cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халкъла арасы ачха фонд
ХААФ-ны хуртха уруу
ХААФ-ны (Дуния банкныда) политикле бла алимле кёб хыртха урадыла. Чурум кёб табылады, алай а кёбюсюне АБШ джанлы болгъанын эмда кризисден чыгъар ючюн рекомендацияларын джараусуз болгъаны ючюн.
Ауазла взнослагъа кёре юлешиннгенлерин эсге алыргъа керекди, Фонду оноуу къабыл болур ючюн, ауазланы 85 % болургъа шартды. АбШ-да къуру 17 % барды, бу оноу этерге джетмеседа, Фондну оноуларын тыяргъа мадар береди..
ХААФ борчну талай шарт бла береди — капиталланы тыйгъычсыз джюрюую, приватизация (аны ичинде кърал монополияланыда — темир джол улоу бла коммунал къуллукъланы), социал программаланы (окууда, саулукъ сакълауда, джамагъат улоуну учузлауда э. б.) мимимумгъа келтириу, кёбюсюне уа джабыу; табигъатны сакълауну тохтатыу; ишчилени хакъларын азайтыу; джарлылагъа налог джюкню ауурландырыу кибик шартла салады.
Мишель Чосудовский айтханнга кёре, ХААФ спонсорлукъ этген программала, андан бери интустриал секторну къурутууун тохтаусуз бардыргъандыла эмда акъыртын-акъыртын югослав къралны чачхандыла. Реструктуризация этиуню юсюнден келишиу тыш борчну ёсдюргенди, эмда югослав валютаны девальвациясына мандатны баджаргъанды, ол а уа югославланы джашауларыны дараджасына ауур тийгенди. Реструктуризацияны бу ал рауунду тамалланы салгъанды. 1980 джыллада ХААФ кесини ачы «экономика терапиясыны» дозаларын джазыб тургъанды, ол заманда югослав экономика тохтаусуз, акъыртын -акъыртын комагъа тюшюуюн бардыргъанды. Промышленность чыгъарыу 1990 джылда 10 % азайгъанды, аннга кёреде социал эсебле болгъандыла.
Югославиягъа берилген кредитлени кёбюсю борчну тёлеуге кетгенди. Фонда Югославияны регионларыны экономика айнытыуда тенг этиуюн тыйгъанды, ол а уа регионлада сепаратизмни ёсюуюне себеб болгъанды, артдан бу сепаратизм 600 минг адамны джашауун алгъан граждан къазауатха бурулгъанды.
1989 джыл ХААФ Руандагъа фермер мюлклеге джакъ бермеу эмда миллет валютасын девальвация этиу шарт бла кредит бергенди. Бу халкъны хайырларыны азалыугъа себеб болгъанды, аны эсебинде эсе уа хуту бла тутси арасында милион бла джарым къурбан кетген граждан къазауат келгенди.
Баскланы джурту
Баскланы джурту (País Vasco, Euskadi), Баскония — Испанияны шималында орналгъан тарих регион эмда автоном областды. Ара шахары — Витория (Vitoria, Gasteiz, Гастейс). Область кесича атлы тарих регионну кесегиди. Тарих регионну территориясына Францияны къыбыла-кюнбатыш кесеги да киреди.
Шакай уллу Хаджи
Шакай уллу Хаджи (туугъан аты — Боташланы Шакай; 1895 джыл,Хурзукъ Уллу Къарачай,) — устаз Накшбандия тарикатны. Шакай Уллу тарикатны салганы, Накшбандия такрикатны бутагъын.
Джашауу
Шакай уллу шейхны атасы мал бла, къош бла байламлы болады. Аны иги-танг малы-къошу болуб, нёгер керекли болуб да инджиледи. Аны уа къуру джагъыз бир джашы болду - Шакай уллу Хаджи. Атасы да кесине мал нёгер этер ючюн, сакълаед къачан джашы уллу болукъту. Алай а Шакай уллу Хаджи атасына багъалы болса да, ол умут этгенча, Хаджи анга нёгерлик эталмайды. Шакай уллу Хаджи уа, дин джолну сайлайды. Джашлай огъуна аны къайгъысы къуру дин, адамланы да кеси баргъан джолгъа тартхан, ислам джолгъа тюзетген болады. Шакай уллу Хаджи кесине дин тенгле, нёгерле къурайды. ала агша джуукъ бла тенг болалла. Къоркъуулу заман болса да, джер-джерде, эл-элде ала бла джыйылыб зикир этиб айляныб турганелле. 1935 джилда тутулуб тас болгъанед. Аны мюридле ол ёлмегенди деб туралла. Динни къыин заманлада Къарчайда ол келикти деб аны сакълайля.
Окъуу
Окъунуу шейх Шакай уллу Хаджи алады Кенделенде медреседе.
Шакай уллу Хаджи тарикаты
Кеб сохтала алыб шейх Шакай уллу ачты тарикатны. Бу сагъаттада аны тарикаты джийылады Усть-Джегута шахарда.
Милан
Мила́н (Milano, Milan, Mediolanum — «тюзню арасында») — Италияны шимал кесегини баш шахарыды, Италияны эм уллу региону Ломбардияны административ аралыгъыды эмда бютеу къралны финанс-экономика джаны бла ара шахарыды.
Талай ёмюрню Майлянд (Mailand) атны джюрютгенди, бусагъатда ол, шахарны немец атыды.
Милан Ломбардияны кюнбатыш кесегинде орналыбды.
Шахар кеси (бегитилген административ бирим — коммуна) 182 кв. км. майдан алады эмда анда 1,3 млн адам джашайды. Миланны шахар бёлгеси (округу) («Уллу Милан»), коммунаны тышына узакъ джайылады (эм бек — шимал бла кюнчыгъышха), 1 982 кв. км майдан алады эмда 3 707 210 адам халкъы барды (2001 джыл санаугъа кёре); 1991 джылда халкъы 3 738 685 адам болгъанды.
Миланны бусагъатдагъы мэри — Летиция Мораттиди (2006 джылдан бери).
Шахар, мода фирмала бла, виа Монтенаполеонеде тюкенле бла эмда Дуомо майдандагъы Виктор Эммануилни галереясында тюкенле бла белгилиди. Милан — моданы дуниялыкъ ара шахаларындан бириди.
Океан
Океанланы тинтген илмугъа океанология дейдиле.
Океанланы бусагъатдагъы белгилеую
2000 джылда Халкъла арасы гидрография организация дуния океанны беш океаннга юлешиниуун къабыл этгенди:
Алай а Эресейде Къыбыла океанны кесича океаннга санамайдыла, аны сууларында Атлантика, Индий эмда Шош океанлагъа юлешедиле.
Буруннгу магъанасы
Бурунгу Римде Oceanus сёз бла, белгили дунияны кюнбатыш джанындан суулагъа айтхандыла,бусагъатда ол Атлантика океанды. Oceanus Germanicus («Герман Океан») неда Oceanus Septentrionalis («Шимал Океан») океан деген сёз бла Шимал тенгизни белгилегендиле, Oceanus Britannicus («Британ Океан») деб а уа — Ла-Манш ачыкъбогъазны белгилегендиле.
Кириллица
Кириллица — талай магъанасы болгъан терминди:
1) Эски-славян харифле: глаголица бла бирге эски-славян тилни буруннгу харифлигине саналады;
2) Кирилл алфавитле: эски-славян кириллицаны тамалында башха тил ючюн къуралгъан джазма система бла алфавитди.
Кириллицаны тамалында кёб славян тиллени алфавитлери къуралгъанды:
Аны тышында алгъыннгы СССР-ни халкъларыны асламысы да кириллицаны тамалында алфавитлеге кёчюрюлгендиле, бусагъатда Россия Федерацияны законларына кёре, Россияда джашагъан халкъланы тиллери да кирилл харифлени хайырланыргъа керекдиле.
Къуралыуу бла айныууну тарихи
IX ёмюрге дери славян тиллени джазмалары болгъанды деген билги джокъду. 863 джылгъа джууукъда Солундан (Салоникле) Константин (Кирилл) Философ бла Мефодий къарнашла византий император Михаил III буйругъу бла славян тилге джазманы къурагъандыла. Къарнашланы кюрешгенлери бла бу харифлик къыбыла славян джерледе бек джайылгъандыла, ол джайылыу Римни рахатсыз этгенлей тургъанды, алай бла 885 джыл Рим папа кириллицаны клисада джасакъ этгенди.
Болгармияда сыйылы патчах Борис 860 джыл христианлыкъны алгъанды. Андан башлаб Болгария славян джазманы джайылыууну аралыгъы болуб башлайды. Былайда биринчи китаб школ ачылады — Преслав китаб школ — анда дин китабланы кирил-мефодий оригиналлары джангыдан джазылгъандыла (Инджил, Забур (псалтырь), Абыстол, дууала), грек тилден джангы кёчюрюуле этиледи, бурурнгу славян тилде джангы чыгъармала чыгъадыла («О письменехъ Чрьноризца Храбра»). Славян джазманы эм бек джайылгъан, «джашнагъан» заманына, Болгарияда патчах Уллу Симеонну (893—927 дждж.) эмда аны джашы Борис патчахны башда заманлары саналады. Кечирек эски-славян тил Сербиягъа джайылады, X ёмюрню ахырында Киев Бийликде дин тил болады. Эски-славян тил кюнчыгъыш славянланы къраллыкъларында дин тил болгъаны себебли, буруннгу орус тил джанындан кириу этиледи. Бу эски-славян тил кюнчыгъыш славян тилле бла къатышыб, бир тюрлю халгъа келеди.
Аллында кириллица бла кюнчгыъыш славянла, къыбыла славянланы бир къаууму эмда румынлыла хайырланнгандыла («румын кириллица»); заман бла аланы алфавитлери кеслерича тюрлене, айры халгъа келгендиле, алай а харифлени джазылыуу эмда орфографияны принциплери ушаш къалгъандыла (босанчица атлы кюнбатыш серб кириллица вариантны тышында).
Кириллицаны харифлери
Биринчи кирилл алфавитни къурамы белгили тюлдю; «классика» эски-славян кириллица 43 харифден къуралады, алай а анда кечирек къуралгъан харифледа бардыла (ы, оу, йотланнганла). Кириллица саулайы бла грек алфавитни къошады кесине, алай а бир-бир грек харифле (кси, пси, фита, ижица) аллында болгъан орунларында тюлдюле, ахырына салыннгандыла. Грек алфавитде болмагъан кирилл харифлени бир къаууму джазылгъанлары бла глаголицаны харифлерине ушайдыла. Ц бла Ш ол заманны башха алфавитни харифлерине ушайдыла (арамей джазма, эфиоп джазма, копт джазма, чууут джазма, брахми) къайсы алфавитден келгенин белгилеген бек къыйынды. Б шекили бла В харифге ушайды, Щ Ш харифге. Диграфланы къурауну принциплери (ЪI харифден Ы, ОУ, йотланнганла) глаголица харифлени ызындан келеди.
Санланы джазыуда кириллицаны харифлери грек системадача хайырланады. Бек эски болуб, классика грек алфавитге огъунакъ кирмгене — сампи и стигма харифлени орнуна Ц (900) бла S (6) хайырланнгандыла; кечирек 90 белгилеген коппа да Ч хариф бла ауушдурулгъанды. Грек алфавитде болмагъан бир-бир харифле (сёз ючюн, Б, Ж), сан магъананы джюрютмегендиле.
Кириллицадагъы харифлени не энчи атлары болгъанды, неда грек алфавитден келген атланы джюрютгендиле (кси, пси); талай атны этимологиясы алкъын толу ачыкъланыб бошамагъанды. Кириллицаны баш белгилерини списогу:
Таблицада берилген хариф атла Россияда бусагъатдагъы клиса-славян тилде да джюрютюледиле.
Харифлени окъулууу диалектге кёре тюрленирге болгъанды. Ж, Ш, Ц харифле бурун заманлада джумушакъ тунакыла болгъандыла *(бусагъатда къатыдыла); бла  аллында бурундан келген ачыкъ тауушла болгъандыла.
Эски (реформалагъа дери) граждан кирилл алфавитле
(Джаякълаулада хариф статусу болмагъан белгиле эмда белгиленнген датадан алгъаракъ хайырланыудан чыкъгъан харифле берилгендиле.)
Дунияда джайылыуу
Бусагъатда официал алфавит кибик бу къраллада хайырланады:
Къарачай-малкъар тил да 1938-39 джылладан башлаб кириллицаны тамалында харифле бла хайырланады
Юникодда кирилица
5.1 версиялы Юникодда тёрт бёлюм айрылгъанды:
Юникодда басымы бла кириллицада джазылгъан хариф джокъду, ол себебден аланы къурамлы этерге керек болады, - U+0301 («combining acute accent») символ басымлы ачыкъдан сора къошулады.
Байрам
Байрам — кимни болса да, нени болса да эсгериб ётдюрюлген къууанчды.
Пӧлек — арвер-влакым, почеш шке кумыл дене тудлан мландым пуаш цельым тӱрыс тӱлен даритель шыматен, пайдам пӧлеклан налын. Чазам значенийже дене лишыл улыт да полекым полеклат. Но правил семын, пӧлек дене кылдалтше преподнесение ала-могай амал: пайрем-влакым палемдат, йӱлам але пайрем.
Социал заманны юч тюрлюге юлеширге боллукъду: хар кюнлюк, солуу кюнле эмда байрамла. Хар кюнлюк — бир-бири ызындан баргъан, эмда къайтарылгъан практикаладан къуралады. Солуу кюнле, хар кюнлюк иш кюнледен солургъа берилген кюнледиле. Бу эки тюрлю рутинлеширге ёч боладыла. Хар кюнлюк иш кюнлени тамалы урунууду, солуу кюнледе уа адамны графики, ашауу, тёгереги тюрленирге боллукъду. Тамалында солуу кюнле иш кюнледен солуб, джангы иш кюнлеге кюч алыргъа деб берилгендиле. Байрам а уа социал заманны айры элементиди. Баш нюзюрю - белгили адам къауумну социокультуралыкъ интеграциясыды. Байрамына кёре интеграция да ауушады.
Байрамланы адам къауумланы къошулгъанына кёре кёб тюрлюге юлеширге боллукъду: кърал байрамла, дин байрамла, санагъат байрамла, юйдеги байрамла д.а.к.
Кърал байрамланы баш нюзюрлери къралны тарихинде эмда джазыуунда ыз къойгъан белгили бир датада гражданланы властны тёгерегине джыяр эмда джакъ бердириудю. Кърал байрамла эки дараджалы боладыла:властла кеслери къураб, кеслери бардыргъан эмда энчи байрамла. Экинчи дараджада къралгъа магъаналы болгъан байрам энчи, юйдеги байрам бла бирлешеди. Адамла къуру орамда белгилеб къоймай,юйде да байрамлайдыла, аллай байрамланы бирине 9-чу майда барамланнган Хорламны кюнюн санаргъа боллукъду. Бизни къралда миллионла бла адамла бу байрамны юйдеги ичинде да белгилейдиле.
Дин байрамла, айгъакълы динни тутхан адамланы бирлешиуюне себеб болады. Муслиман динни тутхан халкълада эм бек байрамланнган дин байрамлагъа Ораза Байрам бла Къурман Байрамны санаргъа боллукъду.
Байрамла бизнес бла да хайырланадыла, ала да кърал байрамлада салыннган нюзюрню тутадыла. Адамланы ала чыгъаргъан затны тёгерегине джыйыу, джакъ этдириу, сёз ючюн, Сыраны байрамы.
Юйдеги байрамла джууукъланы-тенглени араларында байламны бегитиу функцияны джюрютедиле.
Байрамлашыуда хайырланыу бек уллу орун алады. Хайырланыу ашау-ичиуде, саугъа бериуде, байрам ючюн сатыб алыннган омакъ кийимде кёрюнеди. Хайырланыуну джамагъатыны къуралыуу бизнесни хар байрамны да чыгъарылмазлыкъ къошулуучусу этеди. Байрам — маркетингни.
Аны тышында байрам релаксация функцияны джюрютеди. Байрам адамны рутин джашауун аралыкъ береди.
Вашингтон (Колумбия округ)
Вашингто́н (Washington, D.C.) — АБШ-ны 1800 джылдан башлаб ара шахарыды. Энчи шахар статусну Вашингтондан 1873 джыл административ реформадан сора сыйыргъандыла, ол себебден АБШ-ны ара шахары официал Колумбия округ (District of Columbia атны джюрютеди, къысхартылса — D.C., ол себебден американлыла, аллай атлы штат бла аджашдырмаз ючюн, тюз сёлешиуде шахаргъа «Ди-Си» неда «Вашингтон Ди-Си» дейдиле).
Тарихи
Американ революциядан сора джангы къралны ара шахарын сайлау бек къыйын болгъанды, бу оруннга кёб шахар кесин теджегенди. Ахырында, 1790 джыл Потомак сууну къатында джангы шахар ишлерге оноу этилинеди. Шахаргъа биринчи президент Джордж Вашингтонну атын бередиле.
АБШ-ны конституциясына кёре, федерал ара-шахар округга 260 км² джер бериледи (тёрт джаны да 10 миля болгъан квадрат), атына да «Колумбия территория» аталады (Американы ачхан Христофор Колумбну аты бла).
1801 джыл Колумбия федерал округ официал халда къуралады, аннга Вашингтон, Джорджтаун, Александрия шахарла, эмда Вашингтон графлыкъ бла Александрия графлыкъ киредиле. 1846 джыл, Александрия шахар бла Александрия графлыкъ Виргиния штатха къайтадыла, 1873 джыл а уа Колумбия округ, Вашингтон, Джорджтаун шахарла бла Вашингтон графлыкъ бир муниципалитетге джыйылыб Колумбия округну къурайдыла. Оноуун Конгресс этгенди. Халкъ сайлагъан мэр пост джангыдан 1973 джыл киргизилгенди.
Климаты
Климаты — субтропик муссон климатды, ауур хауалы, исси джайы бла эмда сериуюн къышы бла. Ортаджыллыкъ температурасы — 12,6 °C. Ортаджыллыкъ джауум ёлчеми — 981 мм.
Административ къурулушу
АБШ-ны келечиле палатасында Колумбия округдан да келечи барды, алай а ауаз хакъы джокъду. Бусагъатда ол — Элеанор Холмс Нортонду. Сенатда округдан келечи джокъду. Президент сайлаулада Вашингтондан 3 сайлаучу чыгъады. Адам санына юлешинсе 49 штатдан эсе кёбдю.
Шахарчыланы ичинде Вашингтоннга штат статусну берир идея бек кёб джюрюйдю, алай а аны излеб алыннган резолюцияла Конгресс бла тайыладыла.
Нью-Йорк
Нью-Йо́рк (Джангы Йорк, New York City) — Американы Бирлешген Штатларыны Нью-Йорк штатында шахарды, АБШ-да эм уллу шахарды эмда дунияда эм уллу шахарладан бириди (17-чи орунда). Халкъы — 8 459 026 адамды (2010), агломирацияда — 18,8 млн. Шахар Нью-Йорк штатны къыбыла-кюнчыгъышында Атлантика океанны джагъасында орналыбды. Нью-Йоркну XVII ёмюрде голланд колонистле къурагъандыла. 1664 джылгъа дери шахарны аты «Джангы Амстердам» болгъанды.
Шахар 5 административ райондан къуралады: Бронкс, Бруклин, Квинс, Манхэттен эмда Статен-Айленд. Эм белгили джерлери Манхэттендедиле, аланы ичинде: тарихли небоскрёбла (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер-аралыкъ, суратлау Метрополитен музей, Метрополитен-Опера, Соломон Гуггенхаймны бусагъатдагъа заманны санатыны музейи (суратлау), Табигъат тарихни американ музейи (динозаврланы сюеклери бла планетарий), белгили «Челси» отель, БМО-ну штаб-фатары, Гарлем.
Либерализм
Либерализм (libéralisme) — энчи азатлыкъны джамагъат эмда экономика системаны тамалы кёрген философия, политика эмда экономика теория бла идеологияды.
Либерализмни баш принциплери
Либерализмни нюзюрю, хар адамда азат болгъан, бири-бири бла магъаналы политика информацияны эркин ауушдуралгъан, кърал бла динни властларын чеклендирген, хакъ баш болгъан, энчи иеликли, саудюгерлик эркин болгъан джамагъатды. Либерализм, аны аллында болгъан кърал теорияны кёб тамалын унамайды, аланы ичинде монархны Аллахдан келген хакълары; дин, билимни джангыз къайнагъы болуу кибик. Либерализмни тамал принциплерине была саналадыла: хакъла (джашаугъа, азатлыкъгъа эмда иеликге); тенг хакъла бла законну аллында тенглик, эркин сауда экономика; адил сайлаулада сайланнган правительство; кърал властны ачыкъ болуу. Либерал джамагъатда, кърал властны функциясы,бу принциплени баджарыу ючюн кюрешеди. Бусагъатдагъы либерализмда къралны оноуун плюрализм бла демократияны тамалында бардырылыуну сайлады. алай азчылыкъланы эмда энчи гражданланы хакълары сакъланнган шарт бла.
Либерализмни бусагъатдагъы агъымларындан бир къаууму эркин саудаланы кърал джанындан регуляция этиуюне джылы къарайды, ол регуляция халкъны игилиги ючюн бара эсе (тёлеусюз окъуу, адамланы хайырларыны аралыгъын азайтыу). Бу къарамланы джандашларыны оюмуна кре, политика система социал къралны элементлерин джюрютюрге керекди, аны ичинде ишсизлеге кърал болушлукъ, юйсюзлеге джашар джер, тёлеусюз медицина кибик.
Либералланы къарамларына кёре, кърал власть адамланы игилиги ючюн джаратылады, къралны политика башчылыгъы халкъны асламысы бла сайланыргъа керекди. Бюгюннге либералланы нюзюрлерине эм бек келишген политика системагъа либерал демократияны санаргъа боллукъду.
Этимологиясы бла тарихде хайырланыуу
«Либерал» сёз liber («эркин») деген сёзден къуралады. Тит Ливий «Шахарны къуралгъанындан башлаб Римни тарихинде» плебейле бла патрицийлени арасында кюрешни ангылатыды. Марк Аврелий кесини «Сагъышларында» «хар кимгеда бирча закону болгъан, эмда сёлеширге эркинлик берген къралны» юсюнден джазады. Итальян Айныуну заманында экрин шахар-къралла бла рим папаны арасында кюреш джангыдан башланады. Никколо Макиавелли кесини «Тит Ливийни биринчи декадасыны юсюнден сагъышларында» республика кърал оноу форманы принциплерин джазгъанды. Ингилизде Джон Локк француз Джарыуну акъылманлары, азатлыкъ ючюн кюрешни адам хакълары термин бла бегитгендиле.
Эркинлик ючюн Американ Къазауатдан сора, американ миллет биринчи болуб, либерал кърал идеяны тамалында конституцияны джарашдырады, артыкъсызда бек правительство къралгъа оноу этилгенлени разылыгъы бла оноу этеди деген принципге бек эс бёлюнеди. Франуз буржуазия да, Уллу француз революцияны кёзюуюнде либерал принциплени тамалында правительство къураргъа кюрешеди. 1812 джылгъы испан конституцияны авторлары, испан абсолютизмге оппозицияды болгъандыла, ала биринчи болуб «либерал» сёзню, политика къымылдауну джандашларын белгилер ючюн хайырланыб башлагъандыла. XVIII ёмюрню ахырындан башлаб, либерализм бютеу айныгъан къраллада эм алчы идеологияланы бири болгъанды.
Либерал идеяланы джашауда бардырыуну сынамлары ал заманлада ахырына дери джетишимге джетмегендиле, бир-бирледе уа тамам терсине эсеб алыб огъунакъ койгъандыла (диктатура). Азатлыкъны эм тенгликни логузнгларын авантюристле хайырланыб башлагъандыла. Либерализмни ичинде агъымларыны джандашларыны арасында тикликле болгъандыла. Къазауатла, революцияла, экономика кризисле эмда правительствода табсызлыкъла, халкъны либерал идеаллагъа артын бурдургъадыла. Тюрлю-тюрлю кёзюуледе «либерализм» сёз тюрлю-тюрлю магъана джюрютгенди. Заман оза, бу идеологияны тамалларыны толу ангыламыда келе башлагъанды. Бусагъатда уб идеология тамалы болуб, дунияда эм джайылгъан политика система — Либерал демократияды.
Хорватия
Тарихи
Римге дери кёзюуде, Адриатиканы джагъасында талай белгили, магъаналы индоевропалы болмагъан археология культура болгъанды, аланы ичинде эм буруннгу «импрессоды». Доммакъ ёмюрню эпохасында Адриатика джагъалада «импрессо» культураны адамлары джашагъандыла, ала кеслерини керамикалары бла белгилидиле. Бутмир культура, кечирек а уа — кастельер культура, ол культураладан джюзден артыкъ бегитилиген джашау джер къалгъанды. Бизни эраны башына, бусагъатдагъы Хорватияны джери (эскиде — Либурния) римлиле бла хорланыб, къолгъа алыннганды. Хорват миллетге атын берген хорват атлы славян тайпала, Адриатиканы кюнчыгъыш джагъаларына VII ёмюрде кёчгендиле. Кечирек, Хорват Патчахлыкъ регионда эм кючлю кърал болгъанды. 1102 джыл Трпиморович династия тауусулуб, хорват корона династиялыкъ уния бла Маджар Патчахлыкъ бла бирлешгенди. XV ёмюрню ортасында, къралны шималында маджар иелик, тюрк иеликге орнун къойгъанды, ол заманлада Хорватияны бир кесеги — Далмация Венеция республикагъа киреди. Дубровник республика уа кесини эркинлигини асламысын сакълагъанды.
1526 джыл, Сыйлы Рим империяны императору Фердинанд I-ни таб династия некяхы маджар эм хорват коронаны къолгъа алады. Габсбургла ие боладыла бу эки къралгъа. XX ёмюрни аллына дери ала болгъандыла Хорватияда иеле. Венеция Республиканы къуругъанындан сора (1797), Габсбург монархияны джерлерине Истрия, Далмация бла Дубровник (1809-13 дждж. — наполеон Францияны Иллирия провинциясы) къошулгъандыла.
Биринчи дуния къазауатдан сора 1918 джыл Хорватия Серблилени, Хорватлыланы эмда Словенлилени Королевствосуна киреди, алай а тенгиз джагъала — Истрия, Риека бла Задар) Италиягъа Венеция-Джулия атлы провинция болуб къошуладыла. 1929 джыл кърал Югославия Королевство атны алады. 1939 джылны 26-чы августунда Цветковични-Мачекни келишиуюню тамалында, Хорватия, королевствону ичинде айры бановина болуб, автономия алады.
1941 джыл усташла, Анте Павелични башчылыгъы бла нацистле джанлы Бойсунмагъан кърал Хорватия къурайдыла. Иосип Броз Тито башчылыкъ этген, коммунист кёллю партизан отрядланы басыуу бла, Павелични къралы къуруйду, Социалист Федератив Республика Югославия неда СФРЮ къуралады, аны ичине башха беш республика бла бирге Хорватияда киреди.
1991 джыл, Хорватия бойсунмагъанын баям этеди, ол джыл огъунакъ дуния джамагъат аны баямын къабыл этеди. 1991-1992 джылладан 1995 джылгъа дери баргъан бойсунмазлыкъ ючюн къазауат башланады. Хорватия бла Словенияны СФРЮ-дан айрылыулары, къралны чачылыууна себеб болгъанды. Хорватия къралны бирлигини тамамы бла 1998 джыл орнуна келгенди, биринчи президенти Франьо Туджман болады.
Политика структурасы
Хорватия президент кърал оноу формасы болгъан парламент республикады, унитар къралды. Закончыгъарыучу власть 2001 джылдан бери бир палаталы Парламент (Сабор) бла келечиленеди. 1991-2001 джыллада парламент эки палаталы эди.
Къралны башчысы — президент Степан Месичди (Хорват халкъ партия) (5 джылгъа сайланады). Правительствону башчысы — премьер-министр Ивица Рачанды.
Хорватияны территориясы 21 жупаннга, 122 шахаргъа эмда 424 общинагъа бёлюнюбдю. Жупан статус Хорватияны ара шахары Загребде да барды. Конституциясы 1990 джыл алыннганды, Югославиядан бойсунмайлукъ 1991 джылны 25 июнунда баямланнганды. Конституциягъа: 1) азчылыкъ хакъланы юсюнден, 2) джарымпрезидент оноу моделни, парламент кърал оноуну моделине кёчюрюу, 3) парламентни реформасыны юсюнден. Парламенти бир палаталыды (асламысы партия списокладан сайланады, бир бёлеги миллет азчылыкъладан). 2001 джылгъа дери округланы палатасыда болгъанды.
Политика партияла: Хорват демократ биригиу, Хоравтияны социал-демократ партиясы, Хорват халкъ партия, Хорват элчи партия, Хакъны хорват партиясы, Истрия демократия бирлешиу, Либра.
Географиясы
Хорватия къыбыла-кюнчыгъыш Европада орналгъанды. Джери - 56 542 км², суу акваториясы — 33 200 км². Акваторияда бек кёб айрымкан барды, бютеулей саны 1185-ди, аладан 67-де адам джашайды. Эм уллу айрымканла — Крк бла Цресди.
Хорватия шималда Словения (670 км), шимал-кюнчыгъышда Маджар бла (329 км), кюнчыгъышда Сербия бла (241 км), къыбылада Босния эм Герцоговина бла (932 километр) эмда Черногория бла (25 км) чеклери барды. Кърал эки бёлекден къуралады — континентлик, асламысы бла Сава сууну бассеининде; эмда адриатикалыкъ - Адриатика тенгизни джагъасы бла узун тар джер.
Экономикасы
Баш санагъатлагъа: кеме ишлеу, машина ишлеу, химия, азыкъ, текстиль, агъач, электротехника эмда электроника, фармацевтика саналады. Туризмда къралны экономикасында уллу орун алады.
Халкъы
Адам саны — 4 млн 700 минг. 2001 джылда санаугъа кёре миллет къурамы:
Дин —
Культура
Хорватияда кърал тил хорват тилди. Бир-бир тарих шахарларында итальян тилни официал статусу барды. Миллет азчылыкъланы тиллери да конституция бла сакъланады. Истрия джарымайрымканда эки къуруй тургъан роман тил барды — истророман тил эмда истрорумын тил. Хорватияда кёб тюрлю фестиваль ётеди. Быллай къалын маданият джашау, тенгиз, джумушакъ климат джыл сайын мингле бла туристлени келиулерине себеб болады.
Африка
А́фрика — Джерле арасы эмда Къызыл тенгизден къыбылада, Атлантика океандан кюнчыгъышда, эмда Индий океандан кюнбатышда джерлешген континентди. Уллулугъу бла Евразиядан сора экинчиди. Африка континент бла къатындагъы айрымканла дунияны бёлегин къурайдыла. Африканы джерджюзю ёлчеми 30 065 000 км², неда къургъакъ джерни 20,3 %, айрымканлары бла уа бирге 30,2 миллион км² чакълы бир, алай бал Джер джюзюню майданыны 6 % эмда къургъакъны 20,4 % алады. Африканы территориясында 53 кърал, 4 танылмагъан кърал эмда 5 бойсуннган территория (айрымканлада) барды. Африканы адам саны 1 миллиард адамды.
Африка адам улуну къуралгъан джерине саналады: былайда табылгъанды эм эски адам ызла — гоминидле.
Африка континентни экватор ортасы бла ётеди. Ичинде кёб тюрлю климат бёлге барды, бу дунияда шимал орта климатдан къыбыла орта климатха дери созулгъан джангыз континентди. Хаман тюшген джауумну дыккылыгъы эмда сугъарыуну сылтауундан океан джагъаланы тышында климатны регуляциясы эсленмейди.
Африканы маданият, политика, экономика, социал проблемаларыны тинтиу бла африканистика кюрешеди.
Атыны этимологиясы
Аллындан «афри» деген сёз бла буруннгу Карфагенде джашагъанла, шахарларында узакъ болмай джашагъан адамлагъа айтхандыла. Бу сёзню асламысы бла финикий тилде afar сёзде «букъу» магъананы джюрютгенди деген оюмгъа келедиле. Карфагенни римлиле бойсундургъандан сора бу провинциягъа Африка ат атагъандыла. Кечирек Африка деб бу континентни бютеу белгили регоинларына айтхандыла, артдан а уа бютеу регионнгада джайылгъанды бу ат. Башха теориягъа кёре уа «афри» халкъны аты берберча ifri, «дорбун» деген сёзден келгенди, дорбунда джашагъан адамланы белгилегенди. Артдан былайда къуралгъан муслиман провинция Ифрикия кесини атында бу тамырны сакълайды.
Тарихчи эмда археолог Ефремовгъа кёре «Африка» сёз, бурунгу Та-Кем тилден къуралгъанды. «Афрос» — кёмюклю джурт. Континентни джагъаларында талай тюрлю тенгиз агъымны бир бирлерине къатышыб кёмюк болгъанын эсге алгъанды автор.
Бу топонимни къуралгъанына башха версиялада бардыла
Адамны джаратылыуу
Африка адамны джаратылгъан джерине саналады. Былайда Homo къауумну келечилерини сюеклери табылгъанды. Бу къауумну сегиз тюрлюсюнден къуру бири сау къалгъанды — адам акъыллы, сора 100 000 джыл чакълы бирни мындан алгъа Африканы территориясында джерлеше башлагъанды. Африкадан а уа адамла Азиягъа кёчгендиле (60 000—40 000 джыл мындан алгъа), андан Европагъа (40 000 джыл), Австралиягъа эм Америкагъа (35 000—15 000 джыл).
Таш ёмюрню заманындагъы Африка
Алгъын беримли территория болгъан Сахарада, уучуланы эмда чабакъчыланы къауумлары джашагъандыла. Аннга археология табыула шагъатлыкъ этедиле. Бютеулей Сахарада кёб санда, бизни эрагъа дери 6 мингджыллыкъдан башлаб бизни эраны VII ёмюрюне дери этилген петроглифле бла къая суратла табыладыла. Лингвистика билгилеге кёре банту тилледе сёлешген халкъла къыбыла-кюнбатышдагъы койсан халкъланы (сёз юсюн, коса бла зулу) къыстаб, аланы орунларына джерлешгендиле. Бантуланы джерлешимледе будай культураланы ёсдюргендиле.
Буруннгу Африка
Б. э. д. 6-чы–5–чи мингджыллыкъларында Нилни ёзенинде джерчилик маданиятла къураладыла (Тасий маданият, Файюм, Меримде), аланы тамалында эм эски африкан цивилизация — Бурунгу Мисир къуралады. Андан къыбылагъа Нилде, керма-кушит цивилизация къуралгъанды, бизни эраны 2-чи мингджыллыгъында нубий цивилизация келеди аны орнуна (Напата). Аны ызындан алайда талай кърал къуралады (Алоа, Мукурра, Набатей патчахлыкъ э. б.), ала барысыда Эфиопия, копт Мисир бла Византиягъа байламлы болгъандыла. Эфиоп тауланы шималында, къыбыла араб Сабей патчахлыкъны эткиси бла V ёмюрде, Къыбыла Арабиядан келгенле бла эфиоп цивилизация къуралады. Ол цивилизациягъа бойсунуб Эфиоп патчахлыкъ (V ёмюр б. э. д.) бла Аксум пачтахлыкъ (II—XI ёмюрлери б. э.). Бу къралланы тамалында христиан Эфиопия (XII—XV ёмюр) къуралгъанды. Бу цивилизацияны айрыманлары малчылыкъ бла кюрешген ливий къауумла бла, эмда кушит, нилот халкъланы ата-бабалары бла къуршоуланнгандыла. Атчылыкъны (бизни эраны аллындан, дагъыда тюечиликни) эмда оазис джерчиликни тамалында Сахарада шахар цивилизацияла къураладыла (Телги, Дебрис, Гарама шахарла), ливий джазма къуралады. Джерле арасы тенгизни джагъасында бизни эрагъа дери II ёмюрге финикия — карфаген цивилизация къуралады.
Сахарадан къыбылада бизни эрагъа дери 1-чи мингджыллыкъда темирни металлургиясы джайылады. Ол джашагъа джерлени кенгериуюне себеб болады.
Шимал Африканы араблалыла бла бойсундурулгъанындан сора (VII ёмюр), араблыла Тропика Африка бла къалгъан дунияны арасында джангыз ортакъ болгъандыла. Индий океандада араб флот бийлик этгенди. Кюнбатыш эмда Ара Суданны маданиятлары бирикген кюнбатыш африка цивлизациягъа джыйылгъандыла. 2-чи мингджыллыкъда бу зона Бурунгу Мали кибик муслиман империялагъа джыйылгъанды.
Судан цивилизацияладан къыбылагъа 1-чи мингджыллыкъда йоруба бла бини цивилизацияланы бешиги болгъан Ифе протоцивлизация джаратылады. Андан кюнбатышда 2-чи мингджыллыкъда ашантий протоцивлизация къуралады. Ара Африкада XV—XIX ёё. аз–аз джангы кърал къуралышла чыгъадыла — Буганда, Руанда, Бурунди д.б.
Кюнчыгъыш Африкада X ёмюрден башлаб суахили муслиман цивилизация айныб башлайды (кърал-шахарла Килва, Пате, Момбаса, Ламу, Малинди, Софала э.б., Занзибар султанат), Къыбыла-кюнчыгъыш Африкада — зимбабве (Зимбабве, Мономотапа) протоцивилизация (X—XIX ёмюрле), Мадагаскарда къралкъурау процесс XIX ёмюрню ахырында, айрымканны ууакъ къраллыкъларын XV ёмюрде къуралгъан Имеринагъа къошулуу бла бошалгъанды.
Африкадагъа цивилизацияла бла протоцивлизацияланы асламысы XV-XVI ёмюрледе джашнагъанды, алай XVI ёмюрню ахырында, европачыланы континентге кириулери бла, къул сатыуну башланыуу бла, ахырына келедиле. Марокко тышында бютеу Шимал Африка XVII ёмюрню аллына Осман империяны къолуна тюшеди. 1880 джыл Африканы европа къралланы араларында юлешиниуу бла колониялыкъ кёзюу башланады. Бу кёзюуде африкан халкъла зорлукъ индрустиал цивилизациягъа келликдиле.
Африканы колонизациясы
Африканы биринчи колонизациясы XV-XVI ёмюрледе, Реконкистадан сора испанлыла бла португаллыланы Афирка джерлеге кёз салыуу бла башланады. XV ёмюрню ахырына португаллыла Африканы кюнбатыш джагъаларын контроль тюбюнде тутадыла, XVI ёмюрде къул сатыу башлайдыла. Аланы ызындан Африкагъа башха кюнбатыш европа къраллада чабышадыла: голландлыла, французла, ингилизлиле.
Занзибар бла къул сатыу-алыу акъыртын-акъыртын Кюнчыгъыш Африканы колонизациясына келтиргенди; Мароккону Сахелни къолгъа алыргъа излеми болалмагъанды.
XIX ёмюрню экинчи джарымында, артыкъсызда бек 1885 джылдан сора, Африканы колонизациясыны процесси къызыуланнганды, бютеулей континент (эркин джангыз Эфиопия бла Либерия къалгъандыла) 1900 джылгъа Уллу Британияны, Францияны, Германияны, Бельгияны, Италияны, Испанияны эмда Португалияны арасында юлешиниб бошагъанды.
Биринчи дуния къазауатдан сора Германия африкан колонияларын сыйыртханды. Миллетлени Лигасыны мандаты бла ала башха колониялы къраллагъа берилгендиле.
Африканы деколонизациясы
Экинчи дуния къазауатдан сора Африканы деколонизациясы къызыулашады. Африканы джылы аталгъан, эм кеб кърал азат этилген джыл 1960 джыл саналады. Ол джыл 13 кърал эркин болгъандыла.
Колонизацияны заманында колонияланы чеклери этник чеклеге келишмегени эмда эркин болгъан къралла асламысы колонияланы чеклеринде къалыуу, африкан джамагъатны демократиягъа хазыр болмагъаны себебли африкан къралланы кёбюсюнде граждан къазаутла башланадыла. Кёб къралда властха диктаторла келедиле. Ол себебден джангы къуралгъан къраллада адам хакълагъа бюсюреусюзлюк, бюрократия, тоталитаризм джашнайды, олда экономиканы кризисине, уллайыб баргъа джарлылыкъгъа чурум болады.
Бусагъатда европа къралланы контролларыны тюбюнде бу территорияла къалгъандыла:
Къралланы атларын тюрлендириу
Африкан къралланы эркинлик алгъан кёзюуде аланы кёбюсю атларын тюрлендиргендиле, бу тюрлениуню чурумлары тюрлю-тюрлю болгъандыла - сецессияла, бирлешиниуле, режимни ауушунуулары неда къралны суверенитетге ие болуу. Африкан атланы (кърал атланы, адам атланы) африкан болгъанын кёргюзюр ючюн африканизация дейдиле.
Рельефи
Территориясыны асламы тюзледиле, шимал-кюнбатышда Атлас таула бардыла, Сахарада — Ахаггар бла Тибести. Кюнчыгъышда — Эфиоп таула, андан къыбылада континентни эм мийик нохтасы — Килиманджаро вулкан (5895 м). Къыбылада Кап эмда Дракон таула орналыбдыла. Эм алаша нохтасы (-157 м.) Джибутиде Ассаль атлы тузлу кёлдю.
Джараулу магъаданла
Африка кесини бай налмаз (КъАР, Зимбабве) эмда (КъАР, Гана, Конго Республика). нефтни Алжирде; бокситлени Гвинея бла Ганада чыгъарадыла. фосфорит, марганец, темир эмда къоргъашин магъаданланы къайнакълары Афирканы шимал тенгиз джагъасыны зонасындады.
Ич суула
Дунияны узунлугъу бла экинчи сууу Нил Африкадады. Башха уллу суулары - Нигер кюнбатышда, Конгоара Африкада эмда Замбези, Лимпопо бла Оранж къыбылада.
Эм уллу кёл — Виктория. Башха уллу кёлле — литосфера джарылыулада къуралгъан Ньяса бла Танганьика.
Климаты
Африканы арасы эмда Гвиней богъазны джагъалары экватор бёлгеге киредиле, анда джылны ичинде кёб джауум тюшеди, джылны чакълары джокъду. Экватор бёлгеден шимал бла къыбылагъа субэкватор бёлгеле орналыбдыла. Былайда джай экватор мылы хауа массала (джангурланы чагъы), къыш — тропик пассатланы къургъакъ хаусы бийлик этеди (къургъак чакъ). Субэкватор бёлгеледен шимал бла къыбылагъа шимал эмда къыбыла тропик бёлгеле башланадыла. Былайда аз джауум бла уллу иссилик болгъаны, къум тюзлени къуралыууна себеб болады.
Шималында Джерде эм уллу къум тюз Сахара, къыбылада — Калахари бардыла. Континентни къыбыла эмда шимал къыйырлары субтропик климат бёлгелеге киредиле.
Фауна бла флора
Ёсюмле: цейба, пипдатения, терминалия, комбретум, брахистегия, изоберлиния, пандан, тамаринд,пальмала д. б.;
Джаныуарла: окапи, антилопы, гитче бегемот, чачакъулакъ свинья, гуммослу чочха, галаго, мартышкала, леопард, лемурла (Мадагаскарда), виверрле, шимпанзе, гориллала эмда башхала;
Рептилияла: гыммала, кобрала, мамба, африкан гадюкала, сарыубекле…
Амфибияладан квакшаланы, древолазланы эмда мермер макъаланы чертирге боллукъду. пилле, бегемотла, асланла, жирафла, леопардла, гепардла, антилопала (каннла), зебрала, маймулла, секеретарь-чыпчыкъ, гиенала, африкан страус, сурикатла. Пиллени бир къауму, кафф гаммешле бла акъ носорогла къуру заповедникледе джашайдыла. Кесини уллулугъу бла баобаб терекда сейирсиндиреди. Саванналада алаша терекле бла чыгъанала ёседиле асламысында (къудору терек, терминалия, буш)
Политика юлешиниую
Африкада 57 кърал барды, аланы ичинде 3 — кеслерин баямлагъан, танылмагъан къралладыла. Ол къралланы кёбюсю кёб джылланы колонияла болуб тургъандыла. Азатлыкъларын 1950—1960 джылллада алгъандыла
Континентни шималында Испания (Сеута, Мелилья, Канар айрымканла) бла Португалияны (Мадейра) территориялары барды.
Африкан Бирлик
1999 джылны 9-чу сентябрында Муаммар Каддафини теджеую бла Сиртде африкан къралланы тамадаларыны джыйылыунда Африкан Бирликни Организанциясы (АБО) къуралгъанды. 2002 джылны 9-чу июлунда атын Африкан Бирликге ауушдургъанды.
Африкан бирликни председатели болуб, бир джылгъа къайсы болсада бир африкан къралны тамадасы сайланады. Африкан Бирликни администрациясы Аддис-Абебадады (Эфиопия).
Африкан Бирлик кесине аллына быллай нюзюрле салады:
Африкан Бирликге, Мароккокирмейди, чуруму — кесини джерине саналгъан Кюнбатыш Сахараны Бирликге кириую.
Халкъы
[[File:HDImap spectrum2006 Africa.png|thumb|260px|
Халкъы асламысы бла эки расаны келечилеринденди: негроид - Сахарадан къыбылада, эмда европеоид — Шимал Африкада (араблыла) эмда КъАР-да (бурла бла инглиз-африкалыла).
Тиллери
Африканы автохон тиллери 32 юйюрге юлешинеди, аладан 3-сю (семит, индоевропа эмда австронез) башха континентледен келгендиле. Дагъыда 7 изоляцияда тил эмда 9 классификациясыз тил барды. Эм бек хайырланнган, джайылгъан джерли тиллеге банту (суахили, конго), фула тилледиле. Индоевропа тилле колониялы кёзюйню осуйлугъуду: ингилиз, португал, франзцуз тилледиле, талай къралда кърал тил статусларыда барды. Семит юйюрню эм бек джайылгъан тили — араб тилди. Австронез тилледен, Мадагаскарны джерли халкъы болгъан мальгашла малагаси тилде сёлешедиле. Мальгашла бу айрымканнга бизни эраны II—IV ёмюрлеринде келгендиле.
Африкада дин
Африкада динледен эм кёб ислам, христиан (католикле, протестантла, ортодоксла, монофизитле); Бу динле кирсиз бичимдеда, джерли меджису динле бла къатыш тюбейди. Кёб африкачы динни къуру сёзде тутадыла.
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Лос-Анжелос, Лос-Анжелес, Лос-Анхелес) (Los Angeles, Los Ángeles, дагъада L.A. эмда City of Angels — Мёлеклени шахары деген атла бла белгилиди) — АБШ-да Калифорния штатны къыбыласында Шош океанны джагъасында шахарды. Джашагъан адамланы саны бла штатында эм уллу шахар болады, къралда — экинчиди (2006 джылда джашагъанланы саны 3 849 378 болгъанды). Шахар, кеси бла атлы округну административ аралыгъыды, 17 млн-дан кёб адам джашагъан Уллу Лос-Анджелес агломерацияны да аралыгъыды. Лос-Анджелесде джашагъанлагъа «Angelenos» (айтылыуу: анджеленос) дейдиле.
Лос-Анджелес — дунияда эм уллу культура, илму, экономика, окъуу аралыкъладан бириди. Андан сора да шахар, кёз ачыу индустрияны (кино, музыка, телевидение, компьютер оюнла) эм уллу дуниялыкъ аралыкъларындан бириди.
Тарихи
Бусагъатдагъы Лос-Анджелес болгъан джерде XVI ёмюрде тонгва бла чумаш индейлиле джашагъандыла. Бусагъатдагъы Лос-Анджелесни джагъасына джюзюб келиб тохтагъан биринчи европачы тенгизледе джюрюучю Хуан Родригес Кабрильо болгъанды, ол 1542 джыл «Сан Сальвадор» бла «Ла Виктория» кемеледе 1542 джылны 27 июлюнда Ла Навидад шахардан (Мексика) чыгъыб 28 сентябрда Сан Диего бухтада тюшгенди. Ол заманда тенгиз джагъада Янг-На деген индейли элчик болгъанды. Кабрильо, 1543 джылны 3 январында ёлгенди эмда Сан-Мигель айрымканда (кечирек «Хуан Родригес» (Juan Rodriguez) ат берилгенди) басдырылгъанды. Кесини джюзюуюню юсюнден Кабрильо, лоцманы келтириб бусагъатда Севильяда (Испания) сакъланыб тургъан журналда джазгъанды.
Къуру 227 джыл озгъандан сора алайгъа Гаспар Портоланы башчылыгъында эндиги экспедиция тюшгенди. 1771 джыл миссионер Хуниперо Серра биринчи миссияны тамалын салгъанды. Ол заманнга бусагъатдагъы Лос-Анджелесни территориясында тонгва индейлилени 3 мингнге джууукъ адам джашагъан 30-гъа джууукъ джерлешими болгъанды. 1781 джыл 4 сентябрда эки Калифорнияны да губернатору Фелипе де Невени буйругъу бла миссияны къатында 46 адамдан испан колонист къауум, Порсьюнкула сууда мёлеклени патчахы Къыз Мариямны эли (El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles sobre El Río Porciúncula) атлы джерлешимни къурагъандыла. 1820 джылгъа бу, Калифорнияда эм уллу джерлешим болгъанды: алайда 650 адам джашагъанды.
Мексиканы бойсунмаулугъу баймланнгандан сора Лос-Анджелес, къысха заманны ичинде Мексиканы къурамына кирегнди. Мексиканы американ-мексикан къазауатда хорланнганындан сора шахар, 1848 джылдан мамырлыкъ кесаматха кёре АБШ-гъа берилгенди (бютеу Огъары Калифорния бла бирге). 1850 джылда Лос-Анджелес официал халда шахар статусха ие болгъанды.
Халкъы
Шахарда джашагъанланы раса къурамы былайды: 49,0 % акъла, 10,0 % негрле, 0,4 % индейлиле, 11,1 % азиатла, 0,3 % — Шош океанны айрымканларыны тамырлы халкъыны келечилери, 26,9 % — башха расалыны келечилери. Халкъны 48,9 % кесин латиноамериканлы деб белгилейди.
Тергеулеге кёре шахарда эм джайылгъан ингилиз бла испан тилди: 42,2 % бла 41,7 %. Къалгъанланы туугъан тиллери: корей (2,4 %), тагал (2,3 %), эрмен (1,7 %), къытай (1,5 %), къаджар (1,3 %) эм башха тилледи.
2 март
2 март — григориан орузламада джылны 61-чы кюнюдю (високос джыллада — 62-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 304 кюн къалады.
Баш бет
<div id="accueil_titre">
Вашингтон
Вашингтон — ингилиз тилли инсан атды: тукъум ат неда (азыракъ) адам ат, топоним да болады.
Экономика
Философияны къарамындан экономика
философияда экономика багъа ангыламны позициясындан джамагъат илишкилени системасы кибик къаралады.
Коммунитаризм
Коммунитариани́зм (communitarian) — [XX ёмюр]]ню ахырыны идеологиясы, кючлю граждан джамагъатха имтиннеди, тамалында энчи адамлю тюл, джерли джамагъатла эмда къралныкъы болмагъан джамагъат къуралышла болургъа керекдиле. Коммунитаризм тёлеусюз билим алыу ючюн, адеблиликню бегитиу ючюн, табигъатны сакълау ючюн кюрешеди. Энчи хакъла бла саудюгер хакъланы социал джууаблыкъ бла къаты байлайды.
15 июль
15 июль — григориан орузламада джылны 196-чы кюнюдю (високос джыллада — 197-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 169 кюн къалады.
Байрамукъланы Фатима
Байрамукъланы Ибрагимни къызы Фатима (1953 джыл 15 августда Къыргъызстанда туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэт эмда джазыучу, журналист, Россия Федерацияны Джазыучуларыны эмда Журналистлерини союзларыны члени, КЧР-ны Халкъ поэти, джамагъат къуллукъчу.
Биографиясы
Сабийлиги Джангы Джёгетей элде ётгенди. Эл школну бошагъандан сора Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтда баш билим алгъанды. 1976 джыл кеси окъугъан школгъа къайытыб, устазлыкъ этгенди. Къарачай-Черкес республикан библиотеканы «Искусство» бёлюмюнде бёлек джылны ишлегенди.
1984-1994 джыллада «Къарачай» газетни хапарчысы, бёлюмюню тамадасы болгъанды. 1994 джылдан 2003 джылгъа дери Москвада Кърал Думада ишлегенди. Арт он джылны "Эльбрусоид" фонну басма бёлюмюню редакторуду. Аны бла бирге талай мультфильмни, суратлау фильмлени къарачай-малкъар тилге кёчюргенди.
Байрамукъланы Фатиманы биринчи назмулары басмада 70-чи джыллада чыгъыб башлагъандыла. Ол суратлау адабиятны тюрлю-тюрлю жанрында ишлейди: назмула, балладала,сонетле, эсселе, чам хапарла, хапарла, повестле джазады. Джазыучу "Кеч тюбешиу" деген китабына джазгъан Ал сёзюнде кесини джашау эмда чыгъармачылыкъ джолуну юслериден былай айтады:
Дуния джарыгъын мен Къыргъызстанда кёргенме. Туугъан джеримден эсиме, кёзюме джукъ джазылырча кёзюуюме джетмегенлей, 1957 джыл атам бла, анам бла Къарачайгъа кёчгенме. Малкъар джазыучу Чыпчыкъланы Борис «Аллах ышарады» деген китабында: «Аталарыбыз алгъын биз туугъан джуртда джашай эдиле, энди уа биз аталарыбыз туугъан джерде джашайбыз», – деб джазгъанча, тёрт джылымда атамы джуртун кёргенме. Къыргъызстандан эсимде къалгъан: андан келе, поэздден къараб, къып-къызыл къачкъач тюзлени кёргеним. Кёк бла джер бир-бирине тюбеген чекге дери созулгъан къачкъач тюзню къызыл бояуу кёкню этеклерин да къызарта эди. Джерден кёкге узала тургъан къызыл дуния! Поэздден тюшюб, ол ариу тюзде чабарым келгени эсимдеди… Къалай ары чабарыкъ эдим? Кавказ таба?! Ол кёзюуню эсиме тюшюре, отуз джылдан сора джазгъанма бу тизгинлени:
Ата джуртубузгъа тюшгеникде уа:
…Артда къошчукъ...Чалман юйчюк… Бусхул гинджи… Акъджал тай… Сыгын отну джарыгъында, Чегетчикде баргъан той…
Ол джаз эди. Къачха юй этиб кирир ючюн, «гитче бармакъ да асыуду», дегенлей, сабийлени да болушдура, абаданла бары саман эте эдиле. Таралыб табхан джуртларында юй ишлеген, сейирлик сезим болур эди, саз топуракъны салам бла, суу бла къатышдырыб, аякълары бла илей, учунуб, накъырдалары-чамлары тохтамай, балчыкъгъа бояла, саман эте эдиле. Саман тизиуле кырдыкда кебселе, бир-бири юслерине ючкюл къалаб, дагъыда талай кюннге алай къоюучан эдиле. Биз, сабийле, аланы орталарында бугъунчакъ ойнаргъа бек сюе эдик. Джангы джерде ишленнген биринчи юйюбюзде уллу печ башы бар эди. Къыш сабийле юсюнде сууукъдан инджилмей кечинирле, деб этген болур эди атам. Керти да, алайын бек сюе эдик. Ана къоюнча, от джагъа, печ башы бизни кесине тартханлай туруучан эди. Ол бюгюн да джюрегимде асыл сезимле къозгъайды.
Артда - орам! Ызы бла эл! Аты - Джангы Джёгетей!
Сабийлигими эли – Джангы Джёгетей. Чегет орнунда къурала башлагъан эллерине джангыджёгетейчиле кеслери, «Чалманла» деб, чам ат атагъан эдиле. Биринчи юйлери чалман юйчюкле эдиле.
Ауадыла нарт терекле, Тамырларын джерде къоюб, Джангыдан ёрге турургъа Эшик болуб, бешик болуб!
Таджал халкъым, джюрегимден ётдюрюб, Джарсыуунгу «джыйдым» «Бушуу китабха». Джюрегинги ургъанына тынгылай, Сюймеклигим ёсдю сеннге джюз къатха.
«Бушуу китабны» кёчгюнчюлюкню къыйынлыгъын, ауурлугъун боюнларына алгъан, халкъны ёлтюрмей сакълагъан тиширыуларыбызны – аналаны – тёзюмлюлюклерине, чыдамларына, джашаугъа сюймекликлерине мени, къызларыны,  Сёз эсгертмесине санайма, аланы алларында бала борчумдан къачаргъа излемегеними кёргюзген Сёз эсгертмеге. Мен джазыб эртде башласам да, окъуучум бла аз тюбешгенме, кеч тюбешгенме. Кёб айтырымы айтмагъаннга, кёб этерими этмегеннге, санайма. Бюгюн сени бла тюбешиуюм меннге аны ючюн багъалыды, сыйлы окъуучум.
Бу кюнню кесиме Саугъагъа санайым: Мен келгенме сизге, Сиз келгенсиз меннге. Джюрекден джюрекге Джангкъылычды кёпюр Хар минут – бир ёмюр, Хар минут – бир ёмюр.
Бу кюнню кесиме Саугъагъа санайым: Тюбешиу – джюрекге! Ышаныу – тилекге! Мен сизге келечи Этерикме джырны, Къууанчха чакъыра, Къууанчха чакъыра…
«КЕЧ ТЮБЕШИУ»  асламысына арт джыллада джазылгъан чыгъармаладан (поэзиясы, прозасы да)  къуралгъанды. Назмуланы, балладаланы, сонетлени юслеринден мен айтыр зат джокъду, алагъа джангыз сорууларым барды:
Къайсы тизгин учундурур башханы, Ышарыуча, ачхыч табыб джюрекге? Туусала да, кёлню бирча сёнгдюре, Къайсы ушар кёгет берген терекге?