cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Евромайдан
Украинаны Президентини Администрациясыны къатында болгъанла
Сагъат 12:00 бола Банкова орамда №6 бла №8 юйлени арасында ич арбазгъа 50-60 санында «титушкала» киргизиргендиле. Сагъат 14:20 бола Президентини администрациясыны мекямыны штурму башланнганды - джаш адамладан бир къауум милициягъа ташла бла фаерлени атханды, милициячыланы сынджырларын экскаватор бла юзюб кирирге талай кере сынагъандыла. Оппозицияны келечилери, аланы ичлеринде Пётр Порошенко да адамланы провокациялагъа алданмазгъа чакъыргъандыла, алай а штурм этерге излегенлени ичинден орус тилде аман сёзле бла джууаб бергендиле. .
Сагъат 16-30 бола «Беркут» алгъа уруб башлагъанды Джамагъат телевиденияны (Громадське ТВ) билдиргенине кёре ол болуулада талай журналист джаралы болгъанды. Беркут туталгъанларын Президентни Администрациясыны арбазына келтиргенди, анда алагъа артыкълыкъ эмда зулмулукъ этилген7ди. «Беркут» дагъыда, Украинаны джазыучуларыны юйюне киргенди, анда бугъаргъа кюрешген талай протестчини да кючлю тюйгенди.
Администрацияны къатында болгъанла властны планланнган провокациясы болгъаны ачыкъланнганды :
Журналистлени тюйюлюую
Джамагъат телевидение украин эмда тыш къраллы журналистлени Киевде «Беркутну» бёлеклери 22 кере тюйгенлерин билдиргенди. Кечирек тюйюлген журналистлени тизимлери чыкъгъанды. . Тюйюлгенлени барысы да медицина къуллукълагъа бармагъаны себебли тюйюлгенлени официал халда белгиленмегенди. Журналистлени тюйген боз формалы «Беркутчула» тюйгендиле (Банкова орамда ич аскерлени аскерчиле болгъанлыкъгъа). Журналистле «Беркутну» сары жилетлери болгъанын, журналист шагъатлыкъларын кёргюзюб тыяргъа кюрешселе да тюйюлгендиле. Джерге джыгъылгъан журналистлеге «Беркутчула» чабыб келиб аякълары бла къаннга дери тюйгендиле.
Протестлени 2-7 декабрда баргъаны
Украинаны Баш Радасында Николай Азаровну правительствосуну отставкасыны юсюнден чёб атыуда, бу оноу ючюн къуру 186 халкъ келечи чёб атханды, эмда халкъ къозгъалыугъа чурум болгъан правительство ишлерге къалгъанды. Отставка ючюн Регионланы Партиясында къуру бир депутат чёб атханды, коммунистлени фракциясы бютеу къурамы бла чёб атыугъа къошулмагъанды. Аны тышында Украинаны халкъ депутати Жвания Давидден Украинаны Баш Радасыны башчысына ауазымы отставка ючюн санагъыз деб официал къагъыт джиберилгенди.
Законнга кёре 2013 джылда Азаровну правительствосуну отсавкасын энтда бир кере дауларгъа болмайды.
2013 джылны 4-чю декабрыны эртдени бла Президенти Администрациясыны штурмуна джууаблыкъны кесине Социал-Миллет ассамблея алгъанды, эмда штурм планланмагъан акция болгъанын билдиргенди, ала «адамланы джакъларгъа келгенлерин, Майданны чачханларындан сора адамлада властха къаршчы кёрюб болмау джыйылгъаны» чурум кёргюзюлгенди.
Петр Порошенко Генерал Прокуратурагъа Администрацияны штурмун провокация болгъанын кёргюзген шагъатлыкъланы джибергенди, аланы ичинде Администрацияны арбазына «титушкала» бла автобусланы киргенин.
Демократ Альянсдан митингчиле Генпрокуратураны аллында джатхан протестни башлагъандыла. Ала 3-чю декабрда Шевченко район сюдню 9 джашны Киевде 1-чи декабрда къозгъалыула къурар муратлары болгъанды деген ишек бла 60 кюннге тутулгъанланы башларына бош этилиунию даулагъандыла.
Эртденбланы сагъат 8-ден башлаб активистле Украинаны Генерал Прокуратурасыны мекямыны бютеу киришлерини аллында джатхандыла эмда аланы юслери бла атламай киралмазча этгендиле. «Законну юсю бла атладыгъыз эсе - украин гражданланы юсю бла да атлагъыз» деб. Прокуратурада ишлегенлеге тутулгъан активистлени башларына бош этиуню петициясына къол салыргъа чакъыргъандыла.
Палестина
Палести́на (فلسطين — Филистин, ܦܠܫܬ, פלשת — Пелешет) — Джууукъ Кюнчыгъышда тарих регионду. Бусагъатдагъы Газа секторну, Израилни, Голан мийикликлени, Иордан сууну кюнбатыш джагъасыны эмда Иорданияны территорияларына келишеди.
Къачхынчыла
Къачхынчыла — къоркъуулу болумну себеби бла дайым джашагъан къралларындан кетген адамладыла.
1951 джылгъы БМО-ну Къачхынчыланы статусуну юсюнден Женева Конвенциясыны ачыкълаууна эмда энчи Протоколуна кёре къанчхынчыла кеслерини расаларыны, динлерини, гражданлыгъыны, белгили социал къауумгъа кириулерини, сексуал ориентацияларыны неда политика къарамларыны себеби бла къоркъуу алгъанлары ючюн, кеслерини граждан болгъан къралларыны тышында болгъан, эмда ол къралларыны джакъларын алалмагъан, неда ол къоркъуула ючюн алыргъа излемеген адамладыла; неда, белгили гражданлыкълары болмагъан эмда таймаздан джашагъан къралларыны, башында белгиленнген къоркъуула себебли къоюб кетерге керек болгъан адамладыла.
Тюз магъанада къачхынчылагъа кърал ичинде кёчерге керек болгъан адамла да саналадыла.
Къачхынчыланы статусларыны юсюнден баш хакъ документле — 1951 джылны Конвенция бла 1967 джылны Протоколду. БМО-ну къачхынчыла бла кюрешген органы — Къачхынчыланы ишлерини юсюнден БМО-ну Баш комиссарыны управлениеси. Сауутлу конфликтлени эсебинде къачхынчы болгъанлагъа болушлукъ бла Къызыл Къач бла Къызыл Айны Халкъла Арасы Комитети кюрешеди.
2001 джылдан башлаб дуния джамагъатда 20 июнда Къачхынчыланы дуния кюню белгиленеди.
Балтика тийреси
Балтика тийреси — Шимал Европада, бусагъатдагъы Литваны, Латвияны, Эстонияны эмда алгъыннгы Кюнчыгъыш Пруссияны территориялары келишген (аны ичинде Россияны Калининград областы да) джерди. Кюнбатышда, Балтиканы джагъасында болгъан башха тарих регион бла чеклешеди — Поморье бла (кашубча Pòmòrskô, поморча Pòmòrzé, Pomerania, ).
Балтика тийреси (XIX ёмюрню ахыр тёртюнчю кесегине дери — Остзей) къралла (республикала, губернияла, провинцияла д.а.к.) — Балтика тенгизни кюнчыгъыш джагъасында суверен къралла неда административ-территориал къуралышладыла. Россия империяны бир къауум губернияларыны биргелей атыны тарих вариантлары — Остзей край неда Балтика тийреси край болгъанды.
Къачхынчыла
2007 джыл
БМО-ну тинтиулерине кёре 2007 джылны ахырында кеслерини къралларыны тышында 11,4 млн къачхынчы болгъан, эмда 26 млн кеслерини къралларыны ичинде кёчерге керек болгъан адам болгъанды.
Балтика тийреси
1991 джылда Латвия, Литва эмда Эстония СССР-ни къурамындан чыкъгъандан сора, «балтика тийреси къралла» деб алгъыннгы СССР-де «балтика тийреси республикала» делиннген миллет къраллыкълагъа айтадыла. Бир-бирде, тыш къраллада да, бу кърал къауумгъа «республикала» да дейдиле (кърал оноуну формасын белгилеб).
Къачхынчыла
2009 джыл
Къачхынчыланы саны 42 млн адамгъа джетгенди
Литваны Тарибасы
Литваны Тари́басы (Lietuvos Taryba, Литваны Кенгеши) — 1917 джылны 18—сентябрында Литвада къуралгъан власть органды, ол Литваны бойсунмазлыгъын баямлагъанды эмда Литваны Кърал Кенгешине атын тюрлендиргенди.
Къуралыуу
1917 джылны 18—сентябрында Погулянкада Театрда, Йонас Басанавичюсну башчылыгъында, 214 делегат къошулгъан Вильнюс конференцияда сайланнганды. Председателге Антанас Сметона сайланнганды. Белорус, чууут, поляк миллет азчылыкълылагъа 5 орун резерв этилгенди.
Къурамы
Аллында 6 ксендз сайланнганды (Тарибагъа кирген 4 тышында Вильнодан Юозас Станкявичюс бла Тельшяйдан Пранцишкус Урбанавичюс), алай а джыйылгъанланы асламысы къаршчы болгъаны себебли Юзас Станкявичюс бла Пранцишкус Урбанавичюс кеслерини орунларын Станислав Нарутович бла Йонас Вилейшисге къойгъандыла.
Президумгъа, председатель Антанас Сметонадан сора, Стяпонас Кайрис (вице-председатель), Юстинас Стаугайтис (вице-председатель), Юргис Шаулис (генерал секретарь), Пятрас Климас (секретарь) киредиле.
1918 джылны июлунда Тарибагъа Юргис Алякна, Аугустинас Вольдемарас, Элизиюс Даугялис, Мартинас Ичас, Витаутас Пятрулис, Юозас Пурицкис къошуладыла.
Иш джюрютюую
1917 джылны декабрында, Брестде кёрюшюулени башланнганындан сора, Тариба Литваны бойсунмазлыгъыны орнуна салыууну эмда «Литва къралны Германия бла ёмюрлюк джандаш байламларыны юсюнден» декларацияны алгъанды. Бегим ючюн 14 адам «разы», 2 чёб атыугъа къошулмау, 4 - «къаршчы» болгъанды. Къаршчы чб атханла (Й. Вилейшис, С. Кайрис, С. Нарутович, Й. Смиглявичюс) 1918 джылны январында бойсунмазлыкъны актыны кеслерини вариантларын теджегендиле, аннга кёре Литваны бир къралны аллында да джандаш борчлары болмагъанын эмда къралны оноуун Къураучу сейм этерин белгиленнгенди. Аланы басымларына бой салыб Тариба 1918 джылны февралында «Литваны бойсунмазлыгъыны юсюнден актны» къабыл этеди. Тарибаны бютеу 20 члени да къол саладыла. «Летувос Айдас» газетде акт басмаланнган номерни немец властла конфискация этгендиле; Бойсунмазлыкъны акты айры къагъыт бла басмаланнган Мартин Кухтаны басмасын да джабадыла. 21-чи февралда Германияны канцлери Тарибагъа, герман кърал Литваны бойсунмазлыгъын декабрь декларацияда белгиленнген шартла болмаса танымазлыгъын билдиргенди. февралда Тарибаны президиуму эки декларация да бир бирине келишгенин, декабрь декларация эсе уа Литва бла Германияны келлик заманда келишиулерини бегитгенин билдиргенди.
1918 джылны 23-чю мартында император II Вильгельм Литваны бойсунмазлыгъын таныгъанды. II Вильгельм къол салгъан Литва къралны бойсунмазлыгъын таныу актны тамалында, Тариба 1918 джылны 11-чи июлунда Литваны Кърал Кенгеши атны эмда статусну алады (Lietuvos Valstybės Taryba).
Кърал Кенгеш
1918 джылны июлунда Литваны Кърал Кенгеши Литвада конститциялы монархияны бегитирге эмда вюртемберг принц Вильгельм фон Урахгъа Литва Королевствону таджын теджегенди (атына да II Миндаугас).1918 джылны ноябрында бу бегим ызына алыннганды. Литваны Болджаллы конституциясыны баш джорукълары къабыл этилгендиле. Бу джорукъланы тамал этиб, Кърал Кенгешни Президиуму 1918 джылны 11-чи ноябрында Аугустинас Вольдемарасны башчылыгъында алты министрден къуралгъан Литваны болджаллы правительствосу къуралады, ол Литваны кърал аппаратыны тамалы болады.
Вильногъа къызыл аскер бёлекле джууукълашханы себебли, 1919 джылны 2-чи январында Кенгеш Ковно шахаргъа кёчеди. 1919 джылны 4-чю апрелинде Кърал Кенгеш экинчи болджаллы Конституцияныкъабыл этеди, аннга кёре президент къуллукъ болады. Литва Республиканы биринчи президенти Антанас Сметона сайланады. 16-чы апрелде Кенгеш чачылады, алай а кёб турмай джангыдан ишлеб башлайды. Тамалы бла ишин 1920 джылны 15-чи майында Къураучу Сеймни чакъырылыуу бла бошагъанды.
Унияны юсюнден акт (1707)
Унияны юсюнден акт (Acts of Union) — 1706-1707 джылланы ичинде Ингилиз бла Шотландияны парламентлери къабыл этген закон актды. Законнга кёре бирлешген кърал къуралгъанды — Уллу Британия.
Тарихи
100 джыл чакълы бирни ичинде шонтланд король VI Яковну анасыны эгечи болгъан ингилиз королева I Елизаветадан къалгъан ингилиз тахтха олтуруу бла, Ингилиз бла Шотландия бир монархны оноуунда къалсала да, айры бойсунмагъан къраллагъа саналгъандыла. 1707 джыл актны къабыл этилиуюне дери 1606 джылдан башлаб эки къралны бирлешдирирге излеб кёб кюрешилгенди. 1654 джылда Оливер Кромвелни диктатурасыны заманында Ингилиз бла Шотландияны толу кърал бирикдириуюню юснден ордонанс чыкъгъанды, алай а 1660 джылда II Карл Стюартны тахтха олтуруу бла, Шотландияны суверенитети орнуна салынады. Кечирек, 1667 эмда 1689 джыллада эки къралны бирлешдириуге талай кере сынам этилгенди.
Эки къралда да бирлешиу джанлыла да, къаршчыла да болгъандыла. Шотландияда бирлешиу излемни экономика чурумлары болгъанды: шотланд саудюгерле Ингилизде сатыу-алыугъа эркинликле алыргъа излегендиле, аны тышында ингилиз колонияла бла факториялада да ишлерин бардырыр умутлу болгъандыла. Ингилизде эсе уа шимал чеклеринде политика джаны бла рахатлыкъ билмеген Шотландияны шошландырыр ючюн изленнгенди бирлешиу. Аны тышында Ингилизни джаулары Шотландияны кеслери джанлы этериклерине къоркъуу да болгъанды.
Алай болса да, Ингилизде тохтамагъан, Испан осуйлукъ ючюн къазауат чыгъаргъан политика кризис, эмда Шотландияны экономика болумуну къарыусузлугъу, эки къралда да унияны этиуде керти атламлагъа тебергенди.
Биригиу кесамат
Биригиуню шартларыны юсюнден кёрюшюуле эки къралны парламентлерини келечиликлерини арасында 1706 джылны апрелинде Лондонда башланнгандыла. Кесаматны кескин, толу шартлары 1706 джылны 22-чи июлуна къабыл этилиб, кесамат шекилге келгенди (Treaty of Union), ол Унияны юсюнден актны проектини тамалына салыннганды, эмда ызындан талай айны ичинде эки къралны парламентлери да къабыл этеди.
Кесаматда быллай джорукъла болгъандыла:
Аны тышында актда Шотландияда пресветериан клисаны баш дин болгъаны бегитилгенди.
1707 джылны актында бегитилген уния бусагъатха дери турады; алай болса да 1998 джылгъы Шотландияны юсюнден акт Шотландиягъа ич автономия береди, эмда 1999 джылдан башлаб Шотландияны парламенти джангыдан ишлеб башлагъанды.
Прейсиш-Эйлауну къатында сермешиу
Прейсиш-Эйлауну къатында сермешиу — орус-прусс-француз къазауатлада эм къанлы сермешиудю.
Сермешиуню аллы бла болум
1807 джылны январында Ней, Нойдербургну къатында аскерелерини къыш фатарларыны аманлыгъын джаратмай, Наполеонну буйругъун да сакъламай, кеси инициативасы бла атлы аскерлени Гуттштадт бла Гейльсбергни туурасына келтиреди. Бу эки шахар да Кёнингсбергден 50 км узакълыкъда болгъандыла.
Орус аскерни баш командири Беннигсен Нейни корпусуну орнундан тебиуюн, Кюнчыгъыш Пруссияны баш шахары Кёнингсбергге уллу чабыуулча ангылагъанды. Бу шахарда джандаш аскерлени баш сауут гёзенлери болгъанды, эмда Кёнингсберг прус король Фридрих Вильгельмни къолунда къалгъан уллу шахарладан джангыз болгъанды, эмда джандаш аскерле бу шахарны бермезге керек болгъандыла.
Уллу кючлени алгъа урууларын кёрген Бернадот Торн сууну юсю бла Остеродеге ыхтырылады. Наполеон, 28-чи январда орус аскерни джюрюшюн эшитиб, аллында Нейни буйрукъсуз джюрюулерин ушатмайды. Алай а ол заманда бузлауукъла келиб, декабрдача болмай, джолла джюрюрча боладыла. Наполеон Йенадача манёвр бла орус аскерни къуршалаб къаушатыр мурат этеди.
Алай бла император бу буйрукъланы береди:
Манёврну джетишими операцияны таша тутуу бла байламлы болгъанды. Ол себебден, Наполеонну Варшавадан Вилленбергге кетиую да, бош инспекцион джолоучулукъ кибик кёргюзюлгенди. Алай а не кюрешселе да тахсаны туталмагъандыла.
Наполеон мычымай алгъа урургъа оноу этеди. Алай а Сультну корпусуну уруу, бош джерге келгенди — Беннигсен планларын тюрлендириб артха ыхтырылыргъа оноу этеди. Наполен орус аскер къайры джюрюгени белгисиз болгъады. Ол себеден ол кесини аскерлерин юч колонна бла алгъа сюргенди: Даву — Аллени ёзени бла Кюнчыгъышха баргъан джолланы кесер мурат бла; баш кючле — Лансберг эм Эйлауну юсю бла; Ней — Пассаргуну юсю бла. Бернадотха уа, Наполеон Лестокну прусларыны тохтаусуз сюрюрге буйрукъ бергенди.
Джау орус арьергардны таймаздан ызлаб келгенди. Кючлю эмда къанлы сермешиулени бири Гофени къатында 6-чы февралда болгъанды. Экинчи кюнюнде Цигельхофда Багратион бла генерал Барклай де Толли башчылыкъ этген орус аскерни арьергарды Мюрат бла Сультну корпуслары бла сермешгендиле.
Эйлау. 7-чи февраль 1807 дж. (э. ст. 26-чы январь)
Наполеон, биргесине Уллу Аскерни къуру бир кесеги болгъаны себебли оруслула бла сермешиуге кирир муратлы болмагъанды. Ол заманда Беннигсен Багратионнга 4-чю пехота дивизияны бериб французлуланы Эйлаудан къыстарына буйрукъ береди. Шум болуб оруслула юч колонна бла шахаргъа джууукълашадыла, сора Багратионну буйругъу бла «Ура!»деб къычыра алгъа чабадыла. Джау шахардан къачады.
Эйлау. 8-чи февраль 1807 дж.
Наполеон, Ней бла Давуну корпусларыны сакълагъаны себебли, 8-чи февралны ортасына дери сермешиуге кирирге излмегенди. Танг аласында, 5 сагъатда Наполеон Эйлаудан бир тоб атылыу узакълыкъда эки саф бла тизилген 450 ауур саууту бла 67 000 орус аскер сирелиб тургъанын юсюнден хапар алгъанды. Беннигсенни фронтуну узунлугъу 4,5 км болгъанды. Французлулада аскер саны азыракъ болгъанды: гвардия (9 000 адам), Сульт (16 750), Ожеро (14 500), Мюрат (15 200). Бу санла 6-чы февралны ингириникидиле. 7-чи февралны сермешиулеринде къурманланы да санаб, 8-чи февралны эртденине Наполеонну 48-49 минг аскерчиси, 300 тоб саууту болгъанды. Алай а, кюнню ичинде эки джан да болушлукъ келирин сакълагъандыла. Беннигсен Лестокну прус корпусундан сора башха болушлукъ келмезин билгенди (9000 чакълы бир аскерчи), французлула уа эки корпус сакълагъандыла: Даву (15 100) и Нея (14 500).
Эйлау бла Ротененни арасында Сультну 4-чю корпусуну эки дивизиясы, онг флангдан Мийону дженгил кавалериясы бла джакъланыб, орус аскерни арасы бла къаты сермешиуге киредиле. Сультну дагъыда бир дивизиясы, Эйлаудан солда сермешиу сафха сирелгенди. Уллу Аскерни къыйыр сол флангында, Шлодиттенни туурасында, 5-чи эмда 7-чи гусар полкла сирелгендиле. Наполеон гвардиясы бла Эйлауну къабырларында къалгъады. Мюратны резервдеги кавалериясы Ожерону джаяу полкларыны ызындан, Эйлауну онг джанында тизилгендиле.
Сермешиу кючлю артиллерия канонада бла башланнганды. Саны кёб болгъан орус батареияла французлулагъа тобладан атхандыла, алай француз артиллерияны къаушаталмагъандыла, аны чурумларыны бири француз сафланы Эйлау бла Ротененни мекямлары джабханды, ол себебден тобланы кёбюсю юйлеге тюшгенди, неда французлулагъа джетмей къалгъанды. Француз канонирлени уа тобларын ачыкъ джерде тургъан орус аскерлеге атаргъа мадарлары болгъанды. Аны бла бирге французлула устаракъ болгъанлары себебли джаудан эсе иги марагъандыла.
Кюнню ортасына французлуланы онг флангларында маршал Давуну корпусуну алчы колонналары кёрюнедиле. 3-чю корпусну аскерлери сермешиу майданнга акъыртын киредиле. Биринчи авангард келиб, эмда эрлай алгъа уруб, оруслуланы Зерпалленден ыхтырылыргъа зорлайды. Авангардны ызындан терк марш бла Фрианны дивизиясы, ызындан Моранны эмда Гюденни дивизиялары киредиле. Бютеулей да Давуну 15 000 чакълы бир аскерчиси болгъанды, алай бла Уллу Аскерни саны оруслуланыкъы бла тенгиширек болады.
Давуну полклары аскер саф болуб, Кляйн-Заусгартен бла Зерпалленнге алгъа урадыла, Беннигсенни аскерини сол флангына чабадыла. Наполеон 3-чю корпусха болушлукъгъа Сльтну корпусуну бир бёлегин джибереди. Французлула кёб къарыуларын да тауусуб оруслуланы Кляйн-Заусгартен элни къатында, бютеу сермешиу майданнга бийлик этиб тургъан дуппурладан ыхтырадыла Кляйн-Заусгартен бла Зерпаллен элле сермешгенлени къолларына талай кере тюшедиле. Орус аскерни тылына французланы чыгъаргъа мадарлары ачыла башлайды, Беннисген араны къарыусузлаб, флангларын кючлендирирге керек болады.
Орус резервлени уллу бёлеги Давуну туурасында джыйлгъанын эслеб, Наполеон орус аскерни арасына Ожерону корпусуну кючлери бла урургъа мурат этеди (15 000 адам). Корпусну эки дивизиясы Эйлауну къабырларындан къыбылада орус артиллерияны канонадасына да къарамай, къар басхан тюзде алгъа урадыла. Онг джанындан генерал Дежарденни дивизиясы, онг джанындан да Эдлени дивизиясы алгъа урадыла. Джаяу аскерлеге болушлукъгъа къабырланы аллында 7-чи корпусну артиллериясы тизиледи.
Ол заманда оруслула алгъа чабыуулларында кеслерини баш аскерлеринден айырыладыла, французла да аны бла хайырланыргъа излейдиле. Наполеон Мюратны кавалериясын сермешиуге киргизирге буйрукъ этеди. 2 дивизия бир уллу колоннагъа джыйылыб аскер сафха киреди.
Алгъа ургъан орус атлыла Наполеонну штабына джууукълашадыла, француз императорну Мюратны кавалериясы къутхарады. Къанлы сермешиуле барадыла, эки джан да ауур а на всем скаку врезалась в ряды русских войск. Начался ожесточенный бой с переменным успехом. Обе стороны понесли в нём тяжелые потери. Тем не менее, блестящая атака конницы Мюрата спасла положение французской армии. Противники отвели свои силы на исходные позиции, но артиллерийская дуэль продолжалась.
12 сагъатха сермешиуге Давуну корпусу киреди. Зерпаллен элни къатында ол орус аскерлени урады. Французлула бу кючлери бла хорлаямлайдыла, Наполеон болушлукъгъа аскерле джибереди. Джуукъ заманда алайдагъы орус аскерле Клейн-Заусгартен элге ыхтырыла башлайдыла. Беннигсенни сол флангы Кучиттеннге ыхытырыла башлайды, джауну къолуну орус бетджанла тюшедиле. Болумну тюзетген атлагъа джегилген 36 тоб бла Лестокну корпусуну болушлугъу болады.
Алай бла джууукъда сол флангдагъы французлула ызларына атыладыла. Алай бла Прейсиш-Эйлауну къатындагъы сермешиу бошалады. 21 сагъатха дери эки джандан да канонада тохтамайды, алай кючлери тауусулгъан аскерле джангы сермешиуге кирмейдиле.
Эсеб
Кече орус аскерле ызларына бурадыла. Аланы ыхтырылыуларына французлуланы да тыйгъыч болалырча къарыулары болмайды. Сермешиу болгъан джерде Наполеон он кюн турады, сора ол да къаршчы джанына ыхтырылыб башлайды. Ызындан сюрген къазакъла 2000 джаралы француз аскерчини джесир этедиле. Эки аскер да, бу магъанасыз эмда кишиге да хорлам келтирмеген сермешиуден сора кеслерине келир ючюн кёб заман кетеди.
Самтер форт ючюн сермешиу
Самтер форт ючюн сермешиу (Battle of Fort Sumter; 12—13 апрель 1861 джыл) — Къыбыла Каролина штатны Чарльстон шахарыны къатындагъа Самтер фортну блокадасы, бомбалауу эмда алыуу болгъанды. Бу сермешиу, АБШ-да граждан къазауатны башланыууна формал чурум болгъанды.
Тарихи
Къыбыла Каролина, Линкольнну 1860 джылда сайлаулада хорлагъанындан сора кёб турмай сецессиясыны юсюнден баямлайды, 1861 джылгъа дагъыда алты къыбыла штат быллай баямлаула этедиле. 7-чи февралда джети штат, Американы Конфедератив Штатларыны болджаллы конституциясын мюкюл этедиле эмда Алабама штатдагъы Монтгомери шахарны болджаллы ара шахар этедиле. Февралда Вашингтонда мамырлыкъ конференция джыйылады, алай а кризисни тыялмайды. Къул тутхан башха штатла Конфедерациягъа кирирге унамайдыла.
Конфедерацияны аскерлери Самтерден къалгъан тёрт федерал фортну кючлейдиле, президент Бьюкенен официал халда протест этеди, алай а аскер акцияладан артха турады, эмда аскер хазырланыула бардырыргъа таукел болмайды. Массачусетс, Нью-Йорк эмда Пенсильвания штатланы губернаторлары эсе уа сауут сатыб алыб башлайдыла, кеси разылыгъы бла адамланы да джыядыла.
1861 джылны 4-чю мартында Линкольн, президент антын этеди. Кесини инаугуарция сёзюнде Конфедерацияны закон тышында болгъанын, алай а къыбыла штатлагъа къаршчы аскер кючню хайырланмазгъа, къул тутууну закон тышы этмезге сёз береди, аны бла бирге федерал мюлкню джакълар ючюн аскер кючню хайырландырлыгъын да билдиреди.
Къыбыла штатла Вашингтоннга делегация джибередиле, ала сыйырылгъан федерал мюлк ючюн тёлерге хазыр болгъанларын эмда Бирлешген Штатла бла мамырлыкъ келишиу алыргъа излегенлерин билдиредиле. Линкольн, Конфедерацияны келечилери бла кёрюшюрге унамайды. Конфедерацияны правительствосу легитим тюлдю, эмда ала бла кёрюшюулеге къошулуу, аланы суверенитетлерин эмда легитимлиликлерин таныугъа саналлыкъды деген оюмну айтады. Алай а, кърал секретарь Уильям Сьюард официал болмагъан, арты да джетишимсиз бошалгъан кёрюшюулени бардыргъанды.
Къуршалау эмда кёрюшюуле
Къыбыла Каролинаны айырылгъан заманында Чарльстон гаванда талай форт болгъанды, алай а федерал гарнизонла джокъну орнунда болгъандыла. Президент Бьюкенен гарнизонну джангы командири этиб майор Роберт Андерсонну салады. Андерсон бир джанындан кентуккичи болгъанды, юй бийчеси уа джорджиячы, кеси да къул тутууну джакълагъанды. Къыбылакаролиначыланы рахатлатыр умут бла салыннганды ол.
Къачха Къыбыла Каролинаны башчылары Чарльстон гаванда федерал мюлкню конфискациясы керек иш болгъаны оноугъа келедиле. Тиклик ёсе барады, ахырында форт блокадагъа тюшеди. Гаванда талай форт болгъанды, аланы ичинде Самтер бла Мольти. Мольти эм эски форт болгъанды, гарнизонну штабы да анда орналгъанды. Алай а аны баш нюзюрю артиллерия батарея болгъанды, ол гаванны тенгиз джанындан джакълар мурат бла къурулгъанды, къара джер джанындан эсе уа джакъланмагъанды. Самтер форт эсе уа, тамам терсине, ол заманлада дунияны эм деменгили фортларыны бирине саналгъанды. 1860 джылгъа бютеу къурулуш ишле бошалгъандыла, алай а анда маякны кереклисине къарагъан джангыз бир аскерчи болгъанды.
Андерсон гаваннга келгенинде, Мольти фортда 85 аскерчи къолунда болады. 1860 джылны 26-чы декабрыны кечесинде Мольти фортну тобларын джараусуз этиб, аскерчилери бла бирге Самтер фортха кёчеди. Къыбыла Каролинаны правительствосу бу ишлени законсуз санаб, фортну эвакуациясын даулайды. Президент Бьюкенен алкъын орнунда эди да, ол фортну къоратыргъа унамайды, эмда аннга болушлукъ экспедиция къурады.
Фортда ичер суу бла азыкъ ахырына келедиле. 9 январда Чарльстонну бухтасына «Кюнбатышны Джулдузу» атлы уллу пассажир кеме киреди, анда Самтерге деб азыкъ эмда ичер суу, гарнизонун кючлендирир ючюн да 200 аскерчи болгъанды. Алай а Куммингс-Пойнтдагъы фортну артиллериясы талай тоб атханында, сауутсуз кеме ызына бурулады. Батареяда къуллукъ этгенле, штатда джангыз болгъан «Цитадель» атлы къыбылакаролиначы аскер колледжни кадетлери боладыла. Андерсон эсе уа «Къыбыланы Джулдузуна» тоб бла болушлукъ этмейди. АБШ-ны къоруулау министри Дж. Флойд джиберген инструкциясында «агрессияны провокация этер къаллай да болсун акциядан» къачыуну излегенди.
Мартда, Чарльстондагъы къыбылакаролиначы кючлеге башчылыкъгъа инарал Борегар салынады. 1-чи мартда президент Дэвис аны чынын бригада инаралдан толу инаралгъа дери кёлтюреди, Конфедерацияны аскерлерине башчы этиб, Самтер фортну блокадасын бардырыргъа буйрукъ береди. Борегар, фортну эвакуациясын излеулени къайтарады, эмда Чарльстондан фортха азыкъ келмез ючюн бютеу амалланы алады. Фортну энчи азыкъ къайнакълары тауусулгъанны орнунда болгъандыла. Борегар аскерлерин хазырландырыуун кючлейди, асламысы бла артиллериячылагъа эс бёледи. Сейири — Андерсон, Борегарны Вест-Пойнтда артиллериячы инструктору болгъанды, эки офицер да бир-бирлерин иги таныгъандыла, ол заманлада тенглик да джюрютгендиле. Мартны эки джан да хазырланыулада ётдюргендиле.
4-чю мартда президент Линкольн фортдагъы азыкъ къайнакъланы, ол санагъандан эсе аз болгъанын биледи. Сау айны ол оноуун этелмейди, 29-чу мартда оноу къабыл этиледи: федерал аскер, флотну талай кемесини джагъында азыкъ бла улоу кемелени джиберирге керекди. Экспедициягъа командир Густавус Ваза Фокс болады. 6 апрель 1861 джыл Линкольн, губернатор Фрэнсис Пикенсге фортну азыкъ бла баджарыргъа излегенин, эмда ары не адам кюч, не да сауут салыргъа излемегенин билдиреди.
Ол заманда Линкольн, джашыртын Флорида штатдагъы Пикенс фортну кючлер ючюн экспедиция къураргъа планлайды. Операцияны джюрютюрге Джон Уорденнге тюшеди. Самтер бла Пикенсге экспедицияла бир заманда хазырланнганлары себебли, халатла да боладыла, сёз ючюн Самтерге барлыкъ экспедицияны флагманы «Powhatan» кеме джангылыш бла Пикенс форт таба кетеди. Пикенс фортну кючлеу буйрукъгъа къараб, Самтерге экспедицияны да айтылгъаныча мамыр халы болмагъанын оюм этерге боллукъду.
Къалай да болсун, Конфедерацияны правительствосу «Самтер экспедицияны» мамыр халына ийнанмайдыла. Не да ала блокаданы созулурун излемейдиле. 9 апрелде Монтгомериде правительство джыйылады эмда фортха от ачаргъа оноу этеди. Джангыз кърал секретарь Роберт Тумбс къаршчы чыгъады бу оноугъа: бу чабыу «шималда къаллай да болсун шохубуз къалмазча этерикди» дейди президент Дэвисге.
Правительство оноу этиуде экиакъыллы болады. Аскер секретарь Борегаргъа телеграмма джибереди: Борегар, фортха аскер болушлукъ келгенин ангыласа, эрлай эвакуациясын излерге керекди, унамасала уа ситуацияны кесини къарамы бла тындырыргъа керекди.
11-чи апрелде Борегар, Самтер фортха ультиматум джибереди. Ол Фоксну эскадрасын джууукълашханын билгенди. Конфедерацияны вице-президенти Александр Стефенс, кечирек былай джазады: «Инарал Борегар, Самтер фортха федерал флотну бек джууукълашхынчы от ачмагъанды… ол эки джанындан да отха тюшерге излемегенди».
Андерсон ультиматумну унамайды. «Фортну ууакъ кесеклеге ууатмасагъыз да, талай кюнден ачдан кесибиз ёллюкбюз» деб джууаб этгенди дейдиле. Фортда сауут къайнакъла бир кюннге джетеригин билген Андерсон нек ультиматумгъа огъай дегени белгили тюлдю. Фоксну эскадрасына ышаннганда да болур — планнга кёре, ол флот ары танг аласында келирге керек болгъанды. Алай а Андерсон ол пландан хапарлы болгъаны-болмагъаны белгили тюлдю.
Бомбалау
1861 джылны 12-чи апрелинде сагъат 03:20 Андерсоннга отну бир сагъатдан ачыллыгъын билдиредиле. 04:30 Джонсон фортдан атылгъан мортира тоб Самтер фортну башында атылады, аны бла от башланады. Джонсон бла Мольтри фортланы 43 тобу эмда Чарльстон гавань бла Каммингс-Пойнтда джюзген батареяла от ачадыла. Белгили сецессиячы Эдмунд Руффин къазауатны башланырына къарар ючюн, Чарльстоннга кеси келеди, билдириу атыудан сора биринчи атыуну ол этеди фортха. Самтер 2,5 сагъатны джууаб бермейди.
Андерсон, Фоксну эскадрасын сакълагъан болур да. Флот Чарльстоннга 03:00 бола келедиле, алай хазыр болургъа заманлары джетмейди, флагман а уа джангылыб башха джерге джюзгени себебли келмейди. Ингирге штурм башланады, кемеле да гавангъа кирелмейдиле.
Сагъат 07:00 болуб, капитан Эбнер Даблдэй, Самтер фортдан Каммингс-Пойнтдагъы батареягъа биринчи атыуну этеди. Алай а фортда къуру 60 тоб болгъанды. Форт, кемелени артиллерия атышларындан джакълы болса да, джер джанындан джакълы болмагъанды. Атыш 34 сагъат барад: ингирден башлаб, бютеу кече эмда эртденбла. Фоксну эскадрасы, келмезлик флагманны сакълаб, тенгизде сирелгенди. Шторм да тохтамагъанды. Къралны башха къыйырында, 12-чи апрелде федерал аскерле Джон Уорденни башчылыгъы бла Пикенс фортну кючлейдиле.
Капитуляция
Фортну ара флагштогу ауады. Джангыны къургъунчу, Конфедерацияны парламентёрлары келедиле (полковник Виглафф), ала байракъны тюшюую фортну капитуляция этген магъанагъамы келеди деген сорууну бередиле. Андерсон, отну тохтатыргъа разы болады. Заман — 14:00 сагъат 13 апрель 1861 джыл эди.
Капитуляцияны шартлары ингирге келишдириледиле, эмда 1861 джылны 14-чю апрелинде сагъат 14:30 болуб, гарнизон фортну къояды. Атышыуну заманында бир аскерчи да ёлмейди, джангыз 5 шималчы бла 4 къыбылачы джаралы боладыла. Капитуляция этиуню джангыз бир шарты болгъанды — АБШ-ны байрагъыны сыйына аталыб 100 залпдан салют этиу, ол салютну заманында тоб окълагъа от тюшеди, ала атыладыла, бир аскерчи ёледи (Дэниэль Хоу), талай артиллериячы да джаралы болады, бири — Эдвард Гэлуэй ёлюмлю джарала алады. Граждан къазауатны биринчи къурманлары ала боладыла. Бу сылтаудан салют тохтатылады, джаралыла Чарльстондагъы госпиталгъа кёчюрюледиле. Къалгъан гарнизон Фоксну эскадрасындагъы «Baltic» кемеге кёчюрюледиле.
Фортну байрагъын, Андерсон биргесине шималгъа алады.
Эсебле
Самтерде болгъан ишле къазауатны башланыууна сигнал болгъандыла. Шимал, Къыбыланы провокация бла къазауатха зорлагъанды деген оюм барды. Андерсон, фортда сауут къайнакъ болмагъанын биле тургъанлай ультиматумну унамагъаны да анданды дейдиле. Джефферсон Дэвис былай джазгъанды:
Александр Стефенс, башында айтылгъанча, фортха атыуну, Фоксну эскадрасы келгени ючюн болгъаннга санайды. Ол оюмну тарихчи Чарльз Рамсдел да тутады, аннга кёре — фортха флотну азыкъ ташыгъан сылтау бла джибериб Линкольн, Конфедерацияны биринчи атыу этерге зорлагъанды.
Башха оюм да барды: Къыбыла, Шималны провакация этгенди. Бу оюмну 1861 джыл К. Маркс ачыкълайды: «…сецессиячыла кеслерини дауурлу аскер чыгъышлары бла, Бирликни правительствосун пассив ролундан чыгъарын зорлагъандыла эмда къуру аны ючюн Чарльстонну къатында Самтер фортну бомбалагъандыла. 11-чи апрелде инарал Борегар, фортну командири майор Андерсон бла кёрюшюулени заманында фортну азыкъ бла къуру юч кюннге баджарылгъанын билгенди, ол себебден ол болджалдан сора форт кеси, тирелмей капитуляция этерин ангылагъанды. Ол болмаз ючюн, сецессиячыла экинчи кюн огъунакъ, танг аласында (12-чи апрель) бомбалауну башлагъандыла, талай сагъатдан ол фортну тюшюуюне чурум болгъанды».
Федерал аскер фортха, Шимал Вирджинияны аскерини капитуляциясындан сора талай кюнден къайтханды — фортну тюшюуюнден сора тамам 4 джыл озуб — 14 апрель 1865 джыл.
Француз республикан орузлама
Француз республикан (революцион) орузлама Францияда Уллу Француз революцияны заманында Миллет конвентни декрети бла 1793 джылны 5-чи октябрында мюкюл этилгенди, 1806 джылны 1-чи январындан башлаб Наполеонну буйругъу бла къоратылгъанды. Орузламаны энчи комиссия къурагъанды, аннга башчылыкъ Жильбер Ромм болгъанды, бу орузлама эски адетлени къойгъанны, дехристианизацияны эмда "табигъат диннге" кёячюуню белгиси болгъанды.
Къурамы
Революцияны биринчи джылы, 1792 джынгы эраны башланыуу болуб баямланнганды. Христосну туугъанындан башланнган эра эмда 1-чи январдан башланнган джыл къоратылады. Джылланы тергеу 1792 джылны 22-чи сентябрындан башланады, бу дата патчах властны къоратылыб, республиканы баямлагъан дата болады. Ол джыл 22-чи сентябрь къачхы кюн тенглик бла келишгенди. Аны ызындан келген джыллада джангы джыл къачхы тенг кюнлюкню кече джарымында башланнганды. Джыл 12 айгъа юлешиннгенди, айда 30 кюн болгъанды. Артыкъ къалгъан 5 неда 6 джылгъа санкюлотидле атны бередиле. Хар кюннге да энчи ат бередиле. Айны атларын Конвентни депутаты Фабр д’Эглантин теджегенди, эмда табигъатда болуула бла байламлы болгъанды. Айланы атлары француз, латин, грек тамырладан къуралгъандыла (юлгюге, «фрюктидор» — «кёгет берген», - fructus «кёгет» и δῶρον «саугъа», «прериаль» — «джайлыкъланы айы», от prairie «джайлыкъ»). 360 кюнню атлары (санкюлотидлени тышында) табигъатда болууланы, ёсюмлюклени, джаныуарланы атларын джюрютгендиле, сёз ючюн, vache «ийнек», rhubarbe «раугъаш» (ревень), carotte «быхы». Алай кюнлеге ат бериу джанг ачылыу болмагъанды, аннга дери да кюнлеге сыйлыланы атларын бергендиле. Аталагъа-аналагъа бу кюнледе туугъанлагъа ол кюнлени атларын атаргъа теджегендиле, сёз ючюн, Ваш (Ийнек), Каротт (Быхы) д. а. к, кертиликде бу теджеулеге тынгылагъан аз болгъанды, кюнлени атлары, айланы, декадаланы атларыча болмай, хайырланмагъанны орнунда болгъандыла.
Ыйыкъны орнуна он кюнден къуралгъан декада болгъанды; бу атлам, революциячыланы онлукъ биримлеге кёчюуню ( ол заманда метрлик системагъа, тюз мюйюшню 100 юлешиуге кёчюлгенди) эмда дехристианизациягъа кёчюуню ышаны болгъанды (ыйых кюнле, Пасха дагъыда башха христиан байрамла иш кюнлеге тюшгендиле). Декаданы кюнлерине ыйыкъланы кюнлерича  — lundi, mardi… — "номерлик" атла берилгендиле, декада primidi бла башланыб décadi бла бошалгъанды; décadi, ыйых кюн кибик солуу кюннге саналгъанды. Алай бла айда юч декада болгъанды..
Республикан орузлама Париж коммунаны заманында дорнуна салыныб 1871 джылны 18-чи мартындан 28-чи майына дери джюрютюлгенди. Париж коммуна тюшгенден сора григориан орузлама къайтарылгъанды.
Артыкъ джылла
Артыкъ джылла къайтарылгъан тёртджыллыкъ кёзюуге «франсиада» ат бередиле (Franciade), орузламаны ал вариантына кёре аны аты «олимпиадой» болгъанды (Olympiade). Франсиаданы ахыр джылына секстиль дегендиле (année sextile), аны бла анда алты санкюлотида болгъанын белгилегендиле.sextile сёз, артыкъ джылны алгъын атыны bissextile орнуна келгенди.
Декаданы кюнлери
Гражданла солуу кюнлени кеслери сайлагъандыла, алай а къралда къуллукъ этгенлени бир солуу кюнлери болгъанды — декади.
Баргъан суу
Баргъан суула быллай категориялагъа бёлюнедиле:
Агглютинация (лингвистика)
Агглютинация (agglutinatio — джангыдан джабышдырыу, джабышдырыу) — тюрлю-тюрлю тилледе сёзню тамырына неда тамалына грамматика эм деривацион магъаналары болгъан аффикслени къошууну юсю бла грамматика формала эмда къуралгъан сёзле джаратыуду. Аффиксле бир магъаналыдыла: хар бири джангыз бир грамматика магъананы кёргюзеди, эмда бу магъана ючюн джангыз бир аффикс барды. Аффиксле бир-бири ызындан барадыла, не тамырла бла, не башха аффиксле бла бир болмайдыла, чеклери кескинди. Аффикслени ачыкъ тауушлары, сёзню тамалыны таууш къурамына кёре, фонетика тюрлениуле сынаргъа боллукъдула (сингармонизм), морфемаланы бир бирине тийген джеринде къысыкъ тауушла да тюрленирге боллукъдула, алай а бу тюрлениулени барысы да хар тилни кесини фонетика джорукъларына бойсунубдула. Агглютинация, алтай эм фин-угор тиллени кёбюсюнде тюбейди.
Тюрк тилдеги агглютинацияны мисалы: ev — «юй» магъаналы ат, ler — кёблюк санны кёргюзген суффикс, im — кимники болгъанын кёргюзген суффикс (бирлик санны 1-чи бети), de — орунлаучу болушну кёргюзген суффикс. Эсебинде тёрт морфемалы структура болады: evlerimde («юйлеримде»).
Дахау (концентрацион лагерь)
Да́хау (Dachau) — Германияда биринчи концентрацион лагерлерини бири болгъанды.
Тарихи
1933 джылны 22-чи мартында Дахау шахарда, Мюнхенден узакъ болмай къуралгъанды. 27-чи февралда Рейхстагга от салыннганды, къоркъуулу болуб экинчи кюн баямланнганды. Миллетчи-социалистле властда болуб, диктатура болгъанлыкъгъа, фашистле Рейхстагга 5-чи мартда болгъан сайлаулада кёбчюлюкню алалмагъандыла. 2-чи майда бютеу профсоюзла джасакъланнгандыла. 10-чу майда Темпельхоф майданда китабла кюйдюрюледиле. Июндан башлаб партияла «кеслери кеслерин чача» башлагъандыла: биринчи демократла, артдан онгчу Католик аралыкъ. Рейхстагда абсолют кёбчюлюкню фашистле 1933 джылны декабрында алгъандыла. Концлагерь тутмакъланы къазаларын бериу системаны сынамыны майданы болгъанды.
Экинчи дуния къазауатха дери Дахауда арий расаны «кирлендирген» адамла (Нацист раса теориягъа кёре) тутулгъандыла. Ала режимге къаршчы баргъанла, аллында коммунистлле бла социалистле, оппозициядагъы бабасла, рух ауруулары болгъанла, наркоманла, саякъла э. а. к.
Тутмакъладан кёбю тёлеусюз ишчи кюч болуб шахар къатында индустриял ишлетмеледе уруннгандыла, аланы ичинде «ИГ Фарбениндустри» концерн да болгъанды.
Къазауатны заманында Дахау эм аман концлагерлени бирине саналгъанды. Анда нацистле адамла бла медицина сынамла бардыргъандыла.
Къазауатны ахырына дери Дахауда белгили антифашист, протестант клисаны пастору Мартин Нимёллер, белгили антифашист «Ала келгенленлеринде…» айтымны автору тутулуб тургъанды.
Дахауда тутмакъланы таша организацилары 1945 джылны 28-чи апрелинде, американ аскерлени келирлерине бир кюн къала къозгъалыу къурагъанды. Бу къозгъалыу къалгъан тутмакъланы ёлтюрюу планланы тыйгъанды.
Ахыргъы комендант, СС-ни оберштурмбаннфюрери Эдуарт Вайтер, 26-чы апрелде къачханды. Лагерге башчылыкъ СС-ни оберштурмбаннфюрери Мартин Готтфрид Вайс (1942—1943 джыллада башчылыкъ этгенди), алай а ол да къачханды.
Лагерни азатлау
Хронология
29-чу Апрель 1945 джыл
6:00 Лагерни джангы коменданты, СС-ни оберштурмфюрери Хейнрих Скодзенски (SS-Obersturmführer Heinrich Skodzensky) капитуляция буйрукъ береди. Ол заманда аны бойсунууунда 560 чакълы бир адам болгъанды.
10:55 Комендант Скодзенски американлы аскерлени алларына чыкъгъанды. Алай а атышыуда ёледи.
11:30 Американ аскерчиле лагерде кёргенлеринден ачыуланыб 122 джесир немец аскерчини ёлтюредиле. Тутмакъла да 40 сакълауулну къоллары бла ёлтюредиле.
12:00 Лагерде мизам орнуна салынады. 358 немец аскерчи джесир алынады, аланы ичинде госпиталдан чыгъарылгъанла.
12:05 «Чыпчыкъ кёз» чам аты болгъан пулемётчу (Birdeye) : «Ала къачаргъа кюрешедиле!» деб къычырыб, от ачыб, 12 аскерчини ёлтюреди.
12:15 Мизам орнуна салынады.
12:30 Тутмакъланы асламысы камералагъа къайтарылады.
14:45 346 джесир немец аскерчи С блокну къатында ёлтюрюледиле.
18:00 Лагерни сакълауда болушлукъ бёлекле келедиле.
Лагерни сакълаууларыны джазыуу:
Къурамы
Лагерде 123 филиал болгъанды. Территориясыны майданы 235 гектар.
Филиалларыны тизими (скобкалада ол филиалда ишлеген ишлетмеле): Айбинг (NEU), Аллах (Тодтну организациясы), Аллах/Карсфельд/Моозах (Тодтну организациясы), Аллах-Ротвайге (Тодтну организациясы), Аллерсдорф-Либхоф, Амперсмохинг, Асбах-Бойменхайм (Messerschmitt), Аугсбург (Messerschmitt), Аугсбург-Пферзее (Messerschmitt), Аугсбург-Хаунштеттен, Аугустенфельд-Польнхоф, Ауфкирх-Кауфбойерн (Dornier), Бад-Ишль Сент-Вольфганг, Бад-Ишль, Бад-Тёльц (СС-ни абычар школу), Байернзойен, Байрисхецель, Биргзау-Оберсдорф, Бихль, Блайнах (BMW), Брунигзау, Бургау (Messerschmitt), Бургкирхен, Бургхаузен, Вейдах, Вейльгейм, Вейссензее, Виккинг, Вольфратсхаузен-Гетлинг, Вурах-Вольхоф, Габлинген (Messerschmitt), Гармш-Партенкирхен, Гермеринг-Нойаубинг, Гмунд, Гримольсрид-Миттенойф (Тодтну организациясы), Донауворт, Дурах-Коттерн (Messerschmitt), Ётцталь, Зальцбург, Зальцвег, Зандхоффен, Заульгау, Зеехаузен-Уффинг, Зюдельфельд, Ингольштадт, Иннсбруг, Иттер, Кайфбойрен (BMW), Кайферинг-Эрптинг (аннга бу филиалла бойсуннгандыла — Ландсберг, Лехфельд, Миттель-Нойфнах, Ридерло, Туркгейм, Туркенфальд, Хурлах, Шваббег, Швабмюнхен, Юттинг), Карлсфельд (Тодтну организациясы), Кауферинг (Тодтну организациясы/Messerschmitt/Dornier), Кемптен-Котерн, Кёнигзее, Крукльхальм, Лайинген (Messerschmitt), Ландсхут-Байерн (Тодтну организациясы), Либхоф, Линд, Лохау, Лохоф, Лоххаузен (BMW), Маркт-Шваббен, Моозах (Тодтну организациясы/BMW/Messerschmitt), Мошендорф-Хоф, Мюльдорф (V эм VI чегет лагерле — Меттергейм бла Обертауфкирхен), Мюльдорф (Тодтну организациясы), Мюнхен, Мюнхен-Зендлинг, Мюнхен-Рим (Организация Тодта), Мюнхен-Фридман, Мюнхен-Швабинг, Нюрнберг, Нойбург-Донау, Нойфарн, Нойштифт, Обердорф, Оберфохринг, Оттобрунн, Пассау, Пуххайм, Радольфцель, Розенхайм, Рордорф-Танзау, Ротшвайге-Аугустенфельд (Организация Тодта), Сент-Гильден/Вольганзее, Сент-Ламбрехт, Строительная бригада XIII, Траунштайн, Тротсберг (BMW), Трутскирх-Тютцинг (Dornier), Ульм, Унтершлейссгейм, Фалепп, Фейстенау, Фельдафинг, Фишбахау, Фишен (Messerschmitt), Фишхорн/Брук, Фрейзинг, Фридольфинг, Фридрихсшафен, Фульпмес, Фуссен-Планзее, Халлейн, Хальфинг, Хауяхам-Фордерекард, Хейдехайм, Хеппенхайм, Хоргау-Пферзее (Messerschmitt), Цангберг, Шлахтерс-Зигмарсцель, Шлейссгейм, Шпитцингзее, Штайнхеринг, Штефанскирхен (BMW), Штробль, Элльванген, Эммертинг-Гендорф, Эхинг (Тодтну организациясы), Эшельбах, Юрберлинген.
Белгили тутмакъла
Лагерни эм белгили тутмакъларыны ичинде Австрияны канцлери Курт Шушниг, австрий психолог Виктор Франкл, Жорж Шарпак (кечирек физикадан Нобель премияны алгъанды), француз джазыучу Робер Антельм, грек коммунист Никос Захариадис, словен композитор Блаж Арнич эмда башхаланы айтыргъа боллукъду.
М. В. Ломоносов атлы Москва кърал университет
'''М. В. Ломоносов атлы Москва кърал университет''' (Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова) — Россияны алчы эмда эм эски классика университетлерини бириди, Россияда илму бла маданиятны аралыгъыды. 1940 джылдан бери Михаил Ломоносовну атын джюрютеди.
МКъУ-ну къурамында 15 илму-тинтиу институт, 40 факультет , 300 кафедра эм 6 филиал (аны ичинде 5 — БКъБ-ни къралларында) барды. Университетде 35 минг студент, 5 минг аспирант, докторант, соискатель эм 10 минг чакълы бир хазырланыу бёлюмлеринде, бютеулей 50 минг чакълы бир адам окъуйду. Факультетлери бла илму-тинтиу аралыкълада 4 минг профессор бла устаз, 5 минг чакълы бир илму къуллукъчу ишлейди. Болушлукъчу эмда баджарыучу персоналны саны 15 минг адам чакълы бирди. 1992 джылдан бери МКъУ-ну ректору физика-математика илмуланы доктору, академик, Виктор Антонович Садовничийди.
Москва университетни 1755 джылда къуралыуу
Университетни къуралыуу И. И. Шувалов бла М. В. Ломоносовну теджеулери бла байламлыды. Университетни къуралыууну юсюнден декретге императрица Елизавета Петровна 23 январь къол салгъанды. Указгъа къол салыннган кюнню аты бла университетде хар джыл сайын 12-чи январда Татьянаны кюню байрамланады. Университетде биринчи лекцияла 1755 джылны 26-чы январында окъулгъандыла. Иван Иванович Шувалов университетни куратору, Алексей Михайлович Аргамаков а уа (1711—1757) — биринчи директору болгъандыла.
Университет Правительство сенатха туурадан бойсуннганды. Профессура университет сюдден тышында башха сюдге къуру куратор бла директорну санкциясындан тартылыргъа болгъанды. Директорну борчлары:
«Университетни хайырларыны оноуун этиу эмда аны джашау турмушун тюзетирге тырмашыргъа; профессорлары бла бирге Университетде илмуну эмда гимназияда окъууну къурау», «бютеу кърал органла бла Университетни ишлерини юсюнден» джазышыуну бардырыу
Директорну оноулары куратор бла бегитилгенди. Алай бла директор университет бла кураторну арасында келечилик джюрютген магъанагъа келгенди.
Москва университет XVIII ёмюрде
XVIII джюзджыллыкъда университетни къурамында юч факультет болгъанды: философия, медицина эмда юристлик факультетле. 1779 джылда Михаил Херасков Москова университли сыйлы пансионну къурайды, ол 1830 джылда гимназия болады. Университет басманы тамалын 1780-чы джыллада Николай Иванович Новиков салгъанды. Москва университетни профессорлары устазлыкъ къуллукъда болгъан кърал къуллукъчулагъа саналгъандыла, университет кеси да кърал аппартны кесегине. Университетде ол заманлада Россия империяда эм популяр газет — «Московские ведомости» басмаланнганды. Ол заманлада университетде илму джамагъатла да къурала башлагъандыла.
Москва университет XIX ёмюрде
1804 джылда Москва университетни джангы уставы къабыл этиледи, аннга кёре ректор къуллукъ орун — сайланыучу болады. Ректорну хар джыл сайын профессор джыйылыу сайлагъанды, эмда император бегитгенди. Факультетлени деканлары да сайланнгандыла. 1-чи сайланнган ректор — тарихчи эмда географиячы Х. А. Чеботарев болады (2009 джылны августунда Россияны Президенти Дмитрий Медведев Кърал Думагъа закон проект джибергенди, аннга кёре МКъУ-ну ректоруну сайлаулугъу ызына алынады; бу законнга кёре Университетни ректорун Россияны Президенти салады ).
1804 джылда медицина факультет — клиника (терапия), хирургия эмда гинекология бёлюмлеге юлешинеди. 1884—1897 джыллада медицина факультет энчи эмда кърал болушлукъ бла «клиника шахарчыкъ» ишлейди. 1930 джылда медицина факультет университетни къурамындан чыгъарылгъаны себебли, бусагъатда ол шахарчыкъда И. М. Сеченов атлы Москва медицина академия орналады.