cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амстердам
Улоу
Амстердамда бек кёб адам, аякъ мешина бла хайырланадыла. 2006 джыл шахарда 465 000 чакълы бир аякъ мешина болгъанды. Адамланы бу улоу тюрлюню сюйгенлерини чурумларындан, шахарны территориясыны уллу болмагъаны, аякъ мешина джолчукъланы таб джарашханлары, мешина джюрютюу табсыз болгъанын айтыргъа боллукъду.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
22-чи апрелни эртденинде хауаны температурасы Цельсий бла 31 градусха чыкъгъанды. Исси хауа канализациядагъы тылпыуланы башына чыгъартханды. Джилтинни канализация люкланы тинтгенле берген болурла, темир темирге тийириб.
Амстердам
Джамагъат улоу
Амстердамда иги айныгъан джамагъат транспорт система барды. Шахарда метрополитен, тюз эмда терк трамвай, автобусла эмда Эй суудан кёчюрген паромла бардыла. Бютеу шахарны джамагъат улоуу, GVB (Gemeentevervoerbedrijf, муниципал улоу предприятиени) организацияны къолундады. Амстердамны къатындагъы джерлешимле бла байлагъан автобусла башха операторланыкъыладыла, сёз ючюн, Arriva бла Connexxion кибик.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Эсебде 4 атылыу серия болгъанды: 20-чы ноябрны,Ганте; Виолеттаны; Рио Браво бла Рио Нилло; Гонсалес Гайо орамлада. Атылыуланы сериясы 4 сагъат бла 14 минут баргъанды. Джерни джарылыуу быргъыны башы бла бютеу узунлугъуна баргъанды.
Амстердам
Джамагъат улоу
Шахар улоуну хар тюрлюсюнде да бла билетле бардыла.
Гвадалахарада 1992 джылда кёзюу атылыула
Талай адамны тюрмеге талай айха ашыргъандыла. Терс болгъанланы табмагъандыла. Бензин быргъы шахар тышына чыгъарылгъанды.
Амстердам
Автоулоу
Шахарны юсю бла A1, A2, A4, A6, A7, A8, A9 эм A10 автострадала ётедиле:
Илму бла билим бериу
Амстердамны территориясында эки университет барды: Амстердам университет бла Эркин университет.
Амстердам университет, 1632 джылда Окъуу лицей кибик къуралгъанды, аллындан эки факультети болгъанды: экономика эмда философия. 1877 джылда лицейге университет статусну бергендиле. Бусагъатда университетде джети факультет барды: гуманитар илмуланы, джамагъат илмуланы, табигъат илмуланы, экономика бла бизнесни, юрист, медицина эмда стомотология факультетле. Университетде 25 минг чакълы бир студент билим алады.
Эркин университет, 1880 джылда протестант джамагъатны ачхасына ачылгъанды. ХХ ёмюрню 60-чы джылларына дери университетде къуру протестант джаш тёлю окъугъанды. Университетде 13 факультет бла 11 илму-тинтиу институт барды.
Шахарда уллу «Немо» илму аралыкъ барды (1997 джыл къуралгъанды), ол, джаш тёлю аудиториягъа джораланнганды. Музейге билет алыб келгенле былайда физиканы, химияны, биологияны эмда башха илмуланы законларын юренирге боллукъдула.
Архитектура бла белгили джерле
Амстердамны тарих аралыгъы иги сакъланнган, орта ёмюрден къалгъан мекямла бла толуду — клисала, юйле. Каналланы бек джайылгъан болгъаны себебли кёб юй агъач багъаналада (сваялада) сиреледи, заман бла ол багъанала чирийдиле, сора юйле да «тепсей» башлайдыла, къатларында юйлеге таяна.
Амстердамны каналларында кёб «джюзген юй» барды. Кёбюсюне была «Уикэнд-хоумс»-ладыла, ол демек — иелери ыйых кюнледе неда байрамлада келеди.
Дженгил наркотиклени джасакъ болмагъаны себебли Амстердамны джаш тёлюсюню ичинде — «кофешопла» бек джюрюлген джерледиле ), къызыл фонарланы тийресинде (Redlight District) саякъ тишириула кеслерин сатадыла, ала терезеледе-витринадалада кеслерин теджеб сиреледиле, тюбюнден да къызыл джарыкъ урады, аны бла ол тийреге аллай ат берилгенди. Бу барысы да тыш къралдан кёб туристни кесине тартады.
Ара шахарны ара орамы — Дамракды, анда культура аралыкъла, кафеле, санагъатчыла эмда музейле кёбдюле. Дамрак бла Рокин орамны бир-бирине тийген джерде тарихлик Дам майдан барды. Ол майданны кюнбатыш джанында белгили Патчах къала барды, ол, 200 джыл Нидерландланы королларыны резиденциясыды. Аны къатында Мадам Тюссону музейи сиреледи. Къаланы кюнчыгъыш джанында нацизм бла кюрешде нидерланд халкъны берген къурманларына аталыб 1956 джылда къурулгъан Миллет монумент сиреледи.
Амстердамны орта ёмюрден къалгъан хуналары — Схрейерсторен бла Монтелбансторен да адамны сейирин тартадыла.
Копенгаген сермешиу
Копенгаген сермешиу (Battle of Copenhagen, Slaget på Reden) — ингилиз эм дания флотланы арасында, 1801 джылны 2-чи апрелинде болгъан тенгиз урушду.
Эртденликде, сагъат 9:30 бола тенгиз джагъагъа джууукъда якоргъа салыннган дания кемеле бла аланы джагъа артиллерияларына аладан аслам болгъан ингилиз кючле чабхандыла. Талай сагъатны артиллерия атышыу болгъанды, андан сора ингилиз флотну башчысы адмирал Паркер кемелени ызларына ыхтырыу буйрукъну бергенди, алай а аннга бойсунмай Нельсон сермешиуню андан ары бардыргъанды. Ингирге атышыу тохтагъанында, ингилизлиле Данияны кронпринци Фредерикге келечиле иеди. Келечилери даниялыланы кеслерин хорлатханларыны къабыл этиулерин излейдиле. Биринчи 24-сагъатлыкъ атышыу кесиу ингирде Лондон атлы британ флагманда дания генерал-адъютант Линдхор бла къабыл этиледи. 3-чю апрелде Нельсон Копенгагендеги Амалиенборг къалада Фредерик бла эки сагъат кёрюшеди. Вице-адмирал даниялыладан флотларыны сауутсузландырыуларын неда ингилизлилеге берирлерин излейди. Узун заман кёрюшюуден сора 8-чи апрелде 14 ыйыкълыкъ атышыу кесиуге къол салынады, дания флотну бир бёлеги батдырылады, бир къаууму эсе Ингилизге джибериледи.
Джамагъат оюм
Джамагъат оюм - адам къаууланы аланы кереклерине эмда интереслерине байламлы болгъан болуулагъа эмда процесслеге къарауларыны ачыкъ неда таша кёбчюлюк ангыларыны формасыды.
Бусагъатда бу оюм илму ишлени асламысында бегибди.
Джамагъат оюм,адам улуну бютеу тарихинде болгъанды, Бурунгу заманны кёзюуюнде да, алай а джамагъат джашауну бу феноменини термини биринчи кере Ингилизде XII ёмюрде чыкъгъанды. Ингилизден бу термин башха къраллагъа джайылады эмда XVIII ёмюрню ахырына ким да таныгъан термин болады. Ол заманда француз аббат Алькуэн тарихге кирген фразасын айтханды: «Vox Populi - Vox Dei» — «Халкъны ауазы — Аллахны ауазыды».
Ангыламны трактовкасы
Быллай башхагъа ушамагъан феномен буруннгу замандан бери акъылманланы эслерин бёлюб тургъан социал халды.
«Джамагъат оюм» феноменни энчи тинтиуюню биринчи кере XVIII ёмюрню ахырында – XIX ёмюрню аллында ингилиз философ Иеремия Бентам (1748-1832 дждж.) этгенди, ол ишинде джамагъатны къралны ишини контролун этиуде джамагъат оюмну амалланы бири эмда басымны джамагъат оюмну къурауда эмда кёргюзюуде баш мадар болгъанын чертгенди.
Арт джыллада, дуния джамагъатны келечилерини политика джашаугъа къошулууларыны дараджасы ёсгенлей барады. Ол себебден, тюрлю-тюрлю къраллада тинтиучюле «джамагъат оюм» феномен эслерин бекден бек бёледи.
Джамагъат оюм бютеу джанындан да толу анализ эмда айгъакъланыу этилмеген халланы санына киреди. Бюгюнлюкде джамагъат оюмню джюзле бла тюрлю айгъакъланыуларына тюберге боллукъду.
Эмансипация
Эмансипа́ция (emancipatio) — бойсунуудан къутулуу, чеклениулени къурутуу, хакълада тенг этиу.
Сёз кеси латин тилде этимден къуралгъанды, emancipare — сабийни атасына бойсунуудан азатлау, не да кенгирек магъана бла иеликге хакъдан артха туруу, формал джаны бла бу хакъла эм полномочияла къурутулмагъандыла, ала башха адамгъа кёчгендиле, ол себебден «эмансипация» болгъан адам башына бош болмагъанды, бир иеден, башха иеге кёчгенди. Быллай этиу - кесини полномочияларындан артха туруб, башха бериу, юристлик акт болгъанды, ол Онеки Таблицаны законларында огъунакъ бегитилгенди, аты да emancipatio болгъанды. Кечирек эмансипацияны юсюнден айтылса, къуру рим хакъны юсюнден айтылыб къалмай, башха хакъ системаланы юсюнден да айтылгъанды, сёз ючюн, герман хакъда. Кечирек, XIX ёмюрню ахырында - XX ёмюрню аллында сабий эмансипация деб, джарлы юйдегиледен сабийлени уллула бла тенг ауур ишден азатланыуну юсюнден айтылгъанды.
Акъыл-палыкъланы толу хакъ иеликлери
Эресей граждан хакъда акъыл-палыкъ болмагъан, оналты джылы толгъан адам, ата-анасыны разылыгъы бла, неда осуюну разылыгъы бла, урунуу кесамат бла, аны ичинде контракт бла, ишлей эсе, неда саудюгерлик бла кюреше эсе, толу хакъ ие баямланыргъа боллукъду. .
Акъыл-палыкъ болмагъанны толу хакъ ие баямлау, ол адамны юйдегиленсе да келеди, акъыл-палыкъ болгъунчу айрылса да, толу хакъ иелиги къалады. Алай а некяхны кертиге саналмагъан оноу чыкъса, сюд акъыл-палыкъ болмагъан баш иени (юй бийчени) толу хакъ иеликден чыгъарыу оноу этерге боллукъду. Адамны юйдегилениуу, аны эмансипация болгъанына тенг болмайды.
Тиширыуланы эмансипациясы
Тиширыуланы эмансипациясы деб, тиширыулагъа джамагъат, урунуу эмда юйдеги джашауларынды эркишиле бла тенг хакъ берилиуге айтылады. Тенг хакъ деб, тиширыуланы окъуу алыргъа, властны кърал органларына сайларгъа эмда сайланыргъа хакъгъа, урунуугъа эмда тенг джалгъа хакъгъа айтылады.
Марракеш келишиуле
Марракеш келишиуле Мароккодагъы Марракешде 1994 джыл алыннгандыла. Ол келишиу 1995 джылны 1-чи январындан башлаб Дуния сатыу-алыу организацияны къуралыуун бегитгенди.
Россияны кърал тиллерини тизмеси
Официал статуслары бла тилле
Башында кёргюзюлгенни тышында миллет азлыкъланы тиллерини официал статусу Башкортостан, Марий Эл, Татарстан, Удмуртия, Хакасия Республикала бла Чукотка АО-ну законлары бла да бегитилгенди.
McDonald’s
McDonald’s Corporation (Россияда орусча «Макдо́нальдс» сатыу-алыу марка хайырландырылады) — американ корпорацияды, 2010 джылны эсеблерине кёре бютеу дунияда Subway ресторанладан сора экинчи эм уллу дженгил ашатыуну ресторан сеть болгъанды. 2011 джылны Fortune Global 500 тизимине киреди (403-чю орун).
Компанияны аралыгъы Чикагону къатындагъы Оук-Брукдады, АБШ.
Тарихи
Компанияны 1940 джылда эки къарнаш Дик эмда Мак Макдоналдла къурагъадыла (биринчи ресторан Сан-Бернардинода ачылгъады, Калифорния), 1948 джылда «дженгил ашатыуну» концепциясы биринчи кере къуралгъанды.
Иелери бла башчылыгъы
Компанияны акцияларыны 100 % чакълы бири эркин джюрюудеди. 2009 джылны июнуну арасына капитализация — $64,2 млрд болгъанды.
Директорларыны кенгешини председатели эмда баш оноучусу — Джеймс Скиннерди (James A. Skinner), президенти — Дон Томпсон.
Ишлеую
McDonald’s марка бла 2009 джылны июнуну арасына дунияны 118 къралында 32 060 ресторан ишлегенди (аланы 14 минги АБШ-дадыла). Аланы аслам кесеги (25 578) франчайзингни тамалында ишлегендиле, ол себебден ресторанланы ассортименти, порцияланы ёлчеми эмда къурамы къралгъа кёре тюрленирге болады. 2010 джылны эсеблерине кёре McDonald’s марка бла дунияда 32 737 ресторан ишлегенди (алай бла, McDonald’s алчылыкъны Subway сетге бергенди). Команияны арт заманда терк айныгъан проектлерини бири кофеханаланы сети «McCafé» болгъанды.
Ресторанланы ассортименти гамбургерледен (аланы ичинде «Биг Мак»), сэндвичледен, фри гардошдан, десертледен, суусун ичиуледен э. а. к. къуралады. Дунияны къралларыны асламысында сыра да сатылады, алай а Россияда «Макдоналдс» ресторанла тамамы бла да алкоголь ичкисиздиле.
Компанияны персоналыны 2008 джылгъа саны 400 адам болгъанды. 2008 джылдан хайыры $23,5 млрд болгъанды (2007 джылда — $22,8 млрд), операцион хайыры — $4,3 млрд ($2,4 млрд), таза хайыры — $2,6 млрд ($2,3 млрд). 2010 джылда хайыры рекорд дараджагъа чыгъады — $24,07 млрд. Таза хайыры уа- $4,94 млрд.
Хыртха уруу
«Экили порция» (Super Size Me) атлы документли фильмде, баш джигит 30 кюнню къуру фастфуд ашаб тургъанды, аны ичинде экспериментни шартлары бла кюнде эм азы бла бир кере ол McDonald’s-да ашаргъа керек болгъады. Бу эксперимент бошалгъандында, бойсунмагъан медицина къуралышда экспериментчини саулугъуна заран джетгенин белгилегендиле: аурлугъу 12 килограммгъа ёсюу, семириу, къанында шекерни дараджасы ёсюу, къарнында ауруула, халыны тюрлениулери д. а. к. Бериуни авторларыны сёзлерине кёре бу берилген заранны тюзетир ючюн джыл джарымлыкъ интенсив багъыу курс ючюн $50000 керек боллукъду. Алай а Макдоналдсда ашау кеси быллай эсеблеге келтирмейди. 90 кюн баргъан башха быллай экспериментде баш джигит 17 килограммгъа азгъанды, эмда саулугъуна багъыу керек заран алмагъанды.
McDonald’s-ны хантларыны хазырлауда кёб тюрлю химиялыкъ азыкъ къошакъла хайырландырыладыла (ароматизаторла, стабилизаторла, консервантла, боятыучула.).
«Макдоналдс» глобализацияны негатив юлгюсю кибик кёргюзюледи. Бу ресторанлагъа антиглобалистле чабаргъа ёчдюле.
Менюсу
«McDonald’s» — франчайзинг компания болгъаны себебли тюрлю-тюрлю къраллада меню башха болургъа болады. Сёз ючюн, Израилде «McDonald’s» лафеде фалафель бла кебабланы сатады («МакКебаб»). Тюбюнде берилген меню толу тюлдю, ортакъ хантладан къуралгъанды.
Рур конфликт
«Толтурууну политикасына» ахырына Огъары Силезияны юлешиу келтиреди. Францияны излеми бла бу провинцияда баргъан реферндумну эсебинде бу алгъыннгы герман регионну 40,6% Польшагъа къошулады. Джангы политика курс Германиягъа къаршчы къуралгъан франк-поляк альянс бла кюрешиу тамалны джюрютгенди, 1922 джылны 20-чы мартында совет Россия бла къол салыннган Рапалло кесамат да бу политиканы бардырыууну чуруму болгъанды. Рапалло кесамат а уа Францияны тыш политикасыны курсуну аушдуруууна эмда Рурну оккупациясыны оноууна чурум болгъанды.
1922 джылда Веймар республикада экономика болумну аман болуу бла бирге джандаш къралла репарацияланы ачха формадан алгъанны къоюб, натурал тёлеуле (къурч, агъач, кёмюр) алыб башлайдыла. 26-чы сентябрда джандаш къралланы комиссиясы Германины репарация тёлеуледе болджалдан кечикгенлерини чертгенди. 1923 джыны 9-чу январында репарациялан комиссия Веймар республика тёлеулени иш этиб заманында бардырмагъанын билдиргенди (1922 джылда 13,8 млн. тонна кёмюр орнуна - 11,7 млн тонна, 200 000 телеграф мачтаны орнуна - 65 000 тёленнгенди), Франция буну Рур бассейннге аскерлени киргизиуге чурумча хайырланнганды.
1923 джылны 11-чи январы бла 16-чы январыны арасында француз эмда бельгий аскерле 60 минг адам саны бла (кечирек 100 мингнге джетгенди) Рур регионну бютеулей территориясын кючлейдиле, анда тургъан кёмюр чыгъаргъан предприятияланы «аманатха» алгъандыла. Оккупацияны эсебинде Германияны 7% территориясы кючленнгенди, анда 72% кёмюр, 50% чюон бла къурчну чыгъарылгъанды. Алай а Францияны премьер-министр бла тыш ишлерини министри Раймон Пуанкаре Рейнланд бла Рургъа, Саарланд региондача статусну берирге излегенди, анда де-юре Германияны территориясы болгъанлыкъгъа де-факто власть французлада болгъанды.
1923 джылны 26-чы сентябрында джангы рейхсканцлер Густав Штреземан пассив къаршчыланыуну тохтатыргъа керек болады. Экономикагъа заран4-5 млрд алтын марка чакълы бир болгъанды.
АБШ бла Уллу Британияны басымы бла Франция МИКУМ келишиуге къолады (Mission interalliée de Contrôle des Usines et des Mines (MICUM) — Рурну фабрикалары бла шахталарыны юсюнден джандаш контроль комиссия). Рур регионну оккупациясы 1924 джылда къабыл этилген Дауэсни планы бла 1925 джылны июлунда-августунда бошалады.
Нартюх
Нартюх неда джюгери (Zea mays L. ssp. mays неда ) — Къылчыкълы битимле (Poaceae) юйюрден нартюх тукъумну (Zea L.) джангыз культуралы келечисиди. Культура нартюхден сора да Zea тукъумгъа тёрт тюрлю киреди — Z. diploperennis, Z. perennis, Z. luxurians, Z. nicaraguensis, эмда кийик ёсген юч тюб тюрлю — Z. mays: ssp. parviglumis, ssp. mexicana эм ssp. huehuetenangensis. Белгиленнген таксонладан кёбюню буруннгу Мексикада культура нартюхню селекциясында ролю болгъаннга саналады.
Эмансипацияны юсюнден акт
Британия бла Ирландияда католиклени эмансипацясы 1829 джылны 13-чю апрелинде,«Эмансипацияны юсюнден акт» атлы парламент акт бла бегитилгенди (Fuascailt na gCaitliceach, Catholic Emancipation Act). Аннга дери католиклени джашауларын Test Act тюзетгенди, аннга кёре кърал неда джамагъат ишге джарашхан католик супарматияны таныгъанына ант этгенди (суперматия - королну клисадан баш болуу), англикан клисада диннге бурулгъанын шагъатлыгъын эмда джазыулу католик динни танымагъанына заявления келтиргенди. Алай бла, Ингилизде католикле кърал неда джамагъат къуллукъда ишлер мадарлары болмагъанды. Аны къой аланы сайлаулагъа да къоймагъандыла. Уллу Британияны Ирландия бла униясындан сора (1800) ол законла, адамларыны бютеую католик болгъан Ирландиягъа да джайылгъандыла, сау къралны халкъы политика хакъларындан къуру къалгъанды, аны католиклени асламысы эмда англикан клисаны да кёб келечиси огъурамагъындла, парламентге Тест-Актны къурутуу тилек бла петицияла берлигендиле, XIX ёмюрню экинчи кесегинде протестле артыкъ да кючленнгендиле. Виглени партиясы бу актны къурутуугъа джылы къарай башлагъанды. 1813 джылдан башлаб эмансипацияны юсюнден билль талай кере общиналаны палатасына теджелгенди, 1821 джыл бу билль общиналаны палатасындан ётеди, алай а лордланы палатасы бла къабыл этилмейди. 1823 джылда Ирландияда, О`Коннелни башчылыгъы бла католик ассоцияция къуралады, аны баш нюзюрю Тест-Актны къурутуу болады. О'Коннеллге эмда башха аны джанлылагъа бу актны къоратыу толу азатланыуча кёрюнмесе да, азатлыкгъа магъаналы атлам болгъанды. Бу актны къурутуу ирландлылагъа парламентге джолну ачханды, бу уа ингилизлилени къоркъутханды. Католиклени ассоциясы кесини джоюмларын джабар ючюн, ирландлылагъа кеси разылыгъы бла налог салгъанды, алай бу налогну бютеу халкъ тёлегенди, унамагъан чыкъмагъанды. 1828 джыл герцог Веллингтонну консерватив министерствосу къуралады, анда ич ишледен секретарь Р. Пиль болады. Пиль, кабинетге киргенинде, заманы келген тюрлениулени, эмансипацияны бегитиуню кереклисине ийнаннганды. Веллингтонну да разы этгенди, алай а патчах Георг IV унаб къоймагъанды, билльни теджеуню аллы бла кабинетни отставкагъа огъунакъ ийоенди, алай а ол кюн огъунакъ сокъураныб кабинетни ызына салгъанды. 1829 джылны 5-чи мартында билль общиналаны палатасына теджелгенди, алай а билльге къаршчы кючлю оппозиция болгъанды, торилени асламысы къаршчы тургъандыла. Алай болса да ючюнчю окъулууунда билль къабыл этиледи, аны джанлы 320 ауаз, къаршчы да 142 ауаз бериледи. Аллай кюрешде лордланы палатасындан да 10-чу апрелде ётеди ( разы -213, къаршчы -109 ауаз). Андан сора король мюкюл этгенди, эмда закон халгъа келгенди. Ол законнга кёре Тест-Акт эмда католиклени хакъларын къысхан башха актла къурутулгъандыла. Алай бла Ингилизледе христиан клисаланы араларында тенгсизликле къоратыладыла. Алай а Ирландиягъа къаршчы да эки акт аллынады - О Конеллни ассоциясын джабыуну юсюнден билль (амма ала бу билль чыкъгъынчы кеслерини муратларын толгъан санаб кеслери джабылгъандыла) эмда Ирландияда сайлаулагъа къошулууда мюлк цензни кёлтюргендиле, 40 шиллингден 10 стерлинглени фунтуна дери.
Миллетлени Лигасы
Миллетлени Лигасы (League of Nations, Société des Nations, Sociedad de Naciones) — 1919—1920 джыллада Версаль келишиуню Версаль-Вашингтон системасыны эсебинде къуралгъан, халкъла арасы организацияды. 1934 джылны 28 сентябрындан 1935 джылны 23 февралына дери кёзюуде Миллетлени Лигасына 58 кърал киргенди. Миллетлени Лигасыны нюзюрлери была болгъандыла: сауутсузланыу, къазауат ишлени тыйыу, коллектив къоркъуусузлукъну баджарыу, къралланы арасында дауланы дипломат сёлешиулени юсю бла джарашдырыу, эмда планетада джашауну агъачын иги этиу. 1946 джылда хакъларын Бирлешген Миллетлени Организациясына бериб джокъ болгъанды.
Янцзы
Янцзы́ (長江 — «Узун суу»;  ) — Евразияны эм узун, эм толу къобаныды, дунияда ючюнчюдю. Къытайны юсю бла саркъады, узунлугъу 6300 км. чакълы бирди, бассейинини майданы - 1808,5 км².
Географиясы
Къобан кемелени навигациясы Юньань провинцияны Шуйфу уездинде башланады. Ибинь шахаргъа джууукълаша, черек 305 м. мийилкге энеди, суууну тенгизге кёре мийиклиги 192 м болады. Сычыуан теренлик бла саркъгъан заманда, Янцзыгъа эки уллу джетек Миньцзян бла Цзялинцзян къошуладыла, бу эки джетек къобанны къалынлыгъын иги кесекге уллайтадыла. Чунцинден Ичаннга дери 320 километрлик аралыкъда Янзцыны мийиклиги 40 метрге тюшеди. Былайда кесини ариулугъу бла, эмда джюзюуню къыйынлыгъы бла белгили болгъан ёзенле бла сарклъыб Ушань тауланы ётеди, былайда суу Чунцин бла Хубей провинцияланы чеклери бла саркъыб, дуниягъа белгили "Юч ёзенни" («Санься») къурайды. Бу районда дунияда эм уллу гидроэнергетика курулуш «Санься» ишленнгенди.
Цзянси провинцияны шималында суугъа Къытайны эм уллу тузсуз Поянху кёлюню суулары къошушады, сора Аньхой бла Цзянсу провинйцияланы юсю бла саркъыб Шанхай шахарны къатында Кюнчыгъыш-Къытай тенгизге агъады. Сууну тёбен агъымы Цзянхань тюзню эмда Уллу къытай тюзню юсю бла саркъады, былайда суу дженглеге айрылыргъа ёчдю, суу тюбюню кенглиги былайда 2 километрге дери чыгъады. Тенгизге акъгъан джеринде 80 минг км² майданы болгъан кенг дельта къурайды.
Къытайны эм баш тузсуз беш кёлюнден тёртюсю Янцзыгъа саркъадыла.
Суратлауу
Аягъында ортак суу джоюму секундха 34 минг м³ чакълы бир болады, джыллыкъ саркъыу 1070 км³ тёгерегиндеди, бу ёлчем бла дунияны тёртюнчю черегиди. Янцзыны къаты саркъыуу джылгъа 280 тоннадан асламды, ол дельтасыны къызыу ёсюуюне себеб болады - орталама 35-40 джылгъа 1 километрге ёседи. Сууну сары бояулу болгъаны да топракъ къатыш болгъаны, бокъланыб тургъаныды.
Сууну режими муссонлуду, джай чакъда сууну дараджасы Сычуан алашалыкъда 20 метрге чыгъады, тюз бёлеклеринде а уа 10-15 м чакълы бирге. Тенгизден толкъун бла уруб келген суу къобаннга 700 км теренликге кирирге болады. Суу къобууландан джакълар ючюн сууну джагъасы бла 2,7 минг километр узунлугъуна дамба система къуралгъанды. Эм уллу суу къобуула 1870, 1896, 1931, 1949, 1954 эм 1998 джыллада болгъандыла, ол пеляхны эсебинде кёб адам джашау кетеди, экономикагъа заран тюшеди.
Къобанны сууларыны сугъарыу ючюн кенг хайырландырадыла, артыкъсыз да Сычуан алашалыкъда эмда андан тёбенде принч сабанла ючюн.
Янцзы Къытайны баш суу магистралыды. Кеме джюзген бёлмеси Сино-Тибет тауланы тюбюнден башланыб 2850 км. келиб Кюнчыгъыш-Къытай тенгизде бошалады. Тенгиз кемеле Ухань шахаргъа дери чыгъадыла. Янцзыны бассейнини бютеулей суу джолларыны узунлугъу 17 минг километр чакълы бирди. Бу черек дунияны эм басыннган суу джолуду. Джюк ташыуну ёлчеми 800 млн т. чакълы бир болады
Къытайны тенгиз джагъасыны туурасында Уллу илипин барды, ол Янцзыны Хуанхэ бла байлайды. Аны тышында 2002 джылдан башлаб Янцзы бла Хуанхэни бассейнлеринден къыблагъа суу буруу проект башланнганды.
Тарихи
Янцзыны тёбен джаныны джагъаларында къыбыла Къытайны цивилизациялары къуралгъандыла. Юч ёзенни тёгерегинде 27 минг джылны мындан алгъа адамла джашагъанларыны шагъатлыкълары табылгъанды. Джаз бла Къачны Кёзюуюнде Янцзыны кюнбатыш кесегинде Шу патчахлыкъ орналгъанды, Чу патчахлыкъ сууну ара кесегинде, У патчахлыкъ бла Юэ патчахлыкъ а уа сууну тёбен агъымында болгъандыла. Ол заманлада Хуанхэ байыракъ болгъанлыкъгъа Янцзыны джумушакъ климаты джерчиликни айныууна себеб болгъанды.
Хань династиядан башлаб Янцзы сууну регионунун экономика магъанасы ёсюб башлайды. Чэндудан шимал-кюнбатышда илипин системаны къуралыуу бла джерчиликни дараджасы ёседи.
Къытайны тарихинде Янцзы талай кере шимал бла къыбыланы чеги болгъанды. Сууну джагъаларында кёб белгили сермешиуле болгъандыла. Аланы ичинде б. э. 208 джылында Чибиде сермешиу да.
Кёпюрле бла тоннелле
Янцзыны юсю бла кёб тюрлю кёпюр эмда тоннель ишленибди, аланы ичи нде дунияда эм уллу вант кёпюр да барды (Сутун кёпюр), аны узунлугъу 8 километрди.
Тыш къралдан чакъыргъа инженерле къатышмай биринчи кёпюр 1968 джыл Нанкинде ишленнгенди.
Шанхаеда Expo 2010 башланыргъа Янцзыны юсю бла джангы кёпюрле ишлер муратлыдыла.
Экинчи шошокеан къазауат
Экинчи шошокеан къазауат (1879—1883) — Чилини (Ингилизни болушлугъу бла) Перу бла Боливиягъа къаршчы бардырылгъан къазуатды. Аны баш нюзюрю селитраны къайнакъларын кючлеу болгъанды, ол себебден бир-бирде бу къазауатха Селитра къазауат деб да айтылады. Чиличиле, тенгизде бийликни алыб, къазауатда хорлагъандыла эмда къайнакълы джерлеге ие болгъандыла.
Чурумлары
Чили селитра компанияныкъы болгъан, алай а Чилини джеринде болмагъан, Атакама къум тюздеги селитра къайнакъланы кючлеу болгъанды.
Къазауатны баргъаны
1879 джылны февралында Чилини аскерлери Боливиягъа чабадыла. Боливия бла болушлукъ кесематы болгъан Перу, апрелде къазауатха къошулады. Тенгизни къолгъа алгъан чиличиле, джылны артына боливиячы тенгиз джагъаны эмда ПерунуТарапака провинциясын кючлейдиле. Боливия къазауатдан чыгъады. 1880 джылны апрелинде чиличиле Перуну баш порту — Кальяону къуршоулайдыла, 1881 джылны январында Перуну ара шахары — Лиманы аладыла. Уллу Британия селитраны чыгъарыргъа монополия хакълагъа ие болгъаны себебли Чили джанлы болады, АБШ уа Перу бла Боливиягъа болушлукъ этеди.
Къазауатны бошалыуу эмда эсеблери
1883 джылны июнунда чиличиле перучуланы эки сермешиуде къаушатадыла, аны ызындан 12-чи июунда Перуну правительствосу Чилиге Тарапака провинцияны беририлгенин мюкюл этген кесаматха къол салады. Боливия бла Чилини арасында 1884 джылны 14-чю апрелинде Вальпараисода къол салыннган кесаматха кёре, Боливия Антофагаста провинциясыз, ол себебден тенгизге чыгъышсыз къаладыл.
Совет Социалист Республикаланы Союзу
Совет Социалист Республикаланы Союзу, неда Совет Союз, СССР (Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик, Советский Союз, СССР) — 1922−1991 джыллада Европа бла Азияны территориясында орналгъан кърал болгъанды. СССР, Джер джюзюню адам джашагъан джерини 1/6 алгъанды эмда дунияны джери бла эм уллу къралы болгъанды. 1917 джылгъа дери Россия империя орналгъан джерде къуралгъанды.
1977 джылны конституциясына кёре, СССР бирикген бирлик кёбмиллетли эм социалист кърал болуб баямланнганды.
Экинчи дуния къазауатдан сора СССР-ни Афганистан, Маджар, Иран, Къытай, КХДР (1948 джылдан башлаб), Монголия, Норвегия, Польша, Румыния, Тюрк, Финляндия, Чехословакия бла джер юсю чеклери, АБШ, Швеция эмда Япония бла тенгиз чеклери болгъанды.
СССР, 1922 джылны 30-чу декабрында РСФСР, Украин ССР, Белорус ССР эм ЗСФСР бирлешиб къуралгъанды.
Союзлу республикаладан къуралгъанды (тюрлю тюрлю джыллада аланы саны тёртден оналтыгъа дери болгъанды), ала барысы да Конституциягъа кёре суверен къралла болгъандыла ; хар союзлу республиканы Союздан тыйгъычсыз чыгъыргъы эркинлиги сакъланнганды. Союзлу республика тыш кърал бла илишкилеге кирирге, ала бла кесаматла этерге, дипломат эмда консуллукъ келечиликле бла алмашыргъа, халкъла арасы къуралышланы ишлерине къошулургъа хакъы болгаънды. БМО-ну тамалын салгъан 50 къралны ичинде СССР бла бирге аны эки союзлу республикасы: Белорус ССР бла Украин ССР да болгъанды.
Бир къауум республикаланы къурамына автоном совет социалист республикала (АССР), крайла, областла, автоном областла (АО) эмда автоном (1977 джылгъа дери — миллет) округла да кирирге болгъадыла.
Экинчи дуния къазауатдан сора, СССР, АБШ бла бирге деу къралгъа саналгъанды. Совет Союз социализмни дуния системасында алчылыкъ этгенди, БМО-ну Къоркъуусузлукъ Кенгешини члени болгъанды.
СССР-ни чачылыуу ара союзлу власть бла республикаладагъы властланы арасында тикликле бла белгилерге боллукъду. 1989—1990 джылада бютеу республикан Баш Советле кърал суверинетни декларацияларын баямлагъандыла, бир къаууму уа — толу бойсунмауну декларациясын. 1991 джылны 17-чи мартында 15 ресубликадан 9 -да СССР-ни сакълауну юсюнден референдум бардырылгъанды, анда чёб атханланы юч этиб экиси джангыртылгъан союзну къалырын излгендиле. Алай а ара властла болумну тюзетелмегендиле. Августдагъы ГКЧП-ны онгайсыз путчундан сора балтика республикаланы бойсунмамауларын официал таныйдыла. Бойсунмазлыкъны юсюнден бютеу Украина референдумда, Украинада джашагъанланы асламысы бойсунмазлыкъны сайлагъанлары, СССР-ни энчи къраллыкъ джюрютюуюн болмазлыкъ этеди, аны юсюнден, Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къуралыууну юсюнден баямлауда белгиленнгенди, ол келишиуге юч союз республиканы башчысы — Ельцин РСФСР-ден (Россия Федерациядан), Кравчук УССР-ден (Украинадан) эмда Шушкевич БССР-ден (Беларусдан) — 1991 джылны 8-чи декабрында къол саладыла. Официал халда СССР, 1991 джылны 26-чы декабрында къурутулгъанды. 1991 джылны ахырында Россия Федерация, СССР-ни халкъла арасы ишледе континуитет-къралы баямланады.
СССР-ни географиясы
Майданыны ёлчеми 22 400 000 квадрат километр болгъан Совет Союз дунияны эм уллу къралы болгъанды. Джер джюзюню алты этиб бирин алгъанды, аны ёлчеми уа Шимал Америка бла тенглешдирчады. СССР-ни Европа кесеги къралны тёрт этиб бирин алгъанды эмда аны экономика эмда культура аралыгъы болгъанды. Азия кесегинде адам азыракъ джашагъанды. Совет Союзну кюнчыгъышдан кюнбатышха узунлугъу 10 000 километрден аслам болгъанды эмда 11 сагъат бёлгени юсю бла баргъанды. Шималдан къыбылагъа 7200 минг километр болгъанды. Къралны ичинде беш климат бёлге болгъанды.
Совет Союзну дунияда эм узун чеги болгъанды (60 000 км чакълы бир).
Совет Союзну эм узун сууу Иртыш джетеги бла Обь болгъанды (5410 км). Эм мийик тауу — Таджикистанда Коммунизмни джитиси болгъанды (7495 м). Аны тышында СССР-де дунияны эм уллу кёлю — Каспий тенгиз болгъанды (Иран бла бирге) эмда эм уллу, терен тузсуз кёл — Байкал да болгъанды.
СССР-ни къуралыуу (1922—1923)
1922 джылны 29-чу декабрында 29 декабря РСФСР-ни, УССР-ни, БССРни эмда ТАКСФСР-ни Советлерини съездлерини келечилерини конференциясында СССР-ни къуралыууну юсюнден кесаматына къол салгъандыла. Бу документ 1922 джылны 30-чу декабрында Советлени биринчи бютеусоюз съезди бегитгенди. Бу тархны СССР-никъуралыууну тархына санайдыла.
Къагъытда СССР-ге аллында 4 союз республика киргенди, алай а, башха республикаланы арасында да кесамат илишкиле болгъандыла, ол себебден, СССР-ни къуралыр заманында къралла арасы илишкилени керти сураты былай болгъанды:
Ызындан келген джыллада бу система тюзетилгенди. Бухара эмда Хорезм республикала ССР статусха дери кёлтюрюлгедиле, алай а кёб турмагъандыла, эмда Орта Азияны халкълырыны арасында миллет-территория ырджы айырыуну заманында ала джокъ этилиб, аланы орнуна джангы союз республикала къураладыла. Нахичеван Совет Республикагъа АССР статус бериледи, Тау Арты Кавказ СФСР чачылыб, аннга кирген ССР-ле союз республика статусну алгъандыла, Гюрджю бла кесамат илишкилери болгъан Хачыпсы ССР-ни статусун АССР статусха тюшюргендиле.
Къазауатны аллы кёзюу (1923—1941)
1920-чы джылладан башлаб джангы экономика политиканы (НЭП) тохтатыб башлагъандыла, аны ызындан СССР-ни индустриализациясы бла коллективизациясы ашыгъыш халда башланады, 1932—1933 джыллада къралда ачлыкъ болады.
Аяусуз фракцияла арасы кюрешден сора, 1930-чу джылланы ахырына, Сталин джанлыла башчы партияны структураларын толусу бла бойсундургъандыла. Къралда тоталитар, хыны аралыкъчы джамагъат система къурулады.
1939 джылда тюрлю-тюрлю совет-герман кесаматлагъа (аланы ичинде Молотовну-Риббентропну пакты), ала Европада кючлерини ауурлукъ этген сферала къурадыла, аннга кёре Кюнчыгъыш Европаны талай къралы СССР-ни интереслерини сферасына киредиле. Келишиуледе белгиленнген территоиряла (Финляндия тышында) ол джылны къачында огъуна тюрлендиредиле. Экинчи дуния къазауатны аллында, 1939 джылда СССР-ге Поляк Республиканы ичинде болгъан Кюнбатыш Украина бла Кюнбатыш Белоруссия СССР-ге къошуладыла; бу территория тюрлениулеге тарихчиле тюрлю-тюрлю къарайдыла: бирлери «къайтарыу», башхалары «аннексия» кибик. 1939 джылны октябрында Белорус ССР-ге къошулгъан Вильно шахар Литвагъа, Полесьени бир кесеги уа Украин ССР-ге бериледи.
1940 джылда СССР-ни къурамына Эстония, Латвия, Литва, Бессарабия (Румыния 1918 джылда аннексия этген см. Бессарабия в составе Румынии) эмда Шимал Буковина зор бла къошуладыла, Молдавия, Латвия, Литва эм Эстон ССР-ле къураладыла. Прибалтиканы СССР-ге къошулууу къагъытлада «кеси разылыгъы» киргеннге саналса да, тарихчилени асламысы "аннексия"гъа санайды.
1939 джылда СССР Финляндиягъа чабмауну юсюнден пакт теджейди, алай а Финляндия унамайды. СССР ультиматум бериб, андан сора башланнган совет-фин къазауат (30-чу ноябрь 1939 — 12-чи март 1940) къралны халкъла арасы абырайына уллу заран салгъанды (СССР Миллетлени Лигасындан къысталгъанды). Къызыл Аскерни хазырланмакълыгъы къарыусуз болгъаны себебли уллу къоранчла болгъандыла, созулгъан къазауат, къралны арытады эмда Финляндия хорланмай, мамырлыкъгъа къол салынады, алай болса да аны эсеблеринде Финляндиядан СССР-ге Карел боюнчукъ, Ладога джагъасы, Салла бла Куолаярви эмда Рыбачий джарымайрымканны кюнбатыш кесеги къошулады. 1940 джылны 31-чи мартында Карел-Фин ССР къуралады (Карел АССР бла Финляндиядан къошулгъан джерле бирлешдирилиб).
СССР Экинчи дуния къазауатда (1941—1945)
1941 джылны 22-чи июнунда Германия, Германия бла Совет Союзну арасында чабмауну юсюнден кесаматны бузуб, Совет Союзгъа чабханды. Совет аскерле аны алгъа урууун 1941 джылны къачына тыялады, 1941 джылны декабрында кеси аллына урады. Алай болса да, 1942 джылны джайында-къачында немец аскерле Волгагъа чыгъадыла. 1942 джылны декабрындан башлаб, 1943 джылда къазауатны баргъанында терен тюрлениу болады, бу тюрлениуде уллу орун алгъан Сталинград эмда Курск сермешиуле боладыла. 1944 джылдан башлаб, 1945 джылны майына дери совет аскерле СССР-ни Германия кючлеген бютеу территориясын, Кюнчыгъыш Европаны къралларын азатлайдыла, къазауатны да Германияны сылтаусуз капитуляциясыны юсюнден актха къол салыб, хорламлы бошайды.
Къазауат Совет Союзну халкъына уллу заран салгъанды, 26,5 миллион адамны ёлюмюне себеб болады, бир джанындан Германия кючлеген джерледе джашагъан халкъны къурутуу, промышленностну чачыу, башха джанындан къралны кюнчыгъыш регионларында аскер-индустрия потенциялны ёсдюрюу, къралда дин джашауну бир кесек баш кёлтюрюую.
1941—1945 джыллада талай халкъ джашагъан джерлеринден кёчюрюледи. 1944—1947 джыллада СССР-ге талай джер къошулады:
Аны бла бирге БССР-ге кирген Белосток область, Гродно эм Брест областларыны кесеклери, УССР-ге кирген Львов эм Дрогобыч областларыны кесеклери Польшагъа бериледиле.
Къазауатдан сора кёзюу (1945—1953)
Къазауатда хорламдан сора СССР-ни экономикасыны демилитаризациясы бардырылады, оккупациядан заран кёрген районларындан экономика орнуна салынады. 1950 джылгъа къазауатха дери джыллагъа кёре индустрия чыгъарыу 73 % кёб болады. Эл мюлк индустриягъа кёре акъыртыныракъ кесине келгенди, уллу халатла, терс хыйсаб этиуле тыйгъыч боладыла. Алай болса да, 1947 джылгъа азыкъ бла болум тюзеле башлайды, карточкала къоратыладыла, ачха реформа бардырылады.
В соответствии с решениями Ялтинской и Потсдамской конференций СССР установил контроль над соответствующими оккупационными зонами в Германии и Австрии в 1945—1949 годах. В ряде стран Восточной Европы началось установление коммунистических режимов, вследствие чего был создан военно-политический блок союзных СССР государств (социалистический лагерь, Варшавский договор). Сразу по окончании мировой войны начался период глобальной политической и идеологической конфронтации между СССР и другими социалистическими странами, с одной стороны, и странами Запада, с другой, в 1947 году получивший название холодной войны, сопровождавшийся гонкой вооружений.
«Хрущёв джылыныу» (1953—1964)
КПСС-ни XX съездинде (1956) Н. С. Хрущёв И. В. Сталинни зулму режимин хыртха уруб сёлешгенди. Репрессияла сынагъанланы реабилатациясы башлананды, халкъны джашаууну дараджасына, эл мюлкню айныууна, къурулушха, дженгил индустриягъа бегирек эс бёлюнеди.
Къралны ичинде политика режим джумушагъыракъ болады. Хрущёвну докладыны интеллигенция ачыкълыкъгъа чакъырыу кибик кёреди, сталин системаны хыртха урургъа эркинлик бериледи, алай болса да КПСС-ни эмда кърал системаны сёгерге эркинлик болмагъанды.
Илму бла техниканы айры бёлгелеринде кюч салыу, уллу джетишимлеге джетдиргенди: дунияда биринчи атом электростанция (1954), биринчи Джерни джасалма спутниги (1957), биринчи джюрютлген космос кеме (лётчик-космонавт) (1961) э. а. к.
«Уйуу» (1964—1985)
Брежнев тамадалыкъ этген кёзюуде къралда джангы шахарла, заводла, фабрикала, культураны къалалары, стадионла ишленедиле; джангы баш окъуу заведенияла къураладыла, школла, больницала ачыладыла. СССР космосну джаратыуда, авиацияны, Ядеролу энергетиканы, фундаментал эмда хайырланыу илмуланы айнытыуда алчы орунлагъа чыгъады. Окъууда, медицинада, социал баджарыуну системасында уллу джетишимле этгенди. Халкъла арасы сахналада совет спортчула да алчы боладыла. 1980 джылда Москвада XXII джайгъы Олимпиада бардырылады.
Аны бла бирге къралда джылыныуну ахыр кесеклери да таукел джукълатыладыла. Брежневни кърал оноугъа келгени бла, кърал къоркъуусузлукъну органлары система бла разы болмагъанлагъа къаршчы кюрешни кючлендиредиле. 1968 джылда СССР-ни аскери Чехословакиягъа анда политика тюрлениулени тохтатыр мурат бла киреди (Прага джаз).
1970-чи джылланы аллындан СССР-ден чууут эмиграция башланады. Кёб белгили джазыучу, актёр, музыкачы, спортчу, алим кетеди.
Тыш политикада Брежнев, тикликни джумушатыуда аз этмегенди. Стратегиялыкъ алгъа уруучу сауутланы азайтыуну юсюнден американ-совет кесаматлагъа къол салынады.
Джангыртыу (1985—1991)
1985 джылда К. У. Черненкону ёлюмюнден сора, властха М. С. Горбачёв келеди. 1985—1986 джыллада Горбачёв социал-экономика айныуну терклешдириу политикасын башлайды, аны баш магъанасы социалист системада айры джетишимсизликлени болгъанын таныу, эмда ала бла административ халда бардырылгъан уллу компанияла бла хорлау — алкоголгъа къаршчы компания, «Ишлемей табылгъан хайырла бла кюреш».
1987 джылны январь пленумундан сора терен реформала башланадыла. Джангы кърал идеология «джангыртыу» — экономика эмда политика реформаланы джыйымы баямланады.
Совет Союзну чачылыуу (1990—1991)
Джангыртыуну башланыуу бла, М. С. Горбачёв бардыргъа политика курс совет республикаланы арасында илишкиле тиклешдргенди, Кюнчыгъыш блокнуну чачылыууна, ахырында уа Беловеж келишиуле бла СССР-ни къурутууна себеб болгъанды.
1987 джылда СССР-ни территориясында талай миллетле арасы конфликт чыгъады, аланы ичинде эм ачы Карабах конфликт болады, 1988 джылдан башлаб азербайджанлы бла эрменлиле бир-бирлерин инджитедиле, заран саладыла. 1989 джылда Эрмен ССР-ни Баш Совети Тау-Карабах автоном областны кесине къошханын баямлайды, Азербайджан ССР блокаданы башлайды. 1991 джылны апрелинде эки совет республиканы арасында къазауат башланады.
1989 джылда Кюнчыгъыш блок чачылады.
Тыш политика
Тыш поли́тика (къралны тыш ишлери) — къралны халкъла арасы илишкиледе бютеулей курсуду. Тыш политика, къралны башха къралла эмда халкъла бла кесини мадарлары эмда амаллары бла джетелген нюзюрлерине кёре къурулгъан илишкилерин джюрютеди. Тыш политиканы баш амалына — дипломатия саналады.
Совет Социалист Республикаланы Союзу
Совет Союзну чачылыуу (1990—1991)
1989 джылда Молдавия ССР-де Приднестровиьеде сауутлу конфликт башланады — кеси кесин баямлагъан Приднестровье Молдавия Республика Молдавияны къурамындан чыгъарын билдиреди.
Тыш политика
Къралны тыш политикасы, ич политикасы бла дайым байламлыды.
Совет Социалист Республикаланы Союзу
Совет Союзну чачылыуу (1990—1991)
1990 джылны 3-чю декабрында СССР-ни Президенти М. С. Горбачёв СССР-ни тюрлендириб, союз республикалагъа суверенитет берген Суверен Къралланы Бирлигин къураргъа теджейди.
Тыш политика
Къралны тыш политикасын бардыргъан баш ведомство къралланы асламысында тыш ишлени министерствосу атны джюрютеди, аннга тыш ишлени министри башчылыкъ этеди.
АБШ-да бу ведомоствогъа АБШ-ны кърал департаменти дейдиле, эмда аннга башчылыкъ АБШ-ны кърал секретары этеди; Францияда тыш илишкилени министрлиги, Швейцарияда - политика департамент, Аргентинада - тыш илишкиле бла культну министрлиги, Ливияда - тыш байламланы бюросу атны джюрютеди.
Совет Социалист Республикаланы Союзу
Совет Союзну чачылыуу (1990—1991)
1991 джылны 18-чи августуну кечесинде Совет правительствону, Совет Союзну тюрлендириуюне къаршчы чыкъгъан членлери, КГБ-ны кючлери бла хайырланы Горбачёвну Форосдагъы правительство дачасында юйдегиси бла бирге тутадыла. Ала ГКъоркъуулу болумдан кърал комитет (ГКЧП) къурайдыла. Комитетге: СССР-ни вице президенти, СССР-ни къоруулау министри, Ич ишлени министри, СССР-ни премьер-министри, КГБ-ны тамадасы эмда башхала киредиле. Москвагъа аскерлени киргизедиле, СССР-ни Кърал телерадиосу бла Заман информацион программа да ГКЧП-ны СССР-ни Конституциясыны сакълаууну юсюнден бегими окъулады. Россияны президенти Б. Н. Ельцин оппозициягъа башчылыкъ этеди, ол ГКЧП-ны кърал путч этерге излеуюн терслейди. Эки политика системаны арасында тиклик Москвада Ельцин джанлы халкъ къозгъалыугъа чурум болады. ГКЧП-ны таукелсизлиги, аланы дженгилиулерине келтиреди, ГКЧП-ны членлери туталыдала, алай а кёб турмай амнистия этиледиле.
ГКЧП-ны дженгилиунден сора, 1991 джылны 24-чю августунда Баш Рада (Украин ССР-ни парламенти) Украинаны бойсуманзлыгъын баямлайды, бу баямлау 1991 джылны 1-чи декабрында Бютеу Украина референдумда бегитиледи.
1991 джылны 8-чи декабрында СССР-ни къурагъан юч къралны президентлери Борис Ельцин, Леонид Кравчук эм Станислав Шушкевич СССР-ни къурутууну эмда Бойсунмагъан Къралланы Бирлигини къураууну юсюнден Беловеж келишиуге къол саладыла. 1991 джылны 25-чи декабрында Горбачёв официал халда СССР-ни президентинден кетеди.
Чууутлула
Чууутлула (кеси атлары — йехудим (יְהוּדִים) ивритде, эмда йидн (ייִדן) идишде) — семит тамырлы буруннгу халкъды, ала буруннгу Израиль эм Иудей патчахлыкъланы буруннгу халкъларындан къуралгъандыла, дунияны кёб тюрлю къралында джашайдыла (1948 джылдан башлаб чууут кърал Израиль барды). Санлары тюрлю-тюрлю оюмлагъа кёре 12-14 миллионду, аладан 40 % чакълы бири Израилде 35 % — АБШ-да орналыбды.
Чууутлуланы аслам тутхан динлери иудаизмди. Тарихде чууутлу бла иудейли сёзле бир-бирлери бла бек джалгъаннгандыла, эмда кёб тилде бир-биринден айырылмайдыла. Къарачай-малкъар тилде чууутлу — миллетди, иудейли — дин тутууду. Совет илму кеслерине чууутлу деген этника къауумланы тюрлю-тюрлю халкълагъа юлешгедиле: тау чууутлула, бухара чууутлула, гюрджю чууутлула, тюз чууутлулагъа ашкенази чууутлуланы санагъанды. Кърымчакълыла тюрлю-тюрлю заманлада «кърымчакълыла», неда «чууутлула-кърымчакълыла» атны джюрютгендиле. Алагъа кирмеген джангыз къарайлыладыла, ала кеслерин чууут халкъгъа санамагъандыла, алай а совет этнографла иудейлилеге санагъандыла.
Алай бла, иудей динни тутхан, алай а этника джанындан чууутлула болмагъан халкъла бардыла.
Чууутлуланы асламысы джашагъан къралладагъы тилде слешедиле. Израилде кърал тил ивритди, ол тил сёлешилмеген тилден XIX ёмюрде джан алгъанды. Тюрлю-тюрлю къралда энчи чууут тилле бардыла, аладан эм уллу — идишди — ол герман тил къауумгъа киреди.
Чууутлула
Танахха кёре чууутлуланы тамырлары месопотам юйдегиденди, ала бизни эрагъа дери 2-чи мингджыллыкъгъа дери джашагъандыла. Халкъны буруннгу аталары Ибрахим, Исхакъ эмда Якъубду. Якъубну тууудукълары Израилни 12 бууун (къауум) къурагъандыла, ала бизни эрагъа дери 2-чи мингджыллыгъыны экинчи джарымында Мисирде джашагъандыла. Бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыгъыны аллында ала Мисирден чыгъыб Ханаан джуртда орналгъандыла.
«Иудейлиле» сёзню къуралыуу
Урум сёз буруннгу чууут тилде יהודי (иеhуди) сёзден къуралады. Грек тилден эсе уа бусагъатдагъы тиллеге кёчеди judaeus, Jew, Juif, Jude, żyd, иудей эмда башхала.
Аллындан иехуди термин къуру Иуданы бууунундагъылагъа айтылгъанды, андан сора Иудей патчахлыкъда джашагъанлагъа, миллетлерине къаралмай айтылгъанды. Иудей патчахлыкъны хорланнганындан сора иехуди ат Иудей патчахлыкъ бла энчи байламын тас этиб, миллет-дин энчилигин кёргюзгенди эмда не джашагъан джерлери бла, неда болгъан бууун бла байламы болмагъанды.
Чууутлулукъны шартлары
«Чууутлулукъну» айгъакъланыуун берген эм буруннгу къайнакъ чууут хакъ — Галахады, ол Талмуддагъы джорукъланы тамалында къуралгъанды. Галахагъа кёре '''чууутлугъа чууут анадан туугъан, неда дин джорукъ бла чууутлулукъгъа кирген адам саналады (гиюр).
Биринчи Табыныучу Юйню чачылыууна дери, чууутлула кеслерини джерлеринде джашагъандыла, чууут миллет-дин джамагъат толу джашауу бла джашагъанды, чууутлугъа Израиль бууундан болмаса да, чууут динни тутханланы барысы да саналгъанды. Болум Вавилон джесирден къайтыудан сора тюрленеди (б. э. д. 583 дж). Израиль патчахлыкъны дженгилиую, аны ызындан Иудей патчахлыкъны дженгилиую бла бирге хорлагъанла чууутлуланы бир къауумун джерлеринден кёчюрюб, Израилни Джерине чууут болмагъанланы орнатадыла. Аны ызындан къатыш юйдегиле къурала башлайдыла, ол чууут халкъны андан ары туруууна къоркъуу болады. Ол себебден, Ездра (Эзра) бла Неемия (Нехемия) Библияны къатыш юйдегилениулеге джасагъын джаядыла. Энди джамагъатха къошулууну баш шарты дин болгъанды. Эзра бла Нехемия киргизтген чууутлу болууну шарты, чууутлуланы меджисуу дуниядан культура-дин айрылыуларына себеб болады.
Алай бла бирге, чууутлу ким болгъаныа айгъакълауланы тюрлю-тюрлю антисемит къуралышла да бере башлайдыла, аланы баш нюзюрлери чууутлулагъа зулмулукъ этиу болгъанды. Чууутлулукъны бу айгъакълаулары бу сорууну хатына бютеу XX ёмюрде уллу ауурлукъ этгенди. Аны эм уллу юлгюсюне Нюрнберг раса законланы келтирирге боллукъду.
Чууут миллет кърал Израилни къуралыуу бла, чууутлулукъгъа къошулууну юристлик формулировкасын салыргъа керек болгъанды: бу айгъакълау Галахагъа кёреми боллукъду, огъесе кесини чууут халкъгъа къошулгъаны баямлагъан къайсы да саналыргъа боллукъду? Израилни Къайтарыуну юсюнден законунда былай джазылыбды:
Гиюр
Иудейликге кёчюу айландырыу процедураны джолу бла болады, аты гиюрду (גֶּיוּר), ол заманда эркишилеге сюндет этиледи (брит мила) эмда эркишилени да, тиширыуланы да миквагъа кёмюледиле. Христианлыкъ эмда муслиманлыкъда джюрюген прозелитизмни, иудейлик ушатмайды, эмда гиюрню ётген тынч тюлдю. Израилде гиюрню ётген адма миллети бла чууутлугъа саналады. Тыш къраллада гиюрню ётген Къайтарыуну юсюнден законуна кёре, Израилге кёчерге эркинлик алады.
Иудейликни джангы агъымларында гиюрню ётюуню башха джорукълары бардыла.
Бек буруннгу (библия) тарихи
Энчи халкъ болуб, буруннгу чууутлула б. э. д. 2-чи минг джыллыкъда, буруннгу Ханаанны территориясында къуралгъанды. Версияланы бир къауумуна кёре Евфратны орта агъымында семит тилли кёчюуючю-малчы тайпала («хапиру»), башха семит тилледе сёлешген Ханаанны оазислеринде джашагъан башха тайпаланы (аморейле) эмда джерли семитлеге дери алайда джашагъан халкъны («рефаим») ассимиляциясыды.
Б. э. д. 2-1 минг джылланы чеклеринде Даудну Израиль патчахлыгъы къуралады.
Биринчи Табыныучу Юйню эпохасы
Б. э. д. X ёмюрде Соломон патчах (Шломо) Иерусалимде табыныучу юй ишлейди (Бейт а-микдаш, «Сыйылылыкъны Юйю»). Соломонну ёлюмюнден сора чууут кърал эки патчахлыкъгъа юлешинеди — Израиль бла Иудеягъа. Кёб ёмюрню узунлугъуна Танах къуралады (чууут сыйлы дин китаб).