cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къара таныу
Къара таныу — адамны ана тилинде джаза эмда окъуй билиуюню дараджасыды. Статистикада къара таныу деб адамны тюз джашауу бла байламлы къыйын болмагъан текстни окъургъа, ангыларгъа эмда джазаргъа билимиди. Уллу адамланы къара таныууну дараджасы — 15 джылдан тамадаланы ичинде къара таныгъанланы юлюшюдю. Халкъны къара таныууну индекси деб джамагъатны адамларыны бютеуюне къара таныгъанланы илишкисине айтадыла. Бу илишки процентледе белгиленеди. Къара таныуну процентлери толу кёргюзмесе да ал башланнган окъууну дараджасын ангылатады. Къара таныу, адамны андан ары айныууну тамалыды. Китабдан билим алыргъа мадар табхан адам, адам улуну бютеу хазнасына ачхыч алады.
Къарачай-филинлерг
Къарачайлыла огълзх-филинлерг
Сметобики
Санкт-Петербург
Са́нкт-Петербу́рг  — Россия Федерацияны федерал магъаналы шахарыды, Шимал-Кюнбатыш федерал округну административ аралыгъыды, Россияны эмда Ленинград областны баш власть органларыны орналгъан джериди. XVIII—XX ёмюрледе Россия империяны ара шахары болгъанды.
Тарих атлары: Официал болмагъан атлары: «Невада шахар», «Шимал Пальмира», «Питер», «Шимал ара шахар», «Шимал Венеция», «Акъ кечелени шахары», «Культураны ара шахары», «Петербург», «СПб», «Юч революцияны бешиги».
Санкт-Петербургда джашагъан халкъны саны — 4 600 310 адамды. Бир миллиондан кёб халкъы болгъан шахарладан эм шимал шахарды. Бютеулей Европада орналгъан шахарладан Санкт-Петербург халкъы бла ючюнчюдю, эмда ара шахар болмагъан шахарладан халкъы бла биринчиди. Санкт-Петербург шахар агломерацияны аралыгъыды.
Шимал Европада, Россия Федерацияны шимал-кюнбатышында, Балтика тенгизни Фин богъазыны джагъасында, Нева сууну аягъында орналыбды.
Санкт-Петербург Россияны магъаналы экономика, илму эмда культура аралыгъыды.
Санкт-Петербургну тарих аралыгъы эмда аны бла байламлы эсгертме комплексле ЮНЕСКО-ну Бютеудуния осуйлугъуну списогуна киредиле ; Россияда эм магъаналы туризм аралыкъладан бириди.
2008 джылдан Санкт-Петербургда Россия Федерацияны Конституцион сюдю орналыбды, 1992 джылдан а — БКъБ-ни Парламентле арасы ассамблеясы.
Туризм
Санкт-Петербургышто олан экономикыжын кугу отрасльже лийын шога. Лачак Вес элысе эл-влак да Россий Федерацийын моло регионжо гыч толшо турист бизнес, тыгак тидын годым обслуживатлыше сферыште экономике активнылык, Санкт-Петербургысо экономикыште улшо моло рольым модеш. XXI рӱдын лишыл ола-влак XXI курымышто йӱдвел муниципал образований дене ола кӧргысӧ муниципал образований-влак шотлалтыт: Пушкин, Павловск, Петергоф, Стрелин, Кронштадт, Гоност, Ломосла да шуко шӧртньӧ дене тӱжваке луктыт.
Экономика тӱҥ рольым модын турист-влакым бизнес дене кылдалтше россий да йот эл гыч толшо уна-влак налыныт, а тыгак обслуживаний сферыште чулымлыкым тиде экономике дене кылдалтше. Ола чот ойыртемалтше историко-культурный наследийым турист кочкышым ыштымеке, туризм отрасльыште базовый ола экономикыш савырнышаш. Санкт-Петербург 10 ий лектышым налме вер 2012 (2010 ийыште — 7-ше вер) ден ола коклаште эн оҥай турист европым ужын коштын.
2018 ийыште санкт-Петербург 8,5 миллион наре турист толеш (2017 ий — 7,5 миллион), россий гыч нунын турист — 5,5 миллион еҥ, йот — 4,9 миллион еҥ. 2016 ийыште лийшаш миллион турист-влакым 6,9 (элласе гражданин-влакын чотышт, пропуск олашке толын пункт гоч кас-йӱдвел федерал йырвел 2016 ийыште, тӱж. еҥ 2847,2 возен, тӱҥ гыч турист-влак финляндий, германий, сша, франций да Швеций). 260 тӱжем утла пашам ыштен кугу унагудылан да изи олаште 27 номер (унагудышто, тиде шотышто «Унагудо Европышто Гранде», «Астория», «Коринтия Санкт-Петербургышто», «Прибалтийский», «Пулковысо», «Санкт-Петербург», «Москва», «Россия», «Октябрь», «Азимут Унагудо Санкт-Петербургышто» да молат), петербургыши. Визовый режим дене вашталтышым пуртымо касвел теҥыз отрошто кучылтеш да турист-влаклан у пӧрт пассажир васильевско визит кӱчык жапан, европын ик ола гыч круизный туризм рӱдер лиеш. 457 толшо турист рӱдыжӧ 2016 ийыште йӱдвел тӱжем круизный (судозаход 209).
2016 ий декабрьыште Санкт-петербургышто номинацийыште наградым налыныт world ' s destination world leading city awards бизнесмен 2016 туриндустрия cultural travel, лум налме вер налын эффективный «тӱнямбал турист рӱдыжӧ».
Смешарики
Гъырэрыво чхеньэлен филанлерг Къарачай-Малкъар Республика. АНО Къарачай-филинлерг.
Ссылка
СКА Петербург
25 июль
25 июль — григориан орузламада джылны 206-чы кюнюдю (високос джыллада — 207-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 159 кюн къалады.
Санкт-Петербург (магъаналары)
Санкт-Петербург («Сыйлы Пётрну шахары»):
География ат:
Башха:
Ногъай тил
Ногъай тил (ногай тили) — кёбюсюне Къарачай-Черкесияда, Ставрополь крайда, Астрахань областда эмда Дагъыстанда джашагъан ногъайлыланы тиллериди. Ногъай тилде Россияда 90 минг. адам сёлешеди (2002 джылда ётген тергеуге кёре). Ногъай тил, тюрк тиллени шимал-кюнбатыш (къыпчакъ) къауумуну къыпчакъ-ногъай (ногъай-къыпчакъ) тюбкъауумуна киреди. 3 диалект айырадыла: ногъай (Ставрополь край), къараногъай (Дагъыстанда) эмда акъногъай (Къарачай-Черкесияда). Астрахань-ногъай диалектни болуму энчиди.
Ногъай тилде «Шоьл тавысы» эмда «Ногай давысы» деген газетле чыгъадыла.
Письменность
1928 джылгъа дери араб джазма хайырландырылгъанды, кечирек — латин, 1938 джылдан — орус графиканы тамалында алфавит. Бусагъатдагъы алфавит 1950 джылда бегитилгенди.
Шаблон
Бусагъатда бу бетде текст джокъду. Сиз бу атны башха статьялада излерге, журналлагъа къараргъа, неда быллай атлы джангы бет къураргъа боллукъсуз.
4 март
4 март — григориан орузламада джылны 63-чю кюнюдю (високос джыллада — 64-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 302 кюн къалады.
Утилитаризм
Утилитари́зм (от utilitas — файда, хайыр) неда файдачылыкъ — этикада бир халиди (этикалыкъ теория), аннга кёре адамны халисини неда этген ишини адеб къыйматы аны хайыры эмда файдалыгъы бла айгъакъланады.
Шимал Кавказ
Шимал Кавказ (Ишхъэрэ Къаукъаз, Кефер Къвкъаз, Се́верный Кавка́з, Шималияб Кавказ, Цæгат Кавказ, Нхыҵ, Къилбаседан Кавказ, Даькъасте ) — Кюнчыгъыш Европада тарих-география регионду , Россия Федерацияны Европалы кесегинде орналады; къурамына Кавказ аллы , Уллу Кавказ аркъаны (Азербайджаннга кирген кюнчыгъыш кесегинден къалгъан) шимал этеклери бла къыбыла этеклерини кюнбатыш кесеги (Россия бла Хачыпсыны чеги ётген Псоу суугъа дери) киредиле. Россияны эм кёбмиллетли регионуду.
Къурамы
Шимал Кавказда Россияны субъектлери орналадыла:
Миллетлери
Шимал Кавказны тамырлы миллетлери тюрлю-тюрлю тил юйюрлеге кирген тилледе сёлешедиле:
Алфавит
Алфавит (ἀλφάβητος, ἄλφα бла βῆτα — грек алфавитни аллындагъы эки харифини аты )
Хар фонемегъа кесини белгисин хайырланыу, белгилени санларын азайтыб, джазманы тынч этерге себеб болады.
Тиллени бир-бирлеринден фонетика системаларыны къыйын болуу, алфавитлени да ёлчелмерини тюрлю-тюрлю этеди. Гиннесни рекордларыны китабына кёре эм кёб хариф кхмер тилни алфавитинде барды - 72, эм аз а уа — 11 (а, b, е, g, i, k, о, р, r, t, u) — Бугенвиль айрымкандагъы ротокас тилни алфавитиндеди (Папуа Джангы Гвинея). Эм эски харифге «о» саналады, бу шекили бла ол биринчи финикий алфавитде чыкъгъанды (б. э. д. 1300 джыл чакълы бир).
Тарихи
Джазма белгилеге ачыкъланы белгилери къошулгъаны бла, фонемаланы джазма белгисини системасы -алфавит къурагъаннга санаргъа боллукъду.
Эм эскиге Угарит шахар-къралны алфавити саналады, б. э. д. 2-чи мингджыллыкъны джарымындан бери белгилиди. Бу алфавитде белгилени тизилиую башха кюнбатыш-семит алфавитленикиндечады: в финикий, буруннгу-чууут алфавитледе кибик. Финикиячыла Джерларасы тенгизни кюнчыгъыш джагъасында джашагъандыла, эмда дуниягъа белгили тенгизчиле болгъандыла эмда Джерларасыны къраллары бла сатыу-алыуну тири бардыргъандыла.
Финикий алфавитден грек эмда арамей алфавитледа къуралгъандыла, ала уа бусагъатдагъы алфавитлени асламымыны тамалы болгъанды дерге боллукъду.
Харифлени атлары
Бютеу белгили алфавитледе хар харифни кесини аты барды. Ол атла башха тил хайырланыб башласада къалыб кетиучендиле. Харифлени атлары асламысы бла ол тауушдан башланнган сёзледен къуралгъандыла («алеф» ‘бугъа’, «бет» ‘юй’ и т. п.).
Сан магъанасы
Буруннгу алфавитлени белгилери, сёз ючюн угарит алфавит, санны белгилер ючюн хайырланмагъандыла. Алай а кечирек, кюнчыгъыш-семит алфавитледе эмда грек алфавитде тизимде биринчи хариф, нолдан сора келген санны белгилленди [сёз ючюн, грек a (альфа)] бирни белгилегенди, экинчи хариф - экини («β» - 2) ... Бу принцип грек алфавитден джаратылгъан,кёб системалада кечге дери сакъланнганды, сёз ючюн, буруннгу орус алфавитде.
27 июль
27 июль — григориан орузламада джылны 208-чи кюнюдю (високос джыллада — 209-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 157 кюн къалады.
1810 джыл
Туугъанла
22 февраль — Фредерик Шопен
28 июль
28 июль — григориан орузламада джылны 209-чу кюнюдю (високос джыллада — 210-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 156 кюн къалады.
Къыбыла Тегей Республика
Къыбыла Тегей Республика (Республикæ Хуссар Ирыстон) — Кавказда даулу статусу болгъан территорияды.
29 июль
29 июль — григориан орузламада джылны 210-чу кюнюдю (високос джыллада — 211-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 155 кюн къалады.
30 июль
30 июль — григориан орузламада джылны 211-чи кюнюдю (високос джыллада — 212-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 154 кюн къалады.
Орта Кюнчыгъыш
Орта Кюнчыгъыш, Къыбыла-Кюнбатыш Азияда тарих, маданият джууукълугъу болгъан къралладан къуралгъан бир география бёлгеди. Джерле арасы тенгизден Пакистаннга дери узалгъан бир регионду. Орта Кюнчыгъыш деген термин европачыланы континентлерини дунияны аралыгъына санаб дуниягъа къарамларындан тамалланады. Ингилизлиле 19 ёмюрде бу терминни хайырланыб башлагъандыла.
Бу ангыламгъа кёре Орта Кюнчыгъышны къралларына: Тюрк, Сирия, Катар, Ирак, Кипр, Иордания, Израиль, Ливан, Иран, Палестина, Сауд Арабия, Бирлешген Араб Эмиратла, Оман, Кувейт, Бахрейн, Йемен эмда Мисирди.
Джууукъ Кюнчыгъыш бла Орта Кюнчыгъышны къатышдырыу
Орта Кюнчыгъыш кюнбатыш къраллада бир-бирледе Джууукъ Кюнчыгъыш ат бла белгиленеди, алай а Джууукъ Кюнчыгъыш Орта Кюнчыгъыш бла бирге Балканланыда къошады кесине.
Бу ат бериуде къатышыу Осман Империяны чачылыуу бла башланнганды. Осман Империяны заманында Балканлада империяда болгъаны себебли Месопотамиягъа дери джерге Джууукъ Кюнчыгъыш дегендиле, Месопотамиядан Индостаннга дери джерге Орта Кюнчыгъыш дегендиле.
Балканлада азат къралла къуралгъанындан сора бу ангылам унутулгъанды. Орта Кючыгъыш деген магъана уа Тюркден Индостаннга дери джерге айтылыб башлагъанды.
Преградна
Преградна (Преградная) — Къарачай-Черкесияда станседи, Къарачай-Черкесияны Уруп районуну административ аралыгъыды.
Халкъы — 7,466 минг адамды
Къочхарланы Джатдай
Къочхарланы Джатдай Билялны джашы (Кочкаров Джатдай Билялович)  Ючкёкенде  1979 джыл тугъанды. Мураты: сау дунияда бютеу массаж бла кюрешген адамланы биришдирирге, билимлерин ёсдюрюрге. Ишлегени: Москва шахар, Черкесск шахар, Ставрополь шахар, Невинномыск шахар, Женева шахар (Швейцар кърал), Монтрё шахар (Швейцар кърал).
Биринчи массаж конгресс Домбай шахарда, Къарачай - Черкесс республикада, гостиница "Кристалл" 2017 джыл болгъанды.
Экинчи конгресс Красная поляна деген джерде,Краснодарский крайда, гостиница  "Бридж маунтин" 2018 джыл болгьанды.
Ючюнчю конгресс Москва шахарда, гостиница "Измайлово", 2019 джыл болгьанды.
31 июль
31 июль — григориан орузламада джылны 212-чи кюнюдю (високос джыллада — 213-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 153 кюн къалады.
Ючкекен
Ючкекен (Учкекен) — Къарачай-Черкесияда элди, Гитче Къарачай районну административ аралыгъыды.
Элге, 1922 джыл тамал салыннганды.
Географиясы
Ючкекен эл, Ючкекен (Эшкакон) сууну Кичи Гум (Подкумок) суугъа къошулгъан джеринде, Черкесскеден 50 км къыбыла-кюнчыгъышда эмда Нарсанадан 16 км кюнбатышда орналыбды.
Окъуу
Ючкекенде баш билим берген эки ВУЗ барды:
Халкъы
Элде джашагъанланы саны — 15,0 минг адамды (2002), кёбюсюне къарачайлыладыла.
Ючкекен, халкъыны саны бла Зеленчук станседен сора республикада экинчи эл джерлешимди, Россияда 55-чиди. Къарачайлыла энчи джашагъан эм уллу эл джерлешимди.
Бенгал тил
Бенгал тил, неда бенгали (বাংলা Bāṇlā) — бенгаллыланы тилиди, Индия-Европа тил юйюрню индия-арий бутагъындагъы тилледен бириди. Индияны Кюнбатыш Бенгалия штаты бла Бангладешде баш тилди, аны тышында бу тилде сёлешгенле Индиядагъы Ассам, Бихар эмда Орисса штатлада да джашайдыла. Бенгалиде сёлешгенлени саны 250 миллион адам чакълы бир барды.
Тарихи
Бенгалини танылгъан тарихини буруннгу кёзюую X—XII ёмюрлеге кетеди. XV ёмюрню ахыры — XVII ёмюрню аллы тилни баш халыны къуралыу кёзюую болгъанды. XIX ёмюрню ахыры — джангыбенгал тилни къуралыууну кёзюуюдю. Бенгалияны Индия бла Пакистанны арасында юлешиниую бла (1947 дж.), Бенгалияны кюнчыгъыш кесегинде (Кюнчыгъыш Пакистан, артдан Бангладеш) араб-перс лексиканы ауурлугъу тилде уллуду.
Джазмасы
Бенгалини джазмасы бонгаккхорду, ол (деванагарича, гурмукхича эмда Индияны башха джазма системаларыча) брахми джазма системадан чыкъгъанды. Бу джазма бир кесек тюрлендирилиб ассам тилге да хайырландырылады.
Пригоди Руслан
Джангылмагъыз — бу, Под одной крышей юсюнден статья тюлдю.
Пригоди Руслан и Дракоша тоша эмда башха уллу шахарлада джашаргъа Гвардиячы Улицлэр
Ссылка
АНО Къарачайлыла огълзх-филинлерг
Телеграмны Телефонлар
Скопецле __БЕЗ_РЕДАКТИРОВАНИЯ_РАЗДЕЛА__ __DISAMBIG__ __БАШЛАСЫЗ__
Январь
Январь — григориан орузламада джылны 1-чю айы.
Къарачай-Черкес кърал университет
Алийлени Джашыуну джашы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университет — Къарачай-Черкес Республиканы эм уллу эмда алчы баш окъуу къуралышыды. Республикада эмда Шимал Кавказда белгили илму эм маданият аралыкъды.
Баш билгиле
Университетни къурамында 8 факультет (физика-математика, физкультура, педагогика бла ал окъууну методикасы, тарих, табигъат-география, психология, экономика бла управление, специалистлени квалификацияларын кёлтюрюу бла джангыдан профессионал хазырланыу), 2 институт (филология, маданият бла санат), Кропоткин шахарда филиал барды.
Университетни профессор-устазлыкъ коллективинде 741 адам ишлейди, аладан: 474 устаз, 66 илмула доктору бла профессор, 220 илмула кандидаты бла доцент, тюрлю-тюрлю академияны 14 керти члени бла 8 корреспондент-члени; джазыучуланы, журналистлени, композиторланы, суратчыланы Россия эмда Къарачай-Черкес союзларыны членлери.
Университетде 5000-ден аслам студент эм 300 аспирант окъуйду. Илму къуллукъларын КъЧКъУ асламысы бла кърал бюджет тамалда береди. Хар джыл сайын университетни къабыргъаларындан къралыбызгъа 800-ден артыкъ квалификациялы специалист чыгъады.
Къарачай-Черкес кърал университет 32 баш профессионал специальностдан специалист хазырлайды, аны тышында 17 специальностдан баш окъуудан сора аспирант хазырлайды.
Тарихи
Къарачай-Черкес кърал университет республиканы эм эски баш окъуу берген къуралышыды. РСФСР-ни халкъ комиссарларыны советини бегими бла, 1-чи октябрь 1938 джылда Микоян-Шахарда Къарачай автоном область бла Черкес автоном областны школларына специалистле хазырлар ючюн, эки джыллыкъ устазлыкъ институт ачылады. Инстутну айныуун къазауат тыяды. 1942 джылны августунда немец-фашист кючле Къарачайны кючлейдиле, институт джабылады. Кесини ишин институт, оккупация бошалыб, 1-чи сентябрь 1943 джылда башлайды, алай а 2-чи ноябрь 1943 джылда къарачайлыла джуртларындан кёчюрюлюб, Къарачай автоном область къурутулады. Институт Пятигорск педагогика инстутха къошулады.
Къарачайлыланы ызларына къайтыб, бирлешген Къарачай-Черкес автоном область къуралгъаны бла, РСФСР-ни Министрлерини Советини бегими бла 1-чи октябрь 1957 джылда Къарачай-Черкес кърал педагогика институт ишин джангыдан башлайды.
1994 джылда институт педагогика университет болады, 2003 джылда уа — Къарачай-Черкес кърал университет болады.
Кирилл Кечирек
Персонаж Дубляж
Сметобики - Пин, Лосяш та Кар-карыч
К1елэцхъ пхъе - Роман та Егор
Ссылка
Под одной крышей
Скопецле
Скопецле
Буддизмде монахла, иннет ёсюу эм кесин таныу ючюн юйленмезге ант бередиле.
Къыбыла полюс
Къыбыла полюс — Къыбыла джарымтобда Джерни бурулунуууну кёзюнге кёргюзген ось башына чыкъгъан нохтады.
Къыбыла полюс Антарктиданы Полюс сыртында 2800 метр мийиклигде джерлешибди. Джылны орта температурасы −48,9 °C (максимуму −14,7 °C, минимуму −74,3 °C).
1911 джылны декабрында Къыбыла полюсха Руаль Амундсенни башчылыгъында норвег экспедиция джетгенди. 1912 джылны январында — Роберт Скоттну ингилиз экспедициясы. 1929 джылда америкачы Р. Бэрд биринчи болуб Къыбыла полюсну башында самолет бла учханды. 1958 джыл британ-джынгызеландиячы экспедиция Къыбыла полюсну юсю бла Антарктиданы бир къыйырындан бир къыйырына чыкъгъанды.
1957 джылдан бери Къыбыла полюсда АБШ-ны Амундсен-Скотт атлы илму станциясы ишленеди, алай а бузланы джюрюулери себебли 2006 джыл станция 100 метрге бир джанына тайгъанды.
Октябрь
Туугъанла
Михайлович, Руслан Махлейд Российский переводчик
Орус тил
Орус тил (ру́сский язы́к) — кюнчыгъыш славян тилледен бириди, дунияда эм уллу тилледен бириди. Славян тилледен эм белгили (джайылгъан), Европада да эм кёб адам сёлешген тил орус тилди.
Эстония
Эстония (Eesti; официал аты — Эстон Республика, Eesti Vabariik) — Европада Балтий тенгизни шымал-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан кърал.
Куритиба
Куритиба (Curitiba) — шахарны Къыбыла Бразилия. Халкъы — 1,828,092 адамды (2008), агломирацияда — 3,0 млн.
Къарачайлыла
Къарачайлыла(таулула) — тюрк халкълы, тамырлы миллетни Кавказда республиканын Къарачай-Черкесияны.
Бютеулей адамла: чакълы 322 982.
Археолог культурасы—къобанлы культурасы
Тил—Къарачай-Малкъар
Дин—Ислам
Жууукъ— малкъарла, къумукъла, кърымны татарла
Тордесильяс кесамат
Тордесильяс кесамат (Tratado de Tordesillas, Tratado de Tordesilhas) — Испания бла Португалияны арасында дунияда къолда тутуу сфераланы юлешиуню юсюнден келишиудю. Кесамат 7 июнь 1494 джыл Тордесильяс шахарда (Кастилия) бегитилгенди. Испания 2 июлда, Португалия эсе — 5 сентябрда ратификация этгенди. 1506 джылда папа II Юлийни булласы бла къабыл этилгенди.
Кесамат, бир джыл андан алгъа папа VI Александрны «Inter caetera» булласы бла салыннган бёлюнюу ызны кесгин этгенди. Атлантика океанны эмда эки полюсну да ётген демаркацион ыз, Португалияны къадалгъаны себебли, Кабо-Верде айрымканладан кюнбатышха 100 лигден 370 лигге дери (1770 км, 1100 миль) кёчюрюлгенди — бусагъатдагъы координатлада ол: 49°32’56" к-б. у. меридианды, неда «папа меридиан». Бу ыздан кюнчыгъышда орналгъан тенгизле бла джерле Португалия патчахлыкъгъа берилгендиле, кюнбатышдагъыла уа — Кастилия бла Арагонну патчахлыгъына (Испаниягъа).
Краснодар край
Краснодар край (Краснодарский край, Кубань) — Россия Федерацияны субъектиди, Къыбыла федерал бёлгеге эмда Шимал-Кавказ экономика районнга киреди.
Административ аралыгъы — Краснодар шахарды.
Джатдай Билялович Кочкаров
Къочхарланы Джатдай Билялны джашы (Кочкаров Джатдай Билялович)  Ючкёкенде  1979 джыл тугъанды. Мураты: сау дунияда бютеу массаж бла кюрешген адамланы биришдирирге, билимлерин ёсдюрюрге. Ишлегени: Москва шахар, Черкесск шахар, Ставрополь шахар, Невинномыск шахар, Женева шахар (Швейцар кърал), Монтрё шахар (Швейцар кърал).
Биринчи массаж конгресс Домбай шахарда, Къарачай - Черкесс республикада, гостиница "Кристалл" 2017 джыл болгъанды.
Экинчи конгресс Красная поляна деген джерде,Краснодарский крайда, гостиница  "Бридж маунтин" 2018 джыл болгьанды.
Эрцгерцог
Эрцге́рцог (немчача — Erzherzog) — къуру Габсбургланы монарх юйлерини членлери хайырланнган титулду. Орта ёмюрлени эмда джангы заманны эпохасындагъы Германияда эрцгерцог герцогдан мийикди, алай а курфюрст бла королдан алашады. Бу титиул Германияда XIX ёмюрню аллына дери хайырланмагъан уллу герцог (немчача Großherzog) титулгъа тенгирекди.
Эрцгерцог титул биринчи кере «Privilegium Maius» деген джалгъан документде тюбейди, бу документи австриячы герцог Рудольф IV (1358—1365), Сыйлы Рим империяны импеарторуну австриячы монархлагъа берилген хакъларын кёргюзген буйрукъ кибик кёргюзгенди. «Privilegium Maius» документде, империяны башха герцогларындан мийик этген, эрцгерцог титулну 1156 джыл император Фридрих I Барбаросса киргизгенди деб джазылады. Рудольф IV джангы титулну киргизгенини чуруму 1356 джылны Алтын булласында Карл IV императорну сайлагъан немча бийлени санларын азайтыб, аланы ичинден австриячы герцогну къоратыуу болгъанды.
Австрияны башчыларыны джангы титулун императорла къабыл этмегендиле, алай а герцог Эрнстден (1406—1424) башлаб, австрияны башчылары бу титулну хайырланыб башлагъандыла. Биринчи кере эрцгерцог титулну Габсбургланы юйюнден император Фридрих III къабыл этгенди. 1458 джыл бу титулну кесини кичи къарнашына Альбрехт VI-гъа бергенди, 1477 джылда уа Сигизмунд Тирольчугъа берилгенди. 1482 джылдан сора эрцгерцог титулну Фридрих III джашы, Максимилиан I император болгъунчу хайырланнганды.
XVI ёмюрден башлаб эрцгерцог титул къуру Австрияны монархыны титулу болуб къалмай Габсбургланы династиясыны бютеу келечилери бла да хайырланнганды. Аны магъанасы, Европаны башха король юйлеринде принц неда бий титулланы магъанасына келишиб башлагъанды. Бу адет Австрия империя (1804—1867) бла Австрия-Маджар империяны (1867—1918) заманларындада къалгъанды.
Кацийланы Хаджикъурманны джашы Хабу
Кацийланы Хаджикъурманны джашы Хабу (Хабиб, 7 август 1916 — 1974) — малкъар джазыучу болгъанды.
Кацийланы Хабу 1916 джылда Кёнделен элде (бусагъатда Къабарты-Малкъарны Эльбрус районунда) туугъанды. Баш партия школну бошаб чыкъгъанды. 1957 джылда «Коммунизмге джол» газетге башчы болгъанды.
Каций улу — Граждан къазауатны, совет власть ючюн кюрешиуню, таулу элледе культура эм экономика тюрлениулени юслеринден назмула бла хапарланы авторуду. 1930-чу джыллада Каций улу «Джюрек къууанч» деген назмула джыйымны эмда «Джер джулдузлары» деген хапарла джыйымны джазгъанды. 1961 джылда Каций улуну «Аланла, сизде уа не хапар?» деген юморлу китабы чыкъгъанды. Ол дагъыда А. С. Пушкинни, М. Ю. Лермонтовну, А. П. Чеховну, М. Горькийни бир талай чыгъармаларын малкъар тилге кёчюргенди.
Иран
Иран, толу официал аты Иран Ислам Республика – Ара Азияда орналгъан къралды.
23 апрель
23 апрель — григориан орузламада джылны 113-чю кюнюдю (високос джыллада — 114-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 252 кюн къалады.
24 март
24 март — григориан орузламада джылны 83-чю кюнюдю (високос джыллада — 84-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 282 кюн къалады.
Заман (газет)
Заман — талай газетни атыды:
1827 джыл
Ёлгенле
26 март — Людвиг ван Бетховен
Ороско Маэстре, Рафаэль
Рафаэль Хосе Ороско Маэстре (ингил. Rafael José Orozco Maestre; 24 март 1954, Бесерриль, Сесар — 11 июнь 1992, Барранкилья, Колумбия) — немец композитор.
Оруслула
Оруслула (русские) — кюнчыгъыш славян миллетди. Кёбюсюне Россия Федерацияда джашайдыла, алай а Белоруссия, Украина, Къазакъстан, Эстония, Латвия, Молдавия, Литва къраллада да кёб оруслу джашайды. Орус тилде сёлешедиле. Аланы, орта тарих, культура эмда этник тамырла байлайдыла.
Оруслула бусагъатда 150 миллион адам чакълы бир бардыла, аладан Россияда 115,9 миллион адам джашайды, ол, къралда джашагъан бютеу халкъны санындан, 79,8 % болады. Кёбюсюне христиан (православ, ортодокс) динни тутадыла.
Алгъыннгы СССР-ни къралларында оруслуланы юлюшлери
Россияны тышында оруслуланы эм уллу юлюшлери Приднестровьедеди — халкъыны бютеу санындан 30,4 % чакълы бирди (2004 джыл санау).
Къалгъан алгъыннгы СССР-ни къралларында оруслуланы юлюшлери былайды:
Сидней
Сидней (Sydney) — Австралияны эм уллу шахарыды, 2009 джылда шахарда джашагъанланы саны 4,5 миллион адам чакълы бир болгъанды. Сидней, Джангы Къыбыла Уэльс штатны ара шахарыды. Шахарны тамалын Биринчи флотха башчылыкъ этиб келген Артур Филлип 1788 джылда салгъанды. Сидней, Австралияда биринчи европалы колониал джерлешимди. Шахаргъа ат, ол сагъатда Уллу Британияны колонияларыны министри болгъан лорд Сиднейни сыйы ючюн берилгенди.
Заман (газет, Россия)
Заман — Къабарты–Малкъарда къарачай-малкъар тилде чыкъгъан джамагъат-политика газетди. Газет республикада болгъан джамагъат–политика ишлени ачыкълайды, дагъыда малкъарлыланы тарихлерини эмда маданиятларыны юсюнден басмалайды.
Газет, А2 форматда ыйыкъда 5 кере чыгъады. Тиражы — 3850 экземплярды. Газетни къурагъанла Къабарты–Малкъарны парламенти бла правительствосудула.
Газет, 1924 джылдан бери чыгъады. Алгъа «Къарахалкъ» атны джюрютгенди, 1931 джылдан а — «Ленинчи жол» атны. 1944 джылда, малкъарлыланы депортациясыны эсебинде, газетни чыкъгъаны тохтагъанды. 1957 джылда, малкъарлыланы реабилитациясындан сора, газет джангыртылгъанды, эмда «Коммунизмге жол» ат берилгенди. Бусагъатдагъы аты 1992 джылда берилгенди.
Айдахо
Айда́хо (Idaho, ХАФА :, А́йдахоу) — АБШ-ны шоштенгизли Шимал-Кюнбатышында орналгъан, Тау штатланы къауумуна кирген штатыды. Штатны эм уллу эмда ара шахары — Бойседи. Къалгъан штатланы арасында Айдахо — майданы бла 14-чюдю эмда халкъыны саны бла 39-чуду. Айдахогъа штат статус 1890 джылны 3 июлунда 43-чю болуб берилгенди. Табигъат ресурсланы кёблюгюню эсебинден Айдахону чам атына «Джаухар штат» («Gem state») дейдиле. Штатны девизи: «Esto perpetuum» (лат.: «Ёмюрлеге былай болсун»).
Топонимикасы
Штатны атыны чыкъгъаныны юсюнден тарихчилени бир оюмлары джокъду. Версияладан бирине кёре, 1860 джылда шахтёрладан лоббист болгъан Джордж Уиллинг (ингил.), Конгрессге, бусагъатда Колорадо штат болгъан джангы территориягъа «Айдахо» деб атаргъа теджегенди. Аны сёзлерине кёре, шошон тайпаны тилинде «Айдахо» сёз «тау джаухар» (gem of the mountains) деген магъананы тутханды. Алай а, Конгрессде Уиллингни сылтауларына ишек этгендиле эмда джангы территориягъа «Колорадо» деб аталгъанды. Алай болса да, Колорадону шахарларыны бирине 1859 джылда огъуна Айдахо ат берилгенди (1866 джылдан — Айдахо-Спрингс). Кечирек Уиллинг, бу сёзню кеси къурагъанын айтханды деген оюм да барды.
Башха версиягъа кёре, «айдахо» сёз (алгъа ee-dáh-how, «и-да́-хоу») шошонланы тилинден «Кюн чыгъады» деген магъанына тутханды; сёз, арапахо тайпаны тилинден чыкъгъан болургъа да боллукъду. Ючюнчю версиягъа кёре, «айдахо» («ídaahę́»), «душман» деген магъананы тутады; бу сёз бла атабаск тайпа команчи тайпаны белгилегенди.
Таулула
Таулула—тюрк халкъ,жашау Къабарты-Малкъарда республиканы, тамырлы миллетни Кавказны. Таулула болургъа европалы расса.
Айдахо
Топонимикасы
1860 джылны 9 июнюнда Колумбия суу бла «Айдахо» (Idaho(e)) деб аталгъан пароход ийилгенди. Пароходну аты бла 1861 джылда джангы къуралгъан Айдахо округга ат берилгенди. 1863 джылда Вашингтон территориядан бу округну аты бла ат берилген джангы территория айырылгъанды. 1890 джылда Айдахо территориягъа штат статус берилгенди.
Таулула
Саны адамла: чакълы 169 306.
Айдахо
Демографиясы
Штатда джашагъанладан джарымы чакълы бир шахарлада джашайды. Миллет къурамы: немецле — 18,9 %, ингилизлиле — 18,1 %, ирландлыла — 10 %, «американлыла» — 8,4 %, норвеглиле — 3,6 %, шведлиле — 3,5 %.
Таулула
Русия:131 584 (2010)
Казахстан: 2300
Бирге Штатла Американы: 4000
Туркия: чакълы 30 000
Узбекистан: 900
Украина: 206
Жорукъла
Юйдеги
Юйдегидеги сабийлени кеслерини юйлениую бла, дагъыда бир джангы юйдеги къуралады.
Мер еш поянлыкым кучылташ кӱлешан. Шанче ик теорий почеш, чумыр направленийым системе эволюций формыжым рашемден кертын лач ешыште шуко ий макросоциальный. Кажне общество член, социальный статус деч посна, могай этнический, положений да материалым поген, шочмо тат гыч и пытартыш илышыж марте тыгай сай характеристикым, кузе еш-сӱан керт.
Еш могай улмыжо да тудын вашталтын сомылым радамлын айдемын илыш йогын стадий. Налме вер шотлалтше еҥжат йодмашым шуктымо радам коллективше да изи ешыште кугыеҥ-влакын тудо, тудо тӱрлӧ-тӱрлӧ сложный да йодеш сита. Йочан еш — тиде вӱргечын, посна келшыкыште тудын чумырген, чоным, эмоцийым вияҥдыме да интеллектуал.
Содержанийжым умылаш «еш» социалистический обществым трансформироваться почеш вашталтыше, мутым, «ешын членже перепись годым кресаньык тарзе рушла возымо гай, чыла шонымаште... кресаньык, кӧ ик под гыч кочкаш — ешын членже». Ик ача-аван ешыште йоча-влак ача-ава дене ик семын умылалтын кертыда але мужыр тыгак минимум, тыгак элын легализоватлаш однополый радамыш ушна.
Къыбыла Америка
Говно Түштүк Америка Күнбатыш жарымында түштүк континентиди, күнбатышда Шош океанны, Күнчыгышында Атлантика океанны, түштүк Къыбыла океанны араларында орналгъанды. Панама боюнакъ бла Шимал Америкагъа байланыбды. Айрымканла бла бирге жер джюзюню өлчөмү 18,28 млн км² чакълы бир эки барды. Эм узун джеринде узунлугъу 7150 км, кенглиги 5100 км. Рельефинде күнбатыш бла шималда кючлю Анд тауланы белгеси айрылады, күнчыгыш тюз, сыртлыды. Платформаны кёлтюрюуюнде Гвиян джассытаулукъ шимал-кюнчыгъышда, эмда Бразил джассытаулукъ күнчыгышында, ала бир бирлеринден Амазон алашалыкъ бла толгъан бюгюлюу бла (Амазония) айырылылгъандыла. Джассытаулукъла бла Андланы арасында Ориноко эмда ич тюзле бла алашалыкъла (Пантанал, Гран-Чако, Междуречье и Пампа) джатадыла; андан къыбылагъа, континентни къыбыла-кючыгъышында 2200 м чакълы бир мийиклиги бла Патагонияны сыртлары орналгъандыла. Джассытаулукълада темир эмда марганец магъаданланы, боскитлени, бояулу эмда багъалы металланы уллу къайнакълары барды; Андланы тауаллы эмда тауларасы бюгюлюуледе нефть бла газ бард; таулада джезни, полиметалланы, къоргъашинни магъадан къайнакълары тюбейди.
Климаты
Климаты асламысы бла субэкватор бла тропикди, Амазонияда -экватор, таймаздан мылы, къыбалда -субтропикле эмда орта климатды. Къыбыла Американы бютеу тюзлери болгъан шималыны орта джыллыкъ температурасы 20-28 °С. Джай (январда) ол къыбылада 10 °С дери тюшеди, къоыш (июлда) Бразил джассытаулукъда 12 °С дери, Пампада 6 °С дери, Патагонияны сыртында 1 °С дери, бир-бирледе анданда энгишге тюшюученди. Джауумну эм кёбюсю Колумбия бла къыбыла Чилиде Анд тауланы джелджаны къабыргъаларында тюшедиле (5-10 минг мм). Амазония бла аны къатындагъа Анд къабыргъала, Гвиана эмда Бразил джассытаулукъланы кюнчыгъыш къабыргъаларында (2-3 минг мм), 35 ° къ. к. дери джылда 1-2 минг мм тюшеди. Пампада кюнбатышха, Патагония, Ара Андланы къыбыласы эмда артыкъысызда бек шош океан къабыргъасы къургъакъдыла (150—200 мм, неда анданда аз).
Топуракълары
Исси бёлгесинде къызыл бетли латерит (ферраллит эм феррит) топуракъла асламдыла, субтропикледе — къызылсман-къара, эмда боз-мор топуракъла, орта климат бёлгеледе — къоз бетли (кюнбатышда чегет топуракъла, кюнчыгъышда- джарым къуругъантюз топуракъла).
Флорасы бла фаунасы
Амазония, джассытаулукъла бла Андланы (18 ° къ. к. дери) кюнчыгъыш къабыргъалары ёмюрлюк джашил мылы экватор эмда тропик чегетле бла басылыбдыла. Ол чегетледе агъачны багъалы къауумлары кёб ёседи (каучуклу гевея, къызыл терек, какао, хин э.б.), башха джассытаулукъла бла тюзледе -саваннала бла чегет ызладыла; субтропикледе — прерияла, тюзле эмда джарымкъуругъантюзле? кюнбатышдагъы орта климат зонада — ёмюрлюк джашил, чапыракълы къатышы болгъан чегетледиле, кюнчыгъышында уа кёкенли джарымтюзледиле. Континентни фаунасы бек байды, эмда башха джерлеге ушамагъан кёб тюрлю джаныуары барды. Былайыны фаунасы Неогеяны неотропик областына киреди. Былайда эндемиклени саны бек уллуду : эринчек маймул, къумурсхачыла, къалкъанчыла, кенгбурун маймулла, пума, ягуар, пекари, нутрия, тенгиз тонгузчукъла эмда башхала. Къанатлыладан — нанду, гоацин, туканла д.а.к. Бирда бир кёб санда рептилия, амфибия эмда чабакъ барды.
Тинтиуде биринчи этап
Къыбыла Американы болгъанын европачалылагъа ишексиз белгили Колумбну 1498 джыл джюзюуюнден сора болгъанды. Ол джюзюуде Колумб Тринидад бла Маргарита айрымканланы ачханды, Ориноко сууну аягъын, Пария джарымайрымканнга дери тинтгенди. XV—XVI ёмюрледе континетни тинтиуюнде эм уллу юлюшню испан экспедицияла къошхандыла. 1499—1500 джаллалда испан конкистадор А. Охеда Къыбыла Американы шимал джагъасына экспедицияны къургъанды, бу экспедиция тенгиз джагъагъа бусагъатдагъы Гвиананы районунда чыкъгъанды. Андан шимал-кюнбатыш джанына баргъанды, Венесуэла богъазгъа дери джагъаны тинтгенди. Кечирек Охеда Колумбияны шимал джагъасын осмакълаб алайда хуна салгъанды, аны бла бу континентни Испания бла къолгъа алыу башланнганды дерге боллукъду. Шимал джагъаланы тинтиуню испан сияхатчы Р.Бастидас бошагъанды, 1501 джыл ол Магдалена сууну аякъын тинтиб, Ураба богъазгъа джетгенди. В. Пинсон бла Д. Лепени экспедициалары Къыбыла Американы атлантика джагъасы бла къыбылагъа андан ары баргъандыла, 1500 джыл Амазонканы аякъына джетиб, аны бир дженгини ачхандыла, бу сияхатчыла 10° къ. к. дери баргъандыла. Х. Солис къыбалагъа андан ары барыб (35° къ. к. дери) Ла-Платаны богъазын ачханды, Уругвай бла Парана сууланы тинтгенди. 1520 джыл Ф. Магеллан патагон джагъаны тинтгенди, андан сора артда аны аты бла аталгъан ачыкъбогъаз бла Шош океаннга ётгенди, аны бла Къыбыла Американы антлантика джагъасыны тинтиуу бошалгъанды. 1522-58 джыллада Къыбыла Американы шошокеан джагъасы тинтилгенди. Ф. Писарро Шош океанны джагъалары бла 8° къ. к. дери баргъанды, 1531-33 джыллада инклени къралларын къурутуб Перуну бойсундургъанды. Кечикре — 1535-52 джыллада испан конкистадорла Д. Альмагро бла Педро де Вальдивия джагъа бла 40° къ. к. дери тюшгендиле.
Тинтиуде экинчи этап
Джерни формасыны сфера шекилли болгъаныны гипотезасын сынар ючюн, Париж Илмула Академия 1736-1743 джыллада Перугъа П. Бугер бла Ш. Кондманны башчылыгъында экспедиция джебиргенди. 1781-1801 джыллада испан топограф Ф. Асара, Ла-Плата богъазны толу тинтгенди. А. Гумбольт, Ориноко сууну бассейнин, Кито джассытаулукъну тинтгенди, Лима шахаргъа да баргъанды. . Ингилиз гидрограф эм метеоролог Р. Фицрой 1828-1830 джыллада (Ф. Кингни экспедициясында) Къыбыла Американы къыбыла джагъаларын топография алыу этгенди. Бу айтылгъан алимледен сора да XIX—XX ёмюрледе кёб алим тинтиуле бардыргъандыла.
Къызыл Къачны халкъла арасы комитети
Къызыл Къачны халкъла арасы комитети (къысхартылгъаны КъКъХАК, International Committee of the Red Cross; ICRC, Comité international de la Croix-Rouge) — Нейтраллыкъны, бир джанлыда болмагъанлыкъны принциплеринде ишини тамалын салгъан, бютеу дунияда ишлеген организацияды. Къазауатлада, ич сауутлу къаугъалада эмда башха уллу пеляхлада джарсыгъан адамлагъа болушлукъ эмда джакъ береди. Къызыл Къач бла Къызыл Айны Халкъла Арасы Джюрюшюню бёлегине саналады.
Штаб-фатары Женевадады.
КъКъХАК-ны юсюнден
Къызыл Къачны халкъла арасы комитети (КъКъХАК) баш нюзюрюн къазауатлада эмда ич сауутлу къаугъалада джарсыгъан адамлагъа болушлукъну эмда джакъны бериуде кёреди. Организацияны баш принципи, къазауат огъунада кесини джорукълары бла бардырылыргъа керекди, бу джорукъла сермешген джанла хайырланнган мадарла бла амалланы чеклендирирге керекдиле. Пу принципде тамалланнган джорукъланы джыйымындан, халкъла арасы гуманитар хакъ къуралады, бу хакъны тамалында Женева конвенцияла турадыла. Бу конвенциялагъа дунияны бютеу къраллары кхол салгъандыла эмда къабыл этгендиле, бу конвенция дунияда эм универсал халкъла арасы келишиудю десек алдарыкъ тюлбюз.
Къызыл Къачны халкъла арасы комитети — бойсунмагъан эмда нейтрал организацияды.Къызыл Къачны халкъла арасы комитетине дуния бирлик берген мандатха кёре эмда бир джанлыда болмагъанлыкъны принципини тамалында сауутлу къаугъаладан джарсыгъан, джесирдеги, ауругъан, джаралы адамлагъа болушады.
12 минг адамы ишлеген, организацияны келечиликлери дунияны 80 къралда барды. Сауутлу къаугъа болса, КъКъХАК Къызыл Къач бла Къызыл Айны миллет джамагъатларыны эмда аланы бирлешдирген Халкъла Арасы Федерацияны ишлерин бирлешдиреди.
КъКъХАК, миллет джамагъатла эмда Халкъла Арасы Федерация, Къызыл Къач бла Къызыл Айны Халкъла Арасы Джюрюшю къурайдыла
КъКъХАК-ны мандаты
КъКъХАК юрист джанындан, не халкъла арасы, неда правительствола арасы организация тюлдю. Алай а аны магъаналы халкъла арасы кесаматлада танылгъаны, аны халкъла арасы статусу бла мандатын бегитедиле, БМО-ну иммунитети бла тенглешдирирча бир иммунитети барды. Аны тышында организация налогладан эмда таможня тёлеуледен бошду, мекямлары. документлери сюд къатышыудан иммунитетлидиле.
КъКъХАК юч кере — 1917, 1944, 1963 джыллада Мамырлыкъ ючюн Нобелни премиясын алгъанды.
Структурасы
Уставына кёре, КъКъХАК:
КъКъХАК-гъа членнге Швейцарияны гражданлары алыныргъа боладыла, комитетни членлерини саны 15 бла 25 арасындады. Организация кесине сыйылы членле сайлар хакъы барды.
КъКъХАК-ны президенти — философияны доктору Якоб Келленбергерди.
Морган, Уильям Дж.
'''Уильям Дж. Морган''' (William G. Morgan, туугъ. 23 январь 1870, Локпорт, Нью Йорк штат, АБШ — ёлг. 27 декабрь 1942, туугъан джери) — биринчи аты «минтонет» (Mintonette) болгъан волейбол оюнну ойлаб чыгъаргъан устаз болгъанды.
Къысха биографиясы
23 январь 1870 джылда Локпорт шахарда (Нью-Йорк штат, АБШ) туугъанды. Спрингфилдни колледжинде (Массачусетс штат) окъугъан сагъатында 1892 джылда Морган, баскетбол оюнну ойлаб чыгъаргъан Джеймс Нейсмит бла танышханды. Нейсмит кибик, Морган да Джаш христианланы ассоциациясыны (YMCA) колледжинде, физика культурагъа юретиуден устаз болуб, карьерасын бардыргъанды. Нейсмитни эм баскетболну эткилерини юсю бла, Морган 1895 джылда Массачусетс штатны Холиок шахарында «минтонет» оюнну ойлаб чыгъарады. Кечирек, Альфред Т. Хальстед, оюннга къараб, атын волейбол деб тюрлендиргенди.
Морган, 27 декабрь 1942 джылда джетмиш эки джылында туугъан шахарында ёлгенди. Холиок шахардагъы башланнгыч школ аны атын джюрютеди.
Кавказ таула
Кавказ таула (Кавка́зские го́ры, კავკასიონი, Къавкъаз сувар, Кавказаа ашьхақәа, Qafqaz dağları, Կովկաս, Къаукъаз Iуащхьэ, Кавказан лаьмнаш) — Къара, Азау эм Каспий тенгизлени арасыда орналгъан тау системады.
Уллу Кавказны шимал-кюнбатышдан къыбыла-кюнчыгъышха дери 1100 км узунлугъу барды, кеси да, Анапа бла Тамань джарымайрымкандан башлаб, Каспийни джагъасындагъы Апшерон джарымайрымканнга (Бакуну къатында) дери барады. Уллу Кавказ эм уллу кенглигине Минги тауну меридианыны къатында джетеди (180 км-ге дери). Адетге кёре Уллу Кавказ 3 кесекге бёлюнеди: Кюнбатыш Кавказ (Къара тенгизден Минги таугъа дери), Ара Кавказ (Минги таудан Казбек таугъа дери) эм Кюнчыгъыш Кавказ (Казбек таудан Каспий тенгизге дери).
Эм белгили тау башлары — ёмюрлюк къарла бла чыранла басыб тургъан Минги тау (5642 м) бла Казбек тауду (5033 м). Уллу Кавказ — уллу бусагъат заман бузламалы регионду. Чыранланы барысыны да саны 2050 чакълы бир барды, ала алгъан майдан 1 400 км² чакълы бирди. Уллу Кавказны бузламаларыны кёбюсю Ара Кавказда джыйылыбды (чыранларыны санындан 50 % эмда майданларындан 70 %-и). Бузламаланы уллу аралыкълары — Минги тау бла Бызынгы къабыргъады (Бызынгы чыран бла, 17 км²).
Уллу Кавказны шимал этеклеринден Гум-Маныч чунгургъа дери Кавказ Аллы (кенг тюзлери бла эм сыртлыкълары бла) джайылады. Уллу Кавказдан къыбылада Колхида эм Кура-Аракс алаша джерле, Ич Картли тюз эм Алазани-Авторан суу бойну орналадыла. Кавказны къыбыла-кюнчыгъыш кесегинде Талыш таула бла Ленкорань алаша джер орналадыла. Къыбыла Кавказны орта эм кюнчыгъыш кесеклеринде Гитче Кавказны аркъалары бла Эрмен тауладан (Арагац тау, 4090 м) къуралгъан Тау Арты Кавказ тау джер орналады.
Гитче Кавказны Уллу Кавказ бла Лих аркъа байлайды, кюнбатышда Колхида алаша джер бла кюнчыгъышда Кура чунгур а уа бир-биринден айыргъан этедиле.
Суулары
Кавказда башланнган суула Къара, Азау эм Каспий тенгизлени бассейнлерине киредиле.
Къара тенгизни бассейни:
Азау тенгизни бассейни:
Каспий тенгизни бассейни:
Адабият
Адабият (أدب) неда литература (lit(t)eratura — «джазылгъан», lit(t)era — «хариф» деген сёзденди) — кенг ангыламда бютеу джазылгъан текстлени джыйымыды.
Ангыламны юсюнден
Кёбюсюне адабият деб суратлау адабиятха айтадыла, ол демек санатны бир тюрлюсюдю. Алай а бусагъатдагъы ангыламны бюгюнден узакъ къалгъан заманланы культурасына хайырланнган терсирекди. Буруннгу илму трактатла бла дин-мифологиялыкъ чыгъармала, сёз ючюн, Гесиодну «Теогониясы» неда Лукрецийни «Затланы табигъатларыны юсюнден» чыгъармасы, ол заманладагъылагъа кёре, сёз ючюн, эпос поэмаладан (Гомерни «Илиадасы» неда Вергилийни «Энеидасы») суратлау адабият бла суратлаусуз адабият деб бири-биринден айырылмагъанды. Башха кёзюулени суратлау адабиятын, дин, философия, илму, публицистика адабиятладан айырыб, биз бусагъатдагъы къарамларыбызны, озгъан заманлагъа кёчюребиз, ол кёчюрюу хаманда тюз болмайды, бир-бирлелде уа къоркъуулу огъунады.
Алай болса да, адабиятда бютеу миллет культуралада эмда адам тарихни узунлугъунда хар бирине да келишген талай ышаны барды.
Башында белгиленнген юч ышаннга келишмеген, алай а адабиятха саналгъан буруннгу текстле бардыла, сёз ючюн, «Илиада» бла «Одиссея»: алимле айтханнга кёре бу эки поэманы авторуна Гомерни санаргъа боллукъ тюлдю, эмда ол чырт болмагъанды автор, бу текстле буруннгу грек фольклордан келедиле, Гомер джангыз аны айтхан эмда къагъытха джазгъан болгъанды.
Энтда бир ышан къошаргъа тыйыншлыды, бу ышан адабиятны структурасы бла тюл, функциялары бла байламлыды.
Адабиятны тюрлюлери
Адабиятны тюрлюлери текстни магъанасы бла неда аланы хайырланыулары бла айырыладыла, ол себебден бирлешген классифация этген къыйынды. Бир-бир чыгъармала талай тюрлюден ышанлагъа иедиле, бир-бир чыгъармала джазылгъан сагъатда бир къауумгъа, джылла озуб а уа башха къауумгъа киредиле.
Суратлау адабият
Суратлау адабият — адам тилде джазылгъан сёзледен къуралгъан санатны тюрлюсюдю. Суратлау адабиятны энчилиги — аны бир джанындан санатны тюрлюлери бла, башха джанындан а уа сёз текстни башха тюрлюлери бла байламлыгъыды. Аны тышында суратлау адабият, санатны башха тюрлюлери кибик автор чыгъармаланы бирикдиреди, фольклордан башхалыгъы да буду.
Билги адабият
Болушлукъ ичи болгъан адабиятды, толуракъ билгиле алыргъа джарайды. Билги адабиятны баш тюрлюлери:
Техника адабият
Техника адабият — техника бла чыгъарыугъа байламлы адабиятды (инструкцияла, каталогла, патентле эмда башхала).
Эдирне
Эдирне (Edirne, Αδριανούπολη, Одрин, Hadrianopolis) – Тюркню эм уллу шахарларындан бири.
Хубийланы Ахияны джашы Магомет
Хубийланы Магомет
=== Хубийланы Ахияны джашы Магомет 1929 джыл апрелни 15-де Огъары Тебердиде туугъанды. Биринчи классха Тебердиде барса да, орта школну Кыргъызстанда Романовка элде бошагъанды. Баш билим Къабарты-Малкъар кърал универитетде алгъанды. 1957-1959 джыллада «По ленинскому пути» деген район газетни хапарчысы болгъанды. 1960 джылдан 1997 джылгъа дери Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда  орус эмда тышкърал адабият кафедраны доценти болуб ишлегенди. Магомет къарачай-малкъар фольклорну, республиканы халкъларыны адабиятларыны, орус эмда тыш къраллы классиканы юслеринден монографияла, башха илму ишле басмалагъанлай тургъанды. Талай джылны республиканы школларында къарачай-малкъар адабиятны дерслери Хубий улу джарашдыргъан окъуу китабла бла бардырылгъандыла.Ол халкъны тин байлыгъын джыйыугъа, тинтиуге уллу эс бёлгенди. «Сен халкъынга не этгенсе, деб сорсала, 1200 джыр джыйгъанма, деб махтаныргъа боллукъма», – дегенди Хубий улу 1979 джыл «Джылларым бла джырларым» деген статьясында. "Сен джырланмагъан джырымса" деген китабны къурагъан ол сюймеклик джырладыла. Хубий улу кеси джырларгъа да бек сюйгенди – джюзден артыкъ джырны уста джырлагъанды. Кеси къурагъан талай джыры бюгюн да джырланыб турадыла. Поэт, джазыучу-сатирик, филология илмуланы кандидаты, фольклорист, джырчы Хубийланы Магометни сюйген жанрларыны бири къысха чам, хыртлау хапарла эдиле. Аланы баш герою Алан халкъгъа терен къайгъыргъан, адамлада кёрген учхара къылыкъланы чам халда хыртлай билген, эсли, сынчы  адамды. Хубийланы Магомет 1987 джыл августну 19-да Черкесскеде ауушханды. ===
Энчи китаблары: Джыйым китаблада: Чыгъармачылыгъыны юсюнден:
Къытай джазма
Къытай джазма́ талай минг джылдан бери къытай тилде джазманы джангыз амалы болуб келеди. Къытай джазманы белгилери (иероглифлери) япон джазма (аты: кандзи) бла корей джазмада (аты: ханчча) да хайырланады. 1945 джылгъа дери къытай джазманы вьетнам тилде да хайырландыргъандыла (хан ты).
Къытай джазманы джашы хаманда джангы билгиле бла тюрленнгенлей турады. Ахыр кере джазылыуланы таш макъаланы къабукъларында табхандыла, аланы бизни эрагъа дери VI мингджыллыкъ болгъанына сагъыш этедиле, алай болса къытай джазма шумер джазмадан да эски боллукъду.
Къытай джазмагъа иероглифлик неда идеографиялыкъ джазма атны бередиле. Аланы алфавитден башхалыкълары — белги къуру тауушну белгилеб къоймай, магъананы да белгилейди, белгилени саны да бек кёб болады (онла бла мингле). right|thumb|390px| Къаралдым джашил: Адетде джюрюген иероглифлени хайырландыргъан къралла ([[Тайвань, Гонконг, Макао)
Джашил: Малайзия — официал халда тынч этилген иероглифлени хайырландырады, алай а адет бла джазылгъанланы да кёб хайырланады
Джарыкъ джашил: Тынч этилген иероглифлени хайырланнган къралла (КъХР, Сингапур)
Сары: Тарихлеринде, алгъын иероглифлени хайырландыргъан, алай а бусагъатда хайырланмагъан къралла (Вьетнам, Шимал Корея, Монголия)
Сидней (магъаналары)
Сидней (Sydney):
Къытай джазма
]]
Тарих аллы
Пэйлиган неолит культураны Цзяху джазмасы (б. э. д. 6600 дж. ч. б.) тыш къарамы бла къытай иероглифлеге ушаса да, бусагъатдагъы къытай иероглифле аладан къуралмагъандыла.
Тарихи
Айтыугъа кёре, иероглифлени таурухлукъ император Хуан Дини тарихчиси Цан Цзе къурагъанды. Аннга дери къытайлыла тюйюмчек джазма бла хайырланнга саналады. Аны юсюнден «Даодэцзин» бла «И цзинде» джазылады.
Эм эски къытай джазылыула таш макъаны къабугъунда эмда тууар джауорун къалакълада этилгендиле, эмда фал джазылгъанды. Быллай текстлеге цзягувэнь дегендиле (甲骨文). Къытай джазманы биринчи юлгюлери Шан династияны кёзюую бла белгиленеди (эм буруннгулары — б. э. д. 17 ёмюрден).
Кечирек, джез эмда багъырдан сауутла этилиб башланнганы бла ол сауутлада джазылыб башланадыла. Бу текстлеге цзиньвэнь (金文) ат бередиле. Джез сауутлада джазыула биринчи саз топуракъда басылгъандыла, аны бла иероглифлени стандартизациясы башланады — белгиле тёртгюлню ичине сыйындырыла башлайдыла.
Хапарлауу
Иероглиф системаны тамалында бош суратлау эмда кёргюзюу белгиле бардыла.
Быллай белгилеге, сёз ючюн, 上 шан бла 下 ся саналадыла, аланы магъанасы «башына» эмда «тюбюнеди», горизонтал сызны тюбюнде неда башында вертикал бла белгиленнгендиле. Алай а кёргюзюу белгиле къуру «башы» — «тюбю» магъана бла къалмай, андан къыйын, къошакъ магъаналаны да береди. Сез ючюн, 上 … 下 шан … ся контекстге кёре «огъары» — «тёбен», «тамадала» — «бойсуннганла» магъананы бериб къоймай «бу джанындан» — «ол бир джанындан» магъананы да тутаргъа болады.
Аллында бош суратчыкъ болгъанды. Сёз ючюн аууз деген сёз джарым тогъай бла белгилленнгенди; 口 коу «аууз» иероглиф да андан къуралгъанды. Тогъай джаны башына бурулуб тюбюнде да нохтала кёк бла тамчыланы белгилегендиле; 雨 йуй «джангур» иероглиф да андан къуралгъанды. Заман бла суратла схемалашдырылгъандыла, ахырында уа бусагъатдагъы шекилге келгендиле, аллында «сурат» тамалларындан ызда къалмагъанды.