cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биринчи дуния къазауат
Биринчи дуния къазаутны аллында болгъанла
Ол кюн огъунакъ Сербия аскерге чакъырыуну башлайды, алай а Австрия-Маджарны полициясын къралны ичине ийгенден къалгъан бютеу излемлерине разылыгъын билдиреди. Германия Австрия-Маджардан къазауатны баям этерин излейди.
25 июлда Германия джашыртын аскерге чакъырыуну башлатады: официал халда билдирилмей, резервчилеге чакъырыу къагъытла джиберилиб башланадыла.
26 июлда Австрия-Маджар бютеулей аскерге чакъырыу этеди, Сербия бла Россияны чеклеринде аскерлени джыя башлайды.
28 июлда Австрия-Маджар, ультиматумну излемлери толтурулмагъанды деб, Сербиягъа къазауат боллугъун баямлайды. Россия Сербияны оккупация этдирирге къоймазлыгъын билдиреди.
30 июлда Францияда аскерге чакъырыу башланады
31 июлда Россия империяда бютеулей аскерге чакъырыу башланады
Ол кюн огъунакъ Германия Эрсейге ультиматум этеди: неда аскерге чакъырыу тохтатылады, неда Германия Россиягъа къазауат ачарыкъды. Франция, Австрия-Маджар эмда Германия аскерге чакъырыуну бардырадыла. Германия аскерлерин бельгий эмда француз чеклеге тартады.
Авсустну 1-де Ингилизни тыш ишлерини министри Эдуард Грей Лондонда немча келечи Лихновскийге, Германия Франциягъа чабмаса, Ингилизни нейтрал къаллыгъына сёз береди.
1914 джылны компаниясы
Къазауат эки баш къазауат театрда баргъанды — Кюнбатыш эмда Кюнчыгъыш Европада, дагъыда Балканлада, Шимал Италияда (1915 джылны майындан башлаб), Кавказ бла Джууукъ Кюнчыгъышда (1914 джылны ноябрындан). 1914 джылда бютеу къралла къазаутны талай айгъа бошаллыгъына ышаннгандыла, кишида билмей эди бу къазауат аллай узун боллугъун.
Биринчи дуния къазауатны башланыуу
Германия, алгъын этилген терк къазауатланы планы «блицкригге» кёре баш кючлерин Кюнбатыш фронтха джибергенди. Россияда мобилизацияны бошалырына дери, эрлай Францияны хорлаб, Россиягъа артдан кёчер акъылда.
1-чи августда Германия Россиягъа къазауат баямлайды, ол кюн огъунакъ немчала билдирмей Люксембургга киредиле.
Франция Ингилизден болушлукъ тилейди, алай а ингилиз правительство (12 ауаз, 6-гъа къаршчы) «Франция биз берелмезлик болушлукъну излемезге керекди» деб болушлукъ берирге унамайды.
Анга Францияны Уллу Британиядагъы посолу, Камбо, Ингилиз бусагъатда огъунакъ кесини шохлары Франция бла Россияны сата эсе, къазауатдан сора, ким хорласада, эм къыйын болумда кеси къаллыкъды дейди. Германияны тамадалары, Ингилизни къазауатха къатышмазлыгъына ийнаныб, башлагъандыла урушну.
2-чи августда герман аскерле Люксембургну саулай аладыла, Бельгиягъа 12 сагъатны ичинде герман аскерлени француз чеклеге иерлерин излеб ультиматум саладыла.
26 май
26 май — григориан орузламада джылны 146-чы кюнюдю (високос джыллада — 147-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 219 кюн къалады.
Биринчи дуния къазауат
Биринчи дуния къазауатны башланыуу
3-чю августда Бельгия, Германияны ультиматумуна къаршчы чыгъады. Германия Бельгиягъа къазауат ачады.
4-чю августда герман аскерле бельгий чекледен ётюб алгъа тебрейдиле. Бельгияны королю Альберт, бельгий нейтралитетни гарант къралларындан болушлукъ тилегенди. Лондон алгъыннгы сёзлерине къарамай Берлиннге, Бельгиягъа кириуну тохтатмасагъыз, къазауат ачарыкъбыз деб ультиматум джибергенди. Ультиматумну болджалы бошалыб Уллу Британия Германиягъа къазауат баям этгенди, Франциягъа болушлукъгъа 5 дивизия ийгенди.
6-чы августда Австрия-Маджар Россиягъ акъазауат баям этеди.
Аны бла Биринчи дуния къазауат башланады.
Къазауатны барыуу
Герман аскерле тыйгъыч кёрмей алгъа баргъандыла, ингилиз аскерле тенгиз джагъагъа къачхандыла, француз аскер тамадалыкъ Парижни туталмазлыгъына къоркъуб, ара шахарны берирге хазырланнганды, правительство уа Бордогъа къачханды.
Алай а Парижни бир джаны бла ётюб, француз аскерни къуршоуларгъа кючлери тауусулгъанды. Аскерле сермешиуледе джюзле бла километрни ётгендиле, арыгъандыла, коммуникацияла созулгъандыла, флангланы джабаргъа аскерле джетмегендиле, резерв болмагъанды, ол себебден биринчи планны къоюб, аскерле кюнчыгъышха бурулуб француз аскерлени тылларындан урургъа оноу этедиле.
Алай а, кюнчыгъышха, Парижден шималда, бурула, немчалыла кеслерини онг флангларын француз аскерлеге ачыкъ къойгъандыла. Аны эслеб Парижни джакълагъан француз аскерле къабыргъасында уруб, немча аскерлени 100 киломтр шималгъа атхандыла, андан сора «Тенгизге къачыу» атлы маневр болгъанды, эки аскер бир-бирин къуршоулар мурат бла, Шимал тенгизни джагъасына дери баргъандыла.
Кюнчыгъыш фронтда бу заманлада юч уллу сермешиу болгъанды орус эм герман аскерлени арасында: Кюнчыгъыш-Прусс операция (1914), Лодзь операция эмда Варшава-Иванград оперция. Бу сермешиуледе эки къралны аскерлерида бир-бирлерине сезимли уруула этгендиле. Галиция сермешиуде уа, Россия Австрия-Маджарны хорлаб, аны джерине 350 километр теренликге киргенди. Джылны ахырына эки фронтда тохташыб, позицион халгъа келгенди.
Серб компаниядада Австрия-Маджар аскерле, чекде тургъан Белградны къуру 2-чи декабргъа алалгъандыла, алай а 15-чи декабрда серб аскерле шахарны сыйырыб, австриячыланы къралдан чыгъаргъандыла.
Къазауатха Осман империяны къошулууу
Къазауатны башында Туркия къайсысы джанлы болуб да къошулургъа разы тюл эди. Къралгъа оноу этген «ючмюйюшде» аскер министр Энвер-Паша бла тыш ишлени министри Талаат-Паша Ючлю Бирлик, Джемаль-Паша эсе уа Антанта джанлы болгъандыла. Алай а 1914 джылны 2-чи августунда герман-тюрк союз кесаматха къол салынады. Ол келишиуге кёре тюрк аскерле, герман аскер келечиликни башчылыгъына тюшедиле. Къралда мобилизация баямланады. Ол кёзюуде огъунакъ правительство нейтралитетни декларациясын басмалайды. 10-чу августда Дарданеллеге «Гебен» бла «Бреслау» атлы крейсерле, Ортаджер тенгизде британ флотдан къача келиб, киредиле. Бу кемелине келиуу бла, джангыз тюрк аскер бла къалмай, тюрк флотда немчаланы башчылыгъыны тюбюне тюшеди. 9 сентябрда, тюрк правительство, бютеу къраллагъа, капитуляцияланы режимин (тышкърал гражданланы бир тюрлю бир хакъ болумлары) тохтатыуун билдиреди. Бу оноу бютеу къралланы джанында протест бла тюбейди.
Алай а уллу везирда, правительствону кёбюсюда къазауатха къаршчы чыгъадыла. Ол заманда Энвер-Паша, немча аскер тамадалыкъ бла бирге къазауатны, правительствону разылыгъын алмагъанлай, башлайды. Туркия Антантаны къралларына джихад баям этеди. 29-30-чу октябрда тюрк флот, немча адмирал Сушонну башчылыгъында, Севастополь, Одесса, Феодосия эмда Новороссийск шахарланы бомбалайды. 2-чи ноябрда Россия Туркиягъа къазауат баям этеди. 5-чи эмда 6-чы ноябрда Ингилиз бла Францияда къошуладыла. Туркияны къазауатха къошулууу Россияны аны союзниклери бла тенгиз байламын бузгъанды. Россия бла Туркияны арасында Кавказ фронт ачылады. 1914 джылна декабрындан январына бардырылгъан «Сарыкъамиш операцияда» орус Кавказ аскер тюрк аскерлени Карсха джюрюшюн тыйыб, андан сора чачыб кеси алгъа урады.
Тенгизде къазауат
Къазауатны башланыуу бла бирге герман флот бютеу Дуния Океанда крейсер кючлерин джайгъанды. Бу аланы джауларын сатыу-алыу флотларыны ишлеуюню бузмасада, Антантаны къралларыны флотларыны бир бёлегин бери джиберирге керек этгенди. Шпее адмиралны Герман Кюнчыгъыш-Азия крейсер эскадрасы, Корнель мысны къатында 1-чи ноябрда ингилиз эскадраны хорлагъанды. Алай а кечирек Фолкленд сермешиуде, 1914 джылны 8-чи декабрында ингилизле джанындан батдырылгъанды.
Шимал тенгизде флотла чабыуул типли къазауат бардыргъандыла. Биринчи уллу сермешиу 1914 джылны 28-чи августнуда Гельголанд айрымканны къатында (Гельголанд сермешиу) болгъанды. Хорлагъан ингилизлиле болгъндыла.
1916 джылны 31-чи майында Ютланд сермешиу болгъанды — Ингилиз бла Германияны баш кючлерини сермешиую. Сермешиуде къорагъан саны бла Германия хорласада, стратегия хорлам Ингилизде къалгъанды, ол сермешиуден сора герман флот ачыкъ тенгизге чыгъаргъа къоркъгъанды.
1915 джылны компаниясы
Къазауатны башланнганындан сора, джууукъда бошалмазлыгъы белгили болады. Антантаны бир-бирлери бла келишмеген джюрюшлери, ала аслам болсалада, Германиягъа ала бла тенг къазауат этерге мадар бергендиле.
1915 джыл Германия Кюнчыгъыш фронтда, Россияны къазауатдан чыгъарырча уллу уруу этерге оноу этеди.
Герман аскер тамадалыкъ орус аскерни Кюнчыгъыш Пруссия бла Галциядан флангларындан уруб, Польшадагъы баш кючлерин къуршоуларгъа излейди.
1914—1915 джылланы къышында, Карпатлада аууушла ючюн оруслула бла австриячыланы арасында, Карпат операция бардырылгъанды. 10 (23) мартда Перемышлны къуршоулауу бошалады, 115 минг адамлыкъ гарнизону бла, бу австрий шахар капитуляция этеди.
Апрелни ахырында Кюнчыгъыш Пруссияда, дагъыда бир кючлю алгъа джюрюш этедиле, 1915 джылны майында орус фронту юзедиле. Майда немча-австрий кючле Галицияда фронтну юзедиле. Къуршоулау къоркъуудан, орус аскерле бютеу фронтну узунлугъунда ызына ыхтырыладыла. 1915 джылны 23-чю авсгустунда Николай II аскерге башчылыкъны кесини къолуна алады. Андан къоратылгъан Николай Николаевич, Кавказ фронтха джибериледи. 8 сентябрда — 2 октябрда, Вильно алгъа джюрюшде, немча аскерле тохтатыладыла, джангындан позицион уруш башланады.
1915 джылда Германия бла аны джанлы къралла Россияны джерине кирселеда, орус аскерни хорлаб, Россияны къазауатдан чыгъаралмагъандыла.
Кюнбатыш фронтда Нев-Шапелни къатында, герман аскерле бла биринчи кере газ атака этилген, Ипрде экинчи сермешиу болады.
Тюркню къазаутдан чыгъарыр акъыл бла, ингилиз-француз аскерле Стампыл бла къаратенгиз ачыкъбогъазланы алыргъа акъыл этедиле. Аны ючюн 1915 джылны 19 февралында Галлиполь джарымайрымканнга десант тюшюредиле, эмда сау джылны баргъан Дарданелл операция башланады. Алай а къарыу этелмей 1915 джылны ахырында аскерлерин Грециягъа эвакуация этедиле.
1915 джылны ахырында, Германия бла Австрия-Маджар, къазауатха 14-чю октябрда къошулгъан, Болгарияны болушлугъу бла серб аскерлени ууатыб, Сербияны бютеу джерин аладыла. Ол заманда огъунакъ Черногорияда тюшеди. Балканлада герман-австрий аскерлени тыяр ючюн, Салониклени къатында Уллу Британия бла Франция десант тюшюреди, итальян аскерле Албаниягъа киредиле тенгизден, аны бла Салоник фронт ачылады.
Кавказ фронтда, июлда орус аскерле тюрк аскерлени Ван кёлню къатында алгъа джюрюшлерин тыядыла. Алай Алашкерт операцияда талай джерни тас этедиле. Къазауат Персияны джеринеда джайылады. 30-чу октябрда орус аскерле Эзели портну аладыла, тюрклюле джанлы сауутлу къауумланы ууатадыла, аны бла бютеу Шимал Персия оруслуланы къолларына тюшеди. Персияны Германия джанында къазауатха къошулуу къоркъуу кетеди.
1915 джылны 23-26-чы ноябрында Шантильдеги француз штабда Антантаны конференциясы бардырылады, анда юч баш театрда бир бирлери бла келишген оноу бла къазауат бардырыргъа оноу этедиле.
Италияны къазауатха къошулуу
Къазауатны башында Италия нейтрал къалгъанды. 1914 джылны 3-чю августунда итальян король герман императоргъа Вильгельм II-ге, къазауатны башланыууну чурумлары, Италияны Ючлю Бирликге къошулгъан чурумлары бла келишмейди, ол себебден Италия кесини Германия джанында къазауатха къошулургъа борчлу кёрмейди деб билдиреди. Ол кюн огъунакъ итальян правительство нейтралитетни юсюнден декларацияны басмалайды. Кёб заманны Италия бла Ара къралланы, эмда Антантаны арасында джашыртын переговорла баргъанды. 1915 джылны 26-да Лондон пактха къол салыб, Италия айны ичинде Австрия-Маджаргъа эмда Антантаны бютеу джауларына къазауат ачаргъа борчланнганды. «Къан ючюн тёлеуге» Италиягъа талай территория сёз берилгенди. Ингилиз Италиягъа 50 млн фунт борч бергенди.
Ол заманда огъунакъ Германия Австрия-Маджардан, Италия нейтралитетин сакъласа, Италиягъа италиянлыла джашагъан джерлени къайтартыр сёз алгъанды. Герман посол Бернхард фон Бюлов, италиян нейтралистлени башчысы Джолиттиге билдиргенди оноуну. Джолиттини 508 депутатндан 320 джакълагъанды. Премьер-Министр Саландра отставкагъа кетгенди. Алай а ол заманда къазауат джанлы, башларында Бенито Муссолини бла Габриэле д’Аннунцио болуб, социалистле парламент бла нейтралистлеге къаршчы кёргюзюуле башлагъандыла. Король Саландраны оставкасын унамагъанды, Джолитти Римден къачаргъа керек къалгъанды. 23-чю майда Италия Австрия-Маджаргъа къазауат ачханды.
1916 джылны компаниясы
1916 джылны 21-чи февралында герман аскерле Верден къаланы къатында алгъа джюрюшню башлатадыла. Кёб адамны джашаууну багъасына, немчалыла талай километрни алгъа барадыла. Алай а андан ары джюрюелмейдиле. Бу сермешиу 1916 джылны 18-чи февралына дери баргъанды. Французла бла ингилизлиле 750 минг, немчалыла 450 минг адамны ёлю тас этгендиле.
Верден сермешиуню замандыда Германия джанындан джангы сауут — от-ат (огнемет) хайырландырылгъанды. Къазауатланы тарихинде биринчи кере Верденни кёгюнде къурутуучу (истребитель) самолетла хайырландырылгъандыла.
1916 джылны 3-чю июнунда орус аскерни уллу алгъа джюрюшю башланнганды. Фронтну тамадасы Брусилов Алексейни аты бла, «Брусилов барыш» аталгъанды, Галиция бла Буковинада герман эмда австрий аскерлеге уллу зарауат кёргюзгенди, 1,5 млн аскерчи ёлгенди. Ол заманда бардырылгъан Нароч операция бла Баранович операция джетишимсиз къалгъанды.
Июнде Соммда сермешиу башланады, ол сермешиу ноябргъа дери баргъанды, анда биринчи кере танкала хайырланнгандыла.
Кавказ фронтда январда-февралда Эрзурум сермешиуде орус аскерле тюрк аскерни ууатыб, Эрзурум бла Трапезунд шахарланы къолгъа алгъандыла.
1916 джылны аскер компаниясы, Ютландияда уллу тенгиз сермешиу бла тарихде къалгъанды.
1916 джылны ахырына эки джаныда 6 млн чакълы бир адамны ёлю тас этгендиле, 10 млн джаралы болгъанды. Антантаны къарыуу асламыракъ болгъаны белгили болгъанды. 1916 джылны ноябрында-декабрында Германия бла аны союзниклери къазауатны тохтаргъа излегендиле, алай а Антанта унамагъанды.
1917 джылны компаниясы
6-чы апрелде къазауатха, Антантаны джанында, АБШ къошулгъанды. Аны бла Антантаны кючю уллайгъанды, алай а ол кюнбатыш фронтда алай уллу тюрлениуге келтирелмегенди.
1917 джылны февралында орус аскерни саны 8 миллион адамнда аслам болгъанды, Германия эсе 13 миллион, Австрия-Маджар — 9 миллион адам мобилизация этгендиле.
Россияда Февраль революциядан сора Кёзюулю правительство къазауатны тохтатмаз оноу этгенди, Ленин башчылыкъ этген большевикле уа къаршчы чыкъгъандыла.
Кёзюулю правительствону политикасы себебли орус аскер ичинден чачыла башлагъанды, кючюда тауусула. Алай а орус аскер къарыусуз болгъанлыкъгъа Ара къралла къазауатда уллу зарауатлыкъ чекгенлери себебли бу болум бла хайырланалмагъандыла.
1917 джылда Ара къраллада болум бирда аман болгъады, аскер ючюн резерв къалмагъанды, ачлыкъ джайылгъанды. Антантагъа хорлар ючюн алгъа джюрюш этмей фронтну тутуб турсалада джетерча болгъанды. Талай замандан Ара къралла кеслери ачдан къырылыр халгъа келгендиле.
Алай а Итальян фронтда, австриячы аскерле Капореттону къатында итальян аскерлени ууатыб, 100—150 километр киргенди Италияны джерине, Венеция кючленир къоркъууда, ингилиз эмда француз аскерле болушлукъгъа келиб, тыйгъандыла алгъа келген австрий аскерлени. Октябрь революциядан сора совет правительство 15-чи декабрда Германия бла къазауатны тохтатханды. Немча тамадалыкъгъа умут келгенди.
Къазауатны башха театрлары
1917 джылда Салоник фронтда шошлукъ болгъанды. 1917 джылны апрелинде бирикген аскерле (британ, француз, серб, италиян, орус) алгъа джюрюш этгендиле, алай а уллу джетишим этелмегендиле.
Орус Кавказ аскер суукъ къыш болгъаны ючюн къазауатны тыйыб, джазгъа дери аскерлени асламысын тауладан ёзенлеге тюшюргенди. Мартны аллында орус аскерле тюрк аскерлени персиядагъы къауумларын ууатыб, ингилизлилеге Ирак таба тебрегендиле. Мартны ортасында 400 кимлометрлик маршдан сора Рабата шахарны къатында ингилизлиле бла бирлешгендиле. Туркия Месопатамияны тас этгенди.
Феврал революциядан сора тюрк фронтда орус аскерле уллу къазауат этмегендиле, большевик правительстов къазауатны тохтатыргъа оноу этгенинден сора уа, урушла ахыры бла бошалгъандыла.
Антантаны ахыр хорламлары
Брест мамыр келишиу алыннгандан сора, Германия бютеу кючлерин кюнбатыш фронтха атханды, американ кючле джетгинчи, ингилиз-француз кючлени ууатыр умут бла.
Мартда-июлда Герман аскер Пикардияда, Фландрияда, Эна бла Марна суулада джазгъы алгъа джюрюш башлатханды, ауур сермешиуледен сора 40-50 километрни алгъа киргенди, алай а джауланы ууаталмагъанды, фронтну юзелмегенди. Германия адам эмда мюлк къайнакълары таркъайгъанды, джангыртыр мадары болмагъанды.
Майда фронтха американ аскерле келгендиле. Июлда-августда Марнада сермешиу болгъады, ол сермешиуден сора Антанта алгъа баргъанды. Октябр айда алгъа джюрюшден сора Францияны территориясыны кёбюс, Бельгияныда талай джери ариуланнганды.
Итальян театрда, итальян аскерле Витторио Бенетону къатында австриячыланы ууатхадыла, аны бла, ал джылда алыннган джерлерин ызына къайтаргъандыла.
Балкан театрда Антантаны алгъа джюрюшю 15-чи сентябрда башланнганды. 1-чи ноябргъа Антантаны аскерлери Сербияны, Албанияны, Черногорияны джерлерин ариулагъанды, Болгария къазауатдан чыкъгъанындан сора, аны джеринден ётюб, Австрия-Маджарны территориясына киргендиле.
29-чу сентябрда Болгария, 30-чу октябрда Тюркия, 3-чю ноябрда Австрия-Маджар, 11-чы ноябрда Германия къазауатдан чыкгъандыла.
Къазауатны башха театрлары
Месопатам фронтда сау 1918 джыл шошлукъ сирелгенди. Къазауат былайда 14-чю ноябрда, британ аскерлени Мосулну алыуу бла бошалгъанды. Палестинадада шошлукъ болгъанды, 1918 джылны къачында британ аскер Назаретни алгъанды, тюрк аскер къуршоуланыб ууатылгъанды. Палестинаны къолгъа алгъандан сора британлыла Шамгъа киргенди. Былайда урушла 30-чу октябрда бошалгъандыла. Африкада герман аскерле Мозамбикни къоюб, Шимал Родезия атлы ингилиз колониягъа киргендиле, Германияны хорланнганын билгенлеринде колониял аскерле сауутларын салгъандыла.
Тыш политика
Мамырлыкъ кесаматла:
Биринчи дуния къазауатны эсеблерине РоссиядаФевраль революция бла Октябрь революцияны, Германияда Ноябрь революцияны санаргъа боллукъду, тёрт уллу империя джокъ болгъадыла: Герман, Россия, Осман эмда Австрия-Маджар. Россияда граждан къазауат башладнады, АБШ дуния кърал болады. Веймар республика бла репарацияланы тёлеу, Германияда реваншист кёллюлени кёб болуууна келтиреди. Олда Экинчи дуния къазауатны башланыууна себеб болады дерге боллукъду.
Территориялада тюрлениуле
Британ империя Танзания бла Къыбыла-Кюнбатыш Африканы, Иракны эмда Палестинаны, Тогону; Бельгия — Бурундини, Руанданы, Уганданы; Греция — Кюнчыгъыш Фракияны; Дания — Шимал Шлезвигни; Италия — Къыбыла Тиролну, Истрияны; Румыния — Трансильванияны, Къыбыла Добруджаны; Франция — Эльзас-Лотарингияны, Сирияны, Тогону кесеги бла Камерунну; Япония — Шош океанда экватордан шималыракъ немча айрымканланы аннексия этгендиле ; Франция Саарны оккупация этгенди.
Маджар, Данциг, Латвия, Литва, Польша, Чехословакия, Эстония, Финляндия эм Югославия къралла къуралгъандыла.
Рейн область бла къаратенгиз ачыкъбогъазла демилитаризация этилгендиле.
Аскер эсебле
Биринчи дуния къазауат джангы сауутланы къурауда уллу атлам этдиргенди. Биринчи кере танка бла химия сауут, потивогаз, зенит эмда танкагъа къаршчы сауутла хайырланнгандыла. Самолетла, пулеметла, минометла, суу тюбю кемеле, торпедалы катерле кенг джайылгъандыла. Асекерлен от кючлери терк кёбейгенди, артиллерияны джангы тюрлюлери чыкъгъанды, авиация башха бир аскер тюрлюге саналгъанды. Танка аскерле, химия аскерле чыкъгъандыла. Инжинер аскерлени роллары уллу болгъанды, кавалерияныкъы уа азайдгъанды.
Экономика эсеблери
Къазауатны уллулугъу эмда узун баргъаны къралланы экономикаларын милитарлашдыргъанды. Эки дуния къазаутны ортасында ол къралланы экономикаларыны андан ары айныууна чурум болгъанды.
Къазауатда адам ёлюу
Аскер кючлени эки джанынданда ёлю болуб 10 миллион чакълы бир адам къуругъанды. Алай бусагъатха дери мамыр адамларын ичинде къурманланы саны белгили тюлдю. Эм азы бла 20 миллион мамыр адам ёлгенди деген акъылгъа келедиле тинтиучюле.
28 май
28 май — григориан орузламада джылны 148-чи кюнюдю (високос джыллада — 149-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 217 кюн къалады.
29 май
29 май — григориан орузламада джылны 149-чу кюнюдю (високос джыллада — 150-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 216 кюн къалады.
Къралны башчысы
Къралны башчысы — къралны ичинде эмда халкъла арасы илишкиледе къралын келечилик этер хакъы болгъан адамды.
Кесини шекили бла къралны башчысы энчи неда орта халда болургъа болады, биринчиде башчы бир адам болады, экинчиде келечилик властны органы болады.
Республика
Президент республикада неда джарым президент республикада къралны башчысы — президентди.
Бир къауум къраллада (сёз ючюн, Американы Бирлешген Штатлары) президент, келечилик функциялары болгъан толтуруучу властны башчысыды, башхалада (сёз ючюн, Германия) президент, толтуруучу властны бир кесек хакъларына эмда келечилик хакълагъа иеди. Экисинде да конституция, президентни къралны башчысы деб белгилемейди, республикада къралны башчысы халкъды, ол къралны оноуун джюрютюуде бир къауум функциясын, чекленнген болджалгъа президентге береди.
30 май
30 май — григориан орузламада джылны 150-чи кюнюдю (високос джыллада — 151-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 215 кюн къалады.
3 июнь
3 июнь — григориан орузламада джылны 154-чю кюнюдю (високос джыллада — 155-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 211 кюн къалады.
4 июнь
4 июнь — григориан орузламада джылны 155-чи кюнюдю (високос джыллада — 156-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 210 кюн къалады.
6 июнь
6 июнь — григориан орузламада джылны 157-чи кюнюдю (високос джыллада — 158-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 208 кюн къалады.
5 июнь
5 июнь — григориан орузламада джылны 156-чы кюнюдю (високос джыллада — 157-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 209 кюн къалады.
7 июнь
7 июнь — григориан орузламада джылны 158-чи кюнюдю (високос джыллада — 159-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 207 кюн къалады.
31 май
31 май — григориан орузламада джылны 151-чи кюнюдю (високос джыллада — 152-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 214 кюн къалады.
1 июнь
1 июнь — григориан орузламада джылны 152-чи кюнюдю (високос джыллада — 153-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 213 кюн къалады.
Премьер-министр
Премье́р-мини́стр (le premier — «биринчи») — биринчи, баш министрди, къралны башчысы къуллукъ айры болгъан къраллада — правительствону башчысыды.
Бир къауум къраллада туура миллет чёб атыу бла сайланады; башхалада парламент, къралны башчысыны теджеую бла, сайлайды (Къазахстан, Беларусь, Россия); неда къралны башчысы кеси сайлайды (Уллу Британия, Француз Республика).
Россияда премьер-министрни къуллугъу официал халда Россия Федерацияны правительствосуну председатели атны джюрютеди; Латвияда — министрлени президенти; Германия бла Австрияда — канцлер; Болгарияда — министр-председатель, Израилде — правительствону башчысы, Италия бла Перуда - Министрлени кенгешини председатели
Тарихи
Премьер-министр къуллукъ орун XVI—XVII ёмюрледе Кюнбатыш Европада биринчи чыкъгъанды. Премьер-министр, «биринчи министр» деб кёчюрюледи. Францияда XVI—XVII ёмюрледен башлаб баш кърал министр къуллукъ орун болгъанды.
Акъбайланы Исмаил
Акъбайланы Окъубну джашы Исмаил (Чокуна афенди, 1874 джыл — ) — дин къуллукъчу,, джазыучу, алим, устаз болгъанды.
Биографиясы
1874 джыл Огъары Тебердиде туугъанды. Ол Къазанда, Кърымда, Тифлисде, Бакуда, Стампулда окъугъанды, талай тилге юреннгени бла бирге, кёб тюрлю илмуладан да терен билим алгъанды.
Чокуна афенди 1916 джыл араб графиканы, къарачай-малкъар тилге келиширча джарашдырыб, биринчи окъуу китабны — «Ана тили» (Тифлис, 1916) — басмалагъанды. Къарачай тилде биринчи газет — «Таулу джашау» — да Акъбай улуну къайгъырыуу бла чыгъа башлагъанды. 20-чы джыллада бир бёлек окъуу китабны: ''Ана тил. Элибле (Баталпашинск, 1924); Табигъат. 1-чи кесеги. «Джансыз табигъат» (Баталпашинск, 1925); Биринчи география (М. — Ростов-на-Дону, 1929); Алгъынчы география (Крайнациздат, 1929); Джол уста.'' (Байрамкъулланы Умар бла бирге джазгъанды). (Баталпашинск, 1924); ''Бизни кючюбюз — бизни джерибизди. Уллулагъа элибле.'' (Абайланы Мусост бла бирге джазгъанды). (М., 1926) чыгъаргъанды. Биринчи къарачай-орус сёзлюкню да — Тылмач (Баталпашинск, 1926) — Акъбай улу джарашдыргъанды. Заманны излемине кёре, кеси школлагъа хазырлагъан китабларына салырча назмула, хапарла джазгъанды. Джазыучу Орусланы Аминат айтханнга кёре, Исмаилны талай джылны джазгъан уллу къол джазмасы къайтмаздан тас болгъанды.
Чокуна афенди ислам динни халкъгъа тюз ангылатыугъа да уллу къыйын салгъанды, дин бла байламлы магъанасыз, заранлы, гюнахлы адетлени чыгъарыуну тыйгъанды. Къарачай-малкъар тилде биринчи окъуу китабны джазгъан, белгили дин къуллукъчу, джарыкълаучу, устаз, алим, къарачай-малкъар адабият бла журналистиканы тамалын салгъанланы бири, Акъбайланы Исмаил, 1937 джыл сталинчи репрессияны ууундан тутулуб кетиб, башсыз болгъанды. Акъбай улу тутмакъда 1937-1939 джыллада ёлгенди.
8 июнь
8 июнь — григориан орузламада джылны 159-чу кюнюдю (високос джыллада — 160-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 206 кюн къалады.
9 июнь
9 июнь — григориан орузламада джылны 160-чы кюнюдю (високос джыллада — 161-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 205 кюн къалады.
Монарх
Мона́рх (μόναρχος; грекча μόνος «джангыз» эмда αρχός «оноу этген» сёзледен) — джангыз кеси оноу джюрютген кърал башчыды (патчах, император, король, цезарь, кайзер, фыргъауун, тагавор, экзарх, негус, шах, солтан, эмир, халиф, хан, малик, бий, визирь, махараджа д. а. к.); суверенитетге ие болгъан адамды. Асламысы бла властны осуйлукъ болуб алады, алай а бир-бирде сайланнган да этеди. Европада монархы бий (Монакода) неда герцог (Люксембургда) болгъан монархиялы къралла да бардыла.
Конституциялы монархия — монархны власты конституция бла чекленнген монархия шекилди. Конституциялы монархияда керти закон чыгъарыучу власть парламентдеди, толтуруучу уа — правительстводады.
10 июнь
10 июнь — григориан орузламада джылны 161-чи кюнюдю (високос джыллада — 162-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 204 кюн къалады.
11 июнь
11 июнь — григориан орузламада джылны 162-чи кюнюдю (високос джыллада — 163-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 203 кюн къалады.
13 июнь
13 июнь — григориан орузламада джылны 164-чю кюнюдю (високос джыллада — 165-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 201 кюн къалады.
Къабарты-Малкъар
Къабарты-Малкъар Республика (Кабардино-Балкарская Республика, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ) — Россия Федерацияны къурамында республикады. Шимал-Кавказ Федерал бёлгеге киреди. 1922 джылны 1-чи сентябрында къуралгъанды. Ара шахары Нальчикди.
Географиясы
Республика асламысы бла Шимал Кавказны тауларында орналыбды, шимал кесеги тюздеди.
Къыбыласында Уллу Кавказны тёрт тау тизими созулубдула — Мел, Къаялы, Къабыргъа эмда Баш (неда Сууайыргъан) тау тизимле
Климаты
Климаты континетлиди. Январны орта температусрасы −4С башлаб (тюзледе) −12С дериди (таулада), июлда уа +23С башлаб +4С дери. Джылда джауумла 500—2000 мм.
Экосистемасы
Тюзлеринде къара топуракъла эмда къаралдым-каштан топуракъла, тауланы къабыргъаларында — тау-джайлыкъ топуракъла джайылгъандыла.
Республиканы территориясыны 1/10 чегетди. Суу джагъалада — чапыракълы чегетле. 800—1600 м мийикликде — кенг-чапыракълы чегетле (асламысы бла чынар чегетле), 2200 м дери — зыгыт (асламысы бла нарат). 2000—2400 м мийикликледе субальпий джайлыкъла. 2400 м мийикликде — альпий джайлыкъла джайылгъандыла.
Сютичиучюледен барс, шакал, бёрю, къара айю, къундуз, джур, къабан, кавказ къашха эчки, джугъутур джайылгъанды. Къанатлыланы ичинде эм бек джайылгъан — сарычыпчыкъ, джаз тауукъ эмда бёденеди.
Къабарты-Малкъарны территориясында «Минги тау тийреси» миллет парк, Къабарты-Малкъар мийик тау заповедник орналгъандыла.
Тарихи
1922 джыда Къабарты-Малкъар автоном область къуралады, 1936 джыл статусу АССР-ге дери чыгъарылады.
Уллу Ата Джурт къазауатны джылларында Къабарты-Малкъарда 115-чи Къабарты-Малкъар атлы дивизия къуралады, ол Кавказ ючюн сермешиуде эмда Сталинград сермешиуде кесин джигит кёргюзеди. 1942 джылда республиканы асламысы немецлени тюблерине тюшеди. 1943 джылны январында республиканы бютеулей немецледен ариулайдыла. 1944 джылны 8-чи мартында малкъар халкъны кёчюрюлюуюнден сора республикагъа Къабарты АССР ат бериледи, 1957 джыл джангыдан Къабарты-Малкъар АССР ат алады. 1992 джылдан башлаб бусагъатдагъы — Къабарты-Малкъар Республика деген атын алады.
Экономикасы
Республиканы экономисыны тамалы эл мюлкдю.
Промышленносту
Электрокъууат да айный барады, регионда талай гидроэлектростанция ишлейди, бютелей къарыуу — 126,6 МВт, джылгъа 478 млн кВт·сагъ чгъарадыла:
15 июнь
15 июнь — григориан орузламада джылны 166-чы кюнюдю (високос джыллада — 167-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 199 кюн къалады.
16 июнь
16 июнь — григориан орузламада джылны 167-чи кюнюдю (високос джыллада — 168-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 198 кюн къалады.
17 июнь
17 июнь — григориан орузламада джылны 168-чи кюнюдю (високос джыллада — 169-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 197 кюн къалады.
18 июнь
18 июнь — григориан орузламада джылны 169-чу кюнюдю (високос джыллада — 170-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 196 кюн къалады.
19 июнь
19 июнь — григориан орузламада джылны 170-чи кюнюдю (високос джыллада — 171-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 195 кюн къалады.
20 июнь
20 июнь — григориан орузламада джылны 171-чи кюнюдю (високос джыллада — 172-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 194 кюн къалады.
Кавказ къазауат
Кавказ къазауат (1763—1864) — Шимал Кавказны Россия империягъа къошуу бла байламлы аскер урушладыла.
<!--                                                                       КЪАРАЧАЙ_МАЛКЪАР ТИЛГЕ КЁЧЮРЮЛЮРГЕ КЕРЕК ТЕКСТ
В начале XIX века к Российской империи были присоединены закавказские Картли-Кахетинское царство (1801—1810 гг.) и Азербайджанские ханства (1805—1813 гг.). Однако между этими добровольно приобретёнными землями и Россией лежали земли независимых кавказских народов, которые оказали ожесточённое сопротивление экспансии Российской империи.
Главными противниками русских войск выступили: на западе шапсуги, абадзехи,   абхазы и карачаевцы, а на востоке — народы Дагестана и Чечни, объединившиеся в военно-теократическое исламское государство — Северо-Кавказский имамат, которое возглавил Шамиль. Военные действия против горцев велись значительными силами и были очень ожесточёнными.
С середины 1830-х гг. в Чечне и Дагестане активизировалась религиозно-политическое движение под флагом газават. Сопротивление горцев Дагестана было сломлено в 1859 году. Сопротивление в Чечне под руководством Байсангура Беноевского продолжалось до 1861 года.
Война в западной Черкесии велась под лозунгами национальной независимости, и в целом не носила религиозного характера, как это было на Востоке Кавказа. Война России против Черкесии продолжалась ещё пять лет после покорения Дагестана и Чечни, и окончилась 21 мая 1864 года проведением на Красной Поляне (Сочи) военного парада.
В ходе войны подавляющая часть черкесов (адыгов) была изгнана в Османскую империю, немалая часть погибла в ходе боевых действий, ведшихся преимущественно на территории, заселённой черкесами. Полностью или почти полностью были изгнаны западно-черкесские этнические группы — Убыхи, Натухаевцы, Шапсуги, Абадзехи, Джигеты и абхазские группы — Садзы, Гумцы, Члоуцы, Цабальцы, почти полностью были выселены — Абжуйцы и Бзыпцы.
Кечет
Кечет - ауетли байланнган, бир затдан къуралгъан эм мырытны ауетли къырында биригип баргъан жулдуз къауум. Бир-бир кечетлени санында жулдузладан сора буз эм букъу булутла да барды. Кечетлени чачылгъан эм жокку тюрлюлери болады. 2011 жылда кечетлени жангы тюрлюлери ачылгъанды, ола кеслеринде чачылгъан эм жокку кечетлени тюрюнлерин тутадыла. Ауетли байланмагъан къауумлагъа, неда байлам къарыуулары къарыуусуз болгъан къаууумлагъа жулдуз биригиуле дейдиле.
Кавказ къазауат
Война на востоке Северного Кавказа закончилась покорением населения, где также наблюдалась немалая убыль из-за боевых действий, ермоловского противодействия шамильскому террору, но политики частичного выселения покоренных горцев не проводилось. На западе Северного Кавказа территория была частично очищена от коренного населения — черкесов (адыгов) с изгнанием последних в Османскую империю. Исходя из этого, Кавказскую войну считают на территории Черкесии 1763-1864 гг. геноцидом черкесов (адыгов). Абхазские власти же считают совершённые Россией деяния против абхазских горцев геноцидом абхазов.
History
Three Russian Tsars sparked the war: Alexander I, Nicholas I and Alexander II. The leading Russian commanders were Aleksey Petrovich Yermolov in 1816–1827, Mikhail Semyonovich Vorontsov in 1844–1853 and Aleksandr Baryatinskiy in 1853–1856. The writers Mikhail Lermontov and Leo Tolstoy, who gained much of his knowledge and experience of war for his book War and Peace from these encounters, took part in the hostilities. The Russian poet Alexander Pushkin referred to it in his Byronic poem The Prisoner of the Caucasus (1821).
During 1825–1833 there was little activity, since Russia was engaged in its wars with Turkey and Persia. After considerable successes in both wars, Russia resumed fighting in the Caucasus. They were again met with resistance, notably led by Ghazi Mollah, Gamzat-bek and Hadji Murad. Imam Shamil followed them. He led the mountaineers from 1834 until his capture by Dmitry Milyutin in 1859. In 1843, Shamil launched a sweeping offensive aimed at the Russian outposts in Avaria. On the 28th of August, 10,000 men converged from three different directions on a Russian column in Untsoikul, killing 486 men. In the next four weeks, Shamil captured every Russian outpost in Avaria except one, exacting over 2,000 casualties on the Russian defenders. He feigned an invasion north to capture a key chokepoint at the convergence of the Avar and Kazi-Kumuh rivers. In 1845, Shamil's forces achieved their most dramatic success when they withstood a major Russian offensive led by Prince Vorontsov.
During the Crimean War, the Russians brokered a truce with Shamil but hostilities resumed in 1855. Warfare in the Caucasus finally ended between 1856–1859, when a 250,000 strong army under General Baryatinsky broke down the mountaineers' resistance.
The war in the Eastern part of the North Caucasus ended in 1859 when Shamil was caught by the Russians to surrender and swear allegiance to the Tsar and move to live in Central Russia. The war in the Western part of the North Caucasus resumed however with the Circassians (Adyghe, Abkhazian, and Ubykh) resuming the fight. The end was declared on June 2, 1864 (May 21 O.S.), 1864, by manifesto of the Tsar. Among the post-war events, a tragic page in the history of the indigenous peoples of the Caucasus especially the Circassians was Muhajirism, or population transfer of the Muslim population into the Ottoman Empire.
Память
В Карачаево-Черкесии, Адыгее, Кабардино-Балкарии в 1992-94 гг. был учреждён «День памяти жертв Кавказской войны» или "День памяти и скорби по жертвам Кавказской войны", который отмечается 21 мая. В Абхазии подобный день до 2011 года отмечался 31 мая, с 2011 года - 21 мая. Широко эта дата отмечается в адыгской (черкесской) диаспоре. -->
Жулдузла аралы букъу
Жулдузла аралы букъу деб жулдузла аралы кенгликлени толтургъан бек гитче миндеулеге (кесеклеге) айтадыла. Ол гитче къаты кесекледен къуралыпды. Аны кесеклерини орта уллулугъу 0,01—0,2 мкм чакълы бир болады. Жулдузланы жарыгъы букъуну бир талай кельвиннге дери жылытады, ол себепден жулдузла аралы букъу узун толкъунлу инфракъызыл жайыу чачады. Букъу дагъыда химия жаны бла барыугъа себеп этеди: аны санында ауур темирле катализатор оюнну ойнайдыла, бир-бир кесеклери уа водород молекула къураргъа болушадыла. Ол а темирге жарлы болгъан булутлада жангы жулдуз къурауну барыууна себеп этеди.
Боливия
Боли́вия (Bolivia, Buliwya, Wuliwya, Volívia), официал аты — Кёб Миллетли Кърал Боли́вия' (Estado Plurinacional de Bolivia ) — Къыбыла Американы арасында къралды. Боливия шималы бла шимал-кюнчыгъышында Бразилия бла, къыбыла-кюнчыгъышында — Парагвай бла, къыбылада — Аргентина бла, къыбыла-кюнбатыш бла кюнбатышда — Чили эм Перу бла чеклешеди. Тенгизге чыгъышы джокъду, алай а 2010 джыл Перу бла 99 джылгъа тенгиз джагъасы болгъан бир кесек джерни бегендге алыргъа деб кесамат этилгенди, Боливия анда порт ишлер муратлыды.
Кърал къуралыш
Республикады. Къралны эмда правительствону башчысы — президентди, аны халкъ 5 джыллыкъ болджалгъа сайлайды. 2006 джылны 22-чи январындан бери — Хуан Эво Моралесди. Президент правительствогъа башчылыкъ этеди, министрлени кабинетин бегитеди, сауутлу кючлени башчсыды.
Чёб атылыуда тюз кёбчюлюк алгъан кандидат сайланнганнга саналады (50%-ден аслам). Хорлагъан белгиленмесе, парламент эки палатасыны да ортакъ олтуруунда эм кёб чёб алгъан эки кандидатдан президент сайлайды.
Эки палаталы парламенти — 36 сенатор бла 130 депутат, 5 джыллыкъ болджалгъа сайланадыла.
Политика партиялары
2002 джылны декабрында сайлауланы эсеблерине кёре:
Аны тышында Боливияда, парламентге кирмеген 6 легал партия барды.
Административ бёлюннгени
Боливия 9 департаментге юлешинибди, ала хар бири провинциягъа юлешинедиле.
Географиясы
Боливияны майданы 1 098 580 км². Дунияда 27-чи орунну алады.
Боливияны территориясында бек кёб экологиялыкъ зона барды. Къралны кюнбатыш таулу бёлгеси Андлады, аны ичинде Альтиплано джалпакъ. Кюнчыгъыш алаша тюзлени къурамында амазон тропика чегетле бла Чако барды. Къралны эм мийик нохтасыСахама тауду (6542 м), ол Оруро департаментдеди. Титикакакёл Боливия бла Перуну чегиндеди. Дунияда эм уллу Уюни тузтопракъ къралны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, Потоси департаментдеди.
Эм уллу шахарлары: Ла-Пас, Эль-Альто, Санта-Крус-де-ла-Сьерра эм Кочабамба.
Экономикасы
Боливия табигъат къайнакъла бла байды — тутурукъ, газ, нефть, цинк, вольфрам, сурьма, кюмюш, темир, литий, къоргъашин, алтын, чегет, гидроэнергетика къайнакъла. Алай болсада Боливия Латин Американы эм джарлы эмда экономика айныуунда артха къалгъан къралларыны бириди.
Адам башына БИП 2010 джылда — 4,8 минг долл. (дунияда 150-чи орун). Ишсизлик — 8,5 % (2009), джарлылыкъ дараджадан энишге — халкъны 60 % (2006).
Эл мюлк (БИП-ни 11 %, ишлегенлени 40 %) — соя, кофе, кока, мамукъ, нартюх, шекер къамиш, принч, гардош; агъач кесиу.
малчылкъ: тууар мал, къойчулукъ
Индустриясы (БИП-ни 37 %, ишлегенлени 17 %) — тутурукъ бла нефтни чыгъарыу, азыкъ индустрия, тютюн, къол санагъатла, кийим.
Джумуш сфера — БИП-ни 52 %, ишлегенлени 43 %.
Тыш сатыу-алыу
Экспорт — 6,1 млрд долл. (2010) — газ, соя, чий нефть, цинк магъадан, тутурукъ.
Алыучула — Бразилия 41 %, АБШ 14 %, Япония 6 %.
Импорт — 5,0 млрд долл. (2010) — нефть продуктла, азыкъ, автомобилле.
Сатыучула — Бразилия 27 %, Аргентина 16 %, АБШ 13 %, Чили 9 %, Перу 7 %.
Халкъы
Адам саны — 9,9 млн (2010).
Джылгъа къошулгъаны — 1,7 % (фертиллиги тиширыугъа — 3,1 туууу).
Джашауну орта узунлугъу — эркишиледе 64 джыл, тиширыулада 70 джыл.
Этно-раса къурамы — индейлиле 55 % (асламысында кечуа бла аймара), метисле 30 %, акъла 15 %.
Тилле — 3 официал тил: испан 60,7 %, кечуа 21,2 %, аймара 14,6 %; башха тилле 3,6 % (2001 джылны тергеуюне кёре).
Динле — католикле 59 %, протестантла 11 %, Атеистле бла агностикле 12 %, Инканизм 15 %, Буддизм эмда башхала 3 %.
Къара таныу — эркишиледе 93 %, тиширыулада 81 % (2001 джылны тергеуюне кёре).
Ауетли байланнган
Ауетлик кюч (English - Gravitational energy) - кесеклени низамыны потенциал кючю, аланы ауетли тартыууларыны шартын тутхан. Ауетли байланган низам деп ауетли кюч битеу къалгъан кючлени санындан кеп болгъан низамгъа айтадыла (мамырлыкъны кючюн санамай). Тизмеге кере, хар бир бирден кенгде тургъан низамланы ауетли кючю терс саннга кетеди, бир бирге тийими болмагъан (бир бирден хайырсыз узакъда тургъан) низамланы ауетли кючю чынт да жокъду. Низамны саулай кючю уа, ауетли бла кинетика кючюню санына тенг болгъан, бирчады эм тюрленмейди. Энчи низамны ауетли кючю аны байламлыкъ кючю болуп чыгъады.
Алам
Алам - Болумну ичини кебюсюнде абер болмагъан кенглик, планетлени хауа низамларындан тышында турады. Терслик акъылгъа къарамай, Алам - къуру, абери болмагъан кенглик тюйюлдю. Аламны ичинде бир-бир кесекле бардыла, алай аланы тыкълыгъы бек гитчеди, андан сора жулдуз аралы букъу эм шибладис жайыу да барды. Аламны бла хауа низамны толу англашымлы чеги жокъду, хауа Жерден кетип баргъан сайын жукъара барады, аны себеплии алкъын Алам къаллай бийикликде башланнганын толу ангылаталмайдыла. Исссилик бирчалай турса, къысымлыкъ exp(x)=e^x деген жорукъгъа кере тюрленирикди. Халкъла аралы авиа-кючлени бирлешмеси учуу чекни 100 km бийикликде белгилегенди, анга Карманны сызы дейдиле. Ол бийикликде жерни твртыуун хорлап учаргъа онг болурча биринчи алам теркликни алыргъа керекди, ол теркликни жетерге уллу кюч керек болгъаны себепли хауа кенгликде учууну магъанасы кетеди.
Шибладис жайыу
Шибладис жайыу (шибладис толкъунла) - кенгликде жайылгъан шибладис къырны къозгъалыуу (халны тюрлениу). Шибладис жайыу хар арада да жайылалады. Бошлукъда шибладис жайыу тюрленмей хайырыз узакълыкъгъа кетерге боллукъду. Алай бир-бирде аберден толгъан арада окъуна жайылыргъа боллукъду (кесини жюрютюун бираз тюрлендирип). Шибладис жайыуну баш магъаналы халисинлерине толкъун узунлугъун, поляризациясын эм къармлыгъын санайдыла. Толкъунну узунлугъу къармлыкъ бла (къауум чачылыуну) терклиги бла байланыпды. Шибладис жайыуну къауум чачылыууну бошлукъда терклиги жарыкъны терклигине тенгди. Башха аралада уа андан азды. ‎
22 июнь
22 июнь — григориан орузламада джылны 173-чю кюнюдю (високос джыллада — 174-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 192 кюн къалады.
21 июнь
21 июнь — григориан орузламада джылны 172-чи кюнюдю (високос джыллада — 173-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 193 кюн къалады.
Тикген машина
Тикген машина - тюрлю-тюрлю текстил чыгъармаланы тигер ючюн хайырланнган машинады. Биринчи тикген машинаны французлу Бартелеми Тимонье 1830 джыл этгенди. .
23 июнь
23 июнь — григориан орузламада джылны 174-чю кюнюдю (високос джыллада — 175-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 191 кюн къалады.
24 июнь
24 июнь — григориан орузламада джылны 175-чи кюнюдю (високос джыллада — 176-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 190 кюн къалады.
25 июнь
25 июнь — григориан орузламада джылны 176-чы кюнюдю (високос джыллада — 177-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 189 кюн къалады.
Болгъан ишле
NFL
Норвег тил
Норвег тил (кеси аты norsk [nɔʂːk]) — герман къауумда тилди, Норвегияда джайылгъанды. Тамалында фарер эм исланд тилге джууукъду. Алай дат тилни кючлю эткисини, эмда швед тилден алыныуланы эсебинде, норвег тил бу эки тилге да джууукълашханды. Бусагъатдагъы классификация, норвег тилни,айрымкан скандинав тилледен айырыб, дат эмда швед тилле бла бирге континетал скандинав тиллени къауумларына къошады.я
Норвегияны бир къауум бёлгелерини географиялыкъ изоляциясы себебли, норвег тилни сёзлюк къурамында, грамматикасында эмда синтаксисинде кёб тюрлю диалект башхалыкъ барды. Джюзле бла джылланы Норвегияны джазма тили дат тил болгъанды. Аны себебли джазма норвег тилни айныуу къыйын эмда къатыш болгъанды, ол миллетчилик бла, элчи-шахарчы дискурс бла эмда Норвегияны адабият тарихи бла къысыкъ байламлы болгъанды.
Кърал политика бла эмда закон бла къралда эки «официал» норвег тил шекел балды — букмол (bokmål, китаб сёз) эм нюношк (nynorsk, джангы норвег тил). Норвегияда тил соруу къатышды. Политика ситуация бла байланмагъанлыкъгъа, джазма норвег тилни «консерватив-радикал» спектр кибик халландырадыла. Букмол бла нюношкну бусагъатдагъы шекеллери норвег джазма тилни консерватив эмда радикал версияларыча кёрюледиле.
Официал тышында, алай а кенг хайырланнган риксмол (riksmål, «кърал тил») атлы джазма форма букмолдан эсе консервативге саналады, официал болмагъан høgnorsk («мийик норвегча») — нюношкдан консерватив. Норвеглиле эки официал тилледен бирин сайлаб окъуу алыргъа эркин болсала да, 86—90 % букмолну хайырланады, нюношкда уа 10—12 % джазады. Кенгирек къаралса буксмол бла риксмол шахарлада эмда шахар тёгерекледе хайырландырыладыла, нюношк эсе уа элледе. Норвегияны кърал телерадиосу (NRK) эки тилде да бериулени бардырады. Бютеу кърал учреждениядан эки тилге да дагъан боллукъларын изленеди. Букмол неда риксмол джазма басымны 92% хайырландырылады, нюношк эсе уа 8 % (данные на 2000 джылгъа билгиле). Эсебде алыныб къаралса нюношк 10-12% норвеглиле бла неда миллион джарым адам бла хайырландырылады. Диалектлени кючю уллу болса да, эртде кеч болса да бютеу норвеглиле букмолгъа джуукъ болгъан ортакъ норвег тилге кёчерикдиле.
Тарихи
Скандинавияды бусагъатда джюрюген тилле буруннгу скандинав тилден айныгъанды, ол заманда ол бусагъатдагъы Данияны, Норвегияны эмда Швецияны джерлениде джайылгъанды. Саудюгерле - викингле бу тилни бютеу Европада эмда Россиягъа джайгъандыла, ол заманлада буруннгу скандинав тил эм джайылгъан тиллени бири болгъанды. Король Харальд I Ариучачлы Норвегияны 872 джылда бирлешдиргенди. Ол заманлада джюн алфавит хайырландырылгъанды. Ол заманладан ташлада къалгъан джазма эсгертмеле кёргюзгеннге кёре ол замандагъы тил регионлагъа кёре кючлю тюрленмегенди. 1030 джылда Норвегиягъа христианлыкъ келеди, ол биргесине латин алфавитни келтиреди. Джангы алфавитде джазылгъан норвег манускриптле джюз джыл сора чыгъа башлайдыла. Ол заманлада норвег тил хоншуларындан айырыла башлайды.