cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Германияны полициясы
Германияда ич ишлени органларына кирмеген, алай а ушаша хакълары болгъан талай къуралыш да барды. Сёз ючюн, ГФР-ни финансларыны министрлигини таможня управлениесини бир къауум бёлеклери эмда Бундесверни аскер полициясы (Feldjäger). Аны тышында талай къуллукъну ишчилери чекленнген полициячы хакълагъа иедиле, алагъа чегетчиликни, саулукъ сакълауну, страховка джолдашлыкъланы техника къуллукъларыны эмда ёртенчиликни къуллукъларыдыла.
Полицияда ишлегенлени энчи профсоюзлары барды.
1948—1990 дждж.
ГФР-ни къуралыу моментине, 1949 джылгъа полиция органла къуралыб бошагъандыла. ГФР-ни конституциясында ич къоркъуусузлукъну сакълауда федерал джерлеге приоритет берилгенди.
1950 джыллада аскерлешген полиция бёлекле - хазырлыкъны полициясы (Bereitschaftspolizei) эмда Федерал чек сакълау (Bundesgrenzschutz, BGS), Федерал криминал къуралыш (Bundeskriminalamt, BKA) къураладыла.
1980 джылладан башлаб ишге тишириула алыныб башлайдыла.
1990 дж. сора
Германия бирлешгенинден сора, джангы федерал джерледе ГДР-ни халкъ полициясыны тамалында 6 джер полиция къуралады, техника джанындан полиция джангыртылады.
1992 джылда Темир-джол полиция (Bahnpolizei), федерал темир джолланы бёлеги, къоратылады, аны хакълары Федерал чек сакълаугъа бериледи.
1994 джылдан башлаб немец полициячыла Германияны тышында операциялагъа къатышханыдла, Федерал чек сакълауну бёлеклери комбатант статусну тас этгендиле, аланы энди федерацияны полициясы статуслары бегитилгенди (Polizei des Bundes). 2005 джылдан башлаб атын да Федерал полициягъа бургъандыла (Bundespolizei).
1998 джылда Бавар чекчи полиция чачылгъанды, Баварияда кърал чеклени сакълау функцияла бавар полициягъа кёчкгендиле.
2004 джылдан башлаб Джерлени полциялары бла Федерал полиция (Бавария бла Саарланд тышында) техника бла кийимни кёк бояу схемагъа кёче башлагъандыла.
Джакъчы полиция
Джакъчы полиция (Schutzpolizei, SchuPo) Германияны полициясыны бёлегиди, баш нюзюрю джамагъат мизамны сакълау, патруль этиу, халкъдан тилек къагъытланы алыу, джоллада джорукъ сакълау, улоу амалланы авариясында мероприятияла бардырыу, излеу, демонстрацияда джорукъну сакълау кибик функцияладыла.
Verkehrspolizei джакъчы полциягъа къошулады.
Джакъчы полицияны къуллукъчулары асламысы униформада къуллукъ этедиле (Граждан кийимде ташатын осмакълау бардыргъан энчи къауумла тышында — Zivilstreife,алагъа талай къауум къошуладыла: граждан кийимде оператив къауумла —Zivile Einsatzgruppe — ZEG, излеучю эмда сынамчы бёлекле — Fahndungs-und Kontrolltrupp, граждан кийимде тахсачы къауумла—Zivile Aufklärungsgruppe).
Криминал полиция
Криминал полиция Kriminalpolizei (халкъда аты «Kripo») ауур аманлыкъла, къураулу аманлыкъла, сабийлеге эмда джаш тёлюге къаршчы аманлыкъла, экономика, мюлк эмда политика себеби болгъан аманлыкъла, терроризм актла этилген заманда ишге кирген полиция бёлекди.
Криминал полиция оператив къауумланы ишге чыгъыуларын (Kriminaldauerdienst, KDD), оператив-излиу мероприятияланы бардырыуун, ташатын патруль этиуню, шагъатланы джакълауну, лабораториялыкъ криминалист къуллукъланы бериуню баджарады.
Федерал джерлени дараджасында криминал полиция криминал полицияны джер къуралышларына (Landeskriminalamt, LKA) киреди, федерал дараджада Криминал полицияны федерал къуралышы (Bundeskriminalamt, BKA)
Криминал полицияны къуллукъчулары асламысы бла граджан кийимде къуллукъ этедиле.
Джюзджыллыкъ къазауат
Джюзджыллыкъ къазауат (Guerre de Cent Ans, Hundred Years' War) — Ингилиз бла Франция эмда ала джанлы къралланы арасында 1337 джылдан башлаб 1453 джылгъа дери баргъа талай къазауатды. Бу къазауатланы баш чуруму Плантагенетле ингилиз патчах династияны, алгъын ингилиз патчахланыкъы болгъан континентде джерлерин къайтарыргъа излем болгъанды. Плантагенетле француз династия Капетингле бла джууукълукълары болгъанды. Франция эсе уа, 1259 джылгъы Париж кесамат бла аннга бегитилген Гиенден ингилизлилени къыстаргъа излегенди. Аллында хорламла болгъанлыкъгъа, Ингилиз къазауатда салыннган нюзюрлерине джетелмегенди, эсебинде эсе уа континентде къуру Калепорту къалгъанды, аны ол 1558 къолунда туталгъанды.
Германияны полициясы
Полицияны гёзетчи бёлеклери
Хазырлыкъны полициясы (Bereitschaftspolizei, сокр. BePo)— федерал джерлени эм федерал полицияны къуралышларыды. Хазырлыкъны полициясы кёбчюлюк къозгъалыулада, катастрофалада, излеу операциялада, футбол матчлада э. б. хайырландырадыла.
Джюзджыллыкъ къазауат
Къазауат аралыкъла бла бирге 116 джылны баргъанды. Тюзюн айтылса бу бир къазуат тюл, талай къазуат болгъанды: «Джюзджыллыкъ къазаут» термин кечирек чыгъады. Династияла арасында согъушладан башланыб, къазауат артында ингилиз эмда француз миллетлени къуралыулары бла бирге миллетле арасы къазуат магъана алгъанды. Сауутлу сермешиулени, эпидемияланы, ачлыкъны, мурдарлыкъланы эсебинде Францияны халкъыны саны юч этиб экиге азайгъанды. Аскер ишни оюму бла къарасакъ, къазауатны кёзюуюнде, сауутну эмда аскер техниканы джангы тюрлюлери чыкъгъанды, джангы тактика эмда стратегия лагъымла къуралгъандыла, ала барысы да эски феодал аскерлени тамалларын ойгъандыла. Джангы дайым аскерле къуралгъандыла.
Германияны полициясы
Полицияны гёзетчи бёлеклери
Бёлеклени къурамлары бир типлиди: бёлюмле, джюзле, цугала эмда къауумла.
Джюзджыллыкъ къазауат
Чурумлары
Къазауатны ана джанындан Капетингле династиядан француз король IV Ариу Филиппни туудугъу, ингилиз король III Эдуард башлагъанды.1328 джылда IV Карлны ёлюмюнден сора салика джорукъгъа кёре, Эдуард Француз тахтагъа кесини дауун баямлагъанды. Аны тышында, монархла экономика джаныдан уллу магъанасы болгъан, де-юре ингилиз патчахны иелигинде болгъан, алай кертиден Франциягъа бойсуннган, Гасконь бёлге ючюн да дау бардыргъандыла. Аны тышында, Эдуард, атасы тас этген территорияланы да къайтарыр муратлы болгъанды. VI Филлип эсе уа Эдуарддан кесин суверен патчах болгъанын танырын эмда къабыл этилирин излегенди. Копромиссли оммажгъа 1329 джылда къол салынады, алай ол бир джанны да разы этмейди. 1331 джылда, ич пробелмалагъа тюртюлген Эдуард Филиппни Францияны королу болгъанын таныйды эмда къабыл этеди, француз тахтагъа дауларын къояды (аннга тёлеуге ингилизлиле Гасконь бёлгеге толу ие боладыла).
Германияны полициясы
Полицияны гёзетчи бёлеклери
Гёзетчи полицияны къурамына энчи джоралау полицияны бёлеклери киредиле (Spezialeinsatzkommando (SEK) бла Grenzschutzgruppe 9 (GSG 9)), патаула бла тутукълауну баджаргъан бёлекле Beweissicherungs- und Festnahmeeinheiten (къысх. BFE)
Джюзджыллыкъ къазауат
Чурумлары
1333 джылда Эдуард, Францияны джандашы шотланд король II Давидге къазауат ачады. Ингилизлилени эслери Шотландиягъа кетген заманда, Филипп Гасконну кесине къошаргъа излейди. Алай а къазауатда ингилизлиле джетишимли боладыла, Давид эсе уа июлда, Халидон-Хиллде сермешиуде хорланыб, Франциягъа къачады. 1336 джылда Филипп Британ айрымканлагъа аскери бла тюшюб, II Давидни Шотландияны тахтасына олтуртургъа мурат этеди. Эки къралны арасында джаулукъ бек къызады.
Германияны полициясы
Полицияны гёзетчи бёлеклери
Хазырлыкъны полициясыны координатору ГФР-ни ич ишлерини министрлигини къуллукъчусу, федерал джерлени гёзетчи полицияларыны инспекторуду.
Джюзджыллыкъ къазауат
Чурумлары
1337 джылны къачында, ингилизлиле Пикардияда алгъа урадыла, ала джанлы болуб фламанд шахарла бла Францияны къыбыла-кюнбатышындагъы феодалла да къошуладыла.
Германияны полициясы
Федерал полиция
Bundespolizei (къысх. BPOL) (2005 дж. дери — Федерал чек сакълау Bundesgrenzschutz, BGS аты алгъыннгы баш нюзюрюн - кърал чеклени сакълауну белгилейди) 1951 джыл къуралгъанды, эмда ГФР-ни ич ишлерини министрлигине бойсунады.
Джюзджыллыкъ къазауат
Къазауатны аллында Францияны сауутлу кючлерини болуму
Къазауатны аллында, француз аскер, феодал рыцарь зытчыу аскерден, контракт тамалда къазауатха чакъырылгъан аскерчиледен (аланы ичинде тюз адамла да, акъсюек къауумдан адамла да болгъандыла, ала бпа правительство аууз неда джазма халда кесаматла этгенди) эмда тыш къралчы эгетледен къуралгъанды (аланы ичинде белгили Генауаз арбалетчиле да болгъандыла). Аскер элита феодалладан къуралгъан зытчыу аскер болгъанды. Урушну башланырына сауут джюрютеллик рыцарланы саны 2500-4000 аскерчи болгъанды. Рыцарь къауум ол заманнга джабыкъ каста болгъанды. Бютеулю аскер борч, Францияда адетдеги джорукъда болса да, ол заманнга джокъну орнунда болгъанды. Алай болса да, шахарланы уллу аскер бёлекле къурар амаллары болгъанды. Бютеу аскерчиле джал алгъандыла. Джаяу аскер, атлы аскерден кёб болгъанды.
Германияны полициясы
Федерал полиция
Бусагъатда приоритетлерине бу фунцияла киредиле: къарада кърал чеклени полицей сакълау (Бавария тышында, анда чекни сакълау бла джер полиция кюрешеди, 1998 джылгъа дери уа Баварияда федерал чеклени чачылгъан Бавар чекчи полиция сакълагъанды Bayerische Grenzpolizei), хауада (къралны ичине 30 километрлик теренликге) эмда сууда (50 километрлик зонада) чек сакълауду, аннга документлени тинтиу да киреди; улоу полиция (темир джолда) вокзаллада къоркъуусузлукъну сакълау бла бирге; хауачылыкъны къоркъуусузлугъу; конституцион органла бла федерал министрликлени къоруулау; джагъачы сакълау; къазауат заманда полиция функция; халкъла арасы къуралышланы тышында операцияларын джакълау, ГФР-ни дипломатлыкъ келечиликлерин къоруулау; д. а. к.
Джюзджыллыкъ къазауат
Биринчи этапы
Къазаутны, III Эдуард ючюн джетишимли болгъанды. Ол къазауатны биринчи джылларыны ичинде Тёбен къралланы башчылары эмда Фландрияны бюргерлерин кеси джанына алады, алай а талай джетишимсиз компаниядан сора бу бирлик 1340 джылда чачылады. Эдуард герман бийлеге берген субсидияла бла, тышында аскерге джоюула ингилиз хазнаны таркъайтады, Эдуардны да престижи тюшеди. Ал кёзюуледе Франция, Генауаны кемелерин ачхагъа тутханы себебли, тенгизден Инглизден эсе онгулу болгъанды. Филиппни аскерлери тенгизден Британ айрымканлагъа чабыуул этерлеринден къоркъуб, Эдуард Фландрядан агъач сатыб алыб, кемеле ишлер ючюн, джангы джоюмлагъа киреди. Къалай болса да, француз флотну 1340 джыл Слейсни къатында тенгиз сермешиуде ингилизлиле къаушатадыла. Андан сора, къазуатны ахырына дери III Эдуард тенгизге ие болады.
Германияны полициясы
Федерал полиция
Федерал полицияны штабы Потсдамдады, къурамында 10 дирекция барды.
Джюзджыллыкъ къазауат
Биринчи этапы
1341 джылда бретань осуй мюлк ючюн къазауат башланады, анда Эдуард Жан де Монфорну, Филипп — Карл де Блуаны джанында болады. Аны ызындан талай джылны къазауат Бретанда барады, Ванн шахарны уа талай кере къолдан къолгъа тюшгенди. Гаскондагъы аскер компаниялада эки джанда кёзюулю джетишимлеге ие болгъандыла. 1346 джылда Эдуард, Ла-Маншдан джюзюб ётюб, Котантен джарымайрымканны юсю бла Франциягъа чабады. Бир кюнню ичинде ингилиз аскер Канны кючлейди. Филипп, аскерни джыйыб, Эдуардны аллына чыгъады. Эдуард аскерлерин шималгъа, Тёбен къралла таба бурады. Джолда аны аскери тёгерегин тонагъанды, король кеси уа территорияланы кючлерге эмда тутаргъа кюч салмагъанды. Джауну маневрла бла алдаялмазлыгъын ангылаб, Эдуард аскерин сермешиуге хазырлаб тохтагъанды. Филиппни аскерлери Эдуардны аскерин белгили Кресиде сермешиуде 1346 джылны 26-чы августунда ургъандыла, алай а бу сермешиуде француз аскерле къаушатылгъандыла, франузлагъа джандаш богемиячы король Сокъур Иоган ёлгенди. Ингилиз аскерле тыйыгъычсыз шимлагъа баргъандыла, ала Калени къуршалагъандыла, шахар 1347 джыл тюшгненди. Бу хорлам ингилизлилени стратегиялыкъ джетишимлери болгъанды, Эдуард энди кесини кючлерин континетде тыйгъычсыз тутар мадар табханды. Ол джылда огъуна Невиллс-Кроссда хорламда II Давидни джесирге тюшюую бла Шотландия джанындан къоркъуу къоратылады.
Германияны полициясы
Федерал полиция
Аны тышында Федерал полицияны къурамына спецназ GSG 9 киреди.
Джюзджыллыкъ къазауат
Биринчи этапы
1346—1351 джыллада Европада эминаны пандемиясы болады, ол къзауатдан эсе джюзле бла кёб джашау алады, эмда къазауатны акъыртынлашдырады. 1356 джылгъа Ингилиз эминадан сора финансларын орнуна салалады. 1356 джылда 30 минглик ингилиз аскер, III Эдуардны джашы Къара принцни башчылыгъында, Гаскондан чабыб Пуатьеде сермешиуде французланы хорлайды, II Иоанн Огурлу король да джесирге тюшеди. Огъурлу Иоанн Эдуард бла мамырлыкъ кесаматха къол салады, патчах джесирде заманда француз правительство чачыла башлайды. 1359 джылда Лондон мамырлыкъгъа къол салады, аннга кёре ингилиз тадж Аквитанияны кесине алады, Иоанн а уа башына бош этиледи. Аскер джетишимсизликле эмда экономикада ауурлукъла халкъ къозгъалыулагъа - Париж къозгъалыу (1357—1358 джылла) бла Жакериягъа (1358 джыл) себеб болады. Эдуардны аскерлери ючюнчю кере Франциягъа чабадыла. Таб болум бла хайырланыб Эдуард Парижни алыб, тахтаны кючлер мурат этеди. Алай а Эдуард не Парижни, не Реймсни кючлейелмейди. Францияны дофини, келликде королу V Карл, къралны ауур болумунда къазауатны бардыралмазлыгъын ангылаб, Францияны сыйын тюшюрген Бретиньиде мамырлыкъгъа къол салыргъа кере болады. Биринчи этапны эсебинде III Эдуард Бретанны джарымын, Аквитанияны, Калени, Пуатьени эмда Фрацнияны вассал иеликлерини джарымы чакълы бирни кючлейди, алай бла француз тадж юч этиб бир джеринденк къуру къалады.
Германияны полициясы
Германияны криминал полициясыны федерал къуралышы
Bundeskriminalamt (BKA) — ГФР-ни тюрлю-тюрлю полицей къуралышларыны эмда тыш кърал хакъ-мизам сакълау органланы арасында иш джюрютюуню баджарады. Аны тышында Федерал криминал къуралыш Федератив республиканы интереслери тийген ишлени тинтиуюн бардырады.
Джюзджыллыкъ къазауат
Мамырлыкъ кёзюу (1360—1369)
II Иоанн Огъурлуну джашы, Анжуйчу Людовик, II Иоанны къачмазлыгъына гарант эмда аманат болуб Ингилизге ашырылгъанды, ол 1362 джылда къачады, II Иоанн рыцарлыкъ сыйына толу болуб, ингилиз джесирге къайтады. Андан сора Иоанн сыйлы джесирде 1364 джылда ауушады, Францияны тахтасына V Карл отлурады.
Бретиньиде къол салыннган мамырлыкъ Эдуардны француз таджха дауу болмагъанын бегитгенди. Алай болса да Эдуард кесини Аквитанияда иеликлерин кенгертгенди эмда Калени кючлегенди. Кертиси бла Эдуард француз таджха дауу болмагъанды, алай а V Карл ингилизлиле кючлеген джерлени ызына къайтарыр муратланы къоймагъанды. 1369 джылда Эдуард Бретиньидеги мамырлыкъны шартларын бузгъанды деген сылтау бла Ингилизге къазауат ачады.
Германияны полициясы
Герман бундестагны полициясы
Polizei beim Deutschen Bundestag (къысх. Polizei DBT, 1994 джылгъа дери : Герман бундестагны управлениесини ич инспекциясы Hausinspektion der Verwaltung des Deutschen Bundestages)—ГФР-ни баш закончыгъарыучу органы — бундестагны мекямында къуллукъ этген полицияды, эмда бундестагны президентине бойсунады.
Джюзджыллыкъ къазауат
Францияны кюч алыуу. От кесиу. Экинчи этап
Мамырлыкъ бла хайырланыб, французланы королу V Карл аскерни джангыртады, экономика реформала бардырады. Бу французлагъа къарыу береди, эмда экинчи этапда 1370 джыллада джетишимли болгъандыла. Ингилизлиле къралдан къысталгъандыла. Бретань осуй мюлк ючюн къазауатда ингилизлиле хорласала да, бретань герцогла француз властлагъа къаршчы турмагъандыла, бретан рыцарь Бертран дю Геклен Францияны коннетаблb огъуна да болгъанды. Ол заманда Къара Принц 1366 джылдан башлаб Иберий джарымайрымканда къазауатда болгъанды, Эдуард а уа аскерлеге башчылыкъ этерге асыры къарт болгъанды. Ол барысы да Франциягъа таб болуб келтиргенди. Къара Принцни къарнашларына эки къызы эрге баргъан Кастильячы Педрону, 1370 джылда, II Энрике тахтадан къоратады. Аннга болушхан да французла боладыла. Бир джанындан Кастилия бла Франция, бир джанындан да Португалия бла Ингилиз къазауатны башлайдыла. Француз аскер башчы Дю Геклен ингилиз аскерлени кёб сермешиуде дженгиб кёб шахарны кючлейди.
Германияны полициясы
Федерал джерлени полицияларыь
Бир къауум шахарлада къуллукъчулары полицейлилени хакълары болгъан, алай федерал джерни полициясыны къурамына кирмеген коммунал хакъ сакълау къуралышланы тюрлю-тюрлю шекиллери барды.
Джюзджыллыкъ къазауат
Францияны кюч алыуу. От кесиу. Экинчи этап
1376 джылда Къара Принцни, 1377 джылда III Эдуардны ёлюмюнден сора, ингилиз тахтагъа акъыл-балыкъ болмагъан принцни джашы II Ричард олтурады.Бертран дю Геклен 1380 джыл ауушады, алай а Ингилизде шималдан джангы къоркъуу киреди, Шотландия джанындан. 1388 джылда ингилиз аскерлени шотландлыла Оттернбурнда сермешиуде къаушатадыла. Алай эки къралны да къазауатдан къарыулары таусулгъаны себебли мамарлыкъгъа къол саладыла.
Германияны полициясы
Униформа
Къазауатдан сора заманны униформасы тюрлю-тюрлю регионда башха болгъанды, сёз ючюн, Берлин бла Гамбургда къаралдым кёк, башха джерледе джашил. Бёрклери да кёб тюрлю болгъанды.
Джюзджыллыкъ къазауат
Мамырлыкъ (1396—1415)
Ол заманда француз пачтах VI Карл акъылындан тайышханды, кёб турмай аны кузени, Бургундиячы герцог Къоркъмагъан Жан, бла къарнашы, Орлеанчы Людовикни арасында уруш башланады. Людовик ёлтюрюлгенинден сора, арманьякла Къоркъмагъан Жанны партиясына къаршчыла, властны кючлейдиле. 1410 джылгъа эки джан да ингилиз аскерлени болушлукъгъа чакъырыргъа излегендиле. Ингилиз эсе уа, Ирландия бла Уэльсде къозгъалыула бла къарыусузланнганды, эмда Шотландия бла джангы къазауатха киргенди. Аны тышында къралда эки граждан къазауат баргъанды. II Ричард кесини кърал башында тургъан заманыны кёбюсюню Ирландия бла кюрешде ётдюргенди. Ричард къоратылыб,тахтагъа IV Генрихни олтуртуу ирланд проблеманы тюзетелмегенди. Аны юсюне Уэльсде Оуайн Глиндурну башчылыгъында къозгъалыу башланады, бу къозгъалыу ахыры бла 1415 джылда джатдырылгъанды. Ингилизде патчахланы ауушунуулары бла хайырланыб, шотландлыла ингилиз джерлеге талай чабыуул этедиле. Алай а ингилиз аскерле, алгъа уруб, шотландыланы Хомильдон-Хиллде сермешиуде къаушатхандыла. Бу затланы ызынндан граф Генри Перси королгъа къаршчы къозъалыу къурайды, бу къозгъалыу узун къанлы граждан къазауат болуб, къуру 1408 джылгъа бошалгъанды. Бу къыйын джыллада Ингилиз Францияны ишлерине къатышалмагъанды.
Германияны полициясы
Униформа
1972 джылны полиция реформасында джер полицияла бла Федерал чек сакълау джангы бирча беж-джашил форма кийгенди.
Джюзджыллыкъ къазауат
Ючюнчю этап (1415—1428). Азенкурда сермешиу эмда Францияны оккупациясы
Тахтагъа олтургъанындан башлаб ингилиз король IV Генрих Франциягъа чабыуну нюзюрюн этиб тургъанды. Алай а аны муратларын тындыраргъа джашына, V Генрихге тюшеди. 1414 джылда Арманьякла джанлы болургъа унамайды. Аны планларында ингилиз таджха II Генрихни заманларында континетдеги джерлерин къайтарыу болгъанды. 1415 джылны августунда аны аскери Онфлерни къатында тенгизден тюшюб, шахарны кючлейди. Парижге дери марш бла барыргъа излеб, король сакълыкъ этиб, башха маршрутну сакълайды - ингилизлиленики болгъан Калени къаты бла. Ингилиз аскерде азыкъ джетишмегени, аскер башчылыкъны талай халатлы атлам этгени себебли, V Генрих алгъа урууну тохтабы, кесин къоруулаугъа кёчеди. Компанияны аллы ингилизлигеге джетишимсиз башланса да, Азенкурда сермешиуде, 1415 джылны 25-чи октябрында ингилизлиле аладан саны кёб болгъан французланы къаушатхандыла.
Генрих Нормандияны асламысын кючлейди. Къоркъмагъан Жанны ёлюмюнден сора Парижни кючлеген Бургунияны герцогу бла бирлик къуруб, беш джылны ичинде ингилиз король Францияны джарымын къолгъа алады. 1420 джылда Генрих кёрюуледе шашхынлы король VI Карл бла тюбешеди, ала Труада кесаматха къол саладыла, ол кесаматха кёре V Генрих IV Карл ёлсе француз король болады. Труадагъа кесаматдан сора, Ингилизни короллары 1801 джылгъа дери Францияны королу титулну джюрютгендиле. Экинчи джыл Генрих Парижге киреди, анда кесаматны Генерал штатла мюкюл этедиле.
Германияны полициясы
Униформа
Европ парламентни комиссиясыны 1998 джылдан директивасына кёре Европа Бирликни къралларына униформа бла мешиналаны бояуда кёк тонланы хайырланыу рекомендация береди. 2004 джылдан башлаб Гамбургда полиция джангы униформа кийгенди, ол униформаны Тёбен Саксонияны, Бременни, Шлезвиг-Г бла Мекленбург-Ал Померанияны джер полициялары да къабыл этгендиле. Аны тышында дагъыда 6 униформа модель къабыл этилгенди («Баден-Вюртенберг», «Бранденбург», «Гессен», «Шимал Рейн — Вестфалия», Саксонии-Анхальтха къатыш форма эмда федерал полициягъа модель), бютеу моделле бир-бирлеринден бичиую бла, баш кийими бла, бетлери бла эмда кёк бетни тонлары бла айрыладыла. Бавария бла Саарландны тышында 2012 джылгъа бютеу полиция джангы формагъа кёчгенди, ол эки джерде эсе эски форма къаллыкъды
Джюзджыллыкъ къазауат
Ючюнчю этап (1415—1428). Азенкурда сермешиу эмда Францияны оккупациясы
Генрихни джетишимлери, Франциягъа алты минглик шотланд аскерни десанты бла бошаладыла. 1421 джылда Джон Стюарт, граф Бьюкен саны кёб болгъан ингилиз аскерни Божеде сермешиуде къаушатады. Ингилиз аскер башчы эмда кёб баш командир сермешиуде ёледиле. Бу дженгилиуден сора Генрих Мо шахарда 1422 джылда ёледи. Аны джангыз джыллыкъ джашын Ингилиз бла Францияны королу баямлайдыла, алай а Арманьякла шашхынлы Карлны джашы джанлы болгъанлары себебли, къазауат андан ары барады.
Германияны полициясы
Сауутланыу
Германияны полциясында эм бек джюрюген герох Walther P99. SIG-Sauer P225 Къоруулау полицияны официал героху болуб талай джерде джюрюйдю. SIG-Sauer P226 бир къауум энчи бёлекле бла хайырланады. Башха джерледе Heckler & Koch P2000 хайырландырылады, ол да арт кёзюуде акъыртын-акъыртын Heckler & Koch P30 бла алмашдырылады.
Улоу
Патруль мешинала этиб полиция Audi A6, Audi A8, BMW 3 серияла, BMW 5 серияла, BMW X3, Mercedes-Benz B-класс, Mercedes-Benz C-класс, Mercedes-Benz E-класс, Mercedes-Benz S-класс, Mercedes-Benz Vito, Opel Insignia, Opel Astra, Opel Omega, Opel Vectra, Opel Zafira, VW Caddy, VW Golf, VW Passat, VW Sharan, VW Touran и VW T5 мешина моделлени хайырланады.
Джюзджыллыкъ къазауат
Ючюнчю этап (1415—1428). Азенкурда сермешиу эмда Францияны оккупациясы
Къазауатны тохтатмай, 1428 джылда ингилизлиле Орлеанны къуршалайдыла. 1428 джылгъа политика сахнагъа Жанна д’Арк чыгъады.
Германияны полициясы
Улоу
Хазырлыкъны полициясы Fiat, Ford, Land Rover эм Mitsubishi маркаланы хайырланады. Автобанлада бир-бирде поличей Porche мешанала кёрюрге боллукъду.
Джюзджыллыкъ къазауат
Ахыр тюрлениу. Ингилизлилени Франциядан къысталыуу (1428-1453)
1424 джылда VI Генрихни ата къарнашлары регентлик ючюн къазауатны башлайдыла, аланы бири, Хамфри, герцог Глостер, Якобе, графиня Геннегау бла юйлениб Голландияны къолгъа алады, Голландияны эсе иеликлерин орнуна салыргъа излегени бургунд герцог III Филипп Огъурлу бла конфиктге киреди.
Германияны полициясы
Авиация
Федерал полиция граждан вертолетладан къуралгъан Европада эм уллу паркланы бирине иеди, эмда вертолет къауум бла 5 эскадрильядан къуралады. Хайырландырылгъан моделле: Eurocopter окъуу EC 120, тахсачы EC 135 T2i, дженгил улоу EC 155 B, орта улоу AS 332 L1 Super Puma, къутхарыучу EC 135 T2i.
Джюзджыллыкъ къазауат
Ахыр тюрлениу. Ингилизлилени Франциядан къысталыуу (1428-1453)
1428 джылда ингилизлиле Орлеанны къуршалагъандыла. Алай а шахарны толу блокада этерге къарыулары джетмегенди. 1429 джылда Жанна д'Арк дофинни аннга Орлеанны блокадасын къоратыр ючюн аскер берирге унатханды. Аскерлерини кёллерин кёлтюрюб, аскерлени аллында ингилизлилени ургъанды. Джау шахарны къатындан ыхтырылгъанды. Жаннаны хорламы бла кёллениб, французлула Луараны джагъасында талай магъаналы шахарны кючлейдиле. Андан кёб турмай Патеде сермешиуде ингилиз аскерлени къаушатыб, дофин VII Карл ат бла тахтагъа олтургъан Реймсге джолну ачады. 1430 джылда Жаннаны бургундлула тутуб ингилизлилеге бередиле. 1431 джылда Жаннаны асылыу огъунакъ къазауатны барыууна ауурлукъ этелмегенди. 1435 джылда бургундлула Францияны королу джанлы боладыла, III Фмлипп Карл бла Арасс мамрлыкъ кесаматха къол салыб, Парижни къойгъанды. Бургундиягъа ышаныргъа болмаса да, Нидерландла бла урушлагъа бёлюннген Бургундиядан къоркъуу къалмагъанды. Бу барысы да Карлгъа аскер бла правительствону джангыртыргъа мадар бергенди. Француз командирле дю Гекленни стратегиясын къайтара, шахарланы ингилизлиледен сыйырыб баргъандыла. 1449 джылда французлула Руанны сыйыргъандыла. БФорминьиде сермешиуде граф де Клермон ингилиз аскерлени талкъ этиб къаушатханды. Ингилиз аскерле, кеслери джанлы Гасконну къутхарыргъа излеб алгъа уруулары эсебсиз къалгъанды: ингилиз аскерлени Кастийонда сермешиуде къаушатхандыла. Бу сермешиу Джюзджыллыкъ къазауатны ахыр сермешиую болгъанды. 1453 джылда Бордодагъы ингилиз гарнизонну капитуляциясы Джюзджыллыкъ къазауатны ахыры болгъанды.
Германияны полициясы
Авиация
Джер полицияла (Бремен, Саарланд эм Шлезвиг-Гольштейнни тышында) энчи вертолет эскадрильялагъа иедиле.
Джаш абычарланы путчу
Джаш абычарланы путчу, неда 26-чы февралны инциденти (二·二六事件 Ни-нироку дзикэн) — япон аскерни миллетчи абычарларыны бир къаууму, 1936 джылны 26-29 февралларында чыгъаргъан къозгъалыуду. Путчну идея бачамасы Икки Кита болгъанды. Аны «Японяны реконструкциясыны планы» атлы илму иши абычарланы къозгъалыугъа кёллендиргенди.
Джюзджыллыкъ къазауат
Къазауатны эсеблери
Къазауатны эсебинде Ингилиз континетде 1558 джылгъа дери къолларында къалгъан Каледен тышында иеликлерин тас этгенди. Ич къазауатла бла къарыуу таусулгъан Ингилизни, континентде джерлерин къайтарыргъа кючю къалмагъанды. Къазауатны баргъан кёзюуюнде аны халы да тюрленнгенди: француз таджха бойсуннган эки феодалны арасында джер ючюн къазауатндан башланыб, эки монархны арасында къазауатха кёчгенди, эки халкъны арасында къазауат халгъа келгенди. Къазауат аскер ишни айныууна уллу себеб болгъанды: сермешиу майданлада джаяу аскерни оруну ёсгенди, биринчи дайым аскерле къуралгъандыла. Джангы сауут тюрлюле чыкъгъандыла, от сауутланы джаратылыуна да шартла чыкъгъандыла.
Джаш абычарланы путчу
Путч 1936 джылны 26-чы февралында, танг аласы бла башланады. Къозгъалгъанла джанлы болуб, япон аскерни 1 483 аскерчиси аякъланнганды.
Путччула, Парламенти, Ич шле бла Къоруулау министрликни мекямларын кючлегендиле, талай белгили политика алчыны да ёлтюргендиле. Ала премьер-министрни резиденциясын эмда патчах къаланы да кючлерге кюрешгендиле алай а Император гвардияданы къаршчылыгъына тюртюлюб, тохтагъандыла.
Император властны джакълагъанларын билдирселе да, Сёва император аланы терслегенди эмда закон тышы баямлагъанды. Кёллери сыннган аякъланнга аскерчиле 29-чу февралда кеслерин правительство аскерлеге бергендиле. Путчну 19 башчысы асылгъанды.
Ал тарихи
XX ёмюрню аллында япон аскерчилени ичинде кърал социализмни идеясы кенг джайыла башлайды, артыкъсыз да политика философ Кита Иккини идеялары. Аны Сёва Реставрация идеясы, ол идея «Японяны реконструкциясыны планы» китабында басмаланады. Быллай идеяла талай джаш абычарны политика коррупция, дзайбануну иши, Уллу депрессияны эсеблери кибик проблемаланы бир къолдан тюзетирге боллукъду деген оюмгъа келтиреди, эмда къозгъалыугъа удурады. Ол абычарланы ичинде эм белгилилери: Сиро Нонака, Киёсада Кода, Такадзи Муранака, Терудзо Андо, Асаити Исоба, Ясухидэ Курихара.
Аны бла бирге къралны эмда аскерни башчылыгъы бу идеяланы огъурамайды. Аны ачыкъдан джакълагъан абычарланы ызларындан аскер полиция осмакълайды, ол да джаш абычарла бла аскер башчылыкъны арасында тикликни кючлендиреди. Аидзава бла инцинетден сора, эмда 15-чи майда премьер-министр Цеёси Инукамны ёлтюрюлюуюден сора талай радика кёллю абычар аскерден къысталады, аланы ичинде Такадзи Муранака бла Асаити Исоба.
Биринчи дивизияны абычарларыны правительствогъа къаршчы кёллерин ангылаб, Японияны Император Аскерини генштабы аланы Токиодан Маньчжуриягъа джиберирге оноу этеди, ол аобчыраланы ашыгъыуларына чурум болады.
26-чы февраль
Сагъат 5:20 бола мухурну сакълаучу министрни секретариатыны башчысы Коити Кидо генерал Кадзуо Огурини, секретарь Сайондзи Киммоти Харада Куманы эмда акъсюеклени палатасыны башчысы Фумимаро Коноэни кесине чакъарыда. Артдан император къалада Император арбазны оноу джюрютгени Курахэй Юаса бла тюбешиб, бола тургъанладан император Сёваны хапарлы этеди.
Путчуланы алчылары капитан Киёсада Кода, Муранака Такадзи эм Асаити Исоба аскерни министри Есиюки Кавасени зиярат этиб, аннга къозгъалгъанланы излемлери бла манифестни бередиле.
Сагъат 9:00 аскерни министри Кавасима императордан аудиенция алады, анда путччуланы манифестлерин окъуйду. Император къзгъалыуну мычымай тынч этерге буйрукъ береди.
Кюнню экинчи джарымында Император къалада Баш Аскер Кенгешни джыйылуу болады. Аны эсебинде Есиюки Кавасени аты бла чакъырыу окъуйдула, анда инцидентни къансыз тохтарын изленеди.
Сагъат 15:00 Токиону къоруулау кючлерини баш командири генерал-лейтенант Кохэй Кассия Токиода аскер болумну баямлмайды.
Къой джол
Къой жол неда Галактика — бизни Жер, Кюн система эм башха кёз бла кёрюннген жулдузла болгъан галактикады. Къой жол — Андромеда галактика (М31) бла, Ючкюлню галактикасы (М33) бла, эм башха 40 гитчерек жёнгер-галактикала бла Жууукъ галактика къауумну къурайды, ол а Жууукъ галактика жыйылыуну (Къызны жыйылыуун) къурайды.
Джаш абычарланы путчу
26-чы февраль
Сагъат 21:00, Министрлени кабинетини олтурууунда, Фумио Гото болджаллы премьер-министр этидели. Аол заманда баш аскер башчылыкъ Баш Аскер Кенгешни членлери бла тюбешедиле.
Нюзюрлери
Къозгъалыугъа къошулгъанла ёлтюрюрге керек белгили политикачыладан списокла этгедиле. Ол эки кесекден къуралгъанда: баш нюзюрле эмда экинчи дараджалы. Биринчи вариантны Асаити Исобо бла Такадзи Муранка къурагъанды. 21-чи февралда ала аны капитан Ититаро Ямагутиге кёргюзедиле. Дебатладан сора андан гэнро Киммоти Сайондзи бла Баш Аскер Кенгешни члени генерал Сэндзюро Хаяси къоратылады. 22-чи февралда къуру баш нюзюрлеге чабаргъа керек болгъанына оноу алынады, списокга да Дзётаро Ватанабэ къошулады. Баш нюзюрлени списокгу: премьер министр Окада Кейсукэ флотну Генерал штабыны алгъыннгы тамадасы адмирал Кантаро Судзуки мухурну сакълаучу лорду Сайто Макото финансланы министри Такахаси Корекио мухурну алгъыннгы сакълаучу лорду Макино Нобуаки аскер окъууну баш инспектору Дзётаро Ватанабэ. Экинчи дараджалы нюзюрле: арбазны министри Гото Фумио Таша кенгешни башчысы Ичики Китокуро Пэрлени палатасыны члени, Тайванны алгъыннгы губернатору Изава Такио "Мицуи" концернни башчысы Мицуи Хачирёмона ол концернни толтуруучу директору Икэда Шигеаки "Мицубиси" концернни башчысы ( дзайбацу )Ивасаки Коята
Къой джол
Кёрюмю
Галактиканы дингил кенглиги 30 минг парсекди (100 000 жарыкълыкъ жыл чакълы), къалынлыгъы уа — 1000 жарыкълыкъ жыл. Галактиканы санында, бек аздан санагъанда, 200 миллиард жулдуз барды. жулдузланы кебюсю жалгъа ушагъан тюрсюнде жыйышыпдыла. Галактиканы ауурлугъу Кюннюкюча 5 чакълыды. Галактика ауурлукъну кёбюсю жулдузлада тюйюлдю, ол жарымагъан къара жынгылдады.
Жал
Галактика аралыгъы болгъан бургъуч болгъаны жангыз 1980 жыллыда белгили болгъанды. Ол акъыл 2005 жыл Лайман Спитцерни атын жюрютгены космос телескопну болушлугъу бла бегитилгенди. Галактиканы жалыны бурулгъан терклиги тюрлю-тюрлюдю, жокъдан (ортасында) 200-240 км/с (ортадан 2 минг жарыкълыкъ жыл узакълыкъда) жетеди. Андан ары тынчайып, жангыдан ол теркликге жетеди, ол ёлчемден уллу башхалыкъгъа кетмейди. Аны бурулгъанын тинтиу жалны ауурлугъу Кюннюкюнден 5 кереге кёп болгъанын кёргюзтгенди.
Одесса операция
1944 джылгъы Одесса операция — аскерни генералы Р. Я. Малиновскийни башчылыгъында 3-чю Украин фронтну аскер операциясы болгъанды (адмирал Ф. С. Октябрьскийни башчылыгъы бла Къаратенгиз флот тенгизден болушханды). 1944 джылны мартында-апрелинде бардырылгъанды. Операцияны нюзюрю — джауну Къыбыла Буг эмда Днестр сууланы арасында джыйылгъан къауумун къаушатыб, Къара тенгизни шимал-кюнбатыш джагъасын, аны ичинде да порт шахар Одессаны, азатлаб, СССР-ни Румыния бла кърал чегине чыгъыу болгъанды.
Алгъа уруу мартны аллында башланнганды. 3-чю Украин фронтну аскерлерине къаршчы Вермахтны 6-чы аскери бла 3-чю румын аскер тургъанды. Мартны арасына совет аскерле Къыбыла Буг суугъа чыкъгъандыла, 18-чи мартда уа аны ётюб башлагъандыла. Немецлени совет аскерлени суудан ётдюрмез умутлары болгъанды, алай а 3-чю Украин фронтну кючлерини алгъа урууларына къаршчыланалмай, ыхтырылгъандыла. Суудан ётюу 27-28 мартлада бошалгъанды, андан сора совет аскерле къыбылагъа джюрюшню башлагъандыла. 28-чи мартда совет аскерле Николаевни азатлайдыла. Къыйын болумгъа тюшген 6-чы аскер ыхтырылыргъа керек къалгъанды. Ол заманда огъунакъ совет аскерле Раздельная станцияны кючлейдиле, андан сора Очаковну азатлайдыла. Джауну кючлери къуршаланады.
9-чу апрелни ингиринде совет аскерле Одессаны шимал тийрелерин кючлейдиле. Кече штурм бла эмда партизанланы бошулукълары бла 10-чу апрелни эртденине Одесса азатланнганды. Алгъа уруу кюнбатышха, Днестр суугъа тохтамаздан баргъанды. Украин фронтла Приднестровьени азатлаугъа кёчгендиле, аны ызындан Молдавияны. Совет билгилеге кёре, немецле ёлю,  джесир, 443 танка бла 952 тоб сауутну тас этгендиле.
Тюркле
Тюркле — бизни эрагъа дери I мингджыллыкъда Алтайда эм Азияны тюзлеринде къуралгъан этнолингвистика миллет къауумду. Тюрклени адетдеги ишлери, сабанчылыкъдан сора да кёчгюнчю малчылыкъ болгъанды, дагъыда темир къазыу эм темирчилик. Тюрк культура, шимал Евразияны кёчгюнчю культуралары бла джууукъ байламлыды. Сёз ючюн, белгили тюрколог Л. Н. Гумилёв, гуннланы скиф культураны андан ары бардыргъанлагъа санагъанды.
Тюрктилли миллетле, бизни эрагъа дери III ёмюрден бери белгилидиле. Алай а тюрк этноним (къытайча — ту-кю) биринчи кере VI ёмюрню аллында Монгол Алтайда сагъынылыб башланнганды, кеси да уллу болмагъан бир халкъны белгилегенди, алай а бу халкъ кечирек бютёу Орта Азияда бийлик этген болгъанды. Тюрк сёз — «кючлю», «къаты» деген магъананы тутады.
Тюркле, тюрк къауумдан тилледе сёлешедиле.
Бусагъатда тюрк миллетле тюрлю-тюрлю къраллада джашайдыла — Орта бла Ара Азаияда, Шимал Кавказда, Тау Артында, Джерле арасы тенгизни тийресинде, Къыбыла бла Кюнчыгъыш Европада эмда андан ары Россияны Узакъ Кюнчыгъышына дери. Тюрк азчылыкъла, Кюнбатыш Европа бла Американы къралларында эм Къытайда барды.
<!--                                                                 КЪАРАЧАЙ-МАЛКЪАР ТИЛГЕ КЁЧЮРЮЛЮРГЕ КЕРЕК ТЕКСТ
Историческая родина тюрков — Центральная Азия, Алтай, Джунгария. Длительное время тюркские и монгольские племена проживали рядом, нередко знали язык соседей. В начале нашей эры тюрки ассимилировали индоевропейцев в Средней Азии. В Средние века начался процесс миграции тюрков на запад.
Глобализация и усиление процесса интеграции с другими народами привели к массовому выезду тюрок за пределы их исторического ареала. Современные тюрки проживают во многих развитых странах мира (США, Франция, Германия, Канада, страны Скандинавии, Австралия, Новая Зеландия), а также в Иране, России, Ираке, Китае и др.
Антропологически современные тюрки относятся к двум большим расам — монголоидной и европеоидной, однако больше распространены переходные формы. Монголоидные черты уменьшаются, а европеоидные усиливаются от Востока к Западу, наиболее монголоидными являются якуты, киргизы, хакасы, тувинцы, алтайцы и др., европеоидными — гагаузы, казанские татары, чуваши, турки, балкарцы, карачаевцы, азербайджанцы и др. Одним из наиболее распространенных антропологических типов тюрков является смешанный тураноидный тип (монголоидные признаки преобладают над европеоидными в пропорции около 60 %-40 %), особенно часто встречаемый среди казахов, киргизов, каракалпаков, а также среди населения Алтая и Монголии.
Краткая история
С VI века область в среднем течении Сырдарьи и реки Чу стала именоваться Туркестаном. В основе топонима лежит этноним «тур», являвшийся общим племенным названием древних кочевых и полукочевых народов Центральной Азии. Кочевой тип государства был преобладающей формой организации власти в азиатских степях многие столетия. Кочевые государства, постоянно сменяя друг друга, существовали в Евразии с середины I тыс. до н. э. до XVII века.
В 552—745 в Центральной Азии существовал Тюркский каганат, который в 603 году распался на две части: Восточный и Западный каганаты. В состав Западного каганата (603—658) вошла территория Средней Азии, степи современного Казахстана и Восточный Туркестан. Восточный каганат включил в свой состав современные территории Монголии, северного Китая и южную Сибирь. В 658 году Западный каганат пал под ударами объединенных сил китайцев и восточных тюрок. В 698 году вождь племенного союза тюргешей — Учэлик основал новое тюркское государство — Тюргешский каганат (698—766).
В V—VIII веках пришедшие в Европу тюркские кочевые племена булгары основали ряд государств, из которых наиболее долговечными оказались Дунайская Болгария на Балканах и Волжская Булгария в бассейне Волги и Камы. В 650—969 гг. на территории Северного Кавказа, Поволжья и северо-восточного Причерноморья существовал Хазарский каганат. В 960-е гг. он был разгромлен киевским князем Святославом. Вытесненные во второй половине IX века хазарами печенеги обосновались в северном Причерноморье и представляли угрозу для Византии и Древнерусского государства. В 1019 году печенеги потерпели поражение от великого князя Ярослава. В XI веке печенегов в южнорусских степях сменяют половцы, которые в XIII веке были разгромлены и покорены монголо-татарами. Западная часть Монгольской империи — Золотая Орда — стала преимущественно тюркским по населению государством. В XV—XVI вв. она распалась на несколько самостоятельных ханств, на основе которых сформировались ряд современных тюркоязычных народов. Тамерлан в конце XIV века создаёт в Средней Азии свою империю, которая, однако, с его смертью (1405 г.) быстро распадается.
1815 джылгъы поляк конституция
1815 джылгъы поляк конституция — Польша Патчахлыкъны конститутциясыды, 20 июнь 1815 джыл баямланнганды. 1830 джылда поляк къозгъалыугъа дери джюрюгенди. 1832 джыл император I Николай бу конститутцияны къоратханды.
Баш шартлары
«Польша Патчахлыкъны халкъыны асламысы тутхан рим-католик дин», правительствону айры эс бёлюннген дини болургъа керек болгъанды, алай башха динлеге да басым болмазча.
Энчи статья бла басманы эркинлиги баджарылгъанды. Закон бу эркинлик бла аманлыкъгъа хайырланыуну тыяр амалланы белгилерге керек болгъанды.
Андан сора эски баш законнга джалгъаныб, адамны эркинликги да баджарылгъанды: «neminem captivari permittimus nisi jure victum».
Поляк тил администрацияны, сюдню, аскерни э. б. официал тили баямаланнганды; бютеу къуллукъчу орунлада полякла болургъа керек болгъандыла.
«Поляк халкъ, — дагъыда бир статьясы белгилегеннге кёре, — ёмюрлюк заманлагъа сеймде миллет келечиликге ие боллукъду, ол патчах бла эки палатадан къураллыкъды, аладан бири сенат, экинчиси уа джамагъатдан келечиле боллукъдула».
Конституция аны тышында кърал кенгеш къурайды, аны мюкюлю болмай, джарым патчах оноуланы толтуруугъа джиюерелмегенди. Министрликле («комиссияла») беш болгъандыла: табыныула бла халкъ окъууну министрлиги, адилликни (юстицияны) министрлиги, ич ишле бла полицияны министрлиги, аскер министрлик, кърал хайырла бла мюлклени министрлиги.
Закон къураучу власть
Закон къураучу власть патчах бла эки палатадан къуралгъанды. Сейм хар эки джылда бир кере отуз кюннге чакъырылгъанды, патчахны сеймни чачаргъа, чакъырылыу болджалын тюрлендирирге эмда кёзюусюз сейм чакъырыргъа эркинлиги болгъанды. Сеймни членлери сессияны заманында тийилмезликге ие болгъандыла. Закон чыгъарыу инициатива къуру патчахда болгъанды, алай а келечиле эмда депутатла кърал кенгешни юсю бла патчахха къралны игилиги ючюн оноуланы, излемлени эмда теджеулени берирге эркин болгъандыла.
Бюджетни сейм тёрт джылгъа бегитгенди.
Сюдле
Сюдлени конститутция бойсумнагъан баямлайды: сюдю кесини оюмун «эм баш неда министр властны» оюмуна тынгыламай, эркин билдирирге керек болгъанды. Патчах салгъан неда сайланнган сюдюле, сюд бегим бла къоратылмасала, ишлеринден къоратылмагъандыла.
Кърал аманлыкъла эмда баш кърал оноучуланы аманлыкълары сенатны членлеринден къуралгъан, сейм сюд бла къаралгъандыла. Мюлкюн конфискация этген къаза джасакъланнганды.
Оюмла
Бу конституция кёб джаны бла ол заманнга кёре бек либерал болгъанды. Эм магъаналы пунктларында 1814 джылны француз хартиясы бла келишгенди.
Адуаны къатында сермишиу
Адуаны къатында сермишиу (Battaglia di Adua) — Биринчи итальян-эфиоп къазауатны эм магъаналы сермешиую 1896 джылны 1-чи мартында Адуа шахарны къатында болгъанды.
Эфиоп аскерде 90 минг чакълы бир адам болгъанды, аланы ичинде 80 минг джаяу, 8,6 минг да атлы болгъанды. Итальян корпусдан 18 минг адам, алай бла эфиоплула сан бла талай кереге аслам болгъандыла.
Итальян кючле 3 колоннагъа юлешиннгендиле. Биринчи колоннагъа башчылыкъ генерал Альбертони болгъанды, аланы эфиоп аскерле биринчи ургъандыла эмда къуршалаб къаушатхандыла. Экинчи колоннагъа башчылыкъ генерал Дж. Аримонди этгенди, аннгаа 30 минглик Менелик кеси башчылыкъ этген аскер ургъханды эмда къаушатханды. Фронтну бу бёлгесинде тигре аскерле да болгъандыла (рас Менгеши башчылыкъ этген Эритреядан мусульман тигре халкъны келечилери).
Эм ачы сермешиу генерал В. Дабормидини бёлгесинде болгъанды, аны 30 минглик аскер ургъанды эмда 10 сагъатлыкъ сермешиуде къаушатханды, генерал кеси да ёлгенди. Итальянлыла 11 минг аскерчини ёлю тас этгендиле, 3,5 минг да джесирге тюшгенди. Эфиоплуланы къолларына кёб сауут тюшгенди. Эфиоп аскер 4 минг адамны ёлю тас этгенди, 6 минг да джаралы болгъанды. Бу хорламны эм магъаналы чуруму, къазауатны аллында Эфиопияны биригиую, сермешиуде къралны хар бёлгесинден аскерчи болгъанды. Бу сермешиуде итальянлыланы дженгилиую Биринчи итальян-эфиоп къазауатны бошалыууна себеб болгъанды. Италия Эфиопияны суверенитетин таныргъа керек болгъанды.
Къара-Суу
Къара-Суу (Карасу) — Къабарты-Малкъар Республиканы Черек районуну эллеринден бириди. Миллет саны бла къарагъанда — малкъарлыладыла. Къара-Суу эл 1861 жылда къуралып башлагъанды, алай малкъар халкъ кёчгюнчюлюкден къайтып былайда юйле салгъынчы иги айнымай тургъанды. Элге ат, аны ичи бла ётген Къара-Суу атны жюрютген сууну аты бла аталгъанды. Къара-Суу элни арасында Къара-Суу бла Холам-Бызынгы Черек бирге къошуладыла. Элни къыбылагъа айланнган жанындан Холам-Бызынгы тар башланады.
Къаракетланы Исса
Къаракетланы Заурбекни джашы Исса (туугъ. 1900 джыл, Джёгетей эл, Къобан область, Россия империя — ёлг. 1942 джыл, Смоленск область, СССР) — къарачай поэт болгъанды, къарачай совет поэзияны башлагъан адам болгъанды.
Биографиясы
1900 джыл Джёгетей элде туугъанды. Ол медреседе эмда эл орус школда билим алгъандан сора, 1929 джыл Москвада КУТВ-ны (Коммунистический университет трудящихся Востока) бла Орджоникидзеде эл мюлк институтну бошагъанды. Къаракет улу талай джылны Хумара округда — исполкомну, Учкулан районда — исполкомну, Къарачайда облсовпрофну председатели болуб ишлегенди.
Поэтни биринчи назмусу 1922 джыл джазылгъанды. Ол къайда окъуса да, къайда ишлесе да, назму джазгъанын къоймагъанды. 1924 джыл «Джангы назмула» деб, биринчи китабын Москвада чыгъаргъанды. Ол къарачай поэзияны биринчи атламыды, кеси да араб харифле бла джазылгъанды.
Обурланы марау
Обурланы марау неда къуртхаланы марау — обур неда къуртха болгъанына ийнанылгъан адамланы ызлау, тутуу эмда къазаларына тюбетиу. Тарихде обур марау, асламысы бла обурланы от салыб неда асыб ёлтюрюу бла бошалгъанды. Бусагъатда къуртхаланы марау термин, «оюмлары бла, къарамлары бла джамагъатха къоркъуу болгъан, неда алай кёрюннген адамлагъа къаршчы бардырылгъан компания» ангыламында, метафорача хайырланады.
Тарихи
Обурланы марау Европада 1480-1750 джылланы арасында болгъанды. Бу кёзюуде 40 000 — 60 000 арасы адам обурлукъ бла терслениб асылгъанды деген оюмла бардыла. Обурлукъ биринчи кере Ингилизде 1736 джылда терсликге саналмай, аманлыкъланы тизиминден чыгъарылгъанды.
Бюгюнлюкде обурланы мараугъа Ара Африканы къралларында, Индияда, Папуа — Джангы Гвинеяда тюберге боллукъду. Сауд Арабия бла Камерунну законларында обурлукъ бла байламлы статьяла бюгюн да бардыла.
Министр
Мини́стр (minister — «джумушчу») — правительствону члениди. Асламысы бла — министрликни башчысыды. Кёбюсюне министр — кърал къуллукъчуду эмда кърал неда регионал правительствода къуллукъ орун алады.
Сёзню тарихи
Министр (ministre, minister — «джумушчу») — кърал оноу джюртюуню эм магъаналы органларыны — правительствогъа кирген министрликлени — башчыларыны орун атыды. АБШ-да, Уллу Британияда, Мексикада эмда талай башха къралда министрлени барысы неда бир кексеги кърал секретарь атны джюрютедиле, Уллу Британияда уа бир къауум министрлеге канцлер деб айтылады (Казначейликни канцлери, Ланкастер герцоглукъну канцлери д. а. к.).
Статусу эмда оруннга салыныуу
Кёб къралда министрлени энчи категориягъа юлешген адет барды, сёз ючюн, Уллу Британияда:
Биринчи къауумда, артыкъсыз да Вестминстер системаны хайырланнган къраллада (Уллу Британия, Ирландия, Канада, Австралия), быллай бирлешиу керекди, экинчиде (ГФР, Италия, Австрия, Польша) — алай этерге болады, ючюнчюде уа (РФ, Болгария, Литва, Норвегия, Нидерландла) — джасакълыды. Министрлени кертилик роллары да айры болады, парламент къраллада министр орунну кёбюсюне профессионал политикачыла, президент республикалада уа профессионал администраторла аладыла.
Прага (магъаналары)
Пра́га:
Протекторат
Протектора́т (protector — джакълаучу) — къралла арасы илишкилени формасыды, протекторатда бир кърал кесини юсюнде башха къралны баш суверенитетин таныйды, асламысы бла халкъла арасы илишкиледе болады, ич ишледе автономиясы эмда энчи кърал тутхан династиясын сакълайды.
Протекторатны мисаллары — Осман империяны протекторатында Кърым ханлыкъ, Алжир, Триполитания XVI-XIX ёмюрледе,Индия 1803—1858, Уллу Британияны протекторатында, Речь Посполита  1775—1791 джыллада, Картли-Кахетин патчахлыкъ  1786—1801 джыллада Россияны протекторатында, Богемия бла Моравияны протектораты  1939—1945  Германияны протекторатында.
Британ протекторатланы ичинде Бахрейн, Бечуаналенд (бусагъ. Ботсвана), Аден, Уганда эмда башхала болгъандыла.
Бусагъатда протекторатха ушаш статусха «ассоциациядагъы кърал» саналады.
Гюрджюлени Къурман
Гюрджюлени Къурман-Алий Алийни джашы 1884-чю джыл 12-чи июнда Ташкёпюрде туугъанды. Къурман эл школну айырма бошагъанды. Эсли, хар неге да тырмашхан джити джашчыкъ адам боллукъду деб, Кърымшаухалланы Ислам бла Байрамукъланы Ахмат болушуб, байны джашыды деб, шагъатлыкъ этиб, Къобан устазлыкъ семинариягъа (Ладожская станседе) джарашдыргъандыла.
1900-чу – 1904-чю джыллада анда окъуб, Къурман семинарияны бошаб, устазлыкъ билим алыб чыкъгъанды. 1904-чю – 1906-чу джыллада Учкуланда, 1906-чы – 1913-чю джыллада Дагъыстанда Махмут-Мектеб элде, 1913-чю -1914-чю окъуу джылда Ташкёпюрде, 1914-чю – 1918-чи джыллада Дагъыстанда Джелань-Зимняя Ставка деген туркмен элде устазлыкъ этиб тургъанды, 1916-чы джылны джайында Темирханшурадан (бусагъатда Буйнакскеден) Иссаланы Зекерьяны къызы Нурсиятны алгъанды. Нурсият Гюрджю улуну ёмюрюнде таза халал джашау нёгери болгъанды.
1921-чи - 1922-чи джыллада Гюрджю улу Къарачай округ ревкомну бёлюмюню тамадасы болуб ишлегенди (политбюрону начальниги, РКИ-ни заведующиси). Ол ишинде Гюрджю улу керти да организатор, Совет властны, халкъны ишин деменгили толтурлукъ адам болгъанын танытханды. Ол себебден, 1922-чи джылны джазына, Къарачай бла Черкесия къошулуб, бир автоном область къуралгъанында, Гюрджю улуну облревкомгъа (бираздан облисполкомгъа) председателге салгъандыла. Гюрджю улу Къурман ол къуллугъунда 1926-чы джылгъа дери - областъ экиге - Къарачай бла Черкес автоном областлагъа юлешиннгинчи ишлегенди.