cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фолкленд къазауат
Отну кесиу
4-чю майдан сора сермешиуледе тёрт ыйыкълыкъ аралыкъ болады. 15-чи майны кечесинде британ спецназны энчи бёлеги - SAS Пеббл айрымканда аргентин аэродромгъа чабыб, 11 самолетну къурутады. Аны бла бирге БМО-ну болушлугъу бла къазауатны тыяр муратда кёрюшюуле бардырыладыла. 20-чы майлагъа къазауатны тыйыу перспективалагъа болмагъаны ангыланады. Бу заманнга Уллу Британияны тенгиз пехотасыны 3-чю бригадасы Фолклендлеге десант тюшерге хазырлыкъ эте тургъанды, 5-чи бригада эсе уа айрымканлагъа джолну алыгъанды.
Сан-Карлос бла Гуз-Грин
Британ аскер башчылыкъ десантны тюшюрюр джерге Сан-Карлос бухтаны сайлайды, аргентинлиле десантны сакълагъан джерден бу тамам терсине айрымканны башха джанында болады. 3-чю бригада десантны 21-чи майда башлайды, алагъа къаршчылыкъ талай аргентин аскерчи этерге табылады. Алай а танг атаргъа Фолклендени башында аргентин аскер самолетла чыгъадыла, алай бухтадагъы британ кемелеге чабар мурат алгъандыла
25-чи майда аргентинлиле «Экзосет» бла «Атлантик Конвейор» контейнер ташыучуну урадыла. Талай кюнден кеме батады. Ол заманда 3-чю бригада плацдармда кесин бегитиб, андан ары этимлеге хазыр болады.
28-чи майда британ парашютчуланы батальону Дарвин эмда Гуз-Грин джерлешимлени къатына джууукълашыб, андагъы аргентин гарнизоннга чабады. Ауур сермешиуден сора гарнизон джесир болады. Ол заманда 3-чю бригаданы бёлеклери Кюнчыгъыш Фолклендлени юсю бла белгили джаяу джюрюшюн этиб Порт-Стенлиге келеди. 5-чи пехота бригаданы бир-бир бёлеклери десант кемеледен Порт-Стенлини къатында тюшедиле. Ол заманда эки десант кемени эслеген аргентинлиле, авиацияны ашырадыла, ол чабыуулдан сора 50 британ аскерчи ёледи, «Сэр Галахэд» десант кеме эсе уа бузулады, бузлуулары тюзетилир мадары болмагъаны себебли, кеме британлыла джанындан батдырылады. Алай болса да, июнну биринчи декадасыны ахырына, британ бригадала аргентинлилени Порт-Стенлини къатында къуршоулайдыла, эмда штурм этерге хазыр боладыла.
Порт-Стэнли
12-чи июнну кечесинде британ тенгиз пехотаны 3-чю бригадасы, аргентинлиле кючлеген Маунт-Гарриет, Ту-Систерз эм Маунт-Лонгдон мийикликлени атака этедиле. Эртденблагъа бютеу мийикликле британлыланы къолларына тюшедиле. 14-чю июнну кечесинде 5-чи пехота бригаданы кёзюую келеди. Аны нюзюрюнде Маунт-Тамблдаун, Уайрлесс-Ридж эм Маунт-Уильям мийикликле боладыла. Иги хазырлыкълыкъла бардыралмасала да Уэльсчи эмда Шотлан ышанчыла муратларына джетедиле, британ аскерни элитасы гуркхланы батальону уа сермешиугъа къатышыргъа да джетмейди.
Порт-Стенлини къуршоуланыуу къаты болгъаны себебли, кеслерини къарыу этелмезликлерин ангылаб, аргентин аскер башчылыкъ капитуляция этеди. Уллу Британия кесине Фолкленд айрымканланы къайтарады.
Фонограф
Фонограф (от φωνή — таууш — джазаргъа) — тауушну джаздырыр ючюн эмда чыгъарыр ючюн этилген биринчи приборду. Джаратхан Томас Алва Эдисон болгъанды, фонографны 1877 джылны 21-чи ноябрында халкъгъа теджелгенди. Таууш джолчукъ халда тутуучуда джаздырылгъанды, тауушну мийиклигине кёре джолчукъну теренлиги тюзетилгеди. Таууш джолчукъ бурулгъан барабанда цилиндр спираль халда этилгенди. Тауушну чыгъыуунда ийне джолчукъда джюрюгенди, эмда къалтырауу мембранагъа берилгенди, мембрана уа таууш чыгъаргъанды. Бу зат ол заманда бек сейирлик зат болгъанды; фонографны андан ары айныуунунда граммофон бла патефон чыкъгъанды.
Рейхстаг
Рейхстаг (Reichstag, «кърал» эмда  «олтурургъа»):
Кальмар уния
Ка́льмар уния (дан., норв., швед. Kalmarunionen) — Данияны королларыны башчылыгъында къуралгъан, Дания, Норвегия эм Швеция королевстволаны бирикдирген энчи унияды (1397—1523). Къралла, кеслерини суверенитетлерин бергендиле, алай а кенг автономиялары болгъанды. Интереслени айырылыуу (артыкъсыз да Швеция унияда Данияны башчылыгъына разы болмагъаны) тикликге келтириб, бирликни 1523 джылда ахыры бла чачханды.
Ал тарихи
Уния, Германияны XIV ёмюрде Скандинавияда экономика эм политика экспансиясына къаршчылыкъгъа къуралгъанды. Ол кёзюуде эркин шахарла бла Ганза акъыртын-акъыртын Скандинавияда сатыу-алыуну къолгъа джыйгъандыла. Немецлени былайгъа келиую скандинав интеграциягъа джангы къарыу бергенди. Кальмар унияны къураууна себеб болгъан экинчи фактор — XIII—XIV ёмюрледе климатны сууукъ болууу бла чыкъгъан экономика кризис болгъанды. Кёб бай скандинав юйюр Шимал Европада джерлеге ие болгъанды, бирикген король аланы иеликлерини тийилмезлигине гарант болгъанды. Дания, джангыз кеси политика амбицияларын тындыралмагъанды: Шлезвиг бла Балтиядан кетерге керек болгъады. Норвегияны патчахларына эсе уа тири политика бардырыр ючюн энчи къайнакълары джетишмегенди. Бу бютёу шарт, унияны къуралыууна себеб болгъанды. Кальмар униягъа биринчи атламгъа швед-норвег унияны санаргъа боллукъду.
Бирликни къуралыуу
1364 джылда Фолькунгланы династиясындан ахыр швед король Магнус Эрикссон (ол заманда огъунакъ Норвегияны королю да болгъанды) къысталады, аны орнуна Шведцияны таджын немец герцог Мекленбургчу Альбрехт алады. Аны аллында Магнус Эрикссон Норвегиядан къысталгъанды, аны орнуна анда аны джашы Хокон Эрикссон олтурады. Мекленбургчу Альбрехтни политикасын ушатмагъан швед акъсюек къауум, Вальдемар Аттердагны къызы, Данияны королевасы, Магнус Эрикссонну джашына — Хоконну тул къалгъан бийчеси Маргаританы гитче джашы Олаф бла бирге тахха олтурургъа чакъырадыла.
1380 джылда Дания бла андан экономика джаны бла байламлы болгъан Норвегния, Даниячы Маргаританы башчылыгъында энчи уния къурайдыла. 1387 джыл Маргаританы джашы Олаф ёледи. Маргарита Швецияны иеси баямланады. 1389 джыл швед король Альбрехтни бирлешген дания-швед аскер къыстайды, сора королеваны башламчылыгъы бла, ол заманда Дания бла Швецияны чегинде болгъан, Кальмар къалада унияны къурауну юсюнден кесаматха къол салынады. Келишиуге кёре юч къраны бир монархы болургъа керек болгъанды, власть эркишиден эркишиге кёчерге керек болгъады; король къаратон къалса, юч къралны келечиси джангы монархны сайларгъа керек болгъандыла. Къазауатда неда башха къайгъыда къралла бир-бирлерине болушлукъ этерге керек болгъандыла. Королевстволаны ич автономиялары эм энчи законлары болгъаны чертилгенди.
Конфликт
Маргаританы патчахлыкъ этген заманында патчах власть кючленнгенден кючлениб баргъанды, ол тадж бла акъсюек къауумну арасында тиклик джаратханды, ол тиклик Эрикни патчахлыкъ этген заманында (1412—1439 джылла) ачыкъ аякъланыугъа келтиргенди. Альбрехт бла Маргаританы арасында уруш, Маргаританы Ганза бирлик бла келишиуге къол салыргъа зорлагъанды, ол келишиу немецлени Скандинавияда бийликлерин энтда бир кере бегитгенди. Эрик эсе уа Любек бла Ганзадан бойсунуй байламны юзерге излегенди. Бу муратла къазауат келтиргендиле. Шлезвиг-Гольштейнде, Мекленбургда эм Померанияда къазауатла налогланы кёлтюрюуюне чурум болгъандыла, бу Даларнада къозгъалыугъа себеб болгъанды, аннга башчылыкъ Энгельбрект Энгельбректсон этгенди. 1435 джылда аны Швецияны башчысы этиб сайлайдыла, алай а кёб турмай ёлтюредиле. Кюрешге башчылыкъ, швед акъсюек къауумну алчысы Карл Кнутссон Бунде этеди. Аны 1438 джылда риксрод Швецияны королю этиди. Эрик унияны королю титулдан тюшюрюледи, аны орнуна аны къарнашындан туугъан Кристофер Бавариячы сайланады. Кристофор къаратон болгъаны себели аны ёлюмю бла (1448 джыл) властны вакууму къуралады. Шведлиле Карл Кнутссонну король этиб, унияны Швецияны башчылыгъы бла къураргъа излейдиле, эндиги джылда Карл Норвегияны королю болады. Алай а Данияны джангы королю I Кристиан Ольденбургчу сайланады. Аны ызындан келген 70 джыл унияда башчылыкъ ючюн Дания бла Швецияны арасында кюрешде ётеди.
Швед регент тамада Стен Стурени 1503 джылда ёлюмюнден сора, къралда урушха II Кристиан Даниячы къатышады. Ол 1517 джылда аны джанлы шведлилени болушлугъу бла унияны орнуна салыргъа излейди. Эки джетишимсиз сынамдан сора (1517 эм 1518 джыллада) 1520 джыл Осунден кёлню къатында сермешиуню хорлайды, анда кичи Стен Стуре ёлюм джара алады, даниялыла Стокгольмну кючлейдиле. Стокгольм къанлы хамамдан къутулгъан (1520) Густав Эрикссон Васа Смоландны чегетлеринде джангы аякъланыугъа башчылыкъ этеди, аны эсебинде шведлиле 1521 джылда даниялыланы джангыдан къыстайдыла. 1523 джылны 6-чы июнунда Стренгнесде Густав Эрикссон патчах болуб сайланады. Бу унияны ахыры бла чачады. Тамамы бла уния Штеттин мамырлыкъ бла 1570 джыл къоратылады, аны шартларына кёре Данияны королю швед тахха дауун тохтатханды, швед король а уа Норвегияны Даниягъа бойсуннганын къабыл этедиле.
Бермуд ючкюл
Бермуд ючкюл — Атлантика океанны районуду, бу районда тенгиз эмда хауа кемеле тахсалы тас боладыла деген оюм барды. Район, Флоридадан Бермуд айрымканлагъа дери, андан Пуэрто-Рикогъа дери эмда Багамаланы юсю бла ызына Флоридагъа дери баргъан ызла бла чекленеди. Шош океандагъы аналог «ючкюлге» Ибилисники дейдиле.
Тас болууланы айгъакълагъан тюрлю-тюрлю гипотезала чыгъадыла, бу районда кюнню халыны энчилигинден башлаб урлайдыла дегеннге дери. Алай болса да, скептикле айтханнга кёре бермуд ючкюлде кемелени тас болуулары дуния океанны башха районларындан эсе кёб тюлдю эмда табигъат чурумла бла айгъакъланады. АБШ-ны Джагъа къарауулуну оюму да алайды.
Финкенштейн кесамат
Финкенштейн кесамат — Наполеонлу Франция бла Персияны арасында 4 май 1807 джыл Маре шахарда къол салыннган бирлик кесаматды. Кесамат, Эресей эмда Британ империялагъа къаршчы болгъанды.
24 декабрь 1807 джыл генерал Гарданны француз миссиясыны Тегераннга киргенинден сора, кесаматха къошакъ статья салынады, аннга кёре къаджарлыла Наполеоннга Карек айрымканны бергендиле, французлагъа къаджар аскерни европа юлгю бла тюрлендирирге, Гомбурун бла Буширде аскер факторияла къурургъа эркинлик бергенди.
Кесаматны къабыл этиу дунияда уллу хапар болса да, кесаматны толтуруу башланмагъанлай бошалады. Эки джан да бир-биринден излемлени табалмайдыла — не Франция Персиягъа Тау-Арты Кавказны къайтарыргъа болушмайды, не Персия Британиягъа къаршчы Афганистанда къазауат башламайды.
Мексикан империя
Мексикан империя (Imperio Mexicano) — Мексиканы XIX ёмюрде бир-бири ызындан бармагъан эки кёзюуде атыды:
Анафема
Ана́фема (ἀνάθεμα — «айырыу»), аллында магъансы — тейрилеге берилген ант бла къурман бериу болгъанды, кечирек магъанасы — кимни болса да къыстау, налат бериу болгъанды. Бусагъатда къуру христиан динде джюрюйдю, эмда христиан адамны динден айырыу, клисадан къыстау магъанагъа келеди. Асламысы бла диннге къаршчы баргъан, неда динни къарамларына ачыкъдан къаршчы чыкъгъан, джорукъларын бузгъан адамлагъа бериледи.
Алма
Алма — алма терекни джангы джыртылгъанлай ашалгъан кёгетиди, кулинарияда эмда ичкиле этиуде хайырландырылады. Алманы джуртуна Орта Азия саналады. Эм кёб джайылгъан юй алма терекди. Бюгюнлюкде, алма терекни бу тюрлюсюню кёб сорту барды.
Чыгъарыу эмда сатыу
2005 джыл бютеу дунияда 55 млн.тонна алма чыгъарылгъанды, багъасы: 10 млрд.долл. Къытай, бу объёмдан беш этиб экисин чыгъаргъанды. АБШ, экинчи эм уллу алма чыгъарыучу къралы, бютеу дуния чыгъарыудан — 7,5 %.
АБШ-да ёсдюрюлген алмаладан 60 %-и Вашингтон штатда ёсдюрюлгенди. Джангы Зеландия бла башха сабыр климатлы къралладан алма импорт американ импорт бла конкуренция этеди эмда джылдан джылгъа ёсюб барады.
Алма фольклорда эмда литературада
Алма ёмюрлюк джашлыкъны символу болуб кёб таурухда тюбейди :
Алма геральдикада
Геральдикада алма мамырлыкъны символуду. Алма талай гербде тюбейди.
Алма илмуда
Белгили легендагъа кёре Ньютон, бютеудуния ауурлукъну законун терек бахчада алмаланы тюшюулерине къараб ачханды.
Алхимиячыла, эки джарты кесилген алманы ёзеги бешмюйюш джулдузгъа ушагъанын эслеб, алманы билимни символу кибик хайырландыргъандыла.
1785 джылда Карл Вильгельм Шееле, бишмеген аламаладан джангы органика кислотаны чыгъаргъанды эмда «алма кислота» атагъанды.
Богъурдакъны бир тюрлю аты «Адамны алмасыды».
Джибериуле
Kulturapfel
Португалияны реставрация къазауаты
Ал тарихи
Къазауатланы эм мийик налогланы эсебинде португаллыланы турмушланы джарлыдан джарлы болгъанды. Испан инквизицияны маранлагъа (зор бла христиан этилген чууутлулагъа) къаршчы болгъаны да экономика болумну къарыусуз этгенди (300 минг чакълы бир маран къралдан къачханды). Тиллери ушаш, тамырлары бир болса да, халкъланы айры менталитетлери, культуралары болгъанды, ол да айырылыугъа чурум чыкъгъанды.
Халкъ къозгъалыула
Мийик налоглагъа къаршчы 1637—1638 джыллада биринчи халкъ къозгъалыула башланадыла. 1637 джылны 21-чи августунда Эворада къозгъалыу болады. Аякъланнган халкъ шахардан испан коррехидорну (башчылыкъ этген келечи) къыстайды, налог тизмелени кюйдюреди, тюрмени эмда кърал учрежденияланы чачады.
Халкъдан джакъ болгъанына къарамай, португал акъсюек къауум къозгъалгъанла джанлы болургъа къоркъады. Сёз ючюн, Эвораны акъсюеклери джерли архиепископ бла бирге кеслерини хунталарын къураб, къозгъалгъанланы тохтатыргъа кюрешедиле. ала Мадридни аллында, аланы властыны джакъчылары болгъанларын кёргюзюрге излегендиле.
Португал тахха баш кандидатурагъа саналса да, аллай оюмну аллында герцог Жуан Браганса да тутханды. Акъсюеклени кюрешгенлерине къарамай, Эворада къозгъалыула джыл джарым барадыла. Бу къозгъалыулагъа башха шахарла да къошула башлайдыла: Алентежу, Алгарви, Лиссабон э. б. 1638 джылны мартында испанлыла къозгъалыуну джатдыраладыла. Ол заманда Испания бла Португалияны официал патчахы IV Филипп (1621—1640) болгъанды.
Тахны иеси ауушуу
Халкъ къозгъалыула бла хайырланыб, 1640 джылны 1-чи декабрында португал тахха Насыблы IV Жуанны олтуртадыла. Аны бла бирге джангы Браганса династия башланады. Португал кортесле — акъсюек джыйылыу — джангы патчахха 1641 джылны январында ант этедиле. IV Жуан испанлыла бла къазауатны башлайды. Талай сермешиу 1640—1668 джыллада Фару шахарда болгъанды.
Эсебле
1641—1654 джыллада джангы патчах Бразилияда антиголланд кампанияны башлайды, эмда Къыбыла Америкадагъы португал колонияладан къыстайды. IV Жуан, Испания Португалияны суверенитетин таныгъынчы ёлсе да, кърал де-факто эркин болады. Испания бойсунмагъан Португал къралны 1668 джылны 13-чю февралында таныйды.
Дюгер
Дюгер (дюгер Диго́рæ, ирон Дыгу́р) — Шимал Тегей — Алания Республиканы кюнбатыш джанында, Баш Кавказ аркъаны шимал тигинде, Урух (Ирæф) сууну бассейнинде орналгъан территорияны тарих атыды. Бусагъат заманда Дюгерни, Шимал Тегейни Ираф бла Дюгер районларыны административ чеклери бла айырадыла. Тау Дюгер талай кесекге бёлюнеди: Стур-Дигорæ (Уллу Дюгер), Айгомугидон сууну ёзениндеги Тъæпæн-Дигорæ («тёбен» Дюгер), «тёбен» Дюгерни эм огъары кесеги Уæллагком атны джюрютеди.
Дюгер (Дигория) ат, тегейлилени дюгерлиле (дигорон, дыгурон) деген, тегей тилни дюгер диалектин джюрютген эмда бу территорияны баш халкъы болгъан, этник къауумуну атындан келеди.
Гагаузла
Гагаузлула — тюрк тилли халкъды. Адам саны бютеулей — 250 минг адам чакълы бир болады. Асламысы Молдавия бла Украинада джашайдыла. Гагауз тил тюрк тиллени огъуз тюбкъауумуна киреди. Динлери — православиеди. Молдавияны къурамында Гагауз Ери атлы, гагаузлуланы асламсы джашагъан автономия барды.
Тил
Гагауз тил XX ёмюрню арасына дери джазмасыз тил болгъанды, гагауз тилге алфавит 1957 джыл къуралады, тамалы уа къалгъан совет халкъланыча кириллица болады. Ол замандан башлаб, гагауз тил аз-аз айный башлайды, алай а джарсыугъа, энчи автономиясы болмагъаны, аны санында автономиялы халкъладан миллет тилни, культураны айныуунда артха къалдыргъанды. Аз кёб болсада ол заманлада китабла чыгъа башлагъандыла: «Легенданын изи» (Таурухланы ызы, 1974), «Узун керван» (Узун кериуан, 1985), «Жанавар йортулары» (Бёрюню къууанчлары, 1990) эмда башхала.
Джаратылыулары
Гагаузлуланы къайдан къуралгъанларыны юсюнден талай гипотеза барды:
Тил
Гагауз тил тюрк тиллени огъуз тюбкъауумуна киреди. Бусагъатдагъы гагауз джазма латин алфавитни тамалындады.
Дин
Гагаузлуланы динлери — православиеди. Гагаузлула джангыз христиан тюрк тилли халкъды дегенле бардыла, алай а ол тюз тюлдю, сёз ючюн, чувашлыланы, кряшенлени, нагъайбеклени эмда якъутлуланы асламысында динлери православиеди.
Монмутну къозгъалыуу
Монмутну къозгъалыуу — 1685 джылда тамада къарнашы II Карлны ёлюмюнден сора патчах болгъан II Яковну тахтындан къоратыргъа излеб чыкъгъан, алай а джетишимсиз бошалгъан къозгъалыуду, халкъда «сенекли къаугъа» атны джюрютеди. II Яков, католик болгъаны себебли, халкъ бла сюйюлмегенди. Голландияда джашагъан, II Карлны некяхсыз туугъан джашы, протестант Джеймс Скотт, 1-чи герцог Монмут тахтха дауун билдиргенди эмда Ингилизге келиб II Яковну тюшюрюрге излегенди. Седжмурда сермешиуден сора тутулуб, башы кесилгенди.
Сюдю Джефрисни башчылыгъы бла патчах джанлыла, къозгъалыугъа къошулгъанланы сюд этиуде чексиз инджилтгендиле, зулумлукъ кёргюзгендиле, ол Стюартланы тахтдан тюшюрген революцияны андан да бек къызыулашдыргъанды.
Къыбыла-Американ Миллетлени Бирлиги
Къыбыла-американ миллетлени бирлиги (Union of South American Nations, Unión de Naciones Suramericanas (UNASUR), União de Nações Sul-Americanas (UNASUL), Unie van Zuid-Amerikaanse Naties) (башха аты — Куско декларация) — Къыбыла Американы къраллары 2004 джылны 8-чи декабрында къурагъан политика эмда экономика организацияды.
Къуралыууну тарихи
Планланнга кёре ал заманда Бирлик къошулгъан къралланы ишлерини политика координациясы этилликди. Келлик заманда уа ортакъ институтла къураллыкъдыла - министрлерини совети, ортакъ парламент, сюд.
Гайана бла Суринам декларациягъа къол салсала да, организациягъа кирмегендиле.
Бу бирликни къурауда эм бек джан аурутханла Перу бла Бразилияны алгъыннгы президентлери Алехандро Толедо блаЛуис Инасиу Лула да Силва болгъадыла.
Айныуу
2009 джылны 28-чи августунда Барилочеде (Аргентина) къуралышны кёзюулю саммити бардырылады. Анда баш соруу АБШ-ны Колумбиядагъы джети аскер базасын къурау болады, аннга къаршчы Венесуэланы президенти Уго Чавес чыгъады.
Къуралыууну тарихи
Декларацияда Латин Американы къралларыны интеграциягъа, бирликге эмда бирикген келеджекге талпыгъанларын белгилейди. Джангы бирликни баш нюзюрю - 15 джылны ичинде экономикланы толу интеграциясы эмда эркин сатыу-алыуну зонасын къурауду.
Айныуу
2010 джылны майында организацияны къралларыны келечилери Буэнос-Айресде тюбешедиле, анда биринчи кере генерал секретарь сайланады, ол Аргентинаны алгъыннгы президенти Нестор Киршнер болады. Аны эки джыллыкъ болджал бла сайлайдыла. Эквадорну ара шахары Китода UNASUR-ну штаб-фатары къурургъа, ортакъ парламенти уа Боливиядагъы Кочабамба шахарда орнатыр муратла бардыла.
Къуралыууну тарихи
Тарихли декларациягъа къол салыннга джер - Перуну Андларында орналгъан Куско шахар болгъанды. Айтыулагъа кёре бу шагъарды инклени башчысы Манко Капак къурагъанды, кечирек бу шахар инклени империялары — Тауантинсуйюну ара шахары болады. Ол Христофор Колумбха деричи Америкада эм уллу кърал болгъанды.
Айныуу
2008 джылны 16-чы декабрында Сальвадор шахарда (Бразилия) кёзюусюз саммитде Къыбыла-американ къоруулау кенгеш къуралады, ол континетде къралла арасы тикликлени тюзетир нюзюр салады.
Къуралыууну тарихи
Декларациягъа къол салыу испан конкистадорланы Симон Боливар башчылыкъ этген латин-американ аскерле Аякучода сермешиуде дженнгенини 180 джыллыгъына аталгъанды.
Джангы организацияны къуралыуун декларациясы Куско шахарда бардырылгъан 12 къралны саммитинде алыннганды.
Аннга Къыбыла-американ ортакъ сауданы къраллары (Аргентина, Бразилия, Парагвай эм Уругвай), Анд биригиуню (Боливия, Венесуэла, Колумбия, Перу эм Эквадор), эмда Чили, Гайана бла Суринам киредиле.
Айныуу
2008 джылны 23-чю майында Бразилияда баргъан UNASUR саммитде Европарлмент кибик келечилик орган къурауну юсюнден бегим аладыла.
Плессиде сермешиу
Плессиде сермешиу (тюзюрек — Палашиде сермешиу; The Battle of Plassey, পলাশীর যুদ্ধ, Pôlashir Juddho) — Кюнбатыш Бенгалияда Бхагиратхи сууну къатында сермешиудю, анда 23 июнь 1757 джыл Британ Ост-Инд компанияны келечиси бенгал наваб Сирадж уд-Дауланы эмда аны джанлы Француз Ост-Инд компанияны аскерин къаушатханды.
Ал тарихи
Сауутлу сермешиуню чуруму, ингилизлилени Бенгалияда плацдармлары — форт Уильямсны (бусагъатдагъы Калькутта) навабны аскери кючлеу болгъанды. Директорланы кенгеши, бенгалчылагъа къаршчы турургъа Мадрасдан полковник Роберт Клайвны эмда адмирал Чарльз Уотсонну джибереди. Ингилизлилени хорламларына уллу болушлукъ — навабны аскерлерини башчысыны сатылыуу болады.
Сермешиуню барыуу
Сагъат 11:00 бола индийлилени командирлерини бири, алгъа уруугъа башчылыкъ этеди, алай а ингилиз тобдан ёледи, ол аны аскерчилерини ичинде паника джаратады.
Сермешиу 23 июнь 1757 джыл эртденбла сагъат 7:00, индий аскерлени алгъа уруулары бла башланады.
Кюнортагъа кючлю джангур башланады. Британлыла эрлай шкок отларын, тобларын, мушкетлерин джангурдан джашырадыла, юрениую болмагъан индий аскерле уа алай этелмейдиле. Джангур тохтагъанында, ингилизлилени шкоклары атхандыла, индийлиленики уа кеберге керек болгъанды. Кюнортадан ингирге сагъат 2:00 бола британлыла алгъа урадыла. Мир Джафар артха ыхтырыу буйрукъ береди. Сагъат 5:00 артха ыхтырылыу къачыу болады.
Эсеблери
Плессиде хорлам, ингилизлилеге Бенгалияны кючлерге джол ачады. Мындан башланады Индий субконтинентде британ бийликни тарихи.
Къарачай шахар
Къарачай шахар (Карача́евск, Къарча къала) — Къарачай-Черкесияда республикагъа бойсуннган шахарды. Къарачай районну административ аралыгъыды.
Тарихи
1926 джыл Георгиевское эл деб къуралгъанды, къысха заманны ичинде атына А. И. Микоянны аты бла Микоян-Шахар аталгъанды. 1929 джыл Микоян-Шахаргъа шахар статус берилгенди. Шахар 1944 джылда, къарачайлыланы депортациясындан сора, Гюрджю ССР-ге берилгенди, атына да Клухори дейилгенди, 1957 джылдан РСФСР-ге къайтарылгъанды эмда къарачай халкъны этноними бла бусагъатдагъы ат берилгенди.
Къарачай шахарны администрациясына бойсуннган джерлешимле: Теберди шахар, Доммай, Орджоникидзевский штп, Эльбрусский штп, Мара-Аягъы посёлок.
Культура бла окъуу
Шахарда баш билим, Алийланы Умар атлы Къарачай-Черкес кърал университет бла Пятигорск кърал технология университетни филиалы береди.
Экономикасы
2002 джылда шахарда 36 промышленность предприятие ишлегенди, 2 шахар ичи автобус маршрут болгъанды. Конденсатор эмда темирбетон (ОАО «Джегутинский завод ЗЖБИ») заводла, азыкъ промышленностну предприятиелери (ётмек завод, сют эмда сыра заводла; гара суу чыгъарыу).
Географиясы
Шахар, Черкесскеден 60 км къыбыла-кюнбатышгъа, Уллу Кавказны Къаялы аркъасыны къатында, Аскер-Сухум автомобиль джолда орналыбды. Тенгизден мийиклиги — 900 метрге джууукъду.
Культура бла окъуу
Шахарны тийресинде кёб санда VIII—XIX ёмюрледен къалгъан архитектуралы белгили джерле бардыла (аланы ичинде: Чууана клиса)
Тёртджыллыкъ сейм
Тёртджыллыкъ Сейм (Sejm Czteroletni) неда Уллу Сейм (Sejm Wielki) — Речь Посполитаны сеймиди, 1788 джылны 6-чы октябрындан башлаб, 1792 джылны 29-чу майына дери баргъанды. Речь Посполитаны джамагъат-политика къурулушунда терен тюрлениулени тамалын салгъанды. Аны баш нюзюрю суверенитетни орнуна салыу, поляк-литов къралны политикалыкъ эмда экономиклыкъ джангыртыу болгъанды. Сеймни эм уллу джетишимине 1791 джылда къабыл этилген 3-чю майны конституциясы болгъанды. Уллу Сеймни реформаларыны эсеблери Торговице конференция бла Россия империяны аскер къатышыуундан сора къурутулгъадыла.
Сеймни ишллеую
Сейимни олтурууларын экиджыллыкъ болджалгъа созуу конституциягъа къаршчы болгъанды, алай патриот партия, аны ызындан келлик сейм бу тюрлениулени тохтатыр деген къоркъууда сеймни болджалын эки джылгъа созаргъа излейди.
Сайлау хакъла тюрленедиле. Сеймиклени юсюнден устав сайлауладан джарлы, джерсиз шляхтаны узайтады, аны бла бирге шляхта къауумгъа кирмеген джер иеле бла 100 злотыйден аз тёлеу болмагъан, ёмюрлюк бегендчилеге сайлау хакъла бериледи.
Къуралышы
Алай а, Эресей бир заманда эки къазауатха къатышханы себебли (Тюрк бла, кечирек Швеция бла), Сейм реформа джанлыладан эткиленеди. 1790 джыл Польша Пруссия бла къоруулау биригиуге къол салады, бу келишиуге кёре Эресей бла къазауат болса эки джан бир-бирине болушургъа борчланадыла.
Сеймни ишллеую
Сейм Дайым Кенгешни къоратыб, 1790 джылдан башлаб реформачы король бла аны джандашларыны къолуна тюшеди. Финансланы, экономиканы эмда сауутлу кючлени сорууларына къарагъан комиссияла къураладыла.
Сеймни ачылыу кюнюнюе (6-чы октябрда) конфедерация къуралады. сеймни маршалларына короналы референдарий Станислав Малаховский бла литов артиреллияны инаралы Казимир Нестор Сапега сайланадыла.
1791 джылны 3-чю майыны констутциясы
Бу конституцияны къурутур ючюн, олигархла 1782 джылны 14-чю майында Торговицеде конференция бардыргъандыла, кечирек алагъа болушлукъгъа орус аскерле къралгъа киредиле. Сейм 1792 джылны 29-чу майында чачылгъанды. Сеймни реформалары торговице конференция бла Россия империяны къатышыууну себебинде тохтатыладыла. 1791 джылны 3-чю майыны констутциясы 14 ай бла 3 ыйыкъны ишлегенди.
Сеймни ишллеую
Теджеу къабыл этилгенди, джангы къурамында сейм 1790 джылны 16 декабрында ишлеб башлагъанды. Джангы къурамда да асламысы реформачыла болагъандыла. 1791 джылны 24-чю мартында сеймиклени юсюнден уставн, 18 апрелде - шахарланы юсюнден бегимни алады.
20-чы октябрда аскерни санын 100 000 адамгъа дери чыгъарыргъа оноу къабыл этиледи, алай а финанс проблемала себебли аны санын 65 000 дери азайтыргъа керек болады. 3-чю ноябрда Россияны протекторатыны ышаны болгъан аскер депортамент къурутулады, аны орнуна аскер комиссия къуралады.
1791 джылны 3-чю майыны констутциясы
Сеймни баш джетишимине 3-чю майыны констутциясын алыуну санаргъа боллукъду. Ол Речь Посполитаны эртдене келген политикалыкъ джетишимсизликлерин тюзетир нюзюр салгъанды. Конституция мещанла бла шляхтичлени арасында тенгликни баямлайды, элчилени джакълыгъын да къолгъа алгъанды. Конституция эски парламент адетлени къоратханды, сёз ючюн Liberum veto, бу джорукъ сеймни ким болса да сатыб алгъан бир депутатны ветосуна къабылыргъа болгъанды. 3-чю майны конституциясы болгъан шляхталыкъ анархияны орнуна эгалитар, демократ, конституцион монархияны келтирирге излегенди.
Конституцияны къабыл этиу къралда переворот кибик болгъанды. Конституцияны джакъчылары, россия джанлы партиячыланы джанындан къоркъуу болгъанын ангылаб, конституцияны къабыл этиу олтурууну планланнгандан эки кюннге алгъа бардыргъандыла.
Европаны Кенгеши
Европаны Кенгеши (Council of Europe; Conseil de l'Europe) 1949 джылда Европаны кенглигинде адам хакъланы, демократия эм законлукъну башлыгъын къорур ючюн къуралгъан, правительствола арасы къуралышды. Европа Бирликден башха организацияды. Европа Инсан Хакъларыны Сюдю Европаны Кенгешине байланыбды. Европаны Кенгешине Беларусь, Ватикан эмда Къазахстан тышында бютеу Европа кърал киреди. Европа Бирлик бла Европаны Кенгешини бир-бирине къатышыдрыуну баш чуруму эки къуралыш да бир байракъны хайырландырыуду. Бу байракъ Европаны Кенгешини байрагъы саналады, Европа Бирлик бу байракъны эркинлик бла хайырланады.
Къуралыуу
1949 джылны 5-чи майында 10 кърал — Бельгия, Дания, Италия, Люксембург, Нидерландла, Норвегия, Швеция эмда Уллу Британия — аралыгъы Старсбургну сайлаб Европаны Кенгешини къурауну юсюнден ангылашыугъа къол салгъандыла. Бусагъатда бу организацияда 47 кърал барды. Кенгешми ишлеу сфералары адам хакъла, медия, саулукъ сакълау, окъуу, культура, спорт, табигъат эмда аны кибик адам джашауну областларыдыла.
Къошулгъан къралла
Бельгия Уллу Британия Дания Франция Нидерландла Ирландия Швеция Италия Люксембург Норвегия
Къошулгъан заманына кёре къралла: Европаны Кенгешине кандидат къралла:
Европаны Кенгешини Министрлерини Комитетинде сынамчы статсну джрютген къралла: Европаны Кенгешини Парламент Меджлисинде сынамчы статусну джрютген къралла:
Аллындан 10 кърал къурагъанды:
Къошулаллыкъ алай а алкъын баш уруу этмеген къралла:
Тёртджыллыкъ сейм
Сеймни ишллеую
Сеймни ишлеб башлауу бла анда баргъан дебатла халкъны ичинде уллу сейирлик табхандыла, аны шагъатлыкъ этгенни юлгюсюне мещанланы «къара процессиясыды», ала кеслерине шляхта бла тенг хакъла даулагъандыла. Сеймге ол заманда Францияда болуула да уллу этги этгенди ( Уллу француз революция). Реформаланы джандашлары поляк магнатла бла бай къауумланы джанындан кючлю къаршчылыкъ кёргендиле. Алай а, реформаланы джандашлары кючлюден кючлю болуб баргъандыла. Королну (Станислав Август Понятовский) тёгерегинде къуралгъан Патриот партия либерал магнатланы джандашлыгъын табханды. 1790 джылдан башлаб а уа Чарторыйскийле тукъум да аланы джанларына кёчгенди. Реформаланы эм радикал джакъчылары уа поляк якобинчиле болгъандыла.
Рейхстаг (мекям)
Тарихи
1945 джыл совет аскерле Берлинни аладыла, шахарны штурмунда Рейхстаг да зарауатлыкъ сынайды.
Рейхста́г ( — «империя джыйылыуну мекямы») — Берлинде белгили тарих мекямды, анда 1894—1933 джыллада Германияны кърал органы — Герман империяны рейхстагы бла Веймар республиканы рейхстагы олтурууларын бардыргъанды, бусагъатда уа (1999 джылдан башлаб) бундестаг орналгъанды.
Лавин, Аврил
А́врил Рамо́на Лави́н  (Avril Ramona Lavigne, ХАФА, ХАФА ; туугъаны: 27 сентябрь 1984 джыл) — канадалы джырлаучу къыз, джырланы автору, дизайнер эм актрисады. Аны дебют альбому Let Go 2002 джылда чыкъгъанды эм 16 млн копия тираж болуб сатылгъанды. Аны ызындан чыгъаргъан Under My Skin (2004) эм The Best Damn Thing (2007) альбомлары дуния чартланы (аланы ичинде — американ Billboard 200 дегенни да) башында болгъандыла. Лавин беш джыры — «Complicated», «Sk8er Boi», «I’m With You», «My Happy Ending» эм «Girlfriend» — дуния чартланы ал тизгинлерин алыб тургъандыла. Бютёу дунияда аны альбомларыны 30 млн-дан артыкъ копиясы сатылгъанды . 2011 джылны январь айында болумгъа кёре, Аврил Лавин АБШ-да эм белгили джырлаучу къызладан бириди, кесини да 11,5 млн альбому сатылгъанды . Billboard журнал, 2000-чи джылланы артистлерини рейтингинде Лавинни 10-чу оруннга салгъанды, коммерциялы джетишимине кёре уа — 28-чи оруннга . Тёртюнчю студиялы альбому — Goodbye Lullaby, 2011 джылны мартында чыкъгъанды.
Гарвард университет
Университетни къурамына 11 энчи академиялы бёлюм киреди — 10 факультет эм Рэдклиффни Ышан Тинтиуле Институту. Кампуслары Бостонну джер-джеринде да бардыла, университетни 85 гектарлы баш корпусу Бостондан 5,5 км узакълыкъда болгъан Кембридж шахарны Harvard Yard паркында орналады. Бизнес-школла эм спорт объектле, аланы ичинде — Гарвард стадион да, Оллстондагъы Чарльз сууда орналадыла, медицина эм стоматология факультетлени объектлери уа Лонгвудда орналадыла.
Рейхстаг (мекям)
Тарихи
Мекям, белгили франкфуртчу архитектор Пауль Валлотну проекти бла къурулгъанды. Герман парламентни мекямыны биринчи ташын 1884 джылны 29-чу июнунда I Вильгельм кайзер салгъанды. Къурулуш он джылны баргъанды, мекям ишлениб бошагъанында къралны башында башха кайзер — II Вильгельм болгъанды.
Гарвард университет
2010 джылда болумгъа кёре Гарвардда 2100-ге джууукъ устаз барды эм 6700-ге джууукъ студент бла 14500-ге джууукъ аспирант окъуйду. Гарвард университетни АБШ-ны 8 президенти тауусханды, Нобель премияны 75 лауреаты, студент, устаз неда къуллукъчу болуб, университет бла байламлы болгъандыла. Бошаб чыкъгъан адамларыны ичинде миллиардерлени саны бла Гарвард университет къралда биринчи орунну алады.
Лавин, Аврил
Музыкалы карьерадан сора да Аврил Лавин дизайн бла эмда кинематография иш бла кюрешеди. 2006 джылда «Over the Hedge» мультфильмни персонажын сёлешдиргенди эм «Фастфудну миллети» фильмде ойнагъанды. 2008 джылда Лавин, Abbey Dawn атлы кийим линияны кёргюзгенди, 2009—2011 джыллада уа «Black Star», «Forbidden Rose» эм «Wild Rose» духланы чыгъаргъанды.
Рейхстаг (мекям)
Тарихи
Германияны бирлешиуюнден сора Рейхстагда биринчи бирлешген бундестагны джыйылыуу болады. 1991 джылны 4-чю октябрында Бонндагъы бундестаг 320 ауазгъа къаршчы 338 ауаз бла бу органны Берлиннге, Рейхстагны мекямына кёчюуюне оноу алады. Конкурсдан сора Рейхстагны реконструкциясын этерге лорд Норман Фостер архитекторгъа тюшеди.
Гарвард университет
Дрю Джилпин Фауст, Гарвардны 28-чы президенти болуб 2007 джылда сайланнганды эмда университетге тамадалыкъ этген биринчи тиширыу болгъанды. Гарвардны дунияда эм уллу эндаументни (баш мураты болгъан капиталы) барды, аны ёлчеси — 27,4 млрд долларды (2010 джылны сентябрында болумгъа кёре).
Рейхстаг (мекям)
Тарихи
1933 джылны 27-чи февралында Рейхстагны кюйдюредиле. Нацистле терсликни коммунистлеге саладыла, баш чурумлары кеслерини политика джауларын къурутуу болады. Андан сора Коммунист эмда башха солчу партияла джасакъланадыла. Ол ёртенден сора Рейхстагны мекямында парламент бир кере да джыйылмагъанды. Мекям, нацистлени пропагандист нюзюрлери бла хайырландырылгъанды къуру.
1961 джылны 13-чю августунда Берлин къабыргъа къурулады, бу къабыргъа Рейхстагдан узакъ болмай салыннганды, алай а мекям джангыртылыб тарих кёрмюч кибик ишлей башлайды. Аны тышында бундестагны фракцияларыны эмда айры органларыны олтуруула бардыргъан мекямы болады.
Гарвард университет
Гарвард университет (Harvard University) — АБШ-да эмда дунияда эм белгили университетледен бириди, Массачусетс штатны Кембридж шахарында орналады. Гарвард — АБШ-ны университетлеринден эм эскиди, 8 сентябрь 1636 джылда къуралгъанды. Ингилиз миссионер эм игилик этиучю Джон Гарвардны сыйы ючюн аталгъанды. Бир заманда да официал халда клиса бла байламы болмагъанлыкъгъа, колледжде эм алгъа унитар эм конгрегационалист дин къуллукъчулагъа юретгендиле. XVIII ёмюрню барыуунда Гарвардны программалары лаикли (дин бла байламлы болмагъан) бола баргъандыла эм XIX ёмюрню аягъында Бостонну акъсюек къаууму колледжни культураны ара окъуу организациясы деб таныгъанды. АБШ-да граждан къазауатдан сора, университетни къыркъ джыл (1869—1909) оноуда тургъан президенти Чарльз Эллиот, колледж бла аннга бойсуннган профессионал окъуу школланы бир къолгъа джыйылгъан тинтиу университет этгенди эмда Гарвард 1900 джылда Американ университетлени ассоциациясын къурагъанладан бири болгъанды.
Алтыкюнлюк къазауат (1967)
Къазауатны барыуу
Мисирге биринчи уруу тангны 7:45 болгъанды. Бир заманда 11 мисир авиабаза урулгъанды. Операцияда 183 израиль самолет болгъанды, ол бютеулей Израилни къазауат авиациясыны 95% болады. Эртденбланы сагъат 9 израиль авиация 197 мисир самолетну къурутады, аланы 189 джерде, 8 да хауа сермешиуледе. 8 радар станция чачылады неда ишлемез халгъа келеди. Синай бла Суэц каналны бёлгесинде 6 мисир авиабаза тамалдан джараусуз болады.
Израиль самолетланы кеслерини базаларына къайтыб, аланы джангыдан отлукъ бла толтуруб, сауутландыргъандан сора, сагъат 10 бола, мисир авиабазалагъа экинчи уруу болады, анда 164 израиль самолет болады, ала 14 авиабазагъа урадыла, энтда 107 мисир самолетну чачадыла.
Ал тарихи
1956 джылда Суэц кризисни заманында (Мисир Суэц каналны национализация этеди) Израилни, Уллу Британияны эмда Францияны аскерлери таша келишиуледен сора Мисирге чабадыла. Израиль бютеу Суэц джарымайрымкан бла Газаны Секторун кючлейди. Алай а АБШ бла СССР-ни басымыны эсебинде Мисирге чабхан къралла аскерлерин ызына алыргъа керек боладыла. Израиль бла Мисирни чеклеринде БМО-ну аскерлери орналадыла, ала мамырлыкъны джакъларгъа эмда Мисирден Израилге палестин къазауатчыла--федаинлени кириулерин тыяргъа керек болгъандыла. 1956 джылдан сора мисир-израиль эмда иордан-израиль чекледе инцидентле азаядыла.
50-чи джылланы ахырындан башлаб Мисир кюнбатыш къралладан айрылыб, СССР джанына тая башлайды, СССР кесине Джууукъ Шаркъда джанлы къралы болурун бек излейди. Бу нюзюр бла СССР Мисирге кючлю экономика болушлукъ этгенди, хайырлы ёнкючле бергенди, Асуан бедженни ишлеуде уллу болушлукъ этгенди, сауут, мюрзеу сатханды.
1967 джылны аллында Израилде Мисир уллу къазауат ачарыкъ тюлдю оюм джюрюгенди. Ол заманда Мисирни сегиз сайлама бригадасы Йемендеги граждан къазауатда роялистлеге къаршчы республикачыла джанлы болуб уруш этгендиле. 1967 джылны джазы израиль-мисири илишкиле рахат болгъандыла.
Алтыкюнлюк къазауат (מלחמת ששת הימים, Мильхемет Шешет ѓа-Йамим; حرب الأيام الستة, Ḥarb al‑Ayyam as‑Sitta неда حرب 1967, Ḥarb 1967, Six-Day War) — Джууукъ Шаркъда Израиль бир джанында, Мисир, Сирия, Иордания, Ирак эмда Алжир башха джанында болуб баргъан къазауатды. Уруш 1967 джылны 5-чи июнундан 10-чу июнуна дери баргъанды.
Ал тарихи
Мисирдеги июль революция монархияны къоратады. Путнчу этген абычарладан Революцион аскер башчылыкъны кенгеши къуралады. Джууукъда Мисирге президент болуб, ол абычарладан бири — Гамаль Абдель Насер болады. Республика баямланады. Насер миллетни бирикдирирге, революцияны башха араб къраллагъа джаяргъа излегенди.
Лавин, Аврил
Саугъалары
Аврил Лавин, бютёу дунияда 100-ден кёб премияны лауреаты эм номинанты болгъанды, аланы ичинде — «Грэмми» премиягъа 8 номинация. Россияда джырлаучу къыз, MTV Russia Music Awards 2007 премияны Эм иги тышкъраллы артист категорияда лауреаты болгъанды.
Рейхстаг (мекям)
Тарихи
Бюгюнлюкде Рейхстаг берлинни эм кёб турист келген джерлерини бириди. Рейхстагны мияла куббеси хар кимге да ачыкъды. Герман бундестаг дунияда эм кёб адам келген парламентди. Бундестагны Берлиннге кёчюуюнден сора бери 13 миллиондан аслам адам келгенди.
Алтыкюнлюк къазауат (1967)
Иерусалим ючюн сермешиу
'''6-чы июнь. Экинчи кюн.''' Израиль аскерлени Эски шахаргъа джюрюшлери тохтатылады. Алай а шахарны къуршалау бошалады- танка бригаданы бёлеклери Рамалланы кючлейди, башха бригата Латрунну къолгъа алады. 1947 джылдан бери биринчи кере Тель-Авив-Иерусалим джол израильчилеге ачылады.
Дженин-Наблус сермешиу
'''6-чы июнь. Экинчи кюн.''' Ауур сермешиуден сора Дженин алынады.
'''7-чи июнь. Ючюнчю кюн.''' Израильчиле Наблусха басымны тохтамайдыла, къанлы сермешиуден сора къолларына аладыла. Къарыуун тауусхан иордан кючле Иордан суудан ётедиле, ала анда къазауат бошалгъынчы турадыла.
'''5-чи июнь. Биринчи кюн.''' Израилни Давид Элазар башчылыкъ этген Шимал кючлери эки бригада чакълы бир болгъандыла. Кече сагат онекиге бир дивизия бла кючлендирилген танка бригада Джениннге джууукълашхандыла.
Сирий фронтда операцияла
'''5 − 8-чи июнь. Биринчи-тёртюнчю кюнле.''' Голан мийикликлени алты сирий бригада тутханды, дагъыда алты резервде болгъандыла. 5-чи июнну ингиринде Израилни самолетлары Сирияны АХК-ни джарымы чакълы бирисин къурутады. Тёрт кюнню ичинде артиллерия атыш болмаса, эки джан да алгъа урмагъандыла.
'''9-чу июнь. Бешинчи кюн.''' Элазар танг аласында алгъа урургъа буйрукъ алады. Ол аскерлерин биринчи алгъа уруу ючюн Голан сыртны шималында джыяды. Кечеге бу кючле сирий къоруулауну чачыб танг аласына мийиклеге чыгъадыла.
Тенгизде къазауат
6-чы июнда Израилни «Яфо» эсминеци Мисирни ракета катерин Порт-Саидни къатында батдырады.
Къазауатны баргъанында уллу тенгиз сермешиу болмагъанды.
Къазауатда чарпыула
Араб къраллада
Сирий фронтда операцияла
Атыуну тохтатыу 19:30 башланады.
Тенгизде къазауат
1967 джылны 8-чи июнунда Синай джарымайрымканны джагъаларында радиоэлектрон тахса джыйгъан АБШ-ны АТК-ларыны «Либерти» кемеге израилчи самолетла эмда торпеда катерле чабхандыла. Атаканы эсебинде 34 американ тенгизчи ёлгенди, 173 да джаралы болгъанды.
Израильчи сууда диверсантла Порт-Саид бла Александрияны портларына джиберилгендиле, алай а ала бир кемеге да заран салалмагъандыла. 6 израилчи джесирге тюшгенди.
Израилни ачыкълаууна кёре кеме терс танылгъанды. Алай а башха оюмлагъа кёре израилчиле кемени иш этиб ургъандыла. Ала Галилеяда Голан мийиклени кючлер ючюн джюрюген израиль аскерлени билинирлеринден къоркъгъандыла.
Къазауатны барыуу
Бу эки учушдан сора Израилни 9 самолету урулады, 6 бек уллу заран кёреди. 6 чууут пилот ёледи, ючюсю джаралы болады, экиси джесир тюшеди. Бютеулей 419 мисир самолетдан 304 къурутулады.
Къазауатда чарпыула
Израилден Бир къауум билгилеге кёре Израилден 779 адам ёлгенди. Аладан 338 синай фронтда, 300 иордан фронтда (183 Иерусалим ючюн сермешде) эмда 141 сирий фронтда.
Къазауатны эсеблери
1967 джылны 28-чи июнунда Израилни правительствосуну бегими бла Иерусалимни иордан секторуна да юрисдикциясы джайылгъанды. Бютеулей да Израиль кесини къазауатха дери территориясындан 3,5 кереге уллу болгъанды.
Къазауатны барыуу
Израиль уруу кючлю координация бла этилгенди, бютеу чууут самолет мисир аэродромланы бир заманда ургъанды.
Мисир АХК-ла Израилден атака боллугъун билселе да, бу уруу быллай боллугъун киши да сакъламагъанды. Быллай операциялада болуучусуча танг аласында болмай, кечирек башланнганды. Ол заманда мисир патруль гёзетден къайтханды, пилотланы асламысы да аш юйде болгъандыла. Самолетла кёкге чыгъалмазча, кёкде болгъан самолетла да чёгелмезча, биринчи уруула учуучу джоллагъа этилгендиле. Израиль самолетла, мисирчиле сакъламагъан, тенгиз джанындан келгендиле. Аны тышында израиль самолетла бек алаша учхандыла, ол алашалыкъда аланы мисир радарла туталмагъадыла.
Синай фронтда операцияла
'''6-чы июнь. Экинчи кюн.''' Газаны Решеф 12:00 бола кючлейди. Абу-Агейланы кючлеген Шарон аскерлерини бир къауумун Рафах бла Эль-Аришни ариуларгъа джибереди. Къалгъан кючлери бла Митла ёзеннге атлайды. Йоффе Бир ЛАхфанны къатында дженгил бошалгъан сермешиуден сора Синайны арасындагъы Джебель-Либнидеги мисир аскерлеге урады. Мисирчи аскер башчы, аскерлерини Синайда ыхдырылырларына буйрукъ береди. Бу буйрукъ, алайсыз да кёллери аман болгъан аскерчилени деморализация этеди.
Къазауатны барыуу
Къазауатны ахырына израилчиле 450 араб самолетну къурутханды, аланы къуру 70 хауа сермешиуледе тюшюрюлгенди, къалгъанлары аэродромлада урулгъандыла. Израиль кеси 40 самолётун тас этгенди.
Ал тарихи
Ол заманда Израиль бла Сирияны арасында илишкиле юч фатор себебли тикли болгъандыла - суу къайнакъла ючюн конфликт, 1948 джылда сермешиуню тохтатыу сыздны узунулугъу бла демилитаризация зонаны контролу эмда сириясы правительствону палестиначы араблыланы сауутлу къуралышларына джакъ бериу.
1967 джылны 5-чи июнунуну танг аласында Израилни АХК-ларыны «Фокус» операциялары башланады, ол талай сагъатха араб коалицияны аскер-хауа кючлерин джокъну орнуна келтиргенди. Андан сора Израиль, хауадан джагъы болмагъан араб аскерлени 6 кюнню ичинде хорлагъанды.
"Бизни кючлерибиз бусагъатда къуру агрессиядан джакъланыргъа тюл, сионистледен араб джерлени ариуларгъа процессни башларгъа да хазырды. Сирий аскер кесини бармагъын сампалда тутады…. Мен, аскерчи адамча, къурутуу къазауатха кирирге заман келгенине таукелме."
Къазауатны барыуу
'''5-чи июнь. Къазауатны башланыуу.''' Премьер-министр Эшколну разылыгъы бла Израилни къоруулау министри инарал Моше Даяно эмда генерал штабны тамадасы инарал-лейтенант Ицхак Рабин хауа эмда джер юсю урууну башларгъа оноу этедиле. Танг аласы бла Израильни Аскер-хауа кючлери Джерле арасы тенгизни башындан къыбылагъа буруладыла эмда Мисирни бютеу аэродромларын урадыла, бу уруу мисирчи АХК-ланы джокъну орнуна келтиреди. Кечирек Иордания бла Сирияни АХК-лары да къурутуладыла, Иракны кючлерине да Мосулну къатында уллу заран келтирилиледи.
Ал тарихи
Къазауатны ал тарихи юч ыйыкъ чакълы бир баргъанды, ол заманны ичинде мисир аскерлени мобилизациясындан башлаб, Израилни джууабы болады
Къазауатны барыуу
Израилни сакъланмагъан уруууна хазырлыкъла бек таша бардырылгъандыла. Къазауатны башланнган кюнюнде, танг аласы бла Израилни энчи къуллукъларыны агентлери Тель-Авивде АБШ-ны посольствасыны башында антеннаны, АБШ израилчи самолетларыны учханларын билмез ючюн, бузадыла. . Израиль пилотла уа учарыкъларыны юсюнден 5 сагъат алгъа билгендиле.
Синай фронтда операцияла
'''7-чи июнь. Ючюнчю кюн.''' Талны кючлерини асламысы Бир-Гифгафха джууукълашады, аны шимал энчи кючлери Румани таба барадыла. Йоффени алчы бригадасы Митланы ёзенини кюнчыгъыш къыйырына джетиб, отлукъсуз эмда окъсуз болгъанлары себебли тохтайдыла. Аланы ызларына ыхтырылгъан мисир аскерчиле къуршалайдыла. Бригаданы башха кесеги, къуршаланнганлагъа болушлукъгъа барады. Шарон Нахлге чыгъады, башха бёлекле Шимал-Кюнчыгъыш Синайны ариулайдыла, хауа эмда джерли десантла уа Шарм-эль-Шейхни кючлейдиле.
Къазауатны барыуу
Сагъат 11 бола Сирия бла Иорданияны хауа кючлери Израилге учушларын башлайдыла. Сагъат 12:45 Израиль бу къралланы базаларына урады, аны эсебинде Иорданияны АХК бютеулей къурутуладыла (28 самолет), Сирияны аскер самолетларыны джарымы (53 самолет) джараусуз этиледиле, аны тышында 10 ирак самолет да урулады.
Къазауатны эсеблери
Бу къазуатда Израиль талай кюннге ажымсыз хорламгъа ие болгъанды, ол Синай джарымайрымканны, Газаны секторун, Иордан сууну кюнбатыш джагъасын, Кюнчыгъыш Иерусалимни эмда Голан мийиклени кючлегенди. 1949 джлын Джашил сызы Израиль бла джангы территорияларыны арасында административ чек болады.
Иордан фронтда операцияла
Израиль, Мисирни Синайда хорлагъынчы Иордания бла Сирия къаршчы актив уруш этерге излемегенди. Аны бла бирге Израиль Иерусалимни кючлер муратын алгъа салгъанды. Иордан король Хуссейннге нейтралитет тутса чабылмазлыгъына гарантия берилгенликге, араб къралланы басымы бла Иордания да къазауатха къошулады.
Иерусалим ючюн сермешиу
'''5-чи июнь. Биринчи кюн.''' Сагъат 8:30 Израильни ТИМ-и БМО-ну келечиси инарал Буллгъа Иорданияны королу Хуссейнге письмо береди. Письмода королгъа къралы къазауатха къатышмазын тилейди. Иордания къошулмаса, аннга заран джетмезлигин билдиргенди. Письмо королгъа сагъат 11 бола берилгеди. Король письмода тилекни къабыл этмегенди, аны самолетлары Израилде ышанлагъа джете тургъанларын чертиб.
Иерусалимде орам сермешиуле эртденбланы 10:15 башланадыла, 11:45 бола иордан араб легион Кюнбатыш Иерусалимни минометдан бомабалаб башалайды, иордан артиллерия уа Тель-Авивден кюнчыгъыш джанын эмда Изреель ёзеннге тоб атыб башлайды. Бригадачы инарал Узи Наркис ийген болушлукъ бла, ара кючлени башчысы юч бригаданы кючю бла алгъа ургъанды. Ол кюн огъунакъ ала Эски Шахарны къабыргъаларына келедиле, анда гарнизоннга тамадалыкъ иордан бригадачы генерал Ата Али этгенди.
Къазауатны барыуу
5-чи июнну эртденинде Израилни аскерини пресс-службасы израиль аскер, Израиль таба джюрюген мисир аскер бла сермешиулерини башлагъанын ачыкълайды.
Синай фронтда операцияла
'''5-чи июнь. Биринчи кюн.''' Фронтну узунлугъуна созулгъан израиль аскепрле полковник Эхуд Решефни, генерал-майор Исраэль Талны, генерал-майор Ариэль Шаронну моторлу дивизиялары бла эмда генерал-майора Авраам Йоффени бронетанка дивизиясы бла кючлендириледиле. Талны дивизясы алгъа джюрюшню башлайды аны маршруту Хан-Юнис — Рафах — Эль-Ариш болады, Решефни бригадасы къыбылагъа, Газагъа, Шароннукъу Абу-Агейла — Куссейм бёлгедеги бетджанлагъа басымны кючлендиреди. Кюнюз Йоффе Таль бла Шаорнну дивизияларыны арасы бла Синайны арасына урады.