cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кипр
Географиясы
Тупрӱдӧ коклаште лап кия, месаорие пологохолмистый тӧрверым, жапыштыже йӱрым вӱд йога эҥер касвел да эрвел вӱдыжтарыше кызытсе акаки педиэос. Тӧрвер Месаория теҥыз коя опта, тӱҥ шотышто жапын четвертичный. Курык мардеж деч арален налше, клат тиде тӧрверын да кипрыште ойыртемалтше климатлан келшыше улыт. Пасу шыдаҥ да шож дене алмашталтын олива тыште ото, апельсин пушеҥге да тутовник, а виноград аҥам курык вашталта.
Волен эрвел да кечывалвел-эрвелне, икса серысе лап да Месаория Ларнака Аммохостос тӧрвер куснен. Ландшафт контраст тура Кипр ужаш лиеш: чевер-нарынче ужар ото кӱкшӧ курык да цитрусовый ӱйлык культурлан дене келыштаралтын, олык да ото олача тӱсан нӧргӧ коверым кугывӱкш — чодырадыме ир кӱ курык вуй гыч, ош тамга яхте лазур сер гыч — ӱп гыч чинчым да иман чодыра телым лум курык Троодос.
Утларакшым кӱ серым, но верын-верын ошма шуко пляж уло.
Политикасы
Эрыклыкым налаш деч вара неприсоединение толкынлан негызым пыштыше кокла гыч иктыже лиеш Кипр, несмотря на то, что кум чыла вий-гарант (Британий, Грек да Турцийыште) йылме членже лийын. 2004 неприсоединение кипрыште гыч лектын коштыт, ала дене, Евросоюз пураш манын, тидлан посна организаций аныклаш могай улмыжым эскера гынат.
1960 ий исполнительный кучемын республик конституций дене шеледен пуаш, законодательный да судебный, туркышат квото да калыкын интересшым арален. Вице-президент-президент сайлалтын, келшен, вичияш жапыште турций ден грек община, права шотышто инициативым да вето, законодательный да исполнительный кучем уло раш пала.
Общинын посна учетышто кок йӱк элемент негызым сайлалтын. Мер турций гыч 1964 яра вер кодеш. Тиде жапыште чӱкташ 56 представитель-влак палатыжын депутатше. Парламентлан пеҥгыдемдыме вер гыч эше кум национальный ден религий меньшинства — армян-влакын, католик да маронит.
Йӱдвел кипр отрошто возглавляться шелалтмыже деч вара президентын да премьер-министрын мутшо Ассамблейын кугыжаныш-влак ончылно.
Высший судебный инстанций — республикын кӱшыл суд (республикын верховный суд), апелляционный инстанций суд — уголовный судна (суднын уголовный), икымше инстанций судын — районысо суд (районысо).
Экономикасы
Tags: 20 пуа туризм % ВВП-Н. Пошкудо эл эрвел сферыште да суаплыкыште ыштыше промышленностьлан. Кылверым членже.
.ng
.ng — Нигерияны огъары дараджаны интернет домениди.
Кипр
Экономикасы
Могыржо лушкыдем: пеҥгыдын йодаш да налогым да тергыме пашам утларак капиталым ваштареш утечка. Пытартыш тӧрлатымаш-влак огыл.
Кипр отрошто ужаш секторышто экономикым пеш чот pdf грек (Кипр Республика) да tüik (турцийын республикын йӱдвел кипр самопровозглашенный).
Грек пеледеш секторышто экономикым, но лӱдыкшӧ тӱжвал чотшо деч шога. Ушныза коэффициент 1990 ий отро турист-влакым толкынжым чактараш деч чот вашталтмыже, экономический условийым вашталтыме да западный европышто. Отро еврозоныш пураш 2008 ий январьыште, рӱдӧ банкын да европысо политике диктоваться монетарный тудын лиеш.
Турецкий секторышкыжо визымше пуыш ик калык да ик ВНП шымше дене таҥастарымаште, грек островышко ужеш. Ала дене кыл, турцийыште тудо гына мо шотышто, финансироватлымаш йӱдвел кипр дене тӱнямбал нелылык ужеш, тудлан эре инвестицийым да вес элласе фирме деч утлен. Пелен ял озанлык паша вийым налеш, сар да кугыжаныш службышто. Йӱдвел ужашыштыже верланыше отро-влак турций савыртыш лира. Вияш да савырыме полышым пуымаш, тыгак турцийыште туризм, образований да моло промышленность
Инвестор-влаклан республикын экономика проблемым решатлаш правам пуаш финанс сферыште да кипрыште стипендий кӱшеш шке кипрыште лӱмын ыштыме программа дене келшышын, кугыжаныш правительствын йот элысе гражданствым налын.
Метаболизм
Метаболизм ( μεταβολή, «тюрлениу»), затланы алмашдырыу — чархны ёсюуюню, айныууну, ишлеуюню эмда джашаууну бютеулей баджарарыр ючюн химиялыкъ затларыны тюрлениулерини толу процессиди.
Къуру физика эмда акъыл ишде болмай, тынчайгъан заманында да (джукълагъан заманда), джаны болгъан чархда тохтаусуз энергия джоюлгъанлай турады.
Затланы алмашдырыу биохимиялыкъ эмда энергетикалыкъ процесслени джыйымыды, азыкъ затланы джаны болгъан чархланы хайырландырыуун, пластикалыкъ эмда энергиялыкъ затлада керегин баджарады.
Тинтиуню тарихи
Алай а биология тинтиуледе «тамгъалы атомланы» хайырландырыб башлагъандан сора, бютеу къумачлада эмда клеткалада метаболизм тохтаусуз болгъаны бегитилгенди. «Къурулушчу» эмда «энергия бериучю» молекуланы башхалыкълары джокъду, чархда бютеу молекулала метаболизмге къошуладыла. Сёз ючюн, 80 джылны ичинде адамны бютеу къумачлыкъ акъларыны 80% джангыртылады; бауур ферментлери хар 2-4 сагъат ичинде джаынгыртыладыла, бир къауум ферменлери уа хар он минут сайын джангыртылынадыла.
Метаболизмни этаплары
Затланы алмашыууну юч этапха юлеширге боллукъду:
Биринчи этап — ашхын-ичеги бёлгеде акъланы майланы эм карбонланы ферментация болууб, сууда эриген аминомыстылагъа, моно эм дишекерлеге, май мыстылагъа тюрлеиб къаннга сингиую.
Экинчи этап — азыкъ затланы къан бла къумачлагъа джетдириу эмда клетка метаболизм, аны эсебинде ахыр продуктлагъа дери чачылыу болады. Затланы чачылыуу энергия береди, ол энергия синтезге эмда органны, чархны ишлеуюнде хайырланады.
Ючюнчю этап — метаболизмни ахыр продуктларыны сийдик бла, тер бла, солуу бла, эмда башха аткыъла бла чархдан чыгъарыу.
Анаболизм эм катаболизм
Затланы алмашдыуу эки бир-бирине къаршчы, бир заманда ётген процесследен къуралады. Биринчиси — анаболизм — чархны ёсюуюнде, айныуунда эмда джашауунда керекли затланы хайырландырыр ючюн, синтез бла байламлы бютеу процесслени бирлешдиреди. Экинчиси — катаболизм — затланы чачылыуу, мыстыланыуу эмда чачылыууну продуктларыны чархдан чыгъарыуу бла байламлы процесслени биригиуюдю.
.ni
.ni — Никарагуаны огъары дараджаны интернет домениди.
.nl
.nl — Нидерландланы огъары дараджаны интернет домениди.
.no
.no — Норвегияны огъары дараджаны интернет домениди.
.np
.np — Непалны огъары дараджаны интернет домениди.
3 февраль
3 февраль — григориан орузламада джылны 34-чю кюнюдю. Джылны ахырына дери 331 кюн (високос джыллада — 332 кюн) къалады.
Баку кърал университет
Баку кърал университет (Bakı Dövlət Universiteti) — Азербайджанны алчы эмда эм эски классика университетлерини бириди, Азербайджанда илму бла маданиятны аралыгъыды, 1919 джылда къуралгъанды.
БКъУ-ну къурамында 4 илму-тинтиу институт эмда 17 факультет барды.
.nr
.nr — Науруну огъары дараджаны интернет домениди.
.nu
.nu — Ниуэ айрымканны огъары дараджаны интернет домениди.
Тонна
То́нна (белгилениую: т, t) — бир затны ауурлугъун ёлчелеген ёлчем биримледен бириди. 1 тонна = 1000 килограмм болады.
Астрономия
Астроно́мия (αστρονομία, —  — джулдуз эм  — закон) — кёк санланы эмда аланы системаларыны къымылдауларыны, къурулушларыны эм айныуларыны юсюнде илмуду. Астрономия Кюнню, Кюн системаны планеталарыны эмда аланы джолдашларыны, астероидлени, кометаланы, метеоритлени, планетала арасы затны, джулдузланы эм кюн система тышында планеталаны (экзопланеталаны), тубанлыкъланы, галактикаланы эмда аланы джыйылыууларын, пульсарланы, квазарлданы, къара тешиклени эмда кёб башха затны тинтеди.
Астрономияны структурасы
Бусагъатдагъы астрономия талай айры бёлюмге юлешинеди, ала бир-бирлери бла бек байламлыдыла. Астрономияны эм магъаналы бёлюмлери быладыла: Бу юч бёлюмге дагъыда классика астрономия дейдиле, ала астрономияны тамал сорууларына къарайдыла.
.nz
.nz — Джангы Зеландияны огъары дараджаны интернет домениди.
.om
.om — Оманны огъары дараджаны интернет домениди.
.pe
.pe — Перуну огъары дараджаны интернет домениди.
Болгария
Болгария Республика (Република България), Болгария (България) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Европада, Балкан джарымайрымканны кюнчыгъыш кесегинде орналгъан къралды. Къралгъа ат болгар миллетни этноними бла белирлгенди.
Кюнчыгъышда Къара тенгиз бла джууулады. Чеклери барды — къыбылада Греция эм Тюрк бла, кюнбатышда Сербия эм Македония бла, шималда Румыния бла (кёбюсюне Дунай суу бла).
Бютеу чеклерини узунлугъу 2 245 км, андан 1 181 км джер бла, 686 суула бла эмда 378 км тенгиз бла. Мешина джолланы узунлугъу 36 720 км, темир джолланы — 4 300 км.
.pa
.pa — Панаманы огъары дараджаны интернет домениди.
Дуния банк
Дуния банк — айный тургъан къраллагъа болушлукъ этер нюзюр бла къуралгъан халкъла арасы финанс организацияды.
Кесини айныууну процессинде, Дуния банк кёб кере тюрленнгенди, ол себебден Дуния банк деген термин бла тюрлю-тюрлю этаплада башха организациялагъа ат болуб тургъанды.
Аллында Дуния банк деб Экинчи дуния къазауатдан сора Кюнбатыш Европа бла Япониягъа финанс болушлукъ этген Айныу бла реконструкцияны халкъла арасы банкына айтхандыла. Кечирек, 1960 джыл Айныуну халкъла арасы ассоциациясы къуралгъанды, ол банктны политикасы бла байламлы функцияларыны бир бёлегин кесине алады.
Бусагъатда Дуния банк деб эки организациягъа айтадыла:
Башха заманда алагъа дагъыда юч организация къошулады, ала Дуния банкны кечирек чыкъгъан сорууларына джууаблыдала:
Бютеу беш организация Дуния банкны Къауумуна киредиле, эмда оракъ атлары Дуния банкнты къауумуду. Кёбюсюне Дуния банк деб Айныу бла реконструкцияны халкъла арасы банкына айтадыла, бусагъатха дери бу банк Дуния банкны ишини кёбюсюн бардырады.
Тарихи
Совет Союз аллындан Конференцияны ишине кючлю къатышханды, алай а кечирек Халкъла арасы ачха фонд бла Дуния банкны ишине къошулургъа унамагъанды, чурумуда уставына кёре алыннган оноулагъа АБШ-ча бир ауурлугъу болмагъаны болгъанды.
Ал этапларында 1945—1968 дждж Дуния банк кредит бериуню бусагъатдача кючлю бардырмагъанды, кредит алгъанлагъа уллу излемле болгъардыла. Биринчи президентни Джон МакКлойну (John McCloy) тамадалыгъы бла биринчи борч алгъан кърал Франция болгъанды, аннга 250 американ доллар суммада кредит берилгенди. Кредит бериуню баш шарты уа — коалиция правительствогъа коммунислени къошулмауу болгъанды. Эки башха кредит излеген кърал болушлукъ алалмагъандыла (Польша бла Чили). Андан башлаб Дуния банк Кюнбатыш Европаны къралларына кредит бериуню къызыуландыргъанды. Ол заманлада Экинчи дуния къазауатдан сора чачылгъан экономика Маршаллны планы бла джангыдан джан ала башлагъанды, бу планны финансландыргъан асламысы бла Дуния банкны юсю бла баргъанды.
1968—1980 джыллада Дуния банкны баш иши айный тургъан къралла болушлукъ болгъанды. Берилген кредитлени ёлчеми бла структуралары тюрленнгенди, ала энди къралгъа бериб къоймай экономиканы айры санагъатларындан башлаб социал соруулагъа дери кредитлендиргендиле. Ол кёзюуде тамадалыкъ этген Роберт Макнамара банкны ишине технократ оноу этиу стилни келтиргенди (АБШ-ны къоруулау министри бла Форд компанияны президенти болгъаны себебли опытыда болгъанды). Макнамара борч излеген къраллагъа кредитни бериуню джангы системасын къурайды, кредитни бериуню болджаллары азаядыла. Кредит алыу тынчыракъ болады.
1980 джыл Макнамаранын орнуна Клаузен (A.W. Clausen)АБШ-ны ол замандагъы президенти Рональд Рейганны теджеую бла келеди. Бу кёзюуде кредитле асламысы бла ючюнчю дунияны къралларына берилгендиле. 1980—1989 джыллада кредитлениуню политикасы асламысы бла ючюнчю дунияны экономикаларын кредитледен байламлылыкъларын азайтыр ючюн айнытыу бла байламлы болгъанды. Быллай политика социал соруулагъа кредит бериуню тохтатханды.
1989 джылдан башлаб Дуния банкны политикасы джамагъат организацияланы хыртха уруулары бла иги тюрленнгенди, артыкъсызда бек табигъатны сакълауда. Алай бла берилген кредитлени нюзюр спектри иги талай кенгергенди.
Нюзюрлери бла муратлары
Бусагъатда мингджыллыкъны декларациясына кёре, Дуния банк кесини ишин Мингджыллыкъны айныу нюзюрлерине бургъанды. Ючюнчю мингджыллыкъгъа кёчюу кёзюуде БМО-ну эгидасы бла сегиз нюзюр салыннганды, ол нюзюрлеге джетиу халкъла арасы организацияланы баш мураты болургъа керекди. Бу нюзюрле 2015 джылгъа джетилирге керекдиле, ма ала:
Банкны ишини оноуун джюрютюу
Дуния банк акционер джамагъатдыо, акционерлери уа 185 къралды. Къошулгъан къралланы ауазларыны саны, Банкны капиталыны юлюшюне кёре болады, ол юлюш а уа дуния экономикада юлюшге кёре саналады. Бу акционерлеге Оноучуланы кенгеши келечилик этеди, ол баш оноу органды эмда банкны политикасын джюрютеди. Асламысы бла кенгеншге къошулгъан къралланы финансларыны министрлери киредиле. Оноучланы кенгеши кесини джыйылыуларын джылда бир кере, Дуния банкны къауумуну эмда Халкъла Арасы Ачха Фондну Оноучу кенгешлерини l;sqskseeye заманында болады.
Оноучуланы кенгешини джыйылыуларыны арасында ишни 24 толтуруучу директор бардырады, ала штаб-фатарда ишлейдиле. Толтуруучу директорла директорланы Кенгешин къурайдыла, аннга тамадалыкъ Банкны Президенти этеди. Кенгешге 5 эм кёб акциясы болгъан къралладан директор (АБШ, Япония, Германия, Франция эм Уллу Британия) сора 19 толтуруучу директор да къралланы къауумларын келечилик этедиле.
Директорланы кенгеши кесини джыйылыуларын ыйыкъда эки кере этедиле, эмда банкны бютеу ишлерин джюрютюуде оноу этедиле, аны ичинде бютеу кредитлени эмда башха оноуланы бегитедиле. Дуния банкны президенти, (бусагъатда Джим Ён Ким) директорланы Кенгешинде тамадалыкъ этеди, эмда бютеу банкга башчылыкъ этеди. Адет бла Дуния банкны Президенти, банкны эм кёб акциясын тутхан къралдан, АБШ-дан боладып. Президент оноучуланы кенгеши бла беш джыллыкъ болджалгъа сайланады, эмда джангыдан сайланыргъа болады. Беш вице-президент, аланы ичинде юч тамада вице-президент (Senior Vice-Presidents) эки толтруучу вице-президент (Executive Vice-Presidents) белгили регионлагъа джууабл боладыла, эмда аны тышындада белгили фунцкциялары барды.
Дуния банкны джюз къралдан артыкъ къралда келечилиги барды, анда 10000 адамдан аслам адам ишлейди.
Членлик
Дуния банкге кириуню баш шарты Халкъла Арасы Ачха Фондну члени болууду, ол демек, хар РАХАБ-ны члени Халкъла арасы ачха фонду членида болургъа керекди. Реконструкция бла айныуну халкъла арасы банкыны (РАХАБ) члени болмагъан кърал Дуния банкнты къауумуну башха организациясына кирир мадары джокъду.
Реконструкция бла айныуну халкъла арасы банкына 185 кърал киреди. Ахыр члени (18 январь 2007 джыл) Черногория болгъанды. Уставына кёре хар къралны устав капиталында белгили бир квотасы болады, ол квотагъа кёре оноу алыудада ауазла бериледиле. 2006 джылгъа кёре ауазла былай юлешиннгендиле:
Айныуну халкъла арасы ассоциясысында 168 кърал барды-членов
Хыртха уруу
Дуния банкны иши узун заманны ичинде тюрлю-тюрлю джамагъат организация бла, алимле бла хыртха урулады, аланы ичинде Экономикадан нобель премияны лауреаты эмда Дуния банкны алгъыннгы баш экономисти Джозеф Стиглиц. .
Дж. Стиглиц айтханнга кёре, айный тургъан къраллагъа ХААФ, Дуния банк эмда американ правительствода экономистле бардыргъан политиканы терсге санайды. Аны оюмуна кёре, бу политикагъа АБШ кеси барса, экономикасы айнырыкъ тюл эди. Аны чертгенине кёре, Россия ол рекомендациялагъа кёре ишледида экномикасы кризисден чыкъмазча болду, Къытай а уа тынгыламадыда, энди экономикасы ёрге барады.
9 март
9 март — григориан орузламада джылны 68-че кюнюдю (високос джыллада — 69-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 297 кюн къалады.
.pf
.pf — Француз Полинезияны огъары дараджаны интернет домениди.
Бамби
Бамби (Bambi) — АБШ-ны филм.
10 март
10 март — григориан орузламада джылны 69-че кюнюдю (високос джыллада — 70-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 296 кюн къалады.
.pk
.pk — Пакистанны огъары дараджаны интернет домениди.
.ph
.ph — Филиппинлени огъары дараджаны интернет домениди.
11 март
11 март — григориан орузламада джылны 70-че кюнюдю (високос джыллада — 71-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 295 кюн къалады.
.pl
.pl — Польшаны огъары дараджаны интернет домениди.
Рапунцель: Запутанная История
Рапунцель: Запутанная История (Tangled) — АБШ-ны филм.
Курув
Курув (Куров, пол. Kurów) — Польшада элди, Люблин воеводствону Курув гминасыны аралыгъыды. Курувка сууда орналыбды. 2800 чакълы бир адам джашайды (2006).
.pm
.pm — Сен-Пьер бла Микелон айриманланы (Францияны территориялары) огъары дараджаны интернет домениди.
Курув
Биринчи эллениуле Курувну территориясында XII ёмюрден бери белгилидиле.
1442 джылны 6-чы янвapындан 1870 джылгъа дери эл шахар статусда болгъанды.
Курувда 1923 джыл Войцех Ярузельский туугъанды.
Континент
Контине́нт — дунияда эм уллу джер бёлюмдю.
Терминология
Илму тарихде Джерни континентледен сорада дунияны бёлеклерине юлешедиле. Ол юлешиу география ачыуланы кёзюулеринде чыкъгъанды, тенгизчиле джангы джерле ачхандыла,ол заманда "дунияны бёлеги" дегендиле джангы ачылгъан джерлеге. Континетлеча болмай дунияны бёлеклери белгили география ышанладан сорада, тарих-культура тамалда айрылгъандыла, сёз ючюн Шимал Америка бла Къыбыла Америка бир Америка атлы дуния бёлек къурайдыла. Евразия контиент эсе уа эки дуния бёлекге — Азия бла Европагъа юлешинеди. Европа бла Азияны араларында чек Урал таула бла, андан арысы Эмба суу бла Каспий тенгизге дери барады, къыбылада- Гум бла Маныч суула бла, Дон суугъа дери, андан ары Къара тенгиз бла Джерлеарасы тенгизни джагъалары бла барады, алай бу чекле толу бегиген чекле тюлдюле, дунияда бу чеклени юсюнден тюрлю-тюрлю оюмла бардыла.
Континентча болмай, дунияны бёлеги, континетнден джууукъда тургъан айрымканланыда къошадыла кеслерине.
Европа илмуда continent деген сёз бла континентнида, дунияны бёлегинда белгилейдиле.
Континентле
Бютеу континентлени джерлерини ёлчеми 148 647 000 км², неда Джерни 29 % (510 065 600 км²).
Тил
Тил — адамланы арасында ангылашыуну сакълагъан бир белги системады, кесине кёре джорукълары болгъан, эмда ол джорукъланы ичинде айныгъан, ёсген джаны болгъан бир барлыкъды. Тауушладан къуралгъан, магъананы берген бир къуралышды.
Тиллени тенглешдириу
Дунияны бютеу тиллери, бир-бирлерине бек ушамасалада, бирикген структурагъа иедиле. Тиллени классификациясыны талай мадары барды:
Дунияда тил динамика
Коммуникацияланы айныуу бла сау тилледни эки ыйыкъгъа 1 тил терклиги бла саны азая барады.
40 эм бек хайырланнган тилледе дунияны халкъыны 2/3 сёлешеди. Эм кёб къытай, испан, хинди, ингилиз, орус, португал эмда араб тилледе сёлешедиле. Француз тилда бек джайылыбды, алай а аны ана тилине санагъанланы саны алай кёб тюлдю. Эки неда андан кёб тилде сёлшеген адамланы санлары кёбден кёб болуб барады. Сёз ючюн индий сохталаны уллу бёлюмю ингилиз тилни ана тиллеринден эсе иги биледиле.
Тил сакъланыр ючюн 100 минг адам чакълы бир болургъа керекди халкъны саны. Бусагъатда 400 тил чакълы бир джокъ болур халгъа келиб турадыла.
Бусагъатдагъы тиллени джарымы чакълы бири XXI ёмюрню ортасына хайырланыудан чыгъарыкъдыла. Тилни джюрютген андан кючлю тил система бла контактха кирсе тилге къоркъуу болады, ол себебден ал сафда гитче халкъланы тиллерине эмда къраллыкълары болмагъан халкъланы тиллерине барды. Сабийлени 70% азы окъуса ана тилин, ол тил тас болургъа къоркъууда тилге саналады. ЮНЕСКО-ну «Тас болуугъа къоркъууда дуния тиллени атласына» кёре Европада 50 тил чакълы бирге тас болуу къоркъуу барды.
Красавица и чудовище (1991 филм)
Красавица и чудовище (Beauty and the Beast) — АБШ-ны филм.
12 март
12 март — григориан орузламада джылны 71-че кюнюдю (високос джыллада — 72-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 294 кюн къалады.
Тёре
Тёре — уллу къарачай-малкъар халкъны джыйылыуу. Бу джыйылыу баш джыйылыу эди, халкъны кючюн бирге тутхан, оноу салгъан хар бирине миллетден. Бу сагъатда Тёре джокъду, джыйылмайды.
.pn
.pn — Питкэрн айрымканны огъары дараджаны интернет домениди.
14 март
14 март — григориан орузламада джылны 73-чө кюнюдю (високос джыллада — 74-че кюнюдю). Джылны ахырына дери 292 кюн къалады.
.ps
.ps — Палестина автономияны огъары дараджаны интернет домениди.
Босния бла Герцеговина
Босния бла Герцеговина (босн. бла хорв. Bosna i Hercegovina, BiH, серб. Босна и Херцеговина, БиХ) — Балкан джарымайрымканны ара кесегинде орналгъан къралды. Эки автоном административ бёлюмден къуралады — Босния бла Герцеговинаны Федерациясы, Серб Республика эмда Брчко округдан. Къралны аты Босна суудан эм «герцог» деген немча титулдан келеди, XV ёмюрде воевода Стефан Вукчич Косача джюрютгенди ол титулну.
Кюнбатышда эмда шималда Хорватия бла чеклери барды, кюнчыгъышда — Сербия бла, къыбыла-кюнчыгъышда Черногория бла.
Географиясы
Босния бла Герцеговина Европаны къыбла-кюнчыгъыш джанында Балкан джарымайрымканны кюнбатыш джанында орналгъанды. Джерини уллулугъу 51 209,2 квадрат километрди. Джери бла Босния бла Герцеговина дунияда 125 орундады эмда Европада 26-чы. Кърал буруннгу 2 джерден къуралгъанды: шимал джаны - Босния (Сава къобанны туурасында), эмда къыбла джаны Герцеговина (Неретва къобанны туурасында).
.pt
.pt — Португалияны огъары дараджаны интернет домениди.
Конституция
```Конститу́ция```(Латын тилинен```constitution— «жарашдыруу»)—[Кърал къралда] неда федерацияны кърал-территория къуралышында, аланы политика, хакъ эмда экономика тамалларын, адамны хакъ статусун бекиткен, баш юрист кючю болгон норматив-хакъ актды.
Конституцияланы, энчи, джазылгъан эмда джазылмагъан конституциялагъа юлешиучендиле.
Джазылгъан конституцияла бирикген норматив актды (къралланы кёбюсюнде барды), неда талай конституциялыкъ неда органлыкъ законладан къуралады (сёз ючюн, Швецияны конституциясы, Испанияны конституциясы, Финляндияны конституциясы).
Джазылмагъан конституцияла тюрлю-тюрлю актлагъа чачылгъан конституция шекилли нормаладан эмда конституциялыкъ едатледен къуралады ( ингилиз-саксон хакъ юйюрде (АБШ-ны тышында) болуучанды, Уллу Британияны конституциясы).
Конституцияны къабыл этиуню эркинлиги къураучу джыйылыугъа (сёз ючюн, Италияны конституциясы, Индияны конституциясы), референдумну болушлугъу бла къуралгъан сайлау къауумлагъа (Францияны конституциясы, Тюркню конституциясы) неда къралны башчысына бериледи (Иранны конституциясы, Афганистанны конституциясы). Ахыр категория «саугъагъа берилген» конституция атны джюрютеди.
Дунияда биринчи конституция
Бусагъатдагъы Иракда 1877 джыл къазыулада эм эртдеги кодексни шагъатлыгъы табылгъанды, ол шумер патчах Уруинимгина бизни эрагъа дери 2300 джылда Лагаш шахарда джашагъанлагъа эркинликле бергенди.
Ол заманладан бери кёб правительствола энчи джазылгъан кодекслени тамалларында оноу этгендиле къраллагъа. Эм эски джазылгъан кодекс болуб Ур-Наммуну кодекси табылгъанды, ол бизни эрагъа дери 2050 джылда Ур шахарда чыгъарылгъанды.
Эм эски ишлеген конституция болуб, бусагъатда Сан-Марино баш законуду, ол 1600 джыл къабыл этилгенди, кеси уа 1300 джыл къабыл этилген шахар уставдан къуралгъанды.
Аты конститутция болуб биринчи 1780 джыл къабыл этилген Массачусетсни конституциясыды.
.pw
.pw — Палауну огъары дараджаны интернет домениди.
.py
.py — Парагвайны огъары дараджаны интернет домениди.
Лингвистика
Лингви́стика (тил билим; lingua — тил) — тиллени тинтген илмуду. Бу илму адам тилни юсюнден, эмда дунияны тиллери айры-айры тинтеди.
Лингвистика бла кюрешген алмилеге -лингвист дейдиле.
.re
.re — Реюньонну огъары дараджаны интернет домениди.
Март
Март — григориан орузламада джылны 3-чю айы.
.qa
.qa — Катарны огъары дараджаны интернет домениди.
Къагъыйланы Назифа
Къагъыйланы Магометни къызы Назифа (1935 джыл 14 январда Ташкёпюрде туугъанды) — белгили къарачай-малкъар джазыучу тиширыуду.
Биографиясы
Къабарты-Малкъар кърал университетде баш билим алгъанды, филология илмуланы кандидатыды.
Назифа суратлау адабиятны тюрлю-тюрлю жанрларында — хапар, повесть, тарих роман, лирика миниатюрала — ишлейди.
Белгили джазыучуларыбыз Байрамукъланы Халимат (Халимат Байрамукова. Очерк творчества. Черкесск, 1966) бла Хубийланы Османны (Судьба страны — судьба твоя. Очерк творчества. Черкесск, 1973) чыгъармачылыкъ джолларыны юслеринден китабла джазгъанды.
Къагъыйланы Назифаны чыгъармалары «Наш современник», «Дон», «Памятники Отечества», «Наука и религия», «Советская женщина» деген белгили журналлада басмаланнгандыла, бир бёлек тилге да кёчюрюлгендиле.
Тюрк
Тюрк, толу официал аты Тюрк Республика (Türkiye Cumhuriyeti, Türkiye) — Азияда эм Европаны бир кесегинде орналгъан къралды. 1920-чы джылланы аллынды Осман империя чачылгъандан сора, кёбюсюне тюрк миллет джашагъан территорияда къуралгъанды. Территориясыны асламысы, Анатолия (Гитче Азия) джарымайрымканда, Къара бла Джерле арасы тингизлени араларында орналыбды.
Кызытсе Турций 1923 ийыште икымше тӱнямбал сарыште сеҥалтмек, турко калыкым вашталтыме деч вара монархийым шӧраш, Изи Азийыште да турций калыкле кугыжанышын кундемыштыже ыштымышт годым 1923 ийыште лийын. Империйын центрже лияш тӱҥалме деч ончыч тиде регион историй шуйналтме деч ончыч акрет годсо кугыжаныш-Влакын: Хеттийысе кугыжанышын, Ассийын, Урортын, Армийжын, Византинже Да Иберийын), Персийышт, Римын, Рим да тулеч Молат.
Индустриал эл динамике могырым вияҥше экономикан. Кугыт калыкын шӱмжылан налме моштымыжым (ППС) паритет почеш-19 610 доллар талукышто (2014). 2014 ийыште Турций КОРПО номинал дене 8066 шоргыктен долгр.; ППСИ-1508 кужо.; калыкын шӱм — кылжылан номинал кугыт дене-10 482 доллар талукышто 10 482 доллар.
Йыжъеҥ 1952 ий гыч, 1949 ий 1949 ийысе Евросоюз членан, тыгак официальный кандидат Евросоюз членыш.
Экономике
2018 ийлан Турций тӱняште экономике вий шотышто 18-ше верым налеш.
2010 ий 1 январь гыч тыге у турко лира (TRY, YTL), 100 чывылан тӧр (Ykr) пого гыч кораҥыт да турко лира (TL) шыҥен пура. Тошто окса 2009 ий 31 декабрь марте тӱлаш пижын. Купюрым вашталташ Элын Рӱдӧ банкыштыже Zirat Zirat, пытартыш 10 ий марте, окса ананий пытыме деч ончыч веле лийын.
Промышленность
Йӧнозанлык производствын чумыр кугытыштыже тыгак обрабатыватлыше промышленность (84 %, тидын шотыштак чоҥымаш) уло. Вияҥдыме текст, коваште, кочкышлык, химетике, энергетике отрасльике, металлургий, автомобильике, автомобиль сатум ыштен лукмаш да йӧндарымаш. Динамике кушкын шогышо отрасльлан туризм шотлалтеш. Утларак динамик отрасль-влак кокла гыч автомобиль йӧн дене ойыраш лиеш (+9,6% 2005) да химий промышленностьышто (+7,2% 2005).
Тарваныдымаш
Вер гыч верыш кусараш лийдыме секторлан 19,5 % В) 19,5% В 1,6 кульм (12,5 морд гыч). Йотэл влаклан вер гыч верыш кусараш лийдыме лийшаш улмаш $2023 ий тӱҥалтышлан 2,64 мордва.тарваныдыме ак 95000 деч тӱҥалеш. Тугай ак-влакым йотэл граждан-влак деч кӱкшын йодыныт. Утларак кӱкшӧ сортан йодмаш 221% Российыште мобилизацийым увертарымек, лийын.
Транспорт
Элыште эл кӧргыштӧ тӱнямбал кӱкшытыштат пашам ыштыше авиакомпий уло. Турист — влакын шуко улмыштлан кӧра, Турцийыште мер транспортын вияҥ толмо системыже-автобус вапш да метро (1996 ий гыч). Тыгак икмыняр порт уло, кӱртньыгорно вапш (тидын шотыштак ик вашкыл да нефть газпуч сети) уло.
.ro
.ro — Румынияны огъары дараджаны интернет домениди.
Къазакълыла
Къазакълыла (къаз. қазақтар/qazaqtar; қазақ/qazaq) — этносду эмда миллетди, Къазакъстанны джерли халкъыды. Аны тышында Россия Федерацияны, Монголияны, Къытай Халкъ Республиканы Къазакъстаннга джууукъ регионларында бурунладан джашаб келедиле, бу къраллада ала миллет азчылыкъдыла.
Эскиден юч уллу бирликден — джюзден (къаз. жүз) къуралгъандыла: Тамада джюз (Ұлы жүз), Орта джюз (Орта жүз), Кичи джюз (Кіші жүз).
Тиллери — тюрк тиллени къауумуна кирген къазакъ тилди.
Пропаганда
Пропаганда (propaganda — «джайылыргъа керек») — джамагъат оюмгъа ауурлукъ этер ючюн фактланы, сёзлени эмда башха билгилени джайыу, аланы ичинде аллындан да алдауукъну джайылыуу да. Пропагандадан агитацияны айырыргъа керекди.
Пропаганданы нюзюрлери
Пропаганда политика манипуляцияны эм баш амалларыны бириди. Пропаганданы реклама бла тенглешдирирге керек тюлдю. Реклама информацияны жанрына джууугъуракъды. Информацияны жанрыны ёзеги уа билдириуледиле. Белгили бир политика ишлемлеге чакъыргъан реклама — агитация болады. Агитация энчи адамланы болмай, кёбчюлюкню эсине ауурлукъ салыргъа излесе да ол агитация рекламалай къалады. Рекламача болмай, пропаганда заман ырджыла бла чекленмейди, аны айыргъан, белгилеген бек къыйынды. Реклама адамланы эмоцияларына джюк бола эсе, пропаганда эмоцияланы тышында адамланы ангыларына эмда акъылларына ауурлукъ береди. Ол себебден пропаганда, эмоцияла кибик, негатив да позитив да болургъа болады.
Позитив (конструктив) пропаганда социал рахатлыкъны, келишиулюкню, мамырлыкъны бегитир ючюн нюзюрленнгенди.
Негатив (деструктив) пропаганда социал джаулукъну, социал дауланы, джамагъатда тикликни кючлендирир ючюн бардырылады.
Метр
Метр (белгилениую: м, m; грекча — μέτρον — ёлчем, ёлчелеучю) — ЁС-да узунлукъну эмда аралыкъны белгилеген ёлчем биримиди. Метр, джарыкъны вакуумда 1/299 792 458 секунха ётген аралыкъгъа тенгди.
Тарихи
Метр биринчи Францияда XVIII ёмюрде киргенди, алгъын эки бир-бири бла эришген ангылатыуну джюрютгенди:
Аллындан биринчи ангылам джюрюгенди (1790 джыл 8-чи май Француз Миллет джыйылыу). Алай а эркин тюшюуню терклениую кенгликге байламлы болгъаны себебли,аны бла маятник эталон кёргюзюуде къыйын болгъаны ючюн, Француз Илмула Академиясы 1791 джылда Миллет джыйылыугъа метрни меридианны юсю бла белгилерин тилегенди. 1791 джылны 30-чу мартында бу тилек къабыл этилгенди. Миллет Конвент Францияда метрик системаны джюрютюуюню юсюнден закон алгъанды, эмда комиссарлагъа, аланы ичинде Ш. О. Кулон, Ж. Л. Лагранж, П.-С. Лаплас эмда башъа белгили алимле болгъандыла, эксперимент бла узунлукъну эмда массаны биримлерин ангылатырларын излегендиле. 1792-1797 джыллада Францияны революцион Конвентини бегими бла алимле (Деламбр бла Мешен) 6 джылны ичинде 9°40' узунлугъу болгъан париж меридианны дугасын ёлчелегендиле. Кърал Дюнкеркден Барселонагъа дери 115 ючмюйюшге юлешиннгенди, алай а Джерни полюс къысылыууну терс санагъанлары ючюн эталон 0,2 мм къысха болгъанды; алай бла,меридианны узунлугъу 40 000 км тенг тюлдю, аннга джууукъду.
Эталонну биринчи прототипи багъырдан 1795 джыл этилгенди. Массаны ангылатыуу да метрни ангылатыууна байламлы болгъанын чертирге керекди.
1799 джылда 90 % платина эмда 10 % иридий къатышдан метрни эталону этилгенди, аны узунлугъу Париж меридианны узунлугъуну къыркъ миллионундан бири болгъанды.
1917 джылда метрик система Эресейде киргенди. 1889 джылда метрни халкъла арасы эталон джангыдан алгъындан тюзюрек этилгенди. Бу эталонда платина бла иридийден этилгенди. Аны копиялары метрни узунлукъну бирими санагъан къраллагъа берилгенди. Бу эталон алкъын Ёлчемле бла ауурлукъланы халкъла арасы бюросунда бусагъатдада сакъланады.
1960 джылдан башлаб адамла метрни эталонун затны хайырланнганны къояргъа оноу этилгенди, ол замандан башлаб 1983 джылгъа дери метр вакуумда спектрны оранж сызыны (6 056 Å) толкъунуну узунлугъуна кереленнген 650 763,73 санды.
Метрни бусагъатда ангыламы 1983 джылдан бери джюрюйдю
Къат эмда юлюш биримле
Онлу къат эмда юлюш биримле стандарт ЁС индексле бла къураладыла. Система тышы ёлчем биримледа бардыла (микрон), алай а аланы хайырланыулары алай изленменмейди.
.ru
.ru — Россияны огъары дараджаны интернет домениди.
Астероид
Астероид — Кюн системаны уллу болмагъан планета шекилли кёк саныды, орбита бла Кюнню тёгерегине айланады. Астероидлени «гитче планетала» деб да таныйдыла.
Айгъакълаулары
«Астероид» термин (ἀστεροειδής — «джулдуз шекилли»,  — «джулдуз» бла  — «шекилли») Уильям Гершель джанындан киргизилгенди, аны чуруму уа бу объектлеге телескопдан къаралса джулдузланы нохталарыча кёрюннгендиле, планетала уа джулдузлача болмай, телескопда джассы кёрюннгендиле. «Астероид» терминни титиз айгъакълауу алкъын толу бегитилмегенди.
.rs
.rs — Сербияны огъары дараджаны интернет домениди.
Астероид
Айгъакълаулары
Астероидлени классификациясыны мадарларыны бири, аланы ёлчемлериди. Бусагъатдагъы классификациягъа кёре, астероид — диаметри 50 м болгъан объектди, аны бла ол метеороидледен айры болады, метероидле уллу ташлача, неда андан да гитче болургъа боладыла. Бу классификация, астероидле атмосферагъа кирген заманда сау къалыб Джерге джетерге боллукъларына, метероидле уа атмосферада кюйюб къалгъанларына таянады.
Кюн системада астероидле
Бусагъатда Кюн системада он мингле бла астероид табылгъанды. 2009 джылны 28-чи сентябрына билгилени базасында 460271 объект болгъанды, аладан 219018-ни толусу бла орбиталары белгиленнгенди, эмда официал номер берилгенди. Аладан 15361 официал атха ие болгъанды. Алимле сагъыш этгеннге кёре, Кюн системада диаметри 1 километрден артыкъ болгъан 1.1-1.9 миллион объект болургъа боллукъду. Бусагъатда белгили астероидлени асламысы астероидлени беллигиндедиле, бу беллик Марс бла Юпитерни орбиталарыны арасындады.
Бразилия
Бразилия, официал толу аты Федератив Бразилия Республика (República Federativa do Brasil) — территориясы бла эмда халкъыны саны бла эм уллу къралды Къыбыла Америкада. Материкни кюнчыгъыш бла ара кесеклеринде орналыбды.
Астероид
Кюн системада астероидле
Кюн системаны астероидлеринден эм уллугъа Церера саналгъанды, аны ёлчемлери 975×909 км чакълы бир бардыла, алай а 2005 джылны 24-чю августунда ол шылаб планета статус алгъанды. Башха эки эм уллу астероидле 2-чи Паллада бла 4-чю Веста ~500 км чакълы бир диаметрге иедиле. 4-чю Веста астероидлени беллигинде сауутланмагъан кёз бла кёрюннген джангыз объектди. Башха орбитада айланнган астероидле да адам кёзге Джерге джууукъ барсала кёрюнедиле.
Бразилия
Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла, Колумбия, Перу, Боливия, Парагвай, Аргентина эмда Уругвай бла чеклери барды. Джер чеклерини узунлугъу — 16 минг километрди. Кюнчыгъышда Атлантика океан джууады. Океан джагъаны узунлугъу — 7,4 минг км.
Астероид
Кюн системада астероидле
Баш белликни бютеу астероидлерини биргелей массасы 3.0-3.6 кг чакълы бирди, ол Айны массасындан 4% чакълы бир болады. Церераны массасы — 0.95 кг, ол бютеу астероидлени массасыны 32 % болады, эм уллу 3 астероидлени массаларын къошсакъ а уа 4-чю Веста (9 %), 2-чи Паллада (7 %), 10-чу Гигея (3 %) — 51 % болады, ол демек астероидлерини асламысы массасы астроном ёлчемлеге кёре адаргыды.
Бразилия
Къралны культурасында уллу белги алгъыннгы метрополиясы — Португалия къойгъанды. Официал эмда джангыз сёлешилиннген тил португал тилди. Бразилиялыла кёбюсюню христианлыкъ динни католиклик вариантын тутадыла, ол себебден Бразилия дунияда эм кёб католикле джашагъан кърал болады.
Астероид
Астетроидлени таныу
Астероидлени таныу 1781 джыл Уильям Гершель Уран планетаны ачханы бла башланнганды. Аны орта гелиоцентрика аралыгъы Тициусну-Бодени джоругъуна келишгенди.
Бразилия
Майданы (айрымканла бла) 8512 минг км².
Астероид
Астетроидлени таныу
XVIII ёмюрню ахырында Франц Ксавер (Franz Xaver von Zach) 24 астрономдан къуралгъан къауум къурагъанды. 1789 джылдан башлаб бу къауум, Тициусну-Бодени джоругъуна кёре Кюнден 2,8 астроном бирим чакълы бир узакълыкъда — Юпитер бла Марсны орбиталарына арасында планетаны излегендиле. Излеу амаллары былай болгъанды: хар кече сайын, белгили бир заманда, джулдузланы координатларын белгилегендиле. Сора координатлары тюрленнген объектлени айыргъандыла. Изленнген планетаны тайыуу 30 сагъатха мюйюш секунд чакълы бир болургъа керек болгъаны себебли, аны эслеген тынч болгъанды.
Алай а биринчи астероидни, 1-чи Церераны, итальянлы Пиацци ачханды. ол бу проектге къошулмагъанды, ол бу ачылыуну билмегенлей 1801 джылны биринчи кечесинде этгенди. Юч башха астероидни — 2-чи Паллада, 3-чю Юнона бла 4-чю Веста талай джылдан табылгъандыла, ахыргъы, Веста, 1807 джыл. Бу ачыуланы ызындан 8 джылны джукъ табалмагъанларын да, астрономланы асламысы анда джукъ болмагъанын сагъышында тинтиулерин тохтатхандыла.
1891 джыл Макс Вольф биринчи болуб астероидлени излеуде астрофотографияны амалын хайырландыргъанды, бу амалда экспонированиени узун кёзюулю суратларында астероидле къысха ачыкъ сызла кибик кёрюннгендиле. Бу амал ал джылладан эсе астероид табыуланы санын кёб этгенди: Вольф джынгыз кеси 248 астероид табханды. Аннга дери бютеулей да 300 астероид чакълы бир табылгъанды. Бусагъатда, талай минг астероид табылгъанды, белгиленнгенди, номерленнгенди эмда ат берилгенди. Саны андан да кёб болгъаны белгилиди алай а алимле аланы табаргъа алай ашыкъмайдыла, аланы ичлеринде астероидлеге «кёкню багушу» ат джюрюйдю («vermin of the skies»).
Астероидлени атлары
Аллында астероидлеге рим бла грек мифиологияны джигитлерини атлары берилгенди, кечирек ачханлагъа излеген ат берирге хакъ берилгенди, сёз ючюн — кеслерини атларын.
Ат хар астероидге да берилиб бармайды, баш шарт орбитасы тамамы бла саналыргъа керекди. Бир-бирледе астероидлеге ат, ачылыуундан сора талай джылдан бериледи. Орбитасы саналгъынчы астероидге номер бериледи, ол аны ачылгъаныны датасын белгилейди, сёз ючюн, 1950 DA. Тархла джылны, биринчи хариф, астероид ачылгъан ай джарымны белгилейдиле (юлгюде астероид февралны экинчи джарымында ачылгъанды). Экинчи хариф астероид, бу ай джарымда ачылгъан астероидлени ичинде номериди, бизни юлгюбюзде астероид бу ай джарымда биринчиди. Ай джарымланы 24 болгъаны, ингилиз алфавитде уа 26 хариф болгъаны себебли, эки хариф хайырланмайды: I (бирге ушагъаны ючюн) эмда Z. Ай джарымны ичинде ачылгъан астероидлени саны 24-ден аслам болса, алфавитни башына къайтадыла, экинчи харифге 2 индекс къошулады, дагъыда 24-ден озса, 3 индекс.
Ат алгъандан сора астероидни официал аты сандан (номеринден) эмда атындан къуралады — 1-чи Церера, 8-чи Флора д. а. к.
Астероидлени классификациясы
Астероидлени классификациясы аланы орбиталарыны эмда аланы юсюнден къайтхан кюн джарыкъны кёрюннген спектрине кёре этиледи.
Орбиталаны къауумлары бла юйюрле
Астероидлени къауумлагъа эмда юйюрлеге аланы орбиталарыны халларына кёре юлешедиле. Къауумгъа асламысы бла атны, бу орбитада табылгъан астероидни аты бла бериледи. Къауумла юйюрлеча болмай эркинирек къуралышладыла, юйюрле башха объектге тийиб чачылгъан астероидни кесеклеринден къуралгъанлары себебли бир бирлерине бек байламлыдыла.
.rw
.rw — Руанданы огъары дараджаны интернет домениди.
Астероид
Спектр классла
1975 джыл Кларк Р. Чапмен (Clark R. Chapman), Дэвид Моррисон (David Morrison) эм Бен Целлнер (Ben Zellner) бетине, альбедосуна эмда къайтарылгъан кюн джарыкъны спектрине таяннган астероидлени классификациясыны системасын къурагъандыла. Аллында бу классификация къуру юч тип таныгъанды :
Бу список кечирек кенгергенди, джангы астероидле тинтилгени бла бусагъатда да кенгере барады:
Астероидлени къоркъууу
Бусагъатда Джерге къоркъуу келтирлик астероид джокъду. Астероид не къадар ауур, не къадар уллу болса, ол къадар къоркъуулуду, алай а ол къадар да табылгъаны тынчды. Эм къоркъуулугъа бусагъатда диаметри 300 метр чакълы бир болгъан Апофис астероид саналады. Ол астероид Джерге тюшсе, бир уллу шахарны джокъ этелликди, алай а адам улугъа къоркъуу боллукъ тюлдю.
Грамматика
Грамматика (γράμμα — «джазыу»), лингвистиканы бёлюмю болгъан илмуду, тилни грааматика тизимин, ангыламлы сёз аралыкъланы къурауну (сёз-форма, синтагмаланы, айтымланы, текстлени) тинтеди. Бу джорукъланы грамматика бир джерге джыйыб грамматика джорукъла къурайды.
Грамматикагъа илму кибик къарасакъ эки бёлюрге боллукъбуз:
Грамматиканы ара бёлюмлери
Грамматиканы ара бёлюмлерине тилни кесеклери эмда аланы грамматика категорияларыны юсюнден билим, дагъыда сёзлени тутушууларыны (сёз тутуш, айтым) эмда аланы структураларыны юсюнден билим саналады (Синтаксис).
.sa
.sa — Сауд Арабияны огъары дараджаны интернет домениди.
Орузлама
Орузлама — социал, сатыу-алыу, дин неда башха амалла бла заманны узун аралыкъларын хыйсаблагъан системады. Орузламаны къуралышы заманны кесеклеге бёледи (кюн, ай, ыйыкъ, джыл кибик).
Орузламада кёзюуле Кюнню эмда Айны бурулууу кибик астрономия болуула бла байламлыдыла. Сёз ючюн Кюн орузлама — Кюн бла, Ай орузлама Айгъа къаты байламлыды.
Дунияда эм кёб Григориан орузлама бла Хиджраны орузламасы хайырланады. Григориан Иссаны туугъанындан башланады, Хиджра орузлама уа Мухаммедни Меккядан Мединагъа кёчюуюнден башланады.
Тарих
Ай бла Кюнден башха астрономия объектлени тамалгъа салгъан орузламалада бардыла, сёз ючюн буруннгу мисир орузламада джыл Сириусну эки чыгъыууну арасындагъы заманды. Алай а быллай орузламала алай бек джаыйлгъанладан тюлдюле.
Хар халкъ заманны кесича хыйсаблашдыргъанды. Бирлери дунияны къуралыуундан башлагъандыла: чууутлула б. э. д. 3761 джылдан башлагъандыла, александрия хронология б. э. д. 5493 джылны Римни къуралыуундан башлагъандыла (б. э. д. 753). Парфянлыла, вифинянлыла эмда селевкилиле санауну тахтагъа биринчи патчахны олтуруундан башлагъандыла, мысырлыла — хар династияны башланнганындан. Хар дуния дин кесини орузламасыны къурагъанды (исламда Хиджраны 1430 джылы, буддист орузлама бла бусагъатда Нирвана эраны 2549 джылы барады).
Бир джыл хыйсаблашыудан башхагъа кёчюу джылны узунлугъу эмда башланыуу башха болгъаны ючюн, бир кесек табсызлыкъла келтиредиП. 1-чи январдан джылны башланнганы биринчи кере Римде Юлий Цезарь б. э. д. 45 джылда киргизгенди. 325 джыла Византияда юлиан орузлама къабыл этиледи.
Григорий XIII папа бардыргъан орузлама реформа католик къралланы барысы блада къабыл этилгенди. Заманны санауда халатланы тюзетгенди бу орузлама: юлиан орузламаны кириунден XVI ёмюрге дери кюн джылгъа кёре 10 кюн атыкъ болгъанды. Бусагъатдагъы орузлама папаны аты бла григориан орузлама атха ие болгъанды, эмда 1582 джылны 4-чю сентябрында юлиан орузламаны орнуна официал халда киргенди. .
Эресейде Пётр I 1700 джылны 1-чи январындан башлаб юлиан орузламаны официал халда киргизгенди. Бизни къралда григориан орузлама Совет властны заманында киргизилгенди 1918 джылны 14-чю февралындан башлаб.
Къазауат
Къазауат — политика къуралышланы (къралланы, къауумланы, политика къауумлулукъланы д. а. к.) арасында, аланы сауутлу кючлери бардыргъан конфликтди. Клаузевицге кёре: «къазауат политиканы башха мадарла бла андан ары барыууду». Эм баш мадар сауутлу кюрешди, алай а аны бла бирге экономика, дипломатия, идеология, информация эмда башха кюрешни мадарлары хайырланадыла. Бу магъанада къазауатха — политика нюзюрлеге джетер ючюн сауутлу кюреш дерге боллукъду. Тотал къазауат — эм къыйыр формалада сауутлу артыкълыкъды.
Уллу француз революция
Уллу француз революция (Révolution française) — Францияны тарихинде социал эмда политика системасыны эм уллу трансформациясы, XVIII ёмюрню ахырында болгъанды, эмда аны эсебинде Эски джорукъ къурутулгъанды, Франция монархиядан де-юре эркин эмда тенг гражданланы республикасы болгъанды.
Революцияны башланыууна 1789 джылны 14-чю июлунда Бастилияны алыуу саналады, бошалыуу уа бир къауум тарихчилеге кёре 1794 джылны 27-чи июлунда (Термидор переворот) неда 1799 джылны 9-чу ноябрында болгъанды (18-чи брюмерни перевороту).
Чурумлары
Франция XVIII ёмюрде бюрократ арачылыкъгъа таяннган эмда дайым аскер бла къорууланнган монархия болгъанды. Патчах власть бла «къаймакъ» къаумну арасында келешиу болгъанды, аннга кёре дин къауум бла акъсюек къауум политика хакъларын дауламагъандыла, кърал власть а уа аланы социал дараджаларын, хакъларын къоруулагъанды.
Талай заманны патчах власть бла буржуазия бир-бирлерин чыдагъандыла, алай а буржуазияны айныуу бла, джамагъатда ролю ёсгенден ёсюб баргъанды, бир джанындан буржуазия, джамагъатда кесине ойнагъан ролюндан эсе магъаналы орун излеген, бир джанындан а уа акъсюек къауум, кесини позциияларын берирге унамагъан, кърал экинчи къауумну джанын алады. Элде эсе феодал экспулатацияны ауурлугъу халкъгъа къыйын тиеди, халкъ къайнайды, алай а бу бютеу проблема кърал джанындан эсленмейдиле. Кърал властны болуму аманнга кетеди, акъсюеклени интереслерин джакъласа, либерал оппозицияны къаршчылыгъына тюртюледи, либерал оппозицияны излемлерин къабыл этсе, консерватив оппозиция къобады.
Генерал штатланы чакъырыу, эмда Миллет джыйылыуну къурау
1789 джыл XVI-чи Людовик аристократланы джыйыб, джер мюлкден налог джыйылыуун излегенинде, акъсюек къауум парламентни джыйылыуун излегендиле. 1614 джылдан бери джыйылмагъан парламент, акъсюекледен, дин адамладан эмда халкъдан къуралгъан юч палатадан къуралгъанды. Алай а сайлаула туура болмагъандыла, сайланнган келечиле сайлагъандыла депутатланы. Сайлау хакъ бютеу 25 джыл толгъан французлада болгъанды, алай талай шарт бла, сёз ючюн, дайым джашагъан джерлери, эмда налог тёлеу списокда болургъа керек (кёб джарлы налог тёлемегени эмда дайым джерлешиулери болмагъаны себебли, сайлау хакъсыз болгъандыла).
Парламентни джыйылыу, джамагъатда тикликлени ортагъа чыгъаргъанды. Бир джанда акъсюекле бла дин адамланы айырма орунлары, башха джанында буржуазия бла халкъны келечилерини арасында парламентде керти соруула болгъандыла.
18-чи джюзджыллыкъны башындан бери Франция тыш сатыу-алыууну къат-къат ёсдюргенди, аны бла бирге мюлклю буржуазия къуралгъанды. Бу сыныф энди ие болгъан экономика кюч бла къалмай, политика кюч болургъа да излегенди. Феодал системаны эмда монархияны къачылмазлыкъ эсеби болгъан социал-экономика чеклендириуню къорталыуун излегендиле
1789 джылны 5-чи майында Версальда Генерал штатланы олтуруулары башланды. Башланнганлай олтурууланы бардырыу джорукъларыны юсюнден даулашыула башланадыла. Ючюнчю къауум (сословие), халкъны 96% келечиси болгъаны себебли кесине аслам хакъла излей эди. 17-чи июлда, ууакъ акъсюекле бла дин адамланы бир къауумуну джакълыгъын да алыб, Эммануэля-Жозеф Сийесни теджеую бла кеслерин Миллет джыйылыу баямлайдыла, къалгъан депутатланы да алагъа къошулургъа чакъырадыла. 20-чы июлда тоб оюн бардырылыучу бёлмеде джыйылыб, ючюнчю къауумдан депутатла, конституция къабыл этилгинчи чачылмазгъа ант этедиле. 23-чю июнда, Людовик Генерал штатланы депутатларына къауумлагъа кёре айры олтуруурларын теджегенди. Аннга джууабха, Миллет джыйылыу ауаз бирлиги бла кесини оноуларында кери турмазлыкъларын билдиргенди, ауаз кёблюк бла Оноре Габриел Мирабону, депутатланы тийилмезликлерини юсюнден теджеуюн къабыл этгенди. Ючюнчю къауумну депутатлары кеслери джанлы дин адамланы иги кесегин, эмда ууакъ акъсюеклени тартхандыла.
1789 джылны 9-чу июлунда Миллет джыйылыу кесин Къураучу джыйылыу баямлагъанды. Къралны баш келечилик эмда законкъураучу органы болгъанды. 11-чи июлда Людовик Неккерни отставкагъа ашырыб, Парижден къора буйрукъну бергенди
Къозгъалыу
Патчах джанлы къауумну Къураучу джыйылыуну чачыу планлары болгъаны белгили болады. 1789 джылны 12-чи июлунда халкъ бла патчах аскерлени арасында, Парижде биринчи сермешиуле боладыла; Камиль Демулен, шляпасына джашил бусхулчукъну тюйюб, халкъны сауутланыргъа чакъырады. 13-чю июнда Парижде къозгъалыу чакъырыу болады.
14-чю июлну эртденинде Сакъатланы юйюде 12 тоб, 32 минг шкок эмда шкок от кючленеди. Халкъны къалабалыгъы, бир къаууму шкокла бла, бир къаууму сенекле, токъмакъла, балтала бла сауутланыб Бастилиягъа джол аладыла. Бастилия ол заманда Францияны политика тюрмеси болгъанды. Парижде тургъан полкланы абычарлары, кеслерини аскерчилерине ышанмагъандыла. Ала халкъ джанында болгъанлары белгили болгъанды. Бастилия бла байлам юзюлгенди. Сагъат бирлеге, къаланы тоблары халкъгъа атыб башлагъандыла. Алай а халкъ артха турмай алгъа юрюлгенди. Эртден бла Сакъатланы юйюнден кючленнген тобланы Бастилиягъа бургъандыла. Гарнизон къаршчыланыуну магъанасыз болгъанын ангылаб, сагъат бешлеге къаланы халкъгъа бергендиле.
Король Къураучу джыйылыуну болгъанын къабыл этерге керек болгъанды. Ызындан келген кюнледе, революция бютеу къралгъа джайылгъанды. Шахарлада джангы власть органла — муниципалитетле къуралыб башланнгандыла. Джангы сауутлу кюч — Миллет гвардия къуралгъанды. Аякъланнган элчиле сеньёрланы къалаларына от салгъандыла, аланы джерлерин кючлегендиле.