cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анархизм
Анархизмни магъанасыны юсюнден
Анархист философияны агъымлары идеяланы кенг спектрин аладыла — эм къыйыр энчиликден башлаб, къралсыз коммунизмге дери. Анархистлени бир къауумлары артыкълыкъны, зорлауну унамайды (сёз ючюн христиан анархистле), пацифист къарамлары барды, башха къауум эсе уа тамам терсине кеслерини идеалларына джетер ючюн артыкълыкъ бла зорлау керек болгъанына ийнанадыла.
Анархизмни джети тамал принципи
Анархизмни теориясы джети тамал принципден къуралады дерге боллукъду:
Алжир
Алжи́р (الجزائر аль-Джаза́ир, berber. ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ, Dzayer), официал аты — Алжир Халкъ Демократ Республика — Шимал Африкада орналгъан къралды, Джерле арасы тенгизни бассейнини кюнбатыш кесегинде. Алжир Марокко бла кюнбатышда, Мавритания эм Мали бла къыбыла-кюнбатышда, Нигер бла къыбыла-кюнчыгъышда эмда Ливия эм Тунис бла кюнчыгъышда чеклешеди. Алжир — территориясыны уллулугъу бла экинчи къралды Африкада, территориясыны кёбюсю Сахара къум тюзледе джатады. Ара шахары — Алжирди.
Тарихи
XVI ёмюрден XVIII ёмюрге дери Алжир Осман империягъа киргенди. XIX ёмюрден француз колонизация башланады. 1954 джыл Алжирде Миллет азатлау фронт къуралады. Француз колониал аскер бла къазауатны эсеби бла 1962 джыл Алжир бойсунмагъан социалист кърал болады. 1980-чи джылланы аягъында динсизлик власть джанлы болгъанла бла исламистлени арасында граждан къазауат баргъанды, фундаменталистлени хорланнганлары бла бошалгъанды къазауат.
Къралланы территорияларына кёре список
Майданлары ич суула (кёлле, суу сакъланнган джерле, къобанла) бла бериледи.
Жанна д’Арк
Жанна д’Арк (Jeanne d’Arc [ʒan daʁk], 1412 — 30 май, 1431 джыл) — Францияны халкъ джигит къызы болгъанды, джюзджыллыкъ къазауатны заманында Францияны аскерлерини баш тамадаларыны бири болуб тургъанды. Бургундлагъа джесирге тюшгенинде, ала аны ингилизлилеге бергендиле, ала да отда кюйдюргендиле. Артда католик клисаны оноуу бла сыйлыланы санына киргенди.
Жанна д’Аркны заманында Франция
Джюзджыллыкъ къазауат, Ингилизни патчахы III Эдуардны Франциягъа чабыуу эмда патчах тахтасына эркинлигин билдиргени бла башланнганды. 1415 джылгъа дери джетишим уллу тюрлениуле бла барды. Француз аскерле болумну бир къолгъа эте, бир халларын тас эте бардыла, алай къыйынлыкъда кюрешгенликге къралны иги кесегин къолда тута эдиле. 1415 джылда хал аманына айланды, Ингилизни ичинде баргъан патчахланы ичинде чериш тохтайды, Ланкастерледен патчах а материкге таукел чабыуул этеди.
Цин династия
Цин династия (маньчжур. дайцин гурун ) — Къытайны ахыр монархиялыкъ династиясыды. 1616 джыл маньчжур Айсин Гёро тукъумдан, бусагъатдагъы шимал-кюнчыгъыш Къытайда (ол заманлада Маньчжурияда) къуралгъанды. 30 джылны ичине бу династия бютеу Къытай бла Орта Азияны уллу юлюшюн къолгъа алгъанды.
Аллында династия «Кеч Цзинь» (金 — «алтын») атны джюрютгенди, кечирек аты «Циннге» (清 — «кирсиз») ауушдурулгъанды. Оноу Цинни къолунда болгъан заманда Къытайгъа Синьцзян бла Тибетда къошуладыла. XVIII-чи ёмюрню башында Цинни правительствосу къралны оноууну джюрютюу системасын джарашдырады, эффектив халгъа келтиреди, ол себебли ол заманда адам санны кёб болуу Къытайда эм мийик дараджада болгъанды. Цин династия къралны джабыкъ тутаргъа кюрешгенди, ахырында бу политика XIX-чу ёмюрде Къытайны Апиян къазауатладан сора зор бла дуниягъа ачадыла, кърал джарым колония халгъа келеди.
Алай а аны ызындан Кюнбатыш къралла бла иш бирлиги, династияны Тайпинлени къозгъалыуларыны заманында къурутулуудан къутхарады, къралда аз-аз модернизация башланады, алай бла династия 20-чы джыллагъа дери аумай тургъанды, аны бла бирге, бу династияны Кюнбатышха ачылыуун огъурамагъан къытайлыланы ичинде миллетчи — манчжурлагъа къаршчы тауушла кючлене башлайдыла.
Синьхай революцияны эсебинде 1911 джыл Цин династия тюшюрюледи, аны орнуна Къытай Республика баямланады.
Алийланы Исмаил
Алийланы Ибрагимни джашы Исмаил (1946 джыл сентябрны 1-де Къазахстанда туугъанды) — къарачай-малкъар алим, политик эмда поэтди.
Биографиясы
1964 джыл орта школну Джангы Къарачай элде бошагъандан сора Новочеркасск шахарда политехника институтха киргенди. Баш билим алыб, бир бёлек джылны да кеси окъугъан институтда устазлыкъ этиб, 1974 джыл Черкесскеге къайытханды. 1974 — 1992 джыллада ол Къарачай-Черкес политехника институтда ишлегенди.
Алий улу назмула джазыб студент джылларында башлагъанды. Ол Омар Хаямны терттизгинлерин да къарачай-малкъар, орус тиллеге кёчюргенди. Исмаил 18 китабны авторуду. Аладан бири — назму китаб, бешиси этнополитиканы юсюндендиле, къалгъанлары — илму китабла. 2003 джыл Москвада «Педагогика» басмада «Карачаево-балкарские имена и фамилии. Толковый словарь» деген китабны (Алийланы Земфира бла бирге) джазыб чыгъаргъанды.
БМО-ну сабий фонду
БМО-ну сабий фонду неда ЮНИСЕФ (UNICEF, United Nations International Children’s Emergency Fund) — Бирлешген Миллетлени Организациясыны сабийлеге болушхан халкъла арасы фондуду. 1946 джылны 11 декабрында БМО-ну Генерал Ассамблеясыны оноуу бла къуралгъанды. Фондну нюзюрю — Экинчи дуния къазауатны заманында джарсыгъан сабийлеге болушхан болгъанды. Аллында фонд болджаллы болгъанды.
1953 джылда БМО, организацияны джумушларын кенгертгенди эмда болджалсыз этгенди. Фондха джангы ат аталгъанды — БМО-ну сабий фонду, эмда ЮНИСЕФ аббревиатура сакъланнганды. Фондну штаб-фатары Нью-Йоркда орналыбды.
1965 джылда БМО-ну сабий фондуна мамырлыкъны нобель премиясы берилгенди. 1989 джылда ЮНИСЕФ-ни эгидасында «сабийни джылы» программа ётгенди.
ЮНИСЕФ-ни баш органы — Толтуруучу кенгешди, аны, юч джыллыкъ болджалгъа, БМО-ну Экономика бла Социал Кенгеши сайлайды. Толтуруучу кенгеш харджыллыкъ сессияларын бардырады. 2010 джылны 1 майындан ЮНИСЕФ-ни толтуруучу директору американлы Энтони Лэйкди.
ЮНИСЕФ-ни эмблемасы «Барселона» Футбол клубну кёлеклеринде барды, алай болса да ЮНИСЕФ спонсор тюлдю. Каталон клуб, джыл сайын кесини бюджетинден фондха 2 миллион евро береди.
Джулдуз
Джулдуз — термоядролукъ реакцияла баргъан, неда барыргъа болгъан астрономиялыкъ объектди. Алай а асламысы бла джулдуз деб бу заманда термоядролукъ реакциялары баргъан кёк санлагъа айтадыла. Кюн — G спектрли классны типли джулдузуду. Шекили бла джулдузла джарыгъан газ (плазма) тобладыла. Гравитация къысыуну эсебинде газ-букъу средадандыла (асламысы бла водород бла гелийден къураладыла). Джулдузланы ичинде температуралары миллионла бла кельвинлеге чыгъадыла, тышында уа мингле бла. Джулдузланы асламысыны энергиясы водородну гелийге бурулуууну термоядролукъ реакциясындан келеди.
Кюнню санамасакъ, Джерге эм джууукъ джулдуз Проксима Центаврады. Ол, бизни Кюн системабыздан 4,2 дж. джыл узакълыкъдады (4,2 дж. джыл = 39 Пм = 39 триллион км = 3,9 км).
Кёзю джити болгъан адам, чууакъ кёкде 6000 чакълы бир джулдуз (хар бир джарымтобда 3000 чакълы бир) кёрюрге болады.
Ёлчелеу биримлери
Джулдузланы халларыны асламысы ЁС-де белгиленедиле, алай а аны бла бирге СГС да хайырланады (сёз ючюн, джарытханлыкъ секунда эргле бла ёлчеленеди). Массасы, джарыкълыгъы эмда радиусу, асламысы бла бизни Кюнюбюз бла тенглешириуде бериледиле:
Джулдузлагъа дери аралыкъланы белгилеуде, джарыкълыкъ джыл, парсек кибик биримле бла хайырланадыла.
Джулдузланы тюрлюлери
XX ёмюрню башында, Герцшпрунг бла Рассел "Абсолют джулдуз ёлчем" — "спектр класс" диаграммагъа тюрлю-тюрлю джулдузланы салгъандыла, эсебинде аланы асламысы ингичге къынгырны узунлугъуна джоппу болгъаны ангылашыннганды. Кечирек, бу диаграмма (бусагъатда Герцшпрунг-Расселни диаграммасы атны джюрютеди) джулдузланы ичинде баргъан процесслени тинтиуюне эмда ангылаугъа ачхыч болгъанды.
Энди джулдузланы ич ишлениулерини эмда эволюцияларыны теориясы барды, ол теорияны тамалында джулдузланы классларыны болууларын ангылатыр мадар чыкъгъанды. Джулдузланы кёб тюрлюлюгю аланы санлыкъ халлары бла (массасы, химия къурамы кибик) джулдузну бусагъатдагъы тургъан эволюцион этапларына байламлыды.
Каталоглада эмда джазмада джулдузланы класслары бир сёз бла джазылады, аллында, баш спектр классны харифле белгилеую келеди (классы ачыкъ айгъакъланмаса хариф диапазон салынады, сез ючюн, O-B), анда сора араб тархла бла спектр тюбклассы джазылады, артдан рим тархла бла джарытыулукъду классы барады (Герцшпрунг-Расселни диаграммасында областыны номери), артдан а уа къошакъ информация барады. Сёз ючюн, Кюнню классы былай джазылады — G2V.
Баш тизилиуню джулдузлары
Джулдузланы бусагъатдагъы (гарвард) спектр классификациялары, Гарвард обсерваторияда 1890—1924 джыллада къуралгъанды.
Мор шлапла
Мор шлап деб, ядролу реакциядан келген энерги, джайылыугъа джоюлгъан энергияны толтуралмагъан джулдузланы типине айтадыла. Кёб заманны мор шлапла гипотетик объектле болгъандыла. Аланы бар болгъанларын джулдузлада баргъан процесслени анализини тамалында, XX ёмюрде ачыкълагъандыла. Алай а 2004 джылда биринчи кере кертиликде мор шлап табылгъанды. Бюгюннге быллай типли кёб джулдуз ачылгъанды. Аланы спектр класслары: М — T. Теория бла энтда бир класс айрылады эмда Y бла белгиленеди.
Француз революцияла
Францу́з револю́цияла — Францияны кърал эм джамагъат джарашдырылуунда 1789-1958 дждж. талай тамал эм терк переворотну атды. Орта халда бир француз революцияны башхадан 19 джыл айыргъанды. Россия историографияда адетге кёре французм революциялагъа саналадыла:
Аладан сора да Францияда кърал эм джамагъат джарашдырылуунда башха тамал эм терк переворотла болгъандыла:
Кёбчюлюкню къурутхан сауут
Кёбчюлюкню къурутхан сауут термин  — чекли хайырланса да, уллу ёлчемде оюлуулагъа, адамла ичинеде кёб санда къурманлагъа, табигъатха эмда къраллагъа тюзелтилмезлик заран салыргъа болгъан сауутланы барысына да айтылады. Кёбюсюне кёбчюлюкню къурутхан сауутха ядролу, биологиялы эмда химиялы сауутла саналадыла. Алай а илму бла техниканы тири айныуу кёбчюлюкню къурутхан джангы сауутла джаратыугъа себеб боладыла, ала билиннген сауутладан не тюрлю шартлары бла артха къалмайдыла, бир-бирде эсе уа аладан эсе эффектли боладыла.
Хайырлануну энчиликлери
Кёбчюлюкню къурутхан сауут къазауатда баргъа къайсы тюрлю сермешиуде да хайырландырылыргъа болады. Аны хайырланыуу табигъатха эмда аны байлыгъына тюзелтилмезлик заран салыргъа боллуъкду.
Кёбчюлюкню къурутхан сауутну хайырланууну энчиликлерини ичинде:
Кёбчюлюкню къурутхан сауутну узакъгъа джетдирген амалланы чыгъыуу эмда айныуу (биринчиликде - ракета-космос техника) аскер санагъатда терен тюрлениулеге себеб болгъанды. Стратегияны магъанасы бек ёсгенди, тереннге атар мадар берген ядролу-ракета атыула джауну дженгил дженгерге онглулукъ береди.
Къралланы къайсысы болса да ККъС-ны хайырланыу бютеу адам улугъа сакъланмагъан, билинмеген зараутлыкъ берирге боллукъду. Ол себебден, бир къауум кърал, политика партияла, джамагъат къурулушла бу тюрлю сауутланы чыгъарыууна, джайылыууна эмда хайырланыууна къаршчы кюрешедиле. 1899 джыл огъунакъ Гаагада баргъан мамырлыкъ конференцияда Тунчукъдургъан эмда заран берген газла бла джерленнген сауутланы хайырланыуун чеклендириуню юсюнден декларация къабыл этилгенди. Артдан талай кърал 1925 джылда Къазауатда тунчукъдургъан, уулу эмда аны кибик заран берген газланы эмда бактериология амалланы джасакълагъан протколну къабыл этгендиле. Ары баргъанда, дуния политиканы баш объектлери бир къауум халкъла-арасы келишиулеге, конвенцияалагъа къол салгъандыла. Аладан тамал салгъанлагъа: 1963 джылны «Атмосферада, космосда эмда суу тюбюнде ядролу сауутну сынаууну джасакълагъан кесаматы», 1968 джылны «Ядролу сауутну джайылмаууну кесаматы», 1972 джылны «Биологиялы эмда токсин сауутну чыгъарыууну, джайыуну эмда джыйыууну джасакълагъан конвенциясы» эмда 1997джылны «Химиялы сауутну чыгъарыууну, джайыуну эмда джыйыууну джасакълагъан конвенциясы».
Нефтни экспортёрлары болгъан къралланы организациясы
Нефтни экспортерлары болгъан къралланы организациясы (The Organization of the Petroleum Exporting Countries; къысхартылгъаны — ОПЕК, OPEC) — нефтни багъаларын стабиль тутар ючюн, нефть чыгъарыучу къралла къурагъан халкъла арасы правительствола арасы организацияды (бир-бирледе картель дейдиле). ОПЕК-ге 12 кърал киреди: Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабия, Венесуэла, Катар, Ливия, Бирлешген Араб Эмиратла, Алжир, Нигерия, Эквадор эмда Ангола. Штаб-фатары Венадады. Генерал секретары (2007 дж. бери) — Абдалла Салем аль-Бадриди.
Тарихи
ОПЕК, хаманда ишлеген организация болуб 1960 джылны 10-14 сентябрларында Багдадда бардырылгъан конференцияда къуралгъанды. Аллындан организациягъа Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабия эмда Венесуэла (къуралыуну инициатору) киредиле. Бу беш къралгъа кечирек дагъыда тогъуз къошулады: Катар (1961), Индонезия (1962—2008, 2008 джылны 1-чи ноябрында ОПЕК-ден чыкъгъанды), Ливия (1962), Бирлешген Араб Эмиратла (1967), Алжир (1969), Нигерия (1971), Эквадор (1973—1992, 2007), Габон (1975—1994), Ангола (2007).
ОПЕК-ни штаб-фатары аллындан Женевада эди (Швейцария), кечирек 1965 джылны 1-чи сентябрында Венагъа (Австрия) кёчюредиле.
ОПЕК-ни баш нюзюрю организациягъа кирген къралланы нефтни чыгъарыуда эмда багъаланы тутууда ортакъ политиканы къурауду.
ОПЕК-ге кирген къралланы энергетика бла нефтден министрлери джылда эки кере джыйылыб, нефтни халкъла арасы саудасыны сюзедиле, эмда келликге прогноз этедиле. Бу тюбешиуледе сауданы тюзетир ючюн бегимле, оноула алынадыла. Нефтни чыгъарыуну ёлчемин тюрлендириуню оноуун ОПЕК-ни конференцияларында аладыла.
ОПЕК-ни къраллары нефтни дуния къайнакъларыны 2/3 иедиле. Ала дуния нефть чыгъарыуну 40 % этедиле, неда нефтни дуния экспортуну джарымын. Уллу нефть чыгъарыучуладан «нефть чыгъарыуну тёппесин» къуру ОПЕК-ни къраллары (Венесуэланы тышында) эмда Канада ётмегендиле. СССР-де бу «нефть тёппе» 1988 джыл ётюлгенди Россияда 1998 джылдан башлаб нефть чыгъарыу кёбейиб барады, алай а бу тёппе 2007—2008 джыллада ётюлгенди деген оюм барды.
ОПЕК-ни «четени»
ОПЕК-ни «четени» деген термин (OPEC Reference Basket of crudes) официал халда 1987 джылны 1-чи январында джюрютюб башланнганды. «Четенни» багъасы : Arab Light (Сауд Арабия), Basra Light/Basra Light (Ирак), Bonny Light (Нигерия), Es Sider (Ливия), Girassol (Ангола), Iran Heavy (Иран), Kuwait Export (Кувейт), Merey (Венесуэла), Murban (БАЭ), Oriente (Эквадор), Qatar Marine (Катар), Saharan Blend (Алжир) нефть сортланы багъаларыны орта арифметика багъаларындан къуралады.
ОПЕК-ни «четенини» тарихинде баррелге $140,73 багъа бла, 2008 джылны 3-чю июлунда болгъанды.
2008 джылны мартында четеннге Oriente (Эквадор) къошулгъанды. 2009 джылны январында четенден Minas (Индонезия) къоратылгънды, BCF 17 (Венесуэла) орнуна, четеннге Merey (Венесуэла) алыннганды. Бусагъатда четенде 12 сорт барды.
Аны бла, бусагъатда ОПЕК-ни четенини багъасы башында айтылгъан 12 нефть сортну багъасыны орталама арифметика кёргюзюмю болады
Гуанчжоу
Гуанчжо́у (, алгъын Кантон деб танылгъанды) — Къытай Халкъ Республиканы субпровинциал магъаналы шахарыды, Гуандун провинцияны ара шахарыды, бютеу къыбыла Къытайны политика, экономика, илму-техника, окъуу, культура эмда аралыгъыды. 10 миллионнга джууукъ адам джашагъан Гуанчжоу, Къытайны ючюнчю эм уллу шахарыды, аны озгъанла къуру Пекин бла Шанхайды. Шахарны майданы — 7434,4 км² къургъакъда эмда 744 км² тенгизде. БИП-и — 411 млрд юанды неда адам башына — 47 053 юань.
Аты
Алгъа Гуанчжоу, Европада Канто́н (Canton) ат бла белгили болгъанды. «Кантон» — Гуандун провинцияны атыны кантон диалектде айтылыууду. Ат, романизацияны алгъыннгы джорукълары бла «Kwang Tung» неда «Kwangtung» деб джазылгъанды эмда кечирек Гуанчжоу шахаргъа берилгенди.
Къытай тилде шахарны башха атлары да барды: Уянчэн («юч текени шахары»), Янчэн («текелени шахары»), Хуачэн («гоккаланы шахары»), Суйчэн.
Ачха
Ачха — товарны бир тюрлюсюдю, кеси да башха товарла бла къуллукъланы багъаларыны универсал эквивалентиди. Ол деген, хар товаргъа тынч ауушдурулгъаны себебли, ачханы юсю бла башха товарланы багъаларын белгилейдиле.
Кёбюсюне ачха уллу ликвид товарла боладыла, ол деген — башха товаргъа ауушдурууу тынч болгъан товар. Башха товарланы багъасыны ёлчеми болгъандан тышында, ачха экономикада ауушдуруу ролнуда джюрютеди.
Бусагъатда ачха белгили бир товар тюл (сёз ючюн: алтын), кёбюсюне къралны неда ара банкланы банкнота шекилде борчланыулары болады. Быллай ачхаланы кеслерини багъалары джокъду, ала къуру номинал эквивалент боладыла. Кърал инсанларын банкнотала бла монеталаны аланы джерлеринде закон тёлеу амал болуб хайырландырыргъа зорлайды.
Ачхаланы тюрлюлери
Бусагъатдагъы ачха системала фиат (символлукъ) ачхалада тамалланнгандыла. Тарихде уа терт тюрлю ачханы белгилерге боллукъду: товар ачхала, баджарылгъан ачхала, фиат ачхала эмда кредит ачхала.
Ачха материалны баш халлары
Ачха этилген материал неда товар талай халгъа иеди:
Товар ачхала
Товар (керти, натурал) ачхала — энчи багъасы эмда джараулулугъу болгъан товарды. Ала къуру ачхача тюл, башха затдада хайырланыргъа боллукъдула, сёз ючюн: алтын ачханы эритиб ювелир затла этерге боллукъду. Товар джюрюуню тамалында ачхала барысыда быллай болгъандыла (мал, мюрзеу, кюрк, чокъуракъла э.а.к.).
Тюрлю-тюрлю товарла бусагъатдада ачха орнуна джюрюйдюле. Сёз ючюн: тюрмеде олтургъанланы арасында тютюн, аракъы неда шекер экономика кризислени кёзюуюнде, сауут къазауат баргъан джерледе. Ачлыкъны, инфляцияны заманынгда кёб заманнга сакъланнган азыкъ ачханы орнуна джюрюудю.
Алай а бусагъатда товар ачхаланы джюрюую аздан аз бола барады. Ала хайырланыуда ауур болгъанлары себебли табсыздыла, юлешинмейдиле эмда сакълауда бузуладыла. Эм башда уа чыгъарыуда багъадыла. Аланы чыгъарыу багъасы номиналларына келиширге керекди, алай болмаса натурал ачхала башха товарланы багъаларыны эквиваленти болаллыкъ тюлдю.
Баджарылгъан ачха
Баджарылгъа ачха биринчи кере Буруннгу Шумерде чыкъгъанды деб санайдыла, анда тёлеу ючюн къойланы эмда эчкилени кюйдюрлген саз топуракъдан гинджилерин хайырланнгандыла. Бу фигурачыкъланы сау маллагъа аушдуруу баджарылгъанды.
Фиат ачха
Бюгюнлюкде фиат ачхаланы баш формасы банкнотала бла къолда джюрюмеген хыйсаблашыуду. Пластик картчыкъланы джайылыуу бла банкноталаны джюрюую азая башлагъанды.
Кредит ачха
Кредит ачха — келлик заманда физика эмда юрист бетледен (бир тюрлю джарашдырылгъан борч, кёбюсюне багъалы къагъыт шекилде) борчну излеу хакъды, аны товарланы (къуллукъланы) сатыб алыргъа неда кеслерини борчларын тёлерге хайырланыргъа боллукъду.Кредит ачха баджарылгъан ачхадан башхалыгъы тёлеучю (борчлу) борчну тёлер ючюн хаманда аннга джетген мюлкге ие болургъа керек тюлдю. Быллай борчланы тёлеую кёбюсюне белгили бир болджалда этиледи. Кредит ачхалада тёленмеу къоркъуу уллу болады.
Кредит ачхаланы юлгюлери: вексель, чек, облигация.
Ахчаны баш функциялары
Ачха кесин функцияларыны юсю бла белгиленедиле. Ачхада кёбюсюне быллай функцияла бёлгилейдиле:
Ачха джюрюуню закону
Джюрюуге керекли ачханы санын белгелеген экономика закон
K — джюрюген ачханы саны;
— сатылыргъа керек товарланы багъаларыны суммасы;
Москва (магъаналары)
Москва — федерал магъаналы шахарды, Россияны ара шахарыды, Россия Федерацияны субъектиди. Тюбюнде берилгенле кёбюсюне Москваны аты бла аталгъандыла, шахар кеси уа Москва сууну аты бла аталгъанды.
Ачха
Ачха джюрюуню закону
— берилген кёзюуню тышында тёленнген товарланы багъаларыны суммасы;
— тёлеу болджаллары джетген, озгъан кёзюуледе сатылгъан товарланы багъаларыны суммасы;
— бир-бирин джукълатхан тёлеулени суммасы;
O — ачха биримни бурулуууну терклиги.
Ачханы багъалыгъы
Дджюрюуню амалы болгъан ачханы багъалыгъы аны сатыб алыу къарыуундады. Сатыб алыу къарыу къуру аны керти багасында тюлдю (сез ючюн ачха этилген алтынны багъасында), ол ачха амалланы къолда тутханланы ышныулары блада белгиленеди.
Сакълау амал кибик ачханы багъалыгъы борчха алыннган ачханы багъасы бла белгиленеди.
Ачханы къысха тарихи
Дунияны тюрлю-тюрлю регионларында ачханы орнуна тюрлю-тюрлю затланы хайырланнгандыла:
кечирек ачханы ролу металлагъа кёче башлагъанды. Биринчи металдан этилген затла болгъандыла (садакъ учла, сюнгюле, чюйле, сауут-саба),артдан тюрлю-тюрлю шекилли металл кесекле. Б.э.д.VII ёмюрден башлаб монетала этилиб башлагъандыла. капитализмге дери ачханы ролун джез, доммакъ, кюмюш ойнагъанды. Джангыз талай къралда (Ассирияда эмда Мисирде) бизни эрагъа дери 2-чи мингджыллыкъда огъуна ачха ючюн алтынны хайырланнгандыла. Монеталаны къызыу джаыйылыуу аланы сакълауда, юлешиуде, бирлешдириуде тынчлыгъы, гитче ёлчемине къарамай мийик багъасы, алны тынчлыкъ бла ауушдурургъа мадары болгъханы себеб болгъанды. Биринчи къагъыт ачха Къытайда бизни эраны 910 джылында чыкъгъанды. Банкноталаны эм биринчи Стокгольмда 1661 джыл басхандыла. Эресейде биринчи къагъыт ачха (ассигнацияла) Екатерина II (1769 дж.) джюрюб башлагъандыла.
Москва (гостиница)
Москва (значения)
Кърымшаухалланы Ислам
Кърымшаухалланы Пачаны джашы Ислам (Ислам Тебердичи) 1864 джыл мартны 31-де Къарт Джуртда туугъанды. Халкъны джарыкълаучу, суратчы, джазыучу, культура къуллукъчу Кърымшаухал улу къарачай-малкъар халкъны профессионал культурасыны тамалын салгъан фахмулу адамланы бириди.
Джашау Хапары
1877 джыл Кърымшаухал улу Ставропольда гимназиягъа киргенди, анда эки джылны окъугъандан сора, юйюне къайытханды. 1880 джыл а орус патчахны аскерине къуллукъгъа чакъырылыб, Санкт-Петербургга кетгенди. Анда Кърымшаухал улу орус, араб, ингилиз, тюрк тиллеге юреннгенди, орус культура бла, тарих бла терен шагъырей болгъанды. Кеси да суратла салгъанды, орус, къарачай-малкъар тилледе назмула, хапарла, статьяла джазгъанды. Ол театрлада, музыка, адабият салонлада Петербургну фахмулу адамлары бла танышханды.
1884 джыл абычар чында джуртуна къайытыб, джашаууну арт онбеш джылын ол халкъыны арасында джарыкълыкъны, билимни джаяр джанындан къайгъырыуда ашыргъанды. Латин харифлени тамалында къарачай тилден элибле джарашдыргъанды, алай а, аны чыгъаргъынчы, ёлюб кетгенди.
Кърымшаухалланы Ислам 1910 джыл январны 3-де Ялтада ауушханды. Тебердиде Джамагъат къабырлада асыралгъанды.
Литература
Джыйым китаблада:
Чыгъармачылыгъыны юсюнден:
Москва (кеме)
Москва́ — талай кемени атыды.
Версаль мамырлыкъ кесамат
Версаль мамырлыкъ кесамат — Биринчи дуния къазауатны официал бошагъан кесамат болгъанды. Кесаматха 1919 джылны 28-чи июнунда Версалда (Франция) Американы Бирлешген Штатларыны, Британ империяны, Францияны, Италияны, Японияны, Бельгияны, Боливияны, Бразилияны, Кубаны, Эквадорну, Грецияны, Гватемаланы, Гаитини, Хиджазны, Гондурасны, Либерияны, Никарагуаны, Панаманы, Перуну, Польшаны, Португалияны, Румынияны, Серб-Хорват-Словен къралны, Сиамны, Чехословакия бла Уругвайны бир джанындан эмда капитуляция этген Германия башха джанындан къол салгъандыла.
Кесаматны излемлери
Кесаматны излемлери Париж мамырлыкъ конференцияда узун джашыртын кёрюшюуледен сора къыбал этилгенди. Кесамат кючге 1920 джылны 10-чу январында, аны Германия бла баш тёрт бирликчи кърал- Уллу Британия, Италия, Франция эмда Япония ратификация этиую бла киргенди. Версаль кесаматха къол салгъан къралладан АБШ, Хиджаз эм Эквадор ратификация этерге унамагъандыла. АБШ-ны сенаты кесаматда Уллу Британия бла Франция ауурлукъ этген Миллетлени Лигасыны (бу организацияны къуралыуу кесаматда джазылгъанды) къуралыууна разы болмай, ратификация этерге унамагъанды. Кечирек (1921 джылны августунда) АБШ Германия бла энчи кесаматха къол салгъанды, ол кесамат Версаль кесаматндан башхасы болмагъанды, джангыз Милетлени Лигасыны юсюнден статьялары болмагъанды.
Германиягъа салыннган тыйгъычла эмда тазирле
Версаль мамырлыкъ кесаматны баш мураты — дунияны хорлагъан къралланы арасында джангыдан юлешиу болгъанды. Бу кесаматха кёре Германия Франциягъа Эльзас-Лотарингияны (1870 джылны чеклеринде); Бельгиягъа — Мальмеди бла Эйпен районланы, дагъыда Моренени нейтрал эмда прусс кесеклерин: Польшагъа — Познанны, Поморьени кесгин, Кюнбатыш Пруссияны бир къауум районларын; Данциг шахар (Гданьск) эмда аны району «эркин шахар» баямланнганды; Мемель ш. (Клайпеда) хорлагъан къралланы оноуларына берилгенди, 1923 джылны февралында Литвагъа къошулгъанды. Шлезвигни, Кюнчыгъыш Пруссияны эмда Огъары Силезияны къайсы къралгъа кирлигини оноуу плебисцитде этиллик болгъанды (Шлезвигни шималы 1920 джыл плебисцитге кёре Даниягъа, Огъары Силезияны бир кесеги 1921 — Польшагъа, Кюнчыгъыш Пруссияны къыбыла кесеги да Германиягъа кетгенди; Чехословакиягъа Силезияны территориясындан бир кесек берилгенди. Огъары Силезияны асламы Германияда къалгъанды. Саар 15 джылгъа Миллетлени Лигасыны оноууна тюшеди, 15 джылдан джазыуун плебисцит айырлыкъ болгъанды. Саарны кёмюр шахталары Францияны къолуна тюшедиле. Кесаматха кёре Германия Австрияны, Польшаны эмда Чехословакияны бойсунмазлыкъларын таныйды эмда гарантия этеди. Рейн сууну бютеу сол джагъасы эмда онг джагъасында 50 километр кенглик демилитаризия боладыла. Германия бютеу колонияларындан къуру къалады, кечирек ала хорлагъан къралланы аралырнда мандат система бла юлешинедиле.
Герман колонияланы джангыдан юлешиу
Герман колонияла былай юлешиннгендиле: Африкада Танганьика Уллу Британияны мандатына киреди, Руанда-Урунди район — Бельгияны, «Кионга Ючкюл» (Къыбыла-Кюнчыгъыш Африка) — Португалиягъа (алгъыннгы аты Герман Кюнчыгъыш Африкады), Уллу Британия бла Франция Того бла Камерунну юлешедиле; КъАБ КъыбылаА-Кюнбатыш Африкагъа мандатны алады. Шош океанда мандатлы территорияла болуб Япониягъа, алгъын Германияныкъы болгъан экватордан шималдагъы айрымканла кетедиле, Австралия Бирликге — Герман Джангы Гвинея, Джангы Зеландиягъа — Самоа айрымканла.
Германия Версаль кесаматха кёре Къытайдабютеу концессияларындан къуру къалгъанды, Сиамда консул юрисдикция эмда бютеу мюлк хакъларындан къуру къалгъанды, Либерия бла бютеу кесаматлары эмда келишиулери тохтатылгъанды, Францияны Мароккода, Уллу Британияны уа Мисирде протекторатын таныйды. Германияны Цзяочжоу бла Шаньдунда хакълары Япониягъа бериледи (аны ючюн Къытай Версаль кесаматха къол салмагъанды).
Сауутлу кючледе тыйгъычла
Кесаматха кёре Германияны сауутлу кючлери 100 минглик джаяу аскерден аслам болургъа болмагъанды; зорлу аскер къуллукъ къоратылгъанды, сау къалгъан аскер-тенгиз флотну асламысы хорлагъанлагъа берилгенди, джангы кемеле ишлеу джасакъ болгъанды. Германиягъа джангы саутланы эмда аскер бёлеклени къурау джасакъ болгъанды (аскер авиация, бронетехника кибик). Герамния репарацияла формада Антантаны къралларыны правительстволарына эмда энчи адамлагъа заранны орнуна салыргъа борчлу болгъанды (репарацияланы ёлчеми Репарациа комиссия бла белгиленнгенди).
Эсеблери
Версаль мамырлыкъ кесамат Германияны унукътдургъан, сыйын тюшюрген келишиу кибик саналады, бу кесаматны Экинчи дуния къазауатны башланыууну баш чурумларындан бирине санайдыла. Бу кесаматдан сора къралны ичинде къозгъалыула башланадыла дуния эконмика кризисни заманында уа оногъа нацистле келедиле (1933).
Алай а Германиягъа салыннган тыйгъычла кереклисича бир сынчыкъланмагъандыла, ала кесаматны бузгъанларыны европа къралла кёрмегенден баргъандыла (сауутланыу, Австрияны аншлюсю, Судет областны Чехословакиядан сыйырыу эмда аны ызындан Чехии бла Моравияны оккупациясы).
1770 джыл
Туугъанла
16 декабрь — Людвиг ван Бетховен
Журналистика
Журналистика — бусагъатда магъаналы болгъан фактланы, багъаланы эмда комментарийлени джыйылыуун хайырланыб, социал къауумланы дуниягъа къарамларын, ангыларын актуализациясыды. Кёбчюлюк информацияны мадарларыны (КИМ) полисистемасыны бир кесегиди, ол демек джамагъатды кёб функциялы институтларына киреди, сёз ючюн басма, телевидение, радио, интернет кибик.
Журналистикада эки баш агъым барды - тинтиучю журналистика эмда излеучю журналистика. Тинтиучю журналист, кёбюсюне ачыкъ билги къайнакъла бла ишлейди, излеучю уа хар кимгеда белгили болмагъан, джабыкъ информация бла хайырланады. Демократ къраллада излеучю журналистлеге «демократияны эгерлери» дейдиле.
Журналистика-илму — суратлау, культурологиялыкъ, тарих, социологиялыкъ эмда башха дисциплиналаны системасыды, журналистиканы джамагъатда орнун тинтеди.
Журнализм — журналистни КИМ-ни кенг спектринде социологиялыкъ ишлемнини бир тюрлюсюдю. Аллында журналистика къуру басма бла чекленнгенди (газет-журнал журналистика), артдан кёбчюлюк информацияны джангы мадарлары чыкъгъаны бла радио и телевидение да къошулгъанды, XX ёмюрню ахырына уа интернетде да чыкъгъанды журналистика.
Конституцияны кюню
Конституцияны кюню — дунияны кёб къралында байрам атды.
Фашизм
Фашизм (fascismo, fascio — «джоппу, биригиу» сёзден къуралгъанды) — политология терминди, къыйыр онгчу политика къымылдауланы, аланы идеологияларын эмда ала башчылыкъ этген диктатура типли политика режимлерин белгилейди.
Тар тарих магъанада фашизм деб Италияда 1920-1945 джыллада Б. Муссолини башчылыкъ этген политика къымылдаугъа айтадыла.
СССР-ни, Россияны эмда талай башха къралланы тарих илмуларында фашизм деб немец национал-социалзмге (нацизмге) да айтадыла ( дагъыда: франкизмге, Португалияда джангы къралны режимине, маджар, румын, болгар фашист къымылдаулагъа). Арт заманда тарих эмда политика бла кюрешген алимлени арасында, ингилиз тинтиучю Р. Гриффинни фашизмни айгъакълауу уллу дау джаратханды, бу айгъакълаугъа кёре фашизм «палингенетика ультрамиллетчиликди», эмда кесини мифология ёзегинде нюзюрю миллетни «айнытыуу» тюл, аны «джангыдан джаратыууду».
Этимология
«Фашизм» деген сёз, итальян fascio (фашио) — «бирлик» деген сёзден къуралады (Б. Муссолинини радикал организациясыны аты — Fascio di combattimento — «Кюрешни бирлиги»). Бу сёз а уа кеси латинча fascis — «джоппу» деген сёзден къуралгъанды, бу сёз бла магистрат властны белгиси — фасцияланы белгилегендиле, ала ортасына балта сугъулгъан чыбыкъ джоппу болгъанды. Муссолинини символу да, империялыкъны тамалгъа салгъаны себебли бу символну суратын алгъанды белгиге.
Фашизмни баш ышанлары
Фашизмни эм баш ышынлары быладыла: онгчу идеологияны, адетчиликни, радикал миллетчиликни, антикоммунизмни, этатизмни, корпоративизмни, популизмни, милитаризмни бийлиги, эмда халкъны къайсы къауумуна да таяннган политика болгъанын баям этиудю.
Къуран
Къуран (أَلْقُرآن — al-Qur'ān) — дин китаб, ислам динни тутхан болгъан адамланы сыйлы китаблары. Къуран бютеу муслиман джорукъланы тамалыды. Дин джорукъланы да граждан джорукъланы да.
Этимологиясы
«Къуран» сёзню этимологиясыны талай варианты барды. Аладан:
1. «Къуран» сёз арабча «къара’» — «окъургъа» деген этимден келеди.
2. Башха алимле «къарана» — «байларгъа, къошаргъа» деген этимден келтиредиле.
3. Бюгюннгю тинтиучюле «къуран» сёзню сирий тилден «керьяна» сёзден чыгъарадыла, ол сёзню магъанасы «окъуу, Джазыуну дерси». Сирий тил, араб тилча, симит тиллени группасына къошулады.
Чыкъгъаны
Муслиман адетге кёре Къуран Аллахны Кесини сёзюдю, Мухаммадны файгъамбарлыкъ ишге сайлаб, аны юсю бла билдирген адамлагъа.
Ачыучу суура
Бу суураны талай аты барды: аланы бири Алхамды, къарачай-малкъар тилде да аны ол аты джюрюйдю; бири да Фатихады - Къуранны ачхычы; бири да Уммул Китаб - китабны анасы. Ачыучу суураны тексти:
1:1 بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمـَنِ الرَّحِيم
1:2 الْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِين
1:3 الرَّحْمـنِ الرَّحِيم
1:4 مَـالِكِ يَوْمِ الدِّين
1:5 إِيَّاك نَعْبُدُ وإِيَّاكَ نَسْتَعِين 1:6''' اهدِنَــــا الصِّرَاطَ المُستَقِيمَ
1:7 صِرَاطَ الَّذِينَ أَنعَمتَ عَلَيهِمْ غَيرِ المَغضُوبِ عَلَيهِمْ وَلاَ الضَّالِّين
Ньютон (ёлчем бирим)
Ньютон (белгилениую Н, N) — ЁС-де: кючню ёлчем биримиди.
Бирим белгили ингилиз физик Исаак Ньютонну атын джюрютеди.
1 Н = 105 дин.
1 Н ≈ 0,10197162 кгк.
Норвегия
Норвегия Королевство (норв. Kongeriket Norge / Kongeriket Noreg), Норвегия — Шимал Европада Скандинав джарымайрыкамны кюнбатыш кесегинде эм талай джууукъ гитче айрыкамлада орналгъан кърал. Кюнчыгъышда Швеция, Финляндия эм Россия бла чеклешеди. Баренцни тенгиз бла шимал-кюнчыгъышда джууулады, Норвеж тенгиз бла кюнбатышда эм Шимал тенгиз бла къыбла-кюнбатышда. Къралны аты буруннгускандинав Norðrvegr — «шималгъа джол» деген сёзден келеди.
Географиясы
Норвегий коклаште верланыше ужаш материкысе 57° 72 да°[10] йӱдвел широташте да 4° да 31° эрвел долготаште тудым уштышым да аҥысыр аҥа шуйнен кия территорий 1770 (ужаш эн кум — 420 километрлан шагалрак) кутынь йӱдвел-касвел серыште улшо чыла отро-влак да скандинавийысе пелотро, отро ден саҥгам, вӱд тудо кундемысе уло.
Эрвел ден кечывалвел-эрвел чекыштыже швецийыште, норвегийыште гыч (1630 километр тораште), Финляндийыште (736 километр) россий да (уш-да 196). Йӱдвел-касвел теҥыз Норвежский тудым мушкыт, йӱдвел-эрвел — баренцев теҥызыште, кечывалвел — Йӱдвел теҥыз. 148 уштымо 25 кужытшо сер корешын кужытжо
Южо отролаште, тидыже кугыжаныш кучем, кугу пелотро-влак уло скандинавийысе деч кораҥмаш:
шпицберген архипелаг (Свальбард) норвежский теҥызын йӱдвел ужашыже, 17 сӱрем 1925 ийыште тӱнямбал мер илыш шот дене тудын ӱмбалне лийын;
атлантик тептеҥыз отрошто буве;
Тыгак кундемыште Норвегий кумылан, конвенцийыш 1961 ийыштак логалыныт антарктический:
Антарктиде отро сер воктене I Пӧтыр;
Антарктиде Королеве мланде модын.
Но тиде тӧртык почеш территорий 1930 ий 27 февраль, резолюций ден пунчал-влакым 1931 ий 14 январьыште парламент монархын деч норвегий 1939 ий 23 апрель гыч ужшаш огыл улмаш.
Илышын кӱкшыт
2011 ийыште норвегийыште 100 вуй среднемесячный 38 ыштыме пашадарым, кокла шотышто мом 3,8 % деч чот 2010 ий. Кокла шот дене 6 тӱжем утла вуй пӧръеҥ оксам ыштышаш, мыняр ӱдырамаш — 40 да 800 800 34 вуй келша. 85 ий ӱдырамаш-влак почеш шочшо пайыш дене пашадарым % марте 85,3 %. Пашадарым тӱлаш огыл да эн тӱҥжӧ пудештме кугыжаныш секторын частный секторышто пӧръеҥ да ӱдырамаш кӱшеш вашталтыме лийын. Пашадымылык норвегийыште гына лийын 3,9 % (данный шотышто сентябрьыште 2019 ийыште), ятырлан ӱлнӧ мо, Швецийыште, финляндийыште да пошкудо деч. Кугу профсоюз рӱдер — Рӱдӧ профсоюз организаций Норвегий[no] (i Landsorganisasjonen Norge), 900 тӱжем наре членже, норвежский пашазе партий дене кылдалтын.
Вес элла дене торгайымашым
36 шотлалтеш норвегий-эл экспорт кугыт шотышто тӱня й: 2017 ийлаште 106 сатум экспортироватлаш элыште млрд $, а 84,8 пуртыжо млрд $, вес элла дене торгайымашым сай сальдо — 21,2 млрд $.
Тӱҥ сатум экспорт: нефть (26 %), газ (26 %), колен да рыбопродукты (ялыш 10,5 %), продукцийланна металлургийым, промышленностьым, машиностроенийым да химий. Тӱҥ налын: Великобританий (21,4 млрд $), Германий (16,4 млрд $), Швеций (9 млрд $), Нидерланды (7,88 млрд $) и франций (7,5 млрд $).
Тӱҥ импорт сатум: машина, электронике ден оборудованийым (21,1 %), транспорт (19,4 %), сырьём да полуфабрикатым металлургий (13 %), вургемым, йолчиемым, кочкыш-йӱыш сатум (саска, емыж, да безалкогольный алкоголян йӱыш), пачкылам эм. Тӱҥ поставщикше: Швеций (10,1 млрд $), Германий (9,6 млрд $), Китай (8,17 млрд $), Кечывалвел Корей (5,71 млрд $) да УАШ (5,5 млрд $).
14 июль
14 июль — григориан орузламада джылны 195-чи кюнюдю (високос джыллада — 196-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 170 кюн къалады.
Марксизм
Марксизм — Карл Маркс XIX ёмюрню арасында къурагъан философиялыкъ, политикалыкъ эмда экономикалыкъ билим эмда къымылдауду. Джамагъат джашауда эмда политика практикада тюрлю-тюрлю политика партияла бла агъымла Марксны идеяларын кеслерича ангылагъандыла эмда айгъакълагъандыла. Политикалыкъ марксизм солчу анархизм бла, христиан социализм бла эмда аны таныргъа унамагъан демократ социализм/социал-демократия бла бирге социализмге саналады.
Балеар айрымканла
Балеар айрымканла (исп. Islas Baleares, катал. Illes Balears) — Джерле арасы тенгизни кюнбатышында уллу болмагъан архипелагды. Айрымканла Испанияны къурамына киредиле, автоном облать статусу барды. Ара шахары эмда эм уллу шахары — Пальма-де-Майоркады.
Архипелаг эки айрымкан къауумдан къуралады:
Географиясы
Территориясы 4992 км² (17-чи орун). Архипелагны эм уллу айрымканлары — Майорка, Менорка, Ивиса эм Форментера.
Халкъы
Халкъы — 938 тыс. (14-чю орун; 2005 дж.).
Административ джарашдырыулары
Айрымканла — Испанияны автоном областы да провинциясыда боладыла.
Байрамукъланы Халимат
Къобанланы Башчыны къызы Халимат, Байрамукъланы (келинлери) Халимат (орус. Халимат Башчиевна Байрамукова) — белгили совет эмда къарачай-малкъар джазыучу эмда поэтди.
Биографиясы
1917 джыл, августну 15-де Уллу Къарачайны Хурзук элинде туугъанды. 1932 джыл школну бошаб, Микоян-Шахарда медтехникумгъа киргенди. Окъууун тамамлаб, Кичи-Балыкъ, Къызыл Къарачай, Къызыл Октябрь элледе фельдшер болуб ишлегенди. 1938 джыл «Къызыл Къарачай» газетге ишге чакъырылгъанды. Ол джыл огъуна Халимат Микоян-Шахардагъы устазлыкъ институтха киргенди. 1939 джыл а уа Джазыучуланы союзуну область бёлюмюнде консультант болуб баргъанды.
Джашау джолум. Ол халкъымы джолуду, мени бла бирге ётген тёлюню джолуду. Мен джигитлик ишле этмегенме, алай а аллай ишлеге кенгден къараб турмай, къошулгъанма. Ол ишле джашауда кюн сайын бола эдиле — ликбезге барыб, къолгъа къалам алыудан башлаб, къоркъмай машинагъа биринчи кере миниуге дери...
Кесим тутхан ишде бизни литературада, алкъын болмагъан жанрла: лирикалы проза бла сонетлени веногу бла, эссе бла, этюдла бла, проза назму бла кюрешгенме. Биричи музыкалы комедияны («Тукъумсуз келин»), биринчи къарачай операны («Последний изгнанник») либреттоларын джазгъанма. Бу затланы этдирген — уллу халкъланы литератураларында болгъан затла бизде да болуснла деб ашыкъмакълыкъды...
Азиядан къайтхандан сора Москвада Горький атлы Литература институтну эмда аны Баш адабият курсларын бошагъанды. Аны ызындан джыллада, алгъа — область китаб басмагъа баш редакторгъа, ызы бла Джазыучуларыны союзуну область бёлюмюне, башчыгъа сайланнганды. Ол къуллукъда талай джылны ишлегенди.
30-дан аслам китабны джазгъан поэт, прозаик, драматург, публицист Байрамукъланы Халимат поэзияны, прозаны да талай жанрында фахмусун кёргюзгенди. Аны чыгъармалары орус, ингилиз, испан, француз, монгол, хинди, немча, маджар, къытай, корей, поляк, болгар, тюрк эмда СССР-де джашагъан миллетлени талайыны, бютеуда 52 тилге кёчюрюлгенлери себебли, аты Европаны, Азияны къралларында да белгилиди.
Джазыучу 1965 джыл чыкъгъан «Къарачай поэзияны антологиясын» джарашдырыб, басмагъа хазырлагъанланы бири болгъанды.
Халиматны фахмусу бла ётген ёмюрюню 50-70 джылларында ачыкъланнгады. Ол кёзюуде аны чыгъармалары къралны баш газетлеринде басмаланнгандыла.
Байрамукъланы Халимат 1996 джыл ноябрны 8-де ауушханды.
Бангладеш
Бангладеш — Къыбылада Азияда орналгъан кърал.
Россия Федерацияны Конституциясыны кюню
1993 джылны 12 декабрында бютеу халкъны чёб атыуунда Россия Федерацияны Конституциясы къабыл этилгенди, 1994 джылдан а Россияны президентини указлары бла («Россия Федерацияны Конституциясыны кюнюню юсюнден» эмда «12 декабрда бош кюнню юсюнден») 12 декабрь кърал байрам баямланнганды.
СССР-де 1977 джылгъа дери СССР-ни 1936 джылгъы Конституциясы къабыл этилген кюн — 5 декабрда белгиленнгенди. Кечирек, байрам 7 октябргъа кёчюрюлгенди (СССР-ни джангы, «Айныгъан социализмни Конституциясы» къабыл этилген кюн). Конституцияны кюнюн байрамлагъан адет бусагъатдагъы Россияда да бардырылгъанды.
2004 джылны 24 декабрында Кърал Дума, РФ-ни Урунуу кодексине Россияны байрам орузламасын ауушдургъан тюрлениулени къабыл этгенди. 2005 джылдан 12 декабрь, Россияда бош кюн тюлдю, 12 декабрда Конституцияны кюню уа Россияны эсгериу даталарыны санына киргенди.
2008 джылда конституцияны 15-джыллыгъына Россияны президенти Дмитрий Медведев былай айтханды:
Нобелни премиясы
Нобелни премиясы (Nobelpriset, Nobel Prize) — илму тинтиуде, джангы джаратыулада революцион ачылыу ючюн,культурагъа эмда джамагъатны айнытыугъа уллу юлюш къошулагъаны ючюн берилген премияладан эм сыйлы эмда эм белгили премияды.
Тарихи
Нобелни премиялары Альфред Нобелни осиятына кёре белгиленнгендиле.
Альфред Нобелни 1895 джылны 27-чи ноябрында этилген осуятында былай джазылгъанды:
Алай бла Нобелни осиятында къуру беш табалауда премия бериу болгъанды: Аны тышында, Нобелни осиятында болмагъан, алай а 1969 джылдан башлаб Швед банкны инициативасы бла экономикадан аны аты бла премия бериледи. Аны бериуюню шартларыда башха нобель премиялачады.
Лауреатдан "Нобель мемориал лекцияны" окъулуу изленеди, артдан ол лекция Нобель фонд бла энчи бир том болуб басмаланады.
Нобелни премиясыны ёлчеми
Нобелни фонду 1900 джыл, энчи бойсунмагъан правительствочу болмагъан организация кибик къуралгъанды, тамал капиталы 31 млн. швед крона болгъанды (бусагъатдагъа багъалагъа кёре 1,5 млрд крона чакълы бирди). Биринчи премияланы ёлчемлери 150 000 крона болгъанды. Бусагъада фондну капиталы 2 млрд 966 млн шведа крон джетгенди ( 450 млн АБШ-ны $ чакълы бир), премияланы ёлчеми уа 10 млн швед кронады.
Нобель премияны эквивалентлери
Илмуну кёб бёлеги Нобель премия джанындан бир джары къалыб кетгендиле. Нобелни премиясыны сыйлы эмда белгили болгъаны себебли, илмуну башха бёлеклеринде эм сыйлы премиялагъа «Нобелни премиясы» деб къоядыла.
Математика бла информатика
Эм аллындан Нобель, премия берилген илмуланы списогуна математиканы къошханды, алай а кечирек аны кетериб, мамырлыкъ премияны джазгъанды. Буну керти чурумун киши да билмейди, алай а сёзге кёре ол заманда швед математиканы алчысы Миттаг-Леффлер бла байламлыды, Нобель бу алимни, хаман Стокгольм университетден ачха тилеб тургъаны ючюн сюймегенди. Башха версиягъа кёре Нобелни сюйгени, Анна Дезри аны къоюб Франц Лемаржгъа эрге чыгъады, Франц а уа ол заманда математик болур акъылда болгъанды.
Алай а эм бек келишиу версия, Нобелни джашауда керти «къол бла тутарча» хайыр берген джетишимлеге берирге излегениди. Математика джетишимле джамагъатны уллу бёлюмю бла аллайгъа саналмайдыла.
Нобелни премиясыны математикада «эквиваленти» Филдсни эмда Абелни премияларыдыла, иноформатикада — Тьюрингни премиясыды.
Экономика
Швецияны Банкыны Альфред Нобелге аталгъан премиясына да Нобелни премиясы деб къоядыла. Бу премия 1969 джыл Швецияны Банкы бла къуралгъанды. Къалгъан премиялача болмай, бу премиягъа ачха Нобелни осуй мюлкюнден берилмейди. Ол себебден бу премиягъа Нобелни премиясы дерге боллукъмуду, боллукъ тюлмюдю деген соруу чыгъады.
Талай кере алгъанла
Премияны тарихинде джангыз тёрт адам эки кере алгъандыла премияны:
Халкъла арасы ачха фонд
Халкъла арасы ачха фонд, ХААФ (International Monetary Fund, IMF) — БМО-ну специализацияланнган учреждениясыды, штаб-фатары Вашингтондады (АБШ).
ХААФ, къралны тёлеу балансыны дыккылыгъы болса къысха эмда орта болджаллы кредитле береди. Кредит бериу бла бирге, кърал ситуацияны тюзетиуде башына талай борч алады.
ХААФ-ны айный тургъан къраллагъа политикасы эмда рекомендациялары, кёб кере сёгюлгендиле, кёблени оюмларына кёре кредит бериу бла кърал башына алгъан борчланы толтуруу, къралда ситуацияны тюзетир орнуна, къралны экономиксыны аягъына сюер орнуна аны халкъла арасы финанс агъымлагъа байламлы этеди, бойсундурады.
Оноу этиучю органларыны структурасы
ХААФ-ны баш башчылыкъ органына — Оноучуланы Кенгеши (Board of Governors) саналады, анда хар къошулгъан къралдан оноучу эмда аны орунбасары барды. Кёбюсюне ала финансланы министрлери неда ара банкланы тамадалары боладыла. Кенгешни оноуунда Фондну ишлеуюню баш соруулары турадыла, ала: Келишиуню статьяларына тюрлениуле къошуу, къралланы къошуу, неда къоратыу, капиталда юлюшлерин белгилеу неда тюрлендириу, толтуруучу директорланы сайлау. Оноучула сессиягъа джылда бир кере джыйылыучандыла, алай керек болса олтруууланы излеген заманларында этерге боладыла, неда почтаны юсю бла чёб атаргъа мадарлары барды.
Устав капиталы 217 млрд СДР-ди (2008 джылны январынаа, 1 СДР 1,5 АБШ-ны доллары чакълы бир болады). Къошулгъан къралланы взносларындан къуралыучанды, ол взносдан 25 % СДР-де, къалгъаны уа миллет валюталарында тёленеди. Квоталаны ёлчемлерине кёре къошулгъан къралланыда, оноу джюрютген органлада ауазларыны саны тюрленеди.
ХААФ-да эм кёб ауазы болгъанла: АБШ — 17,8 %; Германия — 5,99 %; Япония — 6,13 %; Уллу Британия — 4,95 %; Франция — 4,95 %; Сауд Арабия — 3,22 %; Италия — 4,18 %; Россия — 2,74 %. ЕБ-ни 15 къралыны юлюшюда — 30,3 %, 29 индустриял айныгъан къралланы юлюшю биргелей 60,35 % болады. Фондха къшулгъанладан 84 % болгъан башха къралланы юлюшлери къуру 39,75 %.
ХААФ-да ауазланы санында «чегилген» принцип джюрюйдю: къошулгъан къралны Фондну ишинде оноугъа чёб атыу бла къатышыуу, аны капиталында юлюшюне кёре болады. Хар къралда, капиталына къарамай 250 «тамаллы» ауаз, аны тышында взносуну хар 100 минг СДР-и ючюн бир ауаз къошулалды. Кърал СДР-ни сатса (сатыб алса) аны ауазларыны саны кёб болады (неда азаяды). 400 минг сатылыб алынган (неда сатылгъан) СДР-ге 1 ауаз. Алай а бу коррекция, Фондну капиталына тёленнген взнос ючюн берилген ауазланы санындан 1/4 кёб болургъа болмайды. Алай бла алчы къралланы «оноучу» кёбчюлюклери сакъланады.
Оноучуланы Кенгешинде оноула тюз кёбчюлюк бла алындадыла (ауазланы джарымындан кёбю), стратегия халы, неда оператив бек магъаналы соруулада — «энчи кёбчюлюк» керек болады (70 неда 85 %). АБШ бла ЕБ-ни ауазлырын саны азайсада, ала Фондну оноуларына вето салыр мадарлары барды. Эмда аланы къолларында ауазла Фонду ишин, ала излеген джары бурургъа мадар бередиле. Айный тургъан къралланы алыб къарасакъ, теорияда алада координация этиб чёб атсала, Фондну ишине къатышаллыкъдыла, алай а араларында ангылашмазлыкъла кёб болгъаны себебли, практикада болурча тюлдю.
ХААФ-ны къурулуш структурасында Халкъла арасы валюта эмда финанс комитет ХАВФК (International Monetary and Financial Committee, IMFC) уллу орун алады. 1974 джылдан башлаб 1999 джылны сентябрына дери, аны орнуна Халкъла арасы валюта системаны болджаллы комитети болгъанды. ХААФ-ны 24 оноучусундан къуралады, эмда сессияларына джылда эки кере джыйылады. Бу комитетни ауаз эркинлиги джокъду, джангыз кенгешиу органнга саналады. Алай а бек магъаналы функциялары барды: Толтуруучу кенгешни ишин тюзетеди; ХААФ-ны ишинде эмда дуния валюта системаны ишлеунде соруулагъа стратегиялыкъ оноула этед. Оноучуланы кенгешине ХААФ-ны Келишиуюне тюрлениуле теджейди. Ушаш роль Аныудан комитетдеда барды (ДБ-ны эмда Фондну оноучларыны кенгешини бирлешген комитети Joint IMF — World Bank Development Committee).
Оноучуланы кенгеши кесини полномочияларыны кёбюсюн Толтуруучу комитетге (директоратха) (Executive Board) береди, ол ХААФ-ны ишлерин джюрютюуде джууаблылыкъны алады, аланы ичинде политика, оператив эмда административ соруула бардыла, сёз ючюн, къошулгъан къраллагъа кредит бериу эмда валюта курсну политикасын сынчыкълау.