cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Штраус
Штраус (Strauß, Straus неда Strauss):
4 январь
4 январь — григориан орузламада джылны 4-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 361 кюн (високос джыллада — 362 кюн) къалады.
Люксембург
Люксембург Уллу Герцоглукъ (Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg) — Кюнбатыш Европада кърал (герцоглукъ). Европа Бирликге 1957 джылдан бери киреди. Герцоглукъну Бельгия, Германия эм Франция бла чеклери барды. Аты немецча «lucilinburch» — «гитче шахар» деген сёзден келеди.
.bn
.bn — Брунейни огъары дараджаны интернет домени.
Къаратауны гимни
Ој свијетла мајска зоро (О, джарыкъ май кюн) — гимн, Къаратауны официал гимниди. Официал гимн болгъунчу бу джыр халкъда белгили болуб тургъанды, эмда башха вариантларыда болгъанды. Эм эски варианты 1863 джылданды.
.be
.be — Бельгияны огъары дараджаны интернет домени.
.bd
.bd — Бангладешге огъары дараджаны интернет домени.
5 январь
5 январь — григориан орузламада джылны 5-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 360 кюн (високос джыллада — 361 кюн) къалады.
.ao
.ao — Анголагъа огъары дараджаны интернет домени.
.br
.br — Бразилияны огъары дараджаны интернет домени.
.ai
.ai — Ангильягъа огъары дараджаны интернет домени.
.bf
.bf — Буркина Фасону огъары дараджаны интернет домени.
3 январь
3 январь — григориан орузламада джылны 3-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 362 кюн (високос джыллада — 363 кюн) къалады.
.bh
.bh — Бахрейнни огъары дараджаны интернет домени.
.af
.af — Афганистанны огъары дараджаны интернет домени.
.bm
.bm — Бермуд айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.bb
.bb — Барбадосну огъары дараджаны интернет домени.
Ана тилни халкъла арасы кюню
Ана тилни халкъла арасы кюню — ЮНЕСКО-ну 1999 джыл ноябрда ётген Генерал конференциясыны 30-чу сессиясында къуралгъанды эм 2000 джылдан бери 21-чи февралда белгиленеди. Нюзюрю — Джерде тил бла культура тюрлюлюкню сакълауду. ЮНЕСКО-ну, джокъ болу тургъан тиллени халларын тинтген эм алагъа болушхан, мониторинг системаны къураргъа нюзюрю да барды.
ЮНЕСКО-ну бичгенине кёре дунияда 6 минг тилден джарымындан кёбю къысха заманда ахыр билген адамларысыз къалыргъа боллукъдула.
Wvdial
wvdial — утилита, интернетге модем бла  кирирге болушады Linux системада.
Ана тилни халкъла арасы кюню
Бу дата «Language Martyrs' Day» бла бир кюннге тюшеди. Language Martyrs' Day Бангладешде белгиленеди, ол кюн 1952 джыл пакистан полиция кюнчыгъыш Пакистанда (1971 джылдан бери — Бангладеш) бенгал тилни официал халда хайырланыуу джанлы болгъан талай адамны джойгъанды.
БМО-ну Генерал Ассамблеясы ЮНЕСКО-ну Ана тилни халкъла арасы кюнюн баямлау оноууна разы болгъанды (№ Α/RES/56/262 Резолюция). БМО-гъа кирген къралладан эмда БМО-ну Секретариатындан дунияда бютеу халкъланы тиллерин джакъларгъа эмда сакъларгъа тилегенди.
6 январь
6 январь — григориан орузламада джылны 6-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 359 кюн (високос джыллада — 360 кюн) къалады.
.as
.as — Американ Самоагъа огъары дараджаны интернет домени.
Цивилизация
Цивилизация (лат. civilis  — граждан, кърал) — бютеу дунияда баргъан тарих процессни стадиясыды, белгили бир социаллыкъ дараджагъа келген бла байламлыды. Башха алимле айтханнга кёре цивилизация — заман бла кенгликде локаллашхан джамагъатды
Лихтенштейн
Лихтенштейн Бийлик (Fürstentum Liechtenstein [ˈfʏʁstəntuːm ˈliçtənʃtaɪn]) — Ара Европада орналгъан, бурху къралды (джер ёлчеми — 160 км²). Къралны аты Лихтенштейн деген бий тукъумдан берилгенди.
Вольт
Вольт (белгилеую: В, V) — электрика къатыуну ЁС системада ёлчемни биримиди.
.bl
.bl — Сен-Бартельмини (Францияны тенгиз арты территориясы) огъары дараджаны интернет домениди.
Сурахай
Сурахай (Giraffa camelopardalis, Жираф) деген кийик, балаларын сют бла ёсдюрген, ёсген кырдыкланы, чапыракъланы, кёгетлени ашап кечиннген жаныуарды. Къургъакъда жашагъан жаныуарладан эм бийикди. Африкада Сахараны къум тюзлеринде жашайды.
Галисия (Испания)
Гали́сия (Galiza, Galicia) — Испанияны шимал-кюнбатышында автоном областды. Ара шахары — Сантьяго-де-Компостелады, эм уллу шахары — Вигоду.
Вольт
Вольт, 1 ватт къарыуда электрика сынджырда 1 ампер кючю болгъан хамандалыкъ токну берген электрика къатыугъа тенгди. Биримге итальян физик эмда физиолог Алессандро Вольтну аты берлигенди.
Сурахай
Характеристикасы
Сурахайны терисини кёп тюрлю тамгъалары болады, алай экисини бирча тамгъалары болгъаны тюбемейди. Альбинос сурахайла бек сейирликлеге саналадыла, ала табийгъатда бек аз тюбейдиле. Жетген сурахай 750 кг тартады, аны эти ашаргъа жарайды. Сурахайла уллу сууладан жюзюп ётедиле, 2 метр бийикликден секирип, бирси жанына ётедиле, алай электричество жипледен а кеслерин сакълаялмайдыла: алагъа тийип, ёледиле.
Сурахайла сагъатха 50 км чабадыла. Суусапха тёзюмлюдюле, тауушсуздула.
.bo
.bo — Боливияны огъары дараджаны интернет домени.
.ae
.ae — Бирлешген Араб Эмиратланы огъары дараджаны интернет домени.
Чапай (Къарачай-Черкесия)
Джашагъан адамланы саны — 4,5 мингди (2002).
География
Эл, Къобанны онг джагъасында, Овечка суу Къобаннга тюшген джерде орналыбды. Къыбыла джанында Черкесск шахар бла чеги барды.
Сурахай
Характеристикасы
Сурахайланы низамлары къатыды. Сурахай сюрюуде гитчеле уллула юйретгенча жашайдыла, гитче уллуну жолун кесип ётмейди. Тамата сурахай башын эм боюнун бирсиледен эсе ёрге кётюрюп жюрюйдю.
.az
.az — Азербайджаннга огъары дараджаны интернет домени.
Сурахай
Характеристикасы
Сурахайла жууаш жаныуарла болсала да, сюрюуде кесине таматалыкъ излеген сурахай эриш болгъан нёгерин, боюнун къынгыр этип, башын энишге ийип, мюйюзлери бла къоркъутады. Урушханда, не бек гитчечикле болсала да, мюйюзчюклери магъаналы сауутдула. Душманы андан къоркъмай эсе, артха турмай эсе, жаныуарла имбашларын бирге тиреп, башлары эм боюнлары бла бир бирни тюйюп башлайдыла. Бирде уа тюйюшгенле бири бирин терекге къысаргъа кюрешедиле. Тюйюш 15 минут барыргъа болады, алай бирлери артха бир-эки атлам этсе уа, ол хорланнганнга саналады. Болсада сюрюуде къалады.
Исландия
Исландия, официал аты Исландия Республика (исл. Lýðveldið Ísland) — Атлантика океанны шимал кесегинде орналгъан (Уллу Британиядан шимал-кюнбатышда), айрыкам къралды. Къралны территориясы Исландия айрыкамдан эм аны къатындагъы гитче айрыкамчыкъладан къуралады. Къралны аты «Бузлауукъ джурт» деген магъананы тутады.
.ac
.ac — Вознесение айрымканны огъары дараджаны домени.
.bg
.bg — Болгарияны огъары дараджаны интернет домени.
Испан тил
Испан тил неда кастил тил (español, castellano) — роман тилледен бириди, орта ёмюрледе Кастилия патчахлыкъда (королевствода) къуралгъан.
Индоевропа тил юйюрге къошулады (роман группа, ибер-роман тюбгруппа). Джазмалыкъ — латин алфавитни юсю бла къуралгъанды.
358 миллион адамгъа туугъан тил болады. Экинчи тил орнуна билген адамла да саналсала, испан тилде 430-450 миллион адам сёлешедиле.
.bi
.bi — Бурундини огъары дараджаны интернет домени.
.aq
.aq — Антарктидагъа огъары дараджаны интернет домени.
.bs
.bs — Багам айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.am
.am — Эрмениягъа огъары дараджаны интернет домени.
2 январь
2 январь — григориан орузламада джылны 2-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 363 кюн (високос джыллада — 364 кюн) къалады.
Испания
Шпан (Испания), официал аты  Шпан Королевство (, Regne d'Espanya, Espainiako Erresuma, Reialme d'Espanha, Reinu d'España) — Европаны шимал-кюнбатыш кесегинде къралды. Пиреней джарымайрыкамны кёбюсюн алыб турады. Къралны аты финикий «и-шпаним» — «къойанланы джагъасы» деген сёзден келеди.
Административ бёлюнюую
Шпан 17 автоном областха кирген 50 провинциягъа бёлюнеди. Дагъыда Африкада эки автоном шахар барды: Сеута эм Мелилья.
Сют
Сют — джелинлилени (млекопитающие) тишилерини джелинлеринде къуралгъан азыкъ суусунду. Табигъатда сют алкъын башха ашарыкъны эрителмеген балаланы багъар ючюндю. Бусагъатда уа сют адам хайырланнган кёб тюрлю азыкъда барды. Сютню чыгъарыу а промышленностну уллу санагъаты болгъанды.
.ag
.ag — Антигуа эм Барбудагъа огъары дараджаны интернет домени.
Андалусия
Андалусия (исп. Andalucía, лат. Vandalitia) — испан автоном областды. 8 провинциядан къуралады: Альмерия, Кадис, Кордова, Гранада, Уэльва, Хаэн, Малага эм Севилья. Ара шахары Севильяды. Андалусия Европаны къыбыла-кюнбатыш къыйырында орналыбды, къыбылада Гибралтар ачыкъ богъаз бла эм Джерлеарасы тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Португалия бла чеклешеди эм Атлантика океан бла джууулады. Испанияны ичинде Андалусия шималда Эстремадура эмда Кастилия — Ла-Манча бла чеклешеди, кюнчыгъышда — Мурсия бла.
Хубийланы Назир
Хубийланы Ахияны джашы Назир (1934 джыл июнну 30-да Огъары Тебердиде туугъанды) — белгили къарачай-малкъар поэтледен бириди, Къарачай-Черкес республиканы халкъ поэтиди, СССР-ни джазыучуларыны союзуну члениди. Элия айны 23-де ауушханды, Карачаевск шахарда.
Сют
Ийнек сют
Ийнек сют — ийнекни ана сютюдю, уллу ёлчемледе чыгъарылады, эмда эм бек хайырланнган джаныуар сютдю.
.bt
.bt — Бутанны огъары дараджаны интернет домени.
Сют
Сютню орталама химия къурулушу
Къургъакъ сют къылыу — сютню дайым ауурлукъгъа дери 102÷105 °C температурада кебдиргенден сора къалыуу.
.by
.by — Белоруссияны огъары дараджаны интернет домени.
Сют
Сютню орталама химия къурулушу
Къургъакъ майсыз сют къалыу — сютню кертилигин кёргюзюмюдю. 8% аз болса, сютге суу къошулгъаннга саналады.
Къаратау
Адриатика тенгиз бла джууулады, кюнбатышда Хорватия бла, шимал-кюнбатышда Босния бла Герцеговина бла, шимал-кюнчыгъышда Сербия (Косова) бла, эмда кюнчыгъышда Албания бла чеклери барды.
Хубийланы Назир
Биографиясы
Эл школну Къыргъызстанда тауусханды. Къарачай-Черкес кърал устазлыкъ институтну филология бёлюмюн бошагъандан сора, Москвада Горький атлы Литература институтну Баш адабият курсларында окъугъанды.
Чарли Чаплин
Чарльз Спенсер «Чарли» Чаплин (Charles Spencer "Charlie" Chaplin; 16-чы апрель 1889 — 25-чи декабрь 1977) — ингилиз киноактёр, сценарист, композитор эмда режиссёр, кинону эм белгили джулдузларындан бири, дуниягъа эм белгили бир сыфатны — айланма Чарлини къурагъанды.
Сют
Сютню орталама химия къурулушу
Сютню нормализациясы — сютню ичиндеги затларыны кёргюзюмлерин башха сютню къошуб, стандартха келтириудю.
.ba
.ba — Босния эм Герцеговинагъа огъары дараджаны интернет домени.
Къаратау
2006 джылны июнь айына дери Сербия бла Къаратау Кърал Бирлиги атлы конфедератив къралны кесеги эди. Эркинликни Къаратау 2006 джылны 3 июнунда баямлагъанды.
Административ бёлюннгени
fiu-vrk:Montõnegro
.an
.an — Нидерланд Антиль айрымканлагъа огъары дараджаны интернет домени.
Хубийланы Назир
Биографиясы
Ол талай назму китабны авторуду. Аны чыгъармалары совет поэзияны антологияларына — «Песня, ставшая книгой», «Факел», «Братство», «Созвездие», «60 лет советской поэзии» — киргендиле, белгили журналлада («Байкал» (№3 1978), «Комсомолец Киргизии» (1975), «Дон» (№7 1979), «Литературный Киргизстан» (№2 1976), «Молодая гвардия» (1971), «Ставрополье») басмаланнгандыла, талай тилге кёчюрюлгендиле, ол кеси да ана тилге белгили орус поэтлени кёб чыгъармаларын кёчюргенди.
Поэтни талай назмусу джырла болуб джырланадыла.
.aw
.aw — Арубагъа огъары дараджаны интернет домени.
Сют
Сютню орталама химия къурулушу
Сют сууусун болгъаны, сууу кёб болгъаны ючюн тюл, сютню къурагъан затланы бир-биринде эригени ючюндю.
.al
.al — Албаниягъа огъары дараджаны интернет домени.
Дуния саулукъ организация
Дуния саулукъ организация (ДСО, World Health Organization, WHO, Всемирная организация здравоохранения, ВОЗ) — Бирлешген Миллетлени Организациясыны энчи агентствосуду, 193 кърал киреди, баш функциясы — адам улуну саулугъун сакълауда халкъла арасы проблемаланы джарашдырыуду. 1948 джыл Женевада (Швейцария) къуралгъанды.
БМО-ну энчи къауумуна ДСО-дан сора ЮНЕСКО (Окъуудан, илмудан эмда культурадан организация), УКъХАО (Урунууну къураудан халкъла арасы организация), ЮНИСЕФ (сабийлеге болушлукъну фонду) киредиле. ДСО-гъа БМО-ну члени болгъан къралла алынадыла, алай а Уставына кёре БМО-гъа кирмеген къралла да алыныргъа боллукъдула.
.bz
.bz — Белизни огъары дараджаны интернет домени.
Сют
Башха джаныуарланы сютлери
Ийнеклени тышында тюрлю-тюрлю халкъла бла башха джаныуарланы сютлерида хайырланады- кийиклени, эчкилени, къойланы, атланы, гаммешлени, къандагъайланы эмда башхаланы.
Кийик сютню кёбюсюне шималда джашагъан халкъла хайырланадыла, сёз ючюн эвенкле бусагъатдада кийик сютню ащарыкъны тышында дин джаны блада хайырланадыла.
.bv
.bv — Буве айрымканны огъары дараджаны интернет домениди.
Дуния саулукъ организация
Тарихи
Бу сорууда иш бирлик бла кюрешген биринчи орган 1839 джыл къуралгъан Саулукъ сакълауну стампыл баш кенгеши болгъанды. Аны тамал нюзюрлери- тюрк портлагъа кирген тыш кърал кемелени эмина бла холераны киргизмез ючюн сынчыкълау, конроль этиу болгъанды. Кечирек алла кенгешле Мароккода (1840 дж.) эмда Мисирде (1846 дж) къуралгъандыла. 1851 дж. Парижде I Халкъла арасы санитар конференция ётгенди, ары 12 кърал къошулгъанды, аланы ичинде Эресейда болгъанды. Бу форумну ишини эсебинде Джерларасы тенгизде тенгиз карантинни къуралыуун джорукъларын бегитген Халкъла арасы санитар конвенция алыргъа изленнгенди, алай бютеу къралда къабыл этмегени себебли бегим алыналмагъанды. Джангыз 1892 джыл холераны, 1897 джылда эминаны юсюнден бегимле алыннгандыла. XX ёмюрню аллында эки правительство арасы организация къуралады: 1902 джыл Панамерикан санитар бюро (Вашингтон, АБШ), 1907 дж. Европада гигиенаны джамагъат бюросу (Париж, Франция). Аланы баш функциялары аурууланы юсюнден информация джайыу болгъанды (артыкъсызда бек джугъуучу аурууланы юсюнден). Биринчи дуния къазауатдан сора 1923 джыл Миллетлени Лигасыны Халкъла арасы саулукъ сакълау организациясы ишлеб башлагъанды (Женева, Швейцария), Экинчи дуния къазауат бошалгъандында уа 1946 джылны июлунда Нью-Йоркда Саулукъ сакълаудан халкъла арасы конференциясыны бегимине кёре ДСО-ну къураргъа оноу этилгенди. ДСО-ну Уставы 1946 джылны 7-чи апрелинде ратификация этилгенди, ол кюнден бери 7-чи апрель «Саулукъну дуния кюню» кибик белгиленеди.
God Save the Queen/King
Аллах, сакъла Королну/Королеваны! (God Save the Queen) — патриот джырды, Уллу Британияны миллет гимниди. Аны тышында Джангы Зеландияны эки миллет гимнлеринден бириди, Канаданы, Австралияны эмда Британ Биригиуню башха къралларыны патчах гимниди, норвег тилге кёчюрюлгени Норвегияны патчах гимни кибик хайырланады. Феминист версиясы бек белгили болса да, Уллу Британияда эркиши патчахлыкъ этсе «Королева» сёз «Король» сёз бла ауушунады.
.bj
.bj — Бенинни огъары дараджаны интернет домени.
.at
.at — Австриягъа огъары дараджаны интернет домени.
Къыбыла-Африкан Республика
Къыбыла-Африкан Республика (КъАР) (Republiek van Suid-Afrika; Republic of South Africa) — Африка континентни къыбыла кесегинде орналгъан къралды. Шималда Намибия, Ботсвана эмда Зимбабве бла чеклешеди, шимал-кюнчыгъышда — Мозамбик эмда Свазиленд бла. КъАР-ни территориясыны ичинде Лесото анклав кърал — орналыбды.
Дуния саулукъ организация
ДСО-ну иши
ДСО-ну иши Саулукъ сакълауну дуния ассамблеяларында бардырылады, алада хар джыл сайын къралланы келечилери саулукъ сакълауну баш сорууларына къарайдыла. Асамблеяланы арасында ишни Толтуруучу комитет бардырады, анда 30 къралны келечиси барды (аланы ичинде 5 хамандалыкъ член : АБШ, Россия, Уллу Британия, Франция эмда Къытай). Сюзюу эмда кенгешиуле ючюн ДСО белгили специалистлени чакъырады. ДСО-да кенг халда басма иш бардырылады, аланы ичинде отчетла, статистика материалла, журналла, монографияла дагъыда башха тюрлю илму ишле чыгъадыла. Официал тиллеге ингилиз эмда француз тилле саналадыла, аланы тышында -орус, къытай, испан, араб, немец тилледа иш тиллеге саналадыла.
.ca
.ca — Канаданы огъары дараджаны интернет домени.
Сельва
Се́льва (исп. selva (тамыры латинчадан silva  — чегет)) — Бразилия, Колумбия кибик къраллада мылы тропик чегетлени (джунглилени) белгилеген география терминди. Сельва тохтаусуз мылы болгъан тюз, неда чунгур джерледе къуралады, тропика джангурланы минерал затланы топуракъдан джуууб къоратханы себебли, сельваны топуракълары джарлыдыла. Сельвада кючлю мырдылыкъ болады. Ёсюмлюк эмда джаныуар дуния бояулулугъу бла, кёблюгю бла айрылады.
.ad
.ad — Андорраны огъары дараджаны интернет домени.
Чарли Чаплин
Биографияcы
Чарли Чаплин 1889 джылны 16-чы апрелинде Лондонда, мюзик-холну артистлерини юйдегисинде туугъанды. Анасы тюрлю-тюрлю театрлада джырла бла, тепсеуле бла чыкъгъанды, аны ичинде белгили композиторланы, белгили оперетталаны авторлары - Джилберт бла Салливанны антрепризаларындада ойнагъанды. Атасы- ариу баритонну иеси, 80-чы джылланы орталарында Лондон мюзик-холлада белгили джырчы болгъанды. Ол Европа бла Америкагъа гастролла блада айланыучу болгъанды, алай ахыры бушуулу болгъанды, ауазын тас этиб, белгилигинден болгъандан сора, кесин ичкиге атханды. 1901 джыл Лондондагъы С. Фоманы госпиталында ёлгенди.
.au
.au — Австралиягъа огъары дараджаны интернет домени.
Къыбыла-Африкан Республика
«Джангы КъАР-ге» — «Джанкъылыч кърал» дейдиле — ол терминни Десмонд Туту архиепископ, джангы мультикультуралы эмда мультиэтникалы джамагъатны метафорасы кибик, къурагъанды.
Сют
Сютден азыкъла
Сют кесича къалмай андан кёб тюрлю азыкъ этиледи:айран, сютбашы, сюзме бышлакъ, кумыз, бышлакъ, ряженка, чайкъагъан айран, хуппеги, гыпы, джууурт, простокваша д. б.
God Save the Queen/King
Кёбюсюне эки ал тизгини хайырланады.
Чарли Чаплин
Биографияcы
Ханна Чаплин эрини ёлгенинден сора ауур ауругъанды, 1896 джыл акъылындан шашханды. Сид бла Чарли къарнашла аналары бла бирге Ламбетде ишчи юйге тюшгендиле, кечирек ёксюз эмда джарлы сабийле ючюн школгъа джюрюб башлагъандыла. Алайдыда, эки къарнаш ётмеклерин кеслери табаргъа керек болгъандыла.
Чувашлыла
Чувашлыла (чăваш) — тюрк тилли миллетледен биридиле. Кёбюсюне Россияда Итил сууну тийресинде орналгъан Чуваш Республикада джашайдыла.
Къыбыла-Африкан Республика
КъАР — ядролу сауутну къураб, алай а кеси унамай къойгъан, къралды.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
Ингилиз тилде
1
God save our gracious Queen,
.bw
.bw — Ботсвананы огъары дараджаны интернет домени.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
Long live our noble Queen, God save the Queen:
Send her victorious, Happy and glorious, Long to reign over us:
God save the Queen.
2
O Lord, our God, arise,
Scatter her enemies,
Гайана
Гайа́на (Guyana ), алгъада Брита́н Гвиа́на — Къыбыла Американы шимал-кюнчыгъыш джагъасында орналгъан къралды. Шималда Атлантика океан бла джууулады, кюнбатышда Венесуэла бла чеклешеди, къыбылада — Бразилия бла, кюнчыгъышда — Суринам бла. Къыбыла Америкада континентал кърал болуб, Миллетлени Биригиуюне кирген джангыз къралды.
Черек (суу)
Черек (Шэрэдж; Че́рек ) — Къабарты-Малкъарда сууду, Басхан сууну онг джетегиди. Бютеулей узунлугъу 131 км-ди. Черек, Бабугент элни къатында Холам Черек (54 км) бла Малкъар Черекни (54 км) къошулгъанларындан къуралады, эки сууну да суу джыйгъан майданлары бирчаракъды: Холам Черек — 627 км², Малкъар Черек — 688 км².
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
And make them fall.
Черек (суу)
Бызынгы (Холам) Черек, Уллу чырандан саркъыб башланады эмда узакъ бармагъанлай Кюнлюм-Мижирги чырандан келген сууну алады. Андан ары Бызынгы Черекге Къоргъашынлы тау аркъа бла Ухбани аркъадан чыран суула къошуладыл эмда Бызынгы Черекни къуюлуб келген кёмюкленнген кючлю суу барыуун къурайдыла.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
Confound their politics,
Черек (суу)
Малкъар Черекни башы да Баш Кавказ эмда Къабыргъа аркъаладады. Дых-Кётю-Бугъой-Суу чырандан Дых суу саркъыб башлайды, ол Къара суугъа къошулуб Малкъар Черекни къурайды. Андан ары Огъары Малкъар элни къатында Малкъар Черек онг джанындан Рцывашки, сол джанындан Чайнашки чыран сууланы алады. Къаялы аркъаны кесиб тешиб суу, ауузун терен этеди эмда мийиклиги 2200 метрге дери джетген ёре тик къабыргъала къурайды. Огъары Малкъар элден Чирик кёллеге дери баргъан джол онг къабыргъаны узунуна салыннганды. Сууну ауузу бек терендеди (1000 метрге дери), ол теренликден сууну тауушу да эшитилмейди, кеси да къарангы ёзенни тюбюнде ингичке ызчыкъча кёрюнеди.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
Frustrate their knavish tricks,
Черек (суу)
Къая джесирликден чыгъыб тюзде Черек, суу басыучу кенг джерледе джайылады эмда айырылгъан суулагъа бёлюнеди: Урвань, Акъ суу, Эски Кахун.
Синан
Биографиясы
Синанеддин Юсуф, Кайсери илни Агрианос (бюгюн — Агрынас) элинде христиан (эрмен   неда грек     ) юйдегиде туугъанды. 1511 джылда Селим солтанны заманында янычарлагъа алыныб Стамбулгъа келеди.
Черек (суу)
Сууну кёбюсюне къар бла чыранла толтурадыла. Суу къобуу джайда болады. Суу бла иерге болады. Черекде орналгъан джерлешимле: Къашхатау, Зарагиж, Аушигер, Псыгансу, Эски Черек, Тёбен Черек, Псынабо, Майский.
Синан
Биографиясы
Сулейман солтанны янычарлары бла бирге Австриягъа джюрюшге къошулады, андан сора Синанны фахмусу эслениб ол кадет джаяу корпусха башчылыкъ этиб башлайды, кечирек Австриядагъы 62-чи мараучу корпусха башчылыкъ этгенди. Кесини къуллугъуну заманында Синан, къалалыны, мекамланы тоб бла чача, аланы къарыусуз, джукъа джерлерин эсге алыргъа кюрешгенди.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
On Thee our hopes we fix,
Чарли Чаплин
Биографияcы
Чарли биринчи кере сахнагъа 1894 джыл чыкъгъанды, ол заманда аннга беш джыл болгъанды. 1898 джылны артында "Сегиз ланкаширчи джаш" атлы сабий тепсеучу къауумгъа къошулгъанды. 1900 джылны аллында "Ланкаширчи джашла" "Кюлбулгъаууч" пантомимода орун алгъандыла, биринчи кере Чарли къараучуланы кюлдюргенди. 1901 джылны джазында 37 джылында, атасы ауушады. Чарли школгъа аз джюрюгенди, газет сатыучу, дохтурну болушчусу, басмада bixb болуб ишлегенди,алай а джылыны азлыгъы себебли кёб турмагъанды бир джерде.
4 февраль
4 февраль — григориан орузламада джылны 35-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 330 кюн (високос джыллада — 331 кюн) къалады.
Чарли Чаплин
Биографияcы
Талай джыл Чарли варьетеде ойнайды. 16 джылдан башлаб скрпикада ойнаргъа юрениб башлайды, кюнюне 4-16 сагъат ойнайды, тетарны дирежерундан, неда аны танышларында дерсле алады.
1908 джылны 21-чи февралында Фред Карнону театрында актер орунну алады. Аны бла ол белгили бола башлайды.
Чаплин, Карнону труппасы бла 1910 джылны сентябрындан 1912 джылны июнуна дери АБШ-да гастроллада болады. 1912 джыл, ол беш айгъа Ингилизге къайтады, 1912 джылны 2-чи октябрында биягъы труппа бла АБШ-гъа келиб, ызына къайтмайды. Бир чыгъыуланы кёзюуюнде аны белгили кинопродюсер Мак Сепнет эслейди, Чарлини оюнун джаратыб, кесини «Кистоун Филм» атлы студиосуна ишлерге чакъырады. 1913 джылны 23-чю сентябрында Чаплин «Кистоун Филм» бла контрактха къол салады, эмда ыйыкъгъа $150 джал бла ишге джарашады.
Джууукъда Чарли белгили киноактер болады, алай а бир талай замандан кесида фильле сала башлайды. "Кистоунда" ишлеу аны фахмусун чеклендиргеннге санаб, ол студиядан кетеди. 1914 джыл, Чарли кесини энчи фильмин салады. "Джангургъа тюшген" атлы фильмде ол актерда, режиссерда, сценаристда болады.
Фильмлери ючюн алгъан хакъы тохтаусуз ёсюб башлайды, 1914 джылда ыйыкъгъа 150 доллар ала эсе, 1917 джылны мартында, Чарли «Фёрст Нэшнл» стадия бла $1 млн контрактха къол салады. Ол замандада тарихни эм багъалы актеру эди.
Заман бла 1919 джылда Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбэнкс эмда Дэвид Гриффит бла бирге "Юнайтед Артистс" атлы студиясын къурайды.
1922 джылгъа дери Чаплинни кесини юйю болмагъанды, хаух юйледе, къонакъ юйледе джашагъанды. 1922 джыл Беверли Хиллсде энчи юй ишлейди. Юйюнде 40 бёлмени тышында кинозалы бла органы болгъанды.
Чаплиннге белигликни тауушсуз кино келтиргенди, фильмледе таууш 1927 джыл чыкъсада, Чарли дагъыда он джылны эски фильмлени салады. Биринчи толу тауушлу фильни 1940 джыл салады Чарли. Фильмни аты "Уллу диктатор", бу фильмде айланма-Чарлини сыфаты ахыр кере хайырланады. 1952 джыл "Рампаны отлары" атлы фильмни дуния премьерасы ючюн Лондонгъа кетеди, ол заманда ФБР-ни тамадасы Эдгар Гувер, иммиграция властладан Чаплинни ызына къайтыуун джасакълатады. Чаплин Швейцарияны Веве шахарында орналады. Мында ол эски фильмлерине музыка джазады. Ахыр фильмин ("Гонкогндан графиня") Чаплин 1967 джылда, кесини сценарийни тамалында салгъанды. Баш роллада Софи Лорен бла Марлон Брандо ойнайдыла.
Американы Бирлешген Штатлары
Американы Бирлешген Штатлары (United States of America) — Шимал Америка континентде орналгъан кърал. Тёртюнчю орунну алады Джерде территориясы бла (9 518 900 км²) эм ючюнчю орунну халкъыны саны бла (304 млн. адам). Ара шахары — Вашингтон.
Географиясы
Бирлешген штатла шималда Канада бла чеклешедиле, къыбылада — Мексика бла, дагъыда Россия бла тенгиз бла чеклери барды. Кюнбатышда Шош океан бла джууладыла эм кюнчыгъышда — Атлантика океан бла. Кърал 50 штатха эм федерал административ бёлюм (District of Columbia) Колумбиягъа бёлюнеди. АБШ-гъа талай айрымкан территориялада босунубдула. АБШ-де джашагъанлагъа америкалыла дейдиле, АБШ-ны кесине огъуна Америка деб къоядыла.
Тарихи
Американы Бирлешген Штатлары 1776 джыл къуралгъанды, 13 британ колония бирлешиб, бойсунмазлыкъларын баямлагъанларында. Бойсунмазлыкъ ючюн къазауат 1783 джылгъа дери баргъанды, колонистлени (америкалыланы) хорламлары бла бошалгъанды. 1787 джыл АБШ-ни Конституциясы къабыл этилиннгенди, 1791 джыл а уа — хакъланы юсюнден Билль. 1860-чы джыллада шимал, индустриялы штатла бла къыбыла къул тутхан штатланы араларында 4 джыл граждан къазауат баргъанды. Шимал штатланы хорламлары себебли кърал бёлюнмегенди эмда бютёу къралда къул тутуу къурутулгъанды. Биринчи дуния къазауатдан сора Бирлешген штатла изоляционизмни къойгъандыла, тири роль ойнаб башлагъандыла дуния политикада. 1945 джыл АБШ Экинчи дуния къазауатдан биринчи атом бомбалы кърал болуб чыкъгъанды эм Совет союз бла, 1980-чи джылланы аягъына дери баргъан, глобал къаджау сюелиуге киргенди.
Бюгюнлюкде АБШ дунияда эм уллу экономикасы ($14,2 трлн), эм къарыулу сауутлу кючлери болгъан къралды. БМО-ну Къоркъуусузлукъну Кенгешини дайым члениди, Шимал Атлантика альянсны (НАТО) къурагъан къралды.
Синан
Биографиясы
1535 джыл Багдадха джюрюшде патчах сакълауулну башчысы болуб къошулгъанды, эмда Ван кёлде бетджанла ишлетгенди.
1537 джыл султан аскер корпус бла бирге Молдавиягъа чабыыулгъа къошулгъанды, анда Сулеймана Биринчини, Прут сууну юсю бла талай кюннге кёпю ишлеб кёзюне илиннгенди.
Бу компанияланы бютеуюнде Синан кесин фахмулу инженер, асыулу архитектор кибик кёргюзгенди. 1538 джыл Мисирни ара шахары Каир алыннганында, султан аны шахаргъа баш архитектор этиб салады эмда шахарны планында болмагъан эмда келишмеген мекамны чачаргъа эркинлик береди.
1539 джыл баш везир Челеби Луфти Паша болады, Синан Каирден чакъырылыб Стампылгъа баш архитектор болады. Орнуну аты алай болсада Синан ишде бютеу Осман империяда къурулушха джууаблы болгъанды.
1588 джылны 7-чи февралында ауушханды. Сулеймание Межгитни къыбарларында басдырылгъанды.
God Save the Queen/King
Гимнни тексти
God save us all.
Thy choicest gifts in store,
On her be pleased to pour;
May she defend our laws,
And ever give us cause
To sing with heart and voice
Кёчюрмеси
Аллах, сакъла джумушакъ Королевабызны,
Аллах, сакъла Королеваны:
Хорламлы эте хаманда аны,
Дуниягъа айтылгъан болсун,
Хаман башыбызда бизни турсун:
Аллах, сакъла Королеваны.
Аллахыбыз, джакъ бол аннга,
Джауларын этиб бир-бирине,
Хорлатыб келирча аллына.
Ишлерин аланы къатышдыр,
Аман нюзюрлерин тохтат аланы,
Сеннге салабыз умутланы,
Аллахыбыз, барыбызны да сакъла.
3
Саугъалары кёб болсун,
Патчахлыгъы узун болсун:
Джорукъларыбызгъа джакъ болсун
Бизге джырлар къарыу бер
Джюрек бла да, ауаз бла да
Аллах, сакъла Королеваны деб.
Чеченлиле
Шейх Мансур • Кунта Хаджи • Пётр Захаров • Тапа Чермоев Ханпаша Нурадилов • Ахмат Кадыров • Милана Терлоева • Владислав Сурков
Чеченлиле (нохчий, бир санда — нохчо) — Россияда вайнах миллетди. Кёбюсюне Кавказда Чечен Республикада джашайдыла.
.cc
.cc — Кокос айрымканланы огъары дараджаны интернет домени.
.cd
.cd — Демократ Республика Конго огъары дараджаны интернет домени.
Италия
Италия (Italia), толу официал аты Итальян Республика (Repubblica Italiana) — Европаны къыбыласында, Джерле арасы тенгизни джагъасында орналгъан къралды. Къралгъа ат италикле тайпаны аты бла берилгенди.
7 январь
7 январь — григориан орузламада джылны 7-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 358 кюн (високос джыллада — 359 кюн) къалады.
.cf
.cf — Ара-африкан Республиканы огъары дараджаны интернет домени.
5 февраль
5 февраль — григориан орузламада джылны 36-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 329 кюн (високос джыллада — 330 кюн) къалады.
Сербия
Се́рбия Респу́блика (серб. Репу̀блика Ср̀бија) — къыбыла-кюнчыгъыш Европада, Балкан джарымайрымканда, тенгизге чыгъышы болмагъан къралды. Македония бла къыбылада, Болгария эмда Румыния бла кюнчыгъышда, Маджар бла шималда, Хорватия эм Босния эм Герцеговина бла — кюнтабышда, Черногория эм Албания бла — къыбыла-кюнбатышда чеклешеди. Конституциясына кёре, Сербияны ичинде Автоном Край Косово эм Метохия барды, алай а бусагъатда ол джурт бойсунмазлыгъын баям этгенди, бу джарым танылгъан Косово Республика атны джюрютеди.
География
Сербияны территориясыны 80 % Балкан джарымайрымкандады. 20 % Паннон тюз алады. Чеклерини узунлугъу 2 027 км. (Румыния бла — 476 км, Болгария бла — 316 км, Македония бла — 221 км, Черногория бла — 203 км, Албания бла — 115 км, Босния эм Герцоговина бла — 302 км, Хорватия бла — 241 км, Маджар бла — 151 км). Не къадар къыбылагъа барсанг, таула о къадар мийик боладыла. Сербияда 2000 метрден мийик 15 тау барды. 4 тау система айырадыла Сербияда — Динар таула, Стара-Планина, Кюнчыгъыш-Серб таула, Рило-Родоп тау система. Эм мийик джер Сербияда Джеравица тауду — 2655 м.
Хорват тил
Хорват тил Хорватия къыбласында эмда Балкан джарымайрымканны кюнбатышында орналгъан къралды, Югославияны къурамында болгъан республикаланы бириди.
Сербия
Гидрология
Сербияны асламысы Дунай сууну бассеинине киреди. Талай уллу суу саркъады — Сава, Тиса, Велика Морава.
.cg
.cg — Конго Республиканы огъары дараджаны интернет домени.
Сербия
2009 джылгъа дери
Эки автономияны тышындагъы джер Ара Сербия атны джюрютеди, алай а административ джанындан къуралыш тюлдю.
2009 джылдан сора
2009 джылны июлунда Сербияны Скупщинасы джангы административ бёлюнюуню юсюнден закон алгъында. Аннга кёре кърал джети регионнга юлешинеди:
Округла
Аны бла бирге Сербияны территориясы 29 округ бла Белград шахаргъа юлешинеди. Воеводинада 7 округ, Косово эм Метохияда 5, къалгъан округла ара Сербиядадыла.
Шахарла
Сербияда 6 167 адам джашагъан джер барды, аладан 24-сю шахарды:
Халкъы
Адам саны — 7,82 млн адам (2008). Шахарлада халкъны 52 % джашайды
Миллет къурамы
Югославияны 1991—1995 джыллада чачылыуу бла, Сербиягъа талай джюз минг къачхынчы келгенди, асламысы Хорватия бла Босниядан. 1999 джыл, Косоводан албанлыла кёб санда къачхандыла, 2000—2001 джыллада уа серблиле Косовадан. Сербияда серблиле — 62 %, албанлыла — 17 %? маджарлыла — 3 %? дагъыда талай миллет азчылыкъ барды (черногорлула, хорватлыла, чыганлыла, румынлыла).
Тил
Къралда официал тилге серб тил саналады. Воеводинада маджар, словак, хорват, румын эмда русин тилле хайырланадыла. Косова эм Метохияда официал эки тил барды — албан эм серб.
Дин
Сербияны конституциясы дин эркинликлени гарантия этеди. Санаугъа кёре (Косовосуз) къралда ортодоксланы саны 6 371 584 адам (58 %), католикле — 410 976 адам (5,5 %), мусульманла — 239 658 адам (3,2 %), протестантла — 80 837 адам (1,1 %).
Кърал белгиле
Сербияны гимни, алгъынгы Сербия Короллукъну «Боже правде» гимниди, 2004 джылны 17-чи августунда къабыл этилген герби эсе уа, Обреновичлени кёзюуюндеги гербди. Официал байракъ ортасында герби бла къызыл-кёк-акъ байракъды.
Кърал къуралыш эмда ич политика
1990 джылны сентябрында джангы серб конституция къабыл этилгенди, ол бир палаталы парламент — Скупщинаны (250 орун) къурагъанды, анда депутатла тёрт джыллыкъ болджалгъа сайланадыла. Сербия Республиканы башчысы — президент беш джылгъа сайланады. Толтуруучу властны баш органы министрлени советиди. Премьер-министр, президент теджеген кандидатураладан парламент бла сайланады. Ол а уа министрлени сайлаб, парламентге теджейди, андада къабыл этиледиле.
2008 джыл кёзюулю президент эмда болджал тышындагъы парламент сайлаула бардырылгъандал. Анда Борис Тадич хорлагъанды, парламентгеда президент джанлы партия. Талай айдан Демократ партиядан, Г17+, эмда Сербияны Социалист партиясындан коалиция къуралгъанды.
Тыш политика
Югославия чачылыб, Воислав Коштуницаны властха келиуу бла Сербия бла европа къралланы асламысыны арасында илишкиле игиге айланнгандыла. Тыш политикасын халландырсакъ былай айтыргъа боллукъду — Европа Бирликге кирирге излеу, эмда Косовону бойсунмазлыгъын дунияда къыбыл этмеу ючюн кюч салыу.
Экономика
Онглу джанлары: 2000—2001 джыллада тыш финанс болушлукъ джангыдан келиб башлагъанды. Дунайны экономика потенциялы.
Къарыусуз джанлары: БМО-ну санкциялары бла НАТО-ну бомбалауундан сора ауур болум. Къаты валютада аз резерв. Специалистлени къралдан кетиую.
.ci
.ci — Кот-Д'Ивуарны огъары дараджаны интернет домени.
8 январь
8 январь — григориан орузламада джылны 8-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 357 кюн (високос джыллада — 358 кюн) къалады.
6 февраль
6 февраль — григориан орузламада джылны 37-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 328 кюн (високос джыллада — 329 кюн) къалады.
.ch
.ch — Швейцарияны огъары дараджаны интернет домени.
.ck
.ck — Кукну айрымканларыны огъары дараджаны интернет домени.
7 февраль
7 февраль — григориан орузламада джылны 38-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 327 кюн (високос джыллада — 328 кюн) къалады.
9 январь
9 январь — григориан орузламада джылны 9-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 356 кюн (високос джыллада — 357 кюн) къалады.
.cm
.cm — Камерунну огъары дараджаны интернет домени.
.cn
.cn — Къытайны огъары дараджаны интернет домени.
10 январь
10 январь — григориан орузламада джылны 10-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 355 кюн (високос джыллада — 356 кюн) къалады.
Магия
Магия (magia, μαγικός) — диннге ийнаннганланы оюмларына кёре, дууаны кючю бла адамланы, табийгъатны тюрлендирирге, бойсундурургъа, тасхаларын билирге амал.
8 февраль
8 февраль — григориан орузламада джылны 39-чу кюнюдю. Джылны ахырына дери 326 кюн (високос джыллада — 327 кюн) къалады.
Магия
Магия Къарачай-Малкъарда
Озгъан заманлада Къарачай бла Малкъарда магия бек джайылгъан эди. Сёз ючюн,къарачайлыла эм малкъарлыла хыйныгъа ийнангандыла. Кёз тиймез ючюн деб, «кёз мынчакъ» деген акъ тамгъачыкълары болгъан къара мынчакъны такъгъандыла. Ат, сыйы асыры уллудан, атланы баш сюеклерин чалман къазыкълагъа салгъандыла, бахчаланы, юйлени джин, шайтандан сакълар ючюн. Ийнекни кёз тиймез ючюн, боюнуна къызыл быстырчыкъ такъгъандыла. Къара тюлкюню териси бек багъа, сыйлы затха саналгъанды. Ол болгъан джерден, юйден берекет кетмейди дей эдиле. Аны ючюн алгъын къара тюлкю терини бир хурттагы болмагъан таулу юй болмагъанды.
Бёрю да бек сыйлы джаныуарлагъа саналгъанды, шайтанладан, джинледен сакълагъан джаныуралагъа. Аны себебли сабий ауруса, аны бёрю баш сюекни неда терини тюбю бла ётдюргендиле. Сабий бешикни къулакъларына бёрю терини бир кесегин неда тишин, ашыгъын, тырнакъларын такъгъандыла, джин заран тиймез ючюн.
Нартюх, къудору бюртюклени неда ташчыкъны джайыб боллукъ ишни билирге кюрешгендиле. Санлары къыркъ бир болгъанды. Таш салыргъа алгъын бек уста адамла болгъандыл. Таш салгъанла тиширыула эдиле, эр кишиле таш салмагъандыла, ала джауурун къалакъгъа къараб билгендиле боллукъ ишни, тас болгъан затны да.
Андорра
Андорра Бийлик (Principat d’Andorra, Principado de Andorra, Principauté d'Andorre), Андорра (Andorra) — Европаны эм гитче къралларындан бири. Бийлик тенгизге чыкъмайды, кюнчыгъыш Пиренейде орналыбды, Франция бла Испанияны орталарында. Къралны аты баск. andurrial — «бош» (джукъ болмагъан) деген сёзден келеди.
.co
.co — Колумбияны огъары дараджаны интернет домени.
.cr
.cr — Коста-Риканы огъары дараджаны интернет домени.
Андла
Андла, Анд Кордильерле (исп. Andes; Cordillera de los Andes) — дунияны эм узун тау тизгин сынджырды.
Къыбыла Американы бютеу кюнбтыш къыйырыны узунлугъуна орналгъанды. Венесуэладан башлаб Колуибияны, Перуну, Боливияны юсю бла Аргентина бла Чилини территориясындагъы Патагониягъа дери узалады. Къысхасы бла шималдагъы 465° параллелинден къыбыладагъы 1523° параллельге дери созулгъанды.
Таулары
Андланы эм мийик тауу Аконкагуады — 6962 м. Анд тауланы джыл саны 60 миллион чакълы бирди.
Вулканла
Андла сейсмо эмда вулканактив бёлгеге саналадыла. Джерни эм мийик вулканлары бу бёлгедедиле. 6882 метр мийиклиги бла Монте Писсис (Аргентина) бла 6887 метр мийиклиги бла Охос-дель Саладо (Чили) аладандыла.
.cv
.cv — Кабо-Вердени огъары дараджаны интернет домени.
11 январь
11 январь — григориан орузламада джылны 11-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 354 кюн (високос джыллада — 355 кюн) къалады.
Андорра
Халкъ миллетлерине кёре (1995):
9 февраль
9 февраль — григориан орузламада джылны 40-чы кюнюдю. Джылны ахырына дери 325 кюн (високос джыллада — 326 кюн) къалады.
12 январь
12 январь — григориан орузламада джылны 12-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 353 кюн (високос джыллада — 354 кюн) къалады.
.cu
.cu — Кубаны огъары дараджаны интернет домени.
Сербия бла Черногорияны огъары дараджаны интернет домени
.cs — Сербия бла Черногорияны огъары дараджаны интернет домениди.
Семенланы Исмаил
Семенланы Унухну джашы Исмаил (Джырчы Сымаил) (3 март 1891 — 1 август 1981) — XX-чы ёмюрде джашагъан белгили къарачай-малкъар поэт эм джырчы болгъанды.
Биографиясы
Къарачай апенди Тотуркъулланы Мухаммат окъутханды. Атасы ауушхандан сора, окъууун бошамагъанлай, элине къайтыб, ана къарнашы бла бирге талай джылны, малчы болуб ишлегенди.
«Минги тау» джырны, «Акътамакъ» деген лирикалы поэманы авторуду. Семен улу 1936 джыл Ереванда ётген Бютеусоюз олимпиадада эм уста джырчыланы арасында биринчи орунну алгъанды. Ол джыллада джюзден аслам макъам чыгъаргъанды, «Халкъ джырчы» атха ие болгъанды. Кеси ауазы бла «Акътамакъ», «Чалкъычылыкъ», «Минги тау», «Къызыл Аскер» деген джырларын пластинкалагъа джаздыргъанды.
Къарачай-малкъар поэзияда джырланыб окъулгъан поэма сынгар «Акътамакъ»-ды. Семен улу Исмаил дагъыда кёб санда зикир этгенди.
1 август 1981 джыл Терезе элде ауушханды.
"Семенлени Исмаил... Джырчы Сымайыл… Чыгъармачылыкъ джолу, фахмусуча, джарыкъ башланнган Халкъ джырчы…
Чыкъдым кёклеге, учунуб, учуб,
Мийикден къараб, дунияны кёрдюм.
Мен эшитмеген таууш къалмады,
Джашаугъа: «Сейир-тамаша!» - дедим.
Меннге келгенед аллай бир кёзюу:
Джумлай аламгъа айтдым сёзюмю.
Къарачай джырны кенгнге эштдирдим.
«Халкъ атагъан атым»
Семенлени Исмаилны махтаулу джолу 1936-чы джыл Ереванда «Давид Сасунский» атлы эрмен эпосну мингджыллыгъына аталгъан къууанчдан алгъа башланса да, анда къралгъа белгили джырчыланы хорлаб, юбилей медалны алгъаны, аны атын бютеу къралгъа белгили этеди. Ол джыллада анга «Къарачайны халкъ джырчысы» ат аталады, Совет Союзну Джазыучуларыны союзуна член болуб, фахмусу къанат кереди.
Семен улуну джырларын С. Родов, И. Звягинцева, Г. Орловский, В. Торопецкий, Г. Миловидова орус тилге кёчюредиле. Дагъыстан совет джазыучу, литературовед, публицист, поэт Эфенди Капиев да, Исмаилны юсюнден хапар эшитиб, аны джырларын кёчюрюб, Москвада чыгъарыр кёл алыб, 1938-чи джыл октябрда Къарачай облисполкомгъа къагъыт иеди. Муратыча этиб, 1940-чы джыл эки фахмулу джырчыны (Къочхарланы Къасбот бла Семенлени Исмаилны) назмуларын орус тилде, «Стихи и песни» деб, ал сёз да джазыб,  китаб этиб чыгъарады.
Ары дери бир-бири ызындан 1937-чи, 1938-чи, 1939-чу джыллада чыкъгъан юч китабы Исмаилны атын кенгнге джаядыла. Ол джыллада «Дружба народов» журналда – назмулары, «Огонёкда»  (1940, №14) «Песни Карачая» деб, аны юсюнден очерк басмаланадыла. Совет правительство да Къарачайны халкъ джырчысын «Урунууну Къызыл Байрагъы» орден бла саугъалайды.
Ариулукъгъа, ёхтемликге джораланнган «Минги Тау» джыры да дуниягъа айтылады. Таулу халкъны джюрек шартын уста суратлагъан джыр саулай Шимал Кавказны белгиси болады.
Семен улуну эм баш чыгъармасы «Акътамакъ» поэма, таулу къызгъа ёлюмсюз эсгертме болгъан бла бирге, аны фахму къадарыны кенглигине, теренлигине, чомартлыгъына шагъатлыкъ этеди. Джырчы, кеси айтханлай, чыгъармалары миллетини ауазына саналыр дараджагъа чыгъадыла...Поэт, Джырчы, Дин къуллукъчу джюрегини тебиуюн бизге юлгю этгени бла бирге, чыгъармалары бла Сюймекликге юч ёмюрлюк эсгертме салгъанды: Аллахха, Халкъына, Таулу къызгъа. Ючюсю да мийикдиле, сейирликдиле, магъаналыдыла". (Байрамукъланы Ф.)
Минги тау
Минги тау Сен кёкге джете мийиксе Кавказ тауланы ичинде. Мияла кибик, джылтырай, Къанга бузларынг юсюнгде.
Юсюнгде барды акъ тонунг, Сен джай да, къыш да киесе. Кюн бузулургъа тебресе, Боран этерге сюесе.
Кюн ариу, чууакъ тургъанлай, Тохтамайды боранынг, Джай да, къыш да эримейди Юсюнгдеги бузларынг.
Тёгерегингде тогъай отлайла Алтын мюйюзлю кийикле. Сени тёппенге чыгъыучандыла Бёгекле бла джигитле.
Аюлеринг мурулдайдыла Шындык чегетни ичинде. Бёрюлеринг къалкъыйдыла, Къойланы кёре тюшюнде.
Кёк джашнаса, сызгъырадыла Этеклеринг, джел эте… Менден кючлю джокъду деб, Кесинг кесинге кёл эте.
Къапланларынг къараб туралла, Беклеге кириб, мынгайыб. Борсукъларынг, тюлкюлеринг Джууукъ барыргъа уялыб.
Къанкъазларынг къангкъылдайла, Чын тауукъларынг джырлайла. Къаргъаларынг къаркъ-къуркъ эте, Мыллык табмайын джылайла.
Кёгюрчюнлеринг джюуюлдейдиле, Кюнюнг джылтыраб къакъгъанлай. Маралларынг отлайдыла, Гелеу кырдыкга батханлай.
Чыпчыкъларынг, чаукаларынг Будай ындырны чёблейле. Арарат бла Казбек тау Санга тюгел джетмейле.
Уллу къушла санга къонсала, Юйле кибик, къарашыб, Джур текеле джыгъылсала, Сюрюулеринден аджашыб.
Кюз артында турналарынг Аууб кетелле тенгизге. Къышха хазыр болугъуз, деб, Эсгертиученсе сен бизге.
Сенден сора къайсы тауду Ариулукъ бла бай болгъан. Башы къыш болуб, бели джаз болуб, Этеклеринде джай болгъан?
Бузну, къарны джыйыучу, Башынга булут къонуучу. Тёгерегинге басыныб, Таулула къараб тоймаучу.
Къыш айланы бораныса, Джай айланы салкъыны. Джумушакълыкъ этмесенг, Инджитириксе халкъынгы.
Кесин бегитмей чыкъгъаннга, Башха болмай, бир джауса. Сау дунияны башында Эм белгили бир тауса.
Гардош
Гардош (Solánum tuberósum) — кёб джыллыкъ Паслёнланы (Solanum) юйдегисинден битимди. Ашаргъа ёсдюредиле. Гардошну дунияны адам санындан 75% джашагъан, 130 къралда битдиредиле. Эм аслам гардошну Россияда, Къытайда, Польшада, АБШ-де, Индияда битдиредиле. Чий гардошну ичи 79% суудан, 18% углеводладан, 2% акъдан, 0,9% кюлден къуралады.
Гардошну ёсюм мийиклиги 0,5-1,5 метрге джетеди. Гардошну джурту Америкады: Перу бла Боливия. 2500 джылны мындан алгъа битдириб башлагъандыла бу бурчакъны анда. Европа Испанияны юсю бла таныгъанды гардошну. Кёб заман турмай, бу бурчакъ бек уллу сый алды. Сёз ючюн, Ирландияда гардош эм баш ашарыкъ болду.
Тамил тил
Тамил Надуда миллетчиликни айныгъаны себебли, тамил тилни сёзлюгю, алгъаракъ кёб санда болгъан индоарий тилледен келген сёзледен ариуланнганды. Андан сорада, тамил тилде бек бай 2300 джыллыкъ адабият барды эмда бу тил классика тилге саналады.
Тамил тил талай джерде официал тилге саналады:
Малайзияда тамил тилде индусланы уллу кесеги сёлешеди. Аны тышында тамил тилде Кенияны къыбыласында да сёлешедиле.
Къарачай-малкъар тилге (орус тилни юсю бла) тамил тилден «катамаран» (கட்டு மரம்) сёз киргенди, кёчюрмеси «бир-бирине байланнган тёнгертке» болады.
Джазма
Кесини энчи джазмасы барды.
.cy
.cy — Кипрни огъары дараджаны интернет домени.
.cx
.cx — Рождествону айрыкамыны огъары дараджаны интернет домени.
13 январь
13 январь — григориан орузламада джылны 13-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 352 кюн (високос джыллада — 353 кюн) къалады.
.cz
.cz — Чехияны огъары дараджаны интернет домени.
15 январь
15 январь — григориан орузламада джылны 15-чи кюнюдю. Джылны ахырына дери 350 кюн (високос джыллада — 351 кюн) къалады.
14 январь
14 январь — григориан орузламада джылны 14-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 351 кюн (високос джыллада — 352 кюн) къалады.
Иудейлик
Иудейлик — дунияны илму джаны бла ангылаугъа монотеист динледен иудейлик эм эскиди.
Палестинада, бизни эрабызгъа дери I мингджыллыкъда къуралгъанды. Асламысында къуруда чууутлула тутадыла бу динни. Бир Аллахха (иврит тилде Элоха; Яхве башха атыды) ийнаныудан башха Яхве чууут халкъны айырыб, аны бла ёмюр бузулмаз келишим болдургъанды деб, иудейликни баш ниетиди.
Сора чууутлула Яхве берген кёб къыйын джорукъла сакъларгъа керекдиле. Башха халкъла уа джаланда тынч «Алты Нух (Ной) джорукълары» сакъласала алагъа джарайды, джетеди. Бу джорукъладан бир Аллахха ийнаннган эм магъаналыды.
Иудейлиле Мессияны келлигине ийнанадыла, иудей башчылыкъ битеу дунияда саллыкъды, Иерусалимдеги храмны джангыртырыкъды деб. Бюгюнлюкге дери бу храмдан джаланда Кюнбатхан къабыргъа сакъланнганды. Бу Къабыргъа битеу иудейлеге эм сыйлы джерди. Башха, белгилирек аты Джылау Къабыргъасыды.
Библияны биринчи бёлюмю — Эски Келишим (Ветхий Завет, ивритде Танах) — иудейлиле да сыйлыгъа санайдыла. Танахдан башха сыйлы китаб Талмудду. Талмуд Танахны ангылатады, ачыкълайды, кёб зат къошады анга.
Аны бла бирге иудейликде Каббала деген мистик окъуу барды. «Зогар» бла «Сефер иецира» сыйлы китабларыдыла. Талмуддан ёнгелеген, Танахдан джаланда Моисей (Муса Файгъамбар) Бешкитаблыкъ (Тора) сыйлыгъа санагъан секта барды. Караимледиле ала. Кърымда джашай караимле сектадан кеси аллына халкъгъа айланнгандыла, энчи тил (тюрк тил), энчи адетлери бла.
Кавказда Хазар къагъанатда иудейлик кърал дин болгъанды.
.de
.de — Германияны огъары дараджаны интернет домени.
Маджар
Маджар Респблика (Magyar Köztársaság; къысхасыча — Magyarország, «Маджар кърал») — Ара Европада орналгъан къралды. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия эм Словения бла чеклери барды. Къралгъа ат маджар миллети аты бла аталгъанды.
ГДР-ни огъары дараджаны интернет домени
.dd — ГДР-ни огъары дараджаны интернет домениди. Бир кере да хайырланмагъанны орнундады
Toppdomän
Амазонка
Амазо́нка (порт. — Amazonas) — Къыбыла Америкада саркъгъан сууду, дунияда бассейини бла, суу толулулугъу бла эмда узунлугъу бла эм уллу къобанды. Мараньон бла Укаяли бир-бирине къошулса къуралады. Баш тамал салгъан Мараньон суудан саналса узунлугъу 6437 км, 20 ёмюрню ахырында ачылгъан Апачета тамал суудан саналса — 7000 км чакълы бирди, Укаялиден — 7000 км асламды. Бассейнини майданы 7180 минг км² (башха билгилеге кёре 6915 минг км²).
Амазонканы бассейнини кёбюсю Бразилияныкъыды, къыбыла-кюнбатыш эмда кюнбатыш районлары — Боливияда, Перуда, Эквадорда эм Колумбиядады. Кёбюсюне Амазон алашалыкъ бла саркъыб, Амазонка Атлантика океаннга агъады, Амазонканы дельтасы дунияда эм уллуду (майданыны ёлчеми 100 минг км² чакълы бир).