ಅಪಾಚೆ
ಭಾಷೆಗಳು
ಅಪಾಚೆ ಜನರು ಏಳು ದಕ್ಷಿಣದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಇವು ವ್ಯಾಕರಣದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾದೃಶ್ಯದ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ (ಅಥವಾ ಅಪಾಚೆ) ದೊಡ್ಡದಾದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಕುಟುಂಬದ ಉಪ-ಕುಟುಂಬ, ಇವು ನದೆನೆಯ ಒಂದು ಶಾಖೆ. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಮೂಲನಿವಾಸಿ ಭಾಷಿಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನವಾಜೋ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಹೀಗಿದ್ದರೂ ನವಾಜೋ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲ ಅಪಾಚೆ ಭಾಷೆಗಳೂ ಅಪಾಯವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಲಿಪಾನ್ ಭಾಷೆನಾಶವಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣದ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಶಾಖೆಯನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಅದರ ಪ್ರಕೃತಿ (ಮೂಲಧಾತು)-ಮೂಲ ವ್ಯಂಜನಗಳು ಮೂಲ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ' and (ಮತ್ತು) ' (into) ಒಳಗೆ ' ವಿಲೀನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು (ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಲೀನವಾಗಿರುವ ' and ' into ' ಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಉತ್ತರ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬುರುವುದು) ಹ್ಯಾರಿ ಹೊಯ್ಜೆರ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ! ನವಾಜೋ ! ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಅಪಾಚೆ ! ಚಿರಿಕಹುಆ ! ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ! ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ! ಲಿಪಾನ್ ! ಪ್ಲೇನ್ಸ್ ಅಪಾಚೆ Stone.(ಕಲ್ಲು) ಹೊಯ್ಜರ್(1938) ಅಪಾಚೆ ಉಪ-ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ, ಲಿಪಾನ್ ಮತ್ತು ಬಯಲು ಅಪಾಚೆ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪೂರ್ವ ಶಾಖೆಯೆಂದೂ ನವಾಜೋ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಪಾಚೆ (ಸಾನ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್), ಚಿರಿಕಹುಆ ಮತ್ತು ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ಇರುವ ಪಶ್ಚಿಮದ ಶಾಖೆಯೆಂದೂ ಮೂಲ-ಅಪಾಚೆಯವರಲ್ಲಿಯ' and ' to k ಪೂರ್ವ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿಭಜಿಸುತ್ತಾನ. ಹೀಗೆ, ಕೆಳಗಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆಂದು ನೋಡಬಹುದು, ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಷೆಗಳು ನಾಮಪದ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು t ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದರೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರೂಪಗಳು ಪೂರ್ವದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ k ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ: ! colspan="4" | ಪಶ್ಚಿಮದ್ದು ! colspan="3" | ಪೂರ್ವದ್ದು ! ! ನವಾಜೊ ! ಪಶ್ಚಿಮದ್ದು ಅಪಾಚೆ ! ಚಿರಿಕಹುಆ ! ಮೆಸ್ಕಲೆರೊ ! ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ! ಲಿಪಾನ್ ! ಪ್ಲೇನ್ಸ್ ಅಪಾಚೆ ನೀರು ಬೆಂಕಿ ನಂತರ ಆತನು ತನ್ನ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು 1971ರಲ್ಲಿ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿದ. ಕಾರಣ ಅವನು, ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳು ಈ ವಿಲೀನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸದೆ ಇದ್ದದ್ದು ಆತನ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಬಯಲು ಅಪಾಚೆ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಿಂದ ಸಮಾನ ದೂರವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈಗ ಅದನ್ನು ನೈಋತ್ಯ ಅಪಾಚೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ, ಪ್ರೋಟೋ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್್ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಕೃತಿಗಳು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು *k̯ ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಯಲ್ಲಿ ch ದಿಂದ ಆರಂಭಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ts ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ! ನವಾಜೊ ! ಚಿರಿಕಹುಆ ! ಮೆಸ್ಕಲೆರೋ ! ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ! ಪ್ಲೇನ್ಸ್ ಅಪಾಚೆ 67* ಹೊಯ್ಜೆರ್್ನ ಮೂಲಸೂತ್ರ ಜಿಕಾರಿಲ್ಲಾ ಮತ್ತು ಲಿಪಾನ್ ಪೂರ್ವ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದು ಈ ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಾಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಪಾಚೆ ಗುಂಪುಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಭಿನ್ನತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಒಪ್ಪಬಹುದಾದದ್ದು ಎಂದು ಮೊರಿಸ್ ಒಪ್ಲರ್ (1975) ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇತರ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮೈಕೆಲ್ ಕ್ರೌಸ್ಸ್ (1973) ನಾಮಪದ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಪದದ ಮೂಲ ಪ್ರಕೃತಿಯ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಭಾಗಿಸಿರುವುದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಇತರ ಧ್ವನಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಭಾಷೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾರೆ.. ಇದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಮಾರ್ಟಿನ್ ಹುಡ್ (1983) ಗುರುತಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳು ಮೂಲ-ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಜೊತೆ ವಿಲೀನ ಹೊಂದದೆ ಇರುವಾಗ, ಬಯಲು ಅಪಾಚೆಗಳನ್ನು ಹೊಯ್ಜೆರ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದಂತೆ ಅಪಾಚೆ ಪರಿವಾರದ ಭಾಷೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲು ಬಾರದು. ಅಪಾಚೆಯವನ ಭಾಗಳು ಧ್ವನಿಯ ಭಾಷೆಗಳು. ಧ್ವನಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಅಪಾಚೆಯವರ ಭಾಷೆಗಳು ಕೆಳ-ಒತ್ತಡದ ಭಾಷೆಗಳು, ಇದರರ್ಥ ಆ ಮೂಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಒಂದು "ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸಲಾದ" ಉಚ್ಚಾರಾಂಶ ಪ್ರಾಸವಾಗಿದ್ದು ಕೆಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ಮತ್ತು ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಪ್ರಾಸಗಳು ಎತ್ತರದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿವೆ. ಇತರ ಉತ್ತರ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಭಾಷೆಗಳು ಮೇಲ್-ಒತ್ತಡದ ಭಾಷೆಗಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಉಲ್ಟಾ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಳಗಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಕೆಳ-ಒತ್ತಡದ ನವಾಜೋ ಮತ್ತು ಚಿರಿಕಹುಆ ಕೆಳ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಮೇಲ್-ಒತ್ತಡದ ಉತ್ತರ ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಸ್ಲೇವಿ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಕೋಟಿನ್, ಅಧಿಕ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ನವಾಜೋ ಹಾಗೂ ಚಿರಿಕಹುಆ ಅಧಿಕ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಆಗ ಸ್ಲೇವಿ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಕೋಟಿನ್ ಕೆಳೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ! ಕೋಲ್್ಸ್ಪಾನ್="2" | ಕೆಳ-ಒತ್ತಡದ್ದು ! ಕೋಲ್್ಸ್ಪಾನ್="2" | ಅಧಿಕ-ಒತ್ತಡದ್ದು ! ಮೂಲ- ಅಥಾಬಾಸ್ಕನ್ ! ! ನವಜೋ, ನವಾಜೋ ! ಚಿರಿಕಹುಆ ! ಸ್ಲೇವಿ ! ಚಿಲ್ಕೋಟಿನ್ "water" (ನೀರು)