cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Норвег тил
Тарихи
Викингле IX ёмюрде Исландияны кючлей башлайдыла, биргелерине ала буруннгу скандинав тилни келтиредиле. Заманны баргъаны бла буруннгу скандинав тил «кюнбатыш» эмда «кюнчыгъыш» вариантлагъа айрылады. Кюнбатыш варианты ареалы Исландия бла Норвегияны алгъанды, кюнчыгъыш тюрлюсю уа - Дания бла Швецияны. Исландия бла Норвегияны тиллери 1300 джыллагъа дери бек ушаш болгъанды. Андан сора ол «буруннгу исланд» эмда «буруннгу норвег» тиллеге юлешиниб айры айныб башлагъанды. 1397 джылда Норвегия Дания бла энчи униягъа киреди, Дания биригиуде башчылыкъ этгенди, дат тил эсе джазма норвег тил кибик хайырландырыла башлагъанды. уния 400 джылдан артыкъны тургъанды, 1814 джыл Норвегия Данияда айры болады, алай а Швеция бла униягъа кирирге зорланады. Норвеглиле керти боусунмауну даулаб башлайдыла. Бу миллетчи джюрюшню бир нюзюрлери да айры норвег тилни айныуу болгъанды, бу айныуда эки джол болгъанды: 1) ол заманлада баш къауумда джюрюген дат тилни модификациясы, неда 2) джюз джылла бла сингиб тургъан тыш кърал тилни къоратыб, къара халкъны норвег тили бла ишлеу. Эки джол да сыналгъанды.
Датчадан норвегчагъа
Алай а миллетчи джюрюш джангы джазма норвег тилни къуралыуун излегендиле. Ивар Осен кесича юреннген лингвист, 22 джылында джангы норвег тилни къурауда ишни башлайды. Ол къралда айланыб, диалектлени тенглешдиреди, норвег тилча тыш эткиледен къутулгъан исланд тилни айныуун тинтеди. Ол заманладан талай китаблада басмаланнган тинтиуледе джангы тилге ланнсмол (landsmål, «миллет тил») атайды.
Букмол бла нюношк 1917, 1938 эм 1959 год джыллада реформаладан сора джуукълашхандыла. Ол заманлада кърал эки тилни бир ортакъ тилге бирикдириу политиканы бардыргъанды (самношк, samnorsk). 1946 джылда бардырылгъан сорууламагъа кёре бу политиканы джюзден джетмиш тогъуз норвегли джакълагъанды. алай официал политкагъа къаршчыла самношкгъа базман болуб бу реформаланы тохтатхандыла. .
Букмол бла нюношк
Букмол да, нюношк да кёб тюрлю вариантха иедиле. Букмолну риксмолгъа джуукъ формаларына консерватив дейдиле, нюношкгъа джуукъ буксмол формалагъа уа радикал дейдиле. Нюношкда да тамал лансмолгъа джуукъ болгъан, буксмолгъа да джуукъ болгъан формала бардыла.
«Мийик норвегча»
Нюношкну официал болмагъан høgnorsk атлы формасы да барды («мийик норвегча»), ол 1917 джылдан сора реформаланы къабыл этмегенди, ол себебден Ивар Осенни проектине эм джуукъду. Høgnorsk миллетчиле джанындан джакъланса да джайылыуу чеклиди.
Норвег тилдеги башхалыкъланы юлгюлери
Тюбюнде букмол бла нюношкну риксмолну консерватив формасы бла (дат тилге джуукъ) дат тилни кесини арасында башхалыкъланы кёргюзген талай айтым бериледи:
B/R/D: Jeg kommer fra Norge
Къ: Мен Норвегиядан келгенме.
B/R: Hva heter han?
D: Hvad hedder han?
N/H: Kva heiter han?
Къ: Аны аты къалайды?
B/R/D: Dette er en hest.
N/H: Dette er ein hest.
Къ: Бу атды.
B: Regnbuen har mange farger.
R/D: Regnbuen har mange farver.
H: Regnbogen hev mange fargar. (неда: Regnbogen er manglìta).
Къ: Джангкъылычда кёб бояу барды
26 июнь
26 июнь — григориан орузламада джылны 177-чи кюнюдю (високос джыллада — 178-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 188 кюн къалады.
27 июнь
27 июнь — григориан орузламада джылны 178-чи кюнюдю (високос джыллада — 179-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 187 кюн къалады.
28 июнь
28 июнь — григориан орузламада джылны 179-чу кюнюдю (високос джыллада — 180-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 186 кюн къалады.
29 июнь
29 июнь — григориан орузламада джылны 180-чи кюнюдю (високос джыллада — 181-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 185 кюн къалады.
30 июнь
30 июнь — григориан орузламада джылны 181-чи кюнюдю (високос джыллада — 182-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 184 кюн къалады.
1 июль
1 июль — григориан орузламада джылны 182-чи кюнюдю (високос джыллада — 183-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 183 кюн къалады.
2 июль
2 июль — григориан орузламада джылны 183-чю кюнюдю (високос джыллада — 184-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 182 кюн къалады.
3 июль
3 июль — григориан орузламада джылны 184-чю кюнюдю (високос джыллада — 185-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 181 кюн къалады.
4 июль
4 июль — григориан орузламада джылны 185-чи кюнюдю (високос джыллада — 186-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 180 кюн къалады.
Къара жынгыл
Бугъумуч ауурлукъ - (дагъыда айтадыла: къара жынгыл, къара зат) - болумда шендюгю кёзюлдреумюкле бла кезге керюнмеген затланы бары саныны атлары, б.т.а. шибладис, не да нейтринный чачыуларны кючю анга къарап тинтирге жетишимли болмагъан зат. Алай анга жанындан ауетли магъанасы аламда затлагъа себеп этгенине кере тинтедиле. Бугъумуч затны аламда саны керюннгенни санындан 5 кереге кепдю. Къара жынгылны тинтиуне эки тыйгъыч барды: АФстрофизика келишмезлик б.а. тинтилген ауурлукъну ауетли байланнган затланы бла аланы низамлары (мырытла бла мырыланы жоккулары, аланы ауетлик къатылгъан сыфатларындан. Аламнар - керюннген алам сыфатларыны Болумну орталыкъ тыкълыгъы бла келишмезлиги. Аламнар ахыр аылыулагъа бла тинтиулеге кере Болумну саны быллай келишимликде тохташханды: 74 % къара кюч, 22 % къара жынгыл, 3.6 % жулдузла аралы букъу, 0.4 % жулдузла жулдуз низамла э.а.у.
5 июль
5 июль — григориан орузламада джылны 186-чы кюнюдю (високос джыллада — 187-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 179 кюн къалады.
Гуано
Гуа́но (guano — кечуа тилде wanu деген сёзден) — тенгиз чыпчыкъла бла биттирлени табийгъатда чириген мешхутларындан къалгъанды. Химиялыкъ къурамында азотну (9 % джууукъ аммиак) эмда фосфорну (13 % P2O5 джууукъ) къошулмалары уллу юлюш алады. Азот-фосфор семиртгичле кибик хайырланады. Гуано чыкъгъан джерле кёб санда Къыбыла Америкада (Перу, Боливия), Къыбыла Африкада (сёз ючюн, Намибияны джагъасындагъы Ичабо айрымкан) эмда Шош океанны айрымканларында бардыла.
Эстонияны бойсунмаулугъуну декларациясы
Эстонияны бойсунмаулугъуну декларациясы неда Эстонияны бютеу халкъларына манифест (Manifest Eestimaa rahwastele) — Эстония Республиканы 1918 джылдан бери тамал законуду. Декларация басмаланнган кюн — 24-чю февраль — миллет байрам неда Эстонияны бойсунмаулугъуну кюню деб байрамланады.
Декларацияны проектин Эстонияны къутхарыу комитети джарашдыргъанды. Аллында бойсунмаулукъну 21-чи февраль 1918 джыл баямлрагъа излегендиле, алай а баямлау эки кюннге кечикгенди, эмда 23-чю февралны ингиринде Пярну шахарда басмаланыб, халкъны аллында окъулгъанды. Экинчи кюн, 24-чю февралда манифест Таллинде да басмаланыб джайылгъанды.
Тарих контексти
Граждан къазауатны заманында Эстляндияны джер-джерли кенгеши (Земский совет Эстляндии, Maapäev — «Маапяэв») къурагъан Эстонияны къутхарыу комитети 24-чю февраль 1918 джыл Эстонияны бойсунмаулугъун баямлайды.
Болум
Болум (ингл. Universe) - алам да санына тюшген, керюрге жарагъан, не да келлик заманда керюрге жарарыкъ болмуч къурау. Болумну Аламнар илму тинтеди. Болумгъа бирде дунияны къарау бардырылгъан кесеги саналады, бирде уа аламны бир кесеги. Эртте заманда «Хар нени да» (битеу тегерекде болгъан затланы) кеп тюрлю сезле бла белгилей эдиле («Кек топ», «Алам», «Дуния», Къар-Малкъ - «Мырыт»). Хар тинтиу, хар излеу, хар сынау къарау, атомну езегине къараудан башлап, узакъ жулдузлагъа, мырытха къараудан бошап - бу барысыда Болумгъа къарау эм Болумну тинтиудю, тюзюракъ айтса уа аны кесеклерин (белюмлерин). Ол кесекле башха-башха илмуланы тинтиу ишлеридиле. Болум Уллу чачылыудан сора къуралгъанды, бир акъылгъа кере уллу чачылыугъа дери бир зат да жокъ эди, заман да угъай, болмуч да угъай. Болум къуралгъанлы 14 млрд жыл болады. Болум да бек кеп саны болгъан хедрогенди, ол Болумну 75 % алады, экинчи жерде уа гелиумду - 23 %.
6 июль
6 июль — григориан орузламада джылны 187-чи кюнюдю (високос джыллада — 188-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 178 кюн къалады.
Словен тил
Словен тил (slovenski jezik, slovenščina) — къыбыла-славян тиллени кюнбатыш къауумуна кирген тилди. Сёлешгенлени саны 2 миллион чакълы барды. Аланы асламысы Словенияда джашайды. Словен тил лужиц тилледен сора экили санны сакълагъан джангыз славян адабият тилди. Словен тилни кесини аты (словак тилдеча) «славян тил» магъананы тутады (тенглешдир: словньскъ)
Тарихи
Словен диалектни биринчи джазма юлгюсюне «Брижин (Фрейзинген) юзюклени» (Brižinski spomeniki) санайдыла.Ала 972 бла 1093 джылланы арасында джазылгъандыла. Бу дин текст латиницада джазылгъанды. Славян тилледе сакъланнга эм эски джазмаланы бириди бу.
Словен адабият тилни XVI ёмюрде къуралыуу реформаторла Примож Трубарны (1508—1586), Адам Бохорични (1520—1598) эм Юрий Далматинни (1547—1589) атлары бла байламлыды. Ол заманда бусагъатдагъы Словения Сыйлы Рим империяны, Австрия империяны эм Австрия-Маджарны кесеги болгъанды, ол къраллада немец тил башчылыкъ этген къауумну тили болгъанды, словенча къара халкъ сёлешгенди.
Немец тил словен тилге уллу этки этгенди, ол себебден бусагъатдагъы сёлешилген словен тилде кёб германизм барды. Сёз ючюн, словенча тамырлы blazina (джастыкъ) деген сёз бла бирге австрий-немец Polster («поуштер» деб айтылады, []) сёз да хайырланады. Аны кибик, солвен тилде славян тамырлы izvijač (бургъуч/отвертка) сёз бла бирге šrauf’ncigr (айтылгаъны «шрауфнцигр», [], Schraubenzieher) сёз джюрюйдю. 1920 джылгъа дери белгили словен алимлени асламысы кеси тиллеринде джазмагъандыла, ол заманда лингва-франка болгъан немец тилде джазгъандыла кёбюсюне.
XVIII ёмюрдe адабият тилни тамалы долень диалектледен шималгъа, Люблянагъа тая башлайды. Алайы долень эмда горень диалектлени арасында орта орун алгъанды. Бусагъатдагъы словен тилни долень консонантизми бла горень вокализми барды дерге боллукъду.
Иллиризм эмда панславизм серб-хорват, чех эмда орус тилледен алыныулагъа себеб болгъанды.
1850 джыллада словен адабият тилни къуралыуу бошалады. Адабият тилни къуралыууна эмда айныууна кесини адабият чыгъармачылыгъы бла католик епископ Антоний Мартин Сломшек уллу юлюш къошханды.
Джазмасы
Глаголица бла кириллицаны хайырландырыуда аз юлгю барды, асламысы бла словен тилде латиницаны хайырланнгандыла, алай а анда [], [] эмда [] ючюн белги болмагъанды. Бу проблемагъа, заманына кёре, тюрлю-тюрлю оноу этгендиле.
Сёзлеуле
Словен тил бирикмеген тилледенди. Аны 40 диалектден асламысы барды, ала 8 къауумгъа юлешинедиле: корош, тенгиз, ровтар, горень, долень, штайер, паннон эмда кочев (алгъын немецле джашагъан Кочевье шахарда джашагъанланы джангы къатыш къаууму).
Бир къауум диалектледе эки къауумну да халлары барды, сёз ючюн, корш эм горень къауумну (Австрияны къыбыласында, Кранска-Гораны диалекти), тенгиз эм долень къауумланы (Италияда резьян диалект).
Толтуруучу властны башчысы
Толтуруучу властны башчысы — правительствону башчысы къуллукъгъа келишген кърал къуллукъду.
Или крайны юсюнден кесамат
Или крайны юсюнден кесамат неда Петербург кесамат — Эресей бла Къытайны арасында, Цин империяны шимал-кюнбатышында чеклени демаркациясыны юсюнден кесамат болгъанды. Или край — бусагъатдагъы Синьцзян-Уйгъур автоном районну шималында, Или сууну ёзендинде территорияды.
Петербургда 1881 джылны 24-чю февралында Цин империяны Эресейде дипломат агенти, Уллу Британия бла Францияда министри маркиз Цзэн Цзицзэ Къытай джанындан эмда тыш ишлени министрини джолдашы, Азия департаментни оноу джюрютюучюсю Николай Гирс бла Россия империяны Къытайда посолу Евгений Бюцов орус джанындан къол салгъандыла.
Эресей Или крайны (бир кесек джеринден тышында) Цин империягъа бергенди. Зайсан кёлню къатында чекни бегитгенди. Чекде чыкъгъан сорууланы тюзетиуню мизамын белгилегенди.
1860 джылгъы Пекин кесамат къошакъ болуб, орус-цин чекни демаркациясын бошагъанды
Огъары Малкъар
Огъары Малкъар неда Уллу Малкъар — Къабарты-Малкъарны Черек районунда элди, «Огъары Малкъар эл жерлешим» деген муниципал къуралышны аралыгъыды.
Тарихи
Огъары Малкъар бир элча малкъарлыла депортациядан къайытхандан сора къуралгъанды. 1944 жылгъа дери аны орнунда кёб санда энчи элле болгъанды, аланы ичинде: Тюп Шканты, Баш Шканты, Тюп Кюннюм, Баш Кюннюм, Туура-Хабла, Фардык, Саууту, Шауурдат, Курнаят, Мухол, Тёбен Эл, Чегет Эл, Мукуш, Коспарты, Зарашкы, Зылгы, Темуккулары, Глашлары. Февраль революциядан сора аланы барысын да эки эл къуралышха жыйгъандыла: Огъары Малкъар бла Тёбен Малкъар. 1926 жылда Орта Малкъар да къуралгъанды.
Мюлк болум
Огъары Малкъарда мал бла, бахча бла кюрешедиле. Алма бла хобуста ёсдюргенлени саны бийикди. 2010 жыл Огъары Малкъарчыла минг тоннадан артыкъ хобуста ёстюргендиле, мында ёстюрюлген битим (кёбюсюне алма бла хобуста) битеу Россейни тюкенлерине, сатыу нохталагъа жайылады.
Гуанону юсюнден закон
Гуанону юсюнден закон (Guano Act), неда Гуано айрымканланы юсюнден закон (Guano Islands Act) — 18 август 1856 джыл АБШ-ны Конгресси къабыл этген федерал законду. Бу законнга кёре АБШ-ны гражданларына гуано болгъан, алай а башха къралланы юрисдикциясыны тышында болгъан, законнга келишген иеси болмагъан эмда джерли халкъы болмагъан не тюрлю айрымканны да кючлерге эркинлик берилгенди. Закон АБШ-ны президентине да гуанолу айрымканлагъа гражданланы интереслерин джакълар ючюн аскер кючню хайырландырыргъа хакъ бергенди.
Законну чыкъгъаныны чурумлары
XIX ёмюрню аллында гуано, эл мюлкде джер семиртгич кибик, бек багъалы болгъанды. Шош океанны айрымканларында гуано чыкъгъан джерле кёб санда болгъаны 1855 джыл Бирлешген Штатлада белгили болгъанды. Бу законну Конгресс, багъалы ресурсланы къайнакъларын кючлеуню терклендирир ючюн эмда контролну тынчыракъ этер ючюн къабыл этгенди.
Закон, гуано айрымканланы АБШ-ны иеликлерине санаргъа ачыкъ халда эркинлик бергенди, алай а гуано чыкъгъан джерле тауусулгъандан сора АБШ-ны бу иеликлени сакъларгъа борчу болмагъанын да белгилегенди. Алай бла закон, кючлеген адамланы — АБШ-ны гражданларыны интереслери къалмагъанындан сора бу джерлеге бериллик статусну ачыкъ этмегенди.
Бу законну юсю бла 50-ден артыкъ айрымкан ючюн дау айтылгъанды. Аладан бусагъат заманнга дери Бирлешген Штатланы иелигинде бу айрымканла турадыла: Бейкер, Джервис, Хоулэнд, Кингмен риф, Джонстон атолл, Мидуэй атолл. Къалгъанла энди АБШ-ны территориясы тюлдюле. Навасса айрымканла ючюн Гаити Республика даулашады. Серранилья бла Бахо-Нуэво айрымканла ючюн бюгюннге дери тындырылмагъан къыйын даулашыу барады. 1971 джылда АБШ бла Гондурас, Сисне (Свон) айрымканлада Гондурасны суверенитетин таныгъан кесаматха къол салгъандыла.
Чорх
Чорх - аберни бир затны тегерегине алгъадан берилген координатлагъа бла анга жетген кючлеге кере айланып жюрюген жолу. Аламда ол уллу ауурлугъу болгъан затны тегерек жолуду - чорху (планетни, астероидни, мырытны ортасында къара тешикни тегерегине айланнган алам затла ауурлукъ). Чорхда айланнган неда чорхуна айланнган затны ауурлугъуну себебинден чорхну тюрю талай тюрлю болаллыкъды (тюз тегерек, жалпакъ, жайылгъан тегерек). Кекде (аламда) жерни тегерегине журумла да чорхларында айланадыла. Ала чорхларындан узакъгъа не да жуукъгъа кетмей турурча алагъа тохтаусуз терклик (чорх терклик) берип турургъа керекди.
Гуанону юсюнден закон
Джибериуле
גואנו
Ксенофобия
Ксенофо́бия (грек тилден ξένος — тыш адам + φόβος — къоркъуу)- танылмагъан, билмеген, башха затдан къоркъуу, неда керюп болмау; тыш затны ангылаусузча, жеталмаззлыкъча керген. Ксенофобиаяны жашау керюмдюге саналып, адамны башха адмны халкъ, дин, байлыкъ къурамына кере жау, дерт жолгъа бурургъа боллукъду. ксенофобия бегиракъ халкъланы тюрлюлерини саны кеб, адам саны уа артыкъ уллу болмагъан жерледе бегиракъ керюнюрге, адамлагъа тийим этерге болады. Бир-бир этологла ксенофобияны адамны организимини къуралыуунда башхалыкъла бла байлайдыла. Бу сорууну тинтген алимле айтханнга кере ксенофобия бегиракъ адамла къыйын жашгъан, неда жашаулары къыйыннга айлана башлагъан жерледе чыгъады. Эмда къырал таматаланы оноулукъ кючю чеге башланнганы бла байламлыды, анга себепди.
Жаныуарланы ичинде ксенофобияны болуу
Жаныуарлада бир бирлерин тюрлюлерине, ушарларына кере энчи этиу жер барды. Биология тыйыншлылыкъ мында - къатыш юйюрле къурамазлыкъ. Биосотциолоогия жаны бла тинтгенде ксенофобия халкъланы, къауумланы кеси сакълаууларыны ишлеринден бириди. Ксенофобия жерде жашаууну айныуунда тарих генлени туудукълагъа етдюрлюк адырча къуралыргъа амалы бар эди. Алай бла, биреууледен къоркъуу аланы ауургъанларын, етдюрюлген, кечген аууру жюрютгенлерин керюу, къарыуулуракъларын кергенден чыгъаргъа боллукъ эди.
Россияде ксенофобияны туруму
Россияде артдан артха ксенофобия кюч ала баргъаны себепден, къыралда даражагъа къоркъуулукъ сынатады, къыралда башчы къауумну сансызлыгъын, къыралда уа экономиканы таркъайыуун кергюзтеди. Украинаны чачылыууну аллында анда ксенофобияны адамлагъа тийиюн керюрге боллукъ эди.
Канцлер
Ка́нцлер (Kanzler, тамыры — cancellarius «секретарь») — Германия бла Австрияда (Бундесканцлер) правительствону башчысыды.
1871—1945 джыллада Германияда рейхсканцлер — правительствону башчысы болгъанды, 1934 джылдан башлаб къралны башчысыны функцияларын да джюрютгенди.
Уллу Британияда казначейликни канцлери — финансланы министриди, лорд-канцлер — Лордланы палатасыны башчысыды.
Швейцарияда Бирликни канцлери — властны эмда оноуну баш федерал органларыны секретариатыны тамадасыды.
Къытай империяда — премьер-министр (чэнсян).
Экинчи дуния къазауат
Экинчи дуния къазауат 1939 джылны 1-чи сентябрында башланыб  — 1945 джылны 2-чи сентябрында бошалгъанды. Эки аскер-политика коалицияны сауутлу урушу, адам улуну тарихинде эм уллу, эм къанлы къазауатха саналады. Бу къазауатха 62 кърал къатышханды. Сермешиуле юч континент бла терт океанны сууларында болгъандыла.
Фениан чабыуулла
Фениа́н чабыуулла — Канадагъы британ учреждениялагъа 1866 бла 1871 джылланы арасында АБШ-да къуралгъан фениан къарнашлыкъны — ирланд тамырлы шимал америкачыланы биригиулерини чабыууларыды. Бу чабыууланы башы нюзюрюнде британ правительствону Ирландиядан кетерге зорлау болгъанды. Бу чабыуула ирланд канадачыланы ичинде тикликле эмда ангылашмаулукъла джаратханды. бир къаууму кеслерини джангы джуртлуры джанлы болгъандыла (асламысы бла протестант ирландлыла) бир къаууму уа фениячыланы идеяларын джакълагъандыла. Американ властла фениячыланы тутуб сауутларын сыйырсала да, правительствода кёб адам бу чабыуулланы эмда аннга хазырланыуланы кёрмеген кибик этгендиле, аны баш сылтаыуу британлыланы конфедератлагъа джакълыкъ бериую болгъанды.Бютеулей 5 чабыуул болгъанды
Кампобелло айрымканнга чабыуул (1866)
Бу чабыуул Кампобелло айрымканнга 1866 джылда этилгенди.
Ниагараны ёзенине чабыуул (1866)
Фениан башчы Джон О’Нил кесини аскерлери бла Ниагарасууну ётюб Риджуэйни къатында 1866 джылны 2-чи июнунда канада милицияны бригадасына къаршчы сермешиб башлайды. Талай джюз фений (канада тарихчиле талай мингни юсюнден айтадыла) американ аскер кеме Мичиган бла АБШ-да тохтатыладыла.
О’Нилни 800 аскерчиси кеслерине Ирланд республикан аскер атны аладыла (ИРА), аланы бир къаууму тюймелеринде бу къысхартылыу джазылгъан аскер форма киедиле. ИРА деген сёз биринчи ол заманлада чыкъгъаннга саналады. .
Кечеги кечиуден сора провинцияны башха бёлеклери бла бирлешиб канадачыла танг аласында Эри фортну кюнчыгъышында Риджуэй атлы гитче элчикде орналгъан фениачылагъа чабхандыла. Иги юренмеген эмда сауут бла иги таныш болмагъан канадачы милиция, фениан солдатла бла тюбешиуде кеслерин дженгдиредиле.
Канадачыла сермешиуден кеслерини джаралылары бла ёлюклерин алыб къачхандыла. Бу заманда фениачыла 1745 джылда Фонтенуада сермешиуден сора британлыланы биринчи хорламларын къутлагъандыла.
Экинчи дуния къазауат
Къазауат баргъан территорияла
Сермешиуле болгъан территорияны беш театргъа юлеширге боллукъду:
Европада къазауатны чурумлары
Версаль кесамат Германияны аскер джаны бла уллу тыйгъычда тутханды. 1922 джылны апрелинде-майында Шимал Италияда Раппало шахарда Генуэз конференция бардырылгъанды. Ары Совет Россияны келечилери: Георгий Чичерин (председатель), Леонид Красин, Адольф Иоффе эмда башхала чакъырылгъандыла. Германияны (Веймар республиканы) Вальтер Ратенау келечилик этгенди. Бу конференцияны баш темасы Биринчи дуния къазауатдан сора келген заран ючюн бир-бирлерине дау этмеу болгъанды. Бу конференцияны ахырында Раппало кесамат алыннганды. Ол кесамат РСФСР бла Веймар республиканы арасында дипломатия илишкилени орнуна келтиргенди. Совет Россиягъа бу кесамат тарихинде биринчи халкъла арасы келишиу болгъанды. Ол заманнга дери закон тышында болгъан Германиягъы бу кесамат уллу магъана тутханды, бу кесамат бла Германия дуния джамагъат бла танылгъан, къабыл этилген къралланы сафына къайтханды.
1922 джылны 11-чи августунда джашыртын келишиу бла Германиягъа Версаль кесамат бла джасакъ болгъан саутланыу Совет Россияны болушлугъун гарантия этгенди. Бу келишиуге кёре саутланы джангы юлгюлери Германияда тюл, Россияда сыналлыкъдыла. Россия джашыртын Германиягъа сауут чыгъарыргъа керек материалла сатаргъа унагъанды.
1928 джылны 27-чи июлунда Парижде Бриан — Келлогну пактына къол салынады. Бу кесамат къазауатны миллет политиканы саууту кибик хайырланмазгъа деген борчну алдырады къол салгъан къралгъа. Пакт официал халда 1929 джылны 24-чю июлунда кючге кирирге керек эди, алай а кючге киргинчи огъунакъ Москвада «Литвиновну протоколу» атлы протоколгъа къол салынады. Ол протокол бу кесаматны болджалдан алгъа СССР, Польша, Румыния, Эстония эмда Латвияны арасында кючге киргизеди. 1929 джылны 1-чи апрелинде протоколгъа Тюрк, 5-чи апрелде уа Литва къошулады.
1932 джылны 25-чи июлунда Польша бла Совет Союзну арасында Бир-бирлерине чабмауну юсюнден кесаматха къол салынады. Аны бла Польша Кюнчыгъышдан агрессия къоркъуудан кесин сакъларгъа кюрешеди.
Де Лука, Аугусто
‪Де Лука, Аугусто‬ (Augusto De Luca; туугъаны: 1 июль 1955 джыл, Неаполь) — итальян фотографды.
Фениан чабыуулла
Миссискуа графлыкъгъа чабыуул (1870)
Бу чабыуул Квебекни Вермонтдан айрыгъан чекни къатында графлыкъгъа 1870 джыл этилгенди. Канадачыла Томас Биллис Бични тахсасыны болушлугъу бла чабыуулну тыйгъандыла.
Пимайна чабыуул (1871)
Манитоба областда 1871 джыл этилгенди.
Шошокеан шимал-кюнбатышда къозгъалыула
Фениан къарнашлыкъ шошокеан шимал-кюнбатыш штатлагъа кёчюб, 1870—1880-чи джыллада Британ Колумбиягъа чыбыуул хазырлагъанды, чабыуул болмаса да, бу хазырланыула регионда сескелендириу джаратхандыла, британлыла Британ Колумбияда аскер кемелени санларын талай кереге кёбейтгендиле.
Эсеблери
Фениан чабыууланы джакълау аздан аз болгъанды, 1890-чы джылладан сора уа джокъну орнуна келгенди, алай а бу чабыуулла американ-канада илишкилеге аман эткилерин кёбге бардыргъандыла. Канадада американ правительство бу чабыууллагъа кёз джумгъаннга санаб, бек гурушха этгендиле.
Эки къралны арасында илишкиле XX ёмюрню аллына дери сууукъ болгъандыла, алай а керти джылы илишкиле эмда иш бирлик Экинчи дуния къазуатны заманындан башланнганды.
Экинчи дуния къазауат
Европада къазауатны чурумлары
30-чу джыллада Италия да агрессиялы политиканы бардыргъанды. 1935 джылны 3-чю октябрында Эфиопиягъа чабады, эмда 1936 джылны майына бютеулей къолгъа алады (итальян-эфиоп къазауат). 1936 джыл Итальян империя баям этиледи. Джерле арасы тенгиз «Бизни тенгиз» ат алады (лат. — Mare Nostrum). Быллай агрессиялы чыгъышла кюнбатыш къралла бла Миллетлени Лигасыны джанындан ушатылмайды. Кюнбатыш къралла бла илишкилерини аман болууу Италияны Германия бла джууукълашдырады. 1936 джылны январында Муссолини, немчала джанындан Австрияны аннексиясын, ала Адриатикагъа къол узатмасала, унайды. 1936 джылны 7-чи мартында герман аскерле Рейн демилитаризация зонаны кючлейдиле. Уллу Британия бла Франция уллу къаршчылыкъ кёргюзмей, джангыз формал халда протест билдиредиле. 1936 джылны 25-чи ноябрында Германия бла Япония Антикоминтерн пактны аладыла. Бу пактха кёре ала коммунист идеологиягъа къаршчы биргелей кюреширик болгъандыла. 1937 джылны 6-чы ноябрында пактха Италияда къошулады.
Британияны премьер-министри Чемберлен бла Гитлерни арасында 1938 джылны 30-чу сентябрында Уллу Британия бла Германия арасында чабмау бла бютеу дау сорууланы мамырлыкъда оноуун этилирни юсюнден келишиу декларациягъа къол салыннганды. 1938 джылда Чемберлен Гитлер бла юч кере тюбешгенди, Мюнхенде тюбешиуюнден сора уа ол Лондоннга кесини белгили «Мен сизге мамырлыкъ келтирдим» сёзлери бла къайтады.
1938 джылны мартында Германия къаршчылыкъ, тыйгъыч кёрмей, кесине Австрияны къошады (Аншлюс).
Француз Республиканы тыш ишлерини министри Жорж Боннэ бла Герман Рейхни тыш ишлерини министри Иоахим Риббентроп, 1938 джылны 6-чы декабрында француз-герман декларациягъа къол саладыла.
1938 джылны октябрында Мюнхен келишиуге таяныб, Германия Чехословакиягъа кирген Судет областны кючлейди. Бу актха Ингилизда, Францияда разы боладыла. Чехословакияны оюмуна ау киши да тынгылмайды. 1939 джылны 15-чи мартында, Мюнхен келишиуню бузуб, Чехияны оккупация этеди. Чех территорияда немчалагъа бойсуннган Богемия бла Моравияны протектораты къуралады. Маджар бла Польшада къошадыла юлюшлерин Чехославакияны юлешиуде. Словакия уа герман болушлукъ бла кесини азатлыгъын баямлайды. 1939 джылны 24-чю февралында Антикоминтерн пактха Маджар, 27-чи мартда — Испания къошуладыла.
Ол заманнга дери Германияны агрессив чыгъышлары Уллу Британия бла Францияны джанындан уллу къаршчылыкъ кёрмейдиле, ала къазауатны башлаб къояргъа къоркъуб, джарашыу полтика бла Версаль кесаматны къутхарыргъа кюрешедиле. Алай а Мюнхен кесаматны бузулгъанындан сора бу эки къралда да Гитлерге къаршчы къаты политика бардырылыргъа керек болгъаны терен ангылана башлайды. Германия джанындан андан ары агрессия политиканы тохтатыр умутлу, Уллу Британия бла Франция Польшагъа аскер гарантияла бередиле. Италия Албанияны 1939 джылны 7-12 апрелинде кючлегенинден сора, аллай гарантияла (Итальян-албан къазауат) Румыния бла Грециягъада бериледиле.
Объектив чурумла Совет Союзнуда Версаль системагъа къаршчы этгендиле. Биринчи дуния къазауатны, Октябрь революцияны эмда Граждан къазауатны сылтауу бла СССР терен кризис джашагъаны себебли дуния политикада ауурлугъу азайгъанды. Алай а арт джыллада совет къралны кючлениую бла, къралны башчылары дуниялыкъ кърал статусну къайтарыр къайгъыгъа кириб, амалла излейдиле. Совет правительство официал дипломатия каналланы, Коминтерн мадарларын, социал пропаганданы, пацифист идеяланы, антифашизмни хайырланыб, агрессорланы къурманларына болушлукъ этгенча этиб дунияда мамырлыкъ эмда социал прогресс ючюн эм баш кюрешчи атха ие бола башлайды. «Коллектив къоркъуусузлукъ» ючюн кюрешиу совет правительствону тыш политика тактикасы болады. СССР башха къралланы, кесини тышлар мадарларын азайтыргъа кюрешеди. Алай а Мюнхен келишиу СССР алкъын дуния деу кърал статусдан бек узакъ болгъанын кёргюзеди.
7 июль
7 июль — григориан орузламада джылны 188-чи кюнюдю (високос джыллада — 189-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 177 кюн къалады.
Экинчи дуния къазауат
Европада къазауатны чурумлары
Раппало кесамат бла аны ызындан къабыл этилген джашыртын келишиулеге таяныб Липецк шахарда немча аскер-хауа кючлеге «Люфтваффеге» пилотла юретиучю аралыкъ ачылады. Къазанны къатында танка бирликлеге командирле хазырлаучу «Кама» атлы юретиу аралыкъ, Вольск шахарда химия сауут бла кюрешиуге юретиучу «Томка» аралыкъла ачыладыла. Украинада, артдан Германия СССР-ге къаршчы джетишимли хайырланнган танкала сыналгъандыла. Совет Союзда практикаларын белгили немча аскер тамадала (Кейтель, Манштейн д.б.) ётгендиле. «Камадан» белгили немча абычарла (Гейнц Гудериан бла Эрих Гёпнер кибик) билим алыб чыкъгъандыла.
40-чы джылланы аллына СССР-ни промышленносту асламысы бла аскер продукция чыгъарыугъа кёчеди (аннга мобилизация дерге боллукъду) 1939 джылны 11-чи январында (Европа да къазауатха джораланыб) Аскер кереклени наркоматы (халкъ комиссариаты, министерствосу) эмда Сауутланы наркоматы къуралады. Чыкъгъан джюк мешинала бирида къалмай джакъчы бояу бла боялыб башлайдыла.
Польша, Уллу Британиядан эмда Франциядан герман агрессиягъа къаршчы аскер гарантия алгъандан сора, Германия бла ангылашыулада, Германияны излемлерин къабыл этерге излемейди (Польша коридор). СССР, Германия, Франция, Великобритания эмда башха къралла къазауатха хазырланыула этиб башлайдыла. Сёз ючюн мобилизациядан сора СССР-ни саутлу кючлери 1939 джылгъа 5 миллиондан артыкъ болады.
Азияда къазауатха чурумла
Японияны, Маньчжурия бла Шимал Къытайны оккупацисы 1931 джылда башланады. 1937 джылны 7-чи июнунда Япония Къытайны ич районларына джюрюшню башлайды. (япон-къытай къазауат).
Японияны экспансиясы деу къралланы джанындан уллу къаршчылыкъгъа тюбейди. Уллу Британия, АБШ эмда Нидерландла Япониягъа къаршчы экономика санкцияла саладыла. Совет Союз да бу къаугъадан къыйырда къалмагъанды, 1938 джылдан башлаб чекде Япония бла баямланмагъан къазауат кибик сермешиуле болгъандыла (эм белгилилери Хасан кёлню джагъасында сермешиуле бла Халхин-Голда сермешиу болгъандыла).
Ахырында Японияны аллында, къазауатны мындан ары бардырса, эки сайлам болады: не шималгъа, СССР-ге къаршчы, неда къыбылагъа. Япония «къыбыла вариантны» сайлайды. 1941 джылны 13-чю апрелинде Япония бла СССР-ни арасында 5-джыллыкъ болджалда нейтралитетни сакълауну юсюнден келишиуге къол салынады. Япония АБШ бла аны джанлы къраллагъа къаршчы къазауатха хазырланыб башлайдыл.
1941 джылны 7-чи декабрында Япония Пёрл-Харбор атлы американ аскер-тенгиз базагъа чабады. 1941 джылны декабрындан башлаб япон-къытай къазауат Экинчи дуния къазауатны бир кесегине саналады.
Польшагъа чабыу
1939 джылны 23-чю майында Гитлерни кабинетинде, бютеу мийик абычарлада къошулуб джыйылыу болгъанды. «Польша проблема» Ингилиз бла Франциягъа байланыбды, аланы дженгил хорлагъан а уа къыйын болгъаны чертилгенди. Польша большевизмден тыйгъыч болур мадарыда джокъду, Германияны баш нюзюрю бусагъатда джашау аламын кенгертиудю, Кюнчыгъышдан къоркъуунуда къурутууду, ол себебден Польша бир мадар табылыб къолгъа алыныргъа кереклиди. 31-чи августда Германияны басымы быллай билдириу бергенди: «…орта кюн 20 сагъат тёгерегинде Гляйницдеги радиостанцияны мекямын полякла кючлегендиле».
1-чи сентябрда 4 сагъат бла 45 минутда Данцигге шохлукъ зыярат бла келген немча юретиу кеме- эски болгъан «Шлезвиг-Гольштейн» Вестернплятдагъы поляк позициялагъа от ачады. Германияны сауутлу кючлери Польшагъа киредиле. Германияны джанында къазауатха Словакияны аскерлеринда къошуладыла. Экинчи дуния къазауат башланады.
1-чи сентябрда Гитлер аскер формасы бла Рейхстагда сёлешеди. Польшагъа чабыуулну, Гляйвицде болгъанла бла акъларгъа кюрешеди. Аны бла бирге Гитлер Франция бла Британияны къазауат ачарларындан къоркъуб «къазауат» сёзню хайырланмайды. Ол басамалагъан буйрукъда къуру поляк агрессиягъа къаршчы «актив джакълауну» юсюнден джазылады.
Ол кюн огъунакъ Ингилиз бла Франция немча аскерлени Польшаны джерлеринден чыгъарылырын излегенди. Муссолини поляк сорууну тешер ючюн конференция къуралырын теджегенди, алай а Гитлер унамагъанды.
1-чи сентябрда Совет Союзда хар кимда аскер къуллукъну ётерге керек болгъан -аскер борчлулукъ киреди. Аны бла бирге аскерге чакъырыуну джашы 21 джылдан 18 джылгъа дери тюшюрюледи. Закон эрлай ишлеб башлайды, къысха заманны ичинде аскерни саны 5 миллион неда саулай адам сандан 3 % болады. 3-чю сентябрда, 9 сагъатда Ингилиз, 12:20 Франция, дагъыда Австралия бла Джангы Зеландия Германиягъа къазауат баямлайдыла. Талай кюнню ичинде алагъа Канада, Ньюфаундленд, Къыбыла Африка Бирлик бла Непал къошулады.
3-чю сентябрда Бромбергде (Bromberg) — Кюнчыгъыш Пруссиядан Версаль кесамат бла Польшагъа берилген, алай 3/4 немча болагъан шахарда, полякла мингден артыкъ немчалыны ёлтюредиле, бу къазауатны миллет ышанына кёре биринчи кёбчюлюк мурдарлыкъгъа саналады.
5-чи сентябрда АБШ бла Япония европачы къазауатда кеслерини нейтралитетлерини баямлайдыла.
Герман аскерлени алгъа джюрюшлери планнга кёре баргъанды, полякланы уланлары, герман танкала бла самолетлагъа къаршчы бек къарыусуз кюч болгъандыла. Кюнабатыш фронтда къазауат ачылсада ингилиз-француз аскерле шошлукъну сакълайдыла. Польшада къазауатны биринчи ыйыгъында огъунакъ немча аскерле поляк фронтну джыртыб Мазовия бла Кюнчыгъыш Пруссияны кючлейдиле. Талай кюнден кюнбатыш Галиция бла Огъары Силез индустриал районда къолларына тюшеди. 9-чу сентябргъа герман аскерле Варшавагъа джууукълашадыла.
10-чу сентябрда поляк аскер башчы Эдвард Рыдз-Смиглы бютеу аскерлени къыбыла-кюнчыгъыш Польшагъа ыхтырылырын буйрукъ этеди, алай а аскерлени асламысы Висланы ётелмей, къуршоугъа тюшеди. Сентябрны арасына, кюнчыгъышдан болушлукъ келмегенинде, Польшаны сауутлу кючлери джокъну орнуна келедиле, бир кюч халдан чыгъадыла. Джангыз локал сермешиуле боладыла.
16-чы сентябрда СССР-деги Польшаны посолуна быллай билдириу этиледи- Польша кърал кибик джокъ болгъаны себебли, Совет Союз Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссияны халкъларын джакъларгъа борчлуду. 17-чи сентбярда, Германия бла алгъаракъ къабыл этелиген джашыртын планнга кёре, 6 сагъатда Къызыл Аскерни бёлеклери кърал чекни ётюб Польшагъа киредиле. Белорус фронтха башчылыкъ генерал Ковалев, Украин фронтха уа маршал Тимошенко этгендиле. Польша кесини къраллыгъын сакълар амалын тас этгенди, ол кюн огъунакъ поляк правительство Румыниягъа кёчеди.
Совет правительство «Польшаны кюнчыгъыш районларыны украин эмда белорус халкъыны джашауларын эмда мюлклерин джакъларыгъын, эмда аскерлени герман агрессия болмаз ючюн киргизгенин билдиреди». 19-чу сентбярда Къызыл Аскер Вильнону, 20-чы сентябрда Грондно бла Львовну кючлейди, 23-чю сентябрда Буг сууну кючыгъыш джагъасына джетеди. СССР-ни чабарыны аллыбла 14-чю сентябрда Гудериянны 19-чу танка корпусу Кючыгъыш Пруссиядан алгъа атлаб, Брестни кючлейди. Поляк аскерле, генерал Плисовскийни башчылыгъы бла дагъыда талай кюнню Брест къаланы джакълайдыла. 17-чи сентябрны кечесинде къаланы джакъчылары Буг сууну ары джанына ётедиле. 28-чи сентябрда Варшава тюшеди, 30-да - Модлин, 2-чи октябрда -Хель кчюленнгендиле. 6-чы октябрда поляк аскерни ахыр бёлеги хорланнганды. Германия бла СССР-ни арасында чек Польшаны ичи бла белгиленеди. Поляк джерлени бир бёлеги Ючюнюч Рейхге къошулады. Бу джерле «германизация» этилирге керекдиле. Полякла бла чууутлула былайдан, Польшаны ара районларына кёчюрюледиле. СССР бла Германияны ичине кирмеген районларында генерал-губернаторлукъ къуралады, анда поляк халкъгъа къаршчы кючлю зулмулукъ бардырылады. Алай а эм ауур къадар чууутлулагъа тюшеди, ала геттолагъа сюрюлюб, ачлыкъда, сууукълукъда къара джазыуларын сакълайдыла. СССР-ге кирген джерле Украин ССР, Белорус ССР бла ол заманда алкъын эркин болгъан Литвагъа къошуладыла. Литвагъа къошулгъан джерлени тышында джерледе социалист тюрлениуле башланадыла (промышленностну национализациясы, эл мюлкню коллекивизациясы), бу тюрлениуле бла бирге алгъыннгы «огъары классладагъылагъа»— буржуазияны келечилерине, бай эллилеге, интеллигенцияны бир къауумуна депортацияла бла репрессияла бардырыладыла.
1939 джылны 6-чы октябрында Гитлер Европада проблемаланы оноуун мамырлыкъ халда этер ючюн конференция теджейди, алай а Уллу Британия бла Франция немчалыла аскерлени Польша бла Чехиядан чыгъарыб, алагъа эркинликлерин ызына къайтармасала, конференциягъа къошулмазлыкъларын билдиредиле. Алай бла конференция башланмайды. Немча аскерле Кюнбатышха къазауат этерге хазырланадыла.
Атлантика ючюн сермешиу
Мамырлыкъ конференциягъа къошулургъа излемеселеда Уллу Британия бла Франция 1939 джылны сентябрындан башлаб 1940 джылны октябрына дери къазаутны шош халда бардырадыла, алгъа джюрюр мурат этмейдиле, аны бла немча аскер башчылыкъгъа кюч алыргъа себеб боладыла. Актив халда сермешиуле джангы тенгизде барадыла. Къазауатха дери огъунакъ немча аскер башчылыкъ Атлантика океаннга 2 броня джюрютген эмда 18 суу тюбю кеме джибереди, ала къазауат башланнганлай Уллу Британия бла аны джанлы къралланы саудюгер кемелерине чабыуул этиб башлайдыла. 1939 джылны сентябрындан декабргъа дери Уллу Британия 114 кемесинден къуру къалады, 1940 джыл а уа 471 кемеси батдырылады. Германия эсе уа 1939 джыл къуру 9 суу тюбю кемеден къуру къалады. Уллу Британияны тенгиз коммуникацияларына чабыуул, 1941 джылны джайына, британ сатыу-алыу флотну тоннажыны юч этиб бири джокъ этеди. Бу, къралны экономикасына уллу заран келтиреди.
Совет-фин къазауат
1938-1939 джыллада бардырылгъан совет-фин кёрюшюуледе СССР Финляндиядан Карел «боюнчыкъну» излегенди, аны орнуна эки къатха кёб джер теджегенди, алай а Финляндия кесини джерлерин берирге унамагъанды. 1939 джылны 30-чу ноябрында СССР Финляндиягъа чабады. 1939 джылны 14-чю декабрында къазауатны башлагъаны ючюн СССР Миллетлени Лигасындан къысталады..
Декабрдан башлаб февралгъа дери совет аскерле 15 ышанчы дивизия болуб «Маннергеймани Сызын» юзерге кюрешедиле, алай а уллу джетишимли болалмайдыла.
Уллу Британия бла Франция Скандинав джарымайрымкангъа десант атаргъа оноу этедиле, ала Германия швед темир магъаданны къайнакъларын къолгъа алырын къоркъадыла, аны бла бирге бу десант Финляндиягъа аскер джибериуде джол ачаргъа керекди; аны бла бирге узакъ бомбалаучу авияция Джууукъ Кюнчыгъышха джибериледи, ала Ингилиз Финляндияны джанында къазаутха кирсе, Бакудагъы нефть къайнакъланы бомбаларгъа хазырланадыла. Алай а Швеция бла Норвегия нейтралителерин андан ары сакъларгъа излеб, кеслерини территорияларында ингилиз-француз аскерлеге къонакъбайлыкъ этмезликлерин билдиредиле. 1940 джылны 16-чы февралында британ эсминецле «Альтмарк» атлы немча кемеге норвег суулада чабадыла, аннга дери скандинав къралланы нейтрал къалыларын излеген Гитлер, десантдан къоркъуб Дания бла Норвегияны кючлерге буйрукъ береди (Weserübung Операция).
1940 джылны мартында совет аскерле «Маннергеймани Сызын» джыртыб Выборг шахарны джюклейдиле. 1940 джылны 13-чю мартында Москвада СССР бла Финляндия арасында мамырлыкъ кесаматха къол салынады, советлени излемлери мюкюл этиледи: Карел «боюнчукъда» чек Ленинградданшимал-кючыгъышха 120 километр узакъланады, СССР-ге Фин богъазда талай айрымкан тюшеди. .
Къазауатны бошалгъанына къарамай ингилиз-француз Норвегияда, операциягъа хазырланадыла, алай немчала аланы джашыртын планларын бузгъандыла.
Совет-фин къазауатны заманында финле артдан дуниягъа белгили болгъан «Молотовну Коктейлин» къурагъандыла.
Европада блицкриг
1940 джылны 9-чу апрелинде Германия Дания бла Норвегиягъа чабады.
Данияда тенгиз эмда хауа десант бла немчалыла тыйгъычсыз талай сагъатха бютеу магъаналы объектлени къолгъа аладыла, бютеу дат авиацияны джокъ этедиле. Граждан джамагъатны бомбаланы тюбюне тюшерини къоркъууунда, дат король Кристиан X капитуляциягъа къол салыб,аскерге сауутну салырына буйрукъ этеди.
Норвегияда немчалыла 9-10 апрелледе бютеу баш портланы кючлейдиле (Осло, Тронхейм, Берген, Нарвик. 14 апрелде ингилиз-француз десант Нарвикни къатында тюшеди, 16 апрелде Тронхеймге джюрюш этедиле, алай а джетишимли болалмайдыла, майны аллында ара Норвегиядан кючлерин къоратыргъа керек боладыла. Нарвик ючюн талай сермешиуден сора союзникле шимал Норвегияданда аскерлерин къоратадыла. 1940 джылны 10-чу июнунда норвег аскерлени ахыр бёлеклери капитуляция этедиле. Норвегия немча оккупацион администрация (рейхскомиссариат) бла оноу этиледи; Дания эсе уа герман протекторат баямланнганды, эмда ич ишлеге кеси оноу этеди.
Германия бла бирге британ эмда американ аскерле аны тенгиз арты джерлерин — Фарер айрымканла, Исландиз эм Гренландияны кючлейдиле.
1940 джылны 10-чу майында Германия 135 дивизияны кючю бла Бельгиягъа, Нидерландлагъа эмда Люксембургга чабады. Инглиз-француз аскерлени биринчи къаууму Бельгияны территориясына джюрюш этеди, алай а голландлылагъа болушалмайды, немча аскерле къыбыла Голландияны талай кюнде алыб, 12-чи майгъа Роттердамгъа джетедиле. 15-чи майда Нидерландла капитуляция этедиле.
Бельгияда немча десантчыла 10-чу майда Альбертни каналыны башы бла баргъа кёпюрлени къолгъа аладыла, аны бла уллу герман танка кючлеге Бельгий тюзге джол ачылады. 17-чи майда Брюссель, немчалыланы къолларына тюшеди.
Алай а баш джумдурукъ «А» аскер къауумдан келеди. 10-чу майда Люксембургну кючлегенден сора, Гудерианны юч танка дивизиясы къыбыла Арденнлени ётюб 14-чю майда Маас сууну Седан шахарны къатында ётедиле. Аны бла бирге Готну танка корпусу, ауур техникагъа къыйын болгъан шимал Арденнлеге ётюб, 13-чю майда Маас сууну, Динандан шималыракъ ётеди. Герман танка кючле кюнбатышха юрюнедиле. Французла сакъланмагъан джерден урулуб, келген кючлени тыялмайдыла. 16-чы майда Гудерианны бёлеклери Уазагъа джетедиле; 20-чы майгъа Па-де-Калеге чыгъыб, Абвилден узакъ болмай шималгъа бурадыла, аны бла франуз, бельгий эмда ингилиз аскерлени сыртларындан кириб, 28 дивизияны къуршоугъа аладыла.
Француз аскер башчылыкъны 21-23 майда Аррасны къатында контратака этиуу, джетишимли боллукъ эди, Гудериан сау танка батальонну джокъ этиб, бу атаканы тыяды. Гудериан союзниклени Булонгъа ыхтырылыу джолларын кеседи. 23-чю майда Гравлиннге чыгъыб, ингилиз-француз аскерлени эвакуация этер мадары болгъан джангыз къалгъан Дюнкерк портдан 10 километр узакълыкъда тохтайдыл. Былайда Гудерианны аскерлери Гитлерни кишида ангыламагъан буйругъу бла («Дюнкерк сейирлик») (башха версиягъа кёре тохтауну чуруму, Гитлерни буйругъу тюл, танкаланы ингилиз флотну тобу джетген зонагъа кириуу болгъанды.). Талай кюн солууу, француз бла ингилиз кючлеге Дюнкеркни джакълауну кючлендирирге амал береди. Кючлендириб ала кчюлерин тенгиз бла эвакуация этер ючюн «Динамо» операцияны башлайдыла. 26-чы майда немча аскерле Кюнбатыш Фландрияда бельгий фронтну джыртадыла, 28-чи майда Бельгия капитуляция этеди. Ол кюн огъунакъ Лиллни къатында немчалыла уллу француз аскер къауумну къуршоулайдыла. 31-чи майда алада джесир боладыла. Француз аскерлени уллу кесеги (114 минг адам) эмда бютеу британ аскерле (224 минг) британ кемелени болушлугъу бла Дюнкерк портну юсю бла эвакуация этиледиле. Немчалыла союзниклени къоюб къачыб кетген бютеу британ эмда француз ауур сауутну къолгъа аладыла. Аны бла Дюнкеркден сора Уллу Британияны къолунда ауур сауут бек аз къалады, алай а адамларын сакълайды сауутну багъасы бла.
10-чу июнда Италия Франция бла Уллу Британиягъа къазауат баямлайды, итальяна аскерле Францияны къыбыла районларына киредиле, алай а терен баралмайдыла. Ол кюн огъунакъ француз правительство Парижден къачады. 11-чи майда немчалыла Шато-Тьеррини къатында Марну суудан ётедиле, 14-чю июнда урушсуз, тыйгъычсыз Парижге киредиле, эки кюнден Рона сууну ёзенине чыгъадыла. 16-чы июнда маршал Петен Францияны джангы правительствосун къурайды, 17-чи июнну кечесинде Германиягъа къазауатны тохтатыу тилек джибереди. 18-чи июнда, Лондоннга къачхан француз генерал Шарль Де Голль, французланы анданда ары къаршчыланыгъыз деб чакъырады. 21-чи июнда герман аскерле къаршчыланыу сынамай Луарагъа джетедиле, ол кюн огъунакъ Лионну кючлейдиле.
22-чи июнда Компьенде 1918 джыл Германияны капитуляциягъа къол салгъан вагонда француз-немча къазауат тохтатыугъа къол салынады, аннга кёре Франция кесини территориясыны кёбюсюн оккупация этдиртирге унайды, джерли аскерлени асламысын саутсузландырыргъа эмда аскер-тенгиз флотну интерн этерге разы болады. Эркин зонада кърал переворотдан сора 10-чу июлда Петен оноуну къолгъа алады (Виши Режим), бу правительстов Германия бла ишбирлик этерге курс алады (коллаборационизм). Франция аскер джанындан эм кючлю кърал болмасада, быллау къысха заманда, кесин бу халда хорлатханы бек сейирди, эмда акъыл ангылаталмазчады.
Вишист аскерлени башчысы Франсуа Дарлан бютеу француз флотну Француз Шимал Африканы джагъаларына элтирге деб буйрукъ береди. Бютеу француз флот Германия бла Италияны къолуна тюшеди деген къоркъууда, 1940 джылны 3-чю июлунда братин авиация Мерс-эль-Кебирде француз флотну бомбалайды. Июлну ахырына британлыла бютеулей француз флотну джараусуз халгъа келтиредиле.
Прибалтиканы, Бессарабияны эмда Шимал Буковинаны СССР-ге къошулуу
1939 джылны къачында Эстония, Латвия бла Литва зорланыб СССР бла бир-бирге болушуу атлы кесаматлагъа къол салгъандыла, неда ол кесаматла базаланы юсюнден кесамат деб билинедиле, ол кесаматлагъа кёре бу республикаланы ичинде совет аскер базала орналгъандыла. 1940 джылны 17-чи июнунда СССР балтика къраллагъа, кеси джаратмагъан правительстволаны отставкагъа кетиулерин излеб ультиматум береди. Ол ультиматумда СССР аны тышында правительстволаны советле джанлы сол политикачыладан къуралыуну, кёзюусюз сайлауланы бардырыуну, къошакъ аскер кючлени киргизиуню излейди. Джакъсыз, болушлукъсуз къалгъан къарыусуз къралла бу излемлеге боюн иедиле. Прибалтикагъа аскерлени киргенинден сора, совет кючлени басымыны тюбюнде, альтернативасыз сайлаула бардырыладыла. Тинтиучюлени билдиргенлерине кёре бу сайлаулада кеб законну бузуу, алдауукъ болуб коммунист партияла хорлайдыла. Аны бла бирге прибалтика политикачыла НКВД джанында кёбчюлюк санда тутуладыла. 1940 джылны 21 июлундан джангы сайланнган, совет джанлы парламентле СССР-ни Баш Советине бу юч къралны СССР-ге алыгъыз деб тилек джибередиле. 3-чю августда Литва ССР, 5-чи августда — Латвия ССР, 6-чы августда — Эстон ССР къуралады.
1940 джылны 27-чи июнунда СССР-ни правительствосу румын правительствогъа эки ультиматум нота джибереди, анда 1812 джыл Орус-тюрк къазауатдан сора Россиягъа къошулгъан Бессарабияны (1918 джыл Совет Россияны къарыусузлугъу бла хайырланыб алгъанды Румыния) ызына излейди эмда Шимал Буковинаны (ёмюрю Россия империяныкъ болмагъан, алай а асламысы бла украинлиле джашагъан) «Бессарабияны Румыния 22 джыл къолда тутуб, Совет Союзгъа этген зараннга тёлеуге» излейди. Румыния СССР бла къазауат болса башха къралладан болушлукъ болмазын ангылаб бу ультиматумну къабыл этеди, 28-чи июнда аскерлери бла администрациясын Бессарабия бла Шимал Буковинадан къоратады, аны ызы бла эрлай совет аскерле киредиле. 2-чи августда Бессарабия бла анга дери Украинагъа кирген Молдаван АССР бир-бирине къошулуб Молдаван ССР къуралады. Шимал Буковина Украин ССР-ге къошулады.