cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Балыкъ (суу)
Географиясы
Узунлугъу 210 км-ди (аллын салгъан Къызыл-къол суу бла бирге), бассейнини майданы 10 минг км²-ди. Балыкъ сууну чыкъгъан джерлери Минги тауну шимал тигинде орналадыла. Уллу-чыран, Къара-чауул, Уллу-къол, Микел-чыран, Къынгыр-сырт, Чунгур-чат-чыран деген чыранладан уллу болмагъан суучукъла — Къызыл-къол, Бирджалы суу, Солтан-тары суу, Къаракъая суу эмда башха атсыз къулакъ суула саркъадыла, ала, Къая-эшик ауушну къатында бир бирине къошулуб, Балыкъ сууну къурайдыла. Бу джерде къая магъаданла тышына чыкъгъан себебли, сууну орну тапхырлыды эмда 20-дан 40 метрге дери мийикликлери бла тёрт чучхурну къурайды. Баш джанында Балыкъ суу — тау сууду, кёб джетеклени (26) алады, аланы ичинде эм уллула — Мушт бла Кичибалыкъ (сол джетекле) эмда Шаукъол (онг джетек). Тюзге чыкъгъандан сора (аягъындан 65 км-де) Балыкъ суу, кюнчыгъышха агъыуун сакълагъанлай, республиканы шимал джаны бла ётеди эмда Екатериноградская станседен узакъда болмай Терк суугъа къошулады. Тюзде сууну уллу кесеги (16 % чакълы бири) Къабарты-Малкъарны Прохладна районуну, Ставрополь крайны эмда Шимал Тегейни сабанларын сугъарыугъа кетеди. Прохладна шахардан къыбылада, аягъындан 20 км чакълы бир узакълыкъда Балыкъ суу, баш джетегин — Басхан сууну къошады. Басханны суу джыйыу джерини майданы, Балыкъ сууну бютеу суу джыйыу джерини майданыны джарымындан кёбюдю.
Гидрологиясы
Суу ашауу джыйымдыкъ, кёбюсюне чыранладанды. Суу къобууу джылы кёзюудеди. Аягъындан 28 км-де сууну орта джоюлууу: 97,8 м³/с. Суу тёбен джанында 3 суткадан 2 айгъа дери бузлаучанды.
Шаляпина
Шаляпина — Шаляпин деген орус тукъум атны тиширыу вариантыды
Балыкъ (суу)
Джерлешимле
Сууда орналыбдыла: Хабаз, Каменномостское, Сармаково, Малка эмда башха элле, Солдатская стансе, Прохладна шахар.
Дин къазауатла
Мисалла:
Гюлистан мамырлыкъ кесамат
Гюлистан мамырлыкъ кесамат  — Эресей империя бла Персияны (Иранны) арасында, орус-перс къазауатны ахырында 24-чю октябрь Гюлистан элде (Карабах) къол салыннган кесаматды.
Тарихи
1812 джылны июлунда мамырлыкъ кесамат бла бошалгъан Ингилиз-орус къазауатдан сора, Ингилизни Персияда посолу сэр Гор Оусли Эресей бла Персияны арасында мамырлыкъны бегитиуде келечи болургъа буйрукъ алгъанды. Аллындан да ол болгъанды Гюлистан кесаматны, шартларын бегитмегенлей (status quo ad praesentem), къол салыныуну теджеген, къралла арасында джер дауланы артдагъы комиссиялагъа къоюлгъаны артдан Эресей бла Персияны арасында кёб даугъа чурум болгъанды.
1812 джылны октябрында къаджар (перс) аскер Асландюзюде орус аскерле бла къаушатылгъанды, джаш принц Аббас-Мырза джесирден кючден къутхарылгъанды. Андан сора ол орус аскерни башчысы Ртищевге мамырлыкъ кёрюшюулени джангыдан башланыу теджеуню джибереди.
Ал кёрюшюуле 1813 джылны джайында Тбилисиде бардырыладыла. Араларында келечиликни Персиядагъы ингилиз посол — сэр Гор Оусли этгенди.
Шартлары
Кесаматха кёре Персия, Эресейге Дагъыстанны, Картлини, Кахетини, Малгарны, Имеретияны, Гурияны, Хачыпсыны эмда бусагъатдагъы Азербайджанны бир кесегин (Баку, Къарабах, Гянджа, Ширван, Шеки, Дербент, Куба ханлыкъланы джерлерин) бергенди. Аны тышында Эресейге Талыш ханлыкъны бир кесеги да кетеди.
Кесаматха кёре Эресей, Каспий тенгизде аскер флот тутаргъа эркинлиги болгъан джангыз кърал болады.
Гюлистан мамырлыкъ кесамат эки къралны арасында сатыу-алыуну хакъ мардаларын бегитгенди, ол Эресей бла Иранны арасында саудюгерликни масштабларын кёбейтирге себеб болургъа керек болгъанды, алай а бу кесаматны статьяларыны хайырланыуу 1755 джылны джасакъланыу тарифи ишлеб тургъанды. Бу тарифге кёре Баку бла Астраханда эспорт этилген товарлагъа 23 процентлик киргизиу хакъ (пошлина) салыннганды. 1813 джылгъы Гюлистан мамырлыкъ кесамат къуру 1818 дожылда кючге кириб башлагъанды, андан сора Эресей бла Иран кенг сатыу-алыу операциялагъа кёчерге амал табхандыла.
Эсеблери
Россиягъа Тау Арты Кавказны иги кесегини къошулуу, бир джанындан алайыны халкъларыны къаджар эмда тюрк аскерлени чабыуулларындан къутхаргъанды, феодал айрылыуну тохтаууна себеб болгъанды, Тау Арты Кавказны экономика айныууну мийигирек дараджагъа кёлтюрюрге болушханды; башха джанындан — кавказ халкъла бла орус властланы арасында дин эмда этника тамалда тикликле болгъандыла, ол Россияны бу регионунда тынчлыкъсызлыгъына себеб болгъанды.
Персия, Тау Арты Кавказны тас этиуюне разы болмагъанды эмда джангы къазаутны башлагъанды, ол къазауат да Персияны дженгилиую эмда Туркманчай мамырлыкъ кесаматха къол салыуу бла бошалгъанды.
Шаляпин (магъаналары)
Шаля́пин (Шаля́пина)  — орус тукъум атды. Атны джюрютген белгили адамла:
Процессор
Процессор — электрон санаучу машинаны къураучуларыны бириди. Электрон санагъан ишле процессорну ичинде барадыла.
Джилек
Джилек:
Тууар джилек
Тууар (неда тюз, бачха) джилек (Fragária moscháta) — Розала юйюрню Джилек тукъумундан кёбджыллыкъ ханс битимди.
Чегетледе Европада ёседи; культурада да кёбюсюне Европада ёсдюрюледи (Францияда, Уллу Британияда, Германияда эм башха къраллада). Битимлилиги адам (тау, къой) джилекден (маракодан) кемди. Сууну бек излейди, салкъыннга тёзюмлюдю. Агротехникасы адам джилекни агротехникасычады.
Кирли къазауат
Аргентинада «Кирли къазауат» (Guerra Sucia en la Argentina) — Аргентинада ахыр хунтаны 1976—1983 джыллада кърал терроризм политиканы ичинде болуулагъа (адам урлаула, азаб чекдириу, сюдсюз ёлтюрюуле) айтылады. Ала барысы да «Кондор» операцияны кесеги болгъандыла.
1976 джылны 24-чю мартында Хорхе Виделаны башчылыгъы бла аскерчиле кърал переворот этиб, президент Исабель Перонну орнундан къоратадыла. Аскерчилени болушлугъу бла Видела къралда оноуну къолгъа джыйгъанды. Аргентинада адам хакъла бузулгъандыла, кёб санда адам тутулгъанды, тутулгъанланы термилтгендиле, кёб адамны сюдсюз ёлтюргендиле. Ахыр диктатураны заманында 10 минг адам ёлгенди, дагъыда 30 минг адам хапарсыз тас болгъанды. Аланы юсюне 60 минг адам политика чурумла бла узун заманнга тутулгъандыла. «Кирли къазуатны» къурманларыны асламысы солчула, профсоюзланы активистлери, студентле, журналистле, марксистле эмда перонистле болгъандыла.
Хунта 1983 джыл, Фолкленд къазауатда хорланнгандан сора талай айдан тюшгенди.
Правительство ауушуннгандан сора президент Рауль Альфонсинни буйругъу бла бу аманлыкъланы тинтерге Миллет Комиссия къуралады, аннга башчыгъа белгили джазыучу Эрнесто Сабато салынады. 1983—1984 джыллада бардырылгъан тинтиулеге кёре «Мындан сора ёмюрде болмасын» атлы доклад басмаланады.
Принтер
Джибериуле
nm,,mkv,k.kv,m,mvgmkgmghmghghghgnfnh
Абхазия (магъаналары)
Абхазия — Хачыпсыны къарачай-малкъар тилге орус тилден кёчген бир башха атыды:
Экинчи Новгород мамырлыкъ
Экинчи Новгород мамырлыкъ — Новгородда 1557 джылны 25-чи мартында къол салыннган мамырлыкъды, ол 1554-1557 джылланы орус-швед къазауатын бошагъанды. Орус-швед къазуатланы тарихлеринде эм узун мамырлыкъгъа тамал салгъанды (1590 джылгъа дери баргъанды).
Мамырлыкъ 1557 джылны 25-чи мартында къабыл этилсе да, сермешиуле 1556 джылны июлунда тохтагъандыла. Мамырлыкъны теджеген швед патчах I Густав болгъанды. IV Иван орус кючлени Балтикада Ливон орден бла кюрешге джиберир умут бла теджеуню къабыл этеди.
Чехияны гимни
Чехияны гимни — «Kde domov můj?» («Къайдады мени джуртум?») деген композицияды.
Официал гимни болуб 1993 джыл мюкюл этилгенди. Алай а 1920 джылдан башлаб «Kde domov můj?» композиция Чехословакияны миллет гимнини кесеги болгъанды, чех тилде биринчи куплет бла бирге словак тилде да куплет болгъанды, ол куплетге — «Nad Tatrou sa blýska» джыр алыннганды, ол заманлада ол словакланы миллет орайдалары болгъанды, бусагъатда да Словакияны гимниди.
Музыканы автору — Франтишек Шкроупду (František Škroup), текстни — Йозеф Каэтан Тылды (Jozef Kajetán Tyl). Композицияны «Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka» атлы комедия ючюн джазгъандыла, биринчи кере ол комедия Прагада 1834 джылны декабрында салыннганды.
Сёгун
Сё́гун shōgun (将軍) — 1192 джылдан башлаб 1868 джыл башланнган Мэйдзи кёзюуге дери япон тарихде Киотодагъы патчах арбазча болмай къралгъа кертиден оноуун этген адамладыла. Сёгунну правительствосуна бакуфу дегендиле (幕府) (бакуфу сёзню магъанасы «шатыр аскер стауат» дегеннге келеди). Сёгуннга оноу берилген кърал къурулушну сёгунат сёз бла белгилейдиле (япон сёз тюлдю).
Этимологиясы
«Сёгун» сёз къытай тилден келген «дзядзюнь» сёзден къуралгъанды (将军, jiāngjūn, 'инарал'). «Дзян» («шо») къытайча «къолда тутаргъа», «оноу этерге», «дзюнь» эсе уа («гун») — «аскер» магъананы джюрютгенди. Алай бла, «сёгун» — «аскер башчы» деген магъанагъа келеди. «Япон тарих энциклопедиягъа» кёре («Кокуши дайджитен»), «сёгун» ангылам «Императорну буйругъу бла аскерни башына келиб къозгъалыуланы тынчайтхан адам» кибик айгъакъланады.
Алай а кечирек «сёгун» деб къуру болджаллы аскерни башына салыныб къалгъан башчыгъа тюл, сейи-тайшогун (征夷大将軍) титулну къысхартылыууна айтхандыла. Тайшогун («аскер башчы») сёз аллындан да аскер башчы магъананы джюрютгенди- юч аскерни башчысына, ол ючюсюнден хар бирини башында да тюз сёгун болгъанды.
Тарихи
XII ёмюрде императорлукъя власть (аны бла бирге Фудживараны власты да) къарыусузлашады, къралгъа оноугъа кёзюулеше тюрлю-тюрлю къауумла келедиле. Ол джюзджыллыкъны ахырына къралда оноуну эки клан юлеширге кюрешедиле: Тайра бла Минамото. 1156—1184 джыллада керти оноу Тайраны къолунда болады. Министрлени асламысы бу тукъумдан болады.
1184 джылда Минамото клан дженгеди, ол заман ол къауумну келечиси Минамото Ёсинака аскери блаЯпонияны ол замандагъы ара шахары Киотону алады, Тайра клан къыбылагъа къачады. Ол заманда оноу саулай да Минамотоланы къолларына тюшеди. Къралда оноуну де-факто алса да, де-юре император мюкюл этгинчи ол закон тышында болады, ол джыл огъунакъ Минамото Йошинака императоргъа сейи-тайшогун титулну бердиртеди. Аны бла ол къралны бютеу аскер кючюн къолгъа джыяды. Энди аны хорларыкъ кюч къалмайды къралда.
Алай болса да, аны экиде къарнашы Минамото Йоритомо кеси аскер джыйыб Йошинаканы къурутады. Андан сора Тайра кланны къыбылада къалгъанларын къурутады. Алай бла Йоритомо къралда джангыз оноу тутхан адам болады, амма керти ие болур ючюн императордан санкция керек эди, ол себебден Йоритомо сейи-тайшогун атны даулаб 1192 джыл алады. Ол замандан башлаб сейи-тайшогун (не да тюз сёгун) болждаллы аскер атдан дайым ат болады, аны бла къалмай осуйлукъ титул болгъанды..
Сёгунатны 1192 джыл къурулгъанындан башла 1867 джылда тюшюуюне дери (джети джюз джылны ичинде) сейи-тайшогун титул осуй бла келген титул болгъанды, формал халда император бла берилгенди. Джети ёмюрню ичинде сейи-тайшогун титулгъа талай клан ие болгъанды:
Минамото Клан — 1192—1210 дждж., 3 сёгун
Фудживара Клан — 1226—1252 дждж., 2 сёгун
Император принцле (синно) — 1252—1333 дждж., 4 сёгун
Киото шогунат — Муромачи бакуфу (1338—1573)
Эдо шогунат — Эдо бакуфу (1603—1867)
Токугава клан — 1603—1867, 15 сёгун
Дарт Вейдер (магъаналары)
Дарт Вейдер:
Шаляпин, Фёдор Иванович
Фёдор Ива́нович Шаля́пин (, Къазан — 12 апрель 1938, Париж) — орус опера эм камера (мийик бас) джырлаучу болгъанды, тюрлю-тюрлю заманлада Уллу бла Мариин театрланы эмда Метрополитен Опера театрны солисти болгъанды, биринчи болуб Республиканы халкъ артисти деген сыйлы атны алгъан (1918—1927, сыйлы ат 1991 джыл къайтарылгъанды) болгъанды, 1918—1921 джыллада — Мариин театрны суратлау тамадасы болгъанды. Чыгъармаларында «туугъандан музыкагъа фахмулулукъну, уллу вокал болумну, аламат актёр усталыкъны» бирлешдирген артист болгъан репутациясы барды. Дагъыда сурат салыу усталыкъ бла, графика бла эмда скульптура бла кюрешгенди. Дунияда опера санатха бек уллу эткиси болгъанды.
Мусоргскийни «Борис Годунов» операсында Борис патчахны ролюн, Шарль Гунону «Фауст» операсында Мефистофельни ролюн, Глинканы «Патчах ючюн джашауну бериу» операсында Сусанинни ролюн ойнагъанды. Шаляпин орус халкъ джырланы, романсланы джырлагъанды. Аны режиссёр хунери да болгъанды.
Революциядан сора эмиграцияда къалгъан Шаляпин 12 апрель 1938 джыл Парижде лейкоздан ёлгенди. Аны сюеклерин, Парижден келтириб, 29 октябрь 1984 джыл Москвада Ново-девичий къабырлада асырагъандыла.
Кёме
Кёме (орусча корь) — джукъгъан вирус аурууду. Этиологиясы — кёмени вирусуду.
Эпидемиологиясы
Кёмени вирусу ауруй тургъан адамлада, неда аурумагъанлай кеслерини организмлеринде джюрютген адамлада болады, аладан башха адамлагъа джугъаргъа боллукъду. Адамдан адамгъа кёме хауа бла джугъады (сёлешген, чючхюрген, джётел этген сагъатда). Кёмеден ауруургъа боллукъла: бир кере да кёме бла аурумагъан адамла (кёбюсюне — сабийле, джаш адамла), вакцина этилмеген адамла.
Кёме джукъса, адам 21 кюнню ичинде аурургъа боллукъду.
Ауруу биринчи 3-5 кюнню ичинде чючхюртеди, адамны бурнундан суу келеди, кёзлери къызарадыла, бир-бирледе кёзлери джарыкъгъа тёзмейдиле. Биринчи ал кюннлеринде температурасы 37-38 градусха дери джетеди. Биринчи 3-5 кюню кетсе, чапырыб башлайды. Къулакъ артларындан бетинден чапырыб тебрейди. Чапыргъаны башланса, температурасы андан да мийикге чыгъады — 39-40 градусха, адам къарыусуз болады, джётел этиб тебрейди. Чапыргъаны экинчи кюнюне (чапыргъаннганындан санасакъ) кёкюрегине, ючюнчю кюнюне аякъларына тюшеди. Чапыргъаны аякъларына тюшсе, температурасы энгишге тюшеди, кесин игирекге санайды. Чапырагъанлары бир-бирине къошуладыла, морха тартадыла, артдан (бир бирледе) умур болуб агъадыла. Бир ыйыкъдан адам маджал болады. Бир-бирледе джётели тохтамай барса, температурасы тюшмесе ёбкелеринде пневмония башланады. Кёмеден ауругъан адам бир-эки айны къарыусуз болуб турады.
Бусагъатда кёме аз тюбейди. Сабийлеге бир джылдан башлаб вакцинация этиледи.
Къарачай-Малкъар Википедия
Тарихи
Википедияны къарачай-малкъар тилде тест проекти Инкубаторда 2007 джылны мартында ачылгъанды. Алай а 2009 джылны сентябрына дери проект айнымагъанлай тургъанды.
2009 джылны ноябрындан башлаб тест проект терк айныб башлагъанды эмда ноябрны ортасы сюремде Викимедиа фондну Тил тюбкомитети аллы бла къабыл кёргенди. 2009 джылны аягъына проектде талай джюз статья болгъанды (аланы ичинде магъанасы терен статьяла да кёб болгъандыла), «Баш бет» заманындагъыча джасалгъанды, терк ишлеб башларгъа юретиу туура къарачай-малкъар тилге кёчюрюлгенди, форум эмда «Сайланнган статья», «Иги статья», «Сиз билемисиз?», «Бюгюннгю сурат», «Бюгюннгю кюнде болгъанла» проектле ачылгъандыла. Аны бла бир заманда интерфейсни кёчюрюу бардырылгъанды, эмда 2009 джылны аягъына MediaWiki программалы механизмни бютеу 2,5 минг билдириую кёчюрюлгенди.
Викимедиа фондну Тил тюбкомитетини членлери айтханларына кёре, тест проектни алай къызыу баргъанын эртдеден бери кёрмегендиле.
Викимедиа фондну Тил тюбкомитети эмда Осуй Кенгеши Къарачай-Малкъар Википедияны къуралыуун къайытмаздан къабыл кёргенлери 18 февраль 2010 джыл белгили болгъанды. 19 март 2010 джыл krc.wikipedia.org сайт ишлеб башлагъанды.
Микки Маус
Ми́кки Ма́ус  (Mickey Mouse «Микки чычханчыкъ») — мультипликациялы персонажды, Уолт Диснейни компаниясыны эм бютеу американ поп-культураны символларындан бириди.Антропоморфлу чычханчыкъча кёргюзюледи.
Микки Маус 1928 джылда, Уолт Дисней кесини биринчи персонажы Освальд къоянчыкъгъа эркинликлерин тас этгенден сора, чыкъгъанды. Микки Маус бла биринчи къысха анимациялы фильмлени Уолт Диснейни тамада компаньону Абом Айверксом суратха салгъанды. Андан ары, популярлыгъы ёсе бара, Микки Маус — толуметражлы мультфильмледе, телевидениеде, комикследе чыгъыб башлагъанды; сураты да тюрлю-тюрлю затлада салыныб башлагъанды.
Польшаны гимни
Польшаны гимни — («Домбровскийни Мазуркасы» неда «Домбровскийни маршы») деген композицияды, 1797 джыл Юзеф Выбицкий (Józef Wybicki) джазгъаннга саналады.
Алгъы бурун аты — («Италиядагъы поляк легионланы джыры») болгъанды, андан башха аты уа джырны биринчи тизгини болгъанды —  («Польша алкъын ёлмегенди»), ол айтымны бир-бирле аджашыб Польшаны миллет девизи кибик санайдыла.
Гимнни тарихи
Речь Посполитая Европаны политикалыкъ картасындан Польшаны юлешиулерини ючюнчю кересинден сора джокъ болгъанды. 1795 джыл Речь Посполитая Эресейни, Пруссияны эмда Австрияны арасында юлешиннгенди.
1797 джыл ахыр поляк королну къарнашындан туугъан генерал-поручик гиназ Ян Генрик Домбровский, Наполеон Бонапартны эркинлиги бла Италияда, къачхынчы полякладан легионла къурагъанды, Домбровский ала бла Польшаны эркинлигин къайтарыр умут этгенди. Джыр биринчи кере 20-чы июлда аскер оркестр бла мазурканы ритминде, поляк халкъ макъамгъа салыныб согъулгъанды. Алай а ол джылны джайында огъунакъ Наполеон Австрия бла кёрюшюулени башлагъанды, полякланы джакълагъанны къойгъанды.
Джыр талай поляк аякъланыуну гимни болгъанды.
1926 джыл «Домбровскийни маршы» Польшаны кърал гимни болгъанды.
Кхондла
Кхондла — Индиядагъы дравидий юйюрлени биридиле, ала кандх, кхо, кус эмда ку атла бла да белгилидиле. Индияны джерли халкъары — адивасилеге саналадыла. Кхондла Орисса бла Андхра-Прадеш штатланы таулу джерлеринде джерлешибдиле. Бу буруннгу дравидий халкъну бир къаууму, шималдан келген арийлилеге боайсунуб, джерсиз, факъыр каста къурагъандыла, бир къаууму кеслерини джерлерин сакълаб, индус раджалагъа аскер къуллукъ этгендиле. Башхалары уа тау джерлеге бугъуб, кеслирини эркинликлерин эмда эски адетлерин сакълагъандыла. Динлери арий тамырлы тюлдю, алакёб тюрлю меджисуу адетлени, динлени тутадыла. XIX ёмюрню аллында ала алкъын битимни Аллахына алкъын адам къурман бериб тургъандыла. 1835 джыл кхондла ингилизлилени къолларына тюшедиле, бу адет да джасакъланады, ол заманлада джангы туугъан къызчыкъланы ёлтюрюу адет да кетеди. 1837—1845 джыллада, аннга дери бир-бирлери бла урушда болгъан тюрлю-тюрлю кхонд юйюрлени бир халкъгъа бирлешиуу бошалады. Кхондла бир-бирине бек джууукъ болгъан талай тилде сёлешедиле (куи, куви.). Аланы тиллеринде бир къауум китаб латин алфавитде басмаланыбды, башхалары уа ория бла.
Суонси бла Мамблзны темир джолу
Суонси бла Мамблзны темир джолу (Swansea and Mumbles Railway) — дунияда регуляр пассажир ташыулары болгъан биринчи темир джолду. Дунияда темир джолладан эм эскилени бириди. XX ёмюрню аллында джол шахар тёгереги трамвай халгъа келгенди. 1806 джылдан 1960 джылны 5-чи январына дери ишлегенди.
Дарт Вейдер
Дарт Ве́йдер (Darth Vader, туугъан аты: Э́накин Скайуо́кер — Anakin Skywalker) — «Джулдуз къазауатла»’ны аламыны ара персонажыды, «Джулдуз къазауатла» киноэпопеяны баш геройуду. Бу киноэпопеяны ичинде баш геройну Кючню джюрютюучюсю болуб башлауун, Кючню Къарангы джанына кёчюуюн эмда ахырда терслигини джабыуун кёрюрге боллукъду. Туугъан аты — Энакин Скайуокер болгъанды, Кючню Къарангы джанына кёчгенинден сора Дарт Вейдер атны алгъанды. «Империя джууабха урады» эм «Джедайны къайтыуу» фильмледе Люк Скайуокер бла Лея Органа’ны атасы болгъаны ачылады. Бютеу алты эпизодда да «санлары бла» кёрюннген (R2-D2 бла C-3PO роботла саналмасала) джангыз персонажды.
Карс кесамат
Баш болумлары
Карс кесамат кючге 1922 джылны 11-чи сентябрында киргенди. Преамбуладан, 22 статьядан эмда 3 салыныудан къуралгъанды. Кесаматны болджалы белгиленмегенди.
Кесаматха къол салгъан келечиле:
Кесамат Тюрк бла тау арты совет республикаланы араларында тикликлени къоратханды.
Костюшкону къозгъалыуу
Тадеуш Костю́шкону къозгъалыуу (1794 джылда поляк къозгъалыу, Костюшкону Инсуррекциясы Powstanie kościuszkowskie, insurekcja kościuszkowska) — Речь Посполитаны джеринде къозгъалыуду (1794), ол заманда ол къралгъа бусагъатдагъы поляк, белорус, украин, литва джерле киргендиле.
Къозгъалыуну чурумлары
1791 джылны 3-чю майында Варшавада баямланнган Конституция, Речь Посполитаны магнатлары бла шляхтасыны ичинде кёб къаршчыны чыгъарады. Тарговицада джыйылыб (Торговица бусагъатдагъы Украинадады) конституцияны къурутлгъанын эмда Станислав патчах бла кюрешни конфедерациясын къурайдыла. II Екатерина, тюрклюле бла къазауатны бошаб, конфедератланы кесини джагъына алады, эмда инарал М. В. Каховскийге Польша королевствогъа киририне буйрукъ береди, инарал М. Н. Кречетников а уа — Литвагъа джол алады. Аны бла джангы конституция джанлыланы конфедератла бла орус аскерлеге къаршчы ачы къазуатлары башланады; хорлам экинчиленики бола башлагъанында прусс патчах II Фридрих Вильгельм Россия джанлы болады, поляк король Станислав Понятовский конфедератланы излемлерин къабыл этер зорунда къалады.
Гроднода сейм чакъырылыб, алгъынгы конституцияны орнуна салыныуу баямланады; Варшава эмда башха уллу шахарлада орус гарнизонла орналадыла: поляк аскер орус мисал бла тюрленеди, бир къауум бёлекни уа чачар мурат аладыла.
Къозгъалыуну башланыуу
Поляк патриотла, тышындан бойсунмакълыкъларын кёргюзтселе да, революция къызыуда баргъан Франциядан умут этиб, таша тиллешиб къозгъалыугъа хазырланнгандыла. Башчыгъа ала кесин джигит эмда акъыллы аскерчи кёргюзтген Костюшкону сайлайдыла. Генерал Мадалинский гродночу сеймни оноууна бойсунуб, кесини атлы бригадасын чачаргъа унамайды, Пулутуск шахарда сакъламай тургъан орус полкгъа чабыб, аланы хазналарын сыйырады, аны ызындан Шренскде прусс эскадронну чачыб, Краковха айланады. Аны билген Костюшко да ары ашыгъады; 1794 джылны 16-чы мартында Краковну халкъы аны республиканы диктатору этиб баямлайдыла. Краковда къозгъалыуну акты баямланады, Костюшко халкъны аллында ант этеди. Къозгъалыуну актына кёре Тадеуш Костюшко миллет сауутлу кючлени башчысы болады эмда къралда чакесиз полномочияла алады. Къралны тюрлю-тюрлю джерлеринде халкъ сауутлана башлайды. Варшавада орус посол эмда орус аскерлени башчысы генерал Игельстром Мадалиснкийге къаршчы Денисов бла Τορмасовну аскер бёлеклерин джибереди; ол заманда Польшагъа прусс аскерле киредиле.
Къозгъалыуну барыуу
Радомну къатындагъы Денисовну бёлеги, аны ыхтыргъан Костюшкадан джанланб, прусслула бла бирлешиб, алгъа ургъанды, Щекоцинни къатында сермешиуде Костюшкону дженгиб, аны Варшавгъа ыхтырадыла. Ол заманда Краков прусс генерал Эльснерге бойсунады, Фридрих Вильгельм Варшаваны къуршаларгъа хазырланыуланы башлайды.
Литвадагъы поляк бачама Виельгорскийни таукелсизлиги былайда уллу джетишимле этдирмейди. Оруслула эки кере алгъа ургъандан сора Вильнону кючлейдиле, эмда Виельгорскийни орнуна салыннган Хлевинскийни бёлегин къаушатадыла. Гродного келген джангы аскер башчы, Мокроновский болумну тюзетелмейди, аны юсюне граф Браницкий Россия джанлы контрконфедерация къурайды. Октябрны арасына оруслула Поланген бла Либаваны аладыла. Сентябрны башында, къазуатны сахнасына 10-минглик бёлеги бла Суворов чыгъады. 4-чю сентябрда Кобринни алады, 8-чи сентябрда Брест-Литовскийни къатында Сераковскийни аскерлерин къаушатады.
28-чи сентябрда Мацеёвицилени къатында сермешиуболады, анда полякланы баш кючлерин инарал Ферзен къуашатыда, Костюшканы джесирлейди. Бу джесирлеу бла паника болса да, халкъ къазуатны андан ары барырын излегенди. Джангыдан баш аскер башчы Вавржецкий бютеу поляк бёлекглеге ара шахарны джакълар ючюн ашыгъырларын излген буйрукъ джибереди. Ол заманда Суворов, кесине Ферзен бла Дерфельденни бёлеклерин къошуб, 23-чю октябрда Варшаваны къатында Прага атлы шахарчыкъны къатында тохтайды, 24-де уа штурм бла алады. Энди полякланы мындан ары къаршчыланыуларыны магъанасыз болгъаны ангыланады:25-чи октябрда капитуляциягъа къол салынады, 26-да Суворов Варшавагъа киреди.
Чили
Чили (Chile), официал аты — Чили Респу́блика (República de Chile ) — территориясы бла экинчи эмда халкъыны саны бла ючюнчю къралды Къыбыла Америкада.
Узакълыкъ
Узакълыкъ - эки затны бир бирден къаллай бир кенгликде болгъанын кергюзтеди. Бу сез кеп жерде хайыпландырылынады, илмуланы тюрлю-тюрлю кесеклеринде тюбейди. (1 dm = 0,1 m), (1 cm = 0,01 m), (1 mm = 0,001 m).
=Математикада= Мында закълыкъ енчелеу, еч болум деген сез бла байламлыды. =Физикада= Узакълыкъны етген заманга белюмю (dl/dt) теркликни(v) береди.
СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы
СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы (официал болмагъан аты: «Сталинчи конституция», неда — «Хорлагъан социализмни конститутциясы») — СССР-ни 1936 джылны 5-чи декабрында Советлени VIII Бютеусоюз съезди къабыл этиб, 1977 джылгъа дери (тюрлениулери эмда къошакълары бла) ишлеген Баш Законуду.
Джарашдырылыуу эмда къабыл этилиую
1935 джылны къачында СССР-ни Ара Толтуруучу Комитети ВКП(б)-ны АК-ны Секретары И. В. Сталинни башчылыгъында Конституцион комиссия эмда 12 тюб комиссия къуралады. Джангы Конституция авторланы оюмларына кёре Совет къралны тарихинде магъаналы кёзюуню - социализмни къурууну бегитирге керек болгъанды. 1936 джылны 12-чи июнунда Конституцияны проекти басмаланнганды эмда 6 айны ичинде сюзюлгенди.
Тарихчи О. В. Хлевнюкну оюмуна кёре 1924 джылны конституциясына кёре джангы конституцияны демократ халлы болгъаныны чуруму, Совет Союзгъа халкъла арасы джамагъатны кеси джанлы этиб, кюч ала тургъан фашизмге бирге къаршчыланыр мурат болгъанды. Проектни биргесине баргъан джазмада, Сталин былай джазгъандыМени кёлюме келген бла ССР-ни Союзуну конституциясы бла иш биринчи къарамдан эсе къыйын болумдады. Биринчиде, сайлауланы системасын тюрлендирирге керекди, аланы кёб дараджалылыкъларын къурутуу бла тюл. Ачыкъ чёб атыуну, таша (джабыкъ) чёб атыу бла алмашдырыргъа керекди. Бу ишде биз джарым джолда тохтамай, артына дери бараллыкъбыз эмда барыргъа керекбиз. Бизни къралда бюгюннгю болум, бу атлам бизге политика джанындан хайырлы боллугъун кёргюзеди. Быллай реформаны халкъла арасы революцион къозгъалыуну интереселери бла да керек болгъанын айтмай къояйым, быллай реформа халкъла арасы фашизмни ургъан кючлю сауут болургъа керекди…
Аны сюзюуюне биринчи кере 75 млн адам къошулгъанды, басмада басылгъан 1,5 млн теджеу, къошакъ берилгенди. Партияны политика курсуна къаршчы болгъан теджеулени (сёз ючюн, энчи мюлкню эркин этерге, колхозланы чачаргъа) басмаламагъандыла эмда архивде «джау теджеуле» белги бла сакъланнгандыла.
Конституцияны текстини къурауда И. В. Сталин кесини юлюшюн къошханды. Н. И. Бухарин конституцияны текстини баш кесегини автору санагъанды кесини.
Джангы конституция 1936 джылны 5-чи декабрында къабыл этилгенди эмда 6-чы декабрда официал болуб басмаланнганды
Конституцияны структурасы
1936 джылда къабыл этилген конституция 13 баш бла 146 статьядан къуралгъанды.
Конституцияны структурасы:
Къурамы
ВКП(б)-ны XVII съезди (1934 дж.) СССР-де социализмни хорлагъанын эмда асламысында ишлениб бошагъанын баямлагъанды. Ол деген, чыгъарыу амаллагъа энчи иелик эмда экспулататор классла къуурутлагъандыла (пролетариатны диктатурасы энди ётген этап болады). Джангы Конституцияда экономика тамалгъа план социалит мюлк система эмда чыгъарыу амаллагъа эмда сауутлагъа социалист иелик баямланады.
Совет къралны тарихинде биринчи кере бютеу гражданлагъа тенг хакъла бериледи: Дин тутууну, сёзню, басманы, джыйылыуланы эмда митинглени азатлыгъы баямланнганды, адамны тийилмезлигин эмда джазышыуну тахсасы гарантия этилгенди.
Джер, аны байлыкълары, суула, чегетле, заводла, фабрикала, иштенекле (шахтала), магъаданла, темир джол, суу, хауа улоула, банкла, байламны амаллары бютеу халкъны иелиги баямланнгандыла: колхозла алгъан джер, алагъа ёмюрлеге хайырланыугъа берилгенди.
Гражданланы баш хакълары эм борчлары башны 126-чы статьясында ВКП(б) бютеу джамагъан эмда кърал къуралышланы келечиси кибик баямланнганды (1924 джылны Конституциясында партия сагъынылмагъанды).
Къралда баш закон къураучу властха эки палаталы СССР-ни Баш Совети баямланнганды, аны сессияларыны арасында — СССР-ни Баш Советини Президиуму. Баш Советни палаталарыны тенгликлери эмда аны излеген соруугъа, тинтиучю эмда ревизион комиссияланы къураргъа хакъы айгъакъланнганды; депутатланы сайлаучуланы аллында джууаблылыкълары эмда аланы ышаныуларын тас этгенлени ызына чакъырыу хакъ бегитилгенди.
Къралны правительствосу алгъыннгы атын - СССР-ни Халкъ Комиссарларыны Совети, алай а 1946 джылда СССР-ни Министрлерини Совети атха тюрленнгенди. Правительство баш толтуруучу орган болгъанды, эмда Баш Совет бла аны Президиумуну аллында джууаблы болгъанды.
Тюрлениуле этиу
Конституцияны тюрлениу СССР-ни Баш Советини прерогативасы болгъанды, эмда аны тюрлениуюню юсюден оноу хар палатадагъа депутатланы 2/3 ауазындан аз къабыл этмезге керек болгъанды. Конституциягъа тюрлениуле кёб кере киргизилгендиле; аланы асламысы СССР-ни правительствосуну структурсаында тюрлениуле болгъанды
Конституцияны Кюню
1977 джылгъа дери 5-чи декабрь Конституцияны Кюню кибик байрамланнганды.
Конституцияны тохтауу
1962 джылда СССР-ни Баш Совети джангы Конституцияны проектини хазырланыргъа джоралаб комиссияны къурауну юсюнден бегим алады; аннга башчылыкъ Н. С. Хрущёв этеди. В декабре 1964 года председателем комиссии стал Л. И. Брежнев.
СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы кючюн, 1977 джылны 7-чи октябрында джангы Конституцияны къабыл этиу бла тас этгенди.
Улбашланы Мусаны жашы Ахмадия
Улбашланы (Уллубашланы) Мусаны жашы Ахмадия (1905 — 1965) - белгили къарачай-малкар поэт болгъанды.
Биографиясы
Ахмадия 1905 жыл Чегем ауузуну белгили эфендиси Улбашланы Муссаны юйюрюнде туугъанды.
Сабий заманында ол медреседе окъугъанды, анда араб тилге да юренгенди. 1930-чу жыллада Нальчикни окъуу шахарчыгъында устаз болуп ишлеп тургъанды. Ол кёзиуде Ахмадия «Школчула» деген хапарла китабын, «Жангы кюч» атлы жыйымдыкъ журналда да очеркин чыгъарады. Андан сора да аны тюрлю-тюрлю суратлау чыгъармалары басмаланадыла.
Ахмадия 1965 жылда Налчикде ауушханды. Анга биринчи китабын да басмаланып кёрюрге тюшмегенди.
Жалан да 1995 жылда чыкъханды аны "Черек" деген назмула китабы.
Саулай ауурлукъну ортасы
Ауурлукъну ортасы, бар ауурлукъну ортасы, бизни тегерегибиздеги болумда аны тегерегине айланнган зат къауумну бир затлай кергюзтген нохта. Хар заманда ол магъананы тутмайды, алай кебюсюнде андан башханы белгилемейди. Кеп байламлы эм байламсыз затланы ауурлукъ орталарын быллай тизим бла табадыла: мында \vec r_c — ауурлукъну ортасыны айланнган тогъсызы, \vec r_i —
i
-нохтаны айланнган тогъсызы, ~ m_i —
нохтаны ауурлугъу. Ауурлукъну тохтауусуз жайылыу кереге:
Сун Чжэ-ги
Сун Чжэ-ги (성재기 成在基, туугъ. 11 сентябрь 1967, Тэгу, Корея Республика — ёлг. 26 июль 2013, Мапхогу, Сеул, Корея Республика) — къыбылакореялы уллу джамагъат къуллукъчу, адам хакъланы джакъчысы, граждан активист , философ-либералист эмда антифеминист болгъанды. 2008 джылда Корей эркишилени ассоциациясын къурагъанды эм джашаууну ахырына дери аны тамадасы болгъанды.
Уллу барьер риф
Уллу Барьер риф — Коралл тенгизде коралл рифле бла айрымканланы тизимиди. Ала Австралияны шимал-кюнчыгъыш джагъасында 2500 км узунлукъгъа созулгъандыла. Ол къыбыладан шималгъа созулубду. Бютеулей майданыны ёлчемиь 348 698 кв. км. Шимал кесегинде кенглиги 2 км, къыбылада уа 152 болады. Рифлени асламысы суу тюбюндеди, алай а суу кетсе ачылады. Къыбылада рифле джагъадан 3оо км, шималда эсе уа 32 км узакълыкъдадыла.
Сун Чжэ-ги
Тэгу шахарда туугъанды, баш билим экономикадан алгъандан; университетни тамамлагъанындан сора 1992 джылдан 2000 джылгъа дери болуб ишлегенди, андан сора 2006 джылгъа дери Thomas Mcfly Consulting & Headhunting Company (토마스 맥플라이 컨설팅 & 헤드헌팅사) деген компанияда менеджер болуб ишлегенди. Джамагъат къуллукъ бла 1999 джылдан кюрешиб башлагъанды, 2006 джылда феминизмге къаршчы кюрешиу ассоциацияны тамалын салгъанды. $200 миллион чакълы бир джыйылгъан борчларын тёлеелмегенден, 2013 джылда Сеулдагъы Мапо кёпюрден чынгаб кеси кесин ёлтюргенди.
Уллу барьер риф
Бир-бир рифле абразия-аккумуляция ишлемлени эсебинде коралл айрымканла болгъандыла.
17 октябрь 1905 джыл Манифест
Кърал мизамны ашхыландырыууну юсюнден мийик манифест (Октя́брь манифе́ст) — 30-чу октябрда баямланнган Эресей империяны Баш Властыны закон актыды. Документни Сергей Витте, Имератор II Николайны буйругъу бла джарашдыргъанды. Бу манифестни чыгъыууну баш чуруму, ол заманлада тохтаусуз революцион къозгъалыула болгъанды. Октябрда Москвада забастовка башланады, ол бютеу къралны кючлеб, Бютеуроссия октябрчы политикачы стачка болады. 12-18-чи октябрда, индустрияны тюрлю-тюрлю санагъатларында стачкагъа 2 миллион ишчиден артыкъ адам къошулгъанды. Бу бютеу къарлны аякъландыргъан стачка, артыкъсыз да темир джолчуланы забастовкалары имераторну бу атлам этерге зорлайды.
Тарих магъанасы
II Николайны 1905 джылны 6-чы августундан «Кърал думаны къуралыууну юсюнден манифести» бла бирге, бу манифест оноугъа къошулгъан парламент къурайды, аны мюкюлю болмай бир закон да ишлеб башларгъа мадары болмайды. Алай а аны бла бирге, Император Думаны чачаргъа эмда аны оноуларын вето бла тохтатыргъа хакъны кесине къояды. Бу хакъ бла патчах хайырланыр ючюн да къалмагъанды. Аны бла бирге Манифест граждан хакъла бла эркинликле бергенди: намыс эркинлик, сёз эркинлик, джыйылыуланы эркинлиги эмда биригиуле къуралыуда эркинлик.
Кърал Дума манифестни къабыл этгендинде сора Империяны баш законларына тюрлениуле этиледиле, бу тюрлениулеге Эресейни биринчи конститутциясы дерге боллукъду.
Либералла манифестге бек къууаныб тюбегендиле. Онг къанатха джууукъ болгъан кёб либерал, революцияны нюзюрюне джетилген оюмгъа келгендиле. Алай а либерал джамагъатда да бу манифестни барысы да ачыкъ къучакъ бла аллына чыкъмагъандыла. Ол заманда либерал къымылдауда белигили политик П. Н. Милюков, манифест баямланнган заманда Москвада болгъанды. Мында Литература кружокда, Манифестни юсюнден хапар алыннгандан сора, аны адамла къолларына кёлтюрюб, ресторан залны арасына келтиредиле, тепсини юсюне миндириб, къолуна да шампан бокалны тутдуруб, сёз айтырын излейдиле. Кадет партияны келликде ауушунмазлыкъ алчысы, киши сакъламагъан сёзлени айтады: «Тюрленнген джукъ джокъду, къазауат андан ары барады». Кадетлени партиясыны, «17-чи октябрны Бирлиги»  эмда башха политика биригиулени къуралыуу бошалады.
Большевикле Октябрь манифестни кёзбау баямлаб, бютеу сол кючлени манифестни бойкот этерлерине чакъырадыла.
Кёз
Кёз (oculus) — адамны эмда джаныуарланы, электромагнит чыгъарыуну толкъунланы узунлугъуну джарыкъ диапазонунда алыргъа кючюнден келген эмда кёрюу функцияны баджаргъан, сенсор органыды (кёрюу системаны органыды). Адам, кёзлерини юсю бла дуниядан 90%-ге джууукъ информацияны алады.
Немец тил
Немец тил ( [], deutsche Sprache) — немецлени, австрийлилени, лихтенштейнлилени эмда швейцарлыланы кёбюсюню тилиди, Германияны, Австрияны, Лихтенштейнни официал тилиди, Швейцарияны, Люксембургну эмда Бельгияны официал тиллеринден бириди. Индоевропа тил юйюрге киреди (герман бутагъына). Джазмасы латин алфавитни тамалында къуралгъанды.
Касвел германийысе индоевропысо ешыш пурышо йылме тӱшка. Латин тиштер негызеш возыктен, кум графеме ешарен, ончыктем умлаут (ä, ö, ü), да лигатур-влак эсцет (ß). Тиштын акрет годсо памятникышт-влак деке пураш VIII курымын ийже.
Немыч йылме прагерманский йылме деке кӱзымекыже, тудын, шке черетыштыже, праиндоевропейский корныйол шотлалтеш. Тудын лектышыже кокымшо гана фонетике да морфологий герман йылме родо-тукым йылмын системыже дене келшышын ойырымаш корныш конда. Кокла курымлаште да морфологий чумыраш лиеш фонетика, лексика да синтаксис строй средневерхненемецкий, а тудо — йылме ранненововерхненемецкий. Кызытсе немыч йылме, историй иктаж xvi курымын кокымшо пелыж гыч тӱҥалын, вес семын лӱмдаш йылмем нововерхненемецкий. Мартин лютер кугу рольым модын кушмо тудо библийым кусареныт, Иоганн Вольфганг фон творчество Гёте, Иоганн Клопшток Кристоф Фридрих да Готтшед Готлиб, иоганн аделунг кристоф йылме пашаже, изам да вариант-влак Дудена Медоран.
Немыч йылме диалект негызеш шочмо литературым кызытсе верхненемецкий. Тудо контраст немыч посна диалект (мутлан, але алеманнский нижненемецкий), але тарванылеш йӱкшӧ ок йӧрӧ вес участвоватлаш куснаш верхненемецкий участвоватлат, шке оҥайлыкше. Вариант-влак швейцарий шке шочмо австрий да немыч йылмыжым, шкешотан койыш стройыш чумырен да шкеак диалект-влаклан негызым фонетике да грамматике.
Жапыште немыч йылме — тиде глаголын грамматике категорий, жапын татшым ончыкта событий-влакын жап шот раш: мутлан, ойлаш жап але действийжым вес тат шукта. Кызытсе уло кум йолтошкалтышым: кызытсе (Gegenwart die), прошедшее (die Vergangenheit) да шушаш жап (die Zukunft). Жап формым куд немыч йылме — Präsens, Präteritum, Perfekt, Plusquamperfekt, I да II Futur Futur — нунын кокла гыч кажныже ончыкта. Образований шотышто да неле жап формыжо тыглай лийын. Тыглай тыглай жап шонен (слоганым) конструкцийым, неле — да полшышо глагол тӱҥ гыч шога.
Амьен мамырлыкъ
Амьен мамырлыкъ — 1802 джылны 25-чи мартында Амьенде бир джанындан Франция, Испания эм Батав республика, башха джанындан Уллу Британияны арасында къабыл этилген мамырлыкъ кесаматды. Кесамат Франция бла Ингилизни 1800—1802 джылладагъы къазауатын бошагъанды.
Мамырлыкъгъа джол
Ингилиз джанлы къралланы къазауатдан чыгъыулары бла, Ингилиз Франция бла къазауатны кеси бардыргъа керек болгъанды, алай а къазауат къарыуун таусханы себебли мамырлыкгъа разы болур зорунда къалгъанды. Наполеон Бонапартха да солуу керек болгъаны себебли, ол да Эддингтонну ингилиз правительствосуну мамырлыкъ теджеулерин къабыл этеди. 1801 джылны 1-чи октябрында Лондонда ингилиз тыш ишле министри лорд Гоуксберини француз келечи Отто бла кёрюшюулеринде мамрлыкъны прелиминар (ал) шартларына къол салыннганды.
Андан сора джылда Амьенде джыйылгъан мамырлыкъ конференцияда Францияны келечиси — Жозеф Бонапарт, Испанияны — Азара эмда Батав республиканы — Шиммельпенинк, ингилиз келечи лорд Корнуоллис бла Амьен мамырлыкъ кесематха къол салгъандыла.
Мамырлыкъны шартлары
Ингилиз бютеу кючлеген джерлени ызына къайтарыргъа сёз бергенди (ст. 3), Ингилизге кючлеген джерледен джангыз Тринидад айрымкан бла (ст. 4) Цейлон айрымканда голланд джерле къаладыла (ст. 5). Аны бла бирге Иги Умутну учундагъы голланды портла ачыкъ къаладыла (ст. 6).
Француз аскерле Неаполну, Римни эмда Эльбаны къойгъандыла, ингилизлиле Джерле арасы тенгиз бла Адриатикада кючлеген бютеу портла бла айрымканланы (ст. 11), эки джан да Джети (Ионика) Айрымканны ресупбликасын таныгъандыла (ст. 9).
Эки джан да Тюркню къазауатха дери чеклерин гарантия этгендиле (ст. 8), ол себебден Ингилиз Мисирни ариуларгъа борчланнганды, тюрк солтанны да кесаматха къошулургъа чакъырадыла (ст. 19).
1802 джыл Тюрк Амьен мамырлыкъгъа къошулады, 25-чи июнда уа Франция бла кесематха къол салады.
Ингилиз Батавияны, Германияны, Гельвецияны эм итальян республикаланы ич ишлерине къатышмазгъа борчланнганды. Ол демек, Ингилиз континентде иши болмагъанды. Король III Георг гербинде лилияны суратын къоратыргъа эмда Джюзджыллыкъ къазауатны заманындан бери джюрютген француз королну титулун къоратханды.
Амьен мамырлыкъны учхаралыгъы
Амьен мамырлыкъ къысха болгъанды. Кесематха къол салгъан заманда эки джан да кюрешни андан ары бардырырны аллы бла солуугъа санагъандыла.
Попытки Англии заключить торговый договор с Францией наталкивались на протекционистскую политику Наполеона. Последний продолжал расширять свои владения в Европе. Франциягъа Итальяда Эльба айрымкан (26-чы август 1802 джыл), Пьемонт (11-чи сентябрь 1802 джыл), Парма, Плезанс бла Гвасталла (23-чю октябрь 1802 джыл) къошуладыла. Голландия бла Швейцарияда французлула протекторат амал бла ие боладыла (ноябрь 1802 джыл).
Аны бла бирге ингилиз правительство Франциягъа къаршчы джангы коалиция къурар умут бла Петербург бла Венагъа келечилерин джибергенлей тургъанды. Наполеон Ингилиз бла Эресейни ангылашырларындан къоркъуб, орус келечи граф А. И. Морков бла ушакъда Мальтаны юсюнден дауда I Александрны тёречи болурун тилегенди. Бу теджеуню I Александр къабыл этгенди. Франция бла Ингилизни арасында кёрюшюуле орус келечилени юсю бла бардырылгъанды.
I Александрны проектине кёре Мальтаны орус гарнизон алады, французла Голландияны, Швейцарияны, Италияны эмда Шимал Германияны бошалтады. Алай а бу проектни Франция да, Ингилиз да къабыл этмейдиле. 1803 джылны 13-чю мартында Тюильриде раутда Наполеон ингилиз посол лорд Витворт бла ушгъын: «Мальта неда къазуат!» сёзлени къычырыб бошайды. Аны ызындан эки айлыкъ кёрюшюуле эсебсиз къаладыла, 1803 джылны 12-чи майында лорд Витворт Парижден кетеди. 22-чи майда Ингилиз Франциягъа къазауат ачады.
Амстердам
Амстерда́м (Amsterdam) — Нидерландланы ара шахары эмда эм уллу шахарыды. Шимал Голландия провинцияда, къралны кюнбатышында, Амстел суу бла Эй сууну аякъларында орналгъанды. Амстердам, Шимал тенгизге канал бла байланыбды.
2010 джылны октябрына Амстердам муниципалитетде джашагъан адамланы саны 767 849 болгъанды. Тийреси бла бирге (шахар округ) шахарда — 2,2 млн адам джашайды. Амстердам, Европада 6-чы болгъан Рандстад агломерациягъа киреди.
Шахар, тюрлю-тюрлю культураланы джыйылгъан джериди — 2009 джылны апрелине шахарда 177 миллетни келечиси джашагъанды.
Амстердам, аны тышында Нидерландланы финанс эмда культура аралыгъыды. Былайда эм мазаллы 500 дуния компаниядан 7-ни офиси барды, сёз ючюн, Филипс бла ING. Аны тышында шахарны арасында дунияда эм эски фонд биржа барды.
Кёб тюрлю белгили джер, сёз ючюн, Рейксмюзеум, Винсент Ван Гогну Музеи, Амстелде Эрмитаж, къызыл фонарланы орамы джыл сайын шахаргъа 4 миллиондан аслам туристни келиуюне себеб болады.
География туруму
Амстердам Нидерландланы шимал-кюнбатышында Шимал Голландия провинциясында, Амстел сууну аягъында, Эйсселмер богъазны джагъасында орналгъанды. Амстел суу, шахарны арасы бла агъа, шахарда каналла бла илипинлени шебекесин къурайды, аны тышында шахар айры канал бла Шимал тенгизге байланнганды, сейири уа — шахар тенгиз дараджадан 2 метрге алашады. Амстердамгъа хоншулукъда Утрехт бла Флеволанд провинцияла бардыла. Амстердам, мийик урбанизациясы болгъан шахарды: бютеулей майданы 219,4 квадрат километрди, адам басыннганы уа бир квадрат километрге 3 506 адамды. Паркла бла табигъат заповедникле территориясыны 12 % аладыла. Амстердамны кючлю урбанизациясы шахарны табигъат ландшафты бла рельефин джокъ этгендиле.
Климаты
Къышхы кёзюуде температура 0 °C-дан энишге аз тюшеди. Бузлауукъла, Скандинавия бла Кюнчыгъыш Европадан келген сууукъ хауа массала келселе боладыла. Джай джылыды, алай а иссилик болмайды. Джауумланы ортаджыллыкъ суммасы 760 мм, аланы асламысы октябрдан мартха дери тюшеди.
Тарихи
Шахарны юсюнден биринчи сагъыныу 1275 джылны 27-чи октябрында болгъанды. Амтсердам къуралгъаны ючюн, районну суу къобуудан джакълагъан дамбагъа ыспас этерге керекди. Шахарны къуралыуу, аны атында бегигенди (Амстелдеги дамба). XV ёмюрге Амстердам, Нидерландланы эм уллу сатыу-алыу шахары богъанды.
Сексан джыллыкъ къазауатда Амстердамны эм уллу конкуренти болгъан Антверпен шахарны испанлыла кючлейдиле (1585), ол заманда кёб анверпенчи саудюгерле, санагъатчыла эмда чууутлула испан инквизициядан къутулур ючюн Амстердамгъа къачыб келиб джерлешедиле. XIV эм XV ёмюрледе шахар, сатыу-алыу аралыкъ болады. XVI ёмюрде чууут саудюгерле, Анверпенден налмазланы огранкасыны техникасын келтиредиле.
Байрагъы бла герби
Сыйлы Андрейни юч къачы, шахарны юч махтауун белгилейди: ётгюрлюк, къатылыкъ эмда джазыкъсынмакълыкъ. Аны тышында халкъ ичинде юч къачны, шахарны аллында тургъан юч къоркъуу бла байлайдыла: суу, от эм ауруула.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула — Мексиканы экинчи уллу шахары Гвадалахарада 1992 джылны 22-чи апрелинде болгъан уллу пеляхды.
Амстердам
Байрагъы бла герби
Амстердамны герби, Сыйлы Андрейни юч къачындан къуралады. Аны юсюне гербде Австрия Императорияны таджы да барды. 1489 джыл I Максимилиан, борчха ачха бергени ючюн кесини гербине король таджны суратын салыргъа эркинликни Амстердамгъа саугъа этгенди, 1508 джылда I Максимилианны император болуб коронациясындан сора ол тадж, император таджха ауушдурулгъанды. Асланла гербге XVI ёмюрде Нидерландла, республика болгъан заманларында салыннгандыла.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Официал билгилеге кёре 206 адам ёлгенди. Алай а Lloyd’s атлы лондончу компанияны хыйсабларына кёре, ёлгенлени саны 252 адам, джаралыла 1440 аслам, 15 минг адам да юйсюз къалгъандыла, 450 предприятие чачылгъанды, салыннган заранны ёлчеми тюрлю-тюрлю билгилеге кёре АБШ долларла бла 300 миллиондан башлаб 1 миллиардха дери барады.
Амстердам
Байрагъы бла герби
Шахарны девизи «Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig» («Ётгюр, Таукел, Джазыкъсыныучу») 1947 джылда II Вильгельмина саугъа этгенди, ол Экинчи дуния къазауатда кёргюзюлген джититлигин белгилегенди.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Бир версиягъа кёре ёсюмлюк джау чыгъарыуда хайырланнган токсик дженгил джаннган гексан газны фабрикадан агъыуу болгъанды.
Амстердам
Финансла
Амстердам — Нидерландланы финанс ара шахарыды. Европада банкланы эмда финанс корпорацияланы саны бла алчы шахарларыны бириди (Лондон, Париж, Франкфурт эм Барселонадан сора). Амстердамда ABN AMRO, Akzo Nobel, Heineken, ING Group, Ahold, TNT Express, TomTom, Delta Lloyd Group эмда Philips кибик белгили организацияланы штаб-фатарлары барды. Шахарны тарих аралыгъында бир-бир фирмаланы офислери барды, алай а асламысы къыбыла къыйыргъа чыгъарылгъанды.
Амстердам фонд биржа — дунияда эм эски эмда Европада эм уллуланы бириди. Шахарны аралыгъында Дам майдандан узакъ болмай орналгъанды.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Алай а тинтиу башха чурумну чыгъаргъанды - шахар коммуникацияланы бир-бирлерине джууукъ болуулары. Суу быргъы бензин быргъыны юсю бла ётгенди. Къанджаллашхан темирлени бир-бирлерине тийюлери химиялыкъ реакция бла коррозия чурум болгъанды. Отлукъ бензин быргъыдан чыгъыб, диаметринде 1 см болгъан суу быргъыны тешигинден киргенди. 600 минг чакълы бир литр алай саркъгъанды. Аны юсюне отлукъ топракъгъа эмда къатында тургъан канализация быргъыгъа да саркъгъанды.
Амстердам
Промышленносту
Амстердам бла аны тёгерегинде электротехника промышленность бла мешина ишлеу айныбды. Айырыб авиакъурулуш, кеме къурулуш, химия промышленность эмда агъач промышленностну чертирге керекди. Аны тышында шахар, налмазланы огранкасы бла сатыууну аралыгъыды.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Бу атылыуну аллы бла шахарда Гвадалахара метрону экинчи сызын ишлеб башлагъандыла, канализация быргъыланы кёчюрюрге керек болгаънды: ол метрону тюбю бла ётюб U-шекилли бурулгъанды. Талай атылыуну чуруму да ол болгъанды. Быргъыны бюгюлген джеринде бензинни кебген тылпыуу насос бла бери алыналмагъанды, ол себебден ол не тышына чыкъгъанды, неда атылыуу къоркъуулу газ хурджунла къурагъанды, аны ючюндю атылыула бир заманда болмагъанлары. Ахырында бензин тылпыула канализация люкладан башха джерден тышына чыгъалмагъандыла.
Амстердам
Промышленносту
Нидерландланы ара шахары, кесини дженгил промышленносту бла да дуниягъа белгилиди. Къралны бу санагъатыны 50 % бу шахардады. Азыкъ промышленностну тамалында кофени, тютюнню, какаону, кокос джауну, гардошну эмда шекер чюгюндюрню джарашдырыу предприятиеледиле.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Пеляхны аллы бла талай кюн адамла хауада бензин ийисге тарыкъгъандыла, тинтиуле атылыуу боллугъуна 100% гарантия бергендиле, алай а адамла къоркъуулу джерден къоратылмагъандыла. Властла радио бла атылыу болмазлыгъын айтханлай тургъандыла.