cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Къытай Халкъ Республика
Къытай Халкъ Республика (къысхасыча КъХР), неда къуру Къытай (къыт. 中國|中国, Джунго, кёчюрмеси: «орта кърал») — Кюнчыгъыш Азияда орналгъан къарл. Халкъыны саны бла эм уллу кърал дунияда (1,3 млрд кёб, кёбюсюне — этникалы къытайлыла, кеси атлары — хань); территориясы бла ючюнчю орун алады джерде, Россия бла Канаданы алгъа ийиб.
1949 джыл Къытай Халкъ Республика баямланнгандан бери оноу этген партия Къытайны Коммунист партиясыды. Дагъыда тогъуз политика партия бардыла.
КъХР 14 кърал бла чеклешеди, ала: Афганистан, Бутан, Мьянма, Индия, Къазакъстан, Къыргъызия, Лаос, Монголия, Непал, Пакистан (даулу Кашмир регионда), КХДР, Россия, Таджикистан эм Вьетнам.
КъХР конституциясына кёре, аннга Тайвань бла аны къатындагъы айрымканла киредиле, де-факто джарым танылгъан Къытай Республика контрольда тутханлыкъгъа.
1985 ийыште частный собственность форман да тӱшка турфирмыжым ышташ кӧнен ыле. Тидын дене кӧнеда пашам ыштыме годым шкендам кӧргӧ агентстве турист-влакым веле лийын, а китай гыч йот элысе да тыгак малпого эмигрант фирме тӱшкашке пуртыман. Турист фирме дене ышташ кӧнен 2009 ийыште 100 % капиталым йот (китай турист верыш лектын коштмо шотышто пашам деч посна), а китай дене пырля тыгак палемдыман. Йот элласе унагудышто участвоватлаш капиталым 2012 ийлаште 327 кнр, а эше 340 — Гонконг капитал гыч, тайвань да Аомынь. Тиде изиш таҥастараш гын, шотыш налын, элыште лийше тӱрлӧ отель звездность 11687 классыште тиде ийын мом, ты шотышто кугыжаныш 3328.
Тӱҥалтышлан 1983 ийыште республикысе туризм кнр логалеш, гонконгыш да родо-тукым калык-влакын йолташышт чоҥештыл кошташ годым шке кӱшеш лияш кӧнен. 1990 ийыште эрыкан кудалыштмашым лияш кӧнен Сингапур, Таиланд да Малайзий, австралий да у зеландий 1997 ийыште а. 2002 ийыште китай элыште 22 кошташ лиеш кӧнен, ынде 66 2005 ийыште элыштына, кундемыштына кугыжаныш да 2013 ийлаште 114. 2008 ийыште китайыште граждан США турист-влакын коштмо лияш кӧнен. Группо лектеден шоген: кужу жап веле коштеш шукталтын — тур 2003 ийыште шкет лияш кӧнен веле (гына гонконг да Макао). 2007 ий дене кӧнен ыле, но тольык турист-влакым группыштын составыштыже, тайвань да кнр гыч 2012 ий коштеш отрош миен 2,42 млн. еҥ гына.
Статистике почеш ООН тӱнямбал организаций (UNWTO) турпоток почеш 2017 ийыште тӱнямбал, Китай, сша деч вара толмекем дене нылымше верым айла 60,7 млн, Франций ден испанийыште.
Сатусавыртыш 2018 ийыште триллион да лектышымат цифр дене ончыктымо лектышыш шуаш рекордым 4,62 тӱжвал долларым китайыште 12,6 % кӱкшырак 2017 ийыште. Приемныйышкыжо, сату «ыштен китайыште» кызыт туня мучко ужаш лиеш; xxi курымышто лийын эл «тӱнямбал фабрике». Кугу тӱняште экспортёр — вуйъеҥ-влак 100 утла тӱрлӧ продукцийым кугыт шотышто китай эл. Китай 50 утла автомашинам % тӱняште фотоаппарат ужалем, 30 % кондиционер-влакым, 25 % мушмо машинам, иктаж 20 % холодильник.
Туризм
2013 ийыште туризм 5,2 % элым КОЛТЕН (нунын кокла гыч 4,6% тризм), тиде сферыште да пелен улшо — влак кокла гыч 64 миллион утла еҥ тыршен. 2013 ийыште 98,18 миллион лийын чек вес велне (эн кумдан палыме-влак Кечывалвел Корей, Таиланд да США). 2013 ийыште эллан йотэл турист — влак (1990 ийыште-1,75 миллион), утларакшым Россий ГЫЧ США да Филиппин толыныт. Тыгак 2013 ийыште 97,63 миллион Поро Еҥ — Гонконг да Мако гыч толмышт, 5,16 миллин-Тайваня гыч.
1985 ийыште собственностьышто частный ден тӱшка формым ыштымаш лийын. Тидын годым шкешотан агентстве-влаклан кӧргӧ турист-влак дене гына пашам ышташ, а фирме малпогылан тыгак китай эмигрант да вес элысе пырля пашам ышташ разрешений лийын. 2009 ийыште турист фирмым 100 гыч ышташ разрешенийым ыштыме % йотэл капитал (китай турист-влакым вес элла гыч кайыме деч посна), тыгак китай турагент-влакым пырля ыштыме. 2012 ийыште КРЫШ йотэл капитал 327 пӧлемеш ушнен, а эше 340-капиталыш Гонконг, А Осоня ден Тайваня. Тидыже элыштына тӱрлӧ классан шӱдырын 11687 пӧлкажым шотыш налаш гын, тидын шотыштак 3328 кугыжаныш.
Лектын кайыме туризмын тӱҥалтышыже 1983 ийыште калыкын родо-тукымжо ден йолташыже-влак кӱшеш Гонконгышто кошташ разрешения карносышто логалеш. 1990 ийыште Сингапурыш, Малайзий ден Таиландыш шкевуя кудалыштме лийыныт, а 1997 ийыште Австралийышке да У Зелянийыш колтеныт. 2002 ийыште китай-влаклан 22 эллашке, 2005 ийыште 66 кугыжанышыш, 2013 ийыште кугыжаныш-влакын 1144 ше да территорийыштышт разрешитлаш лийыныт. 2008 ийыште турист поезд-влак китай граждан-влаклан СШАН разрешения лийыныт. Ятыр марте корно вес элла гыч кудалыштмаш 2003 ийыште гына тӱшкан шукталтын — индивидуал турым (Гонконг да Маке) веле лийын. 2007 ий гыч разрешения турист группын составыштыже гына лиеш ыле, Тайвань да 2012 ийыште гына отро-влак толыныт КРЛА гыч еҥ
Тӱнямбалысе турист организацийын статистикыже почеш 2017 ийыште тӱнямбал турпоток почеш, Китай 60,7 миллион толшо-влаклан толшо-влаклан нылымше верым налын.
Турист визо (Категорий L - Каныме шотышто Китай толшашым каналтыме дене коштман да тиде акрет годсо элын культур акше-влак дене палыме лияш йодшо-Влаклан пуалтеш.
Латин тил
Латин тил (лат. lingua latina), неда латынь, — Индоевропа тил юйюрню италий группасыны латин-фалиск тюбгруппасына кирген тилди. Бюгюннгю кюн бу италий тилледен джангыз актив хайырланнганды (ёлген тил болгъанлыкъгъа).
Латин тил эм буруннгу джазыу системасы болгъан Индия-Европа тилледен бириди.
Бюгюнлюкде латин тил Сыйылы Тах (шахар-кърал Ватикан) къралны эмда Рим-Католик клисаны официал тили болады.
Дагъыстан
Дагъыстан Республика (Респу́блика Дагеста́н) — Россия Федерацияны къурамында республикады.
Латин тил
Бек кёб сёз европа тилледе (къуру ала бла къалмай) латин тилден чыкъгъандыла. Латин алфавит а уа бюгюннгю кёб тиллени джазыу системаларыны тамалы болгъанды.
Дагъыстан
Шимал-Кавказ Федерал бёлгеге киреди. 1921 джылны 20-чы январында къуралгъанды.
Ара шахары Махачкъалады. Дагъыстан Республикада 80 миллет джашайды, аланы ичлеринде:
Тегей
Тегей (Ирыстон неда Ир) — ара Кавказны, Баш Кавказ аркъаны эки джанында да орналгъан, кёбюсюне тегейлиле джашагъан регионуду. Бусагъат заманда бу регионну Баш Кавказ аркъадан къыбылада орналгъан кесеги — джарым танылгъан Къыбыла Тегей Республикады (2008 джылдан), шималда орналгъан кесеги уа — Россия Федерацияны къурамына кирген Шимал Тегей — Алания Республикады.
Тегейни бютеу майданы 11.900 км² чакълы бир болады.
Кърымтатар тил
Кърымтатар тил неда
кърым тил — кърым татарлыланы тиллериди, алтай тил юйюрге кирген тюрк тилледен бириди. Джазыу системасы латин алфавитни эмда кириллицаны тамалында къуралгъанды.
Демографиясы
Алгъыннгы СССР-ни территориясында кърымтатар тилде сёлешгенлени саны 350 минг адамгъа джууукъ чакълы бирди, аладан 250 минг чакълы бир адам Кърымдады, дагъыда 30 мингнге джууукъ адам — Болгария бла Румынияда джашайды. Тюркде кърымтатар тилде сёлешгенлени саны белгили тюлдю.
Диалектлери
Кърымтатар миллетни юч субэтник къауумундан (татлыла, ногъайлыла, къыбыладжагъалыла) хар бирини кесини энчи диалекти барды.
Этнолектлери
Бир-бир алимле, Кърым ханлыкъны территориясында башха этносла къурагъан тиллени (къарай тилни кърым диалектин, кърымчакъ тилни эмда урум тилни) кърымтатар тилни этнолектлери кибик кёредиле.
Классификациясы бла проблема
Кёбюсюне кърымтатар тилни къыпчакъ тиллени къуман-къыпчакъ тюбгруппасына къошуучандыла, бу группагъа дагъыда къарачай-малкъар, къумукъ эмда къарай тилле киредиле. Алай а литература кърымтатар тил къыпчакъ тилледен да огъуз тилледен да белгилери болгъан тилди, аны себебли бу классификация толу тюз тюлдю.
Латиница (1992 джылдан бери)
Â â белги аллындагъы джабыкъ тауушну джумушакълыгъын кёргюзтеди, энчи хариф тюлдю.
Пермь край
Пермь край (Пе́рмский край) — Россия Федерацияны субъектиди, Итил бойну федерал бёлгени къурамына киреди. Административ аралыгъы — Пермь шахарды. Шималда Коми республика бла чеги барды, шимал-кюнбатышда — Киров область бла, кюнбатышда — Удмуртия бла, къыбылада — Башкортостан бла, кюнчыгъышда Свердловск область бла.
Тарихи
Край, ётген референдумгъа кёре Пермь область бла Коми-Пермяк автоном округ бирлешгенлерини эсебинде 1 декабрь 2005 джыл къуралгъанды.
Халкъы
Росстатны билгилерине кёре крайны халкъыны саны  адамды. . Халкъны басыннганы — 0 адам/км2. Шахарлада джашагъанла — 0 %. 2012 джылда халкъны табийгъат ёсгени 1 570 адам болгъанды.
2010 джылгъы бютеуросиия санаугъа кёре :
Лайпанланы Билал
Лайпанланы Аппасны джашы Билал (1955 джыл апрелни 12-де Къыргъызстанда туугъанды) — къарачай-малкъар поэтди, Къарачай-Черкес республиканы халкъ поэтиди, СССР-ни джазыучуларыны союзуну члениди, Норвегия королевствону джазыучуларыны союзуну члениди, Халкъла арасы тюрк илмула академияны сыйлы докторуду, КъЧКъУ сыйлы докторуду, 25 китабны авторуду, публицист эмда белгили джамагъат ишчиди.
Биографиясы
Орта школну, Къызыл Къала элде бошагъанды. Урунуу джолун Ючкекен элде Микрокомпонент заводну ишчиси болуб башлагъанды. Аскер къуллутъун тындырыб, 1979-1984 джыллада Лайпан улу Москвада Горький атлы Литература институт бла МГУ-ну къурамында Азия бла Африка къралланы институтунда баш билимле алгъанды. Аны ызындан келген джыллада ГИТИС-де къарачай-малкъар тил бла адабиятны устазы (къарачай студияда окъугъанлагъа) болуб ишлегенди.
1991 джылдан башлаб, Москвада «Юйге игилик» издательствогъа башчылыкъ эте, «Ас-Алан» журналны (1998-2002), бир бёлек китабны чыгъаргъанды.
Лайпан улу талай назму китабны авторуду. Назмулары «Дон», «Знамя», «Октябрь», «Минги тау», «Ставрополье», «Бирлешлик Кавказия» журналлада басмаланнгандыла.
Ол А. Пушкинни «Маленькие трагедии», В. Шекспирни «Гамлет», М. Горькийни «Мещане», Э. Филиппону «Человек и джентельмен» деген чыгъармаларын къарачай-малкъар тилге кёчюргенди.
Кинематограф (магъаналары)
Кинемато́граф:
Океания
<div style="float: right; margin: 0 0 1em 2em; width: 20em; text-align: right; font-size: 0.86em; line-height: normal;"> <div style="border: 1px solid #ccd2d9; background: #f0f6fa; text-align: left; padding: 0.5em 1em; text-align: center;"> Океания Океания, Шош океанда чачылгъан айрымканланы ичине алгъан къралладан эмда Австралиядан къуралгъан континентди. Азияны къыбыласы бла къыбыла-кюнчгъышында, Антарктиданы шималында, эмда Шош океан бла Индий океанны арасында джер алады. Джер ёлчеми — 8.970.000 км2, адам саны — 25.000.000 (1991).
Океанияны бёлюмлери
Океанияны бир-бирле регионнга санайдыла, бир бирле уа континетге санайдыла, башхала уа бир къралды деб къатышадыла. Океания тёрт кесекге юлешинеди: Австралия, Меланезия, Полинезия эмда Микронезия. Австралия адамы эм кёб джерлери Шош Океанны джагъасында джашагъаны себебли, Океаниягъа киреди. Меланиезия, Австралия бла Индонезияны кюнчыгъышындагъы айрымканланы ичине алады. Бу айрымканлагъа Джангы Гвинеяда къошулады. Полинезия, Джангы Зеландия сынджыр айрымканла бла экваторну къыбыласы бла шималындагъы Ара Шош океан айрымканланы къошады кесине. Микронезия, Малайзияны шималындагъы сынджыр айрымканланы ичине алады.
Мендельсонну маршы
Мендельсонну Маршы — Феликс Мендельсонну дуниягъа белгили маршыды, бу композиция башхала бла бирге 1842 джылда «Джайгъы кечеде тюш» деген пьесагъа джазылгъанды. Дунияда эм джайылгъан той маршланы бирисиди.
Океания
Геологиясы
Океанияны айрымканларыны асламысында вулкан къуралыулары барды: аланы бир къаууму уллу суутюбю вулканланы башларыдыла.
Мендельсонну маршы
Биринчи кере той марш болуб хайырланнганы Дороти Карью (Dorothy Carew) бла Том Дэниэлни (Tom Daniel) Тивертонда Сыйлы Питерни клисасында некяхларыны заманында болгъанды. Алай керти белгиликни принцесса Виктория бла прусс кронпринци Фридрихни 1858 джылны 25-чи январында тойларында согъулгъанындан сора алгъанды.
Океания
Геологиясы
Башхалары уа марджан къуралыулудула, кеслерида суу тюбюнде къалгъан вулканланы тёгерегине къурулгъан марджанладан къуралгъан атолладыла (сёз ючюн, Гилбертни айрымканлары, Туамоту). Быллай айрымканланы дагъыда бир башхалыкълары барды — мийикликлери юч метрден мийик болмагъан,кёб, ууакъ айрымканчыкъла бла неда мотула бла къуршоуланнган лагунала. Океанияда дунияны эм уллу лагунасы болгъан (Кваджалейн)атолл барды.
Океанияны айрымканларыны асламысында джараула магъаданла джокъдула, джангыз эм уллу айрымканлада бардырадыла къазыула (никель — Дждангы Каледония, нефть бла табигъат газ — Джангы Гвинея бла Джангы Зеландия, джез — Папуа — Джангы Гвинея, алтын — Джангы Гвинея, Фиджи, фосфатла).
Климаты
Океанияны айрымканларыны климаты асламысы бла пассатлагъа байламлыды, ол себебден алада кёб джауум джауады. Джауумну ортаджыл саны 1500 мм-ден 4000мм-ге дери тюрленирге болады. Айрымканларыны рельефлерини тюрлюлюклерине кёре, неда джелни ургъанына кёре климатларыда къургъагъыракъ, неда мылыраъ болургъа болады. Океанияда дунияны эм мылы джерлеринде бири джерлешгенди. Кауаи айрымкандагъы Ваиалеале тауну кюнчыгъыш къабыргъасында джыл сайыно 11 430 мм чакълы бир джауум тюшеди (эм кёб 1982 джыл болгъанды: ол джыл 16 916 мм джаугъанды)
Тропикледе орта температура 23 °C,чакълы бирди, экваторда уа — 27 °C.
Океанияны айрымканларыны климатына Эль-Ниньо эмда Ла-Нинья кибик аномалия бла агъымла бек къатышадыла. Эль-Ниньону заманында тропикле арасы конвергенция шималгъа, экваторну джанына барады, Ла-Ниньяны заманында уа - экватордан къыбылагъа. Ла-Ниньяны заманында айрымканлана къургъакълыкъ болады, Эль-Ниньо уа кючлю джауумланы келтиреди.
Океанияны айрымканлары табигъат катаклизмаладан бек джарсыйдыла, аланы ичинде вулкан къусуула (Гавай айрымканла, Джангы Гебридле), джер тебрениуле, цунамиле, тайфунла бла бошалгъан циклон. Сёз ючюн, 1999 джылны июлундагъы цунамиден Папуа — Джангы Гвинеяда 2200 адам ёлгенди.
Топуракълары бла гидрологиясы
Климатны кёб тюрлюлюгю себебли, Океанияны топуракъларыда кёб тюрлюдю.Атолланы топуракълары бек силтилидиле, марджандан къуралгъандыла, джарлыдыла. Тешикли болгъанлары себебли суууну тыялмайдыла, кальций, натрий и магний тышында органика эмда минерал затларыда азды. Вулкандан къуралгъан айрымканланы топуракълары семиз боладыла, битимлидиле. Уллу таулу айрымканлада къызыл-сары, тау латерит, тау-кырдыклы, сары-къызыл топуракъла тюбейдиле.
Кёллени асламысы, аланы ичинде джылы суулу кёлледа болуб Джангы Зеландиядадыла, анда дагъыда гейзерледа бардыла. Океанияны башха айрымканларында кёлле джокъну орнундадыла.
Флора бла фауна
Океания ёсюмлюкню Палеотропикак областына киреди, аны ичинде юч бёлге айрылады: малезия, гавай эмда джангызеландия. Океанияны эм бек джайылгъан ёсюмлени ичинде кокос пальма бла гырджын терекни чертирге боллукъду. Ала джерли адамланы джашауларында уллу магъаналары барды: кёгертлери азыкъда хайырланадыла, агачы-джылыу, къурулуш ючюн, кокос пальманы къозларыны джаулу къабугъундан бу регионну къралларыны экспортуну тамалы болгъан копра этедиле. Айрымканлада кёб тюрлю эпифитле ёседиле. Эндемиклени асламы Джангы Зеландия бла Гавай айрымканладады.
Океанияны джаныуар дуниясы Полинезия фауна областха киреди. Джангы Зеландияны фаунасы башха бир областха айрылыбды, Джангы Гвинеяныкъы Австралия областны бёлмесиди. Океанияны гитче айрымканларында, артыкъда атоллады сют ичиучу джаныуарла джокъну орнундадыла: кёбюсюнде полинезия къазма тюбейди. Къанатлыланы дуниясы уа бек байды, айрымканлада джыланла, кеселеккеле, къурт-къамжакълада бардыла.
Европа колонизацияны эсебинде, айрымканлагъа былайда болмагъан джаныуарла бла ёсюмле келтирилгенле, ол барысыда джерли флора бла фаунагъа ауур тийгенди, кёб тюрлю ёсюм бла джаныуар джокъ болгъандыла, неда джокъ болууну къоркъууундадыла.
Джерли халкъла
Океанияны джерли халкъларына полинезиялыла, микронезиялыла, меланезиялыла эмда папуасла саналадыла.
Полинезиялыла Полинезияны къралларында джашайдыла, къатыш раса типлери барды: аланы сыфатларында европеоид расаны эмда моноголоид расаны ышанлары барды, сора бир кесекда негроид расадан къатыш эсленеди. Полинезияны эм уллу халкъларына гавайлыла, самоалыла, таитилиле, тонгалыла, маориле саналадыла. Ана тиллери австронезия тиллени юйюрюню полинезия къауумтюбюне киреди (гавай, самоа, таити, тонга, маори, маркиз, рапануи тилле эмда башхала). Полинезия тилле, аз таушла бла айрыладыла, артыкъсызда ачыкъ тауушлары азды.
Микронезиялыла Микронезияны айрымканларында джашайдыла. Аланы ичинде эм уллулары — каролинлиле, кирибатилиле, маршаллыла, наурула, чаморрола эмда башхаладыла. Ана тиллери, австронезия тил юйюрню микронезия къауумуна киредиле: кирибати, каролин, кусаие, маршалл, науру эмда башхаладыла. палау тил бла чаморро тил кюнбатыш-малай-полинезий тилледиле, яп тил а уа микронезия тилле кирген океан тилледе бир башха бутакъ болуб айрылады.
Меланезилыла Меланезияны къралларында джашайдыла. Раса типлери — бир кесек монголоид къатышлы, негроид типди, Джангы Гвинеяны папуасларына джууукъдула. Меланезиялылал меланезия тилледе сёлешедиле, алай а аланы тиллери микронезия, полинезия тиллеча болмай бир-бирлери бла генетика къауумлукъ джюрютмейдиле, хоншу элледе джашагъанла ангылашмазгъа боллукъдула.
Папуасла Джангы Гвинея айрымкан бла Индонезияны бир къауум джерлеринде джашайдыла. Антропология типлери бла меланезиялылагъа ушайдыла, алай аладан тиллери бла башхадыла. Папуас тиллени барысыда бир-бирлерине джууукъ тюлдюле. Папуа-Джангы Гвинеяда миллет тилге ингилиз тилни тамалында къуралгъан ток-писин креол тилди. Папуасланы ичинде 600-700 тил бла халкъ барды. Тил бла диалектни арасын айыргъанда къыйын болады.
Океанияны тиллерини кёбюсю джокъ болургъа джетгендиле, кюнлюк джашауда аланы орнуна ингилиз неда француз тилле келедиле.
Джерли халкъланы Океанияны къралларында турмушлары тюрлю-тюрлюдю. Сёз ючюн, Гавай айрымканлада аланы юлюшлери аз эсе, Дждангы Зеландияда маориле къралны адам санындан 15 % чакълы бир бардыла. Микронезияда орналгъан Шимал Мариан айрымканлада полинезиялыланы юлюшю 21,3 % чакълы бирди. Папуа — Джангы Гвинеяда халкъны кёбюсю папуас халкъладанды.
Джангы Зеландия бла Гавай айрымканлада европачыланы юлюшлери уллуду, аланы юлюшлери Джангы Каледониядада (34 %), Француз Полинезиядада (12 %) мийикди. Фиджи айрымканлада халкъыны 38,2 % индо-фиджичиледиле (британлыла бла XIX ёмюрде келтирилген индий ишчилени туудукълары).
Арт джыллада Океанияны къралларында Азиядан кёчюб келгенлени саны кёбейгенди (асламысы бла къытайлыла бла филиппинлиле). Мисалгъа — Шимал Мариан айрымканлада филлипинлилени юлюшю — 26,2 %, къытайлыланы уа — 22,1 %.
Океанияны халкъыны асламысы христиандыла, кеслерида не протестант, неда католик бутагъындадыла.
Колонизациягъа дери кёзюу
Джангы Гвинея айрымкан бла къатындагъы Меланезияны айрымканлагъа адамла, алимлени сагъыш этгенлерине кёре, 30-50 минг джыл мындан алгъа каноэле бла Къыбыла-Кюнчыгъыш Азиядан джюзюб келгендиле.
2-4 минг джыл мындан алгъа Микронезия и Полинезияны кёбюсюне адам джерлешгенди. 1200 джылгъа адам кёчюу бошалгъанды.
Колония кёзюу
XVI - XVIII ёмюрлени арасында европачыла Океанмияны тинтиуню кючлю бардыргъандыла, аны ызындан бу айрымканлагъа джерлешиб башлагъандыла. Алай а европачыланы колонизациялары акъыртын баргъанды, табигъат байлыкълары болмагъаны себебли, алай уллу талпыгъан адам болмагъанды. Джерли джашаучулагъа ала келтирген ауруула ауур тийгендиле, алада болмагъаны себебли аллай ауруула, аланы чархлары къаршчыланалмагъандыла.Аны бла бирге былайда джашагъанланы меджисудан айрыб, христиан диннге бурууда баргъанд.
XVIII—XIX ёмюрледе Океанияны колониялы къралланы арасында юлешиу баргъанды, алгъы бурун Британ империя, Испания эм Францияны арасында кечирек алагъа АБШ бла Герман империяда къошуладыла. Артыкъсызда европачыла бу айрымканладая плантацияла къурургъа излегендиле (кокос пальманы копра этер ючюн, шекер къамишни) эмда къул сатыу-алыу бардыры ючюн.
Къул тутуу
Ахыр 5000 джылны ичинде, къул тутуу джамагъатланы кёбюсюнде болгъанды. Эм белгили къул тутхан къраллагъа Буруннгу Греция бла Буруннгу Рим саналадыла, эм кеч эмда эм белгилиге уа АБШ бла Бразилия. Буруннгу Кюнчыгъышда къул тутуу классика къул тутуудан бир тюрлю болгъанды. Марксизм къул тутхан джамагъатны айры социал-экономика формациягъа санайды, бу формация тарих аллы джамагъат бла феодализмни арасында орун алады, ол кёзюуде къулну урунуу кючю адам джамагъатны айныуунда баш къымылдатхан кючю болгъанды.
Сандуго
Сандуго (Sandugo) — испан конкистадор Мигель Легаспи бла Филиппинледеги Бохол айрымканны бачамасы Сикатуна арасында къан къарнашлыкъ адет бла сёз келишиу, 1565 джылны 16-чы мартында болгъанды.
Океания
Колония кёзюу
1907 джыл Джангы Зеландия доминион болгъанды. Биринчи дуния къазауатдан сора колониялына эркинликлери ючюн кюрешген, биринчи политика организацияла къурала башлайдыла («May» Кюнбатыш Самоада, «Фиджичи джаш тёлю» Фиджиде). Экинчи дуния къазауатны заманында Океания къазауатны театры болады. Мында кёб сермешиу баргъанды (асламысы япон бла американ аскерлени арасында).
Къул тутуу
Бусагъатда къул тутуу бютеу дунияда да джасакъланнганды, алай а шекили эмда ышанлары ушагъан официал тышында зор бла урундуруу кёб къралда барды.
Океания
Колония кёзюу
Къазауатдан сора регионну экономикасында бир кесек айныула болгъандыла, алай ол айныу бир джаякълы болгъанды (плантация мюлклени асламлыгъы, промышленностну джокълугъу) 1960 джылладан деколонизацияны процесси башланады: 1962 джылда Кюнбатыш Самоа эркин болады, 1963 джыл — Кюнбатыш Ириан, 1968 джыл — Науру. Артдан колонияланы кёбюсю эркин боладыла.
Сандуго
Адетге къошулгъанла Легаспи бла Сикатунаны къаны къошулгъан чагъырны ичгендиле.
Океания
Экономикасы
Океанияны къралларыны асламысы экономика джанындан къарыусуздула, аны талай чуруму барды: табигъат байлыкъланы азлыгъы, дуния хайырланыучу саудадан узакълыкъ, усталыкълары болгъан специалистлени дыккылыгъы. Кёб кърал башха къралланы финанс болушлукъларына байламлыдыла.
Къул тутуу
Къул тутууну къуралыууну чурумлары
Адамны джашаууну бардырыр ючюн эмда бютеу излемлерин баджарыр ючюн, бютеу кереклени чыгъарыргъа урунуу керекди. Чыгъарыу джетишимли болур ючюн, урнууну юлешиниую керек болады. Урунууну юлешинуюнден сора, эм ауур иш (кёбюсюне къол кюч керек болгъан) сыйсыз болады. Джамагъатны айныууну айгъакълы кёзюуюнде, бир къауум адамланы азатлыкъларын сыйырыб, эм сыйсыз ишлени зор бла этдириб, урунууларыны эсеблерине ие болур мадар чыкъгъанды. Алай бла къул тутуу башланнганды. Азатлыкълары сыйырылгъан эмда ие ючюн урунургъа керек болгъан адамлагъа къулла дейдиле.
Сандуго
Сандуго испанлыла бла филиппинлилени арасында къан къарнашлыкъ къурдургъаннга саналгъанды.
Къул тутуу
Къулну болуму
Аристотель айтханнга кёре, къул «джаны болгъан урунуу сауутду», джаны болгъан мюлк, джюк ташыгъан мал (рим хакъны тилинде — res — зат). Къулла кёбюсюне эл мюлкде эмда башха чыгъарыуда ишчи кюч болуб, джумушчу болуб неда иени башха излемлерин баджарыуда хайырланнгандыла. Къулну кереклисине, излемлерине иеси джууаблыды. Къулну кесини иелиги, мюлкю джокъду. Иеси эркинлик бермей юйленирге эркин тюлдю, къулдан туугъан балала да иени къулларыдыла. Мюлкню башха кесеклери кибик, къул да сатыу-алыуда хайырланнганды.
Океания
Экономикасы
Океанияны къралларыны асламыны экономикасыны тамалы эл мюлк (копра бла пальма джауну чыгъарыу) бла чабакъчылыкъды. Эм магъаналы ёсюмлени ичинде кокос пальма, бананла, гырджын терек айрыладыла. Уллу тенгиз акваториялары болуб, алай а къарыусуз чабакъ тутуучу флотха ие болгъан къралла, башха къралланы кемелерине чабакъ тутар ючюн лицензия сатадыла, буда бюджетлерине иги дагъан болады. Тау-магъадан индустрия эм бек Папуа — Джангы Гвинеяда, Науруда, Джангы Каледонияда, Джангы Зеландияда айныбда.
Сандуго
Фестиваль
Хар джыл сайын, июлда Бохол айрымканда Сандугагъа аталыб аны атлы фестиваль ётеди.
Океания
Экономикасы
Адамланы иги талайы кърал секторда ишлейди. Арт джыллада туризмни айнытыугъада уллу эс бёлюнеди.
Маданияты
Океанияны халкъларыны санатлары кишиге ушамагъан бир стилде келечилик этеди аланы маданиятларына.
Къул тутуу
Къулну болуму
Къулну джашау шартлары къул иени инсанлыгъы эмда хайыры бла айгъакъланады. Биринчиси бек аз тюбейди; экинчиси уа джангы къулну табылыууну тынчлыгъына кёре болады. Къулланы гитчеликлеринден ёсдюрген акъыртын, багъалы эмда кёб «джаратыучу» къул тутаргъа керек болгъан процессди, ол себебден не бек инсанлыкъсыз ие да, къуллары ишлер къарыуу болурча джашауларын баджарыргъа керекди; алай а саулукълу къулланы табхан тынч болгъан джерледе джашауларын багъалатмайдыла эмда иш бла саулукъларын джоядыла.
Океания
Маданияты
Полинезиялыланы суратлау санатларында биринчи орун агъачда кесиу бла скульптура алады. Маориледе агъачда кесиу уллу дараджагъа чыгъыбды, ала къайыкъланы, юйлени, табыныуланы агъачдан кесген накъышла бла джасайдыла. Накъышны баш элементи спиралды. Таш къаранчхала моаиле Пасханы айрымканы бла Маркиз айрымканлада бардыла. Санагъатладан эм магъаналы къайыкъ ишлеу болгъанды, бу санагъат чабакъчылыкъ бла астрономияныда кючлю айнытханды. Полинезиялыланы ичинде татуировка уллу джайылыбды. Былайда таурухла, айтыула, джомакъла бек джайылыбдыла, алай а джазма болмагъаны ючюн аууздан ауузгъа джюрюгендиле. Алимлеге кёре джазма джангыз Пасханы айрымканында болгъанды (ронго-ронго).
Микронезиялылада санатны бютеу тюрлюлеринден эм бек джырлау бла тепсеу белгилиди. Хар къауумну кесини таурухлары, айтыулары барды. Турмушларында айрымканчыланы эм магъаналы затлары къайыкъ болгъанды. Къайыкълада тюрлю-тюрлю типли болгъандыла: дибенил — джелкенли, валаб — уллу къалакълы къайыкъ. Яп айрымканлада мегалитледа тюбейдиле. Нан-Мадол бек сейирсиндиреди, бу дуниягъа «микронезия Венеция» деб белгили болгъан шахарды. Мында сау шахар суудады. Джасалгъан айрымканлада таш мекямла ишленибдиле.
Леонардо да Винчи
Леона́рдо ди сер Пье́ро да Ви́нчи (Leonardo di ser Piero da Vinci, 15 апрель 1452, Анкиано элде, Флоренциягъа джууукъ Винчи шахарчыкъны къатында — 2 май 1519, Кло-Люсэ къала, Амбуазагъа джууукъ, Турень, Франция) — белгили итальян суратчы (скульптор, архитектор) эмда алим (анатом, математикачы, физикачы, (джангы аппаратланы) сынаучу), «универсал (хар неге да бирча фахмулу, болуму болгъан) адамланы» (лат. homo universale) эм белгилилеринден бири — итальян Ренессансны идеалы (къалгъанлагъа юлгю болгъан). Анга обур, ибилисни къуллукъчусу, итальян Фауст эмда тейри руху, деб айта эдиле. Ол ангысы бла, къарамы бла талай ёмюрню алгъа баргъанды. Кеси сау замандан аны тёгереги легендала бла, айтыула бла толу эди, айтхылыкъ Леонардо — адамны ангысыны ёсерге излегени чексиз болгъаныны белгиси эди.
Телефон (магъаналары)
Телефо́н:
Литва
Литва (Lietuva), официал аты Литва Республика (Lietuvos Respublika) — Европада, Балтика тенгизни джагъасында орналгъан къралды.
Президент (магъаналары)
Президент
Тюрк кенгеш
Тюрк кенгеш (Türk Şurası, Түрік кеңесі, Түрк кеңеш, Türk Keneşi, Turkic Council) — тюрк къралланы бирикдирген халкъла арасы организацияды. Тюрк кенгеш 3 октябрь 2009 джылда Нахичеванда къуралгъанды.
Тарихи
1992 джылдан башлаб Тюрк тилли къралланы саммити ётеди. 3 октябрь 2009 джылда, Тюрк тилли къралланы саммитине къатышханладан 4 кърал Нахичевань келишиуге къол салгъандыла. Организацияны аралыгъы Стамбулда орналады.
Дагъыда 1992 джылда Алма-Атада Тюрк санатланы эмда тиллени бирикген администрациясы къуралгъанды, 1998 джылда уа Бакуда Тюрк тилли къралланы Парламент Ассамблеясы къуралгъанды. Бу эки организация да Тюрк кенгешни къурамына киргендиле.
Тюрк кенгеш, муратларына кёре, Араб къралланы лигасыны эмда Франкофон къралланы организациясына джууукъду.
Идаралары
Президентле джылда эки кере джыйыладыла.
Рим соруу
«Рим сорууну» тамалы 27-чи март 1961 джыл салыннганды, ол заманда Рисорджименто кёзюуде бирлешген Италия къуралады. Аны правительствосу Римни кесини ара шахары баямлайды. Де-факто итальян правительство биринчи тогъуз джылны Сардин королевствону ара шахары Туринде тургъанды, алай а папа IX Пийни къолунда Папа областны бир кесеги къалады, къралны бир этерге излеген итальян правительство аннга разы болмайды. Римни Италиягъа къошхандан сора (1870) папа кесин «ватикан джесири» баямлайды эмда итальян къралны легитим таныргъа унамайды. Ахыр 59 джылны Сыйлы тахт де-факто халкъла арасы хакъны субъекти болуб тургъады, алай а аны Италияны ичинде статусу эмда папаланы дин тышында властларыны сорууу джарашдырылмагъанды.
Рим сорууну тюзетген папа IX Пий бла Бенито Муссолинини правительствосуну арасында къабыл этилген Латеран келишиуле болгъандыла. Алагъа кёре джангы папа кърал — Ватикан — къуралгъанды.
Тарихи
18-чи февраль 1861 джылда биринчи итальян парламентни депутатлары Туринде джыйыладыла. Ол джылны 17-чи мартында II Виктор Эммануил Италияны королу баямланады, 27-чи мартда Италияны ара шахары Рим баямланады. Алай а Италияны правительствосу Римде джыйылалмагъанды, ол заманда анда Кристоф Луи Леон Жюшо де Ламорисьерни башчылыгъында француз гарнизон папаны джакълагъанды. Келишиулени къабыл этгенден сора итальян правительство Флоренцияда джыйылады.
1870 джылны июлунда француз-прус къазауат башланады. Августну аллында III Наполеон француз гарнизонну Римден чакъырады, алай бла Папа область джакъсыз къалады. Италияда халкъ Римни кючлеуню излегенди. Виктор-Эммануил, граф Густаво Понца ди Сан Мартинону IX Пийге Римни урушсуз къояргъа теджеу бла джибереди. Алай а папа ачыуланыб унамагъанды, Сан Мартино ызына къайтханды.
Сентябрда итальян аскер Римге киреди. Папа, зуавлары бла швейцар гвардиягъа къаршчыланыу буйрукъ бериб, Ватикан дуппурдагъы Квиринал къалагъа кетеди, анда кесин «ватикан джесири» баямлаб, Италия бла компромиссге барыргъа унамайды. Алай бла 1870 джылда Папа область джокъ болады, Рим, Ватикандан тышында Италияны къолуна тюшюб, де-факто да ара шахары болады. Квиринал къала, II Виктор Эммануилни резиденциясы болады. Лацио бёлге да итальян правительствону контролуна кёчеди.
Латеран келишиуле
Папа соруу 1929 джылда Латеран келишиулени болушлугъу бла тюзетиледи. Аннга кёре Ватикан, Папа областны джерлерине Италия ие болгъанын таныйыд, Италия эсе уа папаны Ватиканнга ие болгъанын таныйды, эмда аннга уллу финанс компенсация тёлейди.
Кино (магъаналары)
Кино- (κινημα,  — «къымылдау») — магъаналары кинематография иш бла байламлы болгъан къош сёзлени биринчи кесеклериди.
Уруп (суу)
Уруп — Шимал Кавказда Къарачай-Черкесияда саркъгъан сууду, Къобанны сол джетегиди.
Кино (магъаналары)
Кино быллай магъаналагъа да ие болургъа боллукъду:
Уруп (суу)
География билгиле
Узунлугъу — 231 км, бассейнини майданы — 3229 км². Ызы — ууакъ ташлыды. Баш Кавказ аркъадан саркъады эмда Къобан суугъа сол джанындан къошулады. Уруп, кёб суулу сууладан тюлдю, алай болсада, кёб адамгъа сууу джарайды.
Къара тенгиз
Къара тенгиз (Черное море) — Европаны ич тенгизиди.
Тенгизни эм уллу узунлугъу 1150 км-ди, эм уллу кенгилги 580 км-ди.
Тенгизге баргъан эм уллу сауула Днепр бла Дунайды.
Къабан
Къабан (Sus scrofa), неда кийик тонгуз — тонгзула юйюрден джаныуарды. Юй тонгузну бабасыды.
Орта билги
Къабан нени да ашагъан эки туякълы чайнамагъан сютлю джаныуарды. Тонгуз юйюрденди, эмда ишексиз да юй тонгуз да къабандан не да аны башха тюрлюлеринден чыкъгъанды. Юй тонгуздан къысха эмда кючлю саны, къалын аякълары бла айырылады, андан сора къабанны башы узунуракъды, къулакълары джитирек эмда юй тонгуздача болмай шим сиреледи, азау тишлери да юй тонгуздан эсе уллу эмда джитиледиле.
Къылчыгъы сыртында джал кибик болады. Бети къара-къонгур, сары къатыш, къыл тюбю джюнчюгю къонгур-боз бетлиди, ол себебден къабанны бети боз-къара-къонгур кибик болады, хамхоту, аякъларыны тюб джаны, къуйругъу эмда туякълары къарадыла. Къолан эмда чубар экземплярла аз тюбейдиле, эмда ала юй тонгузланы кийиклешгенлерини туудукъларына саналадыла.
Президент
Президент — къралны неда къраллыкъ ышанланы джюрютген къуралышны, коллегиялы органны, джамагъат бирлешиуню неда коммерциялыкъ къуралышны сайланнган башчысыды, бир-бир къраллада уа (сез ючюн АБШ-да) — алгъын бу орунну алыб тургъан адамны ёмюрлюк титулуду. Президент республикада, президент толтуруучу властны башчысы болады, парламент республикада уа — къуру кърал башчысы, бусагъатда диктаторланы асламысыда кеслерине президент дейдиле.
Этимологиясы — президент — «башчы» магъананы тутады (prae (башда, алда) + sedere (олтурургъа) — башда олтургъан). Бусагъатдагъы «фирманы президенти», «компанияны президенти» бу магъанадан чыкъгъандыла. «Президент» сёз, къралны башчысыны титулу болуб биринчи кере американ колонияланы эркинлик ючюн къазаутыны заманында берилгенди, ол титулну джюрютген Джордж Вашингтон алгъа бурун «Континет конгрессни президенти» болгъанды, артдан британ патчахлыкъгъа къаршчы къозгъалгъан штатларыны келечилерини джыйылыууну башчысы болгъанды. 1787 джылны конституциясына кёре, «президент» ол башчылыкъ этген конгрессни орнуна, бютеу къралгъа башчы болгъанды.
Синематограф (магъаналары)
Синематограф дегенни быллай магъаналары болургъа боллукъду:
Парламент
Парламент (parliament, parlement, «parler» — «сёлеширге» деген сёзден) — баш келечилик органны эмда закончыгъарыучу органны атыды. Бу магъанада термин Украинаны, Россияны, Таджикистанны, Туркменистанны конституцияларында сагъынылады. Дагъыда «парламент» сёз — баш закончыгъарыучу органны энчи аты кибик, Молдовада, Беларусда, Гюрджюде, Бельгияда, Къазакъстанда, Уллу Британияда, Грецияда, Италияда, Канадада, Румынияда дагъыда талай башха къраллада хайырланады.
Парламент келечилик органнга саналады, ол деген — халкъны келечисиди. Бу ышаны сайлау мадарындан келеди — бютеухалкъ сайлаула. Бусагъатдагъы къраллада асламысы бла парламентле законланы чыгъарырыун хакъына иедиле. Кёбюсюне толтуруучу органланы контролюн, аны къураудада орунлары барды (сёз ючюн правительствогъа ышанмауну вотумун чыгъарыу, неда президентни импичменти).
Парламентни тарихи
Халкъ келечиликни органлары бурунгу къралладада болгъандыла: Буруннгу Рим. Ол халкъ джыйылыу, тамадаланы кенгеши, Сенат (Буруннгу Рим), Рим форум, Комицияла, вече, къурултай эмда д. б. Орта ёмюрледе къауум-келечилик система джайылгъанды: парламентни ролюна ушаш ролну, тюрлю-тюрлю сослов къауумладан къуралгъан органла ойнагъандыла (Генерал штатла Францияда, Кортесле Испанияда, Земский собор Россияда д. б.
Бусагъатдагъы паламетаризмни джуртуна Ингилиз саналады, биринчи парламент ышанлы къурулуш Ингилизде XIII ёмюрде къуралгъанды, ол заманда Джерсиз Иоанн Эркиликлени уллу хартиясын къабыл этгенди. Бу документге кёре, патчах джангы налогланы патчах кенгеш къабыл этгинчи салыргъа эркинлиги болмагъанды. Уллу Британия — дунияда, парламент бютеу оноуну къолуна алгъан, биринчи къралды.
Аллында парламент власть, монарх бла джамагъатны ортасында, джумушакълатыучу, амортизатор функцияны тындыргъанды. Джамагъатны властда келечилигини формасы болуб тургъанды. Алай а акъыртын-акъыртын къралланы кёбюсюнде, экинчи дараджалы органдан, парламент баш кърал орган орнуна келгенди.
Эм къарт паралмантлеге Мэн айрымканны (Тинвальд) эмда Исландияны, (Альтинг) саналадыла, IX ёмюрде къуралгъан Тинвальд бютеу тарихи узунуна тохтаусуз ишлегенди, Альтинг а уа 1801-1845 джылланы официал халда ишлемегенди (алай а джашыртын джыйылыулары болуб тургъанды).
Парламентге сайлаула
Бусагъатдагъы демократия, парламенти эм азы бла бир палатасы халкъны ачыкъдан сайлауун излейди. Парламентге сайлаула халкъны кёлюню, халыны кёргюзеди, халкъны халы, къарамлары тюрлю-тюрлю политика партиялада джууаб табады. Сайлаула асламысында Пропорционал система бла (партияланы сайлайдыла), неда Мажоритар система (депутатланы сайлау округлада сайлайдыла) бла бардырыладыла. Сайлаула кёзюулю болуучандыла, кёбюсюне 4-5 джылда бир кере.
Парламнти къурамы
Парламентни члени депутат (тёбен палатада), эмда сенатор (огъары палатада) атны джюрютеди. Кёбюсюне парламентде 300-500 адам болады, алай а къралгъа кёре депутатланы саны он-онбешден, эки-юч минге дери чыгъаргъа болады.
Парламент бир неда эки палатадан къуралыучанды, эки палаталы парламентде бири огъары, бирида тёбен палата болуучандыла. Сёз ючюн, Уллу Британияда Парламентни огъары палатасы — Лордланы палатасы, тёбен — Общиналаны палатасыды, Россияда — Федерацияны Совети бла Кърал Дума, АБШ-да — Сенат эмда Келечилени палатасы, Германияда — Бундесрат бла Бундестаг. Кёбюсюне огъары палата тёбен палатадан айрылыб, демократия джорукъла бла сайланмайды.
Тёбен палата чыгъарылгъан оноула огъары палатада мюкюл этилирге керекдиле, огъары палата асламысы бла правительство джанлы болгъаны себебли бир бирледе тёбен палатаны правительствогъа къаршчы оноун къабыл этмей тохтайды, эки палатагъа юлешиуню магъанасы мындады.
Кёб палаталы пароламент Испанияда болгъанды.
Парламентни къурамында тюрлю-тюрлю сорууладан комитетле бла коммиссияла боладыла. Ала парламентни бу темагъа чыгъарлыкъ оноуларын хазырлайдыла.
Андан сора, парламентде фракцияла, эмда депутат къауумла къураладыла.
Халкъла арасы парламентле
Парламент магъанагъа келген талай халкъла арасы орган барды, кёбюсюне ала халкъла арасы организацияланы бёлеклери кибик ишлейдиле. Аллай органланы халкъ ачыкъдан сайларгъа болады, алай а асламысы миллет парламентлени келечилеринден къураладыла. Бютеухалкъ сайлаула Европа Бирликде, Андий кенгешге, Ара Американы Парламентине бардыладыла. Планлада Араб парламент бла Россия бла Беларусну Бирлигини Парламент ассамблеясы бардыла. Миллет келечиледен къуралгъан парламент ассамблеяла Европаны Советинде, НАТО-да, БКъБ-да бардыла. Женевада Парламентлеарасы Бирлик — дунияны парламентлерини ассоциациясы ишлейди.
Ле Корбюзье
Ле Корбюзье́ (Le Corbusier; керти аты бла тукъуму — Шарль-Эдуа́р Жаннере́-Гри (Charles-Edouard Jeanneret-Gris); 6-чы октябрь 1887-чи джыл, Ла-Шо-де-Фон, Швейцария — 27-чи август 1965-чи джыл, Рокебрюн-Кап-Мартен, Франция) — Швейцарияда туугъан француз архитектор архитектура модернизмни и функционализмни тамалын салгъанды, интернационал стилни архитектурасыны келечисиди, суратчы эмда дизайнер.
Стилини башхалыгъы
Ле Корбюзье — XX ёмюрни эм магъаналы архитекторларыны бириди, аны орну Фрэнк Ллойд Райт, Вальтер Гропиус, Мис ван дер Роэ кибик XX ёмюрню адамыны излемлерине кёре архитектураны тюрлендирген реформаторла бла бир тизимдеди.
Аны проектлери бла ишленнген мекямла кёб тюрлю къраллада барды — в Швейцарияда, Францияда, Германияда, АБШ-да, Аргентинада, Японияда, Эресейде, Индияда, Бразилияда.
Ле Корбюзьени архитектурасыны белгили этген ышанлары — джерни чыгъарылгъан уллу блокла; тюбюнде эркин сирелген колоннала; адам хайырланнган джатлама террасса-юй башла («юй башында бачхала»); бир джанындан бир джаны кёрюннген юй ал бетле («эркин ал бет»); бетондан этилген сюртюлмеген зыбыр юсле; бошлукълу къабатла («эркин план»). Алгъын къуру буну архитектура программасында болгъан ышанла энди бусагъатдагъы къурулушда къуру да хайырланнганлай турады.
Ле Корбюзьени чыгъармачылыгъыны дунияда белгили этген аны къарауларыны универсаллыгъыды. Ол архитекторланы эркин шекиллеге (формалагъа) кёзлерин ачханды дерге да боллукъду.
Аны джакълаучуларыны ичинде джазыучу Андре Мальро, политикачы Джавахарлал Неру болгъандыла.
Швейцар кёзюу 1887—1917
Ле Корбюзье, — керти аты Шарль-Эдуард Жаннере-Гри, — 1887-чи джылны 6-чы октябрында Швейцарияны, француз тилли кантону Невшателни Ла-Шо-де-Фон шахарында, сагъатчыны юйдегисинде туугъанды. 13 джылында туугъан шахарында Чемерликлени школуна киреди, анда ол джасагъан чемерликге (прикладное искусство) окъуйду. Устазы Шарль Леплатенье болады. Бу школгъа киргенинден башлаб, Эдуард Жаннере кесича алтын-кюмюш усталыкъны да юрениб башлайды, сагъатланы башларында эмалля эмда монограммаланы гравировка этеди. Кесини биринчи архитектура проектини, уста архитекторну болушлугъу бла, Э. Жаннере 18 джылында теджегенди. Ол белгили гравировкачы Луи Фаллеге юй болгъанды («Фаллени юйю» — villa Fallet), Къурулуш бошалгъандында, алгъан ачхасына Жаннере кесини биринчи билим алыу джолоучулугъуна чыгъады — джолу Италия бла Австрия-Маджаргъа болады. Джыл джарым чакълы бирни Жаннере Венада турады, анда Шо-де-Фонда эки юйню проекти ючюн ишлейди, аны бла бирге веначы сецессионну тинтеди, шахарны белгили суратчылары эмда архитекторлары бла тюбешеди, аланы ичинде ол заманланы бек айтхылы архитектору Хофман Йозеф. Жаннерени джолоучулукъда этген суратларын кёрюб, Хофман кесини мастерскоюнда ишлерге чакъырады, алай а Жаннере унамайды, ол оюм этгеннге кёре сецессион (модерн стиль) ол заманны шартларына келишмейди, эски болгъанды. Джолоучулугъу Парижде бошалады, анда Жаннере эки джылны чертежчу стажёр болуб Перье къарнашланы архитектура бюроларында ишлейди. Ала ол заманланы джангычылары болгъандыла, эмда кёб болмай чыгъарылгъаен темир бетонну пропагандасын бардыргъандыла. 1910-чу джылда джыл джарымны (Людвигом Мис ван Дер Роэ эмда Вальтером Гропиус бирге) Берлинни къатында Нойбабельсберг шахарда, белгили немец архитектура уста Петер Беренсни мастерскоюнда стажёрлукъ этеди.
Кечирек, Жаннере кесини билими ёсдюрюр ючюн, Кюнчыгъышха энтда бир джолоучулукъ этеди (1911) — Австрия-Маджаргъа, Балканлагъа айланыб, архитектураны буруннгу эскермелерин, фольклорну эмда Акъ Тенгиз (Тенгизле арасы) регионну халкъ къулуш усталыгъын тинтеди. Бу джолоучулукъла аны университети боладыла, эмда искусство бла архитектурагъа къарамларыны тамалын саладыла.
Джуртуна къайтхандан сора, Жаннере кеси окъугъан Чемерликлени школунда устаз болуб ишлеб башлайды. 1914-чю джыл кесини биринчи архитектура мастерскоюн ачады. Ла-Шо-де-Фонда талай мекямны проектин этеди, асламысы бла ала адам джашагъан юйле боладыла, аланы ичинда атасы бла анасына ишлеген «Жаннере-Перре вилла» (villa Jeanneret-Perret, 1912). Сагъатчы магнатны сапараши бла ишленнген «Швоб вилла» (неда «Тюрк вилла» — villa Schwob, 1916—1917), Ле Корбюзьени кеси айтханына кёре, бу проектден сора ол кесин биринчи кере керти архитекторгъа санагъанды.
Бу кёзюуде Жаннере кесини чыгъармачылыкъ биографиясында уллу орун алгъан «Дом-Ино Юй» проектни къурашдырыб, патент алады (Dom-Ino House, 1914; инженер М. Дюбуа бла бирге). Бу проектде, уллу ёлчемли биримледен къурулуш этиу теджеледи, ол заманлагъа кёре бу джангычы атлам болгъанды. Дом-Ино Юй концепцияны Корбюзье кесини кёб тюрлю мекямында хайырланады.
1917-чи джылны башында Эдуард Жаннере Ла-Шо-де-Фонну да, Швейцарияны да къоюб, Парижде къайтмаздан орналады.
Пуризмни кёзюую 1917—1930
Парижге келгени бла Жаннере, Макс Дюбуаны «Темир бетон джамагъатында» архитектор-консультант болуб ишлейди. Анда ишлеген заманында (апрель 1917 — январь 1919), ол иги кесек проектни этгенди, асламыс техника къурулушла, — Поденсакда (Жиронда) суу басым къала, Тулузада арсенал, Вьен сууда электростанци, Шаллюи бла Гаршизиде къасаб юйле эмда башхала. Бу проектле айры энчиликлери болмагъаны себебли, Ле Корбузье аланы «Чыгъармачылыгъыны толу джыйылууна» къошмайды. Башында айтылгъан джамагъатда ишлеген заманында, Эдуард Жаннере Альфортвиль шахарда къурулуш кереклени чыгъаргъан фабрика ачады, эмда аны директору болады, ол заманда сабий суратлау студияда сурат салыуну дерслерин да бергени белигилиди. Парижде Эд. Жаннере суратчы Амеде Озанфан бла танышады (Amédée Ozenfant), ол аны заманындагъы суратчылыкъ бла танышдырады, артыкъсыз да кубизмге бек эс бёлюнеди. Озанфан Жаннерени Брак Жорж, Пикассо, Грис, Липшиц, а позже — Фернаном Леже кибик белгили суратчыла бла танышдырады. Ол танышыуланы басымына тюшген Жаннере кесида суратчылыкъ бла къызады, ол аны экинчи усталыгъы болады. Озанфан бла бирге «пуристлени кёрмючю» атны джюрютген кёрмючле къургъанлай турады. 1919-чу джыл Жаннере и Озанфан, швейцар бизнесмен Рауль Ла Рошну финанс болушлугъу бла философия-суратлау журнал «» чыгъарыб башлайдыла. Архитектура бёлюмюн анда Эд. Жаннере бардырады, кесини статьяларыны тюбюнде «Ле Корбюзье» псевдоним бла къол салады. «Эспри Нуво» журналда Ле Корбузьени «Бусагъатдагъы архитектураны беш тамал нохталары» басмаланады, ала эм джангы архитектураны джорукъларыны тизими кибик боладыла.
1922-чи джылда Эд. Жаннере Парижде кесини архитектура бюросун ачады; ишге атасыны къарнашындан туугъан Пьер Жаннерени алады, ол аны таймаздан да компаньону болады. 1924-чи джылда ала кеслерини офислерни Севр орам, 35 адресде ачадыла(rue de Sevre, 35). Бу мастерскойда Корбюзьени проектлерини асламысы къуралгъанды.
1920-чы джылада Ле Корбюзье, аны атын белгили этген талай бай вилланы проектлерин да, къурулушун да бардыргъанды; аланы асламысы Париж бла аны тёгерегинде болъгандыла. Бу мекямла модернист стилни джарыкъ юлгюлеридиле; кесини заманына кёре джангы, бир-бирде эсе уа бёгек эстетикасы бла Корбюзьени юсюнден европачы архитектура авангардны джангы алчысы кибик сёлешиннгенди. Аланы ичинде эм магъаналы проектлери — Ла Рош вилла / Жаннере (Villa La Roche, 1924), Штейн вилла (Villa Stein, 1927), Савой вилла (Villa Savoye, 1929).
«Къачхы салон» кёрмючде 1922-чи джыл Жаннере къарнашла «''3 млн. адамгъа модерн шахар''[ en ]» проектни макетин кёргюзгендила, анда келликни шахарына бир тюрлю къаралгъанды. Кечирек бу проект «План Вуазен» болады (фр. Plan Voisin, 1925) — Парижни терен реконструкция планы. Вуазен планнга кёре Парижни джангы офис аралыгъын, 240 гектар эски юйлени чачыб, тазаланнган джерде ишленирге планланнганды. Онсегиз бирча 50 къабатлы офис мекям бир биринден тюрлю-тюрлю узакълыкъда къурулуб, араларында уа узунлугъуна тюрлю-тюрлю къуллукъланы джюрютген структурала къуруллукъ болгъандыла. Бютеу мекямла, ишленник майданны 5% боллукъ болгъандыла, къалгъан 95% эсе магистраллагъа, парклагъа, джаяу джолчукълагъа джораланнгандыю. Бу план ол заманыны француз басмасында уллу сенсация болуб сюзюлгенди
Бу эмда башха проектлеринде — Буэнос-Айресни планы (1930), Антверпенни планы (1932), Рио-де-Жанейрону планы (1936), Алжир шахар ючюн «Обюс план» (Plan Obus, 1931) — Ле Корбюзье тамамда джангы шахар къурулушчу концепцияланы айнытады. Аланы ортакъ нохталары шахарда джашагъанлагъа таблыкъ джаратыу, шахарлада джашил зонала къуруу («джашил шахарны» концепциясы), джолланы кенгертиу, ала бла бирге шахарлада мекямланы мийик этиб джашагъан адамланы тыкълыгъын кёб этеди. Бу проектледе Корбюзье кесин таймаздан да урбанистча кёргюзеди.
1930-чы джылла — «интернационал» стилни башламы
1930-чу джылланы башына Ле Корбюзьени аты белгили болады, уллу сапаришле келе башлайдыла. Аланы бири — Париждеги Кутхарыуну Аскерини Юйюдю (1929—1931). 1928-чи джылда Корбюзье Москвадагъы Центросоюзну мекямын ишлерге проектле эришиуге киреди.
1935-чи джыл Ле Корбюзье Бирлешген Штатлагъа лекциялары бла келеди, ол тюрлю-тюрлю шахарлада окъуйду — Нью-Йорк, Йель университет, Бостон, Чикаго, Мэдисон, Филадельфия, Колумбия университет. 1936-чы джыл аллай джолоучулукъну Къыбыла Америкагъа этеди. Рио-де-Жанейро шахарда, лекцияла тышында, Окъуу бла билимни министрлигини мекямыны проектин джаратыуда уллу юлюш этеди (арх. Л. Коста и О. Нимейер). Аны теджегени бла эм башында мияла къабыргъала бла, тыш кюнден сакълагъан жалюзиле салынадыла, ол заманлада биринчи кере аллай сынам болгъанды.
Ле Корбюзье CIAM конгресслени къуруучуларындан бири болгъанды, ол конгресслеге, архитектураны джангыртыу нюзюр бла тюрлю-тюрлю къралладан архитекторла джыйылгъандыла. CIAM биринчи конгресси Ла Сарразда, Швейцария, 1928-чи джыл бардырылгъанды. Корбюзьени шахар къурулушда концепциялары «Афина хартияны» тамалында болгъанды, Афинада баргъан CIAM IV Халкъларасы конгрессиндекъабыл этилгенди (1933). Ле Корбюзьени теориялыкъ къарамлары «Архитектурагъа» (1923), «Шахар къуруш» (1925), «Кюнлю шахар» (1935) эмда башха китабларында басмаланнганды.