cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ататюрк, Мустафа Кемал
Сабийлиги
Мустафаны анасы, тырмаш муслиман тышырыу, джашы Къураннга юренсе сюйгенди, алай а эри, Али Рыза, Мустафагъа ол замандагъы модерн окъуу берирге алланнганды. Эр-къатын, чырт компромисс табалмагъандыла, аны себебли школ джылына джетгенинде Мустафаны биринчи, юйюрю джашагъан тийреде орналгъан Хафиз Мехмет-эфендини школуна бергендиле, бираздан а уа, атасы къоймагъаны себебли, Салоникиде Шемси-эфендини модерн школуна кёчюрюлгенди эмда башланнгыч окъууну анда тамамлагъанды.
Ататюркчюлюк
Кемал, тюрк миллетчилик идеологияны тамалын салгъанды. Бу идеология, бусагъатха дери да Тюрк Республиканы официал идеологиясыды, кеси да Ататюркчюлюк неда Кемализм ат бла белгилиди.
Сара Бернар
Са́ра Берна́р (франц. Sarah Bernhardt, толу аты Sara Marie Henriette Bernhardt; 22-чи октябрь 1844, Париж — †26 март 1923, Париж) — актёрчулукъ усталыкъны юлгюсю болгъан, француз актриса.
Драматургия усталыкъны консерваториясын 1862 джылда бошаб, Сара Бернар Комеди Франсезде актер карьерасын башлагъанды. Кечирек Одеон театрдада ишлеб, кёб турмай Комедиге къайтады. 1880 джылдан башлаб энчи труппа къурайды, аны бла Европа бла Америкагъа турнеге чыгъады. АБШ-да болгъан заманында Томас Эдиссон бла танышады, ол Сараны ауазын фонографха джаздырады.
1900 джылда Сара Бернар тауушсуз кинода, Гамлетни ойнайды.
Актриса ёлюб кетгинчиге дери ойнаб тургъанды, ахыр кере сахнагъа 1922 джыл чыкъгъанды. 1915 джыл этилген аягъына ампутация огъунакъ тыйгъыч болалмагъанды.
Чикаго
Чикаго (Chicago, МФА: неда ) - АБШ адам саны бла ючюнчю джерде тургъан шахарыды. Бек уллу темир джол эм мешна тёмчек. Джангы Йоркдан сора экинчи уллу финанс ортакъ. Иллинойс штатда Мичиган келню джагъасында орналыпды. Чикагону адам саны (2012 джылны санаууна кере) 2695000 чакълыды (акъ американлыланы саны 45%). Чикагогъа дагъыда "Экинчи шахар" неда "Джеллени шахары" дейдиле.
XVII—XIX емюрле
Картогъа Чикаго биринчи кере 1833 джыл 350 адамы болгъан элчикча тюшгенди. Чикаго деген ат былайда алгъын джашагъан халкъны тилинден алыннганды, ол shikaakwa деп окъулады, агъач сохан, сармсах деп кечюрюледи. 1837 джыл Чикаго 'шахар' деген атны алгъанды, юч джылдан адам саны 4 минге джетеди. 1856 джылда шахарны башчылыгъы АБШ биринчи орта киртегюучю быргъы низам ишлерге оноу этеди. Ишни къурамына кере кирле Мичиганнга тегюлюрге керек эдиле. 1871 джыл шахарны иги кесеги уллу отда кюйгенди. Ол шахарны джангыдан ишлерге онг бергенди. Аны бла уа АБШ биринчи эм бийик юйлени ишлею башланнганды.
Койперни бели
Койперни бели (бир-бирде Эджворт-Койперни бели дейдиле)-кюн низамны кесеги, Нептунну чорхундан (30 а.у. Кюнден) 55 а.у.-гъа дери (Кюнден). Койперни бели астероид белбауугъа да ушайды, алай ол 20 кереге кенг эм 20-200 кереге уа ауурду экинчиден. Аламда андан башха беллеча, Койперникида гитче затладан къуралады, башхача айтханда, кюн низам къуралып бошагъандан сора къалгъан аберден. Койперни букъу бели учумлукъ аберден къуралады (алагъа бузла дейдиле), ол бузланы санына метен, аммиак эм суу киреди. Жуукъ аламны ол тийресинде юч шылаб планета бардыла: Плутон, Хаумеа, Макемаке. Дыгъыда Кюн низамны планеталарыны бир бир женгерлери да ол тийреде жаратылгъанга саналадыла, аланы санына Нептунну женгери -трион, сатурнну женгери - Феба киредиле. 1992 жылда Койперни бели ачылгъанлы беи энттада мингнге жуукъ букъу бел ачылгъанды, аламны тинтген алимлени акъылларына кере, дингил кенглиги 100 км-ден артыкъ болгъан, энттада 70 000 бел ачылмай турады. Аллын, къысхаортаман чорх ортаманы 200 жыл болгъан къуйрукълу жулдузланы асламы Койперни букъу белинде къуралгъаннга санап тургъандыла. Алай, 1990 жылда ол тийреде бардырылгъан ишле ол акъылны терслигин кергюзтгендиле. Плутон Койперни белини бек уллу гюржесиди. Биринчи Плутон планетагъа санала эди, алай ол Койперни белинде болгъаны себепли шылаб планетала санына тюшгенди.
Семенлени Къалтур
Семенлени Къалтур (1750—1850) ХIХ ёмюрню орта сюреминде  Учкуланда туугъанды. Ол фахмусу бла, кючю-къарыуу бла да халкъны арасында аты айтылыб тургъан адам болгъанды. Джамагъат эси сакълагъан хапарлагъа кёре, чыныкъгъан, хар неге да тырмашхан Къалтур тутушлада, садакъ атыуда, атлада ойнауда кишини аллына джибермегенди. Тойгъа-оюннга, джыргъа-таурухха, чамгъа-накъырдагъа уста болгъаны себебли, къууанчлада анга алгъыш айтдырыргъа, джырлатыб тынгыларгъа бек сюйгендиле. Аны эм бек сюйген иши мараучулукъ, уучулукъ болгъанды.
Къалтурну бир къауум джырлары, алгъышлары, назмулары, айтышлары тас болмай эндиге джетгендиле. Ала джырчыны терен фахмусуна, эслилигине шагъатдыла. Анга: «…къарачай-малкъар халкъны тюнгюч джырчысы», – дейдиле. Семенлени Къалтур 1808-1811 джыллада Къарачайда кёб адамны къыргъан эминадан да сау къалыб (юй бийчеси бла алты сабийи ёлгендиле), джангы юйдегисинден да, артында тёрт джашын къоюб, ХIХ ёмюрню ал джарымында ауушханды.
Бетховен (магъаналары)
Бетхо́вен:
Беркли
Бе́ркли (Berkeley) — ингилиз тукъум эмда топонимди.
5 ноябрь
5 ноябрь — григориан орузламада джылны 309-чу кюнюдю (високос джыллада — 310-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 56 кюн къалады.
Чегем
Чегем:
Гитче Къарачай район
Гитче Къарачай муниципал район (Къэрэшей цӀыкӀу къедзыгъуэ, Малокарача́евский муниципа́льный райо́н) — Къарачай-Черкес Республиканы къурамында административ районду.
Административ аралыгъы — Ючкекен элди.
Географиясы
Районну майданы — 1,365 минг км².
Тарихи
Гитче Къарачай район 1922 джыл къуралгъанды эмда башха районла бла бирге Ставрополь крайны Къарачай автоном областыны къурамына киргенди. Ол кёзюуде, районну аралыгъы (къурамына кирмегенлей) — Нарсана шахар болгъанды. 1957 джылда, Къарачай-Черкес автоном областны къуралгъанындан сора, районну аралыгъы Ючкекен элге кёчюрюлгенди.
Административ бёлюнюую
Гитче Къарачай районну къурамына киредиле:
Халкъы
Халкъны миллет къурамы:
Берклиде Калифорнияны университети
Берклиде Калифорнияны университети (The University of California, Berkeley) — АБШ-да илму тинтген джамагъат университетди, орналгъаны — Беркли’деди (Калифорния штат). Калифорнияны университетини он кампусундан эм эртдегилиди. 2013 джылда U.S. News & World Report журналны «Миллет университетле» рейтингинде 20-чы позицияны алгъанды, алай а окъутуу программаларыны кёбю къралда эм игилени санына киредиле. 2013 джылда Times Higher Education журналны рейтингинде Берклиде Калифорнияны университети, дунияны университетлеринден бешинчи орунну алгъанды.
Университет, компьютер бла IT технологияладан, экономикадан эмда физикадан специалистлени хазырлауда эм иги аралыкъланы бири кибик бютеу дунияда белгилиди. Берклиден физикле, Экинчи дуния къазауатны заманында атом бомбаны эмда андан сора водород бомбаны ишлеуде баш роль ойнагъандыла. Берклиден алимле циклотронну ойлаб чыгъаргъандыла, антипротонну тинтиб къарагъандыла, лазерни ишлеуде баш ролда болгъандыла, фотосинтезни тамалында болгъан процесслени ангылатхандыла, кёб химия элементни (аланы ичинде: сиборгий, плутоний, берклий, лоуренсий эм калифорний) ачхандыла. Берклиде BSD операцион система (эмда BSD лицензия) башламын алгъанды.
Беркли, студент активизмини тарихи бла белгилиди. Эм белгили акцияла: 1964 джылда Сёз Эркинлик ючюн къымылдау — университетни кампусдан политика памфлетлени джайыучуланы къоратыргъа кёргенинден сора башланнган протест акция — эмда 1968 джылда Халкъ паркда къаршчы туруу — «хиппи» культура бла ассоциация этилген студентлени протестлери.
Чегем (суу)
Чегем (Шэджэм; Чеге́м ) — Къабарты-Малкъарны Чегем районунда саркъгъан сууду, Минги таудан кюнчыгъышда Баш Кавказ аркъаны ёмюрлюк къарлары бла чыранларындан чыгъады.
Шимал-кюнчыгъыш таба саркъады, 1-чи Чегем бла 2-чи Чегем деген эки ырхыгъа бёлюнеди, сора дагъыда бир бирине къошулуб Басхан суугъа къошулады. Суу, бек терк саркъады эмда джай айлада, таулада къар эм бек эригин кёзюуде артыкъ кёб сууу болады. Узунлугъу 130 километр чакълы бирди.
Губертусбург мамырлыкъ
Губертусбург мамырлыкъ (Frieden von Hubertusburg) — Лейпцигден узакъ болмай саксон уучу къала Губертусбургда (Hubertusburg), 15-чи февраль 1763 джыл Пруссия, Австрия эм Саксонияны арасында Джетиджыллыкъ къазауатны (1756—1763) бошагъан мамырлыкъ кесаматды.
6 ноябрь
6 ноябрь — григориан орузламада джылны 310-чу кюнюдю (високос джыллада — 311-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 55 кюн къалады.
Губертусбург мамырлыкъ
Австрия Пруссиядан бютеу джер дауланы ызына алгъанды (Силезия бла Грауденц), Пруссия эсе уа къазауатдан чыкъгъан заран ючюн компенсация излеуню тохтатханды.
Прусс аскерлени Саксониядан чыгъыуу ючюн Австрия аскерлерин Глац графлыкъдан (бусагъатда Польшада Клодзко шахар) чыгъарады. Бютеу джесирле эмда аманатха алыннганла башларына бош болургъа, зор бла аскер къуллукъгъа чакъырылгъанла демобилизация этерге оноу этилгенди.
Пруссия Силезияны католиклерине дин тутуу эркинлик эмда иеликлерине тийилмеу хакъла бергенди, Австрия кючлеген прусс архивлени къайтаргъанды.
Пруссия Саксониягъа Польша бла тыйгъычсыз байламны джюрютюуге гарантия бергенди, прусс территориядан саксон аскерлени ётюулерин да алай. Эки джан да сатыу-алыуну айныууна болушлукъ болургъа борчланнгандыла.
Сыр статьялада Пруссия, Сыйлы Рим империяны джангы башчысын сайлауда Мария Терезияны джашы ючюн ауазын берирге сёз бергенди.
Алай бла, кесаматха кёре къазауатха дери статус-кво орнуна келеди. Адамланы, Европада эм узун къазауатланы биринде аллай бир къанны бошуна нек тёгюлгенин огъурамагъанларын ангыларгъа боллукъду. Алай а башха джаны бла къарасанг, бу кесаматны Германия бла Европаны тарихлеринде бек уллу магъанасы болгъанды: Пруссия алчы европалы къраллагъа тамамы бла къошулады, Пруссияны гегемониясында немец джерлени бирлешиу процесси башланады, Европаны айныуу биз тарихден таныгъан джолгъа тюшеди.
Бетховен, Людвиг ван
Людвиг ван Бетховен (Ludwig van Beethoven ; 16 декабрь 1770, Бонн, Вестфалия — 26 март 1827, Вена, Австрия) — немец композитор, дирижёр эмда пианистди, «веначы классиклени» ючюсюнден бириди.
Бетховен дуния культурада симфония деген музыка жанрны эм айтылгъан устасыды. Аламат музыкант, дирижёр да болгъанды. Закийлени да закийи Бетховенни чыгъармаларында уллу революциялы талпыныу, адамны ниет кючю кёргюзтюледиле: «Жигитлик симфониясы», «Къууанчлыкъ одасы», тюрлю-тюрлю увертюралары.
Бетховен музыкада соната жанрны да уллу устасы болгъанды. Дунияда эм белгили, эм сыйлы сонатагъа аны «Аппассионатасы» саналады. Ол чыгъармада композитор адамны таркъаймаз кючюн, аны къадар бла тенглешин кёргюзтеди. Жашауу уллу къыйынлыкълада ётген, ахырында сангырау болгъан композитор закийлик кючюн ахыр ууахтысына дери ташламагъанды, таукелликни къажымаулукъну.
Саулукъ
Саулукъ — турууу сау организмни, организм саулай эмда болгъан органла джашаяладыла.
Саулукъгъа не тиеди?
Саулукъгъа тиедиле: ашгъан шхуур, джашагъан джер, тюз джашау.
Медицина аурууланы кебюсюн сау этерге болушады.
7 ноябрь
7 ноябрь — григориан орузламада джылны 311-чи кюнюдю (високос джыллада — 312-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 54 кюн къалады.
Страсбург антла
Страсбург антла (Sacramenta Argentariae, Serments de Strasbourg, Straßburger Eide) — кюнбатыш-франк король Къашха II Карл бла аны къарнашы кюнчыгъыш-франк король Немецли II Людовикни арасында 14-чю февраль 842 джыл бегитилген джандаш кесамат болгъанды. Француз тилни (эски-француз тилни) эм эски эсгертмесине саналады.
Тарихи
Текст, тарихчи Нитгардны латин тилде джазылгъан «Ашхы Намыслы Людовикни джашларыны арасында къаугъаны юсюнден» деген тарих билгисинде тюбейди. Нитгард, болгъан ишлени заманында джашагъанды, эмда аладан сора кёб турмай — 844 джылда ёлгенди. Нитгардха кёре, Ашхы Намыслы I Людовикни джашларыны арасында болгъан къазауатда орта къарнаш Людовик бла кичи къарнаш, 19 джылдагъы Карл, эм тамада къарнашлары — Лотаргъа къаршчы бирлешгендиле. Карл, роман тилли аскерлени башында, эмда Людовик герман тилли «тевтонлагъа» башчы болуб, 14-чю февраль 842 джылн Страсбургга джыйылгъандыла. Ант берилиуню аллы бла къарнашла джыйылгъанлагъа сёлешгендиле: Карл, Людовикни аскерчилери аны ангыларча «тевтонча», Людовик эсе уа — «романча». Биринчи Людовик сёлешгенди. Ол кесини сёзлеринде Лотарь Карлны инджитгенин, аланы джерлерин къурутханын, эмда бу бирикмеклик энчи нафыслары бла тюл, къралларыны рахатлыкъларын эмда берекетлиликлерин джакълай къурагъанларын айтханды. Бу антны къарнашларыны бири бузса, антны бузгъан патчахны аскерчилери кеслерини башчыларына бойсунуудан эмда антларындан башларына бош боладыла. Сёлешиуден сора антны биринчи Людовик айтады, роман тилде (къарнашыны аскерчилери ангылар ючюн). Карл эсе уа бу антны тевтон тилде айтады. Андан сора аскерчиле ант этедиле, хар аскерчи кесини тилинде.
Страсбург антла, Рим империядан къалгъан латин тилли дунияны, джангы Европаны халкъларына орунун къойгъанына эм эски шагъатлыкъланы бириди.
Тили
Нитгард бу текстлени болгъаныча береди, Карлы аскерини тилине «романча» (lingua romana), Людовикникине уа «тедескча» неда «германча» дейди (lingua teudisca). Тилни джанындан къаралса биринчи эски-француз тилни эм эски белгили эсгертмесиди, экинчи уа — буруннгу огъары немец тилни (Рейн бёлгени диалекти) эм эски эсгермелерини бириди.
Биринчи тинтиуле XIX ёмюрде «Monumenta Germaniae Historica» (II, 666) чыгъармада болгъандыла, ары Гриммни Страсбург антланы юсюнден тинтиулери киргендиле. Артдан Гастон Барри Нитгардны текстин филология джаны бла тинтгенди.
Эсгертмеге артдан да романистлени эслери бёлюннгенлей тургъанды, эмда тинтилген асламысы бла эски-француз текст болгъанды. «Антланы» роман тилини юсюнден оюмла тюрлю-тюрлюдюле. Бир алимле бу джазмалада Лион бёлгени роман тилин кёредиле, башхала антланы диалект базасын Галлияны шимал-кюнчыгъышында локализация этедиле, бирлери текстни ол заманда керти хайырланнган роман-галл тилге санайдыла, башхалары уа текстни керексиз латинлешдирилгенди деген оюмдадыла.
Роман (эски-француз) антланы тексти
Немецли Людовик Карлны аскерини аллында окъугъан анты: "Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d’ist di en avant, in quant Deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo, et in aiudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dift, in o quid il mi altresi fazet, et ab Ludher nul plaid num quam prindrai qui meon vol cist meon fradre Karle in damno sit."
Карлны аскери окъугъан ант: "Si Lodhuvigs sagrament que son fradre Karlo jurat conservat, et Karlus meos sendra de suo part non lostanit, si jo returnar non l’int pois, ne jo ne neuls cui eo returnar int pois, in nulla aiudha contra Lodhuuvig nun li iv er."
"Людовик, кесини къарнашы Карл берген антны тутса, Карл а уа мени джюйюсханым, кесини джанындан аны бузса, мда мен аннга тыйыгъыч болалмасам, не мен, не да башхасы Людовикге къаршы болушлукъ берлик тюлдю."
Беркли (округ)
Бусагъат заманда АБШ-да Беркли (Berkeley County) аты бла 2 округ барды:
Сараевода мурдарлыкъ
Сараевода мурдарлыкъ — 1914 джылны 28-чи июнунда «Млада Босна» атлы серб миллетчи террорист организацияны члени, онтогъуз джыллы босниячы сербли Гаврило Принцип, австриячы эрцгерцог Франц Фердинанд бла аны бийчеси София Гогенбергни ёлтюргениди. Принцип 5 адамдан къуралгъан группагъа киргенди, группада тамадалыкъ этген Данило Илич болгъанды.
Сербияда ол заманда талай миллетчи (националист) организация болгъанды, ала бютеу къыбыла славянланы бир къралгъа джыйыб «Уллу Сербия» къураргъа излегендиле. Серб аскерни офицерлерини ичинде джашыртынлыкъ «Къара къол» атлы организация болгъанды. Аны умуту — Австрия-Маджаргъа бойсунуб тургъан серблени азатлагъан болгъанды. «Къара къолну» бачамасы серб контрразведканы тамадасы Драгутин Дмитриевич болгъанды. Пашични правительствосу огъуна андан къоркъаракъ болгъандыла. Серб правительство сезген болгъанды мурдарлыкъ оюмлары болгъанын, джаратхан да этмегенди аны, алай а чырмау да этмегендиле «Къара къолгъа»
Бу мурдарлыкъ Биринчи дуния къазауатны башланнганыны сылтауу болгъанды.
Μm
µm - (μικρός - гитче, + μέτρον - енчелеу, елчем деген грек сезледен) - Халкъла аралы бирлик елчем тизмеде ЕТ узунлукъну елчеми. Бир метрни миллиондан бири. μικρός (микро) ЕТ-де кесек елчемлени къурайды, 1960 жылда 11 ауурлукъланы бла енчелеулени Баш жыйылыуунда къуллукъгъа алыннгады.
1 µm = 0.001 mm = 0.0001 sm = 0.000001 m.
10 ноябрь
10 ноябрь — григориан орузламада джылны 314-чю кюнюдю (високос джыллада — 315-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 51 кюн къалады.
Орус алфавит
Орус алфавит — орус тилни алфавитиди, бусагъатда 33 харифден къуралады, бусагъатдагъы варианты 1918 джылдан бери барды (официал халда 1942 джылдан бери: аннга дери алфавитде 32 хариф болгъаннга саналгъанды , Е бла Ё бир харифни эки тюрлюсюне саналгъандыла).
Алфавитны къуралгъаны
863 джыл тёгерекде Солуниден (Салоники) эки къарнаш Кирилл бла Мефодий византий император III Михаилни буйругъу бла славян тилге джазманы тюзетгендиле. Тамыры урум официал джазмадан келген, кириллица къуралгъандан сора, болгар китабчыланы школлары айныб башлайды. Болгария славян джазманы аралыгъы болады. Былайда биринчи славян китаб школ къуралады — Преславль китаб школ — Кирилл бла Мефодий джазгъан дин китабла джангыдан джазыладыла (Инджил, Псалтирь, Абыстол), урум тилден джангы кёчюрюмле этиледиле, эски славян тилде энчи чыгъармала джазалыдал («О письменехъ Чрьноризца Храбра»). Кечирек эски-славян тил Сербиягъа киреди, X ёмюрню ахырына уа Киев Русну клисасыны тили болады.
Эски-славян тил, Киевь Русда клиса тил болгъанлыкъгъа, буруннгу орус тилни эткисине тюбейди. Алай бла бусагъатдагъы орус алфвит эски-славян тилни кириллицасындан къуралгъанды.
Ол заманнга 43 хариф болгъаннга саналады. Кечирек 4 джангы хариф къошулады, 14 эски хариф а уа талай заманны ичинде тауушла болмагъаны себебли, керек болмай къоратылады. Аллында йотланнган юсла кетедиле, артдан уллу юс , ол XV ёмюрде ызына къайтады, а лай а джангыдан XVII ёмюрде къоратылады, аны ызындан йотланнган Е ; къалгъан харифле кеслерини магъаналарын эмда шекеллерин тюрлендириб бюгюннге дери чиркъау славян тилде къалгъанды. XVII ёмюрню экинчи джарымында орфография тюрлениуледен сора бу тизим хариф болгъанды: А, Б, В, Г, Д, Е (джазылгъаны айр Є бла бирге, бир заманда айры харифге саналгъанды, эмда бусагъатдагъы Э харифни орнуна ызындан салыннганды), Ж, Ѕ, З, И (эмда аны айры харифге саналгмагъан Й варианты [j] тауушну белгилегенди), І, К, Л, М, Н, О (эки тюрлю шекели болгъанды «тар» эмда «кенг»), П, Р, С, Т, У (эки тюрлю графика шекели болгъанды: ), Ф, Х,  (эки тюрлю шекели болгъанды «тар» эмда «кенг», эмда «от» лигатурада, кёбюсюне айры харифге саналгъанды), Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, , Ю, Я (эки тюрлю шекелде: IA эм , ала бирбирде айры харифлеге, бир-бирде бир харифге саналгъандыла), , , ,. Бир-бирде джазмагъа Ѫ|уллу юсну эм «икни къошхандыла» (бусагъатдагъы «у»), алай а ала тауушлу болмагъандыла эмда бир сёзде да хайырланмагъандыла.
Бу шекелде орус алфавит I Пётрну заманында 1708—1711 джылланы реформаларына дери болггъанды (чиркъау славян азбука бусагъатда да аллайды), ол заманда саф башы белгиле къоратыладыла эмда кёб дублет харифле къоратыладыла.
Артдан къоратылгъан харифлени бир къаууму ызына къайтады, алай дагъыда къоратылады. 1917 джылгъа орус алфавитни къурмаында 35 хариф къалады (кертиси бла уа 37):: А, Б, В, Г, Д, Е, (Ё айры харифге саналмагъанды), Ж, З, И, (Й айры харифге саналмагъанды), І, К, Л, М, Н, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь,, Э, Ю, Я, ,. (Ахыр хариф алфавитде болгъанлыкъгъа хайырланмагъанды).
Ахыр реформадан сора бусагъатдагъы 33 харифли къурам къуралады.
Акъсуу (Къарачай-Черкесия)
Акъсуу (Аксу) — Россия Федерацияны Къарачай-Черкес Республикасыны Гитче Къарачай районунда посёлокду. Красный Курган эл джерлешимни къурамына киреди.
Львовчу профессорланы ёлтюрюлгенлери
Львовчу профессорланы ёлтюрюлюую — поляк интеллигенцияны келечилерини Львов шахарда кёб санда  (45 чакълы бир алим бла устаз, асламысы бла Львов университетде ишлегендиле, эмда аланы юйдегилери бла къонакъларын къырыуду. Бу актны 1941 джылны июлунда немец оккупацион аскерле бардыргъадыла.
Акцияны барыуу
1941 джылны 30-чу июлунда, Уллу Ата Джурт къазауатны башланнганындан сора бир ыйыкъ кетиб, немец аскерле Львов шахарны кючлейдиле. Ала аллындан хазырланнган списокла бла чууут эмда поляк халкъны келечилерин асыб башлайдыла. Списокладагъыланы асламымысы поляк политикачыла, спортчула, артистле, алимле эмда бабасла болгъандыла. Ала поляк миллетни элитасы эдиле, бу акцияны баш нюзюрю поляк джамагъат оюмну дуниягъа билдиреллик, протест этеллик къауумну къоратыу болгъанды.
Быллай акцияла Чехославакия бла Генерал-губернаторствода 1939 джыл бардырылгъандыла, анда краковчу профессорланы тутуб концлагерлеге ашыргъандыла.
Тутуула эмда мурдарлыкъла Львовну оккупациясындан сора эрлай башланадыла. Халкъны ёлтюрюуню энчи немец аскер бёлекле бардыргъандыла (айнзатцкомандала), ала Львовха къазауат этген аскерледен сора киргендиле. Бу акциялагъа башчылыкъ львов гестапону бёлюмюню тамадасы, СС-ни гауптштурмфюрери Ганс Крюгер этгенди. Тутулгъан чууутлуланы асламысы тутулгъан джерлеринде огъунакъ ёлтюрюлюб баргъанды,полякла эмда башха миллетлени келечилерин а уа алгъы бурун Замарстыновдагъы эски аскер тюрме болуб тургъан, энди гестапону тюрмесине ашыргъандыла. 2-чи июлда талай кере поляк правительствогъа башчылыкъ этген профессор Казимир Бартель (Kazimierz Bartel) тутулады. 3-чю июлдан 4-ге кечеде 22 бла 2 сагъатны арасында эсесчиледен, полициядан эмда жандармериядан къуралгъан талай къауум онла бла баш окъуу заведениялада ишлеген онла бла профессорну тутадыла. Профессорланы тышында аланы юйлеринде ол заманда болгъан, джыллары 18 тамада болгъан бютеу эркишилени да къоратхандыла. Списокла къазауат башланнгынчы хазырланнгандыла. Бир оюмгъа кёре немецлеге 1939 джыл Къызыл Аскерни Кюнбатыш Украинагъа кириунден сора Краковха къачхан, львовчу украин студентле списокланы къураргъа болушхандыла. Аны тышында бир белгили болмагъан Петер Николаас Ментенни атлы голландлыны юсюнден да сёз барады, ол Львовну къатында джер ие болгъанды, эмда бай юйле бла танышлыкъ джюрютгенди, эмда къайсы юйде не тонаргъа болгъанындан хапары болгъанды. 4-чю июлну танг аласында профессорладан биреулен эмда джумушчуланы асламысы башларына бош этилгенди, къалгъанла уа шахар тышында Вулец дуппурлагъа чыгъарылыб ёлтюрюлгендиле. Профессор Казимир Бартель, кечирек 1941 джылны 26-чы июлунда ёлтюрюлгенди. 1943 джылны октябрында ёлюкле къазылыб Кривич чегетге келтирилгендиле, анда нацист аманлыкъланы джабар ючюн бардырылгъан мероприятиялада башха ёлюкле бла бирге кюйдюрлгендиле.
Поляк тарихчи Зигмунт Альберт, кёргюзтгеннге кёре ёлтюрюлгенлени юйлери гестапону эмда украин полицияны оноучуларына берилгеди.
Ёлгенлени списогу
Фашист мурдарлыкъны тинтиуню Львов комиссиясыны актына (1-6.11.1944) къошулгъанла:
Поляк тарихчи З.Альберт дагъыда къошады:
9 ноябрь
9 ноябрь — григориан орузламада джылны 313-чю кюнюдю (високос джыллада — 314-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 52 кюн къалады.
8 ноябрь
8 ноябрь — григориан орузламада джылны 312-чи кюнюдю (високос джыллада — 313-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 53 кюн къалады.
Архыз
Архыз (Архыз) — Къарчай-Черкес Республиканы Зеленчук районунунда орналгъан элди.
Сауутлу кючле
Сауутлу кючле (СК) неда аскер — къралны эркинлигин эм территория бютеулюгюн, къазауат неда агрессия болса, джакълагъан сауутлу къуралышды. Политика властны къолунда бек магъаналы сауутду, дайым бла резерв компонентледен къуралыучанды.
Сауутлу кючлени къуралыуу, къурамы, аскерчилени юретиу — джамагъатны, къралны халисине кёре, кърал политикагъа кёре, къралны уллулугъуна, аны география турмушуна кёре, тарих, социал эмда культура адетлерине кёре болады. Алай а эм уллу магъана — къралны экономикасы бла власты аладыла.
Къралланы сауутлу кючлери саны бла, къуралыу принциплери бла, тындыргъан функциялары бла бир-бирлеринден айрыдыла.
Айныгъан къралланы сауутлу кючлерини бир-бирлерине ушагъан ышанлары барды:
Шпион
Шпиона́ж — тыш къралланы органларыны башха къралда тахса джыйыууду. Асламысы бла джашырылгъан билгилени (кърал тахсаны) кючлер мурат бла бардырылады.
Шпион — конфликтге къошулгъан эки къауумну бири ючюн ташатын башханы юсюнден билги джыйгъан адамды. «Тахчасы» деген сёзге магъанасы бла джууукъду, алай а хайырланыуда негатив коннотациясы барды.
11 ноябрь
11 ноябрь — григориан орузламада джылны 315-чи кюнюдю (високос джыллада — 316-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 50 кюн къалады.
Ыйых кюн
Ыйых кюн — шабат кюн бла баш кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю. Тарихчи Шаманланы Ибрагимни айтханына кёре, къарачай-малкъар тилде ыйых сёз — буруннгутюркча ыйык/ыдык («сыйлы, шыйых») сёзден къуралгъанды.
== Ыйых кюн халкъ культурада ==
Ыйых кюнню орузламада оруну
Библиягъа таяннган иудей эм христиан орузламагъа кёре ыйых кюн, ыйыкъны биринчи, «джетинчи кюнню» (шабат кюнню) ызындан баргъан, кюнюне саналады. 321 джылда Рим империяда биринчи христиан император Константин, ыйых кюнню ыйыкъны биринчи кюню эмда солуу бла табыныуну кюню этгенди.
Бизни заманда Европаны къралларында ыйых кюн ыйыкъны ахыр кюнюне саналады. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре ыйыкъны биринчи кюнюне баш кюн саналады, ыйых кюн а уа — ахыр кюнюне. Алай а ыйых кюн официал халда АБШ-да, Израилде, Канадада эм талай африкан къралда ыйыкъны биринчи кюнюне саналады. СССР-де ыйых кюн, ыйыкъны ахыр кюнюне саналгъанды. Европаны талай тиллеринде (славян тилледе, немец тилде, фин тилде, исланд тилде) барас кюнню аты, барас кюн бусагъатда европалы къралладача ыйыкъны 3-чю кюню болмай алгъы бурун ыйыкъны 4-чю кюню болгъанын билдиреди.
Кърым ханлыкъ
Кърым ханлыкъ (Qırım Hanlığı) — кърымтатарлыланы 1441—1783 джыллада болгъан къралларыды. Къралны кесини аты — Кърым джурт (Qırım Yurtu) болгъанды. Кърым джарымайрымкандан сора да Дунай бла Днепрни арасында джерлени, Азау тенгизни тийресин эмда Россияда бусагъатдагъы Краснодар край бла Ростов областны кесеклерин (Дон суу бла Къобаны сууну арасында тюзлени) алгъанды. 1478 джылда Кърым ханлыкъ официал халда Османлы империягъа бойсуннган кърал болгъанды эмда 1774 джылда Кючюк-Кайнарджа мамырлыкъ кесамат бегитилгинчи дери ол статусда тургъанды. Ханлыкъ 1783 джылда Россия империя джанындан аннексия этилгенди.
Географиясы
Джарымайрымканнга кирилген джерде баш къала — Ор Къапы болгъанды (оруслула Перекоп деб таныгъандыла), бу Кърымны къабагъы болгъанды. Кърымны къоруулау функцияны къала—шахарла — Арабат эм Керич джюрютгендиле. Дагъыда Балыкълауада, Судакъда, Керичде, Кефеде аскер гарнизонла тургъандыла. Баш саудюгер портла — Кезлеу бла Кефе болгъандыла.
Уллу театр (Санкт-Петербург)
Уллу театр (Таш театр) — 1784-1886 джыллада Петербургда болгъан театрды. Санкт-Петербургда биринчи дайым, Эресейде эсе уа эм уллу театрланы бири болгъанды. Театр майданда салыннганды. 1886 джыл Таш театрны мекямы чачылыб, бусагъатдагъы Петербург консерваторияны мекямы къурулгъанды.
Дворянствону эркинликлерини юсюнден манифест
Дворянствону эркинликлерини юсюнден манифест — III Пётрну 1 март чыкъгъан «Бютеу эресей дворянствогъа эркинлик бла азатлыкъны бериуню юсюнден» («О даровании вольности и свободы всему российскому дворянству») указыны къысха атыды. Эресейни тарихинде биринчи кере орус акъсюек къауум зорунлу 25 джыллыкъ граждан эм аскер къуллукъдан бош болгъанды, тыйгъычсыз тыш къраллагъа чыгъаргъа эркин болгъанды. Алай а правительствону излемине кёре къазауатланы заманында сауутлу кючледе къуллукъ этерге борчлу болгъандыла, эм аны себебли джерлерини конфискация этиллик къоркъуу бла Россиягъа къайтыргъа керек болгъандыла. III Пётрну бу указыны тамал халлары, II Екатеринаны 21 апрель 1785 джыл чыгъаргъан белгили «Дворянствогъа саугъагъа берилген грамота 1785» деген акты бегитгенди.
Уллу театр (Санкт-Петербург)
Петербург Уллу театрны архитектурасы
Архив документле шагъатлыкъ этгеннге кёре Уллу театрны биринчи болджаллы мекямын 1775 джыл Антонио Ринальдини проекти бла салыб башлагъандыла. Алай а Ринальди басхычладан джыгъылгъанындан сора ол кеси къурулушха къараялмагъанды, Экинчи Екатерина немец театр декоратор эмда архитектор Людвиг Филипп Тишбейннге театрны джангы проектин салыргъа борч салады, бу проект бла кечирек архитекторла Ф. В. фон Баур бла М. А. Деденев мекямны къурулушун бардырадыла Театрны ачылыуу 1783 джыл болады. Алай а бир-бир къайнакълагъа кёре театр бир джылгъа кеч ачылгъанды. Бу уллу мекямны фасыды аз джасалгъанды. Георги Уллу театрны мекямын былай суратлайды: «Тышындан бу мазаллы къарамлы мекямды. Баш киришни башында каррара мермерден олтуруб тургъан Минерваны скульптурасы барды, къалкъанда : „Vigilando quiesco“ (рахатланыб да сакълайма)». Мекямда 6 кириш, 16 чыгъыш болгъанды%; Минерваны сюнгюсю шыбладан джакълагъанды." Театргъа 2 минг чакълы бир адам сыйыннганды, 3 къатлы болгъанды. Декорацияларын уллу устала П.Гонзаго бла Скотти этгендиле.
1802 джыл император Александр I Уллу театрны уллуракъ этерге эмда аны тыш къарамын тюзетирге оноу этеди. Бу оноун баджарыу француз архитектор Тома де Томоннга тюшеди. Бютеу ишле сегиз айгъа бошаладыла, бу болджал ол заманлагъа кёре бек къысха болгъанды.
Тома де Томон мекямны ёлчемин уллайтханды (джангыдан къурулушны чуруму театргъа аз адам сыйыныу болгъанды).
1811 джыл театргъа от тюшеди, алай а 1818 джыл джангыдан къурадыла. 1835—1836 джыллада архитектор А. Кавос реконструкция этгенинден сора къараучу залгъа 3 минг адам сыйыннганды. Петербургдагъы Таш театр бютеу Европада театр мекямны юлгюсю болгъанды.
Трансаляска нефть быргъы
Трансаляска нефть быргъы (ТАНБ) — АБШ-да нефть быргъыды. Алясканы шималында, Прадхо-Бей атлы нефть чыкъгъан джерден къыбылада Валдиз шахарны портуна дери нефтни джиберир ючюн деб ишленнгенди. Аляска штатны шималындан къыбыласына дери созулады, узунлугъу — 1288 км-ди.
Тарихи
Нефть быргъыны къурулушу 1973 джылгъы энергетика кризисден сора башланнганды. Къурулуш 1975 джылны 26-чы мартында башланнганды, эмда 1977 джылгъа бошалгъанды. Ишлеб 1977 джылны 20-чы июнунда башлагъанды.
Быргъыны энчиликлери
Къурулушда 48-дюймлукъ (122 см) быргъыла хайырландырылгъандыла. Джибериу амалыны максимуму — суткагъа 2136 минг баррелди (339 600 м³/сут).
Дунияда эм бек джакъланнган быргъыладанды. Трансаляска нефть быргъы 8,5 балл джер тебрениуню чыдарча ишленнгенди. 2002 джылны ноябрында Денали’де 7,9 магнитудалы джер тебрениу болгъанынды, быргъы сау къалгъанды.
Шопен, Фредерик
Фредери́к Шопе́н (Frédéric François Chopin ; туугъан аты — Фридерик Франци́шек Шопе́н, Fryderyk Franciszek Szopen; 22 февраль (башха версиягъа кёре — 1 март) 1810, Желязова-Воля эл, Варшаваны къатында — 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор эмда виртуоз-пианист. Фортепианогъа бек кёп чыгъарманы авторуду.
Польшаны эм уллу композиторуна саналады. Ол аны бла бирге закий пианист да болгъанды. Аны кёп тюрлю чыгъармаларыны ичинде дуниягъа белгили «Ноктюрну» бютюн да сейирликди. Шопенни музыка этюдларын Къулийланы Къайсын да бек сюйгенди. Шопеннге аталып жазылгъан назмусу да барды.
Зеландия
Зеландия (талай герман тилде «Тенгиз кърал» деген магъананы тутада) — Европада, АБШ-да эмда башха джерледе талай география объектни атыды
АБШ-ны бир-бир штатларында шахарланы атларыны чыкъгъаны да ушашды (Zeeland):
Адыге-Хабль район
Административ аралыгъы — Адыге-Хабль элди.
Географиясы
Районну майданы — 531 км².
Тарихи
1947 джылда Икон-Халкъ район болгъанды. 1957 джылда Икон-Халкъ районну аты Адыге-Хаблге ауушдурулгъанды.
Административ бёлюнюую
Адыге-Хабль районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 11,9 минг адамды (2010).
12 ноябрь
12 ноябрь — григориан орузламада джылны 316-чы кюнюдю (високос джыллада — 317-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 49 кюн къалады.
Мырыт
Мырыт — жулдузладан, кечетледен, жулдузла аралы букъудан, буздан, тылпыудан эм къара жынгылдан къуралгъан ауетли байланнган уллу низамды. Мырытда хар зат саулай ауурлукъну ортасына кёре тёгерек бурулады. Санында Кюн низам бла Жер да болгъан мырыт — Къой жолду. Къой жолдан къалгъан галактикала бек узакъдадыла. Аланы жууукъдагъыларына узакълыкъны мегапарсекледе ёнчелерге келишгендиле, узакъдагъыларына уа — къызыл тебиуню ёлчеминде. 2008 жылда белгиге кёре бизден эм узакъ мырыт — UDFj-39546284-дю. Жерден къарап жангыз да юч мырытны кёрюрге боллукъду: Андромеданы тубанлыгъы (шимал жарымтопда кёрюнеди), Уллу эм Кичи Магелланны булутлары (къыбла жарымтопда кёрюнедиле).
13 ноябрь
13 ноябрь — григориан орузламада джылны 317-чи кюнюдю (високос джыллада — 318-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 48 кюн къалады.
14 ноябрь
14 ноябрь — григориан орузламада джылны 318-чи кюнюдю (високос джыллада — 319-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 47 кюн къалады.
Кърым татарлыла
Кърым татарлыла (qırımtatarlar, къырымтатарлар) неда кърымлыла  (qırımlar, къырымлар) — тарихге кёре Кърымда къуралгъан миллетди. Алатай юйюрню тюрк къауумуна кирген кърымтатар тилде сёлешедиле.
Кърым татарлыла суннит муслиманладыла, ханафит мазхабны тутадыла.
15 ноябрь
15 ноябрь — григориан орузламада джылны 319-чу кюнюдю (високос джыллада — 320-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 46 кюн къалады.
Архипелаг
Этимологиясы
«Архипелаг» сёз, грекча arche — „ал“, „башчылыкъ“ деген эмда pelages — „тенгиз“ деген сёзледен къуралгъанды. деб алгъа джангыз Грек архипелагга (Эгей тенгизни айрымканларына) айтылгъанды.
Баш кюн
Баш кюн — ыйых кюн бла гюрге кюнню арасында ыйыкъны кюнюдю.
Этимологиясы
Къарачай-малкъар тилде баш кюннге, ыйыкъны биринчи («баш») кюню болгъаны ючюн, алай аталгъанды.
Тюрк тилде баш кюннге pazartesi дейдиле, муну магъанасы уа «ыйых кюнден сора кюндю» (pazar — «ыйых кюн», pazartesi — «пазарны артысы»).
Алай а эрмен (Երկուշաբթի — йеркушабти́), гюрджю (ორშაბათი — орша́бати) эм таджик (душанбе) тилледе баш кюнню аты «шабат кюнден сора эки (кюн)» деб кёчюрюледи.
Ингилизча Monday («баш кюн») ат 1000 джылдан 1200 джылгъа дери буруннгу ингилиз тилден къуралгъанды, туура магъанасы уа — «айны кюню». Бу кюнню ингилиз аты башха герман тилледегилеге джууукъду, аланы ичинде эскифризча mōnadeig, ортатёбеннемецча эм ортаголландча mānendach (бусагъатдагъы голландча Maandag), эскимийикнемецча mānetag (бусагъатдагъы Mon(d)tag), эм буруннгуисландча: mánadagr (шведча эм нюнорскча: måndag, исландча: mánudagur, датча эм букмолча: mandag).
Японияны императору
— Японияны миллетини бирлигини белгисиди (къралны конституциясына кёре, кърал башчы статус джокъду). Конституцион монархияны шартларында къуру келечилик функцияланы тындырады, кърал оноуда эркинликлери британ монархладан да азды. Къралда керти властха, министрлени кабинетини башчысы — Японияны премьер-министри иеди. Император титул эркиши тёлю бла кёчеди.
Баш кюн
Этимологиясы
Индияны адет тиллерини кёбюсюнде «баш кюнню» белгилеген сёз санскритча Sōmavāra сёзден къуралгъанды. Сома — индуизмде Айны тейрисини башха бир атыды. Индияны бир-бир тиллеринде баш кюннге Chandravāra да дейдиле: Chandra санскритча «Айды». Таиландда бу кюннге «Ван Джан» дейдиле, магъанасы уа — «ай тейриси Чандраны кюню».
Японияны императору
Японияны бусагъатдагъы императору — джюйюсхан Акихитоду.
Баш кюн
Этимологиясы
Япон (げつようび — getsuyobi) эм корей (월요일 — wol-yoil) тилле баш кюнню атын къытай тилден (月曜日 — yuèyàorì) алгъандыла, къытайча сёзню магъанасы уа — «айны кюню».
Баш кюнню орузламада оруну
ISO 8601 стандартха кёре баш кюнню иш ыйыкъны биринчи кюнюне саналады.
Бу кюн тамадала ишлерине баргъанлары себебли, сабийле уа школлагъа къайтханлары себебли бусагъатдагъы кюнбатыш культурада баш кюннге иш ыйыкъны башланнган кюнюнеча къарайдыла. Сирий тилден баш кюнню аты «биринчи кюн» деб кёчюрюледе.
== Халкъ культурада баш кюн бла байламлы ийнаныула ==
Штраус, Иоганн (джаш)
Иоганн Штраус (джаш) (Johann Strauß; 25 октябрь 1825, Вена — 3 июнь 1899, Вена) — австрийли композитор, дирижёр эмда скрипачды.
Иоганн Штраусну сейирлик вальсларын эшитмеген, аланы сюймеген адам жер башында хазна болмаз. Анга «Вальсла патчахы» деп да бошдан айтхан болмазла. Аламат композитор, дирижер – ол «Кёк Дунайда», «Венада чегетни тауруху» дегенча чыгъармаларын жазгъанды. Иоганн Штраус «Биттир», «Чыган барон» дегенча аламат оперетталары бла да белгилиди. Штраус Россейде да кёп кере болгъанды. Аны Павловскда бардыргъан концертлерини биринде фахмулу музыкант жаш Абайланы Солтанбек да болгъаны белгилиди.
Джангы Зеландия
Джангы Зеландия (New Zealand, Aotearoa) — Шош океанны къыбыла-кюнбатыш кесегинде, эки уллу айрымкан (Шимал айрымкан эмда Къыбыла айрымкан) бла къатында болгъан кёб санда (700 джууукъ) гитчерек айрымканлада орналгъан къралды. Ара шахары — Веллингтонду. Джангы Зеландияда джашагъанланы саны 4 377 000 адам чакълы бирди (2010 джыл). Кърал, конституциялы монархия бла парламентли демократияны принциплеринде къуралгъанды эмда дунияны айныгъын къралларыны санына киреди.
XI—XIV ёмюрледе бу джуртда Полинезиядан чыкъгъан адамла джерлешгендиле, европалы тенгиз тинтиучюле айрымканны 1642 джылда ачхандыла. Уллу Британия, 1762 джылдан башлаб джангы джерлени джаратыуну тири бардыргъанды. Джангы Зеландияны баш энчи халларындан бири, география энчилигиди. Къралны эм джууукъ хоншулары — Тасманны тенгизи ортада болгъан Австралия кюнбатышда (эм къысха джол — 1700 км чакълы бирди); шималда айрымкан территорияла — Джангы Каледония (1400 км чакълы бир), Тонга (1800 км чакълы бир) эмда Фиджи (1900 км чакълы бир).
Джангы Зеландияны королевствосуну къурамына, къралгъа башчылыкъ этиуде бойсунмагъан алай а Джангы Зеландия бла эркин биригиуде болгъан айрымкан къралла киредиле: Кукну айрымканлары, Ниуэ, оноуун кеси джюрютмегенле — Токелау эмда Антарктикада болгъан Россну территориясы.
16 ноябрь
16 ноябрь — григориан орузламада джылны 320-чы кюнюдю (високос джыллада — 321-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 45 кюн къалады.
Калифорнияны университети
Калифорнияны университети (The University of California, UC) — Калифорнияда 10 джамагъат университетни биригиуюдю. «Джамагъат университет» (public university) статус, системаны финанс баджарылыуу талай къайнакъдан (аланы ичинде Калифорния штатны бюджети — финансларыны юч этиб бири чакълы бир) болгъанын эмда штатны губернатору салгъан Калифорнияны университетини регентле кенгеши (The Regents of the University of California) башчылыкъ этгенин чертеди.
Илму тинтген аралыкъла
Калифорнияны университети, АБШ-ны энергетика министерствосуну талай илму тинтген аралыкъларына (миллет лабораториялагъа) башчылыкъ этеди. 2006 джылгъа кёре университетге Ливермор миллет лаборатория бла Берклиде Лоуренс атлы миллет лаборатория бойсунубдула. Алгъаракъ университет дагъыда  бла Лос-Аламос миллет лабораториягъа башчылыкъ этгенди.
Адыге-Хабль
Адыге-Хабль (Адыгьа-ХӀабльа, Адыгэ-Хьэблэ, Ады́ге-Хабль) — Къарачай-Черкесияда элди, Адыге-Хабль районну административ аралыгъыды.
Эл, Гитче Инджик сууну онг джагъасында, Черкесске шахардан 20 км шимал-кюнбатышда, Эркен-Шахар темир джол станциядан 6 км къыбылада орналыбды.
Элде джашагъанланы саны — 3,6 минг адамды (2002).
Семенланы Магометни джашы Владимир
Семенланы Магометни джашы Владимир (Влади́мир Магоме́дович Семёнов) — аскер генерал, Россияны джерде джюрюген аскерлерини Главнокомандующийи (1992—1997), Къарачай-Черкесияны президенти (1999—2003).
17 ноябрь
17 ноябрь — григориан орузламада джылны 321-чи кюнюдю (високос джыллада — 322-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 44 кюн къалады.
Ставрополь край
Ставрополь край (Ставропо́льский край, Ставропо́лье) — Россия Федерацияны субъектиди, Шимал-Кавказ федерал бёлгеге эмда Шимал-Кавказ экономика районнга киреди.
Административ аралыгъы — Ставрополь шахарды.
Гюрге кюн
Гюрге кюн неда геуюрге кюн — баш кюн бла барас кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю. Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре бу — ыйыкъны экинчи кюнюдю, алай а бир-бир адетледе ючюнчю кюннге саналады. Къарачай-малкъар тилде бу кюнню аты христиан шыйых Сыйлы Георгийни (Гюрге/Геуюрге) атындан келеди.
== Халкъ культурада гюрге кюн бла байламлы ийнаныула ==
Гюрге кюн бла байламлы болуула
Хар айны экинчи гюрге кюнюнде Microsoft компания кесини программаларына джангыртыула (патчла) чыгъарады. Бир-бир система администраторла да бу кюннге чам халда Къара гюрге кюн дейдиле.
Кяхта кесамат (1727)
Кяхта кесамат (Кяхтинский договор) — Эресей бла Цин империяны арасында чекни бегитиуню эм сатыу-алыуну юсюнден кесаматды. Келишиу «Владиславовични келечилигини» заманында хазырланнганды эм 1727 джыл 21 октябрда къол салыннганды. Эресей джанындан орус келечи С. Л. Рагузинский-Владиславич эмда Цин империяны келечилери Чабина, Тегут эм Тулишен къол салгъандыла. Бу кесамат Нерчинск бла Буре кесаматланы шартларын бегитгенди.
Кесамат, Буре кесамат бла белгиленнген чеклени бегитгенди. Эресейни Пекинде саудюгерлик этиуде джолун ачханды (3 джылда бир кере 200 адамдан кёб болмагъан кериуан джиберир хакъгъа ие болгъанды). Кяхта бла Црухайтуйда пошлинасыз сатыу-алыу бардырыр мадар берилгенди.
18 ноябрь
18 ноябрь — григориан орузламада джылны 322-чи кюнюдю (високос джыллада — 323-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 43 кюн къалады.
Къашхатау
Къашхатау (Кашхатау) — Къабарты-Малкъарны Черек районунуда орналгъан шахар типли посёлокду, Черек районну бла Къашхатау шахар джерлешимни административ аралыгъыды.
Тарихи
Шахар типли посёлок статус 1964 джыл берилгенди.
Элге «Къашхатау» деб, къатында башы чегетсиз («къашхалы») дуппур орналгъаны ючюн аталгъанды.
Туугъандыла
1943 джылда Къашхатауда КъМАССР-ни сыйылы артист тиширыуу, культураны белгили къуллукъчусу, кёб санда вокал ансамбллени къурагъан Таукенланы Галина туугъанды. 1930 джылда посёлокда РСФСР-ни сыйлы къурулушчусу Локьяланы Маштайны джашы Хаметгерий туугъанды.
Халкъы
Элде 5,2 минг адам джашайды (2010 джыл).
Миллет къурамы (2002) :
Экономикасы
Къашхатау бла Аушигерни арасында Черек гидроэлектростанцияланы каскады ишленеди, аладан биринчиси ишлеб башлагъанды.
Элде, Ара Кавказны тау мийиклерини жаныуар бла битим байлыгъын сакъларгъа деб къуралгъан Къабарты-Малкъар тау заповедникни баш офиси орналады.
Сахара
Саха́ра (араб. صحراء) — Дунияда эм уллу къум тюздю, Шимал Африкадады. Кюнбатышдан кюнчыгъышха 4800 км, къыбыладан шималгъа 1200 км узунлугъу барды; джери 8,6 млн км² (Африканы джерини 30%). Кюнбатышдан Атлантика океан джууады, шималдан Атлас таула эм Джерлеарасы тенгиз бла чеклиди, кюнчыгъышда уа Къызыл тенгиз барды.
Сахара ондан артыкъ къралны джеринде уллу юлюш алады — Алжирде, Мисирде, Кюнбатыш Сахарада, Ливияда, Мавританияда, Малиде, Мароккода, Нигерде, Суданда, Тунисде, Чадда. Сахараны джерини кёбюсю адамсызды. Адамланы джерлешиуу къуру оазисле бла чекленеди.
Сахара, асыры уллу болгъаны себебли, къум тюзлени типлерини бирини ичинеда кирелмейди. Алай а, кёбюсю къумлу-ташлы типге киреди дерге боллукъды. Къум тюзню ичинде кёб бёлге барды: Тенере, Уллу Кюнчыгъыш Эрг, Уллу Кюнбатыш Эрг, Танезруфт, Хамада-эль-Хамраа, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш, Араб къум тюз, Ливия къум тюз, Нубия къум тюз.
Аты
«Сахара» ат б.э. биринчи ёмюрюнден бери белгилиди. Араб. صَحراء («ṣaḥrāʾ») сёзден къуралады, магъанасы "къум тюз", эмда аны кёбчюлюк саны «ṣaḥārāʾ» болады.
Сахараны бёлгелерини бир къаууму, сёз ючюн - Танесруфт неда Тенере бербер тилден келедиле.
19 ноябрь
19 ноябрь — григориан орузламада джылны 323-чю кюнюдю (високос джыллада — 324-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 42 кюн къалады.
Бейкер-стрит
Бейкер-стрит (Baker Street) — оживленная улица в Лондонну Мэрилебон районунда къалабалыкъ орамды (Вестминстерни шимал кесеги), узунлугъу эки бла джарым километрди. А41 шоссени кесегиди.
Артур Конан Дойлну чыгъармаларында персонаж - энчи детектив Шерлок Холмсну аты бла белгили болгъанды. Авторну муратына кёре белгили детектив Бейкер-стритде, 221Б юйде джашагъанды, кертиликде аллай юй болмагъанды.
Орамны аты, орамны къургъан, къурулушчу Уильям Бейкерге багъышланыб аталгъанды. Аллында акъсюек къауум джашагъан джер болгъанды, алай бусагъартда Бейкер-стритде асламысы бла бизнес бла байламлы мекямла бардыла. Почта коду — NW1/W1.
Орналгъан джери
Орам къыбылада Риджентс-паркдан, Глостер-плейсни узунлугъу бла барады, Мэрилебон-роудну, Йорк-стритни, Портман майдан бла Уигмор-стритни ётюб, Орчанд-стрит орам болады, ол да Оксфорд-стритни ётген джеринде бошалады. Орамда аны атлы станция барды. Станцияны къатында транспортда табылгъан затланы бюросуну офиси барды. «Бейкер-стрит» станция — дунияда биринчи метрополитен станцияды. 1990 джылда Бейкер-стритде Шерлок Холмсну музейи ачылгъанды, алай бла романны персонажыны керти юйю болгъанды.
Таргъулу шаухаллыкъ
Таргъулу шаухаллыкъ (Таргъулу шавхаллыкъ, Тарковское шамхальство) — Дагъыстанны шимал-кюнбатыш кесегинде къумукълула джашагъан феодал джер (кърал) болгъанды. Таргъулу шаухаллыкъ, 1642 джылда къумукъ шаухал III Сурхай къралны аралыгъын таулада орналгъан Къумух элден тюздеги Таргъу элге кёчюргени бла къуралгъанды. Аралыгъы — Таргъу болгъанды. Территориясы шималда Терк суудан башлаб, Дагъыстанны къыбыла чеклерине дери джетгенди. Таргъулу шаухаллыкъда, къралны тутхан къумукъ къауумну джергили бир бутагъы башчылыкъ этгенди.
Таргъулу шаухаллыкъны эм Дагъыстанны башха джерлерин Россия империягъа къошулуулары 1813 джылда Гюлистан мамырлыкъ кесамат бла бегитилгенди. 1867 джылда Таргъулу шаухаллыкъ къоратылгъанды, аны джерлеринде Дагъыстан областны Темир-Хан-Шура округу къуралгъанды.
Ла-Манш
Ла-Ма́нш (la Manche — дженг), неда Ингилиз  (English Channel) — Уллу Британия айрымкан бла Францияны арасында ачыкъ богъазды.
География орналыуу
Па-де-Кале бла бирге, Шимал тенгизни Атлантика океан бла байлайды. Узунлугъу — 578 км, кюнбатышда кенглиги — 250 км, кюнчыгъышда — 32 км, фарватерде эм гитче теренлиги — 23,5 м. Ла-Маншны тюбю бла (Дувр бла Калени арасында) тоннель ишленнгенди (саулай узунлугъу — 52,5 км, аны ичинде 38 км ачыкъ богъазны тюбю бла). Баш портлары: Портсмут, Саутгемптон, Гавр, Шербур.
Ла-Маншны джюзюб ётюу
1875 джылда, тарихде биринчи болуб, Ла-Манш ачыкъ богъазны британ джюзюучю Мэттью Уэбб 21 сагъат бла 45 минутха джюзюб ётгенди. Биринчи тиширыу (Гертруда Эдерле, АБШ), 1926 джылда 14 сагъат бла 39 минутха ётгенди.
20 ноябрь
20 ноябрь — григориан орузламада джылны 324-чю кюнюдю (високос джыллада — 325-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 41 кюн къалады.
Джай заман
Джай заман — айгъакълы сагъат бёлгеде алыннган стандарт замандан бир сагъатны алгъа кёчюрюлген заманды. Бир къауум къраллада электрокъууатны экономия этер ючюн кёчюрюледи. Къыш кёзюуде заманны ызына "къайтарыб". «къыш заманнга» къайтадыла (бу термин официал тюлдю). Къралланы асламысында «къыш заман» стандарт заманнга келишеди. Джай заманны хыртха ургъанла, сагъатны кёчюрюу адамланы саулкъларына заран келтиреди, экономика джанындан да хайыры болмайды деген оюмдадыла. Россияда джай заманнга кёчюу 2011 джылда тохтатылгъанды.
Барас кюн
Барас кюн — гюрге кюн бла орта кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.
Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре барас кюн — ыйыкъны ючюнчю кюнюдю, алай а бир-бир адетледе (ибрахимли динле) тёртюнчю кюнюдю.
Алай, португал тилде барас кюннге quarta-feira («тёртюнчю кюн») дейдиле, перс тилде да (چهارشنبه — chahar-shanbeh) барас кюн «тёртюнчю кюндю». Грек тилде барас кюннге Τετάρτη (Tetárti̱) дейдиле, магъанасы — «тёртюнчю». Туура аллай магъанасы араб (أربعاء — al-arba‘aa’) эм чууут (רביעי — ревии) атланы да барды. Эрменча (Չորեքշաբթի — чорекшабти́), гюрджюча (ოთხშაბათი — отхшабати) эм таджикча (чоршанбе) барас кюнню аты туура «шабат кюнден сора тёрт (кюн)» деб кёчюрюледи.