cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чууутлула
Биринчи Табыныучу Юйню эпохасы
Б. э. д. 722 джылда Шимал Изараиль патчахлыкъны халкъы — Израилни онеки бууунундан онусун ассириялыла бла Мидиягъа кёчюрюлюб, джерли халкъ бла къатышыб, эрийдиле. «Он тас болгъан» бууунну юсюнден айтыула чууут, мусульман, христиан фольклорлада тюбейди, бир къауум кюнчыгъыш чууут джамагъатлада эмда иудейчилик этген къозгъалыулада ол айтыу бусагъатда да барды. Версияланы бирине кёре ала Месихни келирини аллы бла къайтырыкъдыла (Мессия, Машиаха).
Б. э. д. 586 джылда вавилончула Иудей патчахлыкъны кючлеб, Иерусалим табыныучу юйню оядыла, чууутлуланы уллу кесегин да Вавилоннга сюредиле (Вавилон джесир).
Экинчи Табыныучу Юйню эпохасы
Джангы Вавилон патчахлыкъны къаджарланы кючлеую эмда Ахменидлени Къаджар Империяларыны экспансиясы бла бирге (б. э. д. 539 джыл) чууутлуланы бир къаууму Иудеягъа къайтадыла, анда Экинчи Табыныучу Юй ишленеди эмда аны тёгерегинде чууутлуланы къраллыкълары джангыдан къурала башлайды, Вавилондагъы чууутлуланы асламысы уа Къаджар Империяны тёрт джанына джайыладыла, ол заманда ол Индиядан Эфиопиягъа дери джаыйлгъан уллу кърал болгъанды. Ол замандан башланады чууутлуланы этника айныуларыны доминантлы модели — символлукъ эмда культура аралыкъ Израилде эмда дунияны тёрт джанына джайылгъан диаспорала. Аллында Месопатамияда къуралгъан диаспора, б. э. д. 1 минг джылда Шимал Африка бла Мисирни, Кюнбатыш Джерле Арасы Тенгизни джагъаларын, Грецияны, Гитче Азияны, Сирияны (Шамны), Кавказны, Кърымны, Иранны, Орта Азияны, Индияны джерлерине дери джайыладыла.
Маккавейлени къозгъалыуну эсебинде Хасмоней патчахлыкъ (164—37) къуралады. Ол заманда эллиннешген къауумла бла Негев бла Иордан джагъасындагъы чууут болмагъан семит халкъла да чууут халкъны къурамына киредиле.
Орта ёмюрледе
Палестинадагъа чууут этника аралыкъ, 638 джылда араблыланы кючлеую бла бошалады.
Чууут диаспораны тарихи
Диаспорада бир-бири ызындан талай доминант аралыкъ ауушунады, алада чууутлуланы этника къауумлары къуралгъанды (эдот), ала тиллери бла, турмуш культуралары бла бир-бирлеринден айрылгъандыла:
Эм эски этника къауумланы бири — вавилончу неда ирак чууутлуладыла (бавли), ала б. э. д. 1 минг джыллыкъда къуралгъандыла. Ала аллында арамей тилни хайырланнгандыла, VIII—IX ёмюрледе биринчи араб диалектлени толткъунунда арабчагъа кёчедиле (кылту), ол диалектле артдан къуру чууутлула бла христианлада къалгъандыла, аланы тёгеригинде джашагъан мусульманла кёчюуючю араблыланы диалектлерине кёчедиле. Бавлилени ахыр келечилери Иракны американ-ирак къазауатны заманында къойгъандыла (2003).
Араблыла кючлегенден сора, арамей тилни сакълагъан чууутлула, Курдистан таулагъа ыхтырыладыла, эмда аладан анда таргум неда лахлух этника къауум къурайдыла. Бусагъатда Израилде ала курдистан чууутлула атны джюрютедиле, турмушларында чууут-арамей тилле бла хайырланадыла. Иран чууутлула (парас-у-мадай) Иран бла Орта Азияда орналгъандыла. VI—VII ёмюрледен башлаб чууут-перс тилни эскертмелери сакъланнганды. Талайдан ала керти иран чууутлулагъа (джиди — 25 минг Иранда, 75 минг Израилда, XX ёмюрде асламысы чууут-иран тилледен фарсиге кёчедиле); тат тилли таулу чууутлулагъа; афган — орта азия къауумгъа юлешинедиле, агъыргъыла XVIII ёмюрде орта азиячы чууутлула бла чууут-перс этнолектледе сёлешген афган чууутлулагъа юлешиннгенди, ала Афганистанны XX ёмюрюню ахырында бютеулей къойгъандыла.
Иран чууутлула бла къытай тилли чууутлуланы Кайфэн чууутлуланы къаууму да байлмалыды, ала б. э. д. VI—VIII ёмюрледе къураладыла, эмда бусагъатда къытайлылагъа къатышыб бошагъандыла; аланы бусагъатдагъы тууудукълары Кайфын шахарда джашайдыла эмда культура энчиликни бир-бир шартларын тутадыла.
Эртдеги Орта ёмюрледе бахаратла (пряность) сатыу-алыу джолланы узунунда Махараштра штатда маратхи тилде сёлешген бней-исраэль эмда малаялам сёлешген кочин чууутлула къуралгъандыла, ала бусагъатда Израилде джашайдыла. Араб джарымайрымканда чууут джерлешимле б. э. д. 1 минг джыллыкъны экинчи кесегинден къурала башлайдыла. Мухаммат файгъамбар джангы динни, Мединаны чууутлулары бла кюрешде джаяды, алай бир къауум чууут къауумла ислам джамагъатха къошуладыла. Къыбыла Арабияны араб тилли чууутлулары («тейманим», йеменчиле) асламысы бла Израилде джашайдыла (140 минг чакълы бир адам), 200 чакълы адам Йеменде джашайдыла. Эртдеги Орта ёмюрледе Шимал Сирия бла Къыбыла Тюркде араб тилли чууут къауумла къурала башлайдыла (халяби), Къыбыла Сирия бла Ливанда (сами); XVI ёмюрде аланы ичинде Испаниядан къачхынчы сефардла да эрийдиле. XVIII ёмюрде халябиле бла ирак чууутлуланы талай къаууму Индиягъа британ тачха къуллукъ этер ючюн кёчедиле, андан ала Къыбыла-кюнчыгъыш Азиягъа джайыладыла (Сингапур, Мьянма (Бирма), Гонконг, Индонезия э. б.), анда ала багдади атны джюрютгендиле. Б. э. д 1-чи мингджыллыкъны экинчи джарымындан башланыб Магрибни чууутлулары этника къауум халгъа келедиле, кеслери да кёб тюрлю юлюшге бёлюнедиле, аланы ичинде Атласны бербер тилли чууутлулары.
Бу бютеу къауумладан айры эфиоп чууутлула айныйдыла (бета-исраэль, неда фалаша), XX ёмюрге дери ала агава тилледе, артдан а уа амхар эмда тиграй тилде сёлешгендиле.
Византияны чууутлулары (еваним, романиотла) XVI ёмюрден башлаб сефардлани ичинде ассимиляция бола башлайдыла. Аланы туудукълары, XX ёмюрде грек тилнри этнолектин (еваника) стандарт грек тилге ауушдурадыла, бусагъатда Грецияда джашайдыла (1 минг чакълы адам).
Тау Арты Кавказда гюрджю чууутлула — урияла да къураладыла.
Европаны къыбыла-кюнбатышында кеч антика замандан башлаб сефардла атлы чууут къауум болгъанды, ала иберий-роман тиллени этнолектлеринде сёлешгендиле. 1492 джыл Испаниядан къысталгъанларындан сора, ала Кюнчыгъыш эмда Кюнбатыш Джерле Арасы Тенгиз джагъалада орналгъандыла, эмда аланы ичинде чууут-испан тил къуралады. Алагъа джууукъ Прованс бла Римни чууутлулары саналадыла (ромаим), ала эски прованс эмда итальян тилни этнолектлеринде сёлешгендиле (къыбыла лоэз). Бютеу бу къауум ортакъ чууут кеси атларын сакълагъандыла, аннга къошакъгъа субэтника атлары да болгъанды.
Экинчи дуния къазауатны аллында эмда аны заманында алты миллион чакълы бир чууутлу ёлтюрюлгенди Бу сан Нюрнберг трибуналны протоколларында чертилгенди (къара Холокост).
Бусагъатда орналыулары бла санлары
Россияда, революциядан сора тергеуледе кесини миллетлигин адам кеси айтханды. Ол себебден, сёз ючюн, 30-чу джыллада кесин чууутлугъа санамагъан чууутлу деб джазылмагъанды (20 % чакълы бири) Артдан кесин чууутлу деб джаздырмагъанланы саны СССР-де ёсгенден ёсюб баргъанды.
Къуралышлары болгъан чууут джамагъатла 110 къралда бардыла.
Чууутлуланы этника къауумлары
Чууутлуланы ичинде эм уллу этника къауумлагъа ашкеназла бла сефардланы санаргъа боллукъду.
Аланы тышында: араб чууутлула; лахлухи, перс эмда бухара чууутлула; урияла; тау чууутлула; индий чууутлула, романиотла, итальяним (ромим), фалаша э. б.
Джууукъ къауумла
Криптоиудейле — зорлукъ бла христианлыкъгъа неда мусульманлыкъгъа бурулгъан, алай а ташатын иудейликни шартларын тутхан чууутлуланы туудукълары:
Иудейлегенле — тюрлю — тюрлю этника тамырлары болгъан, иудейликни тутхан, кеслерини чууутлуланы кесеклери санагъан къауумла:
Чууутлуланы тиллери
Чууутлуланы эм эски тиллери — буруннгу чууут тилди (иврит), анда чууутлуланы баш дин китаблары Танах джазылгъанды. Бизни эраны биринчи ёмюрленинде, аны орнуна сёлешиу тилге арамей тиллени бири келеди, кечирек диаспоралада хоншу халкъланы тиллерини тамалында чууут тилле бла этнолектле къураладыла. Буруннгу чууут тил слёшиу тилден чыгъады, алай а лашон-а-кодеш («сыйлылыкъны тили») динде баш джазма тиллей къалады. XX ёмюрде бу тил джангыдан туууды эмда иврит аты бла Израилни чууутлуларыны официал эмда сёлешиу тиллери болады.
Диаспоралада иврит (буруннгу чууут тил) иудейликни баш тили кибик сакъланады. АБШ-ны, Израилни, Бельгияны, Уллу Британияны, Канаданы эмда талай башха къралны хасид джамагъатларында сёлешиу тил идишди. Башха сакъланнган чууут тилдеден сефард, тат (тау-чууут), чууут-арамей, чууут-иран тиллени айтыргъа боллукъду. Бюгюнлюкде чууутлуланы 45 % ингилизча сёлешеди, 34 % — ивритде, 13 % орусча, 5 % чакълы бири испанча, 4,5 % — французча, 4 % чакълы бири идишде, 3,5 % джууукъ арабча, аланы тышында немец, румын, фарси, поляк, амхара, португал, маджар, тюрк тилле да джайылыбдыла.
Дин
Дин тутхан чууутлуланы асламысы иудейчиликни тутадыла (иудейледиле). «Иудаизм» йуда́исмос, чууут сёзден къуралады яхадут (יהדות), аны бла бир тамырлы йехуди — чууутлу / иудей.
Чууутлуланы дин китаблары — Танах (ТаНаХ — аббревиатура: Тора́ תורה, Невии́м נביאים, Ктуви́м כתובים — Беш китаблыкъ).
Культуралары
Диаспорада социал-экономика статуслары башхала бла тенг болмагъаны себебли, чууутлулада энчи культура къуралгъанды. Чууутлулагъа асламысы бла джерге ие болургъа джасакъ болгъанды, ол себебли чууутлуланы эл мюлкге къатышыулары чекли болгъанды, аланы баш ишлери тюрлю-тюрлю санагъатла, сатыу-алыу, саудюгерчилик болгъанды. Чууутлуланы асламысы башхалагъа къатышмагъан джамагъатлада джашагъанды (кегила) ала шахар тийреле болгъандыла (гетто Италия бла Германияда, худерия (жудерия) Испания бла Португалияда, меллах Шимал Африкада, махалла Иран бла Ара Азияда). Чууут джамагъатлагъа (кагал) башчылыкъ экономика элита (гвир — «кючлю», парнас — «асыраучу») эмда раввинат этгенди.
Уллу юйдегиле сакъланнгандыла, Джууукъ эмда Орта Шаркъда XX ёмюрню ортасына дери полигамия джюрюгенди (норматив моногамияны ашкеназла X ёмюрде киргизгендиле). Джууукълукъ эркиши джанындан саналса да, иудейлик мардалагъа кёре чууутлу деб къуру анасы чууут болгъан саналады (Чууутлулукъ). Материал культураны бютеу чууут шартлары иудейликни буюрууларында тамалланнганды: ашарыкъда кашрут, эркишиле бла юйленнген тиширыулагъа башларын джабыу д. а. к..
Джангы заманда, чууутлуланы хакъларын чеклениуню къоратыу бла, европачы къралланы асламысында чууутлуланы ассимиляциясы эмда аккультурациясы болгъанды, ортодокс иудаизмден кетилгенди, къатыш юйдегиле чыкъгъандыла; Кюнчыгъыш Европа бла Азияны чууутлурары кеслирини энчи культураларын кёбюрек сакълагъандыла.
Аны бла бирге чууутлуланы консолидациялары да айный башлагъанды, бютеу чууут культуралыкъ эмда политикалыкъ къозгъалыула къуралгъандыла. 1881—1914 джыллада чууутлуланы миграциясы кючленнгенди (артыкъсыз да Россия Империядан), ала Кюнбатыш Европагъа, Америкагъа, Австралиягъа кёчгендиле. Сионизм идеологияны кючлениую бла Палестинагъа кёчюу да башланады.
Европачы чууутлуланы этникалыкъ айныуларын Экинчи дуния къазауатны заманында болгъан Холокост къурутханды. Къазауатдан сора чууутлуланы Джангы Дунияны къралларына эмда джангы къуралгъан Израиль Къралгъа кёчюулери кючленеди.
Маршаллны планы
Маршаллны планы (Marshall Plan, официал аты European Recovery Program — «Европаны джангыдан къуруууну программасы») — Экинчи дуния къазауатдан сора Европагъа болушлукъну планыды. 1947 джылда американ кърал секретарь Джордж К. Маршалл джанындан теджелгенди (джюртюуге [1948]] джылны апрелинде киргенди). Планнга 17 европачы кърал къошулгъанды. Маршаллны планы Европагъа болушханны тышында, АБШ-ны континентде болумун кючлю этгенди.
Болушлукъ программа бла байламлы планларын Джордж Маршалл 1947 джылны 5-чи июнунда Гарвард университетде ачыкълагъанды. 12-чи июлда Парижде Кюнбатыш Европаны 16 къралыны келечиси джыйылады. Бу джыйылыугъа Кюнчыгъыш Европаны келечилери да чакъырыладыла, алай а совет правительство бу планда кесини интереслерине къоркъуу кёргени себебли, аны джанлы кюнчыгъыш европачы къралланы келечилери келмейдиле. Совет Союз эсе бу планнга кирмегенди, къралны башчылары, бюджет дыккылыкъны болмагъанын баямлагъандыла.
Джыйылыугъа къошулгъанла болушлукъну ёлчемлерин сюзгендиле. Ол къралланы болушлукъгъа разы болгъанлары белгили болгъанында, АБШ-да къралны экономисыны бу болушлукъну этер амалларыны тинтиу комитет къуралады.
Кюнбатыш Германиягъа Маршаллны планы бла келген болушлукъ бла бирге, бу къралдан хорлагъан къраллагъа, берилген заранны джабар ючюн салыннган контрибуция (репарация) таймаздан алыннганды.
Маршаллны планы, АБШ-ны конгресси Европагъа 4 джыллыкъ болушлукъ этиуню айгъакълагъан "Экономика ишбирликни" закону алынгандан сора, 1948 джылны 4-чю апрелинден ишлеб башлагъанды. Ассигнацияланы бютеулей ёлчеми 12,4 млрд долл. чакълы бир болады, аны асламысы Ингилизге (2,8 млрд.), Франциягъа (2,5 млрд.), Италиягъа (1,3 млрд.), Кюнбатыш Германиягъа (1,3 млрд.), Голландиягъа (1 млрд.) кетгенди. Аны бла бирге американлыла болушлукъну бериуню шартларыны бирин, болушлукъ алгъан къралланы правительстволарындан коммунистлени чыгъарыу болгъанды. 1948 джылгъа Кюнбатыш Европаны къралларыны правительстволарында бир коммунист да болмагъанды.
Кечирек Маршаллны планы Япония эмда Кюнчыгъыш Азиядагъы талай къраллда ишлеб башлагъанды.
Маршаллны планы 1960 джыллада тохтатылгъанды: реципиент къралларыны правительстволары долларладан къутула башлайдыла. Биринчи, 1965 джыл Францияны правительствосу долларланы алтыннга ауушдурууну излегенди. 1971 джылгъа американ болушлукъну алгъан бютеу кърал доллардан къутулгъанды. Аны эсебинде доллар девальвация болгъанды, АБШ девальвацияны тыяр мурат бла долларны алтын стандартын тохтатханды.
Эсеблери
Маршаллны планы тарихде эм джетишимли экономика программаланы бири болгъанды, аны бютеу салыннган нюзюрю толтурулгъанды:
Болушлукъ алгъан къралла
Варшава (магъаналары)
Варша́ва:
Саулда сермешиу
Саулда сермешиу (1236 дж.)— Къылышчыланы ордени бла ала джанлыла бир джанында, эмда земгала, куршла бла литвачыла,  и жемайтла башха джанында болуб баргъан сермешиудю. Сермешиуню баргъан джерине бусагъатда Литвада Шяуляй шахарны къаты саналады, алай а башха оюмгъа кёре латыш Вецсаулени къатында болургъа да болгъанды бу сермешиу. Мырдылы джерде сермешген рыцарланы ауур кавалериялары литвачыла бла земгалланы дженгил аскерлерине кеслерин хорлатхандыла. Немецле бу дженгилиуден кеслерине келелмегендиле. Бу сермешиуню эсебинде орденни ахыры келгенди.
Уолпол, Роберт
Роберт Уолпол, 1-чи Орфорд граф (эски Вальполь, Robert Walpole, 26-чы август 1676 — 18-чи март 1745) — британ политикачы, кърал адам, 1720-30-чу джылланы эм бек айтылгъан, кючю болгъан политика фигурады. Ганновер династияны биринчи короллары Уолполну дагъанына таяныб къралгъа оноу этгендиле. Ол Британияны европка къазауатлагъа къатышдырмагъанды. Къралны аскер эмда экономика кючлерин якобитле чабсала деб аягъанды.
1721 джыл Казначействону биринчи лорду болады, 1730 джылда уа лорд Тауншендни оставкагъа чыгъыуу бла правительствогъа башчылыкъ этеди, бу орунда 1742 джылгъа дери турады. Уллу Британияны тарихинде правительствогъа эм кёб заманны башчылыкъ этгенди, биринчи премьер-министрге саналады. Бу термин ол заманлада хайырланмаса да, правительствогъа эткиси бусагъатдагъы премьерленикича болгъанды.
Гибралтар ачыкъ богъаз
Гибралтар ачыкъ болгъаз (Estrecho de Gibraltar, the Strait of Gibraltar, مضيق جبل طارق, Fretum Gaditanum) — Пиреней джарымайрымкан бла Африканы шимал-кюнбатыш джагъасыны арасында, Джерле арасы тенгиз бла Атлантика океанны байлагъан халкъла арасы ачыкъ богъазды.
Узунлугъу 59 км, кенглиги 14—44 км, фарватерде теренлиги 338 м чакълы бир болады (эм терен джери — 1181 м-ди).
Гибралтар джарым айрымканда теренликни тюрлю-тюрлю къатларында агъымла бир-бирлерине къаршчы джары агъадыла. Баш агъым Атлантикадан Джерле арасы тенгизге джылда орталама 55 198 км³ сууну келтиреди (орта температурасы — 13,5 °C эмда тузлулугъу — 38 ‰). Терен агъым эсе уа Джерле арасы тенгизден Атлантикагъа 51 886 км³ суу (орта температурасы — 17 °C эм тузлулугъу — 36 ‰). 3 312 км³ аралыкъ — Джерле арасы тенгизни башындагъы сууну къуругъаны себебли болады.
Гибралтар ачыкъ богъазны джагъаларында асламысы бла къаялы ландшафтны кёрюрге боллукъду, бурунда ол къаялагъа — шималында Гибралтар къаягъа эм къыбыласында Джебель-Муса къаягъа — Геркулесни багъаналары дегендиле.
Гибралтар ачыкъ богъазны уллу стратегиялы эмда экономикалы магъанасы барды. Ачыкъ богъазны джагъаларында испан портла Сеута, Ла-Линеа, Альхесирас, Мароккону Танжери эм Уллу Британияны къаласы бла аскер-тенгиз базасы Гибралтар орналыбдыла.
Кёб джылланы Испания бла Марокко (Ла-Маншны тюбю бла Францияны Уллу Британия бла байлагъан туннель кибик), ачыкъ богъазны тюбю бла темир джол эмда автомобиль джол салыр муратлы болуб тинтиулени бардыргъандыла.
Американ эмда британ къурулушчуланы къаууму ачыкъ богъазны башы бла кёпюр ишлеуню мадарларын тинтедиле. Бу кёпюр ишленсе, дунияда эм мийик (900 метрден аслам) эмда эм узун (15 км) боллукъду.
Афинле
Афи́нле (Αθήνα) — Грецияны, Аттика номну эмда Афинле номархияны (префектураны) ара шахарыды. Орналгъаны Ара Грециядады эмда къралны экономика, культура эмда административ аралыгъыды. Атын грек мифологияда Афинадан алады. Афинлени тарихи бек байды. Классика кёзюуде (б. э. д. V ёмюр) кърал-шахар кесини айныуунда эм мийиклеге чыкъгъанды, анда европа цивилизацияны айныууну тенденцияларыны белгилейди. Бу шахар бла Сократ, Платон эм Аристотель кибик философланы, Эсхил, Софокл эм Еврипид кибик драманы тамалында тургъан трагиклени атлары байламлыды. Афинледе кърал оноу система — демократия болгъанды.
Афин агломерацияны джери — 412 кв.км. болады. Бу территория: Эгалео (Αιγάλεω), Парнита (Πάρνηθα), Пендели (Πεντέλη) эм Имито (Υμηττός) таула бла къуршоуладыла. Былайда Грецияны адам санындан юч этиб бириси джашайды, эмда 2001 джылны санаууна кёре 3 361 806 адам болады. Алай бла 1 кв.км. джерде 160 адам джашайды. Шахарны арасында тенгизни дараджасындан мийиклик 20 метрди, алай а шахарны территориясыны рельефи бирча тюлдю, тюзле таула бла алмашадыла.
Шахарны аты
Бурунлада «Афинле» аты кёблюк санда болгъанды —. 1970 джылда кафаревусланы къоратыу оноу алыннгандан сора, бирлик санда аты — Αθήνα  — официал болгъанды.
Мифологиягъа кёре акъылманлыкъны аллахы -Афинаны атын шахар Афинаны тенгиз иеси Посейдон бла даулашыуундан сора алгъанды. Афинлени биринчи патчахы Кекроп (Κέκροπας) джарымы адам, джарымы джылан болгъанды, аны аллында оноу этерге чыгъады, ким боллукъду шахарны болушу деб. Эки кандидат болгъанды -Афина бла Посейдон, ала Кекроннга саугъа этерге керек болгъандыла, патчах къайсысыны саугъасын джаратса, аны шахар болушу этерге оноу алыннганды. .
Посейдон кесини ючтиши бла джерге урады да, джерден кёзлеу чыгъыб башлайды. Греция исси, къаялы къралды, суу анда бек керекди, алай суу тенгиз суу болады, тузлу. Афина джерге ургъаны да, джерден олива терек ёсгенди. Патчах бу саугъаны бек джаратханды. Аны бла шахар Афинаны атын алгъанды.
Тарихи
Грек культураны джашнагъан заманыны кёбюсюнде Афинле магъаналы шахар болгъандыла. Грецияны алтын ёмюрюню заманында ( б. э. д. 500 джылдан б. э. д. 300 джылгъа дери) шахар культура бла интеллигенцияны аралыгъы болгъанды, кюнбатыш цивилизацияны бешигиди. и (около 500 года до н. э. до 300 до н. э.) был центром культуры и интеллигенции, и являлся колыбелью западной цивилизации. Буруннгу Афинлени идеялары бла практикалары бюгюнде «кюнбатыш цивилизация» атны джюрютедиле. Алтын ёмюрден сора да Афинле бай шахарлай къалгъандыла, аланы быллай джашаулары Рим империяны эпохасына дери баргъанды.
Философя школланы 529 джыл Византия империяны императору I Юстиниан джабханды. Аннга дери 200 джыл алгъан христиан дин империяны официал дини баямланнганды. Афинле алгъыннгы сыйын тас этиб, тюз провинциал шахарчыкъ болгъанды. XIII бла XV ёмюрлени арасында шахарны византий, француз эмда итальян рыцарла кючлегендиле. Ахыргъыла XIII ёмюрню аллында Афин герцоглукъ да къурайдыла.
1458 джыл тюрклюле шахарны кючлейдиле, Афинле Оттоман империяны бир кесеги болады. Шахарны халкъы империяны тюшюую бла кючлю азаяды. Шахарны кёб тюрлю районлары бла кёб эски мекям XVII—XIX ёмюрлерини арасында чачыладыла, шахар а уа талай къауумгъа азыкъ болады. Тюрк бла Венеция республиканы арасында къазауатла да Афинлени джазыуунда бек аман ыз къояды. Венециялы инарал Франческо Морозини шахарны 1687 джылны 22-чи сентябрында алыргъа излеб штурмунда  артиллериясы бла Парфенонну чачады.
1833 джыл Грек короллукъ къуралыб Афинле ара шахары болгъанында, былайда гитче джерлешимчик болгъанды. Аны ызындан джыллада джангы къуралгъан къралны ара шахары терк айныб башлайды. Андан сора кючлю кенгергени 1923 джылгъа келеди, ол заманда Тюрк-Грек халкъ ауушдурууну эсебинде Анатолиядан кеглен греклилени иги кесеги Афинлени къыйырында джерлешеди. Экинчи дуния къазауатда Афинлени немецле кючлейдиле. Къазауатдан сора шахар джангыдан ёсюб, айныб башлайды, артыкъсыз да бек 1960-чы джыллада. Ол заманлада шахарны къыйырында кёб бетон юй ишленнгенди. Грецияны Европа Бирликге кириую бла шахаргъа джангы инвестицияла келедиле, аны бла бирге автомобиль трафик бла хауа кирлилик проблемала да келедиле.
Афинлени административ бёлюнюую
Афинле атны талай затха айтыргъа боллукъду:
Бусагъатда Афинле 7 муниципал округга бёлюнюбдюле, аланы атлары джокъду номерлидиле:
Улоу инфраструктурасы
Афинледе джамагъат улоуну системасы троллейбусладан, автобусладан эмда рельса улоудан къуралады (метро, шахар тюбю электропоездле эмда трамваи).
Къарнаш шахарла
Партнер шахарла
Инд
Инд (སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo, 印度河 Yìndù Hé, सिन्धु नदी, Sindh, اباسين Abāsin, سنڌوندي Sindhu, دریائے سندھ) — Къыбыла Азияда уллу сууду, Къытайны территориясында башланыб, Индия бла Пакистанны джеринде саркъыб Индий океаннга агъады. Сууну башы Тибетде башланады, аягъы уа Араб тенгизни шималындады. Инди узунлугъу  — 3180 км, бассейнини майданы — 960 800 км².
Башы бла огъары агъымы
Сууну башы 5300 метр чакълы бир мийикликдеди (неда Британникагъа кёре 5500 м ) орналгъан Тибет таулукъну къыбыла-кюнбатышындагъы Гаринг-боче тауну шимал къабыргъасындады. Синдху атны Гар-Дзангбо суугъа къошулгъунчу джюрютеди, андан ары Инд ат алады.
Джамму эм Кашмир штат бла Пакистанный Шимал территорияларыны чеклеринден ётгенден сора Индге Шинго суу къошулады (en:Shingo River). Андан сора 80 км чакълы бирден Ингде дагъыда Шайок къошулады (en:Shyok River). Скардуну къатында (Балтистан аралыгъы) Индге онг джанындан Шигар суу къошулады (en:Shigar River). Инд кесини шимал нохтасына Харамош джитини къатында джетеди (en:Haramosh Peak), андан сора Гилгит бла бирлешиб Бунджи шахарны къатында (en:Bunji, Pakistan) къыбыла-кюнбатышха саркъыб башлайды. Гилгит бла бирлешгенден сора кёб турмай Асторну суулары да Индге къошуладыла (en:Astore River). Андан сора Инд Кашмирни чегинден ётюб, Пакистаннга саркъады.
Орта агъымында дуппурлу алаша таулулукъланы ётеди. Анда Индге Кабул къошулады (къошулгъан джерини мийиклиги 610 м чакълы бирди), Калабагх ёзен бла Сюлемен таула бла Тузлу тау сыртны арасы бла агъыб Инд-Ганг тюзге чыгъады.
Тюздеги бёлеги
Соан суу бла бирлешиб (en:Swaan River) Пенджабны тюзлерине Дадухейль шахарны къатында чыкъгъандан сора, Инд талай дженглеге юлешинеди. Биргесине баргъан илипинле бла бирге Инд, Миянвали бла Дераисмаилхан шахарланы юсю бла саркъады. Дерагазиханны ётгенден сора Индге эм уллу джетеги Панджнад суу къошулады, алайда Индни кенглиги 400-500 метрден 1-2 километрге дери ёседи. Суккур шахарны къатында (Синд) Инден Нара дженг айрылады (Кюнчгъыш Нара), алай ол дженг тенгизге джауумлу джыл болса джетеледи, тёбен агъымында Инд Тар къум тюзню ётюб Араб тенгизге агъады.
Суу биргесине кёб топуракъны келтиргени себебли, суу оруну къум тюзден мийикдеди. .
Дельтасы
Хайдарабадны къатында (тенгизге 150 км. джетмей) Индни дельтасы башланады, аны бютеулей майданы 30 минг км² эмда тенгиз джагасыны узунлугъу 250 болады. Суу 11 баш дженгнге юлешинеди, алай а бютеулей дженглерини санын билген къыйынды, хар суу къобханы сайын ол сан тюрленнгенлей турады. Бусагъатда сууну баш суу оруну Гаджамро атны джюрютеди. Тенгиз келсе 8-30 километрге джаганы басады.
Джетеклери
Джетеклени эм уллулары:
Варшава
Варша́ва (Warszawa ) — территориясы бла эмда халкъы бла Польшада эм уллу шахарды, 1596 джылдан бери къралны ара шахарыды. Шахарны юсю бла Висла суу ётеде.
Этимологиясы
Тарихчиле бла лингвистлени кёбюсю, шахарны аты — Warszewa («Варшныкъы») сёзден чыкъгъаннга санайдыла, бу сёз а уа — Warsz (Warcisław, Wrocisław атны орта ёмюрледе популяр болгъан къысха формасыды) адам атдан къуралгъаннга.
Халкъда уа Warszawa ат, Wars чабакъчыны аты бла аны юй бийчеси болгъан Sawa атлы русалканы атын бир-бирине къошхандан къуралгъанды деген оюм джайылыбды. Сава русалка, шахарны символуду.
Орта ёмюрле
Онунчу ёмюрден башлаб бусагъатдагъы Варшаваны территориясында бир талай джерлешим болгъаны документал халда белгилиди, аланы орталарында эм кючлю Bródno бла Jazdów kamion болгъандыла.
Варашавада биринчи агъачдан къурулушла XII ёмюрге литвалыла бла ишленнгендиле, ташдан а уа — Тевтон орденден джакъланыу нюзюр бла XIV ёмюрге.
Джангы заман
XV—XVI ёмюрледе Варшава — Мазовия бийликни аралыгъыды, 1596—1795 джыллада — поляк королла бла литва уллу бийлени резиденциясыды, 1791—1795 джыллада — Речь Посполитаяны ара шахарыды, 1807—1813 джыллада — Варшава герцоглукъну (де-факто француз протекторатда), 1815-1915 джыллада — Поляк Патчахлыкъны (Россия империяны къурамында). 1918 джылдан 1939 джылгъа дери Варшава Польша Республиканы ара шахары болгъанды, 1944 джылдан 1989 джылгъа дери уа — Поляк Халкъ Республиканы ара шахары.
Экинчи дуния къазауатны заманында оккупацияны кёзюуюнде (1939 — 1944 дждж.) Генерал-губернаторлукъну административ аралыгъы Краковда орналгъанды. Варшаваны арасын нацистле 1944 джылда къурутхандыла.
Эм джангы заман
1989 джылдан бери Варшава, бусагъатдагъы Польша Республиканы ара шахарыды. Экинчи дуния къазауатдан сора шахар тынгылы ызыны ишленнгенди эмда илмулу реставрацияны айырма юлгюсю кибик ЮНЕСКО-ну Бюдеудуния осуйлукъны эсгертмелерини санына къошулгъанды.
Административ джарашдырылыуу
Варшава 18 гминадан (райондан) къуралады:
Къарнаш шахарлары
Варшава, бу шахарлагъа къарнаш шахар болады:
Афинле (магъаналары)
Афи́нле:
Евромайдан
Евромайдан (дагъыда Еврореволюция, 2013 джылны революциясы , Сыйлылыкъны революциясы ) — миллет-патриот    , Украинада коррупцияагъа,  социал тенгсизликге, хакъ сакълагъан органла бла энчи буюруулу кючлени зулмучулукъларына къаршчы эмда Украинаны тыш политикасында европачы векторну джакълагъан протест акцияла.
Протестле 2013 джылны 21-чи ноябрында башланнгандыла, ала Украинаны Министрлерини Кабинетини Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салыргъа унамаууна джууаб реакция болгъандыла, алай а джукълана келген протестле Киевде 30-чу ноябрны кечесинде кюч бла мамырлыкъ демонстрацияны чачылыуу бла джангы кюч аладыла. 2013 джылны аягъында протестле къуру митингле бла къалмай, демонстрацияла эмда студент страйкла да болгъандыла.
Ал чурумлары
2013 джылны 21-чи ноябрында, Кюнчыгъыш партнёрлукъну Вильнюс саммитине талай кюн къалыб, Украинаны Министрлерини Кабинети Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуню къабыл этиуге хазырланыуну тохтыргъа оноу оноу алады. Аны юсюнден официал бегимни алгъанларын Украинаны Премьер-министри Николай Азаров билдиреди.
Россия Украинаны сатыу-алыу экспортуна джууабха, Министрлени Кабинети министрликлеге эмда ведомстволагъа «БКъБ-ны къраллары бла сатыу-алыуну, чыгъарыу кооперацияны эмда технологияланы алмашдырыуну айнытыугъа джоралаб амалла алыргъа» буйрукъ береди. Николай Азаровну айтханына кёре, къысха болджалда экономиканы модернизациясын бардырыр мадар болмагъаны себебли, эмда Европа Бирлик бла келишиуге къол салынса европачы чыгъарыучула ба конкурецния этелмезликлери себебли алыннганы билдиргенди.
Аны тышында, Украинаны Баш Радасы Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны шартлары болгъан, евроинтеграциячы законланы джакъламайды (прокуратураны, сайлау законланы эмда чекле тышындагъы гражданларыны багъыуну юсюнден).
Евромайданда 2013 джылны 24-чю ноябрында къабыл этилген излемле
2013 джылны 24-чю ноябрында Януковични президентлигини кёзюуюнде эм оппозицияны эм уллу митинги бардырылгъанды, митингчилени колонналары бютеу Крещатикни толтургъандыла (Шевченкону бульварындан башлаб Европа майданнга дери) — оппозицияны тергеуюне кёре митиннге 150 минг чакълы бир адам джыйылгъанды, милицияны санагъанына кёре — 50 минг адам. Бу митинг бир ауаздан «Евромайданны излемлерин» къабыл этгенди: 1) Миллет интереслени сатханлары ючюн, Азаровну правительствосуну отставкасы. 2) 27-чи ноябрда (Вильнюсда саммитге дери) Баш Раданы кёзюусюз сессиясында бютеу керекли евроинтеграциячы законланы къабыл этиу, аланы ичинде Юлия Тимошенкону да башына бошлау. Бу законла къабыл этилмеселе, Евромайдан парламентни чачылыуун эмда джангы кёзюусюз сайлауланы бардырыллыгъын дауларыкъды. 3) Майдан Януковичден Европа Бирлик бла ассоцияциягъа хазырланыуланы тыйу бегимни артха алыуну, Тимошенкону башына бош этиуню, Вильнюсдагъы саммитде «Украина бла Европа бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуню» даулагъанды. «Ассоцияцияны юсюнден келишиуге» къол салынмаса, Майдан Януковични, миллет интереслени джакъламагъаны эмда сатханы ючюн импичментин дауларыкъды. 4) Аны тышында Евромайдан :
АБШ-ны правительствосуна петицияла
2013 джылны 27-чи—28-чи ноябрларында «5 телеканал» «Кюнбатыш къралланы Януковичге къаршчы энчи санкцияланы» джакълау мурат бла АБШ-ни правительствосуна петициягъа халкъдан къол салыу джыйылады (АБШ-ны правительствосу къаллай да болсун, петициягъа къарар ючюн, 30 кюннге 100 минг адам къол салыргъа керекди). Акъ Юйню сайтында Украина бла байламлы 6 петиция регистрация этилгенди, аланы ичинде эм кёб къол салыннган петицияла:
Къалгъан юч петиция (къуралгъанлары 29-30-чу ноябрь 2013) андан аз ауаз алгъандыла.
Евромайданны айры къауумларыны излемлери
Евромайданда протестлени кенг политикалыкъ спектрли политика партияла дагъан болгъандыла («Регионланы партиясыны», тюнене оппозициягъа джау болгъан, алгъыннгы членлеринден башлаб — «Регионланы партиясындан» Богословскаяны чыкъгъаны кибик), алай бла ол къауумланы да излемлери айры да болгъанды. Аланы тышында Майданда студентлени айырыргъа боллукъду, ала талай он минг адам болгъандыла. Бу къаумны алчылары кеслерини протестлерин «политика тышында» баямлаб, кеслерини дауларын къуру «Европа Бирлик бла ассоцияция» болгъанын билдиргендиле, ала партия тышы лозунгла, партия символика болмау кёб адамны бирикдирлигине умут этгендиле. Алай а Майданны 2013 джылны 30-чу ноябрыны тангында (4:00) чачыуундан сора — лидерле политикачылагъа къошула башларгъа заман келгенин, Украинаны Конституциясы бла гарантия этилген хакъла эмда эркиликле ючюн кюреш башланнганын эмда джангыз кеслери бу кюрешде хорлаялмазлыкъларын ангылагъандыла.
Киевден башха украин шахарлада Евромайданланы излемлери
2013 джылны 24-чю ноябрында, сагъат 16:00 20 000 львовчу Украинына евроинтеграциячы курсун джакълагъанларыны, президент Виктор Януковични эмда премьер Николай Азаровну, Львов Область Кърал Администрацияны бшачы, милицияны генералы Олег Саланы отставкасын даулагъан чакъырыугъа къол салгъанды ).
25-чи ноябрда Евромайданда Ивано-Франковскдан студентле излемлерин тизимин баямлагъандыла. Европа Бирлик бла Ассоцияцияны юсюнден келишиуню тышында, студентле окъууну эмда илмуну министри Дмитрий Табачникни отставкасын, Баш Окъуу Заведениялада бютеу тёлеулю къуллукъланы тохтатыуун даулагъандыла.
Евромайданны хронологиясы
Джамагъатны ичинде протест халланы ёсюуюн, кёб социолог фиксация этген эди. Специалистле белгилегеннге кёре: «2012 джылны октябры бла тенглешдириб къаралса, орамлагъа чыгъаргъа разы болгъан адамланы санлары 5% кёб болгъанды, ишексиз да протестни джакъламазлыкъланы саны да иги кесекге азайгъады, — 51-ден 36% дери».
«Къара орта кюн», Украинаны правительствосу Украина бла Европа Бирликни арасында ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салмазгъа оноу этген кюн, адамланы актив къымылдаулагъа тебергенди. Протестчиле Евромайданны къурау чакъырыугъа терк огъуна къошулгъандыла. Протестлени толкъуну Украинаны эмда башха къралланы юсю бла ётгенди. 21-чи ноябрдан 23-чюсюне дери акцияла политика символиканы хайырланмай ётгендиле.
Deutsche Welle-ни украин къуллугъуну тергеулерине кёре 28-чи ноябргъа бютеуукраин страйкга онла бла минг украин студент чыкъгъанды.
Социал аулада чакъырыула
BBC-ни билдиргенине кёре, «Евромайдан» сёз биринчи кере 21-чи ноябрда социал аулада хайырланнганды. Андан #Євромайдан хэштег Твиттерни тренди болг ъанды. Акцияла Донецкде, Ивано-Франковскда, Луцкда, Ужгородда эмда Львовда башланнганы бла, 22-чи ноябргъа бу сёзню интернетде 21 000 кере хайырланнгандыла.
Къызылсман-сары революцияны заманында, протестчилени къуралышыуларында эмда координацияларында уллу магъананы мобил телефонла ойнагъандыла. Власть информацион майданны кючлегени себебли, смс-ни болушлугъу бла кёб адамны джыяр мадар табхандыла. 2013 джылдагъы протестлеге адамланы аякъландырыргъа социал аула болушхандыла.
Правительство, Европа бирлик бла ассоцияцияны юсюнден келишиуню къол салыргъа хазырланыуну тохтатханы белгили болгъанында, протестге биринчи болуб Азатлыкъны Майданына «5-чи каналны» журналисти Инна Неродик бла аны тенги Ольга Ижик болгъандыла, аны юсюнден кесини Фейсбугунда билдиргенди журналист. Бир къауум басым келечилени чакъырыуларындан сора адамла кёбчюлюк санда джууабха майданнга чыгъа башлагъандыла, аланы ичинде журналист Мустафа Найемни Фейсбукда чакъырыуун айры чертирге керекди. Чакъырыу Найемни энчи бетинде 21-чи ноябрда басмаланнганды.
Андан сора, Евромайданчыланы социал аулада акцияларына АБШ-ны Президенти Барак Обамагъа Янукович бла украин правительствону членлерине къаршчы санцкияла этерин излеб петициягъа къол салыргъа чакъырыу болгаънды. 26-чы ноябрдан 6-чы декабргъа дери бу петициягъа 135 минг адам къол салгъанды. 29-чу ноябрда Акъ юйню сайтында дагъыда бир петицияны тексти чыгъады, анда АБШ-ны правительствосун Украинаны правительствосуну кетериуде мамырлыкъ амалла бла болушурун чакъырадыла. Бир сутканы ичинде 30 000 адам къол салгъандыла.
4-чю декабрда "Экономикалыкъ къаршчыланыу" джамагъат къуралыш социал аулада Регионланы Партиясыны членлерини иелигинде болгъан бизнесни бойкот компанияны башлайдыла. Акцияны нюзюрю «"Беркут" бла титушкалагъа финанс баджарыу этиуню азайтыу эмда Регионланы Партиясыны членлерини бу аманлыкъчы партиядан чыгъыулары» болгъанды. Мероприятияларыны ичинде, къуралышчыла: 1) власть эмда Регионланы Партиясыны членлери бла ортакълыкъны тохтатыргъа. 2) налогланы тёлемеуге. 3) Януковични юйдегисини эмда Регионланы Партиясыны членлерини иелигинде болгъан банкладан депозитлени чыгъарырргъа эмда хыйсабланы джабаргъа. 4) регионалланы иелигинде болгъан предприятияла чыгъаргъан товарланы сатыб алмазгъа чакъыргъандыла.
21-чи — 23-чю ноябрь
Ол кюн огъунакъ Донецкде, Ивано-Франковскда, Луцкда, Харьковда, Хмельницкийде эмда Ужгородда джюреклерин аурутхан адамла акциялагъа чыкъгъанлары белгили болгъанды.
22-чи ноябрда адамланы юйлерине чачылыргъа, Евромайдан бошалгъаныны юсюнден джалгъан билдириуле джайылгъаны белгили болгъанды. Аллай билдириуле УДАР партияны аты бла джайылгъандыла.
Ол кюнде «евромайданла» Винницада, Донецкде, Кривой Рогда, Сумыда, Харьковда, эмда Черновцыда болгъадыла.
22-чи ноябрдан 23-чю ноябргъа кече Николаев шахардагъы «Евромайданда», демонстрантланы джатмаларын чачаргъа излеген милиция бла къаугъа чыкъгънады.
23-чю ноябрда интернетде Регионланы Партиясы бла Украин сайлау къаршчы митинглеге эмда провокациялагъа деб ачха тёлеб адамла джыйгъаныны юсюнден информация чыгъады. Басымны информациясына кёре, Регионланы Партиясы саубитген санлы джаш адамланы Киевге элтир ючюн Полтава бла Луганскда излеб башлагъанды, кюнюне 200 гривна тёлегенди, ала Евромайдандагъылагъа къаршчы провокацияла этерге керек болгъандыла. Маеевкадан Киевге дери автобусла бла студентлени джибергендиле, алагъа кюн сайын 200 гривна тёлерге сёз бергендиле, ала 24-чю ноябрда Янукович джанды митингге къошуллукъ болгъандыла. Башха шахарладан да автобусла бла ачхагъа митингчиле Киевге ашырылгъанлары белгили болады.
Ол кюн евромайданла Украина бла дунияны бир къауум шахарларында джыйыладыла.
24-чю ноябрдагъы къалабалыкъ митингле
Львовда евроинтеграция джанлы болуб 20 минг чакълы бир адам чыкъгъанды, аланы асламысы - студентле болгъандыла. Днепропетровскдагъы Европа майданда мингден аслам адам Европа Бирлик бла ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салмаугъа къаршчы чыкъгъандыла.
Ол кюн Луганскны ортасында, Тарас Шевченкогъа эсгертмени къатында евроинтеграция джанлыла бла ЕБ бла Украинаны джууукълашыуларына къаршчы болгъан. Беркут къазакъланы джакълаб, евроинтеграциячылагъа къаршчы чыкъгъанды. Ол кюн Харьковда да минг чакълы бир евроинтеграциячы Тарас Шевценкону эсгертмесини къатында джыйылгъандыла. Донецкде да адамла Шевченкону эсгертмесини къатында джыйылгъандыла.
Ол заманда Регионланы Партиясы бла Украин сайлау Киевдеги антимайданларына адамланы келтириб башлайдыла, пообіцявши їм грошову винагороду. аллында Украин сайлау Европа Майданда митинг къурайдыла, анда ала ачха тёле джыйгъан адамла «Евро=гомо» джазыулары бла плакатла бла чыгъадыла. Кечирек ала тактикаларын тюрлендириб, ачха бери алыннган адамланы Беркут бла евроинтеграциячыланы арасына салыб, сора Беркут алгъа теберген заманда, ала чабхан кибик этиб, митингчилени ичинде паника джаяргъа джоралагъандыла. За свідченнями очевидців, найнятих людей організовують у шеренги і наказують бігти на колони євроінтеграторів, щоб посіяти паніку. Шагъатланы билдиргенлерине кёре, Регионланы Партиясы бла Украин сайлауну 3 сагъатха тёлеб алыннган адамлары, заман кетгенден сора юйлерине чачылышхандыла.
Сагъат 15:00 бола Михаил Грушевскийни орамында правительствону мекямыны аллында милиция бла митингчилени арасында къаугъа чыкъгъанды. Ич Ишлени Министрилигини Киев управлениясыны билдиргенине кёре, "Свободадан" митингчиле низам сакълагъанлагъа темир араматур кесеклени, ташланы атхандыла .Милиция застосували резин ылыхтынла (дубинкала), джылатыучу газ эмда джарыкъ-тауушлу гранатланы хайырланы адамланы чачаргъа излегендиле. Шагъатланы сёзлерине кёре, атылыучу пакетлени низам сакълаучулагъа «титушкала» атыб, аланы митингчилеге юсдюргендиле, кеслерин а уа артдан милиция правительствону мекямына ючюнчю кириш эшик бла киргизиб букъдургъандыла. Ол кюн кб киевчи эмда къонакъ джылатыучу газдан чарпыгъандыла. Киевчилени социал аулада билдиргенлерине кёре, адамла юйлеринде газны себеблеринден кеслерине келирге кюрешедиле, (джылатыучу газ химия сауутха саналады).
2014 джылны 7-чи январына дери Киевни арасында джыйылыуланы джасакълагъан Киев округ административ сюдню бегимине къарамай, бирлешген оппозицияны келечилери Киевни арасында 15 аскер чадыр эмда 20 тент къургъандынла. Лагерь шахарчыкъны комендантына Андрей Парубий салыннганды. Информацион-пропаганда ишге Вячеслав Кириленко башчылыкъ этгенди. Украин диаспора Евромайдан джанлы митинглени 23-24-чю ноябрлада Италияны, Францияны, Уллу Британияны, Германияны, Польшаны, Чехияны, Канаданы эмда АБШ-ны шахарларында митинглени планлагъандыла. Прагада джюз чакълы бир украинли эмда джерли адам джыйылыб митинг этгендиле. Ол кюн евромайданла дунияна кёб джеринде болгъанды: Германия — Мюнхенде, Берлинде; Швейцария — Женевада; Франция — Парижде (Эйфель къаланы къатында); Уллу Британия — Лондонда (талай джюз адам «Украинаны Европагъа» деб къычыргъандыла); Норвегия — Ослода; Швеция — Стокгольмда, Мальмьода; Маджар — Будапештде; Литва — Вильнюсда; Гюрджю — Тбилисиде д. б. Торонтода Украинаны Баш консуллугъуну къатында, ноябрны 24-де Евромайдан джанлы  демонстрация ётгенди, анда Канаданы украин организацияларыны тышында, Канада парламентни депутаты Тед Опиц да сёлешгенди, ол кечирек Канаданы парламентини олтурууунда Украинаны евроинтеграциясыны джакъларгъа чакъыргъанды.
Львов область раданы башчысы Пётр Колодий Львовда 24-чю ноябрда баргъан Евромайданда Львов областны джамагъатыны бир сагъатлыкъ страйкгъа чакъыргъанды: «Мен тамбла, ноябрны 25-де, сагъат 14:00 бир сагъатха ишигизни тохтатыб, былайгъа — Евромайданнга келирге чакъырама. Евромайданда акциягъа къошулалмагъан да кесини ишлеген джеринде орамгъа чыкъысын, алай бла Бютеу украин протест акциягъа къошулуб, Украинаны Европада кёрюрге излегенин билдирсин», — дегенди ол. Ол кюн огъунакъ 5000 львовчу студент сагъат 20:00 болуб Львов Миллет Университетни аллында Евромайдан джанлы болгъанларын билдириб джыйылгъандыла эмда 25-чи ноябрда страйк баямлагъандыла.
Джамагъат телевидение Киевдеги Евромайданны телемарафонда кёргюзгенлей тургъанды. Украин телевизион каналланы асламысы Евромайданны трансляция этмегендиле, джамагъат информацияны асламысы бла интернетден алыр мадар табханды. . Россияны телевидениясыны «Биринчи каналы» Россия Федерацияны властларыны сапариши бла эфирге Европа Бирликге къошулгъан къралланы экономика джанындан къалай инджиулю болумда тургъанларыны юсюнден джалгъан, адамланы тамалсыз къоркъутхан алдауукъланы чыгъаргъанлай тургъанды..
Сагъат 23:20 бола Беркутну энчи бёлеклери 1000 адам болуб Европа майдандагъы Евромайданны штурмун башлайдыла. Ала джылатыучу газны хайырланыб башлайдыла. Милиция бла ачы къагъышыула болгъандыла, онла бла адам тутулгъанды. З лідерів опозиції серед мітингувальників знаходиться лише Юрій Луценко. «Беркут» Европа майданнга чабхан заманда, Хрещатикде чыракъла джукълатылгъандыла. Аннга да къарамай, евроинтеграция джанлыла милицияны эки атакасын уруб къайтаргъандыла.
Вильнюсда саммитни аллы бла (25-чи—27-чи ноябрь)
Оппозиция баш кюн сагъат сегизде Украинаны Министрлерини Кабинетини мекямын, Азаровну правительствосун отставкагъа кетерин даулаб пикет этерин билдиргенди. .
Тернополдагъы Евромайданчыла 25-чи ноябрны 12 сагъатында Театр майданда бютеушахар страйкны баямлагъандыла.
Танг аласында, Одессада Евромайданда милиция чадырланы къоратыб, протестчилени тутханды.
Азатлыкъны Майданында, Европа Бирлик бла ассоцияцияны юсюнден келишиулени джакълаб чыкъгъан студентлени аллында Польшадан Европа парламентде депутат Павел Коваль сёлешгенди. «Сиз былайда джуртугъуз ючюн сюелигиз, биз а уа сизни унутмазбыз», — деб сёлешгенди ол. Ол кюн бирлешген оппозицияны алчыларыны бегимлери бла эки майдан бирлешгенди. Европа майданда чадырланы эмда сахнаны чачыб, Азатлыкъ майданнга кёчюргендиле, ары митингчиле да кёчгендиле. Сагъат 23:00 бола эки евромайданны бирлешиуу битгенди. Ол кюн огъунакъ, протестчилени аллында аланы джакълаб Литва Республиканы Сеймини башчысы Лорета Граужинене сёлешгенди.
Ол кюн агитатор студентлеге Киев миллет экономика университетни къатында «титушкала» чабхандыла, артдан ала окъуу заведенияны сакълауулары болуб чыкъгъандыла.
Ю. Тимошенкону чакъырыуундан сора, ингирде, Европа майдандагъы партиячылары, партия символикларын къоратыб, Азатлыкъ Майдандагъылагъа къошулгъандыла, анда «Политикачысыз» акциягъа къошулгъандыла.
Киев Шахар Кърал Администрацияны башчысы Александр Поповну буйругъу бла Майданда митингчилени джылытыр ючюн, уллу аскер чадыр салынады. Анда кече къалыргъа къоймайдыла, къуру ичинде джылыныргъа эмда джылы ашарыкъ ашаргъа болады. Къатында терк болушлукъну каретасы да ишлегенди.
12 университетден 15 000 чакълы бир студент Азатлыкъ Майдандан Президентни Администрациясына дери баргъандыла, эмда Европа Бирлик бла Ассоцияцияны юсюнден келишиуге къол салыуну даулагъанлырын джазыулу халда бергендиле, андан сора колонна Евромайданда къайтханды
Евромайданны ноябрны 30-да кюч бла чачыу
30-чу ноябрны кечесинде Киев милицияны башчысы Валерий Коряк Киевдеги Евромайданны кюч бла чачаргъа буйрукъ беренди. Танг аласында, сагъат 4 бола, Азатлыкъ Майданда 400 чакълы бир митингчи къалгъан заманда ), майданны сауутлу «Беркутчула» къуршалагъандыла. Эмда кюч бла адамланы майдандан ыхтыргъандыла. Майдандан митингчилени чачхан заманда, «Беркутчула» атылыуыу пакетлени хайырланнгандыла, адамланы таякъла бла тюйгендиле, джерге джыгъылтыб аякълары бла теблегендиле. Митингчилени арасында кёб джаралы болгъанды. Reuters билдиргеннге кёре, джаралыланы ичинде бу агенствону оператору бла фотографы да болгъанды.
Сагъат 4:27 бола «Беркут» майданны тамамы бла кючлегенди эмда коммунал ишчилени Джангы джыл Нызы терекни салыргъа джол ачханды. Танг аласында, сагъат 5 бола «Беркут» Хрещатик майдандагъыланы тюйюб, алайын да кючлегенди. Социал аулада бу нызы терекге Къанлы нызычыкъ атны бергендиле, эмда аны къатында байрамлашмазгъа, эмда «митингчилени къанларында» этиле тургъан буз учууукъда учмазгъа чакъыргъандыла.
Регионланы Партиясыдан Украинаны Баш Радасында депутат, Инна Богословская, Евромайданны чачылгъанына протестге, партиядан эмда бу партияны фракциясындан чыгъаргъа оноу этгенин билдиреди. Аны тышында ол былай айтханды:
Правительствону Евромайданны чачыуну юсюнден официал позициясы
Ич ишлени министрлигини Киевдеги баш управлениясыны пресс-къуллугъуну тамадысыны билдиргенине кёре, митингчилени кюч бла чачыу Джангы джыл байрамгъа хазырланыуланы заманында бардырыр мурат бла этилгенди.
Декабрны 1-де протестле
Ал кюнледе Азатлыкъ Майданнга киришлени джабхан милиция артха ыхтырылгъанды. ВВС-ни билгилерине кёре акциягъа миллион джарым протестчи къошулгъанды. Джыйлгъанлагъа европачы дипломатла да келгендиле: Европарламентни вице-президенти Яцек Протасевич, Европарламентни алгъыннгы башчысы Ежи Бузек эмда Польшаны алгъыннгы премьер-министри, «Закон бла адиллик» партияны башчысы Ярослав Качинский.
КШКъА-ны мекямын кючлеу
Сагъат 13-00 бола 50-60 маскалы эмда башларында каскалары болгъан адам, Киев Шахар Кърал Администрацияны мекямына киргендиле, къауумгъа башчылыкъ этген Татьяна Черновол болгъанды, ол мекямгъа от салыныугъа къоркъуу болгъаны себебли кючлегенлерин билдиргенди. Милиция протестчилеге къаршчылыкъ бермегенди, алай а митингчиле кеслери мекямгъа чабханланы къыстагъандыла , а приміщення зайняли мирні мітингувальники. Талай замандан «Свободадан» депутатла: «Биз былайгъа кесибизни коммунал энчилигибизни къайтарыргъа эмда революцияны штабын тюзетирге келгенбиз».
Ленинни эсгертмесин аудурургъа излеу
Ол кюн огъунакъ 20-30 джаш адам Ленинни эсгертмесин аудурургъа излегендиле, алай а милиция бла тохтатылгъандыла. Ол заманнга алайгъа Свободаны депутатлары эмда «Громадське. ТВ» каналны журналистлери келгендиле. Инцидентни баргъанында депутатла бла бир милициясы джаралы болгъандыла. Андан сора эсгертме «Беркутну» кючленнген бёлеги бла къуршаланыб сакъланнганды
Миллет къоруулауну штабын къурау
Ол кюн огъунакъ оппозицияны кючлери Миллет къоруулауну штабын - Евромайданны координацион аралыгъын къурайдыла, ол Профсоюзланы Юйюнде орналгъанды. Штабны баш излеулери министрлени кабинетини отставкасы эмда президенти кёзюусюз сайлаулары болгъанды. Ол нюзюрлерини толтурур ючюн бютеумиллет страйкга чакъыргъанды. Кечирек, О. Тягнибок штабны Президентни Администрациясыны мекямына кёчюрюрге муратларын ачыкълагъанды, алай а ол муратлары толалмагъанды.