cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Экинчи дуния къазауат
Британия ючюн сермешиу
Францияны капитуляциясындан сора Германия Уллу Британиягъа мамырлыкъ теджейди, алай а къабыл этилмейди. 1940 джылны 16-чы июлунда Гитлер Уллу Британиягъы чабыуну юсюнден директива этеди («Тенгиз Аслан» операция). Алай а немча АТК бла джаяу аскерлени башчылыкълары, британ флотну кючлюлюгюн сылтаугъа салыб, алгъы бурун авиацияны кёкде бийликни къолгъа алырын излейдиле. 1940 джылны августунда герман авиация Уллу Британияны аскер-экономика потенциялын бузаргъа, халкъны моралын тюшюрюр муратда, айрымканны бомбалаб башлайды. Ахыр нюзюрю къралны капитуляциясы болгъанды. Немча АХК бла АТК Ла-Маншда ингилиз тенгизлеге чабыуул этедиле тохтаусуз. 4-чю сентябрдан башлаб немча авиация къралны къыбыласында орналгъан шахарланы бомбалаб башлайды: Лондон, Рочестер, Бирмингем, Манчестер.
Граждан адамланы ичинде кёб ёлюм болгъанына къарамай, ингилизлиле Британия ючюн сермешиуню хорлайдыла — Германия десант операция этиуню башламагъанлай тохтатады. 1940 джылны декабрындан башлаб хауа болумну аман болгъаны себебли герман авиация айрымканны бомбалауну азайтады. Баш нюзюрлерин- Уллу Британияны къазауатдан чыгъарыргъа немчалыланы къарыуларында келмейди.
Африкада, Джерларасында эмда Балканлада сермешиуле
Италия къазауатха киргенинден сора, аскерлери Джерларасы, Шимал эмда Кюнбатыш Африка ючюн сермешиулени къызыуда башлайдыла1 11-чи июнда итальян авиация Мальтадагъы британ базаны урады. 13-чю майда итальянлыла Кенияда британ базаланы бомбалайдыла. Июлну аллында итальян аскерле Эфиопия бла Сомалиден эки британ колониягъа - Кения бла Суданнга урадыла, алай а таукелсиз уруш этгенлери себебли терен кирелмейдиле. 1940 джылны 3-чю августунда итальян аскерле Британ Сомалиге киредиле. Адам саны аслам болгъаны себебли алайда британ эмда къыбыла африкан аскерлени ачыкъ богъазны ол бир джанына, Британияны Аден колониясына ыхтырадыла.
Францияны капитуляциясындан сора, талай колонияны администрациялары виши правительствону таныргъа унамай, Лондонда генерал Де Голль къурагъан «Сермешген Франциягъа» бойсунадыла. Британ аскерле бла «Сермешген Францияны» отрядлары виши аскерлеге къазауат башлайдыла, аланы баш нюзюрлери колонияланы къолгъа алыу болгъанды. Сентябргъа алай къазауатсыз бютеулей Француз Экватор Африканы къолгъа аладыла. 27-чи октябрда Браззавилде Де Голлну аскерлерини къолунда болгъан бютеу территориялагъа оноу оноу этген орган къуралады, атыда «Империяны Джакълауну Баш Кенгеши» болады. 24-чю сентябрда француз-британ кючле Сенегалда кеслерин фашист аскерлеге хорлатадыла (Дакар операция), алай а ноябрда Габонну сыйырадыла (Габон операция).
13-чю сентябрда итальянлыла Ливияны джеринден Мисирге чабадыла. 16 сентябргъа Сиди-Барранини къолгъа алыб, ала тохтайдыла. Ингилизлиле уа Мерса-Матрухха ыхтырыладыла. Африка бла Джерларасында кеслерини болумларын игилер ючюн итальянлыла Грецияны къолгъа алыр мурат этедиле. Урум правительствону, итальян аскерлени кесини джери бла ётерге эркинлик бермеуюнден сора, 1940 джылны 28-чи октябрында итальяна аскерле Грециягъа чабадыла. Ал кюнлеледе итальян аскерле талай урум шахарны къолгъа аладыла, алай а 8-чи ноябргъа алгъа джюрюшлери тохтатылады, 14-чю ноябргъ эсе уа урум аскер алгъа джюрюш этиб къралны бютеулей къолгъа алады, итальянлыланы къолларында болгъан Албаниягъа огъунакъ киреди.
Январны аллында ингилизлиле Кюнчыгъыш Африкадада алгъа джюрюйдюле,. 21-чи январда итальянлыладан Кассаланы сыйырыб, ала Судандан Эритреягъа киредиле, 27-чи мартда Кэрэнни, 1-чи апрельде Асмараны, 8-чи апрелде Массава портну къолгъа аладыла. Февралда британ аскерле Кениядан Итальян Сомалиге киредиле, Могадишо портну къолгъа алгъандан сора, шималгъа айланыб, Эфиопиягъа киредиле. 16-чы апрелде ингилиз десант Британ Сомалиге тюшеди, кёб турмай итальян аскерлени хорлайды. Ингилиз аскерле бла бирге Эфиопиягъа 1936 джыл итальянлыла тахтасындан къоратхан эфиоп император Хайле Селассиеде къайтады. Ингилизлилеге кёб санда эфиоп партизанда къошулады. 17-чи мартда британ эмда эфиоп аскерле Джиджиганы, 29-чу мартда — Харарны, 6-апрелде - Эфиопияны ара шахары Аддис-Абебаны эркин этедиле. Кюнчыгъыш Афиркадагъы Итальян колония империя джокъ болады. Эфиопия бла Сомалини территорияларында итальяна аскерлени кесеклери 1941 джылны 27-чи ноябрына дери къаршчылыкъ кёргюзгендиле.
1941 джылны мартында, Крит айрымканны къатында тенгиз сермешиуде, британлыла итальяна флотну энтда бир кере къаушатадыла. 2-чи мартда Грецияда инглиз эм австралиячы аскерле десант тюшедиле. 9-чу мартда итальяна аскерле урумлулагъа къаршчы энтда бир кере алгъа урадыла, алай а къаушатылыб, 26-чы мартха ызларына ыхтырыладыла.
Бютеу фронтлада кесин хорлатыб, Муссолини Гитлерден болушлукъ излер керекли къалады. 1941 джылны февралында Ливиягъа Роммелни башчылыгъында немча экспедицион корпус келеди. 1941 джылны 31-чи мартында итальян-немча аскерле алгъа уруб, ингилизлидене Киренаиканы сыйырадыла, сора Мисирни чеклерине чыгъадыла. Аны бла 1941 джылны ноябрына дери фронт шош болады.
Фашист къралланы блокуну кенгериую. Балканла бла Джууукъ Кюнчыгъышда сермешиуле
АБШ кесини тыш политикасына джангыдан къарай башлайды. Уллу Британия кёбден кёб джакъ, дагъан ала башлайды АБШ-дан. 1940 джылны майында АБШ-ны Конгресси аскер бла флотну кереклерин баджарыр ючюн 3 млрд доллар джиберирге къабыл этеди, джай а уа  — 6,5 млрд, аны ичинде 4 млрд «эки океанны флотун» ишлерге. Уллу Британиягъа сауут бла аскер керекни джибериуюда кёбден кёб бола баргъанды. 1940 джылны 2-чи сентябрында АБШ Уллу Британиягъа Кюнбатыш Джарымтобда 8 базаны бегендге бергени ючюн 50 эсминец береди. АБШ-ны Конгрессини бегимине кёре (Ленд-лиз), Уллу Британиягъа 7 млрд доллар ассигнация этилгенди. Кечирек ленд-лиз Къытайгъа, Грециягъа эмда Югославия|Югославиягъада джайылгъанды. Шимал Атлантика АБШ-ны аскер флотуну «патруль зонасы» баямланады, аны бла бирге Уллу Британиягъа джол алгъан саудюгер кемеледа къоруугъа алынадыла.
1940 джылны 24-чи сентябрында Германия, Италия эм Япония Ючлю пактха: дунияны джангы юлешиу эмда аскер болушлукъ келишиуге къол саладыла. 1940 джылны ноябрында совет-герман кёрюшюуледе немча дипломатла бу пактха СССР-ни къошулурун излейдиле. Алай а Совет правительство унамайды. Гитлер СССР-ге чабыуну планын мюкюл этеди. Аны тындырыр ючюн Гитлер Кюнчыгъыш Европада кеси джанлы къралла излеб башлайды. 20-чы ноябрда Ючлю бирликге Маджар, 23-чю ноябрда — Румыния, 24-чю ноябрда — Словакия, 1941 джылда  — Болгария, Финляндия бла Испания къошуладыла. 1941 джылны 25-чи мартында пактха Югославияда къошулады, алай а 27 мартда, Белградда ингилиз агентураны болушлугъу бла кърал переворот болады, оноугъа Симовични правительствосу келеди, ол король этиб джаш Петр II-ни баямлайды, эмда Югославияны нейтрал боллугъун баям этеди. 5-чи апрелде Югославия СССР бла шохлукъ бла чабмауну кесаматына къол салады. Ишле Гитлер ушатхан джанына бармагъаны себебли, Гитлер Югославияны кючлерге эмда Грецияда итальян аскерлеге болушлукъ этерге оноу этеди.
1941 джылны 6-чы апрелинде, уллу шахарланы, темир джолну эмда аэродромланы кючлю бомбалаб, Германия бла Венгрия Югославиягъа чабадыла. Ол кёзюуде итальян аскерле, герман аскерлени болушлукълары бла Грецияда алгъа урадыла. 8-чи апрелге Югославияны саутлу кючлери талай кесекге джыртыладыла, эмда бир аскер болуудан чыгъадыла. 9-чу апрелде немча аскерле югослав территорияны юсю бла ётюб Грецияны чеклерине чыгъадыла. Ол кюн огъунакъ Салониклени кючлеб, урумлуланы Кюнчыгъыш-Македон аскерлерин джесирга аладыла. 10-чу апрелде немчалыла Загребни кючлейдиле. 11-чи апрелде эсе уа хорват нацистлени бачамасы Анте Павелич Хорватияны азат баям этеди, эмда хорватлыланы югослав аскерлени сафларында къачарларын чакъырады, аны бла югослав аскерле къарысузлукъларындада къарыусуз боладыла. 13-чю апрелде немчалыла Белградны къолгъа аладыла. 15-чи апрелде югослав правительство къралдан къачады, 16-чи апрелде немча аскерле Сараевогъа киредиле. 16-чы апрелде итальянлыла Бар бла Крк айрымканны къолгъа аладыла, 17-чи апрелде уа Дубровник тюшеди. Ол кюн огъунакъ югослав аскер капитуляция этеди, аны 344 минг аскерчиси бла абычары джесирге тюшедиле.
Югославия къаушатылгъандан сора немчалыла бла итальянлыла бютеу кючлерин Греция бла кюрешге атадыла. 20-чы апрелде Эпир аскер капитуляция этеди. Ингилиз-австралиячы аскер башчылыкъны Фермопиллени къатында джакъны бегитиб, итальян-немча аскерлени орта Грециягъа ётюулерине тыйгъыч болур муратлары толмайды, 20-чы апрелде ингили-австралиячы бирликлени эвакуациия этер оноу алынады. 21-чи апрелде Янина тюшеди. 23-чю апрелде Цолакоглу урум аскер кючлени бютеулей капитуляциясына къол саладыла. 24-чю апрелде король Георг II правительство бла бирге Критге къачады. Ол кюн огъунакъ Лемнос, Фарос эмда Самофракия айрымканла немча-итальян аскерлени къолларына тюшедиле. 27-чи апрелде Афинле тюшедиле.
20-чы майда немчалыла Критге десант атадыла, британ флот немчалыланы аскер болушлукъну тенгиз бла келтириюне тыйгъыч болсада, 21-чи майда немчалыла Малемеде аэродромну кючлейдиле, сора болушлукъдну хауадан аладыла. 31-чи майда, кючлю сермешиуледен сора британ аскерле айрымканны къояргъа керек боладыла. 2-чи июннга айрымкан фашистлени къолларына толу тюшеди. Алай а парашютчюлени ичинде кёб къурман болгъаны ючюн, Гитлер Кипр бла Суэц каналгъай десант атыудан тохтайды.
Югославия къаушатылгъандан сора талай кесекге юлешинеди. Германия шимал Словенияны, Маджар — кюнбатыш Воеводинаны, Болгария — вардар Македонияны, Италия — къыбыла Словенияны, Далмацияны джагъасыны бир кесегин, Черногория бла Косовону кючлейдиле. Хорватия итальян-немча протекторат тюбюнде бойсунмагъан кърал баямланады. Сербияда Недични коллаборационист правительствосу къуралады.
Грецияны капитуляциясындан сора Болгария кюнчыгъшы Македония бла кюнбатыш Фракияны кючлейди; къралны къалгъаны эки оккупацион зонагъа юлешинедиле (итальян-кюнбатыш эмда герман - кюнчыгъыш).
1941 джылны 1-чи апрелинде, Иракда переворот болуб, оноугъа Германия джанлы, миллетчи Рашид Али-Гайланини къаууму келеди. Виши режими бла келишиб, Германия 12-чи майда, Франциягъа мандат бла берилген Сирияны юсю бла Иракга сауут джибериб башлайды. Алай а СССР бла къазауатха хазырлана тургъан немчалыла ирак миллетчилеге кёб болушлукъ этелмейдиле. Ингилиз аскерле Иракга чабадыла эмда Аль-Гайланини правительствосун къыстайдыла. 8-чи июнда ингилизлиле «Сермешген Францияны» бёлеклери бла бирге Сирия бла Ливаннга киредиле, июлну ортасына виши аскерле капитуляция этедиле.
Уллу Британия бла СССР-ни оюмларына кёре 1941 джыл Германияны джанында Иранны къазауатха къошулур мураты бар эди. Ол себеден, 25-чи августдан башлаб 17-чи сентябргъа дери ингилиз-совет Иранны оккупация этиуюню операциясы бардырылады. Бу операцияны баш нюзюрю иран нефть къайнакъланы, Германияны къолгъа алыуунндан къоруулау болады. Операцияда союзниклени аскерлери Ираннга киредиле эмда темир джолла бла нефть къайнакъланы къолгъа аладыла. Аны бла бирге ингилизлиле къыбыла Иранны, СССР да шимал Иранны оккупация этедиле.
Азия
Къытайда японлула 1939-1941 джыллада къралны къыбыла-кюнчыгъыш кесегин кючлегендиле. Къытай, къыйын ич политика болумда болгъаны себебли керекли къаршчылыкъны кёргюзелмегенди. (Къытайда граждан къазауат). Францияны капитуляциясындан сора Французо Индокъытаны администрациясы виши правительсовну къабыл этгенди. Таиланд, Францияны къарыусузлугъун мараб, Француз Индокъытайны талай джерин даулагъанды. 1940 джылны октябрында тайланд аскерле Француз Индокъытайгъа чабхандыла. Тайланд виши аскерлени талай сермешиуде дженгендиле. 1941 джылны 9-чу майында Японияны басымына бойсунуб, Виши Режим Тайланд бла мамырлыкъ кесаматны къабыл этеди, ол кесаматха кёре Тайландха Лаос бла Камбоджаны кесеги кетеди. Африкада колонияланы асламысыны тас этгенинден сора, Индокъытайны британлыла бла деголлчуланы къолларына къоркъуу чыкъгъанды. Аннга джол бермез ючюн виши правительство колониягъа 1941 джылны июнунда япон аскер контингентни ийгендиле
СССР-ге чабыу
1941 джылны 22-чи июнунда Германия кесини эгерлерини болушлугъу бла (Италия, Маджар, Румыния, Финляндия эмда Словакия) СССР-ге чабханды. Совет-герман къазауат башланнганды. Совет, россия тарих илмуда бу къазауат Уллу Ата Джурт къазауататны джюрютеди.
Немча аскерле сакъланмай тургъанлай, совет чекде юч уллу аскер къауум («Шимал», «Орта» эмда «Къыбыла») совет коммуникациялагъа кючлю ургъанды. Биринчи кюн огъунакъ, герман аскер кёб совет сауутну, джаныучуну, аскер техниканы къурутханды неда къолгъа алгъанды: 1200 самолет кёкге чыкъмагъанлай джокъ этилгенди.. 23-25 июнда совет фронтла контр уруу этерге излейдиле, алай а джетишимли болалмайдыла.
Биринчи декаданы ахырына немча аскерле Латвияны, Литваны, Белоруссияны, Украинаны иги кесек джерин эмда Молдавияны кючлейдиле. Совет Кюнбатыш фронтну баш кючлери Белосток-Минск сермешиуде къаушатыладыла.
Совет Шимал-Кюнбатыш фронт чекде урушлада кесин хорлатыб ызына ыхтырылады. Алай а 14 июнь- 18 июлда Сольцаны къатында совет контратака немчаланы Ленинградха алгъа джюрюшлерин юч ыйыкъ чакълы бирге тохтатады.
22-чи июнда, эртден алты сагъатда совет самолетла Хельскинкини бомбалайдыла. 25-чи июнь - совет самолетла фин аэродромланы бомбалайдыла. 26-чы июнда фин аскерле алгъа урадыла, кеб турмай, совет аскерле алгъаракъ кючлеген Карел боюнчукъну къайтарадыла. Эски тарих чекни ётмей тохтайдыла фин аскерле. 29-чу июнда герман-фин аскерле Полюсну башы районнга джюрюш этедиле, алай а тохтатыладыла.
Украинада совет Къыбыла-Кюнбатыш фронтда къаушатылыб, чекден кери атылады, алай а совет мехкорпусну контратакасы немча аскерлени Киевге иймейди.
Джангы алгъа джюрюшде совет-герман фронтну арасында, 10-чу июлда «Орта» аскер къауум Смоленскни кючлеб, джангыдан къуралгъан Кюнбатыш фронтну баш кючлерин къуршоугъа алады. Бу джетишимге къууаныб, Ленинград бла Киевге алгъа барыуну артына дери джетдирир муратда, аскер башчылыкъны унамагъанына къарамай, Гитлер баш урууну москва табадан, къыбылагъа- Киев бла Донбассха эмда шималгъа -Ленинрагдха бурулуугъа буйрукъ береди. . Бу оноугъа кёре Москвагъа джюрюш этген танка къауумла «Орта» къауумдан алыныб къыблагъа (2-чи танка къауум) эмда шималгъа (3-чю танка къауум) джиберилгендиле. Москвагъа «Орта» къауумну джаяу дивизиялары джюрюрге керек боладыла, алай а Смоленскни къатында сермешиу бошалмагъаны себебли, 30-чу июлда «Орта» аскер къауум кесин джакъларгъа буйрукъ алады. Аны бла Москвагъа джюрюш талай заманнга тохтатылады.
8-чи - 9-чу августда «Шимал» аскер къауум Ленинградха алгъа джюрюшню джангыдан башлагъанды. Совет аскерлени фронтлары талай джерде джыртылгъанды, ала Таллинн бла Ленинградха ыхтырылыргъа керек боладыла. Талинни джакълау немча аскерлени бир кесегин былайда тохтады, алай а 28-чи августда совет аскерле эвакуацияны башларгъа керек боладыла. 8-чи сентябрда Шлиссербургну кючлебЛенинградны тогъайгъа аладыла.
Алай а Ленинградны кючлер нюзюрде, 9-чу сентябрда джангы алгъа уруу джетишим бла бошалмайды. Аны юсюне «Шимал» къауумну аскерлери, Москвагъа атакагъа алынадыла.
Украинада августну аллында «Къыбыла» аскер къауумэки совет аскерни Днепр суудан кесиб Уманны къатында къуршоулайдыла. Алай а Киевни биягъынлай алалмайдыла. «Орта» аскер къауумну къыбылагъа бурулгъаны бла совет Къыбыла-Кюнбатыш фронтну аскерлерини болуму аманнга кетеди. Немча 2-чи танка къауум Брянск фронту аскерлерини контрурууларын тохтатыб Деснаны ётеди, сора 15-чи сентябрда Кременчугдан алгъа джюрюген 1-чи танка къауум бла бирлешеди. Киев ючюн сермешиуде Къыбыла-Кюнбатыш фронтну къаушатылыб, джокъну орнуна келеди.
Киевде совет аскерлени къаушатыу, немчалылагъа къыбылагъа джол ачады. 5-чи октябрда 1-чи танка къауум Азау тенгизге Мелитополну къатында чыгъыб, Къыбыла фронтну аскерлерине джол кеседи. 1941 джылны октябрында немча аскерле Севастополь тышында бютеу Кърымны кючлейдиле.
1941 джылны 30-чу сентябрында немча аскерле Москвагъа алгъа джюрюшню башлайдыла. Немча танка бирликлени фронту юзюб терен алгъа киргенлери себебли совет Кюнбатыш, Резерв эм Брянск фронтну баш кчюлени Вязьма бла Брянскны къатында къуршоугъа тюшедиле. Бютеулейда джесирге тюшгенлени саны 660 минг адамдан артыкъ болады. Кюнбатыш эмда Резерв фронтдан къалгъанла 10-чу октябрда бирлешген Кюнбатыш фронтха джыйыладыла. Башчылыкъда аскерни генералы Г. К. Жуковха бериледи.
15-18 ноябрда немча аскерле Москвагъа алгъа джюрюшню джангыдан башлайдыла, алай а ноябрны ахырына бютеулеу тохтатыладыла.
Москвадагъы хорлам, совет аскер башчылыкъны бютеу кючленида алгъа урургъа батырлыкъ береди. 1942 джылны 8-чи январында Калинин, Кюнбатыш фронтну эмда Шимал-Кюнбатыш фронтну аскерлери немча «Орта» аскер къауумгъа къаршчы джюрюш этедиле. Алай а ала салынган нюзюрню тындыралмайдыла, апрелни ортасына уллу къурманла бериб, алгъа джюрюшню тохтатыргъа керек къаладыла. Немчалыла Ржев-Вязьма плацдармны къолда тутуб, Москвагъа къоркур позицияны алгъандыла. Волхов эм Ленинград фронтланы, Ленинградны блокадасын юзер мурат бла уруулары джетишимли бошалмайдыла, ахырында уа Волхов фронтну аскерлерини бир къаууму къуршоугъа огъунакъ тюшеди.
Японлуланы Шош океанда алгъа джюрюшлери
Таиланд талай кюнню къаршчыланнгандан сора Япония джанлы болургъа унаб, АБШ бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды. Япон авиация Таиландны территориясындан Бирманы бомбалайдыла.
10-чу декабрда Гуам айрымкандагъы американ базаны, 23 декабрда — Уэйк айрымканны кючлейдиле, 25-чи декабрда Гонконг тюешеди. 8-чи декабрда японлула Малайны британ фронтну юзюб къызыу алгъа джюрюйдле, британ аскерле Сингапургъа ыхтырыладыла. Аннга дери британлыла «хорланмазлыкъ къалагъа» санагъан Сингапур 1942 джылны 15-чи февралында тюшеди. 70 минг чакълы бир британ эмда австралиячы аскерчи джесирге тюшедиле.
1942 джылны 11-чи январында япон аскерле Голланд Ост-Индиягъа чабадыла, джууукъда Борнео бла Целебс айрымканланы кючлейдиле. 28-чи январда Ява тенгизде, япон флот ингилиз-голланд эскадраны дженгеди. Не кюрешселеда Ява айрымкандагъы аскерледа 2-чи мартха капитуляция этедиле.
1942 джылны 23-чю январында японлула Бисмаркны архипелагын кючлейдиле, аны ичинди Джангы Британия айрымканныда. Кечирек Соломонну айрымканларыны кюнбатыш кесегин, февралда уа -Гилбертни айрымканын къолгъа аладыла. Мартны аллында Джангы Гвинеягъа чабадыла.
8-чи мартда Бирмада алгъа джюрюш этиб, японлула Рангунну, апрелни ахырына уа Мандалайны къолгъа аладыла, майгъа бютпу Бирманы кючлейдиле. Алай бла ала Къыбыла Къытай бла Индияны ортасында байламны юзедиле. Алай а джангурну чагъы башланганы себебли, эмда кючлени джетмегени ючюн японлула Индиягъа кирмейдиле.
6-чы майда Филиппинледе ахыр американ эмда филиппин аскер къауум капитуляция этеди. 1942 джылны майыны ахырына Япония кёб къурманда бермегенлей бютеу Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияны, Шимал-Кюнбатыш Океанияны къолгъа алады. Американ, британ, голланд эмда австралиячы аскерле къаушатылыб бу регионда кючлерин джокъ этедиле.
Атлантика ючюн сермешиуню экинчи кёзюую
1941 джылны джайындан башла Атлантикада Уллу Британиягъасауутну, стратегия сырьёну, азыкъны ташыуну азайтыр ючюн герман эмда итальян флотланы баш нюзюрлери саудюгер кемелени батдырыу болады. Немча эмда итальян аскер башчылыкъ Атлантикада асламысы бла суу тюбю кемелени хайырланады, ала Британияны Шимал Америка бла, африкан колонияла бла, Къыбыла Африка Бирлик бла, Австралия бла, Индия бла эмда СССР байлагъан коммуникациялагъа чабыуул этиб тургъандыла..
1941 джылны августуну ахырындан башлаб Уллу Британия бла СССР-ни араларында келешиуге кёре совет шимал портланы юсю бла бир-бирлери бла сатыу-алыу этилиб башлайды, аны бла бирге немча суу тюбю кемелени иги кесеги Шимал Атлантикагъа кёчеди. 1941 джылны къачында АБШ алкъын къазауатха къошулгъунчу, немча суу тюбю кемеле талай американ кемеге чабадыла. Аннга джууабха АБШ-ны конгресси 13-чю ноябрда нейтралитетни юсюнгден законнга эки тюрлениу этеди, алагъа кёре американ кемеле къазауат баргъан зоналагъа кирирге эркин боладыла эмда саудюгер кемелени сауутландырыргъа болады.
Кемеге къаршчы джакъны кючленнгени бла, июлда-ноябрда Уллу Британияны сатыу-алыу флоту азыракъ кемени тас этеди. 1941 джылны биринчи джарымына кёре, экинчи джарымында 2,8 кереге аз кемеси къурбан болады немча суу тюбю кемелеге.
Алай а бир талай замандан немча флот джангыдан инициативаны къолгъа алады. АБШ-ны къазауатха къошулгъанындан сора немча суу тюбю кемелени иги кесеги Американы атлантика джагъаларына кёчеди. 1942 джылны биринчи кесегинде ингилиз-американ кемелени Атлантикада батдырылыуу эмда заран берилиуюню саны кёлтюрюледи. Кечирек кемелеге къаршчы джакъны амалларын игилитегенлери себебли эмда американ аскер флотну талай урууундан сора немча суу тюбю кемеле Атлантиканы ара районларына ыхтырыладыла.
Немча суу тюбю кемеле Атлантика океанны бютеулей акваториясына джайыладыла: Африканы, Къыбыла Американы джагъаларында, Кариб бассеинде. 1942 джылны 22-чи августунда, талай бразил кемени немчалыла батдыргъандан сора, Бразилия Германиягъа къазуат баямлайды. Андан сора Къыбыла Америкадагъы башха къралланы ачыуландырыргъа излемей, немча суу тюбю кемеле бу регионда сермешиулерин азайтадыла.
Джерле арасы-африкан компанияла
1941 джылны джайында Джерларасындагъы бютеу немча авиация совет-герман фронтха атылады. Бу ингилизлилени къолларын бошлайды, алайсызда алай уллу актив болмагъан итальян флот къымылдамаз халгъа келтириледи. 1942 джылны арасына ингилизлиле талай джетишимсизлик болсада, Италия бла Ливия эм Мисирдеги итальян аскерлени арасында тенгиз байламны ахыры бла бузадыла.
1941 джылны джайына Шимал Африкада ингилиз аскерлени болумлары игилешеди.Эфиопияда итальянлыланы дженгилиую британлылагъа Кюнчыгъыш Африкадан шималгъа кючлени джиберирге мадар береди.
Болумну алагъа таб болгъаны бла хайырланыб, ингилиз аскерле 1941 джылны 18-чи ноябрында алгъа урадыла. 24-чю ноябрда немчала контратака этерге кюрешедиле, алай а къарыу этелмейдиле. Ингилизлиле Тобрукну блокадасын юзедиле, сора алгъа джюрюшню тохтатмай Эль-Газалны, Дернаны эмда Бенгазини кючлейдиле. Январгъа Киренаиканы къолгъа аладыла, алай а аскерлери уллу джерде джайылгъаны бла Роммель хайырланыб, немча-итальян аскерлени алгъа урады, ала ингилиз фронтну юзюб шимал-кюнчыгъышха джюрюйдюле, алай а Эль-Газальны къатында тохтатыладыла. Аны бла фронт 4 айгъа шош болады.
1942 джылны 26-чы майына Германия бла Италия Ливияда алгъа джюрюшню башлайдыла. Ингилизлиле ызларына ыхтырылыргъа керек боладыла. 21-чи июнда Тобрукдагъы ингилиз гарнизон капитуляция этеди. Итальян-немча аскерле джетишимли алгъа джюрюб барадыла, 1-чи июлда, Александриядан 60 километр узакълыкъда, Эль-Аламейндеги ингилиз джакъ сызгъа джетедиле. Адай а былайда адам кёб тас этиб тохтаргъа керек боладыла. Августда Шимал Афиркадагъа британ аскер башчылыкъ ауушдурулады. 30-чу августда немча аскерле Эль-Халфаны къатында ингилиз джакъны юзерге кюрешедиле, алай къарыу этелмейдиле, адамларында кёб санда тас этедиле. Бу сермешиу бютеу кампанияны айланч нохтасыды дерге боллукъду.
1942 джылны 23-чю октябрында ингилизлиле алгъа джюрюшню башлайдыла, джауну джагъын юзюб Мисирни бютеу территориясын ариулайдыла.Ливиягъа кириб Киренаиканы кючлейдиле.
Ол заманнга Африкада виши правительствону оноундагъы француз колония Мадагаскар ючюн сермешиуле барадыла. Баш чуруму ингилизлилеге бу айрымканны немча кемелеге база болур мадарлары болгъанды. 1942 джылны 5-чи майында айрымканнга ингилиз эмда къыбыла африкан аскерле десант этиледиле. Француз аскерле къаршчылансалада, ноябргъа капитуляция этерге керек боладыла. Мадагаскар «Эркин Францияны» къолуна тюшеди.
Гитлерге къаршчы коалицияны къуралыуу
Германияны СССР-ге чабханындан сора, Уллу Британия бла АБШ Совет Союз джанлы болгъанларын билдиргендиле, эмда аннга экономика болушлукъ этиб башлагъандыла.1942 джылны 1-чи январында Вашингтонда СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эмда Къытайны келечилери Бирлешген Миллетлени Декларациясына къол салгъандыла, аны бла Гитлерге къаршчы коалициягъа тамал салыннганды. Кечирек аннга дагъыда 22 кърал къошулгъанды.
Кюнчыгъыш фронтда немчалыланы экинчи алгъа джюрюшлери
Совет аскерледа, герман аскерледа 1942 джылны джайын алгъа джюрюш этер ючюн сакълагъандыла. Гитлер ауурлукъну къыбылагъа айландырыр муратда болгъанды. Аны чуруму экономика сылтаула болгъандыла-къыбыладагъы нефть бек керек болгъанды.
Къызыл Аскер эм башда, БАБ-ны Ставкасыны акъыл этгенине кёре,совет-герман фронтну орта секторунда кючлерин джыйяргъа керек болгъанды. Андан сора аскерле Харьковда, Кърымда алгъа джюрюш этерге планланнганды. Ленинградныда блокадасы юзюлюрге керек болгъанды.
Алай а 1942 джылны майында совет аскерлени Харьковда алгъа джюрюшлери джетишимсиз бошалады. Немча аскерле урууну тохтатыб, кеслери уруб, совет аскерлени къаушатыб, алгъа джюрюш этгендиле. Совект аскерле Кърымдада къаушатылгъандыла. Совет аскерни къыбыладагъы позициялары къарыусуз болгъанды. Аны бла хайырланыб немча аскер башчылыкъ аскер кючлерин эки табагъа джибергендиле- Сталинград бла Кавказгъа.
Воронежни къатында эмда Донбассда ачы сермешиуледен сора аскерлени «Б» къаууму Дон суугъа чыгъады. Июлну ортасында Сталинград сермешиу башланады, анда совет аскерле кёб къурбан бериб джауну аскерлерин тыяладыла.
Правительствону башчысы
Бу статья, правительствону башчысы кърал башчы болмагъан сагъатда болумну ангыламын келтиреди.
Экинчи дуния къазауат
Кюнчыгъыш фронтда немчалыланы экинчи алгъа джюрюшлери
Кавказгъа джюрюш этген Аскерлени «А» къаууму 23-чю июлда Ростовну алыб, Къобан регионнга джюрюуню бардырады. 12-чи августда Краснодар тюшеди. Алай а Кавказ таулада эмда Новороссийскде совет аскерле джауну тыядыла.
Ол заманнга фронтну ара кесегинде совет аскер башчылыкъ джауну ржев-сычевм къауумну къаушатыр мурат бла алгъа джюрюш этеди. Алай а 30-чу июлдан сентябрны ахырына дери баргъан Ржев-Сычёв операция джетишимли бошалмайды.
Ленинградны блокадасында юзелмейдиле, алай совет аскерлени алгъа уруулары, немчалыланы шахарны штурм этгенден тыяды.
Правительствону башчысы
Правительствону башчысы — властны толтуруучу бутагъыны баш къуллукъчусуду. Парламент власть системада правительствону башчысы кёбюсюне премьер-министр атны джюрютеди. Президент республикалада неда монархиялада правительствону башчысы — къралны башчысы болургъа да болады. Сёз ючюн, АБШ-да президент — правительствону башчысыды.
Экинчи дуния къазауат
Кюнчыгъыш фронтда тюрлениуле
1942 джылны 19-чу ноябрында Къызыл Аскер Сталинградны къатында алгъа джюрюшню башлайды, бу джюрюшню эсебинде эки немча, эки румын эмда бир итальян аскер къуршоуланыб къаушатылады.
Совет-герман фронтну ара кесегинде совет алгъа джюрюшню джетишимсизлиги огъуна («Марс» операция) Германия стратегия болумун игилешдирелмейди.
1943 джылны аллында совет аскерле бютеу фронтда алгъа джюрюшню башлайдыла. Ленинградны блокадасы юзюлгенди, Курск дагъыда талай шахар къолгъа алыннгандыла. Февралда-мартда фельдмаршал Манштейн дагъыда бир кере инициативаны къолгъа алыб, къыбылада совет аскерлени ызына ыхтыртады, алай а джетишимин андан ары ёсдюрелмейди.
1943 джылны июлунда немча аскер башчылыкъ ахыр кере кесине инициативаны, Курскны къатында сермешиуде, алыргъа излейди, алай а кесин хорлатыб, аскер кючюда уллу заран алады. Бютеу фронта немча аскерле ызларына ыхтырылыб башлайдыла- ала Орёл, Белгород, Новороссийск кибик уллу шахарланы коядыла. Белоруссия бла Украина ючюн сермешиуле башланадыла. Днепр ючюн сермешиуде Къызыл Аскер Германияны аскерлерин къаушатыб Солджагъа Украина бла Кърымны азатлайды.
Правительствону башчысы
Демократ къраллада эм кёб джылны правительствону башчысы болуб ишлеген Таге Эрландер болгъанды (Швецияны премьер-министри, 1946—1969 джыллада, дайым 23 джыл). Ол сегиз сайлауда хорлагъанды эмда постундан джылы ючюн кетгенди.
Бютеу правительство башчыланы ичинде эм кёб тохтаусуз къуллукъда Сингапурну премьер-министри Ли Куан Ю болгъанды, ол правительствогъа башчылыкъ 1959—1991 джыллада этгенди.
Экинчи дуния къазауат
Африка бла Италияда ингилиз-американ десант
1942 джылны 8-чи ноябрында Мароккода уллу ингилиз-американ десант тюшеди. Виши правительствону аскерлери уллу къаршчылыкъ этелмейдиле, ноябырнда ахырына 900 километрни ётюб Тунисге киредиле, ол заманнга ары немчалылада Кюнбатыш Европадан аскер бёлекле джибередиле.
Ол заманда ингилиз аскер Ливияда алгъа джюрюш этеди. Былайдагъы итальян-герман аскерле Эль-Аламейнни къатында тохтаялмай ызына ыхытырылыб Тунисге къайтадыла. 20-чы мартда бирлешген ингилиз-американ аскерле Тунисни ичине джюрюш этеди. Итальян-немча аскер башчылыкъ аскерлерин Италиягъа къоратыргъа излейди, алай а ол заманнга британ флот Джерларасын къолда тутханды. Къачаргъа джол кесилгени себебли 13-чю майда итальян-немча аскерле капитуляция этедиле. 1943 джылны 10-чу июлунда бирликни кючлери Сицилиягъа киредиле. Андагъы итальян аскерле къаршчылыкъ кёргюзмегенни орнунда джесир боладыла, сермешген джангыз немча 14-чю танка корпус болады. 22-чи июлда американ аскерле Палермону къолгъа аладыла, немчалыла айрымканны шимал-кюнчыгъышына ыхтырыладыла, Мессина ачыкъ богъазгъа джууукъ болур муратда. 17-чи августха немча бёлекле бютеу техникалары бла аууур сауутларын къоюб Апеннин джарымайрымканнга къачадыла. Итальян аскерни хорланыуу, къралда болумду къыйын этеди. Муссолинини режимин ушатмагъан адамланы саны ёседи. Король Виктор Эммануил III Муссолинини тюрмеге атаргъа оноу этеди, къралгъа башчылыкъгъа маршалл Бадольону правительствосу келеди.
Правительствону башчысы
Джарым президент системада правительствону башчысы къралны башчысы неда закон къураучу властны келечиси да болургъа болады. Сёз ючюн, Бешинчи Француз республикада (1958 башлаб) Республиканы президенти (Président de la République) премьер-министрни кеси салады, алай а кърал сапаришлени тындыргъан эмда Миллет ассамблеядан джагъы болгъан адамы болургъа керекди. Оппозиция, Миллет ассамблеяны къолунда тута эсе, президент сюйсе-сюймесе да премьер-министрни оппозициядан сайларгъа керек болады.
Экинчи дуния къазауат
Африка бла Италияда ингилиз-американ десант
1943 джылны сентябрында ингилиз-американ аскерле Аппенин джарымайрымканны къыбыласына киредиле. Бадольо мамырлыкъ кесаматха къол салыб, Италияны къазауатдан чыкъгъанын баямлайды. Алай а Гитлер Муссолинини тюрмеден кюч бла чыгъартады, эмда къралны шималында Сало Республика атлы «гинджи» кърал къуратады.
АБШ бла Уллу Британияны аскерлери 1943 джылны къачында шималгъа джюрюйдюле. 1-чи октябрда бирликни кючлери бла партизанла Неапольну азатлайдыла, 15-чи ноябргъа Болтурио сууда немча бетджанны къаушатыб шималгъа джолларын ачадыла. 1944 джылны январына бирликчиле Монте-Кассинодагъы немча бетджаннга («Къыш сыз») джетедиле. 1944 джылны январында, февралында эмда мартында ала юч кере немчалыланы бетджанларын алыб, Римге джол ачаргъа кюрешедиле, алай а хауаны аманлыгъы ючюн алгъа баралмай фронт шош болады. Аны бла бирге бирликчиле Римден къыбылада Анциода десант тюшюредиле, немчалыла не кючрешселеда хорлаялмайдыла. Майгъа хауа иги болгъанлай, 11-чи майда ингилиз-американ аскерле джангыдан алгъа урадыла (Монте-Кассинода сермешиу), бу джол немча аскерлени джакъларын къаушатыб Анциодагъы десант тюшген аскерле бла биригиб 4-чю июнда Римни азатлайдыла.
Германияны стратегия бомбалау
1943 джылны январында Касаблана конференцияда Германия старатегия бомбалауну башларгъа оноу алынады. Нюзюрле аскер промышленностьну объектлерни бла уллу шахарла болургъа керекдиле. Операция «Пойнт-бланк» код ат алады.
1943 джылны июлунда-августунда Гамбург бомбаланыды. Биринчи кёб самолет бла Германияны ичинде объектлеге учуу 17-чи августда Швайнфурт бла Регенсбургга экили рейд болады. Бобмбалаучу самолетла кеслерин къурутуучу самолетладан къоруулаялмагъанлары ючюн 20% чакълы бири тюшюрюледи. Быллай заран болургъа болмазлыгъын ангылаб P-51 Mustang къурутуучу самолетла келгинчи американ авиация учууну тохтады.
Гуадалканал. Азия
1943 джылны ноябрында бирликчиле Тарава атлы япон шахарны кючлейдиле.
Къазауатны ючюнчю кёзюуюнде конференция
Къазауатны фронтларында, артыкъсызда совет-герман фронтда болумну терк тюрлениую Бирликни эндиги джылгъа не этерлерини оноуун этерге керекли этеди. 1943 джылны ноябрында конференции в Каирде эмда Тегеран конференцияда бу оноула этиледиле.
Германияны Кюнбатыш фронту
1944 джылны 6-чы июнунда АБШ-ны, Уллу Британияны эм Канаданы бирлик кючлери талай аны эс бёлюб тарихни эм уллу десант операциясын башлайдыла, аскерле Нормандиягъа тюшедиле.
Августда американ эм француз аскерле Францияны къыбыласына тюшедиле, Марсель, Тулон шахарланы азатлагъандан сора, 25-чи августда Парижге киредиле, француз партизанла бла бирге аны кючлейдиле.
Сентябрда бирликчи кючле Бельгиягъа джюрюшню башлайдыла. 1944 джылны ахырына немчалыла кёб къыйын салыб кюнбатышда фронтну шош этедиле. 16-чы декабрда немчалыла Арденнледе алгъа джюрюш башлайдыла, бирликчилени аскер башчылыгъы уа Арденлеге фронту башха кесеклеринде эмда резерв аскерлени болушлукъ иеди. Немчалыла Бельгияны ичине 100 километрге киредиле, алай а 1944 джылны 25-чи декабрына немча алгъа джюрюш тохтайды, бирликчиле уа алгъа урадыла. Иницатива ызына къайтмаздан Бирликчилеге тюшеди.27-чи декабргъа немчалыла Арденледен ызына ыхтырыла башлайдыла. 1945 джылны январында, немчалыла Эльзасда Берликчилени эслерин бёлюрге талай контруруу этгендиле, алай а джетишимли болмагъандыла. Андан сора американ эмда француз аскерле Кольмер шахарны къатында 19-чу немча аскерни бёлеклерин къуршоугъа алыб, 9-чу февралгъа къаушатадыла («Кольмар чоюн»). Бирликчиле немча джакълыкъланы юзюб («Зигфридни Сызы») Германиягъа киредиле.
Бирликни кючлери Германияны ичине джюрюшню тохтатмай бардыргъандыла, 25-чи апрелге Эльбада совет аскерле бла тюбешгендиле. 2-чи майгъа британ эмда канада аскерле Германияны шимал-кюнбатышын кючлеб Данияны чеклерине джетгендиле.
Къыбыла флангда американ эм француз аскерле Германияны къыбылассы, Австрияны кючлеб, 7-чи американ аскерни бёлеклери Альпладан Бреннер аууш бла ётюб, Шимал Италиядагъы 15-чи аскер къауумну кючлери бла бирлешедиле.
Шимал Италия: Италияда бирликчилени алгъа джюрюшлери бек аъыртын баргъанды. Не кюрешселеда 1944 джылны ахырына джауну джагъын джыртыб По суудан ётелмегендиле. 1945 джылны апрелинде ала джангыдан сынагъандыла эмда немча бетджанланы («Готман сыз») къурутуб По сууну ёзенине киредиле.
Совет алгъа джюрюш
1944 джылны джайында Къызыл Аскер бютеу фронту узунлугъуна алгъа урады. Къачха немча аскерледен Белоруссия, Украина, Прибалтика азатланады. Джангыз Латвияны кюнбатышында къуршоуда немча аскер бирлик къазауатны ахырына дери къаршчыланады.
Шималда совет аскерлени алгъа джюрюшлеринден сора Финляндия къазауатдан чыгъарыгъын билдиреди, алай а немча аскерле Финляндияны территориясындан кетерге унамайдыла, аны бла тюненеги «сауут къарнашла» бир-бирлери бла къазауат этерге керек боладыла. Августда къазауатдна Румыния, сентябрда — Болгария чыгъады. Немчалыла аскерлерин Югославия бла Грециядан къоратыб башлайдыла, анда оноуну къолгъа халкъ-азатлау кючле аладыла.
1945 джылны февралында Будапешт операция бардырылады, андан сора Германияны ахыр европачы бирликчиси — Венгрия — капитуляция этеди. Польшада алгъа джюрюш башланады, Къызыл Аскер Кюнчыгъыш Пруссияныкъолгъа алады.
1945 джылны апрелини ахырында Берлин ючюн сермешиу башланады. Кеслерини хорланнганларын ангылаб, Гитлер и Геббельс кеслерин ёлтюредиле. 8-чи майда герман ара шахар ючюн эки ыйыкъ ачы къазауатдан сора немча башчылыкъ капитуляцияны актына къол салады. Германия терт оккупацион зонагъа юлешинеди: совет, американ, британ эмда француз.
14-15 майлады шимал Словенияда Экинчи дуния къазауатны Европада ахыр сермешиуу болгъанды, анда Югославияны Халкъ-Азатлау аскери немча эмда ала бла бирге болгъан кёб санда коллаборационистлени къаушатханды.
Япония бла къазауатны бошалыуу
Европада къазауатны бошалыуундан сора антифашист коалицияны ахыр джауу Япония къалады. Бу заманнга Япониягъа 60-дан артыкъ кърал къазауат баямлагъанды. Алай а бу болумгъада къарамай японлула капитуляция этер акъыл этмейгендиле, хорламгъа дери къазауат этериклерин билдиргендиле. 1945 джылны июнунда японлула Индонезияны, кечирекда Индокъытайны къоядыла. 1945 джылны 26-чы июлунда АБШ, Уллу Британия эмда Къытай японулулагъа ультиматум этгендиле, алай а ультиматум уналгъманды. 6-чы августда Хиросимагъа, юч кюнденда Нагасакиге атом бомба атылыб, эки шахар джер бла тенг этиледиле. 8-чи авгутда СССР Япониягъа къазауат ачады, 9-чу авгутда алгъа уруб Маньчжуриядагъы япон Квантун аскерни къаушатады. 2-чи сентябрда Японияны толу капитуляциясыны актына къол салынады. Адам улуну эм уллу къазуаты бошалады.
Къазауатны эсеблери
Экинчи дуния къазауат адам улуну джазыуунда уллу орун алгъанды. Аннга 62 кърал (дунияны адам санындан 80%) къошулгъанды. Къазауат 40 къралны территориясында бардырылгъанды. Сауутлу кючлеге 110 млн адам мобилизация этилгенди. Адам къурманны саны 50-55 млн адам чакълы бир болгъанды, аланы ичинде фронтлада 27 млн адам ёлгенди. Эм кёб адам къурман СССР, Къытай, Германия, Япония эмда Польша бергендиле.
Аскер джоюмла бла аскер заран 4 триллион доллар чакълы бир болгъанды. Джоюмла къралланы миллет хайырларыны 60-70% болгъанды. Къуру СССР, АБШ, Уллу Британия бла Германияны промышленносту 652,7 минг самолет, 286,7 минг танка, 1 млн тоб сауут, 4,8 млн пулемёт (Германия тышында), 53 млн шкок, автомат аны тышындада кёб аскер керек чыгъаргъандыла. Къазауат ёлчемсиз чачылыугъа, зарауатлыкъгъа келтиргенди, онла бла минг шахар, эл джер бла тенг этилгенди.
Къазауатдан сора Кюнбатыш Европаны дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Дунияда эм баш къралла СССР бла АБШ болгъандыла. Уллу Британия бла Франция хорламларына къарамай къраыуларын тауусхандыла. Къазауат аланы эмда башха кюнбатыш европачы къралланы колониялыкъ империяланы тутар къарыулары болмагъанын ачыкъ кёргюзгенди. Африка бла Азияны къралларында колониялизмге къаршчы къозгъалыу кючленнгенди. Къазауатдан сора талай кърал бойсунмазлыкъларына ие болгъанды: Исландия, Сирия, Ливан, Вьетнам, Индонезия. Кюнчыгъыш Европада социалист режимла салыннгандыла. Экинчи дуния къазауатны эм баш эсеблерини бирида БМО-ну къуралыуу болгъанды.
Бир-бир къраллада къазауатны заманында къуралгъан партизан къозгъалыула,къазауатдан сорада кюрешлерин бардырыргъа кюрешгедиле. Грецияда коммунистле бла къазауатха деричи правительствону арасында уруш граждан къазауатха ёсгенди. Антикоммунист сауутлу кючле къазауатдан сора талай джылны Кюнбатыш Украинада, Прибалтикада, Польшада къазауат этгендиле. Къытайда 1927 джылда башланнган граждан къазауатандан ары баргъанды.
Фашист и нацист идеологияла Нюрнберг процессде адамгъа къаршчы саналгъандыла эмда джасакъланнгандыла. Кёб кюнбатыш къралда, антифашист кюрешге актив къошулгъаны ючюн, коммунист партия джанлыланы саны ёсгенди..
Европа эки лагерге юлешиннгенди: кюнбатыш (капиталист) эм кюнчыгъыш (социалист). Къазауатндан сора талай джылда эки блокну арасында илишкиле аманнга кетгендиле, Сууукъ къазауат башланнганды.
Къурманланы саны
8 июль
8 июль — григориан орузламада джылны 189-чу кюнюдю (високос джыллада — 190-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 176 кюн къалады.
9 июль
9 июль — григориан орузламада джылны 190-чи кюнюдю (високос джыллада — 191-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 175 кюн къалады.
10 июль
10 июль — григориан орузламада джылны 191-чи кюнюдю (високос джыллада — 192-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 174 кюн къалады.
11 июль
11 июль — григориан орузламада джылны 192-чи кюнюдю (високос джыллада — 193-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 173 кюн къалады.
12 июль
12 июль — григориан орузламада джылны 193-чю кюнюдю (високос джыллада — 194-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 172 кюн къалады.
Роскилле мамырлыкъ
Роскилле мамырлыкъ — Дания бла Швецияны арасында 26 февраль 1658 джыл Роскилле шахарда (Дания) къол салыннган мамырлыкъ кесаматды. Бу мамырлыкъ кесаматха кёре Дания бла Норвегияны униясыны королу III Фредерик башлагъан 1657–1658 джылладагъы дания-швед къазауат бошалгъанды. Дания, X Карл Густавны аскерлерине дженгилиб, шведлилеге мазаллы джерлени берирге борчланнганды. Швециягъа Сконе джарымайрымкан кетгенди, аны тышында Швеция, Эресунн ачыкъ богъаздан ётген кемелери ючюн таможня пошлинадан башына бош болгъанды. Дания эсе уа Швеция бла джау бютеу къралланы кемелерин ачыкъ богъазлары бла Балтика тенгезге ётерлерине тыйгъыч болургъа борчланнганды.
Министрлик
Министрлик — кърал оноу джюрютюуню айры бир иш сферасын джюрютген органыды. Министрликге башчылыкъ — министр этеди. Тюрлю-тюрлю къраллада министрликле тюрлю-тюрлю боладыла, алай а бир къауум министрлик асламысында барды (къоруулауну, тыш ишлени, финансланы, саулукъ сакълауну д. а. к.)
Бир къауум къраллада (Швейцария, Филиппинле, АБШ) министрликлеге департамент дейдиле.
Министрлени кабинети
Министрлени кабинети — толтуруучу властны баш органыды, кърал оноу джюрютюуде административ-буйрукъчу функцияланы тындырады.
Бир къауум къралда толтуруучу властны баш органы башха атны джюрютеди, сёз ючюн, СССР-де — Министрлени совети.
Министрлени кабинети коллегиял органды. Министрлени кабинетини коллегиясы, санагъат министрликлеге башчылыкъ этген министрледен къуралады. Эм бек магъаналы кърал оноула министрлени кенгешинде туура чёб атыу бла алынадыла.
Функциялары
Хар кърал закон дараджада Министрлени кабинетине айгъакълы функцияланы бегитеди. Алай а бютеу къраллада баш толтуруучу орган функцияланы джюрютген сфераланы чертирге боллукъду:
Структурасы
Министрлени кабинетини башында премьер-министрди.
МК-ны къурамы министрликледен, комитетледен эмда ведомстволадан къуралады. Министрликле кеслери да департаментлеге неда управлениялагъа юлешинирге боладыла. Бир къауум къраллада Министрлени кабинети департаментледен къуралады (Гонконг).
Диктатор
Дикта́тор (dictator, dicto — «оноу этеме», «зорлайма»):
Рим диктаторла
Буруннгу Римде диктаторну сайлау процедура былай болгъанды: сенат «кёзюусюз сенатусконсульт (бегим)» алгъанды, ол быллай формула бла белгиленнгенди: «Консулла къралгъа заран тюшмез ючюн, мадарла алсынла». Андан сора консулла диктоторны атын баямлаб, кеслерини ликторларын чачадыла, ала барысы да диктаторгъа кёчедиле (консуллада 12-шер ликтор болса, диктаторда 24 болгъанды); алай бла ала диктаторну аллында тюз гражданла боладыл, халкъ трибунланы тышында, бютеу гражданланы юсюнде джашау бла ёлюм хакъы болгъанча, консуллада да аллай хакълары болгъанды. Сайланнганындан сора диктатор кесине болушлукъчу — «атлы аскерни башчысын» сайлагъанды.
Диктатор, кърал властны бютёую бла къолда тутханды. Диктатор сайланнганындан сора аны титулуна, чурум ат къошулгъанды (сёз ючюн, уруш къоркъууда сайланнган диктаторгъа — Dictator rei gerundae causa — «къазауат бардырлыкъ диктатор»). Б. э. д. IV ёмюрге дери диктаторну бегимине къаршчы халкъ джыйылыугъа (комициялагъа) апелляция берирге болмагъанды. Диктаторгъа бютёу оноучула, консулла да къошулуб бойсуннгандыла. Аллында диктатор болуб къуру патрицийле сайланыргъа болгъандыла, алай а б. э. д. 356 джылгъа дери плебейле да сайланыргъа болгъандыла. Бир-бирде диктатор джангыз бир джумушну толтурур ючюн салыннганды, сёз ючюн, «чюй урлукъ диктатор» (байрамны заманында дин адет).
Кеч республиканы кёзюуюнде, болджалсыз салыннган диктаторла Сулланы бла Цезарны заманында (dictator perpetuus) диктатор, монархия халны тутуб башлагъанды. Б. э. д. 44 джылда Марк Антоний бла къоратылгъанды.
Джангы эмда эм джангы заман
Джангы заманда (артыкъсыз да Француз революцияны заманындан башлаб) термин джангыдан тууады, ол заманда къоркъуулу заманда чексиз власты болгъан адамны белгилегенди.
Чексиз власть, диктатор бютёу оноуну кеси алады деген магъанагъа келмейди, ол адамны къарыуундан келлик тюлдю. Анда кенгешчи органла да болургъа боладыла (кёбюсюне болгъан да этедиле), ала къагъытда баш власть эркинликлеге да иедиле. Алай а диктатураны шартларында ала кеслерини буйрукъларын, бегимлерин диктатор белгилеген чекде чыгъарадыла.
Джангы заманны къралларында эм белгили диктаторлары быладыла: Адольф Гитлер, Бенито Муссолини, Иосиф Сталин, Франсиско Франко, Аугусто Пиночет, Пол Пот, Николае Чаушеску, Ким Ир Сен эмда башхала.
Германияны полициясы
Германияны полициясыны баш нюзюрю Германияны Федератив Республикасыны ичинде джамагъат къоркъуусузлукъ бла джамагъат мизамны, аманлыкъ этиуню аллын кесиу эмда аманлыкъчыланы джууабха джолукъдуру бла сакълауду. Германияны полициясы властны толтуруучу билегине киреди.
Полицияны къуллукъчусу -3 сыныфлы иерархиясы болгъан, толтуруучу полиция къуллукъ этген (Polizeivollzugsdienst), айры статусу болгъан кърал къуллукъчуду (Polizeivollzugsbeamte, PVB). Бир-бирде полицияда быллай статусу болмагъан адамла да къуллукъ этерге боладыла, сёз ючюн техникалыкъ полицей къуллукъ, тылмачла, техникле, сакълауул полицияны къуллукъчулары (Wachpolizei), болушчу полицияны къуллукъчулары (Politesse, Polizeihostess, Hilfspolizist ала асламысы бла автоулоуну парк этилиуюнде джорукъ бузулуу бла кюрешедиле.