар къыбыла-кюнбатышында 2-чи британ аскерни алчы бёлеклери бла тюбешгенди.
Франкфурт-губен къауумну къурутуу
24-чю апрелни ахырына 1-чи Украин фронтну 28-чи 1-чи Белорус фронтну 8-чи гвардиячы аскерини бёлеклерине тюбегендиле, алай бла Берлинден къыбыла-кюнчыгъышда генерал Буссени 9-чу аскерин къуршалагъандыла, Берлин бла байламын кесгендиле. Къуршаланган немец аскер къауум — франкфурт-губен къауум атны бергендиле. Энди совет аскерлени аллында 200 минглик немец аскерни къаушатыу, эмда къуршаланыудан чыгъармау нюзюр салыннганды. Бу нюзюрню толтурур мурат бла 1-чи Украин фронтну 3-чю гвардиячы аскери бла 28-чи аскерни бёлеклерини бир къаууму немец аскерлени къуршалыудан чыгъар джерлеринде актив къоруулаугъа кёчгендиле. 26-чи апрелде 1-чи Белорус фронтну 3-чю, 69-чу эмда 33-чю аскерлери къуршаланнган аскерлени тамамы бла къурутууну башлагъандыла. Алай а джау къаты къаршчыланыудан сора да къуршаланыудан чыгъар мурат бла талай кере контруруу этгенди. 2-чи майгъа дери къуршаланнган аскерле 1-чи Украин фронтну аскерлерини фронтларын юзюб, кюнбатышха чыгъар муратны къоймагъандыла. Алай а къура айры аз санлы къауумла чегетле бла кюнбатышха кетелгендиле.
Берлинни штурму (25 апрель — 2 май)
26-чи апрелге Берлинни штурмунда 1-чи Белорус фронтну 6 аскери (47-чи, 3-чю эмда 5-чи уруучу, 8-чи гвардиячы, 1-чи бла 2-чи гвардbzxs танка аскерле) эмда 1-чи Украин фронтну 3 аскери (28-чи, 3-чю эм 4-чю гвардbzxs танка аскерле). Уллу шахарланы алыуну сынамын эсебге ала, шахарлада сермешиуле ючюн, штурмучу оитрядла къуралгъандыла, аланы къурамларында ышанчы батальонла неда ротала, танкала, артиллерия эмда саперла бла кючленнгендиле.
27-чи апрелге Берлинни аралыгъына терен кирген совет аскерле джауну аскерлери кюнчыгъышдан кюнбатышха узун тар созулгъандыла (узунлукъгъа 16 км, кенгликге эки-юч, бир-бирде тёртге дери). Шахарда сермешиуле кече да, кюн да тохтамагъандыла. Тийре тийре совет аскерле дажуну къоруулауун «кемириб» алгъа баргъандыла. 28-чи апрелни ашхамына 3-чю уруучу аскерни бёлеклери рейхстагга чыкъгъандыла. 29-чу апрелни кечесине алчы совет аскерле бла Мольтке кёпюр кючленеди. 30-чу апрелини тангында кёб къурман бериб, парламентни мекямыны къатындагъы ич ишлени мекямы кючленеди. Рейхстагга джол ачылады.
1945 джылны 30-чу апрелинде, сагъат 21.30 бола Рейхстагны совет аскерле штурм этедиле. 1-чи майны танг аласында Рейхстагны башында къызыл байракъ тагъылады. Алай а мекям толусу бла кючленелмегенди, хар отоу, хар бёлме ючюн сермешиу баргъанды. 1-чи майны кечесине Рейхстагны гарнизону капитуляция этеди.
1-чи майгъа немецлени къолларында къуру Тиргартен бла правительство болгъан тийре къалады. Анда император канцелярия болгъанды, аны арбазында Гитлерни бункери. 1-чи майны кечесинде алгъыннгы ангылашулагъа кёре 8-чи гвардиячы аскерни штабына немец джаяу аскерлени генерал штабыны тамадасы генерал Кребс келгенди. Ол аскерни башчысы В. И. Чуйковха Гитлер кесин ёлтюргенин, эмда Германияны джангы правительствосуну отну тохтатыу теджеуюн билдиргенди. Бу билдириу Г. К. Жуковха берилгенди, ол да Москвагъа джибергенди. Сталин сылтаусуз капитуляция излегенин билдиргенди. 1-чи майны 18 сагъатында Германияны дажнгы правительствосу сылтаусуз капитуляция излемни къабыл этмегенди, совет аскерле джангы кючден штурмну башлагъандыла.
2-чи майны кече сагъат биринде 1-чи Белорус фронтну радиостанциясы орус тилде билдириу алгъанды: «Отну тохтатыуну тилейбиз. Подстам кёпюрге парламентарийлени джиберебиз». Билдирилген джерге келген немец абычар Берлинни къоруулауну башчысы генерал Вейдлингни Берлинни гарнизону капитуляция этерге хазыр болгъан билдириуюн бергенди. 2-чи майны эртденини сагъат 6-да генерал Вейдлинг юч немец генерал бла бирге фронту ётюб джесирге кесин бергенди. Бир сагъатдан, 8-чи гвардиячы аскерни штабында тургъан генерал капитуляция буйрукъгъа къол салгъанды. Бу буйрукъ радио эмда таууш этиучюле бла джаугъа билдирилгенди. Бу буйрукъну алгъанла къаршчыланыуну тохтатхандыла. Кюнню ахырына 8-чи гвардиячы аскерни кючлери шахарны арасын джаудан ариулагъандыла. Капитуляция этерге излемеген бёлекле кюнбатышха ётерге излегендиле, алай а къаушатылгъандыла.
Викингле
Викингле — ал орта ёмюрдеги скандинав тенгизчиледиле, VIII—XI ёмюрледе Винланддан Биармиягъа эм Каспийден Шимал Африкагъа дери чабыуул этиб тургъандыла. Викинлени асламысы эркин дат, норвег эм швед тамырлы адамла болгъандыла, аланы баш нюзюрлери дженгил бай болуу болгъанды. Ийнанчлары бла - меджисуула болгъандыла.
Швед викингле кёбюсюне кюнчыгъышха джолоучу болгъандыла, алагъа эски орус эмда византий къайнакълада варягла дегендиле. Норвег эм дат викингле асламысы бла кюнбатышха джолоучу болгъандыла, эмда латин къайнакълагъа кёре норманла атны джюрютгендиле.
Этимологиясы
«Викинг» сёз буруннгу норвег «vikingr» сёзден къуралгъанды, эм джайылгъан версиягъа кёре ол сёз бла фьордланы белгилегендиле, аны тышында бу сёз норвег область Вик бла да келишеди. «Викинг» сёзню уа («фьорддан адам») джашыртын богъазлада бугъунуб гуду этген адамлагъа айтхандыла.
Витим болид
Витим болид Иркутск областьны Мама-Чуй районуну Мама бла Витимский эллерин къатында 2002 джылны 24 сентябрыны кечесинде тюшгенди.
Баш билгиле
Витим болид 30 км мийикликде АБШ-ны АХК-ни джолдашы эсленнгенди, алай а тас этилгенди. Кёргенлени шагъатлыкъларына кёре, болидни кёрюннген ёлчемлери Айны кёрюннген ёлчемлеринден кёбге гитче болмагъанды, аны джарыкълыгъы уа кечеги тайганы джарытыб кёбню тургъанды. Тюшгенинден сора, атылгъаннга ушаш таууш да келгенди. Бу тюшюу джамагъатда уллу резонанс джаратханды, алай а метеоритни атылыууну биргелей энергиясы алай уллу болмагъанды - тротил ёлчем бла 200 тонна (ал энергиясы 2,3 килотонна болгъанды), ал массасыны максимуму (атомсферада кюйгюнчю)  — 160 тонна, сыныкъларыны ахыр массасы уа талай джюз килограмм болгъанды.
Метеоридни тюшген джеринини шекили Тунгус метеоритни тюшген джерине ушагъанды, алай масштаблары кёбге гитче болгъанды (чегетни аугъан зонасы 10×6 км, ёртенни зонасы да 3×2 км чакълы бир)
Дагъыда къара
Тунгус метеорит
Алания (магъаналары)
Алания:
Кюнчыгъыш джарымтоб
Кюнчыгъыш джарымтоб — Джерни, Гринвич меридианындан кюнчыгъышда эмда180-чи меридиандан кюнбатышдагъы джарымтобуду. Кюнчыгъыш джарымтобну меридианлары кюнчыгъыш узунлукъну меридианлары кибик белгиленедиле. Кюнчыгъыш джарымтобха Лондондан кюнчыгъышдагъы кесеги бла Евразия (Чукотка джарымайрымканны бир кесегини тышында), Африканы асламысы, Индий океан, Австралия эм Атлантичка бла Шош океанла киредиле.
המיספירה
Доу Джонсну индустриял индекси
Доу Джонсну индустриял индекси (Dow Jones Industrial Average, DJIA) — сауданы талай фонд индекслерини бириди, Wall Street Journal  газетни редактору эмда  Dow Jones & Company  компанияны тамалын салгъан Чарльз Доу  къурагъанды(Charles Dow).
Индексни юсюнден
Доу Джонс американ сауда индекслени ичинде эм эскисиди. Американ фонд саудаланы индустриял юлюшюню айныуун осмакълар мурат бла къуралгъанды..
Индекс, АБШ-ны 30 эм уллу компаниясын осмакълайды. Индустриял деген сёз индексни атында, къуралгъан заманында салыннган нюзюр бла байламлыды, бусагъатда эсе уа индексге кирген компанияланы бир къаууму индустрия сектордан узакъдыла. Аллындан индекс кирген компанияланы акцияларына багъаланы орта арифметика саны кибик саналгъанды. Бусагъатда хыйсаб этер ючюн масштабланнган орта сан алынады,ол деген — багъаланы эсеби индексге кирген компанияланы акциялары юлешиннгени неда бирлешиннгени сайын тюрленнген юлешиучюге юлешинеди. .
Тарихи
Индексни биринчи вариантлары 1884 джылда чыкъгъандыла, ала тогъуз темир джол эмда эки индустриял компанияны акцияларыны багъаларын кёргюзгендиле. Индексни бу вариантлары басмаланмагъанды, ич анализ ючюн хайырландырылгъанды. Джамагъатха биринчи кере басмада индекс 1896 джылны 26-чы майында «индустриял» индекс кибик басмаланнганды. Ол заманда индекс 12 компанияны акцияларыны багъалары кёргюзюлгенди. Бусагъатда ол 12 компаниядан джангыз General Electric къалгъанды. Андан сора индексге :
1916 джылда компанияланы саны 20 дери кёлтюрюлгенди, 1928 джылны 11-чи октябрында уа 30 болгъанды. Хар ротация заманда талай компания ауушдурулады, эм бек «чайкъалыула» болгъан заманнга Уллу депрессияны заманын санаргъа боллукъду, XX ёмюрню 30-чу джылларыны башында: 1930 джылны 18-чи июлунда индексде джети компания ауушдурулгъанды, 1932 джылны 26-чы майында уа сегиз компания. 17-шер джыллы эки кёзюуде (1939—1956 бла 1959—1976 джылла), индексни структурасында тюрлениу болмагъанды.
Биринчи басмаланнган индексни тергеую 40,94 болгъанды. 1972 джылны 14-чю ноябрында уа индекс биринчи кере 1000 белгини ётгенди (1003,16). 80-чы джыллада, артыкъсыз да 90-чы джыллада индекс терк ёсгенди. 1995 джылны 21-чи ноябрында индекс 5000 белгини ётгенди (5023,55), 1999 джылны 29-чу мартында уа 10 000 белги озулгъанды (10 006,78). Бир айдан сора, 1999 джылны 3-чю майында индекс 11 014,70 болгъанды. Кесини максимумуна 11 722,98 — Доу Джонс индекс 2000 джылны 14-чю январында джетгенди, аны ызындан индекс терк тюшюб башлагъанды, 2002 джылны 9-чу октябрында DJIA кесини аралыкъ минимумуна 7286,27 магъана бла тюшгенди.
--> Процент къарамда индексни эм уллу тюшюую 1987 джылны Самый большой в процентном отношении обвал индекса произошел в «къара баш кюнюнде» болгъанды, Ол заманда Доу Джонс 22,6 % тюшгенди. 2001 джылны 11-чи сентябрында терактладан сора индекс 7,1 % тюшгенди.
Эм иги кюнле
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм иги кюнлени кёргюзеди.
Къайнакъ: Wall Street Journal
Эм аман кюнле
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм аман кюнлени кёргюзеди.
Къайнакъ: Wall Street Journal
Эм иги айла
Къайнакъ: EconStats
Эм аман айла
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм аман айланы кёргюзеди.
Къайнакъ: EconStats
Эм иги джылла
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм иги джылланы кёргюзеди.
Къайнакъ: Dow Jones & Company
Эм аман джылла
Таблица, 1885 джылдан башлаб процент тюрлениулерине кёре эм аман джылланы кёргюзеди.
Къайнакъ: Dow Jones & Company
Структурасы
Доу Джонс индексге кирген компанияланы списогу фонд саудада тюрлениулеге кёре тюрленирге болады. Бу списокну къурагъан The Wall Street Journal газетни редакциясыды.
Болид
Болид (bolide, βολίς, βολίδος — «темир садакъ» сёзден) —   джарыкълыгъы −4m  аз болмагъан (Венерадан джарыкъ) неда эсленнген мюйюш ёлчемлери болгъан метеорду. Халкъла арасы астрономия бирликде «болид» сёзню официал айгъакълауу джокъду.
Бек джарыкъ болидлеге суперболид дейдиле.
Болидлени учууларыны траекториясы асламысы бла гиперболалы болады. Джерни атмосферсаына кирсе болидле букъу бла ионлашхан газладан ыз (къуйрукъ) къоядыла. Джерге болидледен айрылыб метеоритле тюшерге боладыла. Учуу тауушну неда радиобайламны бузукълугъун келтирге болады.