cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Евро
Монетала бла банкнотала
Евро 100 центден къуралады (бир-бирде евроцент дейдиле). Бютеу евро монетала, аны ичиндеда 2 евролукъ темир ачхалада бир джанлары бютеу европаны къралларыны сураты бла, ол бир джанында уа чыгъаргъан кърал сайлагъан суратны тутадыла. Бютеу темир ачхала еврозонаны къайсы къралындада джюрюрге боладыла. 2 €, 1 €, 0,50 €, 0,20 €, 0,10 €, 0,05 €, 0,02 € и 0,01 € багъалары болгъан темир ачхала чыгъарыладыла.
Бютеу евро банкнотала къайсы къралда басмалансалада бирча дизайннге иедиле. 500 €, 200 €, 100 €, 50 €, 20 €, 10 € и 5 € багъалары болгъан банкнотала чыгъадыла. Уллу номиналы болгъан, сёз ючюн, 500 € эм 200 € банкнотала бир-бир къраллада чыгъарылмайдыла, алай а хар къралдада джюрюйдюле.
ЕАБ еврода уллу транзакциялагъа клиринг системаны къурагъанды (TARGET). Еврозоналаны къралларыны араларындагъы бютеу кёчюрюуле бир къралны ичиндеча багъа тутарыкъдыла. Кредит карталаны болушлугъу бла эмда банкоматлада ачха алыуда карта чыгъаргъан къралдача башха къралладада ол багъаны тутады. «Къагъыт» тёлеу борчланыуланы хыйсаблары алкъын ЕАБ бла стандартлашмагъанды эмда хар кърал кеси джарашдырады.
Джюрютюлюую
Банк операциялада евро 1999 джылны 1-чи январындан башлаб хайырланыб башлагъанды, къолда уа 2002 джылны 1-чи январындан башлаб джюрютюлюб башлагъанды. Евро Европа Бирликни 28 къралындан 18 къралында миллет валюталарыны орнуна келгенди. Швеция бла Данияда референдумлада кёбчюлюк еврогъа къаршчы чёб атхандыла. Уллу Британияда миллет валютасын къояргъа оноу этгенди. Эстония, Латвия эмда Литва еврогъа 2009 джыл кёчер акъыллары болгъанды алай а экономика табсызлыкъла себеб болуб, бу кёчюу эм азы бла эки джылгъа кечигирикди. Болгария бла Маджар еврогъа 2011 джыл кёчер планлары барды, Польша — 2012, Румыния — 2014, Чехия уа барысынданда кеч — 2015 джылда, неда анданда кеч 2019 джылда.
Мифология
Мифология (μυθολογία, μῦθος — «хапар», «таурух» эм λόγος — «сёз», «хапар», «илму») — мифлени джыйымдыкъларыды.
Миф — диннге кёре тейрилени, табийгъатны, адамланы джаратылыуларын ангылытхан хапарды. Миф, къачан эсе да болгъандыла деб сунулгъан тейриле, джомакъ батырла, табийгъатдан тышындагъы джанлыла этген ишлени юсюнден айтады. Бу ишле неда дуния джаратылгъанны башында, неда бир да бек буруннгу, «тарихге дери» заманда боладыла. Джомакъдача мифде бош адамла бла джаныуарла да айланыргъа боллукъдула. Алай а джомакъдан башха этиб мифге ийнанадыла.
Къарачай-малкъар мифология
Къарачай-малкъар маджисуу мифология бек байды. Эм белгили мифле нарт таурухладыла.
Нартла эмегенле бла кюч аямай урушуб тургъандыла. Эмегенле адам сыфатлы, алай а тюклю, кёб башлы, аман ниетли, адам эт ашагъан, бек къарыулу, алай а тели джанлыла болгъандыла. Ахырында нартла эмегенлени къырыб джерден кеслери да кетгендиле. Бир къаууму кёкге, башха къаууму джер ичине.
Нартладан башха мифле да бардыла, тюрлю-тюрлю тейрилени юсюнден, сёз ючюн: Апсаты деген кийиклени иеси эм уучулукъну тейриси, Аламан (Кюйсюз Тейри) — ёлюм тейриси, Аштотур деген бёрюлени джандаууру, дунияны къурагъан Къайнар Тейри, дагъыда аны кибик. Минги тауну юсюнден да бардыла мифле.
Апартеид
Апа́ртхейд, апартеи́д (apartheid — «айрылыкъ», айры джашау/ишлеу магъананы тутады) — КъАБ—КъАР-де 1948-1994 джыллада Миллет партия бардыргъан раса сегрегацияны официал политикасыды.
КъАР-де апартеид бантулуланы энчи резервациялада (бантустанлада) джашаргъа зорлагъанды (бантустанланы джерлери бютеу КъАР-ни территориясыны 12% алгъанды). Резервацияны тышына чыгъыу эмда уллу шахарлада болуу энчи эркинлик бла болгъанды. Ол эркинликни алыр ючюн, джерли халкъланы келечисини барлыкъ джерде иши болургъа керек болгъанды (джерли адамла эм сыйсыз, эм къара ишледе ишлегендиле, кёбюсюне акъланы джумушун этиуде). Апартеинди джашаугъа киргизиу бла къараланы граждан хакълары сыйырылгъанды. Апартеид джанлыла айтханнга кёре, бютеу къуллукъла, сёз ючюн, окъуу, саулукъ сакълау «айры, алай а тенг» болгъанды, амма акъла бла башхалагъа берилген къуллукъланы, джумушуланы дараджасы, агъачы бирча болмагъанды.
Акъ болмагъан адамланы политикалыкъ хакъларындан къуру къоюу, Европаны колонияларында болгъанды, алай а Африканы деколонизациясындан сора, апартеидни бир бёлюмю кибик къаралгъанды.
Апартеид бла кюреш БМО-ну 1970-1980 джыллада эм баш ишлерини бири болгъанды. Бу кюрешге башха хакъ джакълагъан организацияла да къошулгъандыла. КъАР-ни кесинде да актив диссидент къымылдау болгъанды. Апартеидни курууу Нельсон Мандела бла аны Африкан миллет конгрессден (АМК) джандашларыны кюрешлери бла байламлыды. Кечирек, кесини кюреши ючюн Нельсон Мандела Мамырлыкъны Нобель премиясын алгъанды. АМК-дан сорада, апартеидни тюшюуюню баш чуруму, акъ адамланы саны азайгъан болгъанды (1940 джыл — 21%, 1990 джыл — 11%), аны тышында Фредерик де Клеркни кърал башчы болгъан заманында апартеидни демонтажы башланнганды.
Апартеидни символуна «Роббен-айленд» тюрме саналады, анда апартеидни заманында мингле бла политика тутмакъла тутулгъандыла. Бусагъатда тюрме Къыбыла Африканы туристле кёб келиучю джерлеринден бириди.
Апартеидни къуралыуу
Биринчи кере «апартеид» (тюзюрек «апартхейд», африкаанс тилде — «айрылыкъ») деген сёзню кесини сёлешиуюнде 1917 джылда Ян Христиан Смэтс хайырланнганды, кечирек 1919 джыл ол Къыбыла-Африкан Бирликни премьер-министри болгъанды. Апартеидни 1948-1994 джыллада правительствода африканерлени оноу этгенлери бла байласала да, Британ империя XIX ёмюрде огъунакъ къара терили африканлыланы кеслерини территорияларыны тышында, акъла бла афро-мулатла джашагъан Кап колония бла Натальда джашаргъа джасакъ болгъанды. Къара терили африканлыла ол джерлеге кёчерге эркинлик къой, бир округдан башхагъа эркинлик берген къагъытсыз барыргъа да болмагъандыла. Кейптаунда эмда Наталны шахарларында алагъа кюн батхандан сора эшик аллына чыгъыу джасакъланнганды.
Ол себебден, апартеидни политикасы, Къыбыла Африкада акъ правительствола бардыргъан сегрегацияны андан ары баргъаны болгъанды. Быллай политиканы юлгюлерине 1912 джылны Джер актын айтыргъа боллукъду. Башха джаны бла къаралса, аллында апартеидни идеясы къуру политика айрылыкъны тутханды деген оюм барды («уллу апартеид»), турмушдагъы апартеид («ууакъ апартеид») кечирек къуралгъанды. Сёз ючюн, Экинчи дуния къазауатны заманында, Сметс башчылыкъ этген Бирлешген партияны правительстосу сегрегация законланы тындырыуугъа къаты къарамагъанды.
1948 джылдагъы сайлауланы аллы компаниясында Миллет партия программасыны эм башына апартеидни политикасын салгъанды. Миллет партия сайлауланы хорлаб, башчысы протестнат бабас Д. Ф. Малан болгъан, Африканерлени партиясы бла коалиция къурайды.
Правительство эрлай апартеидни джашаугъа киргизиб башлайды: къатыш юйдегилени джасакълагъан законла чыгъадыла, раса классификация къуралады. Апартеидни тамалын салгъан 1950 джыл къабыл этилген Къауумланы джерлешиуюню акты болгъанды (Group Areas Act), аны нюзюрю — расаланы джерлешиу джерлерин айры этиу. Апартеидни системасыны джарашыуу, Азия бла Африканы антиколониялыкъ кюрешини къозгъалыу заманында болгъанды, ол да Миллет партияны правительствосуну политикасында роль алгъанды. Апартеид, акъла кеслерини бийликлерин, къара африканлылыгъа энчи территорияла айырыб (аллында хоумленд дегендиле, артдан бантустан ат бла белгилидиле), сакълар акъыллары болгъанды. Ол бантустанлада акълагъа бойсуннган, джерли башчыланы юсю бла оноу джюрютгендиле. Бу территориялагъа къара терилилени асламысы джыйылыргъа керек болгъанды, акъланы джерлеринде уа предприятиеледе эмда акъланы джумушларында керек болгъан персонал къалгъанды. 1953 джыл Айры къуллукъланы юсюнден закон чыгъады (Separate Amenities Act), аннга кёре пляжла, джамагъат улоу, больницала, школла эмда университет айры боладыла. Паспорт режим андан да бек къаты болады: энди къара терилиле биргелерине дайым паспорт тутаргъа керек болгъандыла. Бу законну къабыл этиую бла къара терили африканлылагъа «акъ» шахарлада энчи эркинликсиз джашаргъа къой, кирирге да болмагъанды. Уллу шахарлада джашаргъа джангыз ишлери болгъанлагъа болгъанды, алай а аланы юйдегилерине джасакъ болгъанды.
Маландан сора премьер-министр болгъан, Й. Г. Стрейдом къара терили африканлыланы къалгъан граждан хакъларын да сыйырады. Аны аллындагъы правительство 1951 джыл Сайлаучуланы айры келечиликлерини юсюнден законну алгъан эди, алай а аны конституциягъа келишиую, тёрт сайлаучудан къуралгъан къауум бла сюдде дау этиледи. Кап провинцияны Баш сюдю законну тюзге санагъанды, алай а Аппеляция сюд, конституцияны тюрлендирир ючюн КъАР-ни парламентини эки палатасыны да депутатларыны юч этиб экисини къабыл этиуу керек болгъаны кёргюзюб, аланы протестлерин къабыл этиб, законну кючю болмагъанын мюкюл этгенди. Ол заманда правительство Парламентчи баш сюдню юсюнден закон алгъанды, алай а бу законну Апелляция сюд бла Кап провинцияны сюдю закон тышы санаб, тохтатхандыла. 1955 джыл Срейдомну правительствосу Аппеляция сюдде сюдюлени санын бешден онбирге дери ёсдюргенди, джангы орунлагъа кеси джанлы сюдюлени салгъанды. Ол джыл огъуна Сенатны юсюнден закон чыкъгъанды, аннга кёре депуталаны саны 49-дан 89-гъа дери кёлтюрюлгенди, бу тюрлениуледен сора Миллет партия 79 орун алгъанды. Андан сора Сайлаучуланы айры келечиликлерини юсюнден закон къабыл этилгенди. Аны бла Кап провинцияда акъ болмагъан сайлаучуланы энчи сайлаучу списоклары къуралгъанды.
.tn
.tn — Тунисни огъары дараджаны интернет домениди.
Апартеид
Апартеидни къуралыуу
Апартеидни «баш» законлары:
Кюнлюк джашауда
Негр районлада кёбюсюне суу быргъыла, электричество болмагъанды.
1970 джыллада кърал бир къара сабийни окъуууна, акъ сабийни окъуууна джоюлгъанны он этиб бирин джойгъанды. Бантуланы окъууларыны юсюнден законнга кёре, къаралагъа тамал билимле бла акъланы джумушларына къараргъа керек болгъан билимле берилгендиле. 1959 джылдан башлаб сегрегация баш окъуугъада келгенди: эм абырайлы, иги университетле акълагъа къалгъандыла, къара ючюн а уа заведенияла джокъну орнунда болгъадыла.
Сегрегация автобусла бла темир джолда да болгъанды: автобусла айры остановкалада тохтагъандыла, поездледе эсе уа къаралагъа къуру ючюнчю класс берилгенди.
Сегрегация джюрюген кёпюрлеге, ачыкъ кинотеатрлагъа, къабырлагъа, парклагъа, джаяулу джол ётюулеге эмда таксиге да джайылгъанды.
1948 джылдан башлаб расаланы араларында илишкиле джасакъланнгандыла. Акъ адам мешинаны джюрютюб барса, ол ал оруннга башха ырхызлы къара адамны олтуртургъа эркилиги болмагъанды.
Къара африканлыла акъланы ишге алыргъа эркинликлери болмагъанды, къара полициячыла акъланы туталмагъандыла.
«Акъ райондагъы» театрла бла кинотеатрлагъа (ол а уа бютеу уллу шахарлада) къарала ийилмегендиле, къара районлада уа не кинотеатр, не театр неда ресторан болмагъанны орнунда болгъанды. Къонакъ юйле бла ресторанланы асламысына правительстводан эркинликсиз (сёз ючюн, африкан къралланы дипломатларын алыр ючюн) къараланы джангыз джумушчу этиб алыргъа болгъанды.
Аллында къаралагъа кючлю алкоголь ички да сатылмагъанды, алай а кечирек бу джорукъ джумушатылгъанды.
Къара африканлыла, 1957 джылны Тыш джерлиле бла клисаланы юсюнден законуна кёре, «акъ» клисалагъа кирелмегендиле. Алай а бу закон къаты болмагъаны себебли, клисалада къарала бла акъла тенг болгъандыла.
Къарала бла башха бетлилеге (бояулулагъа) профсоюзла ХХ ёмюрню башында огъунакъ къуралсала да, къара африканлыла ол профсоюзлагъа закон тамалда член къуру 1980-чи джылланы реформаларындан сора болалгъандыла.
Налогла да тенг алынмагъандыла: къара терилиле минимал сумма джылгъа 360 ранддан, акъла уа — 750 ранддан тёлегендиле хайыргъа налог, алай а акъла налогну процентин кёбге мийик тёлегендиле.
Къараланы асламысы, аланы бантустанлары «бойсунмазлыкъны» алгъандан сора, КъАР-ни гражданлыгъын тас этгедиле. Алай бла КъАР-ни паспортун алалмагъандыла, бантустанланы эркинликлерин дунияда киши танымагъаны себебли, бантустанлада алгъан документле бла тыш къраллагъа чыгъалмагъандыла. Къарала КъАР-ни гражданлары болсала да, паспорт алгъанлары къыйын болгъанды, правительство къаралагъа паспорт берирге керек болгъаннга санамагъанды.
Бантустан система
Апартеид джанлыла, бу системаны толу киргенинден сора, къара африканлыла Къыбыла-Африкан Республиканы гражданлыгъындан чыгъарыр муратда болгъандыла, аны орнуна ала бойсунмагъан псевдокърал-резервацияланы (homelands) гражданлары болургъа керекдиле. Алай бла бантустанда джашаб, КъАР-де ишлегенле ишлерге болджаллы эркинликлери болгъан урунуу иммигрантла статусха келликдиле.
КъАР-ни правительствосу Къыбыла Африканы талай къралгъа юлеширге излегенди. 87% акълагъа, башха бетлилеге (бяулулагъа) эмда индийлилеге къалгъанды, къалгъан 13% а уа къарала джашагъан он «резервациягъа» юлешиннгенди (къараланы саны бютеулей адам сандан 80% болгъанды). Бантустанланы талайына «азатлыкъ» берилгенди, алай дунияны бир къралы да танымагъанды. «Бойсунмагъан» бантустанда джашагъан адам, КъАР-ни гражданлыгъын автомат халда тас этгенди, кесини резервациясында паспорт алгъанды (алай а бу бантустанланы дунияда танымагъанлары ючюн, бу паспорт къуру КъАР бла бантустанлада джарагъанды). Башха «автоном» бантустанчыла да КъАР-ны гражданлыгъы бла байламлы хакъларыны талайын тас этгендиле (сёз ючюн, адамгъа, къралдан кетерге излесе, паспорт тюл, «джол къагъытла» берилгенди). Къыбыла Африканы правительствосу къарала бла проблемаларын, дуниядагъы башха къралланы урунуу миграция бла байламлы проблемаларыны бирича болгъанын кёргюзюрге излегенди.
Алай а, башха къраллада (сёз ючюн, АБШ-де) дискриминация законла къоратылгъандыла, КъАР-де уа тамам терсине, расаланы арасында илишкилерин регуляция этген джангы актла чыгъыб тургъанды. Акъланы апартеид политиканы джакълаулары демография бла да байламлы болгъанды, аланы санлары, къаралагъа кёре аздан-аз болуб баргъанды, апартеидсиз властны къолда тутхан къыйын болгъанды.
Зор бла кёчюрюу
1960-1970-чи джыллада правительство «кёчюрюу» политиканы бардыргъанды, аны баш нюзюрю, хар раса къауумну, берилген джерлешиу джерледе джашауу болгъады. Бир-бир билгилеге кёре ол заманда кёчюрюлгенлени саны юч бла джарым миллион адамдан аслам болгъанды. Кёчюрюрюрге бу къауумладан адамланы болгъанды:
Эм уллу кёчюрюлюу 1950 джыллада Йоханнесбургда болгъанды, анда 60 000 адам джангы шахар тюбю Соуэтогъа кёчюрлюлгендиле (Soweto, къысхартылгъан South Western Townships).
1955 джылгъа дери Софиятаун, къарала джерге ие болургъа эркинлик берилген джангыз шахар район болгъанды; акъыртын-акъыртын ол район кёб расалы район кибик айныгъанды. Йоханнесбургну ёсюую бла, Софиятаунда къара ишчилени саны да ёсгенди. Алай а АМК-ны протестине да къарамай, 1955 джылны 9-чу февралында Софиятаунну адамларын кёчюрюу башланнганды. Танг аласы бла полиция районнга киргенди, джашагъанланы орамгъа къыстаб, хабчюклерин мешиналагъа джюклегенди. Джашагъанланы, правительство эки джыл андан алгъа сатыб алгъан, Иоханнесбургдан къыбыла-кюнчыгъышха 20 километр узакълыкъда Медоулендс атлы джерге келтириб къуйгъандыла. Софиятаун чачылыб, аны орнуна акълагъа Triomf («Триумф») атлы район ишленнгенди. Аны ызындан талай джылны ичинде ушаш болуула Дурбанда (Кейто-Манор, неда Мкхумбане) эмда Кейптаунда болгъанды (55 000 бояулу бла индийли шахар къатына кёчюрюлгендиле). Къараладан сорада Къауум джерлешиу закондан 600 000 афромулат (бояулу), индийли бла къытайлы, 40 000 акъ да «насыбын» алгъанды.
«Бояулула»
Закон бла бютеу халкъ тёрт айры къауумгъа юлешиннгенди: къара африканлыла, акъла, азиячыла (асламысы индийлиле) эмда «бояулула» (неда башха бетлиле, афро-мулатла). Ахыр къауумгъа къатыш расалы адамла киргендиле, аланы ата-бабалары койсан халкъланы, банту халкъланы эмда европачы иммигрантланы келечилери болгъандыла, бояулулагъа бир-бир «кирсиз» койсанлыла да киргендиле. Къыбыла-африкан властла расасын айгъакълар эмда белгилер ючюн къыйын джорукъла къурагъандыла, кёбюсюне къайсы расагъа киргенини оноуун ууакъ оноучула этгендиле, бир-бирде бир юйдегини адамлары башха раса къауумлагъа кирирге болгъандыла. Бусагъатдагъы КъАР-де «бояулула» терминни хайырланыу алай огъуралмайды, кёбюсюне «бояулу атлары болгъанла» (sogenaame Kleurlinge) неда «морла» (Bruinmense) деген ат джюрюйдю.
Апартеидни заманында бояулула да зулумла чекгендиле, аланы да айры шахар тюблеге кёчюргендиле, бир-бирде талай тёлюню джашаб тургъан юйлеринден къыстагъандыла. Бояулулагъа берилген окъууну агъачы, къаралылагъа берилгенден иги болса да, акъланыкъындан кёбге къарыусуз болгъанды. Кёб афро-мулат апартеид бла кюрешде юлюш къошханды: сёз ючюн 1902 джыл къуралгъан Африкан политика организация къуру бояулуланы алгъанды кесине.
Апартеид баргъан заманны асламысында — 1950-1983 джыллада, бояулула, къарала кибик, сайлау хакъсыз болгъандыла. 1983 джыл конституциягъа тюрлениуле этилгенди, аннга кёре бояулула бла азиячыла юч палаталы парламентни сайлаууна къошулур хакъ алгъандыла, къарала уа бантустанланы гражданлары болгъанды.
Башха азлыкъла
Апартеид заманны правительствосуна кюнчыгъыш азиядан тамырлары болгъан къыбыла африкачыла проблема салгъандыла: санлары кёб болмагъан, ата-бабалары Витватерсрандны иштенеклерине XIX ёмюрде келгенлени, туудукълары «индийлилеге» къошулгъандыла, КъАР дипломат илишкиле тутхан Тайвань бла Япониядан иммигрантла «сыйлы акъла» статусну алгъандыла, ала башха акъла бла бир хакълагъа ие болгъандыла. Бир-бирде быллай статусну башха акъ болмагъан азлыкъланы келечилери да алгъандыла. Алай болур ючюн правительство бу адамны европачы багъалыкъланы менимсегенин бегитирге керек болгъанды, кёбюсюне быллай статус афро-американлылагъа да берилгенди.
Апартеид эм аннга къаршчы кюреш
1948 джылда Миллет партияны валстха келиую бла апартеидни баямлауу, Африкан миллет конгрессни ишин актив халгъа кёчюргенди. Бу организация алгъындан эсе кёбге радикал позицияла алгъанды. 1949 джылда АМК джангы программасын къабыл этгенди, анда ачыкъ протестле, граждан бойсунмау акциялагъа чакъырылгъанды. Бу протестле бир-бирде къозгъалыулагъа келтиргендиле. 1955 джылны июнунда, Индий конгресс бла АМК Йоханнесбургну къатыда Клиптаун шахарда джыйылыб Азатлыкъны хартиясын къабыл этгендиле, анда КъАР демократ, раса дискриманициясыз кърал идеясы белгиленнгенди.
БМО бла Халкъла арасы криминал сюд
Къыбыла Афиркада апартеид система дуния джамагъат бла расист идеология кибик саналгъанды эмда айыбланнганды. 1973 джыл БМО-ну Генерал ассамблеясы Апартеидни тохтатыууну эмда аны юсюн аманлыгъына джолукъдурулууну юсюнден халкъла арасы конвенцияны алгъанды. Бу конвенцияны нюзюрю БМО-ну къралларына КъАР-ге къаршчы санкцияла салыугъа юристлик тамал бериу болгъанды. Алай а конфенцияны формулировкасыны андан кенг магъанасы барды, бир кърал да быллай амалланы политикасында бардырыргъа эркин болмагъаны белгиленеди. Конвенция кючге 1976 джыл киргенди.
Рим статут апартеидни 11 адамлыкъгъа къаршчы аманлыкъланы бирине санайды. Бу аманлыкъ ючюн неда бу амалыкъны этиуде болушгъаны ючюн, къайсы къралны да болсун, гражданини Халкъла арасы криминал сюдню аллына чыгъарыллыкъды.
Спорт эришиуле
Кёб джылланы ичинде КъАР-ни спортчулары халкъла арасы эришиулеге ийилмегендиле. 1976 джылда африкан къралла, КъАР бла Джангы Зеландияны регби командалары джолдашлыкъ матч бардыргъанлары ючюн, Олимпий оюнланы байкот этгендиле. КъАР бла контактлары болгъан спортчула да дисквалификация этилгендиле.
Апартеидни эпохасыны бошалыуу (1989—1994 джылла)
1990-чы джылланы башына КъАР-ни оноудагъы элитасыны ангысында тюрлениуле башланнгандыла. СССР-ни чачылыуу бла, КъАР кюнбатыш къраллагъа керекли стратегия партнёр болуудан чыгъаргъа джетгенди. АБШ бла Европа Бирликни къраллары КъАР-ден дискриминация политикасын тохтатыуну кючлюден кючлю даулаб башлагъандыла. Иш экономика изоляциягъа джетгеди. КъАР-ни экономика башчылары правительствогъа басымны кючлендиргендиле, курсну тюрлендирилиуюн излегендиле.
1990 джылны февралында парламентни сессиясыны ачылыуунда, президент Фредерик де Клерк АМК, Панафрикан конгресс, коммунист партияны ишлеуюне джасакъны къоратылгъанын баямлагъанды, Нельсон Мандела азат ийилгенди.
1990 джылны 2-чи майында АНК бла КъАР-ни Коммунист партиясыны келечилерини КъАР-ни правительствосу бла тюбешгендиле. Анда политика чурумла бла тутулгъанланы амнистия этиб, ызындан да реабилитация этерге келишгендиле. Политика тутмакъла тюрмеледен чыгъарылгъандыла, дисседентле джуртларына къайтыр мадар табхандыла. 1991 джылны 30-чу апрелине 933 апартеид бла кюрешчи азатланнганды, алай а 364 террорист тутмакъда къалгъанды. Бютеулей КъАР-ге 6000 политика эмигрант къайтханды (ызына джангыз 100 экстремист ийилмегенди).
Ол джыл огъунакъ акъ либерал политиклени бир къаууму джангы кърал моделни теджегенди, аннга кёре хар раса къауум, закон чыгъарыучу органда тенг келечилиги болургъа керек болгъанды. Алай а Н. Мандела бу теджеуню унамагъанды. Кейптаунда сол радикалланы джыйылыунда, былай айтханды: «Сауутлу кюрешни керек этген факторла, энтда бардыла, ол себебден биз кюрешни бардырыудан башха мадарыбыз джокъду».
Политика болумну табсызлыгъы де Клеркни джангы атламла этерге зорлайды. Мандела бла кёзюулю тюбешиуде протоколгъа къол салады. Аннга кёре, джангы Конституцияны сайланнга констититуцион джыйылыу къабыл этерикди. Сайлауладан сора, кёб расалы, болджаллы правительство къураллыкъды.
«Инката» къымылдау, энди аны аты — Инкатаны эркинлигини партиясыды, бу келишиуге къаршчы чыгъады, 1992 джылны декабрында Бутелези бачама, Квазулу бантустан бла Натал провинция кирген джангы къралны конституциясын басмалайды. Башха бантустанланы башчылары да (ол заманда де-факто бойсунмагъан къралла): Бопутатсвана бла Сискейни кёб расалы, унитар къралны къурау идеясына къаршчы чыкъгъандыла.
АМК бла Инкатаны арасында сауутлу къаугъала башланнгандыла.
Аны бла бирге Панафрикан конгрессни сермешчилери актив болгъандыла. Бандитле полициячыла бла акъ фермерлеге чабханлай тургъадыла. 1993 джылны 27-чи мартында бардырлыгъан митингде ПАК-ни башчысы ачыкъдан акъ тиширыу бла эки сабийин ёлтюргенлерин айтханды, эмда былай баямлагъанды: «Бир фермер — бир окъ! Биз бютеу акъланы ёлтюрлюкбюз — сабийлени да, къартланы да. Бу террорну джылы боллукъду!»
1993 джылны 10-чу апрелинде кесини юйюню босагъасында, Боксбургда КъАР-ни Коммунист партиясыны генерал секретары Крис Хани ёлтюрюлгенди. Мурдар — Януш Валюсь (Janusz Waluś), поляк иммигрант, Къаршчыланыу африканер къымылдауну джандашы болгъанды. «Бир Хани ючюн — минг бурлу» деб чакъыра эдиле, ол заманда къара экстремистле. АМК-ни Наталда бёлюмюню тамадасы Хэрри Гвала къара студентлени ушкок тутаргъа юренирге чакъырады, «кёрюшюулени АК-47 автоматланы ышанларындан бардыры ючюн». Артдан ол, «азатлыкъ ючюн ёлюрге хазырланмайбыз, азатлыкъ ючюн ёлтюрюрге хазырланабыз» деген сёзлени айтыб белгили болгъанды.
Акъла да сауутланыб башлагъандыла. 1990-1992 джыллада кюннге сауут тутаргъа 500 лицензиядан артыкъ берилгенди. Африканер халкъ блок къуралгъанды (АХБ), ары 20 акъ организация киргенди. Аны кенгешини башчысы Ф. Харценберг, директоратха башчы уа Анголада къазауатны джигити — генерал Констанд Вильюн (Constand Viljoen) болады. АХБ-ни баш нюзюрлери Бур халкъ аскерни къурау эмда африканерлени айырылыуу болгъанды.
Кърал толу граждан къазауатны босагъасына келгенди.
Бу болумда, Фредерик де Клерк джангы демократ сайлауланы бардырыгъа разы болады. Сайлаулада (25-29 апрель, 1994) АМК 63 % бла хорлайды, Миллет партия къуру 21 % алады.
1994 джылны 9-чу майында Миллет ассамблея КъАР-ни президентине Нельсон Манделаны сайлайды.
КъАР-де бардырылгъан апартеид политика, 45 джылдан сора ахырын табады.
Апартеидден сора болум
Апартеидни къурууундан сора, КъАР-де аманлыкъны саны кёблеге ёсгенди. Сёз ючюн, 2010 джыл КъАР-де бардырыллыкъ футболдан дуния чемпионатха келлик туристлеге этилген брошюралада джазылгъаннга кёре, негр тийрелеге джаяу кирирге джарамайды. Мешинада кирген эсегиз, тохтамагъыз. Таш ата эселе да мешинагъызгъа, тохтатмагъыз. Мешинагъызны тохтатсагъыз, ол тийреден сау къайтырыгъыгъыз ётюрюкдю.
.to
.to — Тонганы огъары дараджаны интернет домениди.
Импичмент
Импичмент (ингил. impeachment — терслеу, лат. impedivi — «чырмадым, тыйдым» деген сёзден келеди) — мийик дараджалы кърал къуллукъчуну (къралны башчысына дери) къуллугъундан парламентни сюд этиуюню юсю бла тайдыргъан процедура.
Тарихи
Аллай ангылам XIV ёмюрде Ингилизде король фаворитлеге къаршчылыкъ этиу мадар халда чыкъгъанды, ол заманда Джамагъатланы Палатасы кесине король министрлеге Лордланы Палатасыны сюдюне берир хакъ алгъанды, аннга дери ол хакъ къуру королнукъу болгъанды. Джамагъатла лордланы сюдлерине терслеу чыгъаргъан процедурагъа «импичмента» аталгъанды. Британияны тарихинде импичмент ахыр кере 1806 дж. хайырланнганды. Британ законладан ол ангылам АБШ-ни конституциясына кёчгенди, анда ол тёбен палата огъары палатагъа къараргъа къуллукъчулагъа (сюдюле, губернаторла эм башхала президентге дери) къаршчы тарслеулени бергенни магъаналагъанды. Огъары палата АБШ-де Ингилиздеча сюд инстанция халда болады, президентни уа кечерге хакъы болмайды. Алай бла, импичментни тамам магъанасы — къуллукъдан тайдыргъан процедураны биринчи этапы болады, алай а бусагъатда (ингилиз-саксон къраллада огъуна) импичмент деб — саулай тайдыргъан процессге атайдыла.
Диктатура
Диктатура (dictatura) — кърал властны бютеулей бир адамны — диктаторну неда бир классны (пролетариатны диктатурасы) къолунда болгъан кърал оноу формады.
Бусагъатда диктатура деб не законла бла, неда джамагъат институтла бла чекленмеген энчи властны режимине айтадыла.
Диктатурада бир-бир демократ институтла болса да, аланы политикагъа эткилери бек азды. Кёбюсюне диктатор режим энчи эркинликлени чеклеу, политика оппонетлерине къаты репрессия мардала бардырыу бла аякъда турадыла.
Буруннгу Римде диктатура
Аллындан диктатура деб Рим республикадагъы баш экстраординар магистратурагъа айтхандыла. Диктатура сенатны бегими бла салыннганды, аннга кёре республиканы баш ординар магистратлары — консуллары диктаторну сайлагъандыла, эмда аны къолуна оноуну бютеу толулугъун бергендиле. Диктатор кесине орунбасарны — атлы аскерни тамадасыны алгъанды. Диктаторланы биргелерине 24 ликтор болургъа керек болгъанды, консулланы уа джангыз 12-ер ликторлары болгъанды.
Диктаторланы чексиз властлары болгъанды, эмда сюдге тартылмагъандыла, алай болджаллары джетсе орунларындан кетгендил. Аллындан диктатура 6 айгъа неда сенат бла белгиленнген (къралгъа къоркъуу болса, къоркъуу кетгинчи) болджалгъа салыннганды.
Алай а б. э. д. 82 джылда биринчи болджалсыз диктатор — Луций Корнелий Сулла сайланнганды (сёзде — «законланы къурар ючюн эмда республиканы джарашдырыр ючюн», legibus faciendis et rei publicae constituendae causa). Б. э. д. 79 джылда Сулла, диктатор орундан кетеди. Ёлтюрюлюуюне ай къалыб, б. э. д. 44 джылда болджалсыз диктатор болуб Гай Юлий Цезарь сайланады, аннга дери граждан къазауатны заманында тюз джорукъла бла диктатор сайланнганды. Диктаторлукъ система Цезарны ёлюмюнден сора кёб турмай, б. э. д. 44 джылда къурутулады.
Сулла бла Цезарь джорукъ бла сайланнган ахыр диктаторла болгъандыла, эмда бусагъатдагъы ангылам бла Римде биринчи диктаторла болгъандыла. Октавиан Август эмда аны ызындан келген императорла диктатор оруннга сайланмагъандыла (Августха бу орун теджелгенди, алай а ол унамагъанды), алай а кертиликде аланы къолларында диктатор властлары болгъанды. Формал халда Рим кърал андан сорада кёб джылланы республикагъа саналгъанды эмда властны республикан органлары болгъандыла, кертиликде уа монархия болгъанды.
Август огъунакъ аны ызындан, аны ёге джашы — Тиберий аны орнун аллыгъына гарантия этгенди, аны бла Рим республика монархия болуугъа биринчи атламын этгенди.
Буруннгу грек къраллада диктатура
Буруннгу Греция бла аны колонияларында диктатура кенг джайылгъанды. Бу къраллада диктатура тирания атны, диктаторда — тиран атны джюрютгендиле. Биринчи заман бу сёзню негатив магъанасы болмагъанды. Тиранланы кёбюсю демосну (халкъны) джакълаб, аристократиягъа къаршчы болгъанды. Тиранланы бир къаууму, артыкъсыз да ал заманладагъыла, сууаблыкълары бла, адилликлери бла белгили болгъандыла: юлгюге Коринфни тираны Периандрны неда Афинлени тираны Писистратны айтыргъа боллукъду. Алай а зулмучу, къаты тиранланы юсюнден хапарла андан да кёб болгъандыла. Сёз ючюн, Акрагантны тираны Фаларид адамланы джез бугъада кюйдюрюрге бек сюйгенди. Грек полисни аллында тирания, аристократияны зулмулугъуна къаршчы болуб, поизитив орун алса да, граждан джамагъатны бегиую, айныугъа тыйыгъыч болгъанды.
Орта ёмюрледе диктатура
Орта ёмюрледе кърал оноуну баш формасы монархия болгъанды. Власть кюч бла ауушунса да, властха патчах неда башха сыйлы тукъумланы келечилери келгендиле, ала да властны осуйлукъ бла берирге излегендиле. Алай а бютеу къралда монархия болмагъанды. Коммуна-шахарла эмда саудюгер республикала кеслерин къоруулар ючюн аскер башчыланы — кондотьерлени неда бийлени хакъгъа чакъыргъандыла. Къазауатдан сора, аскерлерини болушлугъу бла бир-бир кондотьерле властны къолдан иймегендиле, диктаторла болгъандыла. Быллай диктатурагъа синьория дегендиле. Бир-бир синьорияла осуйлукъ монархия болгъандыла. Быллай юлгюлени эм белгилисине Франческо Сфорцаны санаргъа боллукъду.
Европада
Эм джангы заманда Европада диктатор режимле бек джайылгъандыла. Кёбюсюне аланы джайылыуларына тоталитар идеологияланы джайылыуу себеб болгъанды. Сёз ючюн 1922 джыл Италияда фашист диктатура, 1933 джыл Германияда нацист диктатура бегигенди. Аланы тышында онгчу диктатура талай къралда бегигенди. Бу диктатор режимлени асламысы Экинчи дуния къазауатдан сора къуругъандыла.
Азияда, Африкада эмда Латин Америкада
Азияда, Африкада эмда Латин Америкада диктатураланы бегиую деколонизация процесс бла бирге баргъанды. Джангы азатлыкъ алгъан къраллада демократ адетлени, кърал институтланы къарыусузлугъундан хайырланыб кёбюсюне аскерчи къауум властны къолгъа алгъанды.
Солчу диктатор режимле
Марксизмде да пролетариатны диктатурасы деген ангылам болгъанды.
.tr
.tr — Тюркню огъары дараджаны интернет домениди.
Иена
Ие́на ([йена]; японча — 円) — Японияны ачха биримиди, АБШ-ны доллары бла евродан сора ючюнчю резерв валютады. Халкъла арасы коду: JPY. Латин символ — ¥, Японияда 円 иероглиф хайырланады.
Бусагъатда къолда быллай номиналлы темир ачха джюрюйдю: эмда къагъыт ачха:
.tp
.tp — Португал Тиморну огъары дараджаны интернет домениди.
Иена
Тарихи
Иена 1871 джыл Мейджи Реставрациясындан сора, Эдо кёзюуню къатыш ачха системасыны орнуна келгенди. Реставрациягъа дери алтын, кюмюш, джез эмда къагъыт ачха белгиле джюрюгендиле, аны юсюне ол ачханы ара правительствону тышында 244 бийликде чыгъаргъандыла. Юлюш бирим: сэн (яп. — 銭) = иенаны 1/100, рин (яп. — 厘) = иенаны 1/1000. Сэн бла рин 1954 джыл къоратылгъанды, алай а «сэн» ангылам бусагъатха дери финанс дуняда джюрюйдю. Джангы валютаны 1 иена = 1,5 г Алтын стандарты болгъанды, алай кечирек экономика болумгъа кёре Япония бу стандартны талай кере къоратыб джангыдан киргизгенди.
.tp
Официал халда кетерилген эмда .tl доменнге алмашдырыу процессдеди.
Иена
Тарихи
Кесини атын — «иена» — «ен» деген сёзден алгъанды (японча - «тёгерек»), иенагъа дери темир ачхаланы белгили бир формалары болмагъанды, бир бирле тёртгюл, башхалары зугул, бир-бирде уа ангыланмазча хар ачха бир башха форма. Иенаны бурунгу, «сыйлы» иероглиф сураты барды — 圓.
Дуния таныгъан валюта статус иена 1953 джылны 11-чи майында алгъанды, ол заманда Халкъла арасы валюта фонд 2,5 миллиграмм алтын паритетин бегитгенди. Андан сора АБШ-ны доллары эмда башха дуния валюталагъа кёре талай ревальвациядан сора иенаны «ауурлугъу» иги кесекге ёсгенди.
2000 джылда Окинавада баргъан 8-чи Экономика Саммитге эмда джангы мингджыллыкъгъа атаб Е серия джюрюуге чыкгъанды. Бу серияда 2000 иена номиналы банкнотала болгъандыла (Японияны тарихинде биринчи кере). Бу банкноталада биринчи болуб джакъ белгиге Еврионну илкери хайырланнганды.
2000 иена номиналгъа къошакъ болуб, 2004 джыл джангы 10 000, 5000 эмда 1000 иена багъада (серия F) купюрала чыкъгъандыла, ала кечирек D серия банкноталаны ауушдургъандыла. E серияда сыналгъан, эм джангы джакълаучу технологияла хайыраныб башлагъандыла.
.tt
.tt — Тринидад бла Тобагону огъары дараджаны интернет домениди.
Минги тау
Минги тау — Кавказда, Къарачай-Черкесия бла Къабарты-Малкъарны чегинде орналгъан стратовулканды. Минги тау, Уллу Кавказ аркъадан шималыракъ орналады эмда Россияда эм мийик тау башха саналады. Европа бла Азияны чеги кескин болмагъаны себебли, Европада да эм мийик тау башха саналыучанды.
Минги таугъа биринчи кере генерал Эммануэлни экспедициясыны джол кёргюзтюучюсю Хачирланы Муссаны джашы Хыйлар (Хыйса) 22 июль 1829 джылда чыкъгъанды.
География хапарлауу
Альпинист классификациягъа кёре, Минги тау 2А къарлы-бузлуду, эки тёппесин ётюу а — 2Б болады. Башха, андан да къыйыныракъ маршрутла да бардыла, сёз ючюн, Минги тау (З) С-З къабыргъасы бла 3А.
Аты
Минги тау узакъдан кёрюннгени себебли, бу тауну аты кёб халкъланы тиллеринде да барды, тюз этеклеринде джашагъан къарачай-малкъарлылада тарихлеринде талай атны джюрютгендиле, сёз ючюн, Джелбуруш (бир-бир алимлени оюмларына кёре, бу сёзден къуралгъанды бусагъатдагъы орусча «Эльбрус» вариант да). Башха тилледе аты:
Ёзенлери
Адыл суу, Ишхелди, Адыр суу ёзенле, эмда Тонгуз-Орун бла Ушба альпинистле бла тау туристлени бек сюйген джерлериди. Минги тауну этеклери — Россияны тау курортуду
Чыранлары
Минги тауну чыранларыны бютеулей майданы 134,5 км²; аланы ичинде эм белгилилеге: Уллу эм Гитче Азаула, Терскъол чыранла саналадыла.
Тёппесине чыгъыу
Минги тауну этеклеринде джашагъан къарачайлыла бла малкъарлыла эртден да таугъа чыкъгъандыла, алай а мыннга джазылгъан шагъатлыкъ джокъду. Минги тауну мийиклигин (5421 м) биринчи кере 1813 джыл орус академик В. К. Вишневский белгилейди.
Минги тауну тёппелерини бирине биринчи кере къагъытда шагъатлыкъ бла джетишимли 1829 джыл генерал Г. А. Эммануэлни башчылыгъы бла экспедиция чыкъгъанды. Экспедиция илму экспедиция болгъанды, аннга къошулгъанла: академик Адольф Купфер — геофизик, геолог, Петербургда Баш геофизика обсерваторияны тамалын салгъан, физик Эмилий Ленц, зоолог Эдуард Минетрие, Орус энтомология джамагъатны тамалын салгъан, ботаник Карл Мейер, суратчы-архитектор Иосиф Бернардацци, маджар алим Янош Бессе. Болушлукъ къуллукъда 850 аскерчи бла 350 къазакъ болгъанды, эмда талай джерли джол кёргюзюучю.
Миниуню кесине къуру Купфер, Ленц, Мейер, Минетрие, Бернардацци, 20 къазакъ бла джол кёргюзгенле къошулгъандыла. Алай а къошулгъанланы кёбюсю, джолну ауурлугъу, алпниист кереклери джарашмагъаны себебли ызына къайтхандыла. Андан арысына тёрт адам баргъанды: Эмилий Ленц, къазакъ Лысенков эмда эки джол кёргюзюучю — Хачирланы Хыйса (Хыйлар) бла Сотталаны Ахия. 5300 мийикликде къарыулары тауусулуб Ленц бла аны биргесине келген экеулен да тохтайдыла. Биринчи кюнчыгъыш тёппеге 1829 джылны 10-чу июлунда сагъат 11 бола, къарачайлы джол кёргюзюучю Хачирланы Хыйса чыгъады. Аны чыкъгъаны лагерде ушкок салют бла белгиленнгенди. Эммануэль чыгъыугъа лагерден кючлю кёзюлдюреуюк бла къараб тургъанды.
Базалары болгъан джерде ташда эсгертме джазыу этиледи, алай а аны оруну заман бла тас болады, ХХ ёмюрде совет альпинистле табадыла ол джазыулу ташны.
Кюнбатыш тёппесине биринчи кере джетишимли 1874 джыл ингилиз альпинистлени къаууму чыгъады (башчылары Ф. Грове) алагъа джол кёргюзген биринчи чыгъышха къошулгъан малкъарлы Сотталаны Ахия болады.
1974 джылны августунда юч УАЗ-469 мешина 4000 метрлик мийиклиде чыранлагъа чыкъгъандыла. 1998 джылны 12-чи августунда Минги таугъа къарачай тукъумлу Хурзук бла Дауур атлы атла бла экспедиция чыгъады. Минги тауну тарихинде бу биринчи ат бла чыгъыу болгъанды.
Минги тау Ата джурт къазауатны заманында
Европаны эм мийик нохтасы болгъаны себебли, Минги тауну символлукъ магъанасы болгъанды, ол себебден Уллу Ата Джурт Къазауатны заманында былайда ачы сермешиуле болгъандыла, ол сермешиулеге белгили герман 1-чи тау-мараучу дивизия «Эдельвейс» да къошулгъанды. «Кавказ ючюн сермешиуде» 1942 джылны 21-чи августунда тау-мараучула «Кругозор» бла «Приют-11» базаланы кючлеб, кюнбатыш тёппеде немец байракъны тагъадыла. 1942-1943 джылланы къышында вермахт Минги тауну къабыргъаларындан къаушатылады, 1943 джылны 13-чю бла 17-чи февралында уа совет аскерчи альпинистле кюнбатыш эмда кюнчыгъыш тёппелерине чыгъб совет байракъланы тагъадыла.
Вагиф Султанлы
Жашауу
Кюхнебазар элни орта школун бошагъанды (1964-1974). Школда окъугъаны бла бирге, Курдамир районну музыка школуна да жюрюгенди (1970-1975). Бир ауукъ заманны Курдамир районну электросетинде ишчи болуп уруннганды (1974-1976).
1984 ж. «Азербайджан драматургияда къылыкъ проблемасы (1970-1980)» деген диссертациясын къоруулайды ол, 1997 жыл а – «Мамед Эмин Расулзадени жашауу эм адабият иши» деген доктор диссертациясын». 1999 жылдан бери Баку Къырал Университетни Азербайджан адабиятыны тарих кафедрасыны профессоруду.
Жамауат иш бла тохтаусуз кюрешеди. 1991 жыл Азербайджановедлени Битеудуния Ассоциясын къурагъанды эм аны башчысына айырылгъанды.
«Эркинлик» эм «Эркин Европа» деген американ радиостанцияны азербайджан адабиятдан бериулерини корреспонденти болуп ишлегенди (1995-1998). Польшалы «Худафарин» (1995), шведли «Араз» (1996-1997), эм американ «Дунияны азербайджанлылары» (2000-2012), деген басма чыгъармаланы баш редактору да болгъанды.
1999 жыл июньдан октярьге дери Великобританияны Эдинбург Университетниде «Ингилиз адабият эм батыш маданият» усталыкъдан илму практиканы ётгенди.
Гасанбек Зардаби атлы саугъагъа (1995), тюрк тилге (тюрк тиллеге) къуллугъу ючюн Кипр-Балкан-Евразиялы тюрк адабият Организацияны халкъла аралы саугъасына (2003) тийиншли болгъанды; Мисирни Маданият Минстерствосуну Даражалы грамотасы (2014), Тюрк Тиллени Жангыртыу Итиним Гюренини айырма ишлери ючюн саугъала бла да белгиленнгенди (2017).
Швецияда (2001), Голландияда (2002), Германияда (2004), Бельгияда (2008) эм Великобританияда (2010) баргъан Битеудуния Азебайджанлыланы Конгрессини симпозиумларында Правленни членине айырылгъанды (КАМ).
Лена Белкина
Лена Белкина (Олена Юріївна Бєлкіна; туугъаны: 27 ноябрь 1987 джыл, Ташкент, СССР) — опера джырлаучу.
Вагиф Султанлы
Жашауу
2018 жыл США-да орналгъан Жазыучуланы Халкъла Аралы Ассоциациясына член болгъанды. Аны чыгъармалары США-да, Англияда, Тюркде, Данияда, Мисирде, Иранда, Россияда, Украинада эмда башха къыраллада чыкъгъандыла.
Юйдегилиди, эки сабийи барды.
Суратлау чыгъармачылыкъ
Адабият ишге ол ёсемек заманында киришгенди, алай «Ачыханс ийиси» деген биринчи хапарын а «Азербайджан тиширыуу» деген журналда 1980 жыл басмалагъанды. Андан бери басмада хапарлары, кёчюрмелери, алимлик-публицистика статьялары тохтаусуз чыкъгъанлай турадыла.
«Унутулуу тюшю» (1982), деген роман аны чыгъармачылыгъында белгили жерни алады, анда къабырланы кёчюрюу уллу тынгысызлыкъча, къатышлыкъча суратланады жамауат жашауда. Ол къатышлыкъ романда суратланнган сыфатланы ич дунияларын ачыкъларгъа онг береди. Къабырланы чачхан бульдозерчи кеси кесин ёлтюргени бла бошалгъан романда автор адеп-къылыкъ сыйлылыкъны ёлюмге къарчылыгъын тенглешдириу муратлы болгъанды.
«Адам тенгизи» (1992), кертилик бла метафоралы къатыш жазылгъан романыавторнусуратлау чыгъармачылыгъында энчи жерни алады. Романда озгъан ёмюрню сексенинчи жылларында болгъан иш суратланады. Ёлюм жазадан къутхарылгъан, тыш шахарда жашырын жашагъан жигитни юсюнде бла аны сыфатында, жамауатны адеп-къылыкъ жашаууна сингнген жеклик проблеманы онгайтыу мадар излеу кесине жол тапханды авторну бу суратлау чыгъармасында.
Болумну ол ызда барыуу авторгъа адам бла дунияны юсюнден кесини философия сагъышларын ачыкъларгъа онг береди. «Къумда согъуш» деген романы энчилиги – дунияны бийлеп баргъан жеклик, унутулуу, жандауурсузлукъ, керексизлик проблемалагъа къажаулукъ.
Вагиф Султанлыны «Акъ жол», «Эрттен туман», «Чапыракъсыз бутакъланы жашил жырлары», «Хашкен», «Дорбун», «Кутуб кече», «Ата журт», «Айрыкам», «Ылызмы», «Артхалагъан агъым», «Тилсиз жюзюк», «Чалдишли ит орун», «Кёнделен ауана», «Топуракъ сыйкъырчылыкъ» эм башха хапарлары ёзюмек хаты, тили бла да энчиди. Авторну къаламындан быллай тарих хапарла да чыкъгъандыла: «Тюбешир жер», «Наваи-Гумру», «Хумаюн», эм б.
Андан сора да лирико-романтикалы халда жазылгъан кёп миниатюраны авторуду ол.
Илму чыгъармачылыгъы
Суратлау чыгъармачылыгъы бла бирге, автор адабиятда теориялы-эстетика соруула бла да кюрешеди. Аны адабият-кесамат эм маданият-тинтиу байламлы излеми «Мамед Эмин Расулзадени адабият дуниясы» (1993), «Къыйын жолну жолоучусу» (1996), «Эркинликни обукълары» (1997). «Азербайджан эмиграция адабият» (1998), «Адабият-теориялы иллюстрацияла» (2000), «Жашауну сакълау жагъасы» (2004), «Адабият кесамат окъутууну соруулары» (2007), «Азербайджан адабият кесамат» (2012), «Хуруятха сюймеклик» (2014), «Азербайджан адабият кесамат» (2019) эм б. китаплада кёргюзтюлгенди. Авторну чыгъармачылыгъында азербайджан эмиграция адабият аны ишинде энчи жерни алады.
Вагиф Султанлы кесамат эм адабият болум бла байламлы кёп публицистика ишлени, алимлик-публицистика статьяланы авторуду. Къыралла аралы конференциялада, симпозиумлада, форумлада эм семинарлада окъулгъан докладлары аны илму чыгъармачылыгъында магъаналы жерни аладыла.
Кёчюрмечилик иши
Вагиф Султанлы кёчюрмечилик иш бла да кюрешеди. Ол Решат Нури Гюнтекинни «Къужму» бла «Тирмен» деген романларын азербайджан тилге кёчюрюп, аланы басмадан чыгъаргъанды. Андан сора да – Сергей Житомирскийни «Сиракуздан алим» деген тарих повестин, Эрвин Штритматтерни, Ярослава Гашекни, Вейо Мерини, Густава Стопкини эм башхаланы хапарларын. Мамед Эмин Расулзадени «Пантуранизмни юсюнден» деген чыгъармасын да (бир башха кёчюрмечи бла бирге) орус тилден аудургъанды.
Фарер айрымканла
Фарер айрымканла, Фарерле (фар. Føroyar, Фёрьяр, «Къой айрымканла», дат. Færøerne) — Атлантика океанны шимал джанында айрымкан группа, Шотландия бла (Шетланд айрымканла бла) Исландияны араларында. Данияны автоном региону боладыла айрымканла, 1948 джылдан бери бары джаны бла да (тыш политика бла, аскер къоруулаудан къалгъан) кеси оноу бла турадыла.
Монако
Монако Бийлик неда Монако (Principauté de Monaco) — бурху къралды, Европаны шималында Джерле арасы тенгизни джагъасында орналыбды. Франция бла чекелешеди.
Магас
Магас (Мага́с, Мага́с) — Юнгюш республиканы ара шахарады.
Къарачай автоном область
Къарачай автоном область (1936 джылгъа дери болгъан орфографияда — Qaracaj avtonom oвlast, Карачаевская автономная область) — СССР-де 1926—1943 джыллада болгъан административ биримди.
Ара шахары — Микоян-шахар (бюгюннгю Къарачай шахар) болгъанды.
Тарихи
Область, 26 апрель 1926 джыл Къарачай-Черкес автоном областны Къарачай автоном область бла Черкес миллет округга (1928 джылдан — Черкес автоном область) бёлюннген сагъатында Шимал-Кавказ крайны къурамында къуралгъанды.
13 март 1937 джылдан область, Орджоникидзевский крайны къурамына киреди, 12 январь 1943 джылдан — Ставрополь крайны къурамында.
Къарачайлыланы Орта Азия бла Къазахстаннга кёчюрюуню эсебинде Къарачай автоном область 1943 джылны 12 октябрында къурутулгъанды. Областны джерлери Ставрополь край бла Черкес автоном областны арасында юлешилиннгендиле, Микоян бла Учкулан районладан къуралгъан Клухор район а уа Гюрджю ССР-ге берилгенди.
Къарачайлыла ызларына къайтхандан сора джангыдан Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды.
Административ бёлюнюую
1 январь 1941 джылда халгъа кёре областны къурамына 1 шахар бла (Микоян-Шахар) 6 район киргенди :
Халкъы
1926 джылгъы бютеусоюз халкъ санаугъа кёре областда 64 613 адам джашагъанды.
1939 джылгъы бютеусоюз халкъ санаугъа кёре областда 150 303 адам джашагъанды (аны ичинде: шахарчыла — 10 713 адам, элчиле — 139 590 адам). Миллет къурамы былай болгъанды:
Европа
Европа — дунияны алты кесегинден бири, Азия бла бирге Евразия континентни къурагъан. Джер ёлчеми 10 млн км², адам саны 733 млн.
Чеклери
Буруннгу грекле алгъа Европаны энчи материкге санагъандыла, Азиядан Эгей бла Къара тенгизле айыргъан, Африкадан а — Джерле арасы тенгиз (Средиземное море). Европа, бусагъатда Евразия делиннген, уллу континентни гитче кесеги болгъанын ангылагъанларын да, антик джазыучула Европаны кюнчыгъыш чегине Дон сууну санаб башлагъандыла. Ол ангылам эки минг джыл чакълы бир тургъанды. Сёз ючюннге, Меркатор Европаны кюнчыгъыш чегин Дон суу бла бардыргъанды, аны башындан шималгъа Акъ тенгизге (Белое море) дери.
В. Н. Татищев 1720 джылда Европаны кюнчыгъыш чегин Уралгъа дери кёчюрюрге салгъанды. Аз-аздан джангы чек Россияда, андан сора уа саулай дунияда бегигенди.
Бусагъат заманда Европаны чегин былай чертедиле: шималда — Шимал Бузлауукъ океан бла; кюнбатышда — Атлантика океан бла; къыблада — Джерле арасы, Эгей, Мермер, Къара тенгизле бла эмда Уллу Кавказ тау аркъа бла Каспий тенгизге дери; кюнчыгъышда — кёбюсюне Урал тау аркъаны кюнчыгъыш этеги, Эбма суу бла Каспий тенгизге дери. Европагъа къатындагъы айрымканланы да къошадыла.
Географиясы
Европаны Атлантика бла Шимал Бузлауукъ океанла эмда аланы тенгизлери джууудыла.
Айрымканларыны майданлары 730 минг км² чакълы бир болады. Джарымайрымканла Европаны майданында 1/4 боладыла (Скандинав, Пиреней, Апеннин, Балкан дагъыда башхала).
Орта мийиклиги 300 метр чакълы бир, максимал мийиклиги — 5642 метр (Минги Тау), минимал мийиклиги — -28 метр (Каспий тенгиз).
Кёбюсюне тюзледиле Европаны юсю (аладан эм уллула — Кюнчыгъыш-Европа, Орат-Европа, Орта эмда Тёбен-Дунай, Париж тюзле), таула 17 % чакълы бир боладыла (башла — Альп, Кавказ, Карпат, Пиреней, Апеннин, Урал, Скандинав таула, Балкан джарымайрымканны таулары). Къайнай тургъан вулканла Исландияда эм Джерле арасы тенгизни тёгерегинде бардыла.
Баш суула: Итил (Волга, эм узун сууду Европада, къуру бир къралны юсю бла ётеди), Дунай, Урал, Эмба, Днепр, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер.
Уллу кёлле: Ладога, Онега, Чудь, Венерн, Балатон, Женева.
Арктика айрымканлада эмда Шимал Бузлауукъ океанны джагъасында — арктика тюзле эм тундра, андан къыбылада — чегет-тундра, тайга чегетле, къатыш эм кенгчапракъ чегетле, чегет-аулакъла, аулакъла, субтропик джерле арасы тенгиз чегетле эмда кёкенле; къыбыла-къюнчыгъышда — джарым къум тюзле.
Тарихи
Адам къайдан келгени Европагъа даулаш сорууду. Адам чыкъгъан джер болмагъаны Европаны белгилиди къуру. Биринчи адам маталлыла Европагъа Индиядан келгендиле деген версия барды. Алай а андан тюзюрек гипотеза биринчи адам маталлыланы Европагъа Африкадан Ал Азия бла келтиртеди. Ол виллафранк заманны ортасында болгъан болурду дейдиле.
Бюгюннгю физика типли адамла (Homo sapiens) Европагъа 35 минг джыл мындан алгъадан джашагъанлары белгилиди. 28 минг джыл мындан алгъа уа неандертал адам джокъ болгъанды.