cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Европа
Этимологиясы
«Европа» сёз ассирийча «erp» сёзден келеди (биринчи мингджыллыкъ б. э. дери). Ол «ингир», «кюн батхан джер», «Кюнбатыш» деген магъаналаны тутханды. Анга кёре, сёз ассирийча «джарыкъ», «танг», «кюн чыкъгъан джер», «Кюнчыгъыш» деген магъаналаны тутханды. Финикийлилени юслери бла «erp» сёзню бурунгугрекле кеслери джашагъан джерге хайырландыргъандыла.
Европаны къраллары
Европада къралланы саны Европаны чеклерине, къралланы бойсунмагъанлыкъларына кёре саналыргъа керекди. Бойсунмагъан 46 кърал барды Европада, ала:
Европа бла Азияны география чеклерине Кавказ тау аркъа бла Босфор эмда Дарданелла богъазла саналгъанлары ючюн, Азербайджан, Гюрджю, Кипр, Къазакъстан, Туркия эм Эрмения Европа къраллагъа эм алгъа политика, экономика эм культура ангыламла ючюн къошуладыла. Хаманда къошулмайдыла бу къралла Европагъа.
Европада Джерде эм гитче бла эм уллу къралла да орналыбдыла, ала — Ватикан бла Россия.
Юнгюш тил
Юнгюш тил (ингушский язык, гӀалгӀай мотт) — бек бек ариу тилди.
Сантьяго
Сантьяго (Santiago de Chile)
Ливитан, Юрий Борисович
Ю́рий Бори́сович Левита́н (бирични аты — Юдка Беркович Левитан; 19 сентября (2 октября) 1914, Владимир — 4 августа 1983, Бессоновка, Белгородская область) — Бютеусоюз радиону диктору (1931 джылдан), СССР-ни "народный артисти" (1980).
Къобан (суу)
Къобан (буруннгугрекча Гипанис, латинча Hypanis, Vardanes) — Эресейде, Шимал Кавказда сууду. Къарачай-Черкесияны, Ставрополь, Краснодар крайланы эмда Адыгеяны юслери бла ётеди. Узунлугъу 870 км. Къобан Азау (Азов) тенгизге 11 км3 суу 1 джылгъа элтеди.
Ингилиз тил
Ингилиз тил (ингил. [the] English [language]) — ингилизлилени тиллериди (Ингилизни официал тилиди, де-факто саулай Уллу Британияны), американлыланы тиллери, экиден бир официал тил Ирландияда, Канадада, Мальтада, официал тил Австралияда, Джангы Зеландияда. Азия бла Африкада да талай къралда официал тил орнун тутады. Ингилиз тилде сёлешгенлеге, лингвистика илмуда англофонла делинеди; артыкъсызда бек бу термин Канадада джайылыбды (политика контекстде да).
Индия-Европа тил юйюрню герман тил группасына киреди. Ана тил орнуна джюрютгенле — 410 млн. адам чакълы бир бардыла, сёлешгенле — 1 млрд адам чакълы (2007). БМО-ну алты официал эмда джумуш тиллеринден бириди.
Историй
Англичан йылмын кызытсе кугезе — древнеанглийский йылме — дописьменный ойыртемалтше кокла гыч историй шке жапыште герман йылме-влак, лексикыштышт шуко икгайлык уло дене кузе нуным арален кодаш, тыгак йылмылончыш строй. Утларак акрет годсо саманымат шке ойыртемалтше кылвер-влак эрла гыч индоевропысо культурно-угор тӱшкасе йылме, калык кугезына-влак кызытсе чӱктен, ойлаш индоиранский — (индийский, иранысе) да европын (кельтский, романысе, герман, балтийысе да славян) йылме. Мутвундо акрет герман-влак йылмым арален кода да каш общеиндоевропейский, чытен нуно объективле (Вернерын вариант-влак да закон) историйым вашталтен, шке семын шонышо деч вара тудо англичан налын да умбакыже шуяш. Тыге, родо-тукым да йӱла деке наҥгая общеиндоевропейский мут шотлымо чот мут.
Мутвундо аралалт кодын пример общеиндоевропейский:
Мутвундо пример общегерманский:
Тыгай жапыште кандаш историй-влак англичан йылме пайленыт: древнеанглийский (450-1066 ий, английыште завоевание норманн ий), среднеанглийский (1066-1500), новоанглийский (мемнан жап гыч 1500 ий марте). Тыгак южо ранненовоанглийский ойырен йылмызе (англ.)ракш. пагыт (мучаш XV — xvi курымын покшелныже).
Латин алфавит
Герман, роман эмда башха кёб тилни джазма системасы болгъан бусагъатдагъы латин алфавит 26 харифден къуралады. Тюрлю-тюрлю тилледе харифлени башха атлары барды. Таблицада Россияда джюрюген атла бериледи, ала француз тилде адетдеча бериледиле.
Латин алфавитни тамалында джазманы балтий, герман, роман эмда кельт къауумланы тиллери хайырландырадыла, аны тышында башха къауумланы тиллери да хайырланадыла: бютеу кюнбатыш эмда къыбыла-славян тиллени бир къаууму, бир-бир фин-угор эм тюрк тилле, албан бла вьетнам тилле.
Тарихи
Латин алфавит этруск алфавитден къуралгъанды, ол а уа кюнбатыш (къыбыла-италий) грек алфавитден къуралгъанды. Латин алфавит энчи б. э. д. VII ёмюрде бола башлагъанды, эм аллында 21 харифи болгъанды:
A B C D E F Z H I K L M N O P Q R S T V X
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z
Император Клавдий джетишимсиз латин алфавитге [oe] тауушну къошаргъа кюрешеди (Phoebus сёздеча), [ps/bs] (грек тилдеча), эмда [v] — [u] харифден айры болуб (классика латин алфавитде V U бла V тауушланы белгилегенди). Клавдийни ёлюмюнден сора «Клавдийни харифлери» унутулгъандыла.
Джангы заманда I бла V харифледе тюрлениу болгъанды (I/J бла U/V), аны тышында VV диграф энчи хариф халгъа келгенди. Аны бла алфавит 26 харифи бла бюгюннгю шекилин алгъанды:
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Алай а латин тилни алфавитини юсюнден сёлешинсе W хариф къошулмай къалады, аны бла латин алфавит 25 харифге тюшеди.
Орта ёмюрледе скандинав эмда ингилиз алфавитледе тамгъа хариф þ хайырланнганды (аты: thorn), ол th харифни белгилегенди (бусагъатдагъы ингилиз the), алай а кечирек хайырланыудан чыкъгъанды. Бусагъатда thorn хариф къуру исланд алфавитде джюрюйдю.
Бусагъатдагъы латин алфавитледеги башха къошакъ белгиле тамалдагъы 26 харифге диакрит белги къошулуб неда лигатура шекилде къуралады (немец хариф ß, S бла Z харифлени готика лигатурасындан къуралгъанды).
Буруннгу римчиле харфилени къуру уллу формаларын хайырландыргъандыла; бусагъатдагъы гитче харифле антика бла орта ёмюрлени чегинде къуралгъандыла; бусагъатдагъы шекилде харифле б. э. 800 джылында къуралгъандыла (каролинг минускул)
Харифлени модификациялары
Латин харифлени хайырланнган тиллеге классика алфавитни харифлери джетишмейдиле, ол себебден ала тюрлю-тюрлю диакритика белгилени, лигатураланы эмда башха тюрлю модификацияланы хайырланадыла. Юлгюге:
Ā Ă Â Ä Å Ą Æ Ç Ð Ē Ę Ğ Ģ Î Ķ Ł Ñ Ö Ő Ó Ø Œ ß Ş Ţ Ū Ŭ Ž Ź Ż
Къарачай-малкъар тил да тарихини бир заманында (Къарачайда 1924—1939, Малкъарда 1924—1938) латин алфавитни хайырланнганды:
Латин алфавит — халкъла арасы алфавит
Латин болмагъан джазмалы тилледе латиница бла джазылгъан система болуучанды. Бир-бир къраллада латиница бла болуш джазма стандартланнганды эмда школлада окъутулады (сёз ючюн, Къытайда, Японияда).
Бир-бирде латиница бла джазыу, техника табсызлыкъла себебли керек болады: халкъла арасы телеграммала къачанда латиница бла джазылгъандыла; электрон почтада эмда веб-форумлада латин алфавитде джазылгъаннга кёб тюберге боллукъду.
Къаялы таула
Шимал Къаялы таула (45° ш.к. шималгъа.) 3954 м мийикликге дери (Робсон тау) сослан ташдан къуралыбдыла; Къыбыла Къаялы таула, неда АБШ-ны Къаялы таулары къысха сыртладан къуралгъандыла, кеслеринда асламысында суу ташладан, сазлы сланецледенди. Мийиклиги 4399 метрге (Элберт тау — Къаялы тауланы эм мийки джери) джетеди.
молибденни, джезни, алтынны, кюмюшню, полиметалланы, нефтни, таш кёмюрню уллу къайнакълары барды.
гейзерле, джер тебрениуле бла исси суула кибик вулкандан джаратылгъан затла боладыла.
Ёсюмлюлюк — асламысы бла чегетледиле. Чегетни чегини мийиклиги 1500 м (шималда) 3600 м дери (къыбылада), андан башында альпий хансла эмда ёмюрлюк къарла. Ёзенледе — тюзле бла джарымкъумтюзле.
Къаялы таулада Джаспер (Канада), Банф (Канада), Йохо (Канада), Кутенай (Канада), Уотертон-Лейк (Канада), Глейшер (АБШ), Йеллоустоун (АБШ), Роки-Маунтин (АБШ) миллет паркла бардыла.
Кърал
Кърал — социал, маданият интереслери бла бирикген, белгили бир территориягъа ие, кесини оноу системасы, сауутлу кючлери, тыш эмда ич суверинитети болгъан джамагъатны къуралышыды.
Молотовну коктейли
Молотовну коктейли кесини атын совет-фин къазауатны заманында алгъанды. Халкъ Комиссарланы Советини Председатели Вячеслав Молотов, кесини радиосёлешиуюнде, совет авиация Финдляндияны бомбаламайды, ачлыкъда къыйналгъан финлеге азыкъ атады деб сёлешгенди. Андан сора финле РРАБ-3 совет авиацион бомбагъа «Молотовну ётмегини четени» атны бергендиле. Бомбаны узунлугъу 2,25 метр эмда диаметри 0,9 метрболгъанды. Ичинде 60 гитче джандырыучу бомбасы болгъанды. Къуйругъунда къанатлары болгъаны себебли, бомба тюшген заманында арадан къачыш бурулгъанды, эмда гитче бомбачыкъланы тёгерегине чачханды. Кеслерини джаныучу шишаларын, финле аналогия бла «Молотовну коктейли» деб атагъандыла. Аллында бу ат къуру шишаны ичиндеги джаныучу суусун къатышха айтылгъанды, кечирек саулайда шишагъа кёчгенди. Бир-бир тарихчиле «Молотовну коктейли» аллындан «Молотовха коктейль» атны джюрютгенди деген оюмну айтадыла. Заманны барыуу бла, эмда бир тилден бир тилге кёчюрген сагъатда терсликлени себеби бла, аты тюрлениб «Молотовну коктейли» болуб къалгъанды.
Къралланы кёбюсюнде чыгъарыу, сатыу джасакъды.
Къурамы
Молотовну коктейлини принципи напалмгъа ушайды. Ичинде джаныучу суусун къатышны кёб тюрлю варианты болады, аланы бири былайды: мияла шишаны бир кесегине дженгил джаныучу суусун къатыш къуюлады, ол къатышны тамалында бензин, этил неда метил спирт болады. Шишаны башы, бензинде джибитилген къагъыт бла къаты бегитиледи.
Къатышха дженгил джаныучу затланы къошуу (сез ючюн: акъ фосфорну тамалында) шишаны джандырыргъа керек этмейди, эмда джаныуун тынчландырады.
Че Гевараны «Партизан къазауат» китабында джаныучу къатышны быллай юлюшлеме этерге теджеледи: суусунну тёрт этиб ючю бензин, бирида мотор джау.
Хайырланыуда халатла
Молотовну коктейлини джарамай къалгъаныны эм баш чуруму — шишаны ичинде суусунну кёб болууду. Толу шиша эрлай джанмайды, не ючюн десенг бензин кеси аллына джанмайды, джаннган аны тылпууду, толу шишада уа бензинни тылпыууна джаыйылыр джер джокоъду. Эм игиси шишаны 1/2 - 2/3 толу болгъаны. Алай а заводдан чыкъгъан шишала толу болургъа боладыла, алагъа айры джаныучу къатышла къуюладыла.
Сагъат бёлге
Сагъат бёлге — джер джюзюню белгили бир кесегинде, белгили бир джорукъ бла бегитлен бёлге заманды. Бир-бирледе сагъат бёлге ангыламгъа датаны бир-бирине келишиуюда къошулады, сёз ючюн UTC-10 бла UTC+14 бёлгеледе сутканы заманы бирча болсада кюнле башха болгъаны себебли башха сагъат бёлгелеге саналадыла.
Сагъат бёлгелени къуралыуу бир джаны бла Джерни кесини тёгерегине айланнганы, бир джанынданда бирча джерли заманлары болгъан территорияланы белгилеу бла байламлыды. Сагъат бёлгелени бир-бирлеринден башхалыкълары 1 сагъатдан артыкъ болмазгъа керекди. Ол себебден, 24 сагъат бёлге къураргъа оноу этилгенди, хар бирини 15° чакълы бир кенглиги болургъа керекди (орта меридианына кёре эки джанына ± 7,5°). Башлам нохтагъа гринвич меридиан, ноллу сагъат бёлгени орта меридианы саналады.
Бусагъатда заман координация этилген дуния заманны (UTC) болушлугъу бла белгиленеди, ол Гринвичге кёре заманны (GMT) орнуна хайырланады. UTC-ни шкаласы тамалын атом замандан (TAI) алады, эмда адамланы хайырланыууна тынчыракъ болады. Сагъат бёлгеле UTC-ден позитив эмда негатив тайыу кибик белгиленедиле. UTC-де заман не къыш, не джай кёчюрюлмейди, ол себебден джай заманнга кёчген джерледе UTC-ге кёре тайыу тюрленнген этеди.
Чеклениуню джорукълары
Сагъат бёлгелени системасыны тамалына координация этилген дуния заман алыннганды, бютеу сагъат бёлгеледе заманда аннга кёреди. Узунлукъну хар градусу ючюн джерли заман белгилемез ючюн, Джерни юсюн 24 сагъат бёлгеге юлешгендиле. Бир сагъат бёлгеден башхагъа кёчген заманда минут бла секундланы магъанасы къалады, алай сагъат бирге не кёб болады, неда аз болады. Бир-бир къраллада къуру сагъат тюрлениб къалмай, аны тышында 30 неда 45 минутха тюрленеди. Алай а бу заман зонала сагъат бёлгелеге саналмайдыла.
Колониализм
Колониализм — XVI—XX ёмюрледе промышленносту айныгъан къралланы (метрополияланы), къалгъан дуниягъа бийлик системасыды. Колониалыкъ политика — къралланы, халкъланы (кёбюсюне башха миллетни, экономика джанындан айнымагъан территорияланы) аскер, политика эмда экономика зорлау бла бойсундуруу политикады.
Сагъат бёлге
Чеклениуню джорукълары
Теорияда 24 сагъат бёлге орта меридиандан кюнбатышха эмда кюнчыгъышха 7°30' бла чекленирге керекдиле. Алай а кертиликде бир административ неда табигъат биримни ичинде бир заманны сакълар ючюн бёлгелени чеклери, бу биримлени чеклерине тайдырылгъандыла, бир-бирледе уа бёлге хоншу бёлгелени арасында юлешинибда къалады.
Колониализм
Орта ёмюрледе колониализм
Колониализмни аллы Уллу география ачылыуланы заманында башланнганды. XV ёмюрде, Васко да Гама Индиягъа джолну ачханды, Колумб а уа Американы джагъаларында тюшгенди. Башха культуралы халкъла бла къаугъада, европачыла кеслерини технология джаны бла алгъа баргъанларын кёргюзгендиле (джелкенли кемеле эмда от сауутла). Биринчи колонияла испанлыла Джангы Дунияда къурагъандыла. Американ индейлилен къралларын тонау, европа банк системасыны айныууна, илмугъа финанс болушлукъ келиуюне, промышленностну ёсюуюне себеб болгъанды.
Сагъат бёлге
Чеклениуню джорукълары
Шимал эмда Къыбыла полюслада меридианла бир нохтагъа дыжйыладыла, ол себебден сагъат бёлге магъанасын тас этеди, теорияда полюслада заман дуния заманнга (ноль меридиандагъы) тенг болургъа керекди, алай а сёз ючюн Амундсен-Скотт станцияда (Къыбыла полюс) Джангы Зеландияны заманы хайырланады.
Колониализм
Орта ёмюрледе колониализм
Къулланнган къраллада колониалыкъ политика урунуу кючлени ойгъанды, экономика эмда политика айныуларын тыйгъанды, джерлери тоналгъанды, сау халкъла джокъ болгъандыла. Юлгюге Британ Ост-Индия компанияны 1757 кючленнген Бенгалиядагъы политикасын кёргюзюрге боллукъду. Бу политиканы эсебинде 1769—1773 джыллада ачлыкъ болгъанды, бу ачлыкъны къурбаны 10 миллион бенгаллы болгъанды. Ирландияда XVI-XVII ёмюрледе британ правительство ирландлыладан бютеу джерлени сыйырыб ингилиз колониячылагъа бергенди.
Сагъат бёлге
Джай заман
Аны тышында бир-бир къраллада «джай заманнга» кёчюу ишни къыйын этеди. Джай заманнга кёчюу болса заман дуния заманнга кёре таяды. Аны юсюне кёчюу бир заманда болмайды. Сёз ючюн Къыбыла джарымтобда джай болса, шимал джарымтобда къыш болады.
Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле
Бир-бир къралланы территорияларында талай сагъат бёлге болады:
Колониализм
Джангы заманда колониализм
Индустриал кёзюуню башланыуу бла Уллу Британия эм уллу колониялы кърал болады. 18-19 ёмюрледе къазауатда Францияны дженгиб, кесини джерлерин аны колониялары бла ёсдюргенди, аны тышында Нидерландладан, Испаниядан, Португалияданда сыйыргъанда талай джер. Уллу Британия кесине Индияны бойсундургъанды. 1840-42 джыллада кеси, 1856-60 джыллада Франция бла бирге Апиян къазауатла атны джюрютген Къытайгъа къаршчы къазауат бардыргъанды, аны эсебинде Къытай Британиягъа таб кесаматланы къабыл этерге керек болгъанды. Сянганны (Гонконг) кючлегенди. Афганистанны къолгъа алыргъа излеб Каджар богъазда тамал нохталаны, Аденни кючлегенди. Уллу Британияны тышындада башха къралла колониялыкъ политикаларын бардыргъандыла. Франция Алжирни бойсундургъанды (1830-48), Вьетнамны (19 ё. 50-60 дждж.), Камбоджаны протекторат этгенди (1863), Лаосну (1893). 1885 джыл Конго белгий король Леопольд II бийлигине тюшеди, къралда зорлу урунуу система киргизиледи.
Сагъат бёлге
Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле
Къалгъан къралланы территориялары джангыз бир сагъат бёлгеге сыйынады.
Колониализм
Джангы заманда колониализм
Колониалыкъ система административ джанындан эки форма бла ишлегенди «доминиона» (колониягъа тамадалыкъ метрополиядан салыннган вице-король, генерал-капитан неда генерал-губернатор этгендиле), неда  «протекторат» формада. Идеология джаны бла колонизация культураны джайыу сылтау бла баргъанды (культуртреггерлик, модернизация, вестернизация) . Колонизацияны испан вариантында католицизмни, испан тилни экспансиясы энкомьенда системаны юсю бла бардырылгъанды. Голланд вариантда Къыбыла Африканы колонизациясы апартеид бла байламлы болгъанды, джерли халкъ орунларындан къысталыб резервациялагъа неда бантустанлагъа джыйылгъандыла. Колониячыла джерли халкъдан айры джамагъатла къурагъандыла, ол джамагъатла асламысы бла метрополиядан келген тюрлю-тюрлю къауумладан къуралгъандыла, аланы ичинде аманлыкъчылада кёб болгъандыла. Аны тышында дин джамагъатлада бек джайылгъандыла (Джангы Ингилизни пуританлары эмда Кийик Кюнбатышны мормонлары). Колония администрация оноуну къолда джерли дин джамагъатланы бир-бирлерине этиб тутханды (индусла бла мусульманланы Индияда) неда бир-бирлерине джау халкъланы джаулукълары бла хайырланыб (Африкада). Администрация кеси джанлы аборигенледен сауутлу бёлекле къурагъанды (сипаиле Индияда, гуркхиле  Непалда, зуавла  Алжирде).
Сагъат бёлге
Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле
Къытайны территориясы 5 сагъат бёлгеде болсада, бютеу Къытайды бирлешген Къытай стандарт заман бегитилгенди.
Колониализм
Деколонизация. Неоколониализм
Колониялыкъ системаны чачылыуу (деколонизация) Экинчи дуния къазауатдан сора, джамагъатда гуманизация бла демократизация процессле кючлениую бла башланнганды. Деколонизация ол заманны эки эм кючлю къраллары СССР бла АБШ блада джакъланнганды. 1947 джыл Индия бойсунмазлыгъын алады, 1960 джылда иги кесек африкан кърал азат боладыла. Колониялыкъ бойсунуудан къутулгъан къралланы биргелей атлары Ючюнчю Дуния болгъанды. Постоколониялыкъ айныуну кёзюуюнде, кюнбатыш къралла экономика эмда политика джанындан Ючюнчю Дунияны къралларындан кёбге алгъа болгъандыла. Алгъыннгы колонияла бусагъатдада учуз урунуу кюч бла учуз сырьену къайнагъыдыла.
Кърал гимн
Кърал гимн — къралны символларындан бири, мийик макъамлы неда мийик макъамлы-назмулу чыгъармады. Кёбюсюне къралны энчи закону болады кърал гимнни хайырлануун тизгинлешген: эм алда официал байрамлада, церемониялада д. а. к. ситуациялада хайырландырылынады; гимн ойналгъан сагъатда ёрге туруб башны джалан этиб тынгылагъан адетда болады.
Сагъат бёлге
Тюрлю-тюрлю къраллада сагъат бёлгеле
Дунияда бирден артыкъ сагъат бёлгеде джери болгъан джангыз бир административ-территория бирим барды  — Сахады (3 сагъат бёлгеди).
АБШ бла Канадада сагъат бёлгелени чеклери чюйреди, ала штатланы чеклери бла тюл, экинчи дараджалы административ-территория биримни чеклери бла барады.
Уллу атылыу
Уллу атылыу (Big Bang, Большой взрыв) — Аламны кенгерилиуюню гипотетикалыкъ башланыууду, ол атылыуна аллында Алам сингулар болумда болгъанды.
.tv
.tv — Тувалуну огъары дараджаны интернет домениди.
Уллу интереслери бу доменнге телевидение бла байламлы компанияланы барды, «TV» аббревиатура «телевидение» сёзню (television) къысха варианты болгъаны себеблиди ол.
Джибериуле
Toppdomän
Идеология
Идеология (ιδεολογία, ιδεα — идея; эм λογος — сёз, билим) — идеяланы юсюнден билим.
Орта ангыламда идеология — тамамы бла белгиленнген идеяланы (асламысы бла политика, социал эмда джамагъат) структуралашхан системасыды. Тар магъанада идеология  — политика оноу джюрютюуню логикалыкъ эмда психологиялыкъ тамалыды.
Идеологияланы типлери
XIX ёмюрде 5 баш идеология тип къуралгъанды:
XX ёмюрде фашист идеология къуралады.
Интербеллум
Интербеллум (лат. inter — «арасы» эм лат. bellum — «къазауат»), неда къазауатланы арасы кёзюу — къазауатланы арасындагъа кёзюудю. Асламысы бла бу термин 1918 джылдан 1939 джылгъа дери (Биринчи дуния къазауат бла Экинчи дуния къазауатны арасы) кёзюуню юсюнден айтылады.
Чагъыр
Чагъы́р  — джюзюм сууну неда башха кёгет сууну толу неда джарым спирт быжылдауундан (бир-бирде спирт эмда башха затла къошулгъан, сёз ючюн, «Кючленнген чагъырла» къуралгъан алкоголь ичкиди (кючлюлюгю: натурал — 9–16 %, кючлендирилгенле — 16–22 %).
Чагъырланы тинтген илмугъа энология дейдиле.
Чагъырланы классификациясы
Чагъыр къуру джюзюмден тюл, башха тюрлю кёгетледенда этиледи (учузуракъ чагъырла).
Спирт бла шекерни ёлчеми
Россияда стандартлагъа кёре чагъырла этил спирт бла шекерни тутханларына кёре былай юлешинедиле:
Европадагъы классификация
Чагъырны категориясы агъачын белгилейди. Францияда къабыл этилген классификациягъа кёре терт категория барды: AOC, VDQS, азыкъ чагъырла эмда джерли чагъырла. Европа классификациягъа кёре — агъачлы чагъырла регионуна кёре — VDPRD (AOC бла VDQS) эмда азыкъ чагъырла (француз классификацияны азыкъ чагъырлары бла джерли чагъырларын бирлешдиреди).
Чагъырчылыкъны географиясы
Джюзюм дунияны кёб къралында ёседи, ол себебден чагъырда кёб къралда чыгъарылады, алай а артыкъсызда бек джылы климаты болъан къраллада. Чагъырыу чыгъырыуда эталоннга Франция саналады.
Индия
И́ндия Респу́блика (хинд. भारत गणराज्य (Bhārat Gaṇarājya), ингил. Republic of India) — Къыбыла Азияда орналгъан кърал. Индия джетинчи орун алады территориясыны ёлчеми бла, эмда экинчи орун халкъыны саны бла. Индия чеклешеди Пакистан бла кюнбатышда, Къытай, Непал эм Бутан бла шимал-кюнчыгъышда, Бангладеш эм Мьянма бла кюнчыгъышда. Дагъыда тенгиз чеклери барды Индияны: Мальдив айрымканла бла къыбыла-кюнбатышда, Шри-Ланка бла къыбылада эмда Индонезия бла къыбыла-кюнчыгъышда. . Джамму эм Кашмир штатны даулу территориясыны Афганистан бла да чеги барды.
Индияда индуизм, буддизм, сикхизм и джайнизм динле къуралгъандыла. Бизни эраны биринчи мингджыллыгъында индий субконтинентге зороастризм, иудайлик, христианлыкъ эм ислам динле келгендиле.
XVIII-чи ёмюрден XIX-чу ёмюрню ортасына дери Индия колонизациягъа тюшгенди (Британ империя). 1947 джыл бойсунмазлыкъ алгъандан сора, кърал экономика бла аскер айныуда бек джетишимли болгъанды. XX-чы ёмюрню аягъына Индияны экономикасы эм терк ёсюучюлени санына киргенди.
Фин тил
Джайылыуу
Фин тилде Финляндияны халкъыны асламысы (92 %) сёлешеди, дагъыда Финляндияны тышында (Швецияда, Норвегияда, АБШ-де, Эстонияда, Россияда (кёбюсюне Ленинград область бла в Карелияда)) джашагъан этникалы финлиле.
Фин тил Финляндияны официал тилиди эмда Швецияда, официал халда танылгъан, азчылыкъны тилиди (стандарт фин тил да, Турнедален швед областдагъы меянкиеливарианты да). Россия финлени кёбюсю, XVII ёмюрде бусагъатдагъы Ленинград областны территориясына кёчген, — ингерманландлыладыла. Дагъыда этникалы финле Карелияда джашайдыла. Карелияда фин тил, карел бла вепс тиллеча, миллет тилледен бири кибик танылгъанды.
Дипломатия
Дипломатия — къралланы тыш политикаларыны бардырыууну амалыды, салыннган нюзюрге кёре хайырланнган практика мероприятияладан, мадарладан, амалладан къуралгъанды; къралланы башчылары бла правительстволарыны, тыш ишлени органларыны кърал политикада эмда къралны интереслерини джакълауда эмда къоруулауда официал ишлеулериди.
Дипломатия ангылам бла къаугъаланы тыйыу эмда ортаны айырыу бла, компромиссле бла эки джанны да разы этген оноуланы алыу эмда халкъла арасы иш бирликни кенгертиую бла теренлетиуюне байламлы келишиулени, кёрюшюулени, тюбешиулени бардырыууну усталыгъы да байламлыды.
Терминни къуралыуу
«Дипломатия» сёз díplōma сёзден къуралгъанды (Буруннгу Грецияда бу сёз бла келечилеге аланы ючлеринден эмда полномочияларыны юсюнден джазылгъан къаннгачыкълагъа айтхандыла). Тыш илишкиледе кърал ишлеуню белгилеб «дипломатия» сёз Кюнбатыш Европада XVIII ёмюрню ахырында киргенди.
Дипломатияны амаллары
Халкъла арасы хакъ, дипломатиялыкъ келечилеге, тургъан къралларыны ич ишлерине къатышыргъа джасакълайды.
Дипломатиялыкъ къуллукъну бардыргъан органла бла джууаблы адамла тургъан къралда хар ким да къабыл этген хакълары бла дипломатиялыкъ айырмалыкъ эркинликлери бла хайырланадыла (иммунитет эм дипломат персонал бла мекямланы тийилмезликлери, джазышыуну бла байламны шифр этиу, къралны байрагъыны тагъаргъа эркинлик, таможняда айырма эркинликле э. б.).
Дипломатияны тарихи
Къул тутулгъан джамагъатда дайым урунуу кючню толтурур ючюн аскер чабыулла этиб тургъандыла. Къралланы тыш политикасы аскер кючле бла бардырылгъанды. Дипломатия байламла къысха халда келечиликле бла бардырылгъандыла, ол келечиликле белгили бир миссия ючюн башха къралгъа барыб, тындыргъандан сора ызларына къайтхандыла.
Феоадал бёлюннгенни заманында феодал суверенлени «энчи» дипломатиялары джайылгъанды, ала къазауатланы арасында мамырлыкъ кесаматланы алгъандыла, аскер бирликлеге киргендиле, династиялыкъ некяхла къылгъандыла. XV ёмюрню арасында, халкъла арасы илишкилени айныуу бла бирге къралланы тыш къралда дайым келечиликлери ачыла башланады.
Джангы эмда эм джангы тарихни буржуа къралларыны дипломатиялары, тыш политиканы джангы нюзюрлери бла байламлы болгъандыла, ол заманда тыш саудаланы кючлеу, дунияны юлешиуюню кюреши баргъанды. Джангы турумда дипломатия ишлеуню ёлчемлери иги кенгереди. Ол кърал бла тыш къралланы башчы эмда алчы элитасыны ичинде джакъ къауумланы къураууда хайырланады. Дипломатия, аскер амалла бла бирге антифеодал, демократ эмда миллет-азатлау къымылдауланы, миллет къралланы къуралыуунда (Латин Америкада, Балканлада) Германия бла Италияны бирлешиуюнде уллу оруну болгъанды.
Укуктук практика
Жалпы жонунан алганда, укуктук практика кардарларга юридикалык кеңеш берүү, кардарлар үчүн укуктук документтерди түзүү, соттук сүйлөшүүлөрдө жана сот процесстеринде кардарлардын өкүлдөрүн көрсөтүү, мисалы, адвокаттын же адвокаттын кесиптик кызматтарына карата колдонулат. , адвокат, адвокат же жарандык нотариус. Бирок, мыйзамдын практикасы менен кардарлардын өкүлү болгон башка кесиптердин ортосунда олуттуу карама-каршылык бар. Бул кесиптерге кыймылсыз мүлк, банк иши, бухгалтердик эсеп жана камсыздандыруу кирет. Мындан тышкары, юридикалык документтердин жардамчылары (LDA) барган сайын көбөйүүдө, алар адаттагыдай эле адвокаттар жана алардын кызматкерлеринин паралегалдары сунуш кылган кызматтарды сунушташат. Эми көптөгөн документтерди компьютердин жардамы менен түзүлгөн китепканалар түзүшү мүмкүн, анда кардарларга укуктук документтерди түзүү үчүн программалык камсыздоонун суроолору берилет. Мындан тышкары, жөнгө салуучу консалтингдик фирмалар, эреже боюнча, юридикалык фирмалар тарабынан гана сунуш кылынган жөнгө салуу шайкештиги боюнча консультациялык кызматтарды көрсөтүшөт.
Кошмо штаттар
Америка Кошмо Штаттарында укук практикасы мыйзамдын практикасына, айрыкча, белгилүү бир мамлекеттин же башка аймактык юрисдикцияга кабыл алынгандан кийин шартталган. Америкалык адвокаттар ассоциациясы жана Американын юридикалык институту адвокаттардын кесип катары кызыкчылыгын көздөгөн жана кесипкөйлүктүн жана этиканын бирдиктүү стандарттарын жайылтуу менен алектенген уюмдардын катарына кирет, бирок мыйзам практикасын жөнгө салуу айрым мамлекеттерге калтырылат жана алардын аныктамалары ар түрдүү.
Мыйзамдын уруксатсыз практикасы
"Мыйзамдын уруксатсыз практикасы" (UPL) бул кээде мыйзамдарда, жободо же соттун эрежелеринде тыюу салынган аракет.
аныктоо
"Мыйзамдын уруксатсыз практикасы" деген аныктама өзгөрүлмө болуп саналат жана көп учурда жалпылаштырылган жана таутологиялык мүнөзгө ээ, б.а., бул адвокаттын же адвокаттын ишин юрист эмес адам акчага жасашы. Мыйзамдуу жол менен түзүлгөн сотто кардарлардын өкүлдөрүн соттук териштирүүдө (өзгөчө акы төлөп берүүдө) пайда кылуу мыйзамдын уруксатсыз практикасы деп эсептелет. Бирок башка өзгөрүүлөр чечмеленип, карама-каршы жөнгө салынышы керек, айрыкча, тыюу салуунун көлөмү жана кеңдиги. Блэк Мыйзамынын Сөздүгүндө мыйзамдын уруксатсыз практикасы "адамга, адатта, мыйзамдуу эмес адамга, анын лицензиясы жок же белгилүү бир юрисдикцияда мыйзамды колдонууга кабыл алынган адам тарабынан жасалган мыйзам" катары аныкталган. "Адвокаттардын ишин жөнгө салган Мыйзамдын калыбына келтирилиши (Үчүнчү): Адвокаттардын уруксатсыз практикасын аныктоо үчүн соттор тарабынан колдонулган аныктамалар жана сыноолор бүдөмүк же жыйынтыкталган эмес, ал эми юрисдикциялар белгилүү бир чөйрөлөрдө уруксатсыз практиканын эмне экендигин сүрөттөөдө кыйла айырмаланышкан. Айрым иш-аракеттер, мисалы, башка адамдын соттук териштирүүлөрү сыяктуу иш-аракеттер айыпталат. Бул аймакта дагы, көптөгөн юрисдикциялар майда-талаптарды жана жерди ижарага алуучу ижара сотторун жана административдик ведомстволордогу айрым соттук териштирүүлөрдү эске алышпайт. Андан тышкары, көптөгөн юрисдикциялар юридикалык жактардын студенттерине жана башкаларга клиникалык юридикалык билим берүү программаларынын чегинде жергиликтүү калкты же башка адамдардын өкүлдөрүн киргизүүгө тыюу салынган.
Дагы бир талаштуу нерсе соттон тышкаркы иш-аракеттер, айрыкча документтерди түзүү жана кеңеш берүү жана бул мыйзамдын уруксатсыз практикасы деп эсептелгени. Айрым мамлекеттер "арачылык соттун өкүлү катары көрүнгөн же талаш-тартыштарда арбитр катары иштей тургандарды камтыган" мыйзам тажрыйбасын "аныкташкан." Мисалы, каржы кызматы тармагында арбитраждык сот ишинде көп юрисдикциялуу практиканын жана адвокаттарды мамлекеттик жөнгө салуунун ортосунда карама-каршылык күч алууда.]Айрым учурларды эске албаганда, жалпы эреже - арбитражга келүү мыйзамдын тажрыйбасын түзбөйт.
АКШнын Теннесси штатындагы Чыгыш райондук банкроттук соту "кардарларга искусствонун мындай юридикалык терминдеринин түшүндүрмөлөрүн же аныктамаларын берүү ... өзү эле юридикалык кеңеш берет" деп билдирди. Түндүк Каролина штаты Адвокатуранын буйругу менен, "Кыймылсыз мүлккө болгон укуктун шарттарын аныктоо, убакыттын талабына байланыштуу эскертүүлөр жана жумуш башталган күндөн баштап беш-он күндүн ичинде алдын-ала эскертүүлөрдү жөнөтүү жөнүндө эскертүүлөр, укуктук документтерди даярдоо менен бирге (сүрөттөлгөн тартипте) мыйзамдуу шарт түзүлөт. кенеш. "Техастын мыйзамы, адвокат болбогон адамга жеке жаракат же мүлккө зыян келтирүү маселеси боюнча кардардын өкүлү болууга тыюу салат жана эреже бузууну катачылык катары жазалайт. Айрым штаттар ошондой эле жалган адвокатмын деп ырастаган өзүнчө жүрүм-турумун криминалдаштырышат (Техаста, мисалы, бул кылмыш).
коргоо
Кылмыш-жаза мыйзамдары жана "Мыйзамсыз Укуктун Практикасы (UPL)" мыйзамдарын колдонуу бул уюштурулган тилкесинин артыкчылыктуу ыкмасы. Флоридада мыйзамдын уруксатсыз колдонулган практикасы үчүнчү даражадагы кылмыш,, ал алты айга чейин түрмөгө кесилет жана 5000 доллар айып пул салынат. Нью-Джерси штатында мыйзамсыз уруксатсыз практика менен алектенүү үчүн "башаламандыкка жол берген адамдардын укугун" түзгөн мыйзам бар, жана эгерде (а) кимдир-бирөө туура эмес деген ойдо болсо, UPL жасоо үчүн "төртүнчү даражадагы кылмыш". юрист; (b) UPLден пайда алат же (c) UPL тарабынан жаракат алат. Америка адвокаттар ассоциациясынын 2015-жылы жүргүзгөн сурамжылоосунда, Флорида штатындагы эң ири бюджет - 1.8 миллион АКШ доллары, бул мыйзамсыз уруксатсыз иш-аракеттерди сот жообуна тартуу үчүн алынган.
Мамлекеттин коомчулукту жана "үйрөнгөн кесиптер" деп аталган окуу жайын окубаган адамдардын аларды иш жүзүндө колдонуудан коргогондугуна жана мамлекеттин монополияны колдонууга үндөгөнүнө карабастан, "Мыйзамдын уруксатсыз практикасы" жөнгө салуучу (же аныктоочу) мыйзамдардын бар экендигине карабастан, ipso факто алардын аткарылышын билдирет.
Тарых жана келечек
Америкалык адвокаттар ассоциациясы, судья Ричард Познер керектөөчүлөрдүн ыңгайсыздыгына монополияны түбөлүккө калтыруу аракети катары мүнөздөгөн мыйзамдын уруксатсыз практикасына байланыштуу типтүү эрежелерди сунуш кылды. Сот юридикалык кесип - бул "коомдун мыйзамдарына байланыштуу кызмат көрсөтүүчүлөрдүн картели" деп белгилеген, ал картелдин кирүүсүн чектөөгө багытталган. "Учурдагы экономисттер муну" ижара акысын издөө "деп аташат, бирок тарыхта илгертен бери чебер кол өнөрчүлүк жана кесиптер мамлекеттин кирүүсүн чектөө үчүн өз мүчөлөрүнүн кирешелерин көбөйтүүгө аракет кылышкан."
Аризонада бир нече убакытка чейин мыйзамдын практикасы расмий түрдө жөнгө салынган эмес. Бирок, Аризонанын Жогорку Соту мыйзамдын практикасын жөнгө салуучу көзкарандысыз ыйгарым укукту тапты. Аризонанын мыйзамсыз уруксатсыз иш-аракетин кылмышкер деп эсептеген статусу 1985-жылы күн батуу мыйзамынан баш тартууга уруксат берген. Роуз буга чейин Аризонанын саясатындагы адвокаттарга каршы маанайдан улам мыйзамдын уруксатсыз практикасын кылмышкерлештирүү боюнча мыйзамдык сунуштар ишке ашпай калган деп божомолдойт.
Андан тышкары, Роуз Мамлекеттик Аризонага каршы Жер участогун жана Траст Ко., 90 Аризан 76 (1961) эски мыйзамды элге жакпаган чечмелөөдөн улам нааразычылык күчөй берет деп ырастайт. Бул токтом менен келишим түзүү боюнча кыймылсыз мүлк компаниясына санкциялар киргизилген. Роуздун айтымында, "Өлкөнүн ар кайсы жерлеринде ар кандай юрисдикциялар мыйзамдын практикасын аныктоо үчүн көптөгөн сыноолорду өткөрүштү. Бирок Аризонанын аталышында айтылганга караганда бир дагы кеңири жана толук камтылбайт."
Кулийланы Кайсынны жашы Алим
Алим Кайсынович Кулиев (карач.-балк. Кулийланы Кайсынны жашы Алим; род. 24 июня 1959, Нальчик) — советский и американский актёр театра и кино, режиссёр. Член Гильдии киноактеров США. Сын балкарского поэта Кайсына Кулиева.
Биография
В 1976 году поступил на актёрский факультет Государственного института театрального искусства имени А. В. Луначарского (ГИТИС) мастерской профессора Семёна Ханановича Гушанского. В течение учёбы принимал участие в качестве актёра в репертуарных спектаклях Московского театра юного зрителя (МТЮЗ). В 1978 году был призван на службу в ряды Советской армии. Вернувшись после окончания срока службы в Москву (1980), продолжал обучение в ГИТИСе, но в силу обстоятельств, уже на факультете режиссуры эстрады на заочном отделении. В то же самое время работал рабочим сцены в учебном театре ГИТИСа. С 1981 года сыграл целый ряд ведущих ролей в спектаклях театра-студии при журнале «Театр» под руководством Александра Демидова.
В 1982 зачислен студентом второго курса актёрского отделения Всесоюзного государственного института кинематографии (ВГИК) в мастерскую народного артиста СССР, профессора Евгения Семёновича Матвеева, где перенимал опыт и тонкости актёрского мастерства у большого мастера и заканчивал своё актёрское образование. Среди однокурсников Кулиева по ВГИКУ были Наталья Вавилова, Владимир Шевельков. По окончании ВГИКа (1984) был принят в трупу Московского театра миниатюр и играл в репертуаре театра.
В 1985 после смерти отца временно перебрался к матери в Нальчик. Играл в спектакле местного Русского драматического театра им. М. Горького. Записал на радио программу о творчестве отца, написанную кинорежиссёром и сценаристом Эльдаром Кулиевым. Так же отснялся в роли ведущего в передаче о песенном творчестве народов Северного Кавказа, снятой на местном телевидении, и созданной по сценарию Эльдара Кулиева. Возвратился в Москву в 1986 году и возобновил свою работу в театре-студии под руководством Александра Демидова. В том же году женился на выпускнице актёрского факультета ГИТИСа Алёне Дунаевой.
С конца 1991 года актёр живёт в США. В период 1991—1997 годов проживал в Нью-Йорке и в различных городах штата Нью-Джерси, зарабатывая на проживание в различных областях сферы обслуживания. В 1997 году Алим Кулиев переехал из Нью-Йорка в Лос-Анджелес, где и проживает в настоящее время.
В 2005 Кулиев возвратился на сцену. Американский актёр Алекс Сол и Алим Кулиев основали новую театральную группу, в первых спектаклях которой актёр сыграл свои первые серьёзные роли в США. В 2007 году Кулиев основал свою собственную театральную компанию и приступил к работе над постановкой сценического варианта романа Михаила Булгакова «Мастер и Маргарита» в качестве актёра, режиссёра и продюсера. В то же самое время актёр начал свою карьеру в киноиндустрии Голливуда.
АБШ-ны доллары
Американы Бирлешген Штатларыны до́ллары (United States dollar, Taler — талер) — АБШ-ни ачха биримиди, дунияны баш резерв валютасыды (1 доллар = 100 цент). Белгилениую: $ неда USD. Энчи банкланы трести — АБШ-ни ФРС-ини (Federal Reserve System) борч къагъытларыды. АБШ-де кърал ара банк джокъду. ачха эмиссия хакъ ФРС-ге кирген энчи банкладады.
Номиналлары
1861 джылдан чыкъгъан АБШ-ни бютеу федерал банкнотлары бусагъатха дери закон тёлеу мадаргъа саналадыла. 1971 джылдан башлаб АБШ-ни доллары алтыр резерв бла баджарылмайды. Эркин джюрюуде бусагъатда бу номиналлы банкнотала бардыла: монетала:
Аны тышында, бусагъатха дери $500, $1000, $5000, $10 000 номиналы болгъан банкнотала джюрюйдюле (аланы бонист багъалары номиналларындан кёбге уллуду); эмда $100 000 (ФРС бла казначействону арасында хыйсаб ючюн). Бусагъатда 10 минг долларлыкъ номиналы болгъан банкнотладан къолда къуру 130 купюра барды, ол себебден ала раритетге саналадыла.
500, 1000, 5000, 10 000 и 100 000 долларлыкъ банкнотала алгъаракъ басмаланнгандыла. Ала асламысы бла банкла арасында хыйсаблашыуда эмда аманлыкъчыланы арасында джюрюгендиле, алай 1936 джылдан башлаб аланы басханны къойгъандыла, 1969 джыл президент Ричард Никсонну буйругъу бла джюрюуден къоратылгъандыла.
Эм уллу номиналы болгъан банкнота ($100 000) 1934 джыл басылгъанды. Бу банкнотала къолда чырт джюрюмегенле, кърал финанс структураланы арасында хыйсаблашыу ючюн хайырландырылгъандыла. Бусагъатда къолда джюрюген эм уллу номиналы болгъан банкнота 100 долларды. $500, $1000, $5000 эм $10 000 номиналлары болгъан банкнотала 1946 джылгъа дери басылгъандыла, 1967 джылдан бери официал халда джюрюуден чыгъарылгъандыла.
Тыш кёрюнюмю, дизайны
Хар кюн сайын АБШ-де 35 млн чакълы бир тюрлю-тюрлю номиналы болгъан, бютеулей $635 млн багъасы болгъан банкнота чыгъарылады. Банкноталаны 95 % эски болгъан ачхаланы ауушдурур ючюн чыгъарылады. 2005 джылда бир банкнотаны чыгъарыуну багъасы 5,7 цент болгъанды.
Доллар банкноталаны асламысыны тамал дизайнлары 1928 джыл бегитилгенди. Банкноталада АБШ-ни кърал адамларыны суратлары салыныбды:
Раритет банкнотлада:
Купюраны башха джанында, АБШ-ни тарихин суратлагъан иллюстрацияла басыладыла. Аз тюбеген $2 банкнотада Азатлыкъны Декларациясына къол салыныу, $5 — Вашингтондагъы Линкольнну Мемориалы, $10 — АБШ-ни финансла министерствосу, $20 — Акъ юй, $50 — Капитолий, $100 — Индепенденс-холл, Филадельфияда Азатлыкъ Декларациягъа къол салыннган мекям. $100 купюрада сагъатда кёргюзген заман — 14 сагъат 22 минутду.
$1 башха джанында АБШ-ни Уллу мухуру суратланыбды. Бу уллу мухурну суратына айрылыб эс бёлюнеди: къушну къалкъанында 13 сыз, олива бутакъ 13 таякъчыгъы бла, эмда къолунда 13 садакъ, къушну башында булутда 13 джулдуз, башы кесик пирамидада 13 атлаууч (Аллындан АБШ-ге 13 штат киргенди), рим цифра MDCCLXXYI 1776 санны тутады (Азатлыкъны Декларациясы баямлагъан джыл), башы кесилиб, "Хар не кёрюучю кёз" салыннган пирамида бек эртдеги дин белгиди, латин джазыула «Е pluribus unum» («Бирлик кёблюкдеди»), «Annuit Coeptis» («Бизни ишлерибизни къыбыл этеди») эмда «Novus Ordo Seclorum» («Джангы ёмюрню джоругъу») — Вергилийни «Энеидасындан» цитаталадыла эмда "американ эраны" келгенин белгилейдиле. Бир-бирле бу бютеу элементлени масонлукъ бла байларгъа кюрешседа, алай тюлдю.
Банкноталаны чыгъарыу эмда аланы джакълау
Долларла аллынданда бери кючлю джакъланнгандыла. Доллар басаргъа къагъытны къуру бир компания чыгъарады, ол къагъыт АБШ-ни федерал властларындан сора кишиге сатылмайды. Бояуну формуласы сырды. 1990 джылдан башлаб АБШ-де микромухур бла эмда джакълаучу халыла бла джакъланнган банкноталаны чыгъарыб башлагъандыла. 1996 джыл долларны джагъы анданда бек кючленнгенди, 2003 джыл $20 джангы версиясы чыкъгъанды, 2004 джыл — $50, 2005 джыл — $100, 2006 джыл — $10, 2008 джыл — $5 Джалгъан ачха чыгъарыучула бла кюрешир ючюн планда хар 7-10 джылда бир кере ачхаланы дизайнлерин тюрлендириргенди. Эски ачхала джюрюуден чыгъарыллыкъдыла, алай а чыгъарылмагъаны джараулу саналлыкъды.
АБШ-де кърал ара банк джокъду. Ачха эмиссия (чыгъарыу) хакъ 12 энчи банкда — Федеральной резерв системасыны членлеринде барды (1913 джыл къуралгъанды). АБШ-ни территориясы 12 регионнга юлешиннгенди, хар биринде энчи федерал резерв банк барды, ала кеслерини цифра эмда хариф белгилерине иедиле:
Бу аралыкълада орналгъан федерал резерв банкланы къагъыт ачха басар хакълары бардыФ. Кюн сайын долларланы басар ючюн 18 тонна чакълы бир бояу кетеди.
Бир банкнотады орта ауурлугъу 1 грамм чакълы бирди. Долларла этилген къагъытны 25 % кетен халыдан эмда 75 % — мамукъ халыданды, ол себеден джылла озсада саргъалмайды. Къагъыт синтетика къылла бла кючлендирилгенди (Биринчи дуния къазауатха дери джибек халыла хайырландырылгъандыла).
Банкнота джыртылыр ючюн 4 минг кере бюгерге керекди.
АБШ-ни Федерал Резерв Системасыны билгилерине кёре бир долларлыкъ банкнотаны къуллукъ болджалы 22 ай чакълы бирди. $5 - 24 ай, $10 — 18, $20 — 25, $50 — 55. $100 эсе уа 60 айны "джашайды".
Долларны алтын бла кюмюшге
1792 джылда АБШ-де 1 унция алтын 19,3 $ болгъаны бегитилгенди. 1834 джылда унциягъа 20,67 $ бере эдиле, АБШ-де джетерли алтын джыйымдыкъ болмагъаны себебли валютаны курсу тюшгенлей тургъанды.
1944 джылда Бреттон-Вуд келишиуге къол салыннганды. Алтындевиз стандарт киргенди, аны тамалы алтын бла эки валютада — АБШ-ни доллары бла Уллу Британияны стерлинглерини фунтунда болгъанды, аны бла алтын стандартны ахыры болгъанды. Джангы джорукълагъа кёре алтыннга байланнган валюта болуб доллар джангыз къалады. АБШ-ни Казначействосу тыш къралны правительстволарына эмда ара банкларына долларны алтыннга ауушдурургъа борчланады, курсуда бир троя унциягъа 35 $. Алай бла алтын баш валютадан резерв валюта статусха тюшеди.
1960 джылланы ахырында АБШ-де мийик инфляция алгъыннгы дараджада алтын бла байламны мадарсыз этеди, аны юсюне тыш сатыу-алыу дыккылыкъ ситуацияны ауур этеди. Алтынны сауда багъасы, официал багъасындан кёбке уллу болады. 1971 джыл АБШ-ни президенти Ричард Никсон долларны алтыннга ауушдурууну джасакъ этиб, талай девальвация бардырады: 1971 джылда унцияны багъасы 38 $ болады, 1973 джылгъа уа — 42,22 $ дери. Алтыннга ауушдуруугъа джасакъны кетермегенлей Ямайка валюта система киреди, аннга кёре доллар алтын байламын юзеди, алай а дуния резерв валюта статусу къалады, ауушдуруу коофцициентида джюзюучю болады.
АБШ-ни доллары дунияны баш резерв валютасыыды. Ахыр онджыллыкъны ичинде дунияда алтын-валюта резервни 50 % АБШ-ни долларладады. 2003-2008 джыллада еврону кючлениую, АБШ-ни экономикасында негатив тенденцияла долларны башха валюталагъа курсун эмда резерв валюта ролюн азайта башлайдыла. 2008 джылны экинчи джарымында кризисни глобализациясы бла долларны курсу ёсе башлайды, доллар стабил валютагъа саналгъаны себебли, капиталны долларгъа буруб башлайдыла. 2009 джылны биринчи джарымындан башлаб долларны курсу, эмиссия эмда АБШ-ни уллу тыш борчу себебли энишге айланады.
Этимологиясы
Шимал Америкадагъы голланд эмда башха кёчгюнчюле талер атлы валютаны джюрютгендиле. АБШ-ни азатлыгъы баямланнгандан сора Долларла къралны миллет ачха бирими болгъандыла. Алай а «доллар» сёз XIX ёмюрню ахырындагъы талерге байламлы тюлдю. Ингилизде «доллар» деб кюмюш ачханы къайсысына да айтхандыла, американ колониялада уа испан кюмюш песолагъа айтхандыла («Spanish Dollars»).
Уллу Британия
Уллу Британия (Great Britain; толу аты — Уллу Британия бла Шимал Ирландияны Бирлешген Королевствосу, United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland, ингилизча кёбюсюне «United Kingdom» — «Бирлешген Королевство» деб къысхартылынады) — Кюнбатыш Европада орналгъан айрымкан къралды, кърал оноу формасы — парламент монархияды. Ара Шахары — Лондонду. Аты ингилизча Great Britain («Уллу Британия») деген сёзледен келеди, «Британия» уа — бритт тайпаны атындан.
Британ айрымканла бла Ирландия айрымканны шимал-кюнбатыш кесегинде орналгъанды. Дагъыда кёб тюрлю ууакъ айрымканла бла архипелаглада киредиле, Атлантика океан бла, аны тенгилзери джууады. Бютеулей территориясы — 244 820 км², джери — 240 590 км², ич суулары — 3 230 км². Эм мийик джери — Бен-Невис тау (ингил. Ben Nevis гаел. Beinn Neibhis(1343 м) — Шотландияны шималындады (Грампиан таула), эм тёбен джери — Фенланд (−4 м).
Шимал бла кюнбатышда асламысы бла тау рельефди — Шимал-Шотланд таула (1343 метрге дери), Пеннин таула бла Кембрий таула; къыбылада эмда къыбыла-кюнчыгъышда  — дуппурлу тюзледиле. Климаты орта океанлыкъды, мылыды. Январны орта температуралары 3-ден 7-ге дери чыгъадыла, июлну 11—17 °C; джауум — кюнбатышда джылгъа 3000 мм, къыбыла-кюнчыгъышда 600—750 мм. Баш суулары: Темза — 334 км, Северн — 310 км, Трент — 298 км, Мерси — 109 км, Клайд — 170 км. Эм уллу кёллери: Лох-Несс (56 км²), Лох-Ней (396 км²). Чегетлери (чынар, эмен, къайын) джерини 9 % алады.
Административ бёлюнюу
Уллу Британия 4 административ-политика бёлюмден (тарих провинцияладан) къуралады:
Ара шахарлары бла бойсуннган территорияла:
Адам саны
Уллу Британияны 1900 джылдан 2009 джылгъа дери адам саны:
Адам саны эм кёб Европа Бирликни джангы къралларындан ишлерге келген мигрантланы кючю бла ёседи. Къралда туугъанланы саны, ёлгенледен асламды. Бютеулей адам саны (2008) — 61 113 205. Джыл структурасы: 14 джылгъа дери — 16,7 %, 15-64 — 67,1 %, 65-ден эмда тамада — 16,2 %. Эркишилени орта джылы — 39 джыл, тиширыуланы — 41 джыл. Адам саныны ёсюую — 0,279 %, туугъанны дараджасы — 10.65/1,000; ёлюмню дараджасы — 10.05/1,000. Кирсиз миграцияны дараджасы — 2.16 мигрант/ 1,000. Халкъны 90 % шахарлада джашайды, джыл сайын — 0,5 % ёседи. 100 мингден артыкъ адам болгъан шахарлада къралны халкъыны джарымы джашайды. Адам саны бла эм уллу шахарла: Лондон (6803000 адам), Бирмингем (935000 адам), Глазго (654000 адам), Шеффилд (500000 адам), Ливерпуль (450000 адам), Эдинбург (421000 адам), Манчестер (398000 адам), Белфаст (280000 адам).
Этник къурамы
Джерли адамла къарлны халкъыны 92 % аладыла (2001), аладан:
Иммигранла бла аланы сабийлери асламысы бла Уллу Лондонну, Кюнбатыш Мидлендни эмда Мерсейсайдны шахар агломерациясында джашайдыла
Британ миллет
1. Британ миллетни къуралыуу бир башха джол бла баргъанды, ол не фрацуз, неда немец моделлеге ушамайды.
3. Уллу Британия, башха европа къраллача болмай, бир джаякъланыбды.
4. Британ миллетни бирикдириуде уллу орун диндеда барды. XVIIёмюрде — дин чурумгъа салыныб революция болгъанды (католикле протестантлагъа къаршчы). 5. Британ миллетни къуралыуунда, халкъны шахарланыууда уллу роль ойнагъанды. Элледен келгенле, шахарлада бир-бирлерине къатышхандыла.
6. Ингилизде башха европа къралладан алгъа Библия ингилиз тилге кёчюрюлгенди; ол себеден бютеу британлылагъа бир ингилиз тил къуралгъанды.
7. Британлыла кеслерини къалгъан этносладан башха санагъандыла: