cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Британ империя
Франция бла глобал кюреш
1700 джылда II Карл ёлюб, Испания бла аны колонияларын француз королну туудугъу Филипп Анжуйчугъа осият этиую, Франция бла Испанияны бирлешиулери Ингилиз бла башха европа къралла таб келмегенлерин ангылашынды. 1701 джыл Британия, Португалия эмда Голландия Сыйлы Рим империя бла бирге Испания бла Франциягъа къаршы къазауатха къошуладыла, къазауат 1714 джылгъа дери барады. Аны бошагъан Уртрехт мамырлыкъ кесаматда Филипп француз тахтны не кесине, не андан туугъанлагъа излемегенин къабыл этгенди. Испания Европада империясын тас этгенди. Британ империя территориясын кенгертгенди: Франциядан Ньюфаундленд бла Акадияны, Испаниядан эсе уа Гибралтар бла Менорканы алгъанды. Гибралтар, бусагъатха дери да британ доминионду, бек магъаналы аскер-тенгиз база болуб, Джерларасы тенгизге кириш бла чыгъышны контроль этерге мадар бергенди. Менорка Испаниягъа 1802 джыл Амьен мамырлыкъгъа кёре къайтарылгъанды. Испания аны юсюне Латин Америкада къулла бла сатыу-алыу хакъланы бергенди.
1756 джыл башланнган Джетиджыллыкъ къазауат дуния масштаб бардырылгъан биринчи къазауат болгъанды: сермешиуле Европада, Индияда, Шимал Америкада, Вест-Индияда, Филиппинледе эмда Африканы джагъаларында баргъанды. Париж мамырлыкъ кесаматны къабыл этиу Британ империяны джазыуунда уллу магъанасы болгъанды. Францияны Шимал Америкада колониялы кърал болуу бошалгъанды. Рупертни Джерини, Джангы Францияны Британиягъа къойгъанды, Луизиананы — Испаниягъа. Испания Флориданы Британиягъа. Индияда Карнат къазауатдан (en) сора Францияда джангыз анклавчыкъла къаладыла, алай а бу анклавчыкълада да аскер чеклениуле болгъандыла, аны бла Индия Британиягъа къалады. Алай бла Джетиджыллыкъ къазауатда хорлам Британияны баш дуния колониялы кърал этгенди.
Компанияны Индияны къолгъа алыуу
Британ Ост-Инд компания ишлемини биринчи джюз джылында индий субконинентде сатыу-алыугъа эс бёлгенди. Уллу Моголланы империяларына къаршчы чыгъар акъылы болмагъанды (ингилизлилеге сатыу-алыу эркинликни ала 1617 джыл бергендиле). Алай а 18-чи ёмюрде, империя кеси чачыла башлайды, аны бла бирге Компания кесини француз конкуренти бла кюрешни башлайды (Француз Ост-Инд Компания). Плессиде сермешиуде 1757 джыл Роберт Клайв башчылыкъ этген британлыла французла бла аланы джандашларын хорлаб, Бенгалияны кючлейдиле. Аны бла британлыла Индияда политика эмда аскер джанындан эм уллу кюч боладыла.
Эндиги онджыллыкъда Компания кесини иеликлерин дагъыда кёб этеди. Ол анда не кеси оноу этгенди, неда алагъа бойсуннган джерли бийлени юсю бла, унамагъанны, ушатмагъанны Британ Индий аскер бла къоркъутханды. Индияны колониялыкъ кючлеуню баш амалы «субсидиар кесаматла» болгъандыла, бу систаманы француз колонизаторла джаратсалада, хайырланнган асламысы бла ингилизлиле этгендиле. Бу системагъа кёре Компанияны аскери бир индий бийликлени акъыртын акъыртын кюч бла Компанияны аскерини кереклерине «субсидияланы» тёлетдиргенди, аны тышында бу бийликле бютеу тыш ишлерин британ резидентни юсю бла бардыргъандыла. Джыйылгъан ачхагъа джангы аскер джыйгъанды, анда асламысы индийлилени кеслери болгъандыла — сипайла. Разы болмагъан бийликлени кючлеб, оноуун туурадан кеслери бардыргъандыла.
Уллу Моголланы крахы бла, Индия джюзле бла къралгъа юлешиннгенди, ууакъ къарыусуз къралчыкъланы хорлагъан британлылагъа бек тынч болгъанды. Бир эки кере кючлю къаршчыланыу бла тюбегенди Компания — Маратх конфедерация бла сикхлени къралын кючлеген заманда.
Британлыла маратхлыланы юч къазауат бла хорлайдыла, британлылагъа маратхлыланы хоншулары болушхандыла. Маратхлыла хорлансала, аланы мюлклеринден, джерлериден умут этиб.
Сикхле бла биринчи сермешиулени британлыла къабдыргъандыла, алай а 1839 джылдан башлаб сикхлени къраллары ичинде къазауат бла къарыусуз болады. Ол заманда экинчи ингилиз-сикх къазауат башланыб, бу къралны ингилизлиле кючлейдиле.
Индияны кючлеу 1857 джылгъа бошалады. Ол джыл огъунакъ Сипайланы къозгъалыуу болады. Ол къозгъалыудан сора Индияны оноуу Компаниядан сыйырылыб, Коронаны туура оноууна кёчеди.
Онюч американ колонияны тас этиу
1760-1770 джыллада метрополия бла онюч американ колонияланы аралары бузулады, аны баш чуруму Британ Парламентни колонистлеге салыннган налогланы кёлтюрюрге излеми болгъанды.
1775 джыл колониялада эркинлик ючюн къазауат башланады, аны ызындан джылда Эркинликни декларациясы баямланады. Британия бла конкурент болгъан Франция, Испания эмда Нидерландланы болушлукълары бла американ колонистле 1783 джыл къазауатда хорлайдыла.
Британия Америкада стратегия джанындан быллай магъаналы территорияладан къуру къалыу, тарихчиле бла «биринчи» бла «экинчи» Британ Империяланы чегине саналады. Метрополия кесини къарыууну ауурлугъун эки Америкадан Азиягъа, Шош океаннга эмда Африкагъа кёчюреди.
АБШ-ны эркинлигин таныгъанындан сора Британияны Канадасына 100 минг чакълы бир лоялист къачыб барады. Джангы Шотландия колониядагъа Сент-Джон сууну джагъасында джерлешген 14 минг лоялист колонияны аралыгъындан узакъ болгъанлары себебли, 1784 джыл Британия джангы колония къурайды (Нью-Брансуик). 1791 джыл конституцион акт Канаданы экиге юлешеди — ингилизча сёлешген Огъары Канада бла французча сёлешген Тёбен Канадагъа.
Шош океанны тинтиу
1718 джылдан башлаб Британ империя Америкагъа тутмакъланы джибериб башлайды, аланы саны джылда минг адам чакълы бир болгъанды. Онюч колонияны 1783 джыл тас этгенинде, Британия джангы ачылгъан Австралиягъа эсин бёледи.
Австралияны кюнбатыш джагъасын 1606 джыл голланд тинтиучю Биллем Янсзон ачханды, Голланд Ост-Инд компания джангы континентге «Джангы Голландия» атны береди, алай а колонизация этерге ашыкъмайды.
1770 джыл Джеймс Кук капитан Къыбыла Океанда джолоучулугъунда Австралияны кюнчыгъыш джагъасын ачады. Континентни да Британияныкъы болгъанын баямлайды. Анда ол Джангы Къыбыла Уэльс колонияны къурайды. 1778 джыл Джозеф Бэнкс, Ботани Бэйде тутмакъчылагъа колония къураргъа кереклигин правительствогъа ангылатады. Тутмакъла бла биринчи кеме 1787 джыл джолгъа чыгъады, Австралиягъа 1788 джыл келеди.
Кесини джолоучулугъуну заманында, Кук Джангы Зеландиягъа да къайтады, 1642 джыл голланд тенгизчи Тасман ачхан айрымканланы Кук Британияныкъыды деб баямлайды (Шимал айрымканны 1769 джыл, Къыбыла айрымканны 1770 джыл). Аллында джерли халкъ бла европачыланы арасында къуру сатыу-алыу бардырылгъанды. XIX-чу ёмюрню бириничи онджыллыгъында дайым джерлешиуле асламысы бла Шимал айрымканда къуралгъандыла. 1839 джыл Джангы-зеландиячы компания джерлени сатыб алыб, джангы колонияла къурарагъа излегенин билдиреди. 1840 джылны 6-чы февралында Вильям Гобсон бла 40 чакълы бир маори бачама Вайтанги кесаматха къол саладыла.
Наполеончу Франция бла къазауат
Наполеонну къазауатларында хорлар ючюн Британ империя кёб къарыу-кюч джойгъанды. Француз портла патчах флот бла джабылгъандыла, 1805 джыл Трафальгарда сермешиуде британлыла хорлайдыла. Францияны тенгиз арты колонияларына чабыуул этиледи.
Къул системаны къоратыу
Аболиционистлени басымы бла 1807 джыл Британия Къул сатыу-алыуну юсюнден акт алады, ол актха кёре Империяда къул сатыу-алыу джасакъланады. 1808 джыл къулланы азат этер ючюн Сьерра-Леонени британ колония баямлайдыла.
Империячы джюзджыллыкъ 1815—1914
1815—1914 кёзюуде Британ империяны терриотриясы 25.899.891 км² чакълы бир, адам саны уа — 400 млн адам болады. Наполеонну къаушатылгъанындан сора, британлыланы алларында алагъа къаршчы тураллыкъ киши къалмайды. Джангыз Орта Азияда алагъа конкурент болургъа кюрешген Россия Империя болады. Аны тышында Британияны эм уллу аскер эмда сатыу-алыу флоту болады.
Империя кёб къралны экономикасын контролда тутханды.
XIX-чу ёмюрню экинчи джарымында джангы технологияланы — тылпыу мешина бла телеграфны чыгъыуу Империяны кючлендиреди.
Азия
Азияда империячы политиканы баш нюзюрю Индияда иеликлерин тутуу эмда кенгертиу болгъанды. Индиягъа ие болса, къалгъан Азиягъада ие болургъа тынч болгъанды. Экспансияны баш саууту Ост-Инд Компания болгъанды. Ол биринчи кере кесини аскерлерин Патчах флот бла Джетиджыллыкъ къазауатда бирлешдиргенди, артдан бирге Индияны тышында къазауатла бардырылгъандыла: Наполеоннга къаршчы Мисирде (1799), Яваны Голландиядан сыйырыу (1811), Сингапурну кючлеу (1819) эмда Малакканы къолгъа алыу (1824), Бирманы хорлау (1826).
Компания чачылады (1858).
Бу кёзюуде Индияд талай кере ачлыкъ болгъанды, аладан адам ёлюмню саны 10 миллионнга джетгенди.
Россия бла эришиу
XIX-чу ёмюрде Британ эмда Россия империяла, Осман империяны, Къаджарны эмда Цин Къытайны къарыусузлашханлары бла къуралгъан вакуумуну Азияда толтурургъа кюрешедиле. Россияны орус-къаджар къазуат (1826—1828) бла орус-тюрк къазауатда (1828—1829) хорлауу, Британияны рахатсыз этеди, Россия Индиягъа кирирге излегенине акъыллы болады.
1839 джыл Британия биринчи кере Афганистанны кючлерге излейди, алай а Биринчи ингилиз-афган къазауатда къаушатылады.
1853 джыл Россия Балканлада кючленеди. Ингилиз бла Франция Россияны Джерле арасында кючлениринден къоркъуб Кърым къазауатха къошуладыла (1854—1856).
Эндиги 20 джылны ичинде Британия Белуджистанны (1876), Россия — Къыргъызстанны, Къазахстанны эмда Тюркменистанны кючлейдиле. Эки къарл да келишиб Орта Азияны юлешедиле. Алай бла Антантаны тамалы салынады.
Африка
1652 джыл Голланд Ост-Инд компания Африканы къыбыласында Кап колонияны къурайды. Аллында ол метрополия бла Ост-Индияда колонияланы арасында нохта болгъанды.
Наполеон къазауатланы заманында метрополия кеси (Нидерландла) французланы къолларына тюшеди. 1795 джыл Британия Кап колонияны, французланы иймеу сылтау бла кючлейди, 1806 джыл колония, кесини бур халкъы бла Британ империягъа киреди.
Бурла Трансвааль Республика (1852—1877, 1881—1902) бла Оранж эркин къралны (1854—1902) къурайдыла. Экинчи ингилиз-бур къазауатны эсебинде (1899—1902) Британия аланы къолуна алады.
[1869 джыл]] III Наполеон Европа бла Азияны байлагъан Суэц илипинни ачады. 1875 джыл Бенджамин Дизраэлини консерватив правительствосу Мисирни башчысы Измаил пашадан илипинни 44 % сатыб алады. Суэц Ингилиз бла Францияны къолларына тюшеди, алай а 1882 джыл британ аскерле илипинни кючлейдиле. Ингилиз бла Францияны арасында конкуренция бу илипинни нейтрал территория баямлатады (1902), алай а де-факто ингилиз аскерле былайда 1954 джылгъа дери турадыла.
Францияны, Бельгияны эмда Португалияны Конго сууну аягъында актив болуулары бла бирге, колониялы къралланы арасында «Африка ючюн тюйюш» башланады. Европачы къралланы араларында дауланы Берлин конференцияда тюзетирге кюрешедиле (1884—1885 дждж.). Алай а конкуренция империяланы арасында тохтамайды.
Акъ колонияланы статусларыны тюрлениу
Британияны акъ колонияларыны азатлыкъгъа джолу, 1839 джыл Дурхэмни эки Канадагъы провинцияда къозгъалыула бла кюрешиуге тынч болур ючюн, аланы бирлешдириуюн эмда кеслерине оноу этиулерин баямлагъан отчёт бла башланнганды. Бирликни юсюнден акт, 1840 джыл Канада Провинцияны къурагъанды. Джууаблы правительство биринчи болуб Джангы Шотландияда 1848 джыл къуралгъанды, кечирек Британ Шимал Американы башха колонияларына да джайылгъанды бу практика. 1867 джыл Огъары эмда Тёбен Канадала, Нью-Брансуик, Джангы Шотландия бирлешиб Канада Доминион болгъандыла, бу конфедерация болгъанды, тыш ишледен къалгъанына кеси оноу этгенди.
Австралия бла Джангы Зеландия быллай оноу формагъа 1900 джылда ие болгъандыла. Австралий колонияла 1901 джыл федерациягъа бирлешедиле. Доминион статус, Канадагъа, Ньюфаундлендге, Австралия бла Джангы Зеландиягъа 1907 джыл Империялыкъ Конференцияда теджелгенди. 1910 джылда Кап колония, Наталь, Трансвааль эмда Оранж эркин кърал Къыбыла-Африкан Бирликде бирлешиб доминион статусну аладыла.
XIX-чу ёмюрню арт онджыллыкълары Ирландияны эркинлиги ючюн кюрешде ётгедиле. Ирландия, Бирлешген Королевствогъа Ирланд къозгъадыудан сора 1800 джылны актына кёре киргенди, эки ачлыкъны (1845—1852) къурманы болгъанды. Премьер-министр Вильям Гладстон Ирландия кеси башына оноу этеллигин, доминоин статусха джарагъан оюмда болгъанды, алай а парламент Уллу Британияны къоркъуусузлугъуна заран болур деген акъылда эки кере бу проектни унамагъанды. Ючюнчю кере проект 1914 джыл ётгенди, алай а Биринчи дуния къазауатны башланнганы себебли джашаугъа киргизилмегенди, аны чуруму болуб 1916 джыл Пасха къозгъалыу башланнганды.
Дуния къазауатла (1914—1945)
XX-чы ёмюрню башында Германия терк темпле бла айныб башлагъанды, къысха заманны ичинде алчы аскер эмда индустриал кърал болгъанды. Британия кесини метрополиясына эмда империяны бютеулюгюне къоркъуу болгъанын ангылагъанды.
Германияны потенциал джауча кёрюб, Британ империя Япония бла бирлик этеди (1902), аны ызы бла кесини эски джаулары бла, Франция бла Россия (1904 эм 1907).
Биринчи дуния къазауат
1914 джыл къазауат башланады. Аны башланыуу империяны бютеу колониялары бла доминионларына да тийгенди, ала уллу магъанасы болгъан аскер, финанс эмда башха тюрлю болушлукъ этгендиле Британиягъа. Доминионланы аскерлеринде 2,5 миллиондан аслам адам къуллукъ этгенди, колониялада мингле бла адам кеслери къазауатха баргъандыла. Африкадагъы немец колонияланы асламысы кёб турмай кючленнгендиле, Шош океанда уа, Австралия бла Джангы Зеландия Немец Джангы Гвинея бла Самоаны кючлегендиле.
Австралия бла Джангы Зеландияны аскерелини Галлиполи компаниягъа (1915 джыл) къошулуулары ол къраллада миллет ангыларыны къуралыууна уллу этки этгенди (АНЗАК кюн). Канадада ол магъананы Вимиде сермешиу тутады.
Доминионланы хорлам ючюн уллу юлюш къошханларын британ премьер-министр Ллойд Джордж да айтханды. Мамырлыкъ Версаль кесаматны шартларына кёре империя территориясын 4 662 000 км² чакълы бирге уллу этеди, адам саны 13 миллионнга къошулады, ол заманда кесини тарихинде эм уллу болгъанды Британ Империя, аны тышында Осман имприяны миллет къыйырларыны асламысы да хорлагъан къралланы араларында Миллетлени Лигасыны Мандатына кёре юлешиннгенди.
Британия Кипрни (контроль 1878 джыл алыннганды, де-юре оккупация 1914 этилгенди, коронаны колониясы 1925 джыл баямланнганды), Палестина бла Трансиорданияны, Иракны, Камерунну бир кесегин, Тогону эмда Танганьиканы контролгъа алгъанды. Доминионла да кеслерине мандатлы джерле алгъандыла: Къыбыла-Кюнбатыш Африка (бусагъатдагъы Намибия) Къыбыла-Африкан Бирликге къалгъанды, Австралия Немец Джангы Гвинеяны, Джангы Зеландия — Кюнбатыш Самоаны. Науру метрополия бла эки шош-океан доминионланы ортакъ колониялары болгъанды.
Къазауат арасы кёзюу
Дунияда къуралгъан джорукъгъа джангы къоркъуу кюч алгъан Япония бла АБШ салгъандыла, Индия бла Ирландияда эркинлик ючюн къымылдауну ёсюую уа империяны ичинден къоркъуу салгъанды. Британ империя Япония бла АБШ-ны арасында, къайсысы бла шохлукъ джюрютюрге керек болгъанын сайларгъа керек болгъанды. Аллында имперя Японияны сайлагъанды, 1922 джыл Вашингтон тенгиз келишиуге къол салыб, АБШ-ны Британия бла тенг тенгиз деу къралгъа санагъанды.
Япония бла бирлик, Японияда властха милитаристле келиб, ол Германиягъа джууукълаша башлагъанында, Британияда 1930-чу джыллада кёб хыртха урулгъанды. Британия эки къралны чабыуу бирге болурдан къоркъгъанды.
Ирландияда, кесине оноу этиу системаны киргизиу тыйылгъаны себебли, эркинликни джандашлары — Шинн Фейн джанлыланы саны ёсгенден ёсюб башлайды, 1918 джылны сайлаураныда бу партия Ирландиядан орунланы асламысын алады, 1919 джыл Дублинде Ирланд ассамблеяны къурайды, анда азатлыкъны баямлайды. Ирланд Республикачы Аскер британ администрациягъа къаршчы партизан къазауатны башлайды. Ингилиз-ирланд къазауат 1921 джыл, ингилиз-ирланд келишиуге къол салыу бла бошалады. Аннга кёре империяны къурамында доминион болгъан Ирланд Эркин кърал къуралады.
Шимал Ирландия, 32 ирланд графствону 6-сы, 1920 джылдагъы Ирландияны правительствосуну юсюнден актха кёре Бирлешген Королевствода къалады.
Ушаш кюреш Индияда да болады: Индияны правительствосуну юсюнден акт (1919 джыл) эркинлик излегенлени разы этмейди. Британ колониялыкъ властла коммунист эмда башха къозгъалыуладан къоркъум къаты амалла бла хайырланыдалы, сёз ючюн, Пенджабда.
Махатма Ганди Иш бирлик этмеу къозгъалыу къурайды, Индияны халкъы британлыланы бойкот этеди (Сатьяграха). 1922 джылны 10-чи мартында Гандини тутадыла. 18-чи мартда экстремист материалланы басмалагъаны ючюн 2 джылгъа олтуртулгъанды.
1919 джыл Британиягъа мандаты берилген Ирак, 1936 джыл бойсунмагъан кърал болады, ол да Миллетлени Лигасына къошулады.
1923 джылда бардырылгъан Империялыкъ конференция доминионланы энчи тыш политика бардырыгъа эркинликлерин таныйды.
Ирландия бла Къыбыла Африканы басымында 1926 джылны Империялыкъ Конферециясы Бальфурну Декларациясын къабыл этеди, аннга кёре доминионла «бир-бирлерине бойсунмагъан Британ империяны къурамында автоном къуралышла» кибик белгиленедиле.
Бу декларация Вестминстер статут бла (1931) закон кючге киреди. Ол замандан башлаб Канаданы, Австралияны, Джангы Зеландияны, Къыбыла Африканы, Ирланд Эркин Къралны эмда Ньюфаундлендни парламентлери Британияны закончыгъарыу системасына бойсунуудан чыкъгъандыла. Ала кеслерини территорияларында британ законланы тыяргъа эркин болгъандыла, метрополия уа доминионлары унамай законла ётдюрюрге эркин болмагъанды. Уллу Депрессияда финанс джанындан къыйынлыкъла себебли Ньюфаундленд 1933 джыл статусундан чыгъады. Ирландия 1933 джыл джангы Конституциясын къабыл этиб, атындан къалгъан хар неси да республика болады, аны бла Британиядан узакълашыуу андан ары да барады.
Экинчи дуния къазауат
Метрополияны къазауатха кириую автомат халда корона колонияла бла Индияны да киргизгенди урушха, алай а доминионла энди Германиягъа къазауат ачыуну оноуун кеслери этерге болгъандыла. Канада, Къыбыла Африка, Австралия эмда Джангы Зеландия кёб турмай къазауат ачхандыла, алай а Ирландия къазауатха къошулмагъанды, эмда бютеу къазауатны нейтрал къалгъанды.
Францияны 1940 джыл тюшюуюнден сора, Британия империясы бла, СССР къазауатха киргинчи Германиягъа къаршчы джангыз къалгъанды. Британ Премьер-Министр Уинстон Черчилль американ президент Франклин Рузвельтден аскер болушлукъ тилегенди. 1941 джылны августунда эки деу къарл Атлантика хартиягъа къол салгъандыла, аннга кёре «халкъланы къайсысы да джашаргъа излеген кърал оноу форманы кеси сайларгъа хакъы барды». Бу фразаны эки магъанасы болгъанды, бир джанындан оккупациягъа тюшген европачы къралла, башха джанындан европачыла колония этген джерле.
1941 джылны декабрында Япония британ Малайягъа (Малай операция), Пёрл Харбордагъы американ базагъа эмда Гонконгга чабады. Биринчи япон-къытай къазауатда хорламындан сора, Япония Узакъ Кюнчыгъышда империялыкъ кюч болады.
АБШ-ны къазауатха кириую бла, Черчиль Британия хорларыгъына ийнанады, империя къутхарылгъанды. Алай а колонияланы джау алай дженгил кючлегени, Британияны престижин тюшюреди. Эм бек абырайын тюшюрген Сингапурну японлула кючлеую болады (Сингапур къоруулау), бу шахар кюнбатышда Гибралтар кибик хорланмазлыкъ къалагъа саналгъады.
Австралия бла Джангы Зеландия, японлула бла баш башха къалгъанларында, Британия империяны къоруулаялмазлыгъын ангылайдыла. Ол аланы, къазауатдан сора АБШ бла бирлик къураргъа тебереди, 1951 джыл Австралия, Джангы Зеландия эмда АБШ АНЗЮС пактха къол салынадыла.
Деколонизация бла чёгюу (1945 — …)
Британ империя Экинчи дуния къазауатда хорласа да, бу къазауатны эсеблери империягъа аман болгъандыла. Талай ёмюрню дунияны оноуун джюрютген Европа оюлуб болгъанды. Энди бу территорияда АБШ бла СССР-ни аскерлери турадыла, ала болгъандыла кючге ие болгъанла. Британия уа банкрот болурну босагъасына келгенди, ол къоркъуудан АБШ берген 3.5 млрд долларлыкъ борч къутхаргъанды. Ол борчну ахыр тёлеую 2006 джыл этилгенди.
Европаны къралларыны колонияларында, антиколониячы къымылдау терк огъуна кючленнгеди. АБШ бла СССР-ни арасында Сууукъ къазауат башланса да, эки кърал колониялизмге къаршчы болгъадыла.
Британ империяны ахыры келгенди. Британия, къазауатсыз колонияладан кетгенди, кесини орнуна аннга къаршчы болмагъан, коммунист болмагъан правительстволагъа властны къоюб. Франция бла Португалия уа хорламы болмазлыкъ, багъалы къазауатлагъа киргендиле, алай а бу къазауатла аллындан джетишимсиз болгъандыла. Колониялыкъ система ахыр тылпуун ийгенди. 1945—1965 джылланы ичинде метрополияны тышында британ гражданланы саны 700 миллиондан 5 миллионнга тюшгенди, аланы 3-сю Гонконгда джашагъандыла.
Азатланыуну башланыуу
1945 джылны сайлауларында Лейборист партия хорлайды, бу партия деколонизация идеяны джакълагъанды. Клемент Атлини башчылыгъында правительство империяны эм ауруулу соруу — Индияны азатлыгъына эс бёлгенди. Бу колонияда азатлыкъ излеген эки лагерни арасында тиклик ёсгенден ёсюб баргъанды. Бир джанындан Индий миллет конгресс, башха джанындан Мусульман лига. Конгресс унитар, лаик къралны къуралыуун излегенди. Лига уа, бу къралда мусульманла азлыкъ болууларындан къоркъуб, мусульманла джашагъан регионлада энчи ислам кърал къуралыуун излегендиле. Ёсюб келген къозгъалыула, эмда 1946 джыл Патчах Индий Флотну мятежи премьер-министрни Индиягъа 1948 джылдан кеч этмей азатлыкъ берирге сёз бердиртеди.
Бирма бла Цейлон, алгъын Индияны кесегине саналса да, 1948 джыл азатлыкъ аладыла, Цейлон Биригиуге киреди, Бирма уа унамайды.
Британ мандатдагъы Палестинада да ушаш проблемала чыгъадыла. Мында къаугъа чууутлула бла араблыланы арасында чыкъгъанды. Алай мында табсызлыкъла кёб болгъандыла — кёб санда Европадан чууут къачхынчы Палестинада сыгъыныу излегендиле, араблыла уа чууут иммиграцияны тохтатыр муратда болгъандыла. 1947 джыл империя, 1948 джыл Палестинадан аскерлерин чыгъарыб, мандантны да БМО-гъа къайтарлыгъын билдиргенди. БМО-ну ГА-сы Палестинаны бойсунмагъан чууут эмда араб къраллагъа юлешиу, Иерусалим бла Вифлеемни да халкъла арасы протекторатха салыуну юсюнден 181 номерли резолюцияны къабыл этеди (БМО-ну Палестинаны юлешиу планы).
Къазауатны заманында Малайяда японлулагъа къаршчы кючлю къымылдау къуралады. Японияны хорланнганындан сора бу кюч сауутун, колонияланы терк кючлеген британлылагъа къаршчы бурады. Къымылдау асламысы бла миллетлери къытайлы болгъан коммунистледен къуралгъанды, ол себебден Британия къозгъалыуну мусульман малай кёбчюлюкню кючю бла джатдырыргъа излейди. Къозгъалыу джатдырылса, колония эркин боллукъду деген план болгъанды.
Малайяда къазауат 1948—1960 джыллада барады, алай а 1957 джыл Британия Малайяны Федерациясына Биригиуню къурамында азатлыкъ береди. 1963 джыл федерацияны 11 штатына, Сингапур, Саравак эмда Британ Шимал Борнео къошулуб Малайзия къурайдыла. Амма 1965 джыл, Сингапур, къытай кёбчюлюкню шахары болгъаны себебли, эмда къытай эмда малай джамагъатланы арасында тикликни чуруму бла федерациядан чыгъарылады. Бруней, 1888 джылдан башлаб Британияны протектораты болгъанды, алай а ол федерациягъа кирирге унамайды, эмда кесини статусун, 1984 джыл азатлыкъ алгъынчы дери тутады.
Суэц эмда эсебле
1951 джыл властха Черчилль башчылыкъ этген консерваторла келгендиле. Консерваторла Британияны дуния деу кърал статусун Джууукъ Кюнчыгъышда эм уллу кюч болургъа мадар берген Суэц илипинни сакълаб къорууларгъа боллугъуна ийнаннгандыла. Алай а 1952 джыл Мисирде властха келген Гамаль Абдула Насерни правительствосуну планларына келишмегенди. Эндиги джыл Суэц илипинден британ аскерлени чыгъарыууну юсюнден эмда Суданнга 1955 джыл азатлыкъ бериуню юсюнден келишиуге къол саланыды.
1956 джыл президент Насер Суэц илипинни национализация этгенди. Джууабха британ премьер-министр Энтони Эден, Израиль Мисирге чабхан сагъатда къатышыб Суэц илипинни кючлер ючюн джашыртын план хазырлагъанды. АБШ бу къазауатха СССР Мисир джанында къошулуб дуния къазауат башланырындан къоркъгъанды.
Америкачыла британлылагъа финанс басым этгендиле, ала британ фунтлада болгъан бютеу резервлерин сатарыкъбыз да ингилиз валютаны джыгъылтырыкъбыз деб къоркъутхандыла. Ахырында аскер операция джетишимли болса да АБШ бла БМО-ну басмы бла Британия аскерлерин чыгъарады, Эден да отставкагъа кетеди.
Суэц кризис Британияны дуния деу кърал болмагъанын ачыкъ кёргюзгенди. Миллет ёхтемликлерине джара салыннганды. Маргарет Тэтчер адамланы кёллерине «Суэц синдром» атны бергенди, бу сиднромдан Британия Аргентина бла 1982 джыл Фолкленд айрымканла ючюн къаугъада хорламдан сора сау болгъанды.
Суэц кризис Джууукъ Кюнчыгъышда британ эткини къарыусузлашдырса да, ахыры бла джокъ этмегенди. Британ аскер дагъыда Оманнга (1957), Иорданиягъа (1958) эмда Кувейтге (1961) киргенди, алай а энди американлыланы разылыкълары бла.
1967 джыл британ аскерле Аденден, 1971 джыл Бахрейнден чыгъарыладыла.
Тюрлениулени аязы
1960 джылны февралында британ премьер-министр Макмиллан Кейптаунда белгили фразасын айтады — «бу континентде тюрлениулени аязы урады». Французла Алжирде этгенча колониялыкъ къазауатланы бардырыргъа излемейди, эмда деколонизацияны джакълагъанды. 1950 джыллада азатлыкъны — Судан, Алтын Джагъа (энди Гана) эмда Малайя алгъан эсе, 1960 джыллада аланы санлары терк кёбейгенди.
1968 джылгъа азатлыкъны Африкада бютеу британ колония алгъанды, джангыз Къыбыла Родезия колониялай къалады. Британ империяны кетиую акъ колонистлеге уллу проблемала джаратханды, сёз ючюн, Родезияда. 1965 джыл, акъланы алчысы премьер-министр Ян Смит Родезияны Британ империядан азатлыгъын баямлагъанды. Кърал граждан къазауатха киргенди, 1979 джылгъа дери акъла бла къараланы арасында къанлы къаугъа баргъанды. Ол джыл Родезия болджаллы болуб джангыдан ингилиз колония болады. Эндиги джылда сайлаула боладыла, сайлаулада Роберт Мугабе хорлаб, джангы къуралгъан Зимбабве атлы къралны премьер-министри болады.
Джерле арасында британлыла грек-киприотла башлагъан партизан къазауатха тюшедиле. Къазауат 1960 джыл Кипрни азатлыгъын баямлау бла бошалады. Алай а Британия Акротири бла Декелияда аскер балзаларын сакълайды. Мальта бла Гоцо айрымканла азатлыкъны 1964 джыл аладыла.
1958 джыл Вест-Индияны Федерациясы къуралады, алай а 1962 джыл Ямайка бла Тринидадха азатлыкъ берилиуюнден сора чачылады. Барбадос 1966 джыл бойсунмазлыкъны алады, къалгъан кариб айрымканла — 1970—1980 джыллада эркин боладыла. Британияны къолунда Ангилья, Тёркс бла Кайкос айрымканла, британ Виргин айрымканла, Кайман айрымканла эмда Монтсеррат къалады. Гайана 1966 джыл азатлыкъ алады. Континентал Америкада ахыр британ колония, Британ Гондурас 1973 джыл кеси башына оноу колония Белиз болады, 1981 джыл а уа толу эркинликни алады. Белиз бла Гондурасны арасында территориялыкъ дау алкъын тюзетилмегенди.
Шош окендагъы бритн иеликле 1970 джыл (Фиджи) бла 1980 джылны (Вануату) арасында бойсунмазлыкъны аладыла. Вануатугъа азатлыкъны бериуню мычыуу ингилиз эмда француз тилли джамагъатланы араларында къаугъа болгъанды. Бу колония Франция бла Ингилизни ортакъ колониялары болгъанды.
Фиджи, Тувалу, Соломонну айрымканлары, Папуа-Джангы Гвинея Биригиуню Королевстволары боладыла.
Империяны ахыры
1980 джыл азатылкъны Родезия (эндиги Зимбабве) бла Джангы Гебридле (энди Вануату) аладыла; 1981 джыл Белиз эркин болады. Деколонизацияны процесси асламысы бла бошалады. Империядан энди дунияда чачылгъан ууакъ айрымканла бла аванпостла къаладыла.
1982 джыл Британия кесини эм ахыр колонияларыны бири — Фолкленд айрымканланы Аргентина бла къазауатда сакълайды. Джетишимли аскер операция, британлыланы ёхтемликлерин ёсдюреди, Британия джангыдан дуния деу кърал болады деген оюмну джаратады.
Ол джыл огъунакъ Канада метрополия бла ахыр юристлик байламын юзеди. 1982 джылдагъы Канаданы юсюнден актха кёре, Канаданы конституциясыны тюрлендирир ючюн британ парламент бла келишиу этерге керек болмайды. Быллай актла 1986 джыл Австралия бла Джангы Зеландиягъа да алынадыла.
1982 джылны сентябрында премьер-министр Маргарет Тэтчер Пекиннге джолоучулукъ этеди, анда КъХР-ни правительствосу бла эм магъаналы, эм къалабалыкъ колония — Гонконгну къадарыны оноуун этедиле. 1842 джылны Нанкин келишиуюне кёре Гонконг Британиягъа «болджалсыз хайырланыугъа» берилгенди. Алай а колонияны асламысы 1869 джыл 89 джылгъа бегендге алыннган территориялада орналгъанды, ол болджал 1997 джыл бошалгъанды. Британияны анда кесини администрациясын сакъларгъа излеми джетишимсиз бошалады. 1984 джыл келишиуге кёре Гонконг КъХР-ни энчи административ району болады эмда кесини автономиясын 50 джыл тюрлендирмей сакълайды.
1997 джыл Гонконгну КъХР-ге бериу Империяны ахыры болады.
Бусагъатдагъы болум
Бусагъатда Бирлешген Королевство 14 территорияда суверенитети барды. 2002 джыл ала Британ тенгиз арты территорияла статусну алгъандыла. Аланы талайы адам джашамагъан айрымканладыла. Къалгъанлада адамла бардыла, тюрлю-тюрлю дараджада кеси оноуун этген системагъа иедиле, алай а барысы да тыш ишле бла къоруулауда Уллу Британиягъа байламлыдыла.
Бир-бир тенгиз арты территориялада британ суверенитетни хоншулары танымайдыла эмда ол джерлени даулайдыла: Гибралтарны — Испания, Фолькленд айрымканланы, Къыбыла Джорджияны эмда Къыбыла Сандвич айрымканланы — Аргентина, Индий океанда британ территорияла — Маврикий бла Сейшелле. Аны тышында, Британ антарктика территориягъа Аргентина бла Чили иелик хакъларын билдиредиле, алай а дунияны асламысы Антарктидада территория иелик болмагъанын таныйдыла.
Алгъыннгы колонияланы асламысы Британ Миллетлени Биригиуюне киредиле. Биригиуню 15 къралы кърал башчыгъа ингилиз патчахны санайдыла, алагъа Биригиуню Королевстволары дейдиле.
Онла бла джылланы, бир-бирде уа джюзджыллыкъланы, дунияда британ гегомония кесини тамгъасын кёб къралгъа салгъанды. Ингилиз тил 400 млн адамгъа ана тилди, 1 млрд адам эркин сёлешедиле, тилни джайылыуу Бирлешген Штатланы культура эткиси бла да байламлыды.
Британ парламент система кёб эски колониягъа кърал къурауну юлгюсю болгъанды, закончыгъарыу системасы уа ол къралланы юрист ситемаларына. Британ аппеляция сюд бусагъатда да Кариб тенгиз бла Шош океандагъы талай алгъыннгы колониягъа баш сюд инстанцияды.
Алгъыннгы колониялада бусагъатда да колониялыкъ архитектура турады. Крикет, регби, гольф кибик британ спортла, ёлчемле бла мардаланы британ системасы бусагъатда да эски колониялада джайылыбды.
Британлыла бардыргъан политикалыкъ чекле бир-бирде халкъланы джашагъан чекледен башха болгъанлары себебли, Кашмирде, Палестинада, Суданда, Нигерияда, Шри Ланкада кърал ичи къаугъала тохтамайдыла.
Миллионла бла кёчгенле Британ айрымканланы къоюб джангы континетлеге кёчгендиле, анда кёчгюнчю колонияла къурагъандыла — АБШ, Канада, Австралия, Джангы Зеландия. Бу къраллада бусагъатдагъы халкъны асламысы Британия бла Ирландиядан кёчгенлени туудукъларыдыла.
1 май
1 май — григориан орузламада джылны 121-чи кюнюдю (високос джыллада — 122-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 244 кюн къалады.
Орналыу ыз
Орналыу ыз (толу аты: Дайым чууут орналыуну ызы ) — Россия империяда 1791 джылдан башлаб 1917 джылгъа дери (де-факто 1915 джылгъа дери) — чууутлуланы (иудейлени) дайым орналыуларыны территориясыды, аны тышында алагъа орналгъан джасакъ болгъанды ), бу адамланы санына талай категория кирмегенди, аланы ичинде сёз ючюн, биринчи гильдияны саудюгерлери, баш окъуулула, къуллукъларын тындыргъан рекрутла, цехлеге бегиген санагъатчыла, къарайлыла (караимле).
Орналыу ызны территориясы аллында II Екатеринаны 1791 джылда указы бла чууутлулагъа орналыргъа эмда сатыу-алыу этерге эркин болгъан джерле кибик айгъакъланнганды. Бу Речь Посполитаны юлешиуюнден сора, аны кюнчыгъыш кесеги чууутлула да анда болуб Россиягъа къошулгъаны бла къуралгъанды. Орналыу ыз, Поляк Патчахлыкъны, Литваны, Белоруссияны, Бессарабияны эмда бусагъатдагъы Украинаны джерлерини асламы территориясында, энчи айгъакъланнган шахар типли джерлешим пункланы алгъанды (местечкола, элледе чууутлулагъа джашаргъа эркинлик болмагъанды.
Сынты клиса
Сынты клиса (Сентинский храм) — бусагъатдагъы Къарачай-Черкесияны территориясында X ёмюрню ал джарымында къурулгъан христиан клисады.
Клиса, Теберди сууну сол джагъасындагъы тау джетекде, Тёбен Теберди (алгъыннгы аты — Сынты, Сента) элни къатында, Къарачай шахардан 18 км къыбылада орналыбды.
Мекям, къумлу джерни блокларындан тытыр тылдан бла къаланнганды. Къабыргъаларында XI ёмюрден фрескаланы ызлары къалгъанды. Мекямны апсидасыз узунлугъу 8 м-ди эмда кенглиги бла бирчады, мийиклиги — 10 м-ди.
XIX ёмюрню экинчи джарымында клисаны къатында православ тиширыу монастырь ишлиннгенди (совет заманда оюлгъанды). Монах тиширыула, реконструкция этген сагъатда клисаны эм алгъыннгы формасын бузгъандыла.
Клисаны къатында дагъыда таш кешене орналады, ол да X ёмюрден болгъаннга саналады. Бир акъылгъа кёре бу кешене, баш бабас къуллукъчуланы асыраргъа деб ишленнгенди, эмда Шимал Кавказда мунуча болмагъан мекямды.
Шабат кюн
Шабат кюн (ивр. ‏ שַׁבָּת шабба́т ‏‎‎ ‎ ) — байрым кюн бла ыйых кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.
Франкфурт парламент
Франкфурт миллет джыйылыу (Frankfurter Nationalversammlung) не да Франкфурт парламент— биринчи бирлешген герман парламентди, 1848 джылны 18-чи майындан 1849 джылны 31-чи майына дери Майндагъы Франкфуртну — Сыйылы Павелни клисасында олтургъанды. Аны джыйылыуу Герман бирликни къралларында Март революцияны эсеби болгъанды.
Аны аллында франкфурт ал парлмент болгъанды (Форпарламент — Vorparlament), ол 511 келечиден къуралгъанды, ала гейдельберг съездни комитети бла чакъырылгъандыла. Ары сайланнганла «миллетни ышаныуу бла айрылгъан» адамла болгъандыла, асламысы бла алимле бла адабиятчыла, аланы къолларында власть болмагъанды. аланы киши сайламагъаныд, алай а халкъны ол заманлада кёлю бла келишген оноу этиб, халкъны ичинде абырайын кёлтюргенди. Ол ал парламентни башчысна профессор Миттермайер сайланады.
Форпарламент 1848 джылны 31-чи мартында джыйылады, эмда анда бютеу Германиягъа бирикген парламентни Франкфуртда джыяргъа оноу этеди, хар 50 000 адамдан бир келечи сайланады, аланы баш нюзюрлери Германиягъа конституция къурау болгъанды. Ал парламентни бегимлерин толтурур мурат бла 50-ни комитети къуралады (Fünfzigerausschuss), бирликни ишлемеген сеймини власты аннга тюшеди.
Шабат кюн
Этимологиясы
Чууутча шабба́т сёз — швт «солургъа», «бошалыргъа», «кесинги тыяргъа» деген тамырдан къуралгъанды; иудейликде — шабат кюн ыйыкъны джетинчи кюнюдю, бу кюн Тора (Таурат) чууутлулагъа кеслерин ишден сакъларгъа буйрукъ береди.
Франкфурт парламент
1848 джылны 18-чи майындан башлаб, 1849 джылны 30-чу майына дери Сыйылы Павелны клисасында туура сайлаула бла сайланнган 568 депутат олтургъанды, аннга башчылыкъ биринчи Гернрих Гагерн, артдан а уа (1848 джылдны декабрындан башлаб) Симсон этгенди.
Шабат кюн
Этимологиясы
Иудейликден келген адетге кёре шабат кюн — ыйыкъны ахыр кюнюдю. Бу адет АБШ-да, Канадада эм Израилде сакъланады, алай а Европада шабат кюнню ыйыкъны ахыргъы кюнюню аллындагъы кюннге санайдыла, ыйых кюнню уа — ахыр кюннге. Бусагъатдагъы европалы ангылам халкъла арасы ISO 8601 стандартда да бегитилгенди.
Франкфурт парламент
Франкфурт парламентни партиялары:
Шабат кюн
Этимологиясы
Араб эм муслиман къралланы кёбюсюнде шабат кюн — Sabt — ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.
Франкфурт парламент
Франкфуртдагъы миллет джыйылыу эмда ала къабыл этген конституция, Пруссияны королу IV Фридрих Вильгельмни кайзер титулну алыргъа унамауу бла джараусуз боладыла. Революцияны джетишимсизлиги Франкфурт парламент бла аны ишлери джараусуз этедиле, алай а ол халкъны эсинде кёблеге къалады.
Паульскирхени Конституциясыны эм баш салыуларын 1919 джылда Веймар республиканы конституциясында эмда 1949 джылда ГФР-ни Баш Законуну къурауда юлгюге алыннганды.
Шабат кюн
Этимологиясы
Шабат кюн — дунияны къралларыны кёбюсюнде бош кюндю (къарагъыз: иш ыйыкъ).
== Халкъ культурада шабат кюн бла байламлы ийнаныула ==
Созарукъланы Юсуф
Созарукъланы Юсуф
Созарукъланы Шогъайыбны джашы Юсуф 1952 джыл февралны 20-да Къазахстанда туугъанды. Орта школну Адыге-Хабль элде бошагъандан сора, Эркин-Шахарда шекер заводда бир бёлек заманны ишлегенди. Аскер къуллугъун тындырыб, Барнаул шахарда культура институтну режессорлукъ бёлюмюнде киргенди. Анда баш билим алыб къайытханы бла бир джылны Карачаевскеде джарыкълыкъ юйде, 1980-1987 джыллада да Черкесскеде халкъ творчествону область аралыгъында ишлегенди.1987 джылдан бери республикан къарачай театрны адабият бёлюмюню тамадасы,  баш режиссеру къуллукълада ишлей келгенди. Поэт, режиссер, Созарукъланы Юсуф биринчи назмуларын институтда окъугъан джылларында джаза башлагъанды. Ол республикада джашагъан бир къауум миллетлени тиллерин уста билсе да, назмуларын асламысына орус тилде джазады. Аны назмулары «Алтай», «Ставрополье», Поэзия» деген альманахлада, «Подъём» деген журналда, джыйым китаблада басмаланнгандыла. Юсуфну назму китабы орус тилде чыкъгъанды.
Энчи китаблары:
Джыйым китаблада:
Чыгъармачылыгъыны юсюнден:
2 май
2 май — григориан орузламада джылны 122-чи кюнюдю (високос джыллада — 123-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 243 кюн къалады.
Къаратау тил
Къаратау тил  — кюнбатыш тюбкъауумда, къыбыла-славян тилди. Къаратау тил Къаратауда джюрюген серб-хорват тил системаны btrfd-штокав диалектини тамалында къуралгъанды, тенглешдириу лингвистиканы оюмумуна кёре ангылашылгъан, стандартлашхан вариантларыны бириди (серб, хорват эмда босний вариантла бла бирге) 1992 джылгъа дери конституциясына кёре Къаратауны кърал тилине серб-хорват тил саналгъанды, 2007 джылгъа дери серб тилни иекав формасы, srpski jezik ijekavskog izgovora, 2007 джылдан башлаб — къаратау тил. Социо-лингвистика параметрлерине кёре Абштанд типге киреди.
Тилни официал статусу бла тилни джюрютгенлерини оюму
Къаратау тилни, серб-хорват тилден хорват тил бла босний тилни айырылыулары бла тенглешдирирге боллукъду, алай башхалыкълары да барды, сёз ючюн, серб, хорват эмда босний тиллени энчи адабият стандартлары барды, къаратау тилге уа алкъын адабият стандарт къуралыб бошамагъанды. Аны юсюне, боснийлиле бла хорватлыла динлери башха болгъаны себебли, кеслерин серблиледен айрадыла, эмда сёлешген тиллерин энчи тил болгъанын чертедиле, къаратау диалектледе сёлешгенлени джарымы чакълы бири кеслерин серб тилде сёлешген санайдыла. Къаратау тилде сёлешген адамланы саны даулуду. 2003 джылда адам санаугъа кёре Къаратауда джашагъанланы 63,49 % ана тиллерине серб тил дегендиле, 21,96 % — къаратау. 2011 джылны санаууна кёре къаратау тилге ана тил деб 229 251 адам, неда халкъны 37 % айтханды алай а кеслерин тиллерине серб тил деб атагъанланы асламысы да серб-хорват тил формацияны къаратау вариантында сёлешедиле.
Кеслерини тиллерин къаратау тил деб таныгъанланы асламысы Подгорица аралыгъы болгъан, къралны тарих тамалы саналгъан районунда джашайдыла. Къаратауны шималында, 1912 джыл къошулгъан районларында джашаханла тиллерин серб тил деб таныйдыла.
Король Фахдны кёпюрю
Король Фахдны кёпюрю (جسر الملك فهد, King Fahd Causeway) — Эль-Хубар шахарны (Сауд Арабия) Бахрейн (айрымкан кърал) бла байлагъан, кёпюрле бла плотиналадан комплексди. Кёпюрге ат, Сауд Арабияны королю Фахд ибн Абдель Азиз ас-Саудну аты бла берилгенди.
Къаратау тил
Тилни официал статусу бла тилни джюрютгенлерини оюму
Къаратауны тышында да, алгъыннгы Югославияны территорияларында да къаратау тилде сёлешгенле бардыла:
Король Фахдны кёпюрю
Объектни ишлениуюню юсюнден келишимге 1981 джылны 8 июлюнда къол салыннганды, юч джылдан ишлениб башланнганды. Король Фахд бла шейх Иса ибн Салман аль-Халифа, 1982 джылны 11 ноябрында кёпюрню тамалына биринчи ташны салгъандыла. Кёпюр, 1986 джылгъа ишлениб бошагъанды, 25 ноябрда ачылгъанды.
Къаратау тил
Тилни официал статусу бла тилни джюрютгенлерини оюму
2007 джылны 22-чи октябрында къабыл этилген Къаратауны Конституциясына кёре, къаратау тил Къаратау Республиканы официал тилиди.
13 cтатья: Къаратау тил Къаратауны официал тилиди. Кирилл эмда латин орфографияла тенгдиле. Серб, босний, албан эмда хорват тилле да официал статусха иедиле.
Лингвистика аспектле
Къаратау диалект (джангы штокавский иекавский) Кюнчыгъыш Герцеговинада эмда Хорватияны Дубровник тёгерегинде сёлешилген диалектле бла бирчады. Стандарт серб, хорват эмда босний тилледен лексикасы бла бир кесек айырылады, алай бу башхалыкъла уллу тюлдюле (сёз ючюн, къаратауча sjutra стандартча sutra).
Морфология джанындан къаралса, къаратау тилде бусагъатда серб-хорват тилледе хайырланмагъан имперфект форманы болуу бла айрылады.
Король Фахдны кёпюрю
Кёпюрлени комплекси юч кесекге бёлюнеди: Эль-Хубар шахардан Сауд Арабия бла Бахрейнни чегиндеги джасалгъан айрымкангъа элтген юч кёпюр (аланы ичинде 5194 метрли эм узун кёпюр); джасалгъан айрымкандан Умм аль-Насан айрымкангъа элтген кёпюр; эмда Умм аль-Насанны Бахрейн айрымкан бла байлагъан дагъыда бир кёпюр.
2003 джылны февралында Король Фахдны кёпюрюнде Бахрейнни полициясы, Аль-Каида террорист организация бла байламлы болгъан беш адамны арестге алгъанды.
Къаратау тил
Лингвистика аспектле
Къаратау тилни айры тил болгъанын джанлылары кириллицаны орнуна латиницаны хайырландырыргъа сюедиле, эмда алфавитге юч хариф къошаргъа излейдиле: Ś [], Ź [] эмда З []. Алай а бу тауушла Къаратау диалектлени барысында да хайырланмагъаны себебли фонема кибик танылмайды.
Графика бла фонетика
Серб тилдеча, тышында келген атла фонетика тамалында джазады. Къаратау тил иекавизмни халландырады, ije эки бёлюм кибик окъулады, серб-хорват системаны башха регионларында дифтонг кибик айтылады. Тарихде ije — «ѣ» тауушну тюрлениулерини эсебиди.
[e] фонеманы аллында [d], [t], [s] эм [z] фонемаланы джумушакъланыуу къаратау тилде да кесини эничилигине иеди:
Лексика
Къаратау лексикон серб-хорват лексикондан уллу башхалыкъ тутмайды, алай а энчиликлери да барды.
Ортакъ тамыры болгъан, алай башха шекилле джаратхан сёзлени юлгюлери :
къаратау, серб, хорват эмда босний тилледе бир магъанасы болгъан сёзлени юлгюсю:
Хорватлача, къаратаулула да серблиледен эсе кёб итальянизмлени хайырланадыла:
4 май
4 май — григориан орузламада джылны 124-чю кюнюдю (високос джыллада — 125-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 241 кюн къалады.
3 май
3 май — григориан орузламада джылны 123-чю кюнюдю (високос джыллада — 124-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 242 кюн къалады.
Македон тил
Македон тил (македонски јазик) — къыбыла-славян тиллени бириди, славян тиллени ичинде эм джаш адабият тилди, ол 1945 джылда кодландырылгъанды. Болгар тил бла бирге къыбыла-славян тиллени кюнчыгъыш тюбкъауумуна киреди. 1945 джыл адабият тил къуралгъынчы лингвистлени асламысы македон сёлешиулени болгар тилникиге санагъадыла. Македон тилни биринчи грамматикасын 1946 джыл Круме Кепески басмалагъанды. Македония Республиканы кърал тилиди.
Адабият тил
Македон тилни диалектлери юч баш къауумгъа юлешинедиле: кюнбатыш, кюнчыгъыш эмда шимал къауумлагъа. Адабият тилни тамалына Кюнбатыш диалектни ара сёлешиулери алыннганды (Битола, Прилеп, Велес, Кичево), былайда болгар эмда серб тилден келген сёзле эм аз тюбейдиле. Македон тилни лексика фонду, башха славян тилледе кибик асламысы бла ортакъ славян лексиканы сёзлеринден къуралгъанды. Политикалыкъ эмда илму терминологияда баш къайнакъ серб-хорват тилди. 1991 джылда Македония бойсунмазлыгъын баямлагъанындан сора, тыш тилледен келген сёзлени энчи тилдеги неологизмле бла алмашдырыу политика бардырылады.
5 май
5 май — григориан орузламада джылны 125-чи кюнюдю (високос джыллада — 126-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 240 кюн къалады.
6 май
6 май — григориан орузламада джылны 126-чы кюнюдю (високос джыллада — 127-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 239 кюн къалады.
Мобил телефон
Мобил телефо́н неда Хурджун телефон— тынч ташынылгъан, кабелсиз телефон системаны хайырланнган коммуникация эмда мультимедия керекди. Бусагъатда мобил байлам бусагъатда радиобайламланы эм бек джайылгъан тюрлюсюдю.
8 май
8 май — григориан орузламада джылны 128-чи кюнюдю (високос джыллада — 129-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 237 кюн къалады.
Сецессия
Сеце́ссия (secessio) — къралны къайсы болса да бир бёлгесини (асламысы бла федерацияны субъекти болуучанды) айырылыуу. Бу магъананы бу термин АБШ-да бойсунмаулукъ ючюн къазауат къазауатны заманында алгъанды. АБШ-да граждан къазауатны заманында Американы Конфедератив Штатлары сецессия этгенди.
Сецессиягъа хакъ бир къауум къралланы конституцияларында бериледи (сёз ючюн, СССР-ни конституциясы 1924, 1936 эм 1977 джыллада) бир къауум къраллада берилмегенди (сёз ючюн, ЮСФР). Экинчиде сецессия бола башласа, территория бютюнлюкню принципини неда халкъны башына оноу этерге хакъыны принципини къайсысы баш болгъаны соруу чыгъады (халкъла арасы хакъ, колония кърал болса халкъны башына оноу этер хакъына приоритет береди).
Бусагъатдагъы конституция бла РФ-де сецессия хакъ джокъду.
7 май
7 май — григориан орузламада джылны 127-чи кюнюдю (високос джыллада — 128-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 238 кюн къалады.
9 май
9 май — григориан орузламада джылны 129-чу кюнюдю (високос джыллада — 130-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 236 кюн къалады.
11 май
11 май — григориан орузламада джылны 131-чи кюнюдю (високос джыллада — 132-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 234 кюн къалады.
10 май
10 май — григориан орузламада джылны 130-чу кюнюдю (високос джыллада — 131-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 235 кюн къалады.
12 май
12 май — григориан орузламада джылны 132-чи кюнюдю (високос джыллада — 133-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 233 кюн къалады.
Итил
Дон суугъа 72 километрге джууукълашхан джеринде эки сууну арасында канал къазылгъанды, ол каналны кючю бла Азау тенгиз бла Каспий тенгизлени арасында байлам болады. Каспий тенгизге 50 км джетгинчи Итиль, 200-ден артыкъ дженнге юлешинеди. Бу дельтаны кенглиги 100 километрден кенгди.
Итилни бассеини — 1 360 000 км² чакълы бирди. Россияны халкъыны уллу бёлюмю бу бассейнде джашайды.
Монгол Халкъ Республика
Монгол Халкъ Республика (МХР; Бугд Найрамдах Монгол Ард Улс) — 1924 джылдан 1992 джылгъа дери Орта Азияда орналгъан социалист кърал болгъанды. Халкъ властны огъары органы — Уллу халкъ хурал болгъанды.
13 май
13 май — григориан орузламада джылны 133-чю кюнюдю (високос джыллада — 134-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 232 кюн къалады.
14 май
14 май — григориан орузламада джылны 134-чю кюнюдю (високос джыллада — 135-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 231 кюн къалады.
Гараланы ёзени
Гараланы ёзени (Доли́на нарза́нов) — Къабарты-Малкъарда, Уллу Кавказны Къаялы аркъасында орналгъан джерди.
Гараланы ёзени, Нарсана шахардан 36 км узакълыкъда, 1300 м мийикликде орналыбды. Схауат сууну ёзенинде 1 км ичинде 20 кючлю гара суу чыгъады. Къатында Мушта чучхур орналыбды, Ишджатмаз тауда уа — Пулково обсерваторияны астрономия станциясы. Турбаза майдан октябргъа дери ишлейди.