cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амазонка
Амазонкагъа бирда кёб джетек суу саркъады, аланы 20-дан артыгъы 1500 километрден узун сууладыла.
Эм уллула аланы ичинде быладыла: онг джанындан — Журуа, Пурус, Мадейра, Тапажос, Шингу, Токантинс; сол джаны— Иса, Жапура, Риу-Негру.
Сууну тёбен агъымында орта джоюму 220 минг м³/с чакълы бирди (джылны чагъына кёре 70-ден 300 минг куб. м сек. дери). Джылны орта саркъыуу 7000 км³ чакълы бирди (дунияны бютеу къобанларыны джыллыкъ саркъыуундан 15 % чакълы бири). Къаты саркъыуу — 1 миллиард тоннадан асламды. Сууну аягъындан ёрге 1400 чакълы бирге океандан суу къобуб кёлтюрюрге болады, эмда аякъ джанында поророка болады.
Бютеу джетеклери бла бирге Амазонка 25 минг км. узунлугъу бла ич суу джолланы системасын къурайды. Амазонканы баш суу орну Андлагъа дери 4300 км. кеме джюзерча бир теренлиги барды. Манаус шахаргъа дери (суу аягъындан 1600 км.) океан кемеле чыгъаргъа боладыла.
Баш портла (тёбенден огъарыгъа): Белен, Сантарен, Обидус, Манаус (Бразилия), Икитос (Перу).
Тарихи
Сууну ачхан конкистадор Франсиско де Орельяна европачыладан биринчи болуб Къыбыла Американы эм кенг джеринден бир къыйырындан бир къыйырына ётгенди. 1542 джылны джайында айтыугъа кёре аны отряды амазонкалагъа тюбеб ала бла сермешгенди. Бусагъатда ала эрлерини биргелерине сермешген индей тиширыула болгъанларына, неда узун чачлы индейлилени тиширыула бла аджашдыргъан этгендиле деген оюм джюрюйдю. Аллындан де Орельяна сууну кесини аты бла атаргъа излегенди, алай а артан «Амазонка» атда тохтагъанды.
1553 джыл Амазонкаланы къобанлары деген ат Сьеса де Леонну «Перуну хроникасы» деген китабда тюбейди.
Флорасы бла фаунасы
Амазония кесини флорасы эмда фаунасыны байлыгъы бла сейирсиндиреди. Бу мазаллы кенгликдеде миллиондан артых джаныуар бла ёсюм тюрлюсю барды. Былайы дунияны генетика фондуду дерге боллукъду. Алимле айтханнга кёре былайда тропик чегетни хар 10 км² -не 1,5 минг тюрлю гокка, 750 тюрлю терек, 125 тюрлю сютичген джаныуар, 400 тюрлю къанатлы эмда сансыз санда къурт-къамыжак барды. Кёб тюрлю организм алкъын тинтилмегенди.
Амазонканы бассейининде дунияны эм уллу мылы тропик чегети джайылгъанды. Бу сейирлик ёсюмлюк къурамны белгили биолог, Александр фон Гумбольдт 1799-1804 джыллада Къыбыла Къыбыла Америкада джолоучулугъуну заманында тинтгенди эмда гилея (грекча «гилестон» — чегет). Ёмюрлюк джашил экватор чегетни климаты исси эм мылыды; сау джылны температура 25-28 °C тёгерегинде болады, кече огъунакъ 20 °C энишге тюшмейди. Джангурлу джауумла бек берекетлидиле: джыллыкъ суммасы 2000-4000 мм болады, бир-бирледе андан асламда тюшюб къалыучанды. Чегетни ичи аязсызды бир-бирине чырмалгъан чырмауукъ ёсюмле бла чапыракълы терекледен кюн джарыкъ тюбюне аз джетеди. Ёсюмлюкню къалынлыгъы, адамны джюрюгенин къыйнайды. Къысха джерге джюрюр ючюнда адам кесине джолну ариулаб алай ётерге керек болады.
Былайда бирда кёб лиана ёседи — ингичге, дженгил ёсген ёсюмлюк, аны узунлугъу 100 м. чакълы бир болургъа болады. Бу ёсюмле тереклеге чырмалыб башына дери кюн джарыкъгъа чыгъадыла; анда ала бутакъланыб чагъадыла.
Къобанлагъа джуукъда дунияны эм уллу кемириучюсюн (50кг. чакълы бир болады) - капибараны кёрюрге боллукъду. Суу ичерге баргъан джаныуарланы джагъаны къатныда анакондала - уллу гымма джыланла сакълайдыла, ала дунияны эм уллу джыланларыдыла, кайман сарыубекни огъунакъ буууб ёлтюредиле. Суулада къобан дельфин бла нутрия тюбейди. Джагъаларыны къатында тапирге тюберге боллукъду. Бу джаныуарны ауурлугъу 200кг джетерге болады. Кёбюсюне суу ызында сокъмакъла бла джюрюйдю, чапыракъла бла, бутакъчыкъла бла, кёгетле бла къарын тойдурады. Былайда джунглилени эм къоркъуулу джаныуарларындан бири, киштикледен сууну эм бек сюйген ягуарда барды. Гуарани юйрню индейлилери аннга бизнича «d’iaguar» дейдиле.
Амазония бла аны къошакъ къобанларында 2 мингден артыкъ тюрлю чабакъ барды, аланы кёблюгю адамны сейирсиндиреди. Биз аквариумларыбызда тутхан гуппи, къылычлы, скалярия кибик чабакълада Амазонкадандыла. Къуру былайда тюберге боллукъду каучук терекни урлукълары бла джашагъан tambaqui чабакъгъа. Былайда эки тюрлю солугъан протоптерледа тюбейдиле, былайда огъунакъ узунлугъу метрге джетген, суудан секириб тереклени бутакъларындан камыжакъланы ашагъан арованда барды. Алай а Амазонканы эм белгили чабагъы - пираньяды. Бу чабакъ бырда бек аштапир чабакъды, джыртхыч халилери барды, суудан ётген уллу джаныуарлагъа, гыммалагъада чабаргъа болады. Адамлгъада къоркъуу барды, къанны ийсин сезген чабакъ джыйынла къурбанларында чабыб, талай такъикъаны ичинде сюегине дери кемириб къоядыла.
.dj
.dj — Джибутини огъары дараджаны интернет домени.
.dk
.dk — Данияны огъары дараджаны интернет домени.
Лондон
Лондон нуль меридианда орналыбды, аннга дагъыда гринвич меридиан дейдиле (ётген районуну аты бла).
Эки ара району: Сити (шахарны ишчи аралыгъы) эмда Вестминстерди (административ аралыгъы).
17 январь
17 январь — григориан орузламада джылны 17-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 348 кюн (високос джыллада — 349 кюн) къалады.
Кавказ
Кавказ — Европа бла Азияны чегинде территорияды. Азау (Азов), Къара, Каспий тенгизлени орталарында орналыбды. Шимал Кавказ бла Къыбыла Кавказгъа (Тауарты) бёлюнеди.
Шимал Кавказ кёбюсюне Россиягъа киреди.
Къыбыла Кавказда Абхазия (Хачыпсы), Азербайджан, Гюрджю, Къыбыла Тегей, Эрмен къралла орналыбдыла.
Эм мийик джери — Минги тауну тёппесиди (5642 м.)
«Кавказ» ат биринчи кере бурунгугрек авторлада, Эсхил бла Геродотда (V ёмюр бизни эрагъа дери) тюбейди.
10 февраль
10 февраль — григориан орузламада джылны 41-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 324 кюн (високос джыллада — 325 кюн) къалады.
.dm
.dm — Доминиканы огъары дараджаны интернет домени.
.dz
.dz — Алжирни огъары дараджаны интернет домени.
.do
.do — Доминикан Республиканы огъары дараджаны интернет домени.
18 январь
18 январь — григориан орузламада джылны 18-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 347 кюн (високос джыллада — 348 кюн) къалады.
Шахар
Шахар — эл мюлкде адамлары ишлемеген адам джашагъан джерди. Тюрлю тюрлю къраллада, шахарны адам саны башхады, сёз ючюн Данияда 250 адамдан аслам болса, Японияда-30 мингден.
Тинтиучюле билдиргеннге кёре бусагъатдача шахарчыланы саны кёбейиб барса, хар 38 джыл сайын, эки къатха кёб болуб барлыкъды.
1950 джылда 1 миллиондан аслам адамы бла 83 шахар болгъанды.
2000 джыл 10 миллиондан артыкъ адам саны бла 18 шахар болгъанды, 2005 — 20 (22 шахар 5-10 млн. адамы бла, 370 — 1—5 млн, 433—500 тыс.—1 млн.). 2010 джыл 22 сакъланады.
Европада шахарчыланы 50 % уллу болмагъан шахарлада (5-10 минг адам) джашайдал, 25-ер % 10-250 минг адамы бла, эмда 250 мингден аслам адамы бла шахарлада джашайды.
Шахар уллу болса, джолдаш-шахарлары къуралады, бир-бирде ала бирлешиб агломерация къураучандыла. Агломерацияла мегалополислеге бирлешиучендиле.
Эресейде шахар 12 мингден артыкъ адам болургъа, адамларыныда 85% эл мюлкде ишлемезге керекди. Алай а бу марда хаманда тутулмайды.
11 февраль
11 февраль — григориан орузламада джылны 42-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 323 кюн (високос джыллада — 324 кюн) къалады.
.ee
.ee — Эстонияны огъары дараджаны интернет домени.
19 январь
19 январь — григориан орузламада джылны 19-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 346 кюн (високос джыллада — 347 кюн) къалады.
Сыра
Сыра — суу, биртюк (кёбюсюне арпа, бир-бирде будай неда къара будай) эмда хумеллек къатышдырыб этилген къарыусуз алкоголь ичкиди. Алкоголь дараджасы «энчи» тукъумлада 5-7 градусха, «люксда» 4-5, «дженгил» тукъумлада уа 3,5 градусдан аз болургъа керекди. Мийик технологияны болушлугъу бла этилген алкольсуз сыралада уа алкогольну дараджасы 0.015 градусха дери тюшеди. Къара сыралада уа алкогольну дараджасы 12-13 градусхада чыгъаргъа болады. Ол дунияны эм кючлю сырасына саналады, сёз ючюн, Францияда «La Samichlaus» атлы сыра. Джылда къуру бир кюнню, Сыйлы Николасны кюнюнде сатылады, эмда бир джылдан ичиледи.
Сыра- дунияда суу бла чайдан сора ючюнчю эм бек сюйюлген ичкиди, алкоголь ичкилени ичинде уа эм кёб ичиледи.
Тарихи
Бизни эрагъа дери 2800 джыллада Буруннгу Мисирде биринчи индустриал халда чыгъарыб башлагъаннга саналады. Кюнлюк джашауда эмда дин церемониялада кёб хайырланнган сыра, Рамзез III заманында бал бла къатшдырылыб дарман кибикда хайырландырылгъанды.
Орта Ёмюрден бу заманлагъа дери, артыкъсызда Шимал Европа, сыраны джурту халгъа келгенди. XIV ёмюрге дери, сыра асламысы бла юйде этилиб ичилген ички болгъанды, 14-чю ёмюрден башлаб сырачыла ачыла башлагъаны бла бирге, сыраны агъачыда иги болуб, ичилгенинденда кёб ичилиб башлайды.
Сыраны тюрлюлери
Сыра типле асламысы бла 'эль' бла 'лагерге' юлешинедиле. Эль мийик температурада быжылдатылады(15-25 °C), огъары быжылдау ачытхы хайырланады. Эль кёгет татыу тутаргъада болады, спиртни ёлчеми эсе уа уллуду.
Ла́гер — дунияда эм бек джайылгъан сыра типди. Хазырланнган заманда тёбен быжылдау ачытхы хайырланады. Лагер элден эсе аз температура бла быжылдатылады (5-15 °С), андан сора талай заманны 0 °C температура бла сакъланады, бу заманнга сыра агъарады, эмда карбоноксид бла бай болады.
Алай а Европадагъа бир-бир сыра сортла бу классификациягъа сыйынмайдыла, эмда энчи къауумлагъа айрыладыла:
Ламбик (кеси быжылдагъан бельгия сыра) — суслода эмда хауада болгъан микробланы кючю бла, ачытхы къошулмай быжылдайды.
Гибрид сортла — аланы хазырлауда тюрлю-тюрлю типлени хазырлау технологияларын хайырланадыла.
Энчи сортла — бу категориягъа тюз сыраладан ичине къошулгъанлары бла айрылгъан сыра типлени, сырагъа джууукъ (сёз ючюн боза) ичкилени къошаргъа боллукъду..
Сыраны хазырлауу
Сыраны чыгъарыуу хар къралда кесини стандартлары бла регламент этиледи. Россияда быллай стандартды — '''ГОСТ 51174-2009 Пиво. Общие технические условия''' Анда сыраны бютеу параметрлери белгиленнгендиле. Сёз ючюн, этил спиртни юлюшю (градусу) 2,8 — 9,9 % болургъа керекди. Алай а 8,5 % (кючлю сыра) кёбю болгъан алкоголь ичкилеге акциз налог башха болгъаны себебли, Россияда сыраны асламысы 3-5,5 % мийик болмайды.
Хазырлауну технологиясында бу этапла бардыла: Сюзюу эки стадиядан ётеди. Биринчиде сусло айрылады, экинчиде сыра джарманы исси суу бла джууадыла. Артдан эки порцияныда бир-бирине къатышдырадыла, алай бла сыра джарма сюзгюч орнун тутады.
Регионлагъа кёре ичиу
Сыра эм кёб ичилген къраллагъа Къытай, АБШ, Германия, Россия эмда Бразилия саналадыла. Адам башына эм кёб ичген кърал уа Чехияды (2006 джыл адам башына 161,2 л)
Европачы сыра чыгъарыучуланы бирлигини «The Brewers of Europe» 2006 джылны 16-чы январында Европаны къралларында адам башына литрледе ичилген сыраны быллай статистикасы басмаланнганды:
.eg
.de — Мисирни огъары дараджаны интернет домени.
12 февраль
12 февраль — григориан орузламада джылны 43-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 322 кюн (високос джыллада — 323 кюн) къалады.
.eh
.eh — Кюнбатыш Сахараны огъары дараджаны интернет домениди.
Ганг
Ганг, Ганга (сан. गङ्गा, Gaṅgā) — Индияны баш къобаны, индусланы сыйлы суулары.
Географиясы
Ганг Гималайланы къабыргъаларында Багиратхи-Ганга бла Алакнанда-Ганга сууланы бир-бирлерине къошулгъан джерде къуралады.
Баш агъымы
Биринчи суу, Багиратхи-Ганга, 4495 метр тенгиз дараджадан мийикде башланады. Суулары 104 метр къалынлыгъы болгъан бузладан ашау аладыла.
Шимал-кюнбатыш таба саркъа, Байгартхини къатында, 2770 м. мийикликде андан уллуракъ Джахнави сууну кесине къошады, ол алгъынлада Гангны башлагъан суугъа саналгъанды. Артдан Сакини къатында суу Гималайланы 2478 м. мийикликде тешиб ётеди, артдан Деопрага храмны къатында, 636 м. мийикликде шош эмда толу Алакнанда бла бирлешеди. Багиратхи бла Алакнандны бирлешген суулары Харидвар деген сыйлы джерде, 403 м. мийикликде ахыр Гималай сынджырланы юзюб Терай атлы мырдылы тюзню юсю бла Шимал Индияны бек битимли тюз джерлери бла саркъады. Кесини баш агъымында асламысы бла къыбылагъа саркъгъан Ганг тау сууду, тауладан чыгъыб рахат, кемеле джюзюерча болады. Сора рахат рахат биринчи къыбыла таба, артдан къыбыла-кюнчгъыш таба саркъады. Аны джагъаларында кёб уллу шахар орналыбды: Канпур, Аллахабад, Мирзапур, Варанаси, Патна, Бхагалпур (Индия), Раджшахи (Бангладеш) эмда башхала.
Орта агъымы
Орта агъымында — 2597 км. чакълы бир узунлугъу бла Ганг суу кесине кёб къошакъ къобанны къошады: сол джанындан Каноджагъа джетмей Рамангангу сууну, андан узакъ кетмей онг джанындан Калини; Аллахабадны къатында онг джанынднан кесини кирсиз суулары бла Ямуна къошулуб кир сары Гангнны суу орнун 800 м. чакълы бирге кенгертеди. Аллахабаддан сора сол джанындан Гумти, онг джанындан Тонс бла Курумназа къошуладыла; Патнагъа джетгинчи — солдан Гауза, онгдан Сон къошулады, Патнаны туурасында уа Гандаки кесини кючлю суулары бла Гангны анданда уллу этеди.
Сора Бхагалпурдан тёбенде Ганг кесине Кузи сууну къошады, орта агъымында 1500 метр кенглиги, 1 м. теренлиги бла Ганг эрлай къыбыла-кюнчыгъышха бурулуб Бенгал алашалыкъгъа киреди, алайда тёбен агъымы, дженгле бла дельтасыны къуралыуу башланады. Саибганджны къатында Гандан онг джанында уллу Багиратхи дженг айрылады, 100 км тёбенде дагъыда бир Джаланги атлы дженг айрылады.
160 километрден эки дженгде бирлешиб Хугли каналны къурайдыла, бу каналны джагъасында Калькутта шахар орналыбды. Даммуда бла бирлешгенден сора бу канал Чандернагорну къатында Бенгал богъазгъа саркъады. Сууну бир кесегин Хуглиге бериб, Ганг Падда неда Падма аты бла къыбыла-кюнчыгъышха барады, джолунда джангы дженгле айрыладыла (Мартабангу, Гору, Чундну), сол джанындан уллу къошакъ къобан Маханандуну къошуб, Дафферганджда, Брахмапутраны Джамуна дженги бла бирлешеди.
Дельтасы
Эки къобанны бирлешген суулары Бенгал богъазгъа Мегхна ат бла саркъыб тюшедиле. Джафферганджаны къатында Ганг бла Брахмапутраны керти дельтасы башланады, бу дунияда эм къыйын, эм уллу дельтады. Хугли бла Мегхнаны ортасында джыйылгъан топуракъдан джерге Сундарбон (бенг.)/Сундарван дейдиле.
Бу джерле къобанла, батмакъла, Бенгал богъазны джагъасында бухталадан къуралгъан лабиринтди. Кенглиги 130, узунлугъуда 265 километрге джете кетеди. Былайда къобан келтирген топуракъ, ёсюмлюкле, джаныуарланы кесеклери джыйылады, эмда чириб башлайды, холера ауруу былайдан чыкъгъанды.
Джерни теренине дельта кебеди, эмда бек семиз топуракъдан джерле боладыла. Былайда битимле бек мийикдиле, адам джашамагъан джерледе уа бирда бек къалын ёсюмлюк барды.
Шимал Македония
Шимал Македония Республика (макед. Република Северна Македонија) — Европаны къыбла-кюнчыгъыш кесегинде Балкан джарымайрымканда орналгъан кърал. Шималда Косово эм Сербия бла чеклешеди, кюнбатышда — Албания бла, къыблада — Греция бла, кюнчыгъышда Болгария бла.
.er
.er — Эритреяны огъары дараджаны интернет домени.
.es
.es — Испанияны огъары дараджаны интернет домени.
Илму
Илму — объектив, системалыкъ къуралгъан эмда табигъатны, джамагъатны эм ангыны юсюнден билимлеге таяннган адам таныу ишлемни энчи тюрлюсюдю. Бу ишлемни тамалында илму фактланы джыйыу, таймаздан джангыртыу эмда системалашдырыу, критикалыкъ анализ эмда аннга таяннган, синтез барды. Ала къуру табигъат эмда джамагъат болууланы кёргюзюб къоймай, чурум-эсеб байламны къурайдыла, прогноз этедиле.
Илмуну тарихи
«Илму» (science) эмда «алим» (scientist) терминлени биринчи кере Уильямом Уэвелл (1794-1866) «Индукциялыкъ илмуланы философиясы» деген ишинде 1840 джыл хайырланнганды: «…бизге имлу бла кюрешгенни атын белгилерге бир да бек керекди. Мен Алим дегенни табха санайма».
Илму, бусагъатдагъы ангыламда, XVI—XVII ёмюрледе къуралыб башлагъанды. Тарих айныуунда аны эткиси техника бла технологияны айнытыудан чыгъыб, джамагъатны эмда культураны да эткилеген магъаналы социал эмда гуманитар институт болады.
Илмуну айныуунда экстенсив эмда революцион кёзюулени айырыргъа боллукъду. Илму революцияла аны структурасын, ангылауну принцилерин, категорияларын эмда методларын тюрлендиргенди
Илму джамагъат
Илму бла кюрешген адамланы бютеулейине илму джамагъат дейдиле. Илму джамагъат къош, кесин къургъан системады, анда кърал институтла да, джамагъат организацияла да, энчи къауумла да бардыла. Бу джамагъатны энчилигине властны орнуна, илмуда джетишимлери болгъанны абырайыны мийиклигиди. Ол себебден бир-бирде кърал бла илму джамагъатны арасында тикликле боладыла. Аны тышында, башха социал сфералагъа кёре айры адамланы эффектлиги мийик болгъанын чертирге керекди. Илму джамагъатны баш функцияларыны бирине, илму айныуну баджаргъан джангы идеяла бла теорияланы джакълау, окъуу эмда джангны илму кадрланы хазырлауну дагъаны болууду.
Алимле
Алим - дунияны илму суратын къурауда ангыламлы иш бардыргъан, илму иши эм квалификациясы илму джамагъатны джанындан танылгъан, илмуну келечисиди. Квалификациясыны таныуда эм баш ышаннга абырайлы илму чыгъыулада публикацияла бла абырайлы илму конференциялада докладладыла.
Алим джамагъатда педагогика ишге мийик багъа бериледи. Сыйлы окъу заведениеде лекция окъуу, алимни мийик квалификациясы болгъанына шагъатлыкъ этеди. Илму школну къураб, устазны идеяларын айнытхан талай алим хазырлау да бек сыйылыгъа саналады.
Алимни профессионал илмугъа кириуу эмда квалификацияны дараджасы формал халда джерли эмда миллет квалификацион комиссияла бла бегитилирге боладыла (диссертацияланы джакълау кенгеши, аттестацион коммисия д. а. к.). СССР бла Эресейде алимни квалификациясы илму дараджасы бла (илмуланы кандидаты, илмуланы доктору) эмда алим дараджасы бла ( доцент неда профессор) белгиленеди. Илму дараджаланы эмда алим дараджаланы бериу Бютеуроссия Атестацион Коммиссия джанындан бардырылады. Илму дараджаны алыр ючюн, диссертацияны джазыб, энчи кенгешде джакъларгъа керекди, бир-бирледе уллу илму ауурлугъу болгъан адамлагъа диссертация орнуна этилген ишлерини юсюнден доклад бла чеклениб да къалады, алай а бек аз болады. Алим дараджаны алыр ючюн (доцент неда профессор) илму дараджадан сора да педагогика ишни бардырыргъа керекди, сёз ючюн, окъуу-методика чыгъармалары болургъа керекди.
Бу иерархияны эм баш атлауучуна Илмуланы академиясында членлик саналады. Эресейде, алгъын а уа СССР-де да, членликни 'br атлауучу болгъанды биринчиси - Академияны член-корреспондентн, эмда эм башы — академик. Академия — бойсунмагъан илму джамагъатды, эмда академикле бла член-корреспондентлени кеслерини джыйылыуларында сайлайдыла. Кандидатланы Баш окъуу заведенияла бла Илму-излем институтла теджейдиле. Эресейде Илмуланы академиясындан сора да санагъат академияла бардыла, аланы бир-бирлери, сёз ючюн, Медицина илмуланы академиясы, кёбджыллыкъ тарихге иедиле, бир къаууму уа кёб болмай къуралгъандыла, аланы сыйлары Илмуланы Академиясындан тёбенирекди, алай а структуралары аныкъычады.
Илмуланы классификациясы
Римчи энциклопедист Марк Варрон былай юлешгенди: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина и архитектура.
Мусульман араб алимле илмуланы араб (поэтика, оратор санат) тыш кърал (астрономия, медицина, математика) илмулагъа юлешгендиле.
Роджер Бэкон да илмуланы тёрт къауумгъа юлешгенди: грамматика бла логика, математика, натурфилософия, метафизика эм этика. Табигъатны юсюнден илмуланы тамалына математиканы санагъанды.
Швеция
Швеция (Sverige), Швеция королевство (Konungariket Sverige) — Шимал Европада, Скандинав джарымайрымканда орналгъан къралды.
.et
.et — Эфиопияны огъары дараджаны интернет домени.
21 январь
21 январь — григориан орузламада джылны 21-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 344 кюн (високос джыллада — 345 кюн) къалады.
.eu
.de — Европа Бирликни огъары дараджаны интернет домени.
Суверенитет
Кърал суверените́т (souveraineté — баш оноу, власть) — бойсунмагъан къралны, политика-хакъ эркинлигин, халкъла арасы хакъны субъекти болуб мийик джууаблылыгъын эмда багъасын белгилеген сыйырылмазлыкъ юрист халыды; кърал оноуну баш болуруна эмда башха къралны оноууна бойсунмауу ючюн керекди; бойсунмагъан къралны сау социал биригиу кибик статусун тюрлендириуу бла не къуралады неда къуруйду; бойсунмагъан къралланы хакъда тенгликлеринде тамалланнганды.
.fi
.fi — Финляндияны огъары дараджаны интернет домени.
Суверенитет
Ачыкълауу
Къысхасыча, суверенитет демеклик, бу къралны ичинде бютеу джорукъланы, кърал кеси салады. Суверенитетсиз кърал, къралгъа саналмайды — не колонияды неда башха къралны юлюшюдю.
Суверенитени джюрютген, сайлауланы юсю бла къралгъа оноу этген халкъ болургъа неда абсолют монарх болургъа боллукъду.
Тарихи
Бу ангыламны XVI ёмюрде француз юрист Жан Бодэн джюрютюб башлагъанды, эмда аллында феодал хакъ бла байламлы болгъанды, баш сюзеренни вассал тамадалагъа властын белгилегенди. Аны ангыламына кёре, суверенитет - къралда монархны абсолют эмда чачылмазлыкъ властыды. Алай а 1648 джылдагъы Вестфалия мамырлыкъ бютеу европа къраллагъа суверен хакъ эркинликлеге ие болууларын къабыл этгенди (включая вассалов Сыйлы Рим империяны вассал къралларынада), аны бла бусагъатдагъы, хар къралны керекли ышаны болгъан, системагъа тамал салыннганды.
1933 джыл Монтевидеода (Уругвай) конференцияда суверенитетни концепциясы джарашдырылгъанды, аннга кёре кърал, аны суверенитети танылыр ючюн быллай ышанлагъа ие болургъа керекди:
Арт заманда, глобализацияны процесслери бла байламлы болуб, миллет суверенитет ангылам алгъыннгы магъанасын тас эте барады. Къралланы араларында байламла кючлю бола, къралларасы органланы къарыулары ёсе, алагъа къралла кеслерини суверен хакъларыны къауумун бередиле (юлгю — Европа бирлик), башха джанындан — бир-бир проблемала алгъындача болмай халкъла арасы дараджада къараладыла (сёз ючюн адам хакъла.
Бусагъатдагъы политологияда (кърал) суверенитет термин «бойсунмамакълыкъ» сёз бла синоним кибик хайырландырылады.
23 январь
23 январь — григориан орузламада джылны 23-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 342 кюн (високос джыллада — 343 кюн) къалады.
22 январь
22 январь — григориан орузламада джылны 22-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 343 кюн (високос джыллада — 344 кюн) къалады.
14 февраль
14 февраль — григориан орузламада джылны 45-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 320 кюн (високос джыллада — 321 кюн) къалады.
.fk
.de — Фолкленд айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
Шимал Америка
Шимал Америка (ингил. North America, фр. Amérique du Nord, исп. América del Norte) — Джерни Кюнбатыш эм Шимал джарымшарларында орналгъан континентди. Шимал Америкада 500 млн. чакълы бир адам джашайды. Халкъны басыннганы Кариб айрыкамлада эм Ара Американы материк кесегинде бекди, анда басыннган 200 адам/км² чакълы бирден кёбдю.
.fm
.fm — Микронезияны огъары дараджаны интернет домени.
Корей Халкъ-Демократ Республика
Корей Халкъ-Демократ Республика, КХДР, Шимал Корея — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны шимал кесегинде орналгъан къралды. Шималда Къытай бла чеклери барды, шимал-кюнчыгъыда — Россия бла. Къыбылада Корея Республика бла чеклешеди, эки къралны демилитаризация этилген зона айырады. Кюнбатышда Сары тенгиз бла джууулады, кюнчыгъышда — Япон тенгиз бла. Ара шахары — Пхеньянды.
КХДР, 1948 джылны 15 августунда Корея Республика баямланнгандан сора, 1948 джылны 9 сентябрында совет оккупация зонаны территориясында халкъ-демократ къралча къуралгъанды. Къралны официал идеологиясы чучхени идеяларыды. Бу идеологияны къургъанлы Ким Ир Сен бла Ким Чен Ирдиле, ала аны «эсини фокусунда адам болгъан философия идеология» деб ачыкълайдыла. Власть Кореяны урунуу партиясыны къолундады, партияны башчысы Уллу Тамада Ким Чен Ынды.
.fo
.fo — Фарер айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
24 январь
24 январь — григориан орузламада джылны 24-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 341 кюн (високос джыллада — 342 кюн) къалады.
Мальта
Мальта, Мальта Республика (Repubblika ta' Malta, Republic of Malta) — айрыкам кърал Ортаджер тенгизде. Аты буруннгуфиникийча "malat" — "гавань" деген сёзден келеди.
.ga
.ga — Габонну огъары дараджаны интернет домени.
15 февраль
15 февраль — григориан орузламада джылны 46-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 319 кюн (високос джыллада — 320 кюн) къалады.
16 февраль
16 февраль — григориан орузламада джылны 47-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 318 кюн (високос джыллада — 319 кюн) къалады.
.fr
.fr — Францияны огъары дараджаны интернет домени.
25 январь
25 январь — григориан орузламада джылны 25-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 340 кюн (високос джыллада — 341 кюн) къалады.
Герб
Герб (пол. herb, нем. Erbe — осуйлукъ) — иесини (къралны, шахарны, тукъумну, адамны д.а.к.) халын кёргюзтген эмблемады, айырыу белгилиди. Герблени тинтиу бла геральдика кюрешеди.
Асламысы бла гербле бу элементледен къураладыла: къалкъан, бёрк, намёт (бёркден чыкъгъан джасамала), корона, бёркбашы, къалкъан тутуучула (адамланы, аллегория фигураланы неда «геральдика джаныуарланы» суратлары), мантия эмда девиз.
Бусагъатдагъы шекиллерине джууукъ гербле, кюнчыгъыгъыш Европада орта ёмюрледе чыкъгъандыла.
26 январь
26 январь — григориан орузламада джылны 26-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 339 кюн (високос джыллада — 340 кюн) къалады.
.gb
.gb — Уллу Британияны биринчи огъары дараджаны интернет домениди. Талай замандан .uk доменнге алмашдырылгъанды.
27 январь
27 январь — григориан орузламада джылны 27-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 338 кюн (високос джыллада — 339 кюн) къалады.
17 февраль
17 февраль — григориан орузламада джылны 48-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 317 кюн (високос джыллада — 318 кюн) къалады.
.ge
.ge — Гюрджюню огъары дараджаны интернет домени.
Сууну аягъы
Сууну аягъы — сууну кёлге, тенгизге, башха къобаннга неда башха тюрлю бир суу джыйылыу джерге акъгъан джериди. Сууну аягъыны тюз башында дельта неда эстуарий (лиман) къуралыучанды.
«Сууну аягъы» терминден сора «Сокъур суу аягъы» деген термин барды. Сокъур суу аягъы деб суу иссиликден къуруса, неда сугъарыугъа алыныб, неда джерни тюбюне кетиб агъым джокъ болса айтылады.
28 январь
28 январь — григориан орузламада джылны 28-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 337 кюн (високос джыллада — 338 кюн) къалады.
Германия
Федератив Республика Германия (Германия, неда ФРГ; Deutschland неда Bundesrepublik Deutschland) — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Дания, Польша, Чехия, Швейцария, Франция, Люксембург, Бельгия эмда Нидерландла бла чеклери барды. Къралгъа ат герман тайпаны аты бла аталгъанды.
.gg
.gg — Гернсини огъары дараджаны интернет домени.
.gh
.gh — Гананы огъары дараджаны интернет домени.
Элмо
Элмо (ингилиз тил. Elmo) ара да сора Улица Сезам эм Маппет.
.gi
.gi — Гибралтарны огъары дараджаны интернет домени.
.gl
.gl — Гренландияны огъары дараджаны интернет домени.
29 январь
29 январь — григориан орузламада джылны 29-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 336 кюн (високос джыллада — 337 кюн) къалады.
30 январь
30 январь — григориан орузламада джылны 30-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 335 кюн (високос джыллада — 336 кюн) къалады.
18 февраль
18 февраль — григориан орузламада джылны 49-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 316 кюн (високос джыллада — 317 кюн) къалады.
.gm
.gm — Гамбияны огъары дараджаны интернет домени.
Гималайла
Гималайла (санскр. हिमालय, «къарланы джери», хин. हिमालय, непал. हिमालय, къыт. 喜馬拉雅山脈) — эм мийик тау система Джерде. Гималайла Тибет таула (шималад) бла Инд-Ганг (къыбылада) тюзню орталарында орналыбды. Гималайла къаты белгиленнген климат эм табийгъат ырджыдыла Орта Азияны тау къум тюзлери бла Къыбыла Азияны тропик ландшафтыны орталарында.
Гималайла Индияны, Непалны, Къытайны (Тибетни), Пакистанны, Бутанны территорияларында джайылыбды.
Гималай системаны узунлугъу 2400 км-ден кёб, кенглиги 350 км-ден. Орта мийиклиги къаяланы — 6000 м, максимал мийиклик 8848 м — Джомолунгма (Эверест). 10 тау баш барды мийиклиги 8000 м-ден кёб болгъан.
Имаул — буруннгу грекле бла римлиледе аты. Хималайя (санскрит тилде — «къарны джери») — Инд сууну ёзенинде джашагъанла минг джылла мындан алгъа берген атды.
Граждан къазауат
Граждан къазауат — бир къралны ичинде къуралгъан къауумланы арасында къазауатды, неда, бир къралны къурагъан эки миллетни арасында къазауат. Бу къазауатны нюзюрю кёбюсюне къралда саулай, неда белгили бир бёлгесинде властны къолгъа тюшюрюу, регионну азат болууу, неда правительствону политикасын тюрлендириудю. .
31 январь
31 январь — григориан орузламада джылны 31-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 334 кюн (високос джыллада — 335 кюн) къалады.
Граждан къазауат
Граждан къазауатны баш ышаны къазауатны бютеу къралгъа джайылыууду.
.gn
.gn — Гвинеяны огъары дараджаны интернет домени.
.gp
.gp — Гведелупаны огъары дараджаны интернет домени.
Грамм
Грамм (белгилениую: гр, gr) — бир затны ауурлугъун ёлчелеген ёлчем биримледен бириди. 1 гр = 0,001 килограмм болады.
.gr
.gr — Грецияны огъары дараджаны интернет домени.
Мамчуланы Дина
Биографиясы
Огъары Марада орта школну бошагъандан сора Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтну филология бёлюмюнде баш билим алгъанды. Урунуу джолу кеси окъугъан школда башланнганды, анда устаз болуб ишлегенди. Талай джылны ол «Къарачай» газетни хапарчысы, джаш тёлю бла социал-политика бёлюмюню тамадасы болуб тургъанды, 2003-2004 джыллада Къарачай-Черкес республиканы Культура министерствосуна башчылыкъ этгенди, бусагъатда анда джууаблы къуллукъда ишлейди.
Корея Республика
Корея Республика (대한민국 тэха́н мингу́к) — Кюнчыгъыш Азияда Корей джарымайрымканны къыбыла кесегинде орналгъан къралды. Къралны официал болмагъан, прессада кёб хайырланнган, аты — Къыбыла Кореяды.
Мамчуланы Дина
Биографиясы
Мамчуланы Динаны биринчи назмулары «Ленинни байрагъы» газетде басмаланнгандыла. 2001 чыкъгъан «Поэмаланы китабына» 17 поэма бла «Мурат бла Зумрат» деген драмасы киргендиле. Поэтни чыгъармалары орус тилге кечюрюлгендиле, газетледе, журналлада басмаланнгандыла. Талай назмусу джырла болуб джырланадыла.
Корея Республика
Корея Республика 1948 джылны 15 августунда американ оккупация зонаны территориясында баямланнганды.
Сууну башы
Сууну башы — суу агъымны (сёз ючюн, къобан неда кёзлеу) башланнган джериди. География картада суу агъым кёбюсюне нохтачыкъ бла белгиленеди.
Кёб башы болгъан къобан системада Сууну башына аягъындан эм узакъ болгъан башха неда эм толу суулу болгъаны саналады. Бир-бирде сууна башына эки башха сууну бир-бирлерине къошулгъан джери саналады. Сёз ючюн, Шимал Двина, Сухона бла Юг сууну бир-бирлерине къошулгъан джерлеринден башланады, Амур суу Шилка бла Аргунну бир-бирине къошулгъанындан къуралады. Ол заманда сууну гидрография узунлугъу баш суу бла, башлагъан сууланы эм узакъ башы болгъанны узунлугъуну суммасы саналады.
.gs
.gs — Къыбыла Геогрия эм Къыбыла Сандвич айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.gt
.gt — Гватемаланы огъары дараджаны интернет домени.
Сууну джоюлгъаны
Сууну джоюлгъаны (суу агъымда) — суу агъымны чорт кесилиминде сууну ёлчемиди. Джоюм биримледе ёлчеленеди (м³/с). гидрологияда сууну джоюлгъаныны максимум, джыл ортам, минимум эмда башха ангыламлары барды. Суу орун къурагъан факторланы эм башларындан бирине саналады.
Кёбюсюне акъгъан суула бла быргъылада суу джоюм къысдырылмагъан суусунлагъа тохтаусузлукъну тенглешдириуюню формуласына тамалланнганды:
гидрогеология бла геологияда «Суу джоюм терминни орнуна» «дебит» термин хайырланыргъа боллукъду.
Океанологияда тенгиз агъымланы джоюму Свердрупла бла ёлчеленеди.
Сууну эниши
Сууну эниши — акъгъан сууну белгили бир кесегинде тюшюуюню, бу кесекни узунлугъуна илишкисиди.
Сууну эниши промилле бла, неда процент бла ёлчеленеди. Тау суулада эмда чучхурлада, бир-бирде мюйюш градус ёлчем хайырланады.
Тюздеги суулада, сууну эниши промиллени джюз этиб талайы болуучанды (километрге сантиметрле, неда онла бла сантиметрле). Сёз ючюн: Итил сууну эниши 0,07 промилле (1 километрге 7 сантиметр), аягъына джууукъда — 3-5 промилле. Тау суулада эниш джюзлеге кёб болады (километрге метрле неда онла бла метрле).
Словакия
Слова́кия (Slovensko), Слова́к респу́блика (Slovenská republika) — Ара Европада тенгизге чыгъышы болмагъан къралды. Ара шахары — Братиславады. Шимал-кюнрчыгъышда Чехия бла, шималда Польша бла, Украина блада кюнчыгъышда, Маджар (Венгрия) бла къыбылада, эмда Австрия къыбыла-кюнбатышда чеклешеди. Къралны аты «словакла» деген этнонимден къуралгъанды.
Тарихи
Словакияны джерине словянла IV ёмюрде джерлешгендиле. VII ёмюрдеги Само атлы бийликни аралыгъы болгъанды Словакия. Кечирек, Словакияны джеринде Нитран бийлик болгъанды. Словакланы анакъраллары эм бек джашнагъан заманы уа Уллу Моравия атлы кърал, IX ёмюрде Кирилл бла Мефодийни келгени бла, эмда Святополк I-ге бойсунуу бла башланнганды. Ахырында Словакия XI - XIV ёмюрледе Маджар короллукъну кесеги болгъанды. Артдан, Австрия-Маджаргъа кириб, 1918 джыл ол чачылгъынчы аны ичинде тургъанды. Ол джыл огъунакъ Словакия Чехия бла, эмда Карпат Арты Русь бла бирлешиб, Чехословакия кърал къуралады.
1938 джылда Мюнхен келишиуледен сора, Чехословакия чачылады, Словакия башха республика болады, алай а ачыкъдан болмаса да Нацист Германиягъа бойсунады (Биринчи Словак республика).
Экинчи дуния къазауатдан сора, Чехословакия ызына къуралады, алай а бу джол федератив кърал болуб — эки республкадан къуралады — Чехия бла Словакиядан, кесида Совет Союзну тюбюне тюшеди. 1945 джыл Варшава кесаматны организациясына къошулады.
1989 джыл Къатапа революция Чехословакияны ахырына саналады, 1993 джылны 1 январында кърал эки бойсунмагъан къралгъа юлешинеди — Словакия бла Чехиягъа. 2004 джылны 1-чи майында Словакия Европа Бирликге къошулады, 2007 джылны 21-чи декабрында уа Шенген келишиуге киреди. 2009 джылны 1-чи январында Еврозонагъа киреди.
Политика структурасы
Словакия НАТО-гъа 2004-чю джылны 29-чу мартында киргенди, Евробирликге уа 2004 джылны 1 январында. Словакияда къралны башчысына президент саналады, ол 5-джыллыкъ болджалгъа ачыкъ сайланады. Толтуруучу властны аслам ауурлугъу уа парламентге сайлаулада кёбчюлюкню алгъан партияны неда коалицияны башчысы болгъан, правительствону башчысына, премьер-министрге тюшеди. Премьер-министр ол оруннга президент бла салынады. Кабинетни къалггъаны, премьер-министрни теджеую бла, президент бла къабыл этиледи.
Словакияны баш закончыгъарыучу органына 150 орунлу, бир палаталы Словак Республиканы Халкъ Радасыды (Národná Rada Slovenskej Republiky).
Келечиле 4 джыллыкъ болджалгъа пропорционал келечиликни тамалында сайланадыла.
Парламент ауазланы беш этиб ючюсю бла президентни отставкагъа ашырыргъа болады. Президент, правительствону программасын айны ичинде юч кере мюкюл этмесе, парламентни чачаргъа эркинди.
Словак Республиканы Халкъ Радасына 2006 джылны 18 июнунда сайлауланы эсеблери:
Баш сюд органы — Конституцион Сюд (Ústavný súd),аны 13 сюдюсюн, парламент теджеген талай кандидатдан президент сайлайды.
Административ юлешиниу
Словакия аралыкъларыны атын джюрютген, 8 джуртха юлешинеди.
Джуртла талай районнга юлешинедиле. Бусагъатда бютелуейда 79 район барды.
Географиясы
Словак ландшафт таулу табигъатдан къуралады асламысына. Аны тамалы Карпат тауладыла, къралны шимал кесегин аладыла ала. Карпатланы эм мийик бёлеги — Мийик Татраладыла, былайда бырда кёб турист джерле бардыла, Словакияны эм мийик джерида Герлаховски Штит (Gerlachovský štit) 2655 м. мийиклиги бла былайдады.
Тёбен джерлери къыбыла-кюнбатыш джанында (Дунай сууну джагъасында) эмда къыбыла-кюнчыгъыш кесегиндеди. Словакияны Дунай суудан сора, уллулагъа Ваг бла Грон саналадыла.
Словакияны климаты орта климатды, джылы джайы бла, сууукъ мылы къышы бла.
Экономикасы
Словакия — айныгъан индустриал-аграр республикады. Кёбсанагъатлы эл мюлкю бусагъатдагъы инфраструктура бла, технологиясында тамалланнганды.
Маджал джанлары: чыгъарыуну ёсюую, артыкъсызда Братиславаны тёгерегинде, приватизация программаны джетишимлери, тышкърал инвестицияланы асламланыуу. ЕБ-ни къралларына экспорт хайыр келтиреди. ЕБ-ге къошулууу къралны экономикасына стабилизация келтирирге керекди. Туризмни айныуунда уллу мадарла, артыкъсызда тау-лыжа курортлада.
Кемиз джанлары: уллу тыш борч. Тыш сатыу-алыугъа байламы уллу болгъаны ючюн, Словакия дуния рецессиягъа бек сезимлиди. Ауур промышленносту бек аз хайырлыды. Къралны кюнчыгъышы джарлыды. Ишсизлик ёсгенди (2004 джылда 19%). Аманат пирамидаланы 2002 джылда аууу. Немча сатыу-алыу палатаны, 2004 джылны мартында бардырылгъан, тинтиулерине кёре, немча инвесторланы джарымы чакълы бири, Словакияны инвестициягъа эм бек джараулу джерге санайдыла.
Словакия аралыкъ план экомномикадан сауда экономикагъа кёчюуню къыйын кёзюуюн ётгенди. Къралны правительсвосу 2001 джылда макроэкономика стабилизация бла структура реформалада джетишимли болгъандыла. Приватизация асламысы бла бошалгъанды, банк сектор кёбюсюне тышкъралчыланы къолларындады, ол себеден тышкърал инвестициялада ёсюб барадыла. Словак экономика,экспортну бир кесек тюшгенинден тышында, 2000-чи джыллада сакълауладан джетишимли болгъанды.
Адамланы хайырлары ёсгени себебли, ич излемлени 2002 джылда джанланыуу, экспортда ёсюуню акъырынланыуун компенсациясы болады. Ишсизлик 2001 джылны ахырында 19%-ге джетген, 2009 джылгъа къатла бла азайгъанды.
Халкъы
Адам саны — 5,38 млн адам. Словакияда джашагъанланы асламысы словакладыла (86%). Маджарлыла — азчылыкъладан эм кёб къауумдула (10%), асламысы бла къыбыла эмда кюнчыгъыш регионлада джашайдыла. Башха этник къауумла — чыганлыла, чехле, русинле, украинлиле, немчалыла эмда полякладан къураладыла.
Словак конституция дин тутууну эркинлигин гарантия этеди. Словакияны гражданларыны асламысы (69%) — католикледиле, экинчи къауум — протестантладыла (11%), лютеранла (асламысы бла словакла) бла реформаторла (асламысы бла маджарлыла), греккатоликле (4%) эмда ортодоксла (1%).
Экинчи дуния къазауатха дери 120 000 чуутлудан 2 300 къалгъанды.
Официал кърал тили — Словак тилди, славян тиллени къауумуна киреди. Маджар тил, къыбыла Словакияда официал статуслуду.
Аппаланы Билял
Аппаланы Добайны джашы Билял (1939 джыл декабрны 27-де Ючкёкенде туугъанды) — белгили къарачай-малкъар эм совет джазыучу, поэт эм драматургду.
Биографиясы
Орта школну бошагъандан сора, Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ интитутда баш билим алгъанды. 20 джылгъа джууукъну область телерадиокомитетде редактор болуб тургъанды. 1981-1983 джыллада Москвада Горький атлы Литература институтда Баш адабият курслада окъугъанды. Андан къайытханлы «Къарачай» газетде культура бёлюмню тамадасы болуб ишлейди.
Биринчи назмулары узбек тилде 1954 джыл Къазахстанда область газетде чыкъгъандыла.
Аппа улу 80-чы джылладан ёрге къарай, драматургия жанргъа артыкъ эс бёледи. Аны пьесаларын къралда 56 профессионал театр, репертуарларына къошуб, спектаклле салгъандыла. «Амулет», «Как похищают красавиц» деген пьесалары 35 тилге кёчюрюлгендиле эмда «Советская драматургия» журналда басмаланнгандыла.
Билялны бир къауум назмулары джырла болуб джырланадыла.
.gu
.gu — Гуамны огъары дараджаны интернет домени.
.gw
.gw — Гвинея-Бисауну огъары дараджаны интернет домени.
.gy
.gy — Гайананы огъары дараджаны интернет домени.
.hn
.hn — Гондурасны огъары дараджаны интернет домени.
.hk
.hk — Гонконгну огъары дараджаны интернет домени.
.hm
.hm — Херд айрымкан эм Макдоналд айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
Гаспыралы Исмаил
Исмаил Мустафа улу Гаспыралы (Гаспринский) (İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy (Gaspıralı), араб джазмада: اسماعیل مصطفى اوغلى گاسپرينسكى; туугъаны: 1851 джылны 8-чи (21-чи) мартында, ёлгени: 1914 джылны 11-чи (24-чю) сентябрында) — Россия империяны бютеу муслиман халкъыны ичинде белгили болгъан, сыйы кёрюлген кърымтатар алим, интеллектуал, джазыучу эмда политик болгъанды. Кърым татарлыла аннга «Миллетни атасы» атны да бередиле. Тюркчюлюк (Пантюркизм) идеологияны къурагъанладан бирине саналады.
Биографиясы
Таврия губернияны Ялта уездини Уллу Сала элинде, орус къуллукъну офицери Мустафа Али улу Гаспыралы бла аны юй бийчеси Фатма-Султан Темир-Гази къызыны юйдегисинде туугъанды. 19 апрель 1854 джыл аны юйдегисин дворян дараджада мюкюл этгендиле. Исмаил эм алгъа юйде окъуб башлагъанды, андан сора башланнгыч мектебде, Акъмежгит кърал эркиши гимназияда, Воронеж аскер школда, артдан 2-чи Москва аскер гимназияда окъугъанды. Окъууун битдирмей юйюне къайтыб, башланнгыч школда устаз болуб ишлеб башлагъанды. 1871 джыл Франциягъа кетгенди. 1874—1875 джыллада Тюркде джашагъанды. Кърымгъа къайтханында Бахчасарай шахар Думаны депутаты болуб сайланнганды. 13 февраль 1879 — 05 март 1884 джыллада Бахчасарай шахар башчы болуб ишлегенди.
1879 джылдан башлаб Исмаил Гаспыралы кърымтатар тилде газетле чыгъара башлайды: «Файдалы эглендже» (1879—1880), «Закон» (1881). 1883 джылдан Гаспыралыгъа биринчи орта кърымтатар-орус «Переводчик-Терджиман» газетни чыгъарыргъа эркинлик бергендиле. Бу ол заманлада Россияда тюрк тилледе чыкъгъан джангыз газет болгъанды, XX ёмюрню аллына уа дунияда эм къарт муслиман газет болгъанды. Газет 35 джылны чыгъыб тургъанды, 23 февраль 1918 джыл джабылгъанды.
«Терджиман» газетни юсю бла Исмаил Гаспыралыны идеялары бютеу Россиягъа джайылгъандыла. Аны тышында газет Иранда, Къытайда, Тюркде, Мисирде, Болгарияда, Францияда, Швейцарияда, АБШ-да джайылгъанды. Гаспыралыны айтханына кёре, бу газетни джуртдашларындан эсе тыш къраллада бек сюйгендиле.
Бу газетни материаллары бла башха муслиман халкъланы басмасы да хайырланнганды: «Икдам», «Себах», «Гайрет», «Ватан», «Диккат», «Хидмет», «Агонк», «Заман», «Каир», «Нил», «Ахтер», «Наасури».
1886 джыл «Переводчик-Терджиман» газетге «Листок объявлений» реклама къошакъ къошулгъанды. 1905 джылны ахырындан Гаспыралы «Алеми Нисван» («Тиширыу дуния») деген биринчи кърым-татар тиширыу журнал чыгъарыб башлагъанды. Тиширыула ючюн бу ючюнчю кере сынамы болгъанды (андан алгъа эки кере — 1887 джылда «Тербие» журнал бла 1891 джылда «Переводчик-Терджиман» газетге — «Къадын» къошакъ джарашыб чыгъалмагъандыла). 1906 джыл Исмаил ана тилде «Ха-ха-ха» атлы биринчи чам журнал чыгъарыргъа эркинлик алады. Кечирек ол Кърал Думаны муслиман фракциясыны официал органы «Миллет» газетни чыгъарыб башлайды.
Гаспыралы 1907—1908 джыллада Мисирде араб тилде «Аль Нахда» («Айныу») газетни талай номерин чыгъарады. Гаспыралыны басмасында кърым-татар маданиятны белгили адамлары — Осман Акъчокъракълы, Мемет Нузет, Якъуп Шакир-али, Юсеин Шамил Тохтаргазы, Абляким Ильмий, Асан Сабри Айвазов, Исмаил Лятиф-заде, Сеит-Абдулла Ёзенбашлы д. б. ишлегендиле. 1908 джыл Къазан басмада Гаспыралыны атына энчи шрифт къурагъандыла.
Исмаил Гаспыралыны аты бла джадидизм деген джарыкълау къозгъалыу байламлыды. Бу къозгъалыуну баш нюзюрю муслиман школлада джангы, лаик окъуу мардаланы киргизиу болгъанды. Гаспыралыны джангы окъутуу мардалары къуру Кърым бла къалмай Россияны бютеу муслиман халкъларыны школларыда хайырланнгандыла. Россия бла къалмай Иранда, Тюркде, Уйгъурда да киргендиле джангы мадарла бла мардала. Джангы мадарла бла окъутулгъан школлагъа «джангы мадар школ» ат берилгенди. Гаспыралы бу школлагъа талай окъуу китаб чыгъаргъанды, аланы ичинде эм белгилиси «Ходжа и субъян» («Сабийлени устазы») деген китаб болгъанды. 1887 джылдан башлаб И. Гаспыралы Таврида алим архив коммисияны члени болгъанды.
.hr
.hr — Хорватияны огъары дараджаны интернет домени.
Гаспыралы Исмаил
Биографиясы
1905 джыл Гаспыралы бла аны бла бир сагъышда болгъанла «Бутюнрусие иттифак эль муслимин» («Муслиманланы бютеуроссия бирлиги») атлы муслиман либерал организация къурайдыла. Ол бу организацияны Ара комитетини члени болгъанды, Кърым бёлюмюне да башчылыкъ этгенди. 1905 джылда Гаспыралы эм ол башчылыкъ этген бёлюм «17 октябрны бирлиги» джанлы болгъандыла. Гаспыралыны кърым сагъышдашларыны ичинде эм белгилиле быладыла: Исмаил бла Амет Муфтии-заде, Мустафа Кипчакский, Асан Сабри Айвазов, Абдурахман Мемет огълу, Асан Тарпиев, Сулейман Крымтаев, Абдурешит Медиев, Рустам Ахундов, Ибраим Гурзуф, Али Булгаков, Аббас Кёрбек эмда башхала. 1907 джыл Гаспыралы Каирде, муслиман дунияны реформала эмда прогресс джанлы бютеу кючлерин бирлешдирир ючюн Бютеудуния Муслиман Конгресс чакъырыуну теджегенди.
Гаспыралыны дуниягъа къарамы либерал идеологияны, джамагъатны прогрессив айныууну, халкъланы арасында шохлукъны, динлени арасында бир-бирлерине чыдамлыкъны, социалистлени радикал излемлерине къаршчылыкъда тамалланнганды. Гаспыралы джамагъатны эволюция халда тюрлениую джанлы болгъанды. Гаспыралыны къарамлары, белгили философла Джамалютдин Аль Афганини, Шигабутдин Марджанини, Мухаммад Абдону, Гасанбек Меликов Задарбини, Махмудходжа Бехбудини эмда башхаланы къатында болгъанды.
Гаспыралыны талай кърал саугъасы балгъанды: Бухарадан — «Чолпан джулдузну алтын ордени» (III дараджа); Тюркден — «Меджидие» (IV дараджа); Ирандан — «Аслан бла Кюн» (IV бла III дараджала) эмда Санкт-Петербург орус техника джамагъатны медалы.
Исмаил Гаспыралы Бахчасарайда ауушханды, Сынджырлы медресени арбазында басдырылгъанды. Гаспыралыгъа Акъмежгит бла Бахчасарайда эсгертмеле бардыла, аны аты бла орамла, библиотека аталыбды.
Суу (черек, къобан)
Къобан (черек, суу) — джертюбю саркъыу сууланы кесини бассейнинден эмда джербашы саркъыу сууладан ашам табхан, кеси тешген суу орун бла саркъгъан табигъат суу агъымды.
Къобанланы джерни гидрологиясыны бёлюмю — къобан гидрология (потамология) тинтеди.
Баш билгиле
Хар къобанныда къуралгъан джери — башы эмда тенгизге, кёлге неда башха къобаннга къошулгъан джери — аягъы болады.
Кеслери океанлагъа, тенгизлеге, кёллеге неда къумлада мырдылада тас болгъан къобанлагъа — баш къобан дейдиле; баш къобанлагъа къошулгъан суулагъа — джетек суу дейдиле.
Кесини джетеклери бла баш къобан — къобан системаны къурайдыла, ол кеси къалынлыгъы бла белгиленеди.
Суу джыйыу майдандан къобан системаны сууларын джыяды. Суу джыйыу майдан бла бу къобан системаны тутхан эмда башха къобан системаладан суу айырыу бла джаякъланнган джер къабукъну огъары къатларыны бирлигине къобан бассейн дейдиле.
Къобанла рельефни созулгъан, алаша формаларында — ёзенледе саркъадыла, ёзенни эм алаша джерине суу орун дейдиле, ёзенни къобан къобхан заманында батдыргъан кесегине уа — пойма, неда пойма терраса дейдиле.
Суу агъымны чегине джагъа дейдиле, сууну агъымына кёре онг бла сол джагъа айырадыла.
Сууну башы бла аягъыны башхалыгъына къобанны тюшюую дейдиле; къобанны тюшюуюню узунлугъуна илишкиси къобанны тиклиги деб белгиленеди, эмда процентле (%) бла неда промиллеле (‰) бла белгиленеди.
Джер тобну юсюнде къобанла тенг юлешинмегендиле. Хар континентде башха океанлагъа суу саркъыуун чеклери — суу айырыуланы белгилерге боллукъду. Джерни баш суу айрыуу континентлени эки баш бассейннге юлешеди: атлантика-арктикалыкъ (Атлантика эмда Шимал Бузлауукъ океанлагъа саркъады) эмда шошокеанлыкъ (Шош эмда Индий океанлагъа саркъады ).
Къобан сеть эм бек къалынлыкъгъа экватор бёлгеде джетеди, анда дунияны эм уллу къобанлары саркъадыла — Амазонка, Конго; тропик эмда орта климат бёлгеледе да болады къалын, алай а тау районларында болуучанды (Альпла, Кавказ, Къаялы таула д.а.к.). Къуругъан джерледе кёзюулю саркъгъан къобанла боладыла (вади Сахарада, крик Австралияда д.б.).
.ht
.ht — Гаитини огъары дараджаны интернет домени.
.hu
.hu — Маджарны огъары дараджаны интернет домени.
.ie
.ie — Ирландияны огъары дараджаны интернет домени.
Сёлешгенлени санына кёре тиллени тизмеси
Сёлешгенлени санына кёре тизилген списогу тиллени — дунияда джашагъанладан ана тил халда джюрютгенлени санына тизилген списогду. Информация 2009 джыл чыгъарылгъан Encarta энциклопедияданды.
.id
.id — Индонезияны огъары дараджаны интернет домени.
Гюрджю
Гюрджю (საქართველო, Сакартвело) — Тау Артыда, Къара тенгизни джагъасында орналгъан къралды.
Ара шахар
Ара шахар деб къралны неда административ къуралышны (сёз ючюн: область, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) баш шахарына айтадыла. Кёбюсюне анда къралны баш органлары орналадыла: къралны тамадасыны резиденциясы, министерствола, парламент, Баш сюд д.а.к. Бир бир структурала башха шахарлада болургъада болады.