cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барас кюн
Къарачай-малкъар тилге «барас» сёз христиан динден келгенди эмда христиан шыйых тиширыу Сыйлы Параскеваны атыды. Бу шыйых тиширыуну аты грек тилден туура «байрым кюн» деб кёчюрюледи (ол тиширыуну атасы-анасы, ол кюн Исса файгъамбар къачда керилгенди деб ийнаннганлары себебли, байрым кюнню сыйын бек кёргендиле, аны ючюн сабийлерине алай атагъандыла), алай а къарачай-малкъар тилде эм черкес тилде (бэрэжьей/бэрэжъый) ыйыкъны ючюнчю кюнюн — барас кюнню — атыды. Гюрджю (პარასკევი — paraskevi), юнгюш (пIаьраска) эм чечен (пӀераска) тилледе эсе уа, бу тамыр бла байламлы сёз — (грек тилдеча) байрым кюнню атыды.
== Халкъ культурада барас кюн бла байламлы ийнаныула ==
Шерлок Холмсну музейи
Шерлок Холмсну Музейи (The Sherlock Holmes Museum) — Лондонда сэр Артур Конан-Дойль джаратхан персонаж, белгили детектив Шерлок Холмсну музей юйю.
Артур Конан-Дойлну чыгъармаларына кёре, Шерлок Холмс эмда аны шоху доктор Ватсон Бейкер-стрит, 221b (221b, Baker street) адресде 1881 — 1904 джыллада фатар тутхандыла. Бу чыгъарма джазылгъан заманда Лондонда аллай адрес болмагъанды. Алай а кечирек Бейкер-стритни шималгъа созулгъанындан сора, бу номер 215 бла 229 номерлени арасында санда болгъанды, ол адрес эмда Abbey National къурулшчу джамагъатны адреси болгъанды. Ол себебден кёб джылны ичинде Abbey National Baker street, 221b адресге Шерлок Холмсха келген мектубла бла башха конференцияны джарашдырыр ючюн энчи секретар тутаргъа керек болгъанды. Музей къурулгъан заманда юйню адреси 239 болгъаны себебли, чыгъармадагъы адресча болур ючюн «221b Baker Street» атлы фирма къураб, аны атын тагъаргъа керек болгъандыла. Алай а кечирек бу юй официал халда 221b, Baker Street, London, NW1 6XE, почта адресни алгъанды, эмда бютеу корреспонденция музейге келиб башлагъанды.
Музей метрону станциясындан узакъ болмай, Бейкер-стритде орналгъанды. Мекямы тёрт къабатлы викториячы стилде юйдю. 1815 джыл къурулгъанды эмда 2-чи класслы архитектура эмда тарих къыйматы болгъан мекямланы тизимине къошулгъанды.
Музейни биринчи къабаты сувенир тюкенди. Экинчи Холмсну отоуу, ючюнчюде Ватсонну эмда миссис Хадсонну отоулары. Тёртюнчюде персонажланы къаууздан скульптуралары барды. Музей хар кюн сайын сагъат 09:30 бла 18:00 арасында ишлейди. Кириш билетни багъасы уллулагъа 8 стерлинглени фунту (2013 джыл). Музейде тёлеусюз фото- эмда видео алыргъа болады.
21 ноябрь
21 ноябрь — григориан орузламада джылны 325-чи кюнюдю (високос джыллада — 326-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 40 кюн къалады.
Ючюнчю Рейхни байрагъы
Кърал байракъ (die Reichsflagge) — Германияны (1943 джылдан башлаб — Уллу Германияны) (Großdeutsches Reich) официал кърал белгилерини бири болгъанды, 1935—1945 джыллада ол арасында акъ тёгерекде джанбаш оннга бурулгъан свастикасы бла къызыл къумач болгъанды, аны официал аты die Hakenkreuzflagge («свастикалы байракъ», сёзюн сёзюча кёчюрюлсе — «ыргъакълы къачы болгъан байракъ») болгъанды.
1933—1935
1933 джылны 12-чи мартында байракъланы тагъылыуларыны ал низамгъа салыуню юсюнден бегим бла, къара-акъ-къызыл байракъ бла свастикалы байракъ (нем. die Hakenkreuzflagge) бирге тагъылыргъа керек болгъаны бегитилгенди, «''бу байракъланы герман къралны махтаулу ётген заманы бла немец миллетни тири джангыдан айныуун бир бирлерине байлайдыла. Биргеала кърал власть бла немец халкъны ич байламын келечилик этерге керекдиле''». Аскер мекямла бла башха къурушлада къуру кърал аскер байракъ тагъылыргъа керек болгъанды (die Reichskriegsflagge).
1933 джылны 22-чи апрелинде «Байракъланы тагъылыуларыны ал низамгъа салыуню юсюнден экинчи бегим» бла бегитилгенди:
Ич ишлени кърал министрини буйругъу бла 1933 джылны 29-чу апрелинде бютеу саудюгерчи кемеледе 1933 джылны 1-чи майындан башлаб, кемени кормасында къара-акъ-къызыл байрагъыны тышында, фок-мачтада неда гюйс-штокда свастикалы байракъ тагъылыргъа керек болгъанды (die Hakenkreuzflagge).
1933 джылны 16-чы июлундан «Байракъланы тагъылыуларыны ал низамгъа салыуню юсюнден ючюнчю бегими» бла бегитилгенди: 1921 джылны 11-чи апрелини герман байракъланы юсюнден бегимни тюрлендире, Темир Къачлы саудюгерчи байракъны джангы аты алгъыннгы тенгиз абычарладан капитанлары болгъан саудюгерчи кемелени байрагъы атны алгъанды (die Flagge für ehemalige Marineoffiziere als Führer von Handelsschiffen) эмда юч тенг кёнделен ыздан къуралгъанды, башында — къара, арасында — акъ, тюбюнде- къызыл, къара ызында Темир Къач, акъ санджох бла эки кере къыйылыб салыннгады.
1935—1945
1935 джылны 11-чи апрелинде «Бачама бла кърал канцлерни штандартыны юсюнден бегим» бла джангы байракъ бегитилгенди :
1935 джылны 23 июнунда сауутлу кючлени кърал министрини джангы байрагъы бегитилгенди
1945 джылны 8-чи майында Германияны сауутлу кючлерини капитуляциялырыны юсюнден актха къол салыннганды, Германияны къраллыгъы къоратылгъанды эмда СССР-ни, АБШ-ны, Уллу Британияны эм Францияны оккупацион властлары тёрт оккупацион бёлгеде да герман байракъланы къайсы тюрлюсюн да джасакълагъандыла.
1949 джылда ГФР бла ГДР-де къара-къызыл-алтын байракъ бегитиледи, ол байракъ XIX ёмюрде Герман Бирликде хайырландырылгъанды, эмда немец халкъны биригиуюню белгиси болгъанды, 1919—1933 джыллада уа Германияны байрагъы болуб тургъанды (ГДР 1959 джылда байрагъыны арасына гербин салгъанды).
22 ноябрь
22 ноябрь — григориан орузламада джылны 326-чы кюнюдю (високос джыллада — 327-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 39 кюн къалады.
Бирикген провинцияла
Нидерландланы Бирикген Провинцияларыны Республикасы (официал толу аты Джети бирлешген тёбен джуртланы республикасы, Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden) —XVI ёмюрдеги Нидерланд буржуаз революцияны хорламыны эсебинде къуралгъан европачы къралды. 1581 бла 1795 джылланы арасында болгъанды. Республиканы территориясы бусагъатдагъы Нидерландланы Королевствосуну территориясындан бир кесек азыракъ болгъанды.
Республика джети провинция (Голландия, Зеландия, Утрехт, Гронинген, Гельдерн, Оверэйсел, Фрисландия) бла Генерал джерлени конфедерациясы болгъанды.
Конфедерация 1579 джылда Утрехт унияны тамалында къуралгъанды. 1581 джылда Антлы къоюуню акты басмаланнганды, анда Испанияны королу Нидерландлада къуллугъун тындырмагъаны себебли, законлу королу саналмагъаны баямланнганды. Республиканы бойсунмауун ахыры бла 1648 джылны Вестфалия мамырлыкъ тамалында танылгъанды.
Республиканы кърал къуралышы уллу дараджада архаика эмда мизамсыз болгъанды. Провинцияланы буруннгу энчи эркинликлери сакъланнганды. Республикада баш власть орган Генерал Штатла болгъандыла. Аны бла бирге болгъан Кърал Кенгеш XVII ёмюрде кесини магъанасын тас этгенди. Аны тышында башха ортакъ власть орган кёб заманны къуралмагъанды. Толтуруучу властны де-факто Оран-Нассау династиядан статхаудерле къолда тутхадыла, аны тышында республиканы сауутлу кючлерини башчылыкъ этгенле да аладан болгъанды. Унитар монархия кюч статхаудерле болуб бир джанында, респубилкан система пенсионарий келечилигинде башха джанында болуб эришиу 17-18 ёмрюрлени узунлугъунда баргъанды.
Уллу пенсионарий — Нидерланд республикада башха джууаблы кърал постду. Пенсионарийни къолунда бир-бирде бютеу оноу тюшгенида болгъанды. Уллу буржуазияны келечиси Ян де Витт (1625—1672), пенсионарий болгъан заманында, 1650 джылда статхаудер къуллукъну къурутууун къарыулаб, статхаудерсиз кёзюу атны джюрютген заманда (1650—1672 дж.дж.) Бирикген Провинцияланы джангыз оноучусу болуб тургъанды. Аны правительствосуну эм уллу джетишими Ингилизни къазауатда хорламы болгъанды (1666). Францияны Республикагъа чабханындан сора (Голланд къазауат) 1672 джылда кючлю халкъ къозгъалыу болгъанды, Ян де Витт къуллугъундан къысталгъанды (кечирек оранжистле удуруб, аны халкъ ёлтюргенди). Аны ызындан III Вильгельм Оранчы адмирал, аскер башчы эмда статхаудер болуб сайланады. Аны ёлюмюнден сора экинчи статхаудерсиз кёзюу болады, аны ызы бла 1747 джылда Бирикген провинцияланы статхаудери болуб IV Вильгельм Оранчы баямланады. 1748 джылда ол статхаудер къуллукъну осуйлукъ джорукъгъа келтиреди.
Тохтаусуз къазауатла болгъанлыкъгъа, XVII ёмюр нидерланд экомномиканы джашнагъан кёзюую болгъанды. Нидерланд саудюгерле ич европачы саудалада, Балтика эмда Джерле арасы тенгизледе, Германия бла Уллу Британияда бийлик этгендиле. Антверпенни хорлаб, Амстердам Европаны сатыу-алыу аралыгъы болгъанды. Голланд чабакъ тутуучу кемеле Шимал тенгизни къолда тутхандыла. Республика кесини кючюн узакъ джерлеге да джайгъанды, эмда джетишимли Ост- эмда Вест-Инд компаниялырыны эсебинде Къыбыла-Кюнчыгъыш Азия бла Америкада кенг колонияланы кючлегенди. 1602 джылда къуралгъан Голланд Ост-Инд компания Индий эмда Шош океанланы бассейнлеринде монополия сатыу-алыугъа ие болгъанды. Компания ингилизлиле бла конкуренцияны чыдаб тюрлю-тюрлю экзотикалыкъ товарланы Европагъа джибергенлей тургъанды. Генерал Штатланы аты бла компания къазауат баямлау бла мамырлыкъгъа къол салыугъа хакъгъа ие болгъанды, колониялада шахарла эмда башха бегиген джерлешимле къурургъа, ачха басаргъа, джерли властла бла кесаматла къураргъа, колониялада къуллукъчуланы салыргъа эркин болгъанды. Аны уллу хайырлары къралны экономика айныуунда уллу магъана болгъанды. Голланд Вест-Инд компанияны джетишимлери алай уллу болмагъанды. Аллында ол къулланы сатыу-алыуу эмда каперлик (португал эмда испан кемелени кючлеу) бла кюрешгенди. Компанияны тамал пунктлары Кариб тенгиздеги эмда Джангы Голландияда (бусагъатдагъы Нью-Йорк бла Нью-Джерси штатланы джеринде) джерлешимледе болгъанды. XVII ёмюрню экинчи джарымында Голландия бла Ингилизни арасында дуния тенгиз саудюгерликде алчылыкъ ючюн кюреш къызыу болгъанды, ол колонияла ючюн къазауатлагъа келтиргенди. Алай а XVII ёмюрню 80-чы джылларында эки къралны тыш политикада оюмлары джуукълаша башлагъанды. Аны чуруму абсолютист Францияны агрессив политикасы болгъанды. Ингилиз-голланд бирлик 1689 джылда III Вильгельм Оранчы ингилиз король болуб баямланнганындан сора, андан да бек кючлю болгъанды.
XVIII ёмюрню аллында Голланд республиканы Европада политикалыкъ ауурлугъу къарысуз бола башлагъанды. Республика экономикасын 17 ёмюрде дараджада туталса да, Франция эмда Ингилиз континетде биринчи роллагъа чыгъа башлагъандыла. Экономика сферада Ингилизни доминациясы кючлене башланнганды. Халкъла арасы илишкиледе Нидерландла нейтратилетни тутхандыла, ол кърал ичинде политика болумну стабилизациясына эмда сатыу-алыуда айныугъа себеб болгъанды.
Тёртюнчю ингилиз-голланд къазауатда Республиканы дженгилиую (Голландия Уллу Британиягъа талай колониясын берирге эмда аны гражданларына Голланд Ост-Индияда тыйгъычсыз сатыу-алыу этерге эркинлик берирге зорланнганды), кючлю ич политика кризисге келтиргенди. 1787 джылда Батав революция атны джюрютген болуулада, статхаудер къысталгъанды эмда орнуна прусс аскер интервенцияны эсебинде орнуна салыннганды. 1795 джылда Биринчи Коалицияны къазауатыны заманында, Француз республиканы аскерлери, Пишегрюню башчылыгъында Республиканы оккупация этгенди. Франциягъа «бала» Батав республика къуралады, 1806 джылда Наполеон аны башына къарнашы Луини салыб королевство этеди, 1810 джылда аны территориясы наполеончу Француз империягъа къошулады.
1813 джылны 30-чу ноябрында VI Виллем Оранчы кемеден къралны джагасына тюшгенди, эмда аннга халкъ миллет джигитча къарагъандыла. Мычымай аны Бирлешген Нидерландланы Суверен Принци этиб баямлагъандыла. 1815 джылда Нидерланландланы бирикген королевствосу къуралады, аннга «Австриячы Нидерландла» да киредиле (бусагъатдагъы Бельгия). VI Виллем бу бирикген къралны королу болады, алай бла монархия мизам бегитиледи.
Уллу ачлыкъ
Уллу ачлыкъ (Великий голод) — Борис Годуновну башчылыкъ этиу заманында Москова къралны европалы территориясыны 1601—1603 джыллада кючлеген ачлыкъ болгъанды.
Чурумлары
Чурумланы ичинде талай фактор барды. Ачлыкъны ал этапында 1601 джылны битимсизлиги болгъанды, метеорологланы оюмларына кёре, ол Перуда Уайнапутина джанартауну (вулканны) къусууу (19-чу февраль 1600 джыл) бла байламлыды. Бу къусуу Джерни атмосферасында кюлню джыйылыууна чурум болгъанды, кюл джыйылыу гитче бузлама кёзюуню джаратылыууна сылтау болады, аны эсебинде джайда 10 ыйыкъны тохтаусуз джангур джаууб тургъанды, къач да бузлауукъла эртде башланнгандыла. Башха джанындан тарихчиле бла экономистле чертгеннге кёре ХV—ХVII ёмюрледе Европаны бютеу къраллары кеч орта ёмюрлени кризисин сынагъандыла.
Болууланы баргъаны
Ачлыкъ ючюн байла кеслерини къулларына азатлыкъ бергендиле (башхала уа кеслерини къулларына ашатмаз ючюн азатлыкъ бермей къыстагъандыла, ачлыкъ бошалса ызына къайтарыр ючюн). Ишсиз-кючсюз къалгъан къулла джоллада тонаугъа, гудугъа джарашадыла. Кёбю Москвагъа баргъандыла, анда Борис Годунов кърал къазнадан чомарт садакъа бергенди. Алай а кюпселе бла монастырла мюрзеу бла бариш этгендиле, багъаланы кёлтюргендиле.
Къуру Москвада ачлыкъдан эки джылны ичинде 127 минг чакълы бир адам ёлгенди, ауруула, холера джайылгъанды. Бир башха оюмлагъа кёре 10 млн оруслудан юч миллиону ёлгенди. Адам ашалгъанла да кёб болгъанды, малны кирин ашагъан да тюбегенди. Россияда къозгъалыула эмда аякъланыула башланадыла, джалгъан атлыла чыкъгъандыла, Годуновланы династиясы да тюшюрюлгенди — биринчи патчах — Борис Фёдорович ёлгенди, андан сора аны джашы патчах Фёдор Борисович Годунов бла анасы ёлтюрюледи.
Голландиялы Исаак Масса билдиргенине кёре, «… къралда мюрзеуню къысдырыгъы, аны адамлары тёрт джылгъа ашаяллыкъдан эсе кёб болгъанды… байлада эмда монастырлада амбарла мюрзеуден толу болгъандыла, аны бир къаууму кёб тургъандан чиригенди, алай артха къоюб сатаргъа унамагъандыла; Аллахны буйругъу бла патчах сокъур болгъанды, буйрукъ бериб болумну тюзетмегенди».
Эсебле
Ачлыкъ халкъны къозгъалгъанындан сора да Эресейни демографиясына да уллу эткиси болгъанды, кёб адам алгъын аз джашагъан къыбыла эмда кюнчыгъыш бёлгелеге (Дон, Итил, Джайыкъ сууланы тёгереги, Сибирь) кёчгендиле.
23 ноябрь
23 ноябрь — григориан орузламада джылны 327-чи кюнюдю (високос джыллада — 328-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 38 кюн къалады.
Футуризмни манифести
Футуризмни манифести (толу аты «Футуризмни тамалын бегитиу эм манифести») — XX ёмюрню аллында европалы санатда футурист агъымланы манифести, тамал салгъан документи болгъанды. 20-чы февраль 1909 джыл «Фигаро» француз газетни ал бетинде Филиппо Томазо Маринетти, тёлеулю билдириу этиб, басмалагъанды.
Манифест, келеджекни культун, кетген заманны да тюбю бла чачылыуун баямлагъанды. Анда теркликге тырмашыу, батырлыкъ эмда къалгъанладан башха формала махтаб берилгендиле. Къоркъакълыкъ бла пассивлик хыртха урулгъанды. Бютеу логикалы эм синтаксис байламла бла джорукъла къабыл этилмегендиле.
Манифест эки кесекден къуралгъанды: ал сёз эм онбир тамал салгъан тезисден къуралгъан программа.
Кечирек Италияда, Россияда эмда Европаны башха къралларында хар тюрлю санатдан футурист кружоклада кеслерини тюзетилген, къошулгъан неда башха джангы тезилери чыкъгъанды.
24 ноябрь
24 ноябрь — григориан орузламада джылны 328-чи кюнюдю (високос джыллада — 329-чу кюнюдю). Джылны ахырына дери 37 кюн къалады.
Россияныкъын сатыб алма!
«Россияныкъын сатыб алма» («Не купуй російське!») неда «Россияныкъын бойкот эт» («Бойкотуй російське!») — Украинада орус сатыу-алыугъа бойкот компанияды. Протест 2013 джылны 14-чю августунда, Россия Федерацияны Украинагъа къаршчы сатыу-алыу эмбаргосуна джууабха башланнганды. Акцияны башлагъан «Відсіч» («Ыхтырыу») джамагъат къозгъалыу болгъанды, аны социал аулада чакъырууу интернетде дженгил джайылгъанды. Компания 45 шахаргъа джайылгъанды, адамланы плакатла, листовкала эмда башха агитация амалла бла Россияда чыгъарылгъанны сатыб алмаугъа чакъыргъандыла. 2013 джылны ноябрында Евромайданны башланыуу бла компания джокъну орнуна келеди, алай а 2 март 2014 джыл Кърым кризис эмда Украинагъа Россияны аскер интервенциясы бла бирге джангыдан башланады.
Украинада
Активистле, 22 август 2013 джыл Украинаны Президентини Администрациясыны мекямыны къатында протест бардыргъандыла. Компания, къралны 45 шахарында плакатланы, баннерлени, джабышдырыучу белгилени эмда башха агитация амалланы чачыу бла бардырылгъанды. Орус матрёшка гинджини карикатурасы кампанияда хайырланнганды. Компания, Евромайданны башланыуу бла бошалгъанды.
2 март 2014 джыл активистле, социал аулада Россияда чыгъарылгъан бютеу товарланы эмда россиячы компанияла берген джумушланы джангыдан бойкот этерге чакъыргъандыла. Баш нюзюрлери — украин ачханы Россиягъа кетиб, анда орус аскерге джоюлуууна къаршчы туруу баямланнганды. Бойкот, Кърым кризисге эмда Россияны Украинагъа аскер интервенциясына джуууб болуб башланнганды.
2014 джылны джайында активистле Киевде россиячы ресторанла бла кофехауслада флешмобланы джангыдан къураб башлагъандыла and actions.
2014 джылны августуну ахырында активистле Украин медия дунияда россиячы фильмле бла сериаллагъа къаршчы кампанияны башлагъандыла.
2014 джылны апрелинден башлаб, талай россиячы компания кеслерини штрих-кодларын Россияныкъындан Украинаныкъыгъа кёчюргендиле. Артыкълыкъчыланы бойкот ат бла, Андроидде Россиядан продукцияны штрих-кодун тюрлендириб къралын тюрлендирсе да таныгъан программа чыкъгъанды.
Эсеблери
2014 джылны январындан башлаб майына дери Standard & Poor's рейтинглерине кёре Россиядан капиталлары болгъан Украинадагъы банкла 50 % аслам депозитлерин тас этгендиле.
Хыртха уруу
Экономист Андрей Новакны оюмуна кёре бу бойкот Россия Федерацияны экономикасына талай миллион доллардан кёб заран келтирмегенди. Ол сагъыш этгеннге кёре андан эсе Россияны экономикасына ачы уруу — «Газпромгъа» бойкот боллукъ эди.
Байкот идеяны «Ашан» эмда METRO Cash & Carry супермаркет аула таб кёрмегендиле, аны чурумун кеслерини политикагъа къатышмаулары бла ангылатхандыла.
Андрей Длигач, Advanter Group компания къауумну генерал директору, орус затланы джасакъламай, украин затланы сатыб алыргъа чакъыргъанды.
Истанбул
Истанбул (İstanbul —, [иста́нбул]) — Тюркню эм уллу шахарыды эмда къралны баш саудюгер, индустриал, культура аралыгъы эм портуду. Босфор ачыкъ богъаз шахарны Европадагъы бла Азиядагъы эки кесекге бёледи эмда бу богъазны юсю бла эки кёпюр салыныбды. Истанбулну эки бёлюмюнде да джашагъан адамла саналса, ол Европаны эм уллу шахары болады, эмда дунияда эм уллу шахарладан бириди. Рим, Византия, Латин эм Осман империяланы ара шахары болгъанды.
XIII ёмюрде араблыла шахарны «Истинполин» деб таныгъандыла, бу ат грекча εἰς τὴν Πόλι(ν) («ис тин пόли(н)», «ис тим бόли(н)») — «шахаргъа» деген фразадан къуралгъанды. Араблыланы айтыуларындан бусагъатдагъы аты да чыкъгъан болургъа боллукъду. Башха версиягъа кёре шахарны бусагъатдагъы аты Исламбул («исламны шахары») дегенден къуралгъанды. Алай а, 1453 джылда Константинополь кючленнгинчи дери да Истинполин ат болгъаны себебли, ахыр версия ишеклиди. 1760 джылда чыкъгъан (практикада реализация этилмеген) фирман, XV ёмюрню документлеринде огъуна тюбеген Исламбол атны официал халда джюрютюрге салгъанды.
1930 джылгъа дери шахарны официал халкъла аралы аты — Константинополис (грек. «Константинни шахары»; Konstantiniyye) болгъанды. Башха тарих аты (бусагъатха дери да Константинополисчи патриархны титулунда хайырланнган) — Джангы Рим неда Экинчи Рим (Νέα Ρώμη, Nova Roma) болгъанды. Тамалы салыннгандан 330 джылгъа дери шахарны аты Виза́нтий (Βυζάντιον; Бизантион) болгъанды.
1923 джылда Тюрк республиканы халкъла аралы танылыуундан сора ол джылны 29 октябрында къралны ара шахары Анкара баямланнганды. 28 март 1930 джылда  тюрк  шахарны къуру тюрк атын хайырланыргъа буйрукъ бергенди. Болса да, грек тилде Константинополь (Κωνσταντινούπολη, «Константинуполи») ат сакъланады. Грекча Истанбул къуру Шахар деб да танылады (Πόλη, «Поли»).
Орналгъаны
Истанбул, Тюркню шимал-кюнбатыш джанында, дуппурлу джерледе, Босфор ачыгъ богъазны эки джагъасында да эм (къыбылада) Мермер тенгизни джагъасында орналгъанды. Шахарны баш кесеги Европада орналады, гитчереги — Азияда. Шахарны европалы кесегин Алтын Мюйюз бухта эки бёледи. Шахарны майданы — 2 106 км²-ди, координатлары — 41°N, 29°W.
Халкъы
1912 джылда шахарда эм аны тийресинде джашагъанды: 449 114 тюрклю, 364 469 грекли, 159 153 эрменли, 46 581 чууутлу, 4 331 болгарлы, 142 825 башха адам.
Шахарда джашагъан халкъны саныны динамикасы:
Балкан къазауатла
Балкан къазауатла — Биринчи дуния къазауатны аллы бла 1912—1913 эм 1913 джыллада баргъан эки къазауатды. Аны эсебинде балкан къралла тюрклюлени Европадан ыхтыргъандыла.
Биринчи къазауат къутхарыучу, тюрклюлеге къаршчы халгъа ие болгъанды. Балкан бирлик (Сербия, Черногория, Греция эм Болгария) Осман империяны Европада джерлерин сыйырыр мурат этгенди, эмда муратына джетгенди (Тюркде къуру Стампыл эмда аны тёгерегинде бир бёлге къалгъанды).
Хорлагъан къралланы арасында ангылашмазлыкъла джангы къазауатха джол ачханды, бу джол бир джанында Болгария, аннга къаршчы да Сербия, Греция, Румыния, Черногория эмда Тюрк болгъанды. Болгария дженгилгенди, эмда биринчи къазауатда кесине къошхан джерлерини асламысындан къуру къалгъанды, Осман империя эсе Эдирне бла тёгерегинде бёлгени ызына алгъанды.
Байрым кюн (магъаналары)
Байрым кюн:
25 ноябрь
25 ноябрь — григориан орузламада джылны 329-чу кюнюдю (високос джыллада — 330-чы кюнюдю). Джылны ахырына дери 36 кюн къалады.
Абаза район
Административ аралыгъы — Инжич-Чукун элди.
Географиясы
Районну майданы — 182 км².
Тарихи
Район, абазалыланы Къобан, Джёгетей Аягъы эмда Хабез районлада энчи джашагъан эллеринде ётген референдумну эсеби бла 2006 джылны 1 июнунда къуралгъанды. Муну аллы бла, 2005 джылны июнунда Черкесскеде абазалыланы протестлери ётгенди эмда Абаза халкъны Джыйылыуу 2005 джылны 27 июнунда, бютеу онюч абаза элден да, «Южный» комбинатны да Кубина элни чеклерине киргизтиб, Абаза район къураргъа теджегенди.
Джангы районну къурамына беш эл киргенди — Кубина эл (Джёгетей Аягъы район), Псыж бла Къара-Паго эл (Къобан район), Элбургъан бла Инжич-Чукун эл (Хабез район).
Абаза районну власть эмда оноу этиу органлары бютеулей 2009 джылны 1 январына къуралыб бошагъандыла.
Административ бёлюнюую
Абаза районну къурамына киредиле:
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 13,3 минг адамды (2010).
Биринчи Торунь мамырлыкъ
Биринчи Торунь мамырлыкъ — Тевтон орден бир джанындан, Польша Королевство бла Литва Уллу Бийлик да башха джанындан къабыл этилген мамырлыкъ кесаматды. Бу кесамат бла 1409—1411 джылланы Уллу къазауаты бошалгъанды. Анда Тевтон орденни аскерлерин джандаш аскерле 1410 джыл Грюнвальд сермешиуде дженнгендиле.
Суратлауу
Документ латин тилдеди, 570x496+45 мм уллулугъу болгъан пергамент чапыракъда болгъанды. Уллу литвачы бий Витовтны мухуру — къызыл балауузда диаметри 50 мм болгъан басылгъан ызы.
Магъанасы
Мамырлыкъны шартлары Орден ючюн бек джумушакъ болгъанды. Алай болса да Уллу къазауатны эсебинде Тевтон орден экспансиясы тохтатылгъанды.
Айрымкан
Айрымкан неда айрыкам — тёрт джанындан да суу бла къуршаланнган эмда суудан дайым (тенгизни эм бек кёлтюрюлюуюню сагъатында да) мийик болгъан джер кесекди. Айрымканла материкледен ёлчелерини гитчеликлери бла башха боладыла (эм гитче континент болгъан Австралиядан юч къатха гитче Гренландия, майданы эм уллу айрымканнга саналады). Айрымканла бирем-бирем боладыла эмда къауумла — архипелагла боладыла.
Айрымканланы тюрлюлери
Айрымканла, джаратылгъанлары бла эмда материклеге кёре орналгъанлары бла айырылыб таныладыла. Алай а тамал бёлюнюу, тенгиз сууда орналгъан айрымканлагъа эмда тузсуз сууда орналгъан айрымканлагъа бёлюнюудю.
География орналгъанларына кёре океанладагъы эмда тенгизледеги айрымканла — континентни (материкни), джаяу зонаны эмда океанныкъыла боладыла.
Тенгиз суу орунлада орналгъан айрымканла джаратылгъанларына кёре бёлюнедиле:
Австралия
Адетге кёре Австралияны гитче континентге санайдыла, алай а Австралияны айрымкан неда айрымкан-материк кибик тюшюннгенле да бардыла.
Симода трактат
— Эресей бла Японияны арасында биринчи дипломат келишиу болгъанды. 7 февраль 1855 джылда вице-адмиралом Е. В. Путятин бла Тосиакира Кавадзини арасында къол салыннганды.
9 статьядан къуралгъанды. Кесаматны баш нюзюрю — «Япония бла Россияны арасында дайым мамырлыкъ бла ачыкъ шохлукъну бегитиу» болгъанды. Япониядагъы оруслулагъа, де-факто консул юрисдикция киргизилгенди. Итуруп айрымкандан шималдагъы Курил айрымканла Россиягъа къалгъандыла, Сахалин эсе уа эки къралны орта оноуунда эмда иелигинде къалгъанды.
Сахалиннге орта иелик, айрымканны тири колонизация эте тургъан Россиягъа бек хайырлы болгъанды (Японияны флоту болмагъаны себебли быллай мадары болмагъанды). Кечирек Япония айрымканнга кесини гражданларын тири джерлешдире башлагъанында арагъа тикликле чыгъа, соруу дау халгъа келе башлагъанды. Эки джанны да арасында тикликле эмла ангылашынмазлыкъла 1875 джылда Санкт-Петербург кесаматха къол салыу бла тохтайдыла, бу келишиуге кёре Россия Япониягъа бютеу Курил айрымканланы къойгъанды, Япония эсе уа Сахалинни иелигин бютеулей да Россиягъа бергенди.
Симода трактатха къол салыннганны тархы 1981 джылдан башлаб Японияда «Шимал территорияланы кюню» кибик белгиленеди.
Петербург илмула академия
Петербург илмула академия — 1724—1917 джыллада Россия империяда баш илму къуралышны литературада джюрюген атыды. Петербургда император I Пётрну указы бла къуралгъанды. 1917 джылны февралындан башлаб  — Россия илмула академия.
27 ноябрь
27 ноябрь — григориан орузламада джылны 331-чи кюнюдю (високос джыллада — 332-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 34 кюн къалады.
26 ноябрь
26 ноябрь — григориан орузламада джылны 330-чу кюнюдю (високос джыллада — 331-чи кюнюдю). Джылны ахырына дери 35 кюн къалады.
Орта кюн
Орта кюн неда байрым ингир — барас кюн бла байрым кюнню арасында ыйыкъны бир кюнюдю.
Къарачай-малкъар тилде орта кюннге алай, ыйыкъны (баш кюнден саналса) ортасында болгъаны ючюн аталгъанды. Байрым ингир деген да – байрым кюнню аллындагъы кюн болгъаны ючюн аталгъанды.
Орта кюнню орус тилде аты (четверг), (орта кюн, барас кюнден сора баргъан тёртюнчю кюн болгъаны себебли) «тёрт» тархдан келеди. Бу кюннге ат атауда бу орта принцип башха славян тилледе да хайырланады (словакча — štvrtok, чехча — čtvrtek, хорватча эм боснякча — četvrtak, полякча — czwartek, болгарча — четвъртък, сербча — четвртак, украинча — четвер, белорусча — чацвер). Маджар тилге да славян ат кёчгенди — csütörtök.
Буруннгугрекледе орта кюн Зевсге аталыб болгъанды, ол а уа римлиледеги Юпитерге келишгенди (итал. Giovedì ), скандинавладагъы — Торгъа (Thursday), континентал германлыладагъы — Доннаргъа (Donnerstag).
Халкъла арасы ISO 8601 стандартха кёре орта кюн — ыйыкъны тёртюнчю кюнюдю эм ыйыкъланы нумерациясын бегитген кюндю: джылны биринчи ыйыгъы — джылны биринчи орта кюню болгъан ыйыкъды. Орта кюннге «тёртюнчю» деб къытай (星期四 xīngqísì) эм эстон тилледе (neljapäev) айтылады.
Иудей эм христиан адетде орта кюн ыйыкъны бешинчи кюнюне саналады, алай бла грекча орта кюнню аты: Πέμπτη («пемпти») — «бешинчи» болады, чууутча да: יום חמישי («йом хамиши») — «бешинчи кюн» болады. Португал тилде да, башха роман тиллеге ушамай, quinta-feira — «ыйыкъны бешинчи кюню» деген термин хайырланады.
«Бешинчи кюн» деб орта кюннге исланд, араб эм индонезий тилледе да айталла.
== Халкъ культурада орта кюн бла байламлы ийнаныула ==
Уллу театр
Россия Федерацияны эки кере Ленин орденли кърал академиялы Уллу театры неда Уллу театр (Госуда́рственный два́жды о́рдена Ле́нина академи́ческий Большо́й теа́тр Росси́йской Федера́ции (ГАБТ), Большо́й теа́тр) — Россияны эм уллу театрларыны бириди, дунияда да опера бла балетни белгили театрларыны бириди. Театрны мекямларыны комплекси Москваны арасында, Театр майданда орналгъанды.
Тарихи
Аллында бу, кърал театр болгъанды эмда Гитче театр бла бирге император театрны москвачы труппасы болгъанды. Заман бла москвачы труппаны статусу тюрленнгенди: бир Москваны генерал-губернаторуна бойсундурулгъанды, бир Петербургдагъы дирекциягъа. Алай бла 1917 джылгъа дери баргъанды, ол заманда бютеу мюлкю национализация этилгенди эмда Уллу бла Гитче театрла тамамы бла бир-бирлеринден айырылгъандыла. Москваны театр культурасыны тарихи кёб джылланы къуру Уллу театр бла байламлы болгъанды.
28 ноябрь
28 ноябрь — григориан орузламада джылны 332-чи кюнюдю (високос джыллада — 333-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 33 кюн къалады.
Филиппинле
Филиппинле Республика (Republika ng Pilipinas), неда Филиппинле (Pilipinas) — Къыбыла-Кюнчыгъыш Азияда къралды. Шош океанда, Индонезия бла Тайванны арасында орналады эмда кёб айрымканладан къуралады.
Географиясы
Филиппинле Республика, Малай архипелагны кесегине саналгъан Филлипин айрымканлада орналанды. 7100 айрымканындан эм уллуларына саналадыла: Лусон, Минданао, Самар, Панай, Палаван, Негрос, Миндоро, Лейте, Бохоль, Себу. Филиппин архипелагны узунлугъу шималдан къыбылагъа дери 2 000 км-ди, кюнбатышдан кюнчыгъышха дери 900 км-ди. Кюнбатыш джанында айрымканланы Къыбыла–Къытай тенгиз, кюнчыгъыш джанында Филиппин тенгиз, къыбыла джанында Сулавеси тенгиз джууады, шимал джанында Тайвань айрымкандан Баши ачыкъ богъаз бла айырылады. Суу джагъасыны узунлугъу 36 300 км-ди. Айрымканланы бютеулей майданы 299 700 км²-ди.
Климаты
Айрымканланы климаты тропиклиди, муссонлуду, къыбылада субэкваторлу болады. Тенгиз джагъада температурала 24—28° С ичинде боладыла, таулада хауа салкъыныракъды. Джангурланы сезону, къыбыла-кюнбатыш муссонну ургъан заманында, май айдан ноябргъа дери барады. Къургъакъ сезон Лусонну, Палаванны эм Висай айрымканланы кюнбатышында бегирек эсленеди. Къралны шимал районларына тайфунла келирге ёчдюле, цунамиле болургъа да боладыла. Джылгъа тюшген джауумланы саны 1 000 бла 4 000 мм арасында тюрленеди.
Ёсюмлюк эм джаныуар дуниясы
Филлипинлени джерини джарымы чакълы бири мылы тропикалы чегетле бла джабылыбды, анда пальмала, каучуклу терекле, баньян, апитонг, майяпис, лауан кибик терек тукъумла ёседелие, аланы тышында бамбук, орхидея, корица да эсленеди. Тенгиз дараджадан 1200 м мийикликден башында кёкенле, джайлыкъла тюбейдиле.
Голливудда «Махтауну аллеясы»
Голливудда «Махтауну аллеясы» (Hollywood Walk of Fame) — Голливудда Голливуд бульвар бла Вайн-стрит'де тротуарды. Бу тротуаргъа, Голливудну Саудюгер палатасына кёре кёз ачыу индустриягъа уллу къошум этген, белгили адамланы аты джазылгъан 2600-ден артыкъ беш учлу джулдуз салыныбды.
Махтауну аллеясы, кюнчыгъышдан кюнбатышха — Голливуд бульварда Гауэр-стритден Ла Бреа авенюгъа дери джайылгъанды, шималдан къыбылагъа — Вайн-стритде Юкка-стрит бла Сансет бульварны арасында.
Джулдуз, кимге берилгенине кёре, эмблемалары бла айырылгъан беш категориягъа бёлюнедиле:
Филиппинле
Кърал къурулушу
Президентни халкъ 6 джылгъа сайлайды. Сенатны да 6 джылгъа (24 орун), Келечилени палатасын (240 орун) а уа 3 джылгъа сайлайдыла.
Голливудда «Махтауну аллеясы»
Алай болса да, Диснейлендни джулдузуну мекям эмблемасы барды. Башха энчи эмблемала да бардыла.
Филиппинле
Политика партиялары
2007 джылны сайлауларыны эсеблерине кёре баш партияла:
Аны тышында парламентде талай партия келечилеге иеди. Парламентде келечилери болмагъан партияланы ичинде эки коммунист партияны чертирге керекди (ФКП-1930 эмда ФКП-1968).
ФКП-1968, 1969 джылдан бери Джангы халкъ аскер атны джюрютген сауутлу къуралышха иеди (1980-чи джылланы аллында — 25 минг чакълы къазауатчы, 2009 джылда — 4 минг чакълы бир).
Аланы тышында къралда исламчы сауутлу къауумла да бардыла — Моро ислам къутхарыу фронт бла Абу Сайяф.
Тиллери
Кърал тил — тагал тилди (тагалог неда пилипино). Халкъны кёбюсю австронезий юйюрдегини филиппин тиллеринде сёлешеди. Кёб джюрютюлген тилле: тагал, себуано, илокано, биколь, хилигайнон, пангасинан, капампанган, варай–варай. Халкъны кёбюсю ингилиз тилни да биледи. Быладан сора да кёб джюрютюледиле: испан тил (3 %), испан-креол тил чабакано тил (1 %), къытай тил. Испан тил, Филиппинледе юч ёмюрню джангыз джазма тил болуб тургъанды. Алай а, Испанияны узакълыгъы ючюн, ол тил халкъны кёбюсюне ана тил болалмагъанды. Ингилиз тил Филиппинледе кёп джюрютюледи, бютюнда илмуда, билим бериуде эм прессада.
Туризм
Филиппинлени эм уллу шахары Манила, Лусон айрымканда орналанды. Бу шахар къралны ара шахарыды, баш маданият эм экономика арасыды. Манила, Уллу Манила конурбацияны арасыды, анда 10 миллион адам джашайды. Аны санына Кесон–Сити, Калоокан эм Пасай деген уллу шахарла киредиле. Манилада Филиппинлени Миллет музейи, Санто-Томас атлы табигъат тарихни эм антропологияны музейи, Метрополитен санат музей бардыла. Туристлеге Маниланы ичи бла эмда Тааль кёлге экскурсияла къурайдыла, хауа сафари эм халкъны кёлден чыгъармачылыгъыны байрамларын джарашдырадыла.
Филиппинлени кёб табигъат эм социал-маданият онглары барды. Бюгюнлюкде айрымканла туризмни хар тюрлюсюн къурайдыла: пляж, экстрим, спорт, экология. Туризмни айныууна къралда тынчлыкъ болмагъаны, муслиманла бла христианланы арасында келишиусюзлюк уллу чырмау этеди. Андан сора да муссон климат, джангурланы он айдан да артыкъгъа созулгъан кёзиую да пляж туризмни айныууна себеб болмайды.
29 ноябрь
29 ноябрь — григориан орузламада джылны 333-чю кюнюдю (високос джыллада — 334-чю кюнюдю). Джылны ахырына дери 32 кюн къалады.
Зеленчук район
Зеленчук муниципал район (Зеленчыкв район, Зеленчу́кский муниципа́льный райо́н)  — Къарачай-Черкес Республиканы къурамына кирген административ районду.
Аусбау-парадигма
Аусбау-парадигма (Ausbausprache — Abstandsprache — Dachsprache) немец социолингвистле джаратхан (Kloss 1967) эмда кечирек дуния лингвистикада белгили болгъан парадигмады. Концепцияны тамалында диалект бла тилни бири-биринден айрыуда эки къауум критерий джыйым барды: бири этносоциал функциялада тамалланнганды, башхасы - объектив структура энчиликлеринде тамал алады. Бу концепцияны бир ашхылыгъына да, къошакъ коннотацияла бла политикалыкъ белгилениуледен ауурланнган «тил» эмда «диалект» терминлени, нейтрал немец терминле бла алмашдырыуну санайдыла. Бу алгъын тешилелмеген лингвистика тюйюмчеклеге джангы къарам бла къараргъа мадар береди.
Зеленчук район
Административ аралыгъы — Зеленчук станседи.
Аэростат
[[Файл:Brockhaus-Efron Aeronavtika.jpg|thumb|Хауа шарла бла дирижаблле.
Зеленчук район
Географиясы
Районну майданы — 2931 км².
Аэростат
]]
Зеленчук район
Тарихи
1922 джылны 12 январында Къарачай-Черкес автоном область къуралгъанды, Зеленчук район алгъа аны къурамына киргенди, 1926 джылдан а уа Къарачай автоном областны къурамында болгъанды.
Аэростат
Аэроста́т (халкъда аты — хауа шар) — хауадан дженгил, кёкге кёлтюрюлюр ючюн къабукъну ичине джыйылгъан газны (неда къыздырылгъан, тыкълыгъы тышында хауадан аз болгъан хауаны) хайырланнган учуучу аппаратды
Зеленчук район
Административ бёлюнюую
Зеленчук районну къурамына киредиле:
Аэростат
Типлери
Байланнган, эркин учхан эмда моторлу аэростатла — дирижабллени айырадыла.
Зеленчук район
Халкъы
Районда джашагъанланы саны — 49,0 минг адамды (2010).
Аэростат
Типлери
Толтуруу типине кёре аэростатла юч тюрлю боладыла:
Щарльерлени толтурур ючюн водородну хайырланадыла, анда мында джарыкълаучу газны; алай а бу газла джаныучула болгъанлары, аланы хауа бла къатышсала атылыу келтиргени себебли, аланы хайырланыу къоркъуулуду, эмда къоркъуусузлукъда къошакъ амалла керек болады. Бу табсызлык инерциялы гелийде джокъду, ол да шарльерледе хайырландырылады; алай а гелийни багъасы мийик болгъаны себебли хауачылыкъда хайырланыуу тыйгъычлыды.
Монгольфьерлени къыздырылгъан хауа бла толтурадыла.
Хайырланыуу
Аэростатла адамгъа биринчи болуб хауа чыгъар мадар бергендиле, кечирек а уа стратосферагъа джетер амал бергендиле.
Экинчи дуния къазауатда аэростатла шахарланы, индустрия бёлгелени, аскер-тенгиз базаланы эмда башха объектлени хауа чабыуулдан сакълауда хайырландырылгъандыла. Аэростатладан бетджанла къурауну магъанасы, учуб келген самолетланы джерге джиб бла бегитилген хауадагъы аэростатлагъа тийиб заран табхан эмда аэростатлагъа бегитилген атылыучу затлагъа тийиб атылгъан болгъанды. Хау къорууда аэростатланы чыгъыуу, джауну самолётларын бек мийикге чыгъаргъа зорлагъанды, аллай мийикден а уа мараб бомбалау къыйын болгъанды.
Хауа къорууну тышында джерге бегитилген аэростатла сермешиуге къараб, тоб атыуну тюзетиую ючюн хайырландырылгъандыла.
Британ империя
Британ империя (British Empire) — тарихде эм уллу, бютеу континентледе колониялары болгъан къралды. Империяны территориясы эм уллу ёлчеми ХХ ёмюрню 30-чы джылларында болгъанды, ол заманда аны джери 30 млн км² болгъанды. Адам саны 458 миллиондан артыкъ болгъанды (ол заманда адам улуну тёрт этиб бири). Бусагъатда ингилиз тилни оруну эмда магъанасы да аны бла байламлыды. «Британ империя» деген терминни I Елизаветаны астроному, алхимиги эмда математиги Джон Ди къурагъанды.
Ангылатыу
Британ империя эки джюз джылдан артыкъны ёсгенди. Эм уллу, кючлю болгъан заманына ХХ ёмюрню 30-чи джылларын санаргъа боллукъду. Бу заманда аны джерлерини кёблюгюнден, дунияны хар мюйюшюнде да джери болгъаны ючюн, аннга «башында кюн батмагъан» империя атагъандыла.
Экспансиясы аллында мамыр халда, сатыу-алыу эмда дипломатия бла башланнганды. Империя, британ технологияны, сатыу-алыуну, ингилиз тилни эмда кърал оноу форманы бютеу дунияда джайылыууна себеб болгъанды. Империялыкъ гегемония, Уллу Британиягъа кёб къралны политикасына ауурлукъ салыргъа мадар береди.
Колонияларыны джарашдырыуунда уа, Британ империяны эки тюрлю джолу кёрюнеди. Колониялагъа ингилиз тил киргизилгенди, административ эмда хакъ мардала Уллу Британияны копия этгендиле. Деколонизацияны заманында алгъыннгы колониялада парламент демократия бла хакъны башчылыгъын киргизирге кюрешгендиле, алай а джетишимли болгъанланы саны азды. Колонияланы асламысына Миллетлени биригиую психология джанындан Империяны орунун алады.
Британ колонияла асламысы бла Бирлешген Королевствону экономика интереслерине къуллукъ этгендиле. Эмигрантланы колонияларында энчи экономиканы къуралыууна инфраструктура салынса да, Африканы эмда Азияны тропик регионлары сырьё салыучу болгъандыла, анда инфраструктура да, сырьё чыгъарыргъа керек минимумдан артыкъ болмагъанды. Бюгюн да, алгъыннгы колония болгъан, айный тургъан къралланы асламысыны экономикасы сырьё чыгъарыу бла байламлыды.
Британ колониялыкъ хакъны эм баш тамалларыны бири тюрлю-тюрлю этник къауумланы арасында къаугъала къурау болгъанды. Ол къаугъаланы кесини властыны кючлер ючюн къайырланнгандыла. Классикалыкъ «юлеш эмда оноу эт» деген принцип, бусагъатдагъы заманны кёб къаугъасына, къазауатына себеб болгъанды, сёз ючюн Шимал Ирландияда, Индияда, Зимбабведе, Суданда, Угандада, Иракда.
Европада колонияла (ал кёзюу)
Норманнла 1066 джылда Ингилизни кючлегенден сора, къралны экономикасы асламысы бла Чабыуулчу I Вильгельмни ачхасына айныгъанды. Талай ёмюрге Ингилиз Европаны экономикасына уллу эткилей башлагъанды. Ингилизни кенгериую Ирландия айрымканны кючлеуден башланнганды (1169 джыл), аны ызындан Уэльс къолуна тюшгенди (1282 джыл). Шотландия эсе уа Ингилизге тенг кърал кибик къошулгъанды. Айрымканда экспансиясы джетишимли болса да, континентде ишле алай иги бармагъандыла: Джюзджыллыкъ къазауатны заманында, Ингилиз Бретань бла Нормандиядан къуру къалгъанды.
«Биринчи британ империя» (1583—1783)
1578 джылда I Елизавета Гилберт Хемфриге (Humphrey Gilbert) джангы ачыула бла тыш къраллада тинтиулеге патент береди. Ол джыл огъунакъ Гилберт Вест-Индиягъа пиратлыкъ ишле бла кюреширге эмда Шимал Америкада колония къураргъа кетеди. Алай а экспедиция, ол Атлантиканы ётгюнчю тохтатылады. 1583 джыл ол экинчи кере да сынагъанды кючюн, бу джол Ньюфаундленд айрымканда. Айрымканны Британияныкъы баямлагъанды, алай а адам къоймагъанды. Ингилизге къайтханында, Гилберт ёледи. Аны ишин а уа андан ары туугъан къарнашы, Уолтер Рэли (Walter Raleigh) бардыргъанды, аннга энчи патент 1584 джыл бериледи. Джылдан Рэли бусагъатдагъы Шимал Каролинаны джагъасында Роанок колониягъа тамал салады, алай а керекли затланы баджарыуу къарыусуз болгъаны себебли, колония джетишимсиз болады.
I Елизаветаны патчахлыгъыны заманында къралны экономикасы терк айныб башлайды. Фрэнсис Дрейк Фернан Магелландан сора экинчи болуб дунияны тёгерегине джюзюб чыгъады.
1588 джылда «Хорланмазлыкъ армаданы» къаушатылгъанындан сора, Испан империяны къарыуу азайгъанды, андан ары Испания Британ империяны айныууна къоркъуу болмагъанды. «Хорланмазлыкъ армада» ингилиз сауутдан тюл, табийгъатдан хорланнганды, джолда штормгъа тюшюб, кемелени бир къаууму къаялагъа урулуб чачылгъандыла, къалгъанларын а уа ингилизлиле батдыргъадыла.
1603 джыл I Яков, Ингилиз тахха миннгенди, 1604 джыл Лондон Келишиуге къол салынады, аннга кёре Испания бла къазауат бошалады. Энди, мамырлыкъны заманында, ингилизлилени эслери башхаланы колония инфраструктураларына тюл, кеслерини колонияларыны къураугъа бёлюнеди. Британ Империя кесини шекилин XVII ёмюрде ала башлагъанды, ол заманда Шимал Америка бла Вест-Индияда ингилиз джерлешимле къуралгъандыла, эмда Азия бла сатыу-алыу этер ючюн Британ Ост-Инд компания къуралгъанды. Ол замандан башлаб АБШ-ны эркинлиги ючюн къазауатха дери кёзюуге «Биринчи Британ Империя» дейдиле.
Америка, Африка эмда къулла
Вест-Индия аллында ингилиз колонияладан эм хайырлы колонияла болгъандыла, алай а аланы къурар ючюн кёб кюч кетгенди, талай кере джетишимсиз экспедиция болгъанды. Гвианада 1604 джыл колония къураргъа излеу, эки джылдан джетишимсиз бошалады — баш чуруму, излеб келген алтынны болмагъаны. Сент-Люсия (1605) бла Гренада (1609) колонияла да терк огъуна ахырларына келедиле, алай а Сент-Китсдe (1624), Барбадосда (1627) эмда Невисде (1628) къуралгъан джерлешимле джетишимли болгъандыла. Колониялада, португаллыланы Бразилияда хайырланнган шекер ёсдюрюу системасын алгъандыла, ол къул урунуу бла байламлы болгъаны себебли, биртанлалыгъа да къулла кёб санда керек болгъандыла. Аллында шекер бла сатыу голланд кемелени кючю бла бардырылгъанды, алай а ингилизлиле хайырны кеслерини къолларында къояргъа излеб, 1651 джыл ингилиз колониялада къуру ингилиз кемеле сатыу-алыу этерге боллукъларына оноу алгъандыла. Бу бегим Ингилизни Бирлешген голланд провинцияла бла къаугъагъа келтиргенди — талай кере Ингилиз-голланд къазауатла болгъандыла, аланы асламысында ингилизлиле дженгнгендиле, аны бла Америкада голланд колонияланы къошуу бла кесини позициясын бегитгенди Британия. 1655 джыл Ингилиз Ямайканы Испаниядан сыйырады, 1666 джыл Багамланы кючлейди.
Америкада биринчи британ дайым джерлешимни 1607 джыл Джеймстаунда капитан Джон Смит къурагъанды. Аны оноуун джюрютген Virginia Company болгъанды, аны бир бёлюмю, 1609 джыл ачылгъан Бермуд айрымканлада, колония къурагъанды.
Компания колониягъа оноу этерге эркинликни тас этеди, 1624 джыл конролну кърал кесине алады, аны бла Виргиния къуралады. Ньюфаундленд компания (London and Bristol Company) 1610 джыл Ньюфаундлендде дайым джерлешим тамаллар ючюн къуралгъанды, алай а джетишимсизлик бла бошалгъанды. 1620 джыл Плимут колония къуралады, аны пуританлагъа (дин сепаратистлеге) джандет деб къурайдыла, кечирек алагъа пилигримле деген атны бередиле. Дин джанында къысытлаула, адамланы быллай уллу джолоучулукъгъа чыгъаргъа себеб болгъанды: Мэриленд католикле бла къуралгъанды (1634), Род-Айленд Колония (1636) хар диннге да ачыкъ колония кибик эмда Коннектикут (1639) конгрегационалистлеге къуралгъанды. Каролина провинция 1663 тамалланнганды. 1664 джыл Ингилиз Голландияны Джангы Амстердам атлы колониясын къолгъа тюшюреди (кечирек Нью-Йорк атны алгъанды). 1681 джыл Вильям Пенн Пенсильвания колонияны къурайды. Американ колонияла, Вест-Индия колониялагъа кёре алай хайырлы болмагъандыла, алай а уллу ёлчемде эл мюлкге джараулу джерлеге ие болгъандыла, эмда климатыны Европаны климатына келишгени себебли ингилиз эмигрантланы кеслерине тартхандыла.
Эки джылдан Короллукъ африкан компания башланнганды, Вест-Индияны британ колонияларында къулланы сатыу-алыугъа II Карлдан монополия алады. Эм аллындан да къул тутуу Вест-Индияда Британ империяны тамалы болгъанды, 1807 джыл къулла сатаргъа-алыргъа джасакъ болгъунчу дери, Британия 3,5 миллиондан артыкъ африкан къулну Америкагъа кёчюргенди, Атлантика океанны юсю бла ташылгъан къулланы юч этиб бирин ингилизлиле ташыгъандыла. Быллай сатыу-алыуну джюрютюр ючюн Кюнбатыш Африканы джагъасында фортла къуралгъандыла, сёз ючюн, Джеймс айрымкан, Аккра. Британ Вест-Индияда негрлени процентлери 1650 джылда 25 %-ден 1870 джылгъа 80 %-ге дери ёсгенди, Онюч колонияда уа 10 %-ден 40 %-ге дери. Бу сатыуну бардыргъанлагъа бу иш бек хайырлы болгъанды, эмда талай кюнбатыш британ шахар, сёз ючюн Бристоль, Ливерпуль бу сатыу-алыуда айныгъандыла. Къул ташыгъан кемеледе ауур эмда гигиена тышы шартла ёлюм дараджаны мийик этгендиле. Джети къулдан бири джолда ёлгенди.
1695 джыл Шотландияны парламенти Шотланд компаниягъа (The Company of Scotland Trading to Africa and the Indies) Панама боюнчукъда, алайда илипин ишлер нюзюр бла джерлешимге тамал салыргъа эркинлик бергенди. Экспедиция 1698 джыл джолгъа чыкъгъанды, алай а колония джетишимсиз болгъанды. Дарьюш схема (Dariush scheme) Шотландия ючюн финанс палах болгъанды — Шотланд капиталны тёрт этиб бири къуругъанды бу экспедицияда, аны бла шотландлыланы энчи тенгиз империя къурар умутлары да къуругъанда. Бу эпизодны артдагъа политика эсеблери да болгъанды, Ингилиз Шотландияны кесине къошгъанды.
Азияда Голландия бла конкуренция
XVI ёмюрню ахырында Ингилиз бла Голландия Португалияны Азия бла сатыу-алыуда монополиясын бузар акъыл алгъандыла, аны ючюн джолоучулукъланы финансландырыр юсюн энчи акционер компанияла къурайдыла — Ингилиз (кечирек Британ), эмда Голланд Ост-Инд Компанияла, аланы биринчиси 1600 джылда, экинчиси да 1602 джылда къуралгъанды. Бу компанияланы баш нюзюрлери бек кёб хайыр берген специяланы сатыуун къолгъа алыу болгъанды, ол себебден ала специяланы чыкъгъан джерлеринде, Индонезияда, эмда саудюгерлик джолну магъаналы нохтасы Индияда къарыуларын саладыла. Лондон бла Амстердамны бир-бирлерине географиялыкъ джууукълугъу эмда Ингилиз бла Голландияны арасында конкуренция, ол эки компанияны арасында къаугъагъа келтиредиле. Ахырында, Ингилиз Голландияны озса да, ол кёзюуде голланд финанс системаны ингилизникинден эсе онг болгъаны эмда юч ингилиз-голланд къазауат Голландиягъа Азияда позицияларын кючлерге мадар береди. Джаулукъ 1688 джыл Махтаулу революциядан сора бошалады, ол заманда нидерландчы штатгальтер Вильгельм Оранчы ингилиз тахха олтургъанды, аны бла эки миллет мамыр болады. Келишиуге кёре специяла бла сатыу-алыу Голландиягъа къалады, Индияны текстиль промышленносту уа Ингилизге къалады, кечирек текстиль хайыры бла специяланы озады. 1720 джылгъа Ингилиз компания голланд компанияны сатыулары бла дженгеди. Ингилиз Ост-Индий компания эсин специяланы сатыу аралыгъы Суратдан, форт Сент-Джорджгъа (кечирек Мадрас), Бомбейге (португаллыла II Карл 1661 джыл Екатерина Брагансчыгъа бернеге бергендиле), эмда Сутанутиге (Sutanuti) (элге, артдан башха эки эл бла бирлешиб Калькутта болгъан) эс бёледи.
Франция бла глобал кюреш
1688 джыл Ингилиз бла Голландияны арасында келген мамырлыкъ, бу эки къралны биригиб, Франция бла Испаниягъа къаршчы болуб, Тогъузджыллыкъ къазауатха киргизгенди, алай къазауат Европада да колониялада да баргъанды, Голландия Европа континенте болгъаны себебли, къазауатда финанс джанындан да, аскер джанындан да кёб заран кёргенди, къарыусузланнганды. Уллу Британия эсе уа бу къазауатдан эм кючлю империя болуб чыгъады. XVIII ёмюрде Ингилиз (1707 джылдан сора — Уллу Британия) эм кючлю дуния колониялы кърал болады, Франция эсе уа империялыкъ джолда аны ызындан сюргенлей турады.