ಊದುಕುಲುಮೆ
ಮಧ್ಯಯುಗದ ಯುರೋಪ್
ಕ್ಯಾಟಲನ್‌ ಕುಲುಮೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ಸುಧಾರಿತ ಸಲಾಕಿ ಕುಲುಮೆಯು ೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪೇನ್‌ನ ಕ್ಯಾಟಲೋನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗಾಳಿಯ ಹರಿವನ್ನು ಬಳಸುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಿಗೆ, ತಿದಿಯಿಂದ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಪಂಪ್ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಇದರಿಂದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಬ್ಬಿಣವು ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ತಿದಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಗಾಳಿಯ ಹರಿವನ್ನು ಪಂಪ್‌ಮಾಡುವಿಕೆಯು ಕುಲುಮೆಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿಸಿದ ತಂಗಾಳಿ (ಅಥವಾ ಕುಲುಮೆಯೊಳಗೆ ನುಗ್ಗಿಸಿದ ಕಾಯಿಸದ ಗಾಳಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಸಲಾಕಿ ಕುಲುಮೆಯ ಇಂಧನ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಟಲನ್‌ ಕುಲುಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಗಾಳಿಯ ಹರಿವಿನ ಸಲಾಕಿ ಕುಲುಮೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಕಟ್ಟಬಹುದು. ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಾಕ್ತನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ಮರುನಿರ್ವಹಣೆಯು ತೋರಿಸಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಕ್ಯಾಟಲನ್‌ ಕುಲುಮೆಯಿಂದ ನಿಜವಾದ ಊದುಕುಲುಮೆಯವರೆಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಕಿರು-ಹಂತವಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಪೆಡಸು ಕಬ್ಬಿಣವಾಗಿ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ದ್ರವ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಪಡೆಯುವಿಕೆಯು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅನಪೇಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ದ್ರವೀಭವನ ಬಿಂದುವಿಗಿಂತ ಕೆಳಗೆ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಘನವಾಗಿರುವ ನಾದಿದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಿಕೆಯು ಪ್ರಯಾಸಕರವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗುವ ಬದಲಿಗೆ ಇದು ತಂಡ ತಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೆನಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಇದು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಅಪ್ಪಟ ಕಬ್ಬಿಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ತತ್‌ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಅದನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಪೆಡಸು ಕಬ್ಬಿಣವು ಇಂಗಾಲ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಸುದ್ರವಣ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಉಕ್ಕು ಅಥವಾ ಮೆತು ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಬೇಕೆಂದರೆ ಇಂಗಾಲದ ನಿರ್ಮೂಲನವಾಗಬೇಕಿರುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಮಧ್ಯಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಯಾಸಕರವಾಗಿತ್ತು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ, ಅತಿ ಹಳೆಯದೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವ ಊದುಕುಲುಮೆಗಳು ಸ್ವಿಜರ್‌ಲೆಂಡ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಡರ್ಸ್ಟೆಲ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿನ ಮಾರ್ಕಿಷೆ ಸೌವೆರ್‌ಲೆಂಡ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಸ್ವೀಡನ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಲ್ಯಾಫೈಟನ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಲ್ಯಾಫೈಟನ್‌ ಸಂಕೀರ್ಣವು ೧೧೫೦ ಮತ್ತು ೧೩೫೦ರ ನಡುವೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಸ್ವೀಡನ್ನಿನ ಜಾರ್ನ್‌ಬೊವಾಸ್‌ ಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿರುವ ನೊರಸ್ಕಾಗ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿಯೂ, ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ, ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ೧೧೦೦ರ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದ ಊದುಕುಲುಮೆಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಚೀನಿಯರ ಉದಾಹರಣೆಗಳಂತೆಯೇ, ಈ ಆರಂಭಿಕ ಊದುಕುಲುಮೆಗಳೂ ಇಂದು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಊದುಕುಲುಮೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಲ್ಲದವಾಗಿದ್ದವು. ಲ್ಯಾಫೈಟನ್‌ ಸಂಕೀರ್ಣದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಆಸ್ಮಂಡ್‌‌‌ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮೆತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಗುಂಡುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾರಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು - ಇದರ ಒಂದು ಸಂಭವನೀಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ೧೨೦೩ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ನೊವ್‌ಗೊರೊಡ್‌ ಜೊತೆಗಿನ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೧೨೫೦ರ ದಶಕ ಹಾಗೂ ೧೩೨೦ರ ದಶಕಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಹಲವಾರು ನಿಶ್ಚಿತ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೫ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯ ಇತರ ಕುಲುಮೆಗಳು ವೆಸ್ಟ್‌ಫಾಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಸಿಸ್ಟರ್‌ಷಿಯನ್‌ ಪಂಥಿ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳ ಸರ್ವಸದಸ್ಯರ ಸಭೆಯ ಒಂದು ಫಲವಾಗಿ ನಿಶ್ಚಿತ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಗತಿಗಳ ಜ್ಞಾನವು ರವಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸಿಸ್ಟರ್‌ಷಿಯನ್‌ ಪಂಥಿಗಳು ಪರಿಣತ ಲೋಹವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ವಿಷಯವೇ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಜ್ಞಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಊದುಕುಲುಮೆಯೂ ಸೇರಿತ್ತು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಜೀನ್‌ ಗಿಂಪೆಲ್ ಪ್ರಕಾರ, ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಹೊಸ ಕೌಶಲಗಳ ಪ್ರಸರಣವನ್ನು ಅನುವುಗೊಳಿಸಿತು: "ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮಂದಿರವೂ ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ಚರ್ಚಿನಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಿರುತ್ತಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಕೆಲವೇ ಅಡಿಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿರುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ತಾಣದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ನಾನಾಬಗೆಯ ಉದ್ಯಮಗಳ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳಿಗೆ ಜಲಶಕ್ತಿಯು ಚಾಲನಾಬಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿತ್ತು." ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳನ್ನು ಅನೇಕವೇಳೆ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲೆಂದು ಅವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಲೋಹದ ಕುಲುಮೆಗಳನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದರೆ ಅದನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌ನ ಷಾಂಪೇನ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸಿಸ್ಟರ್‌ಷಿಯನ್‌ ಪಂಥಿಗಳು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಉತ್ಪಾದಕರೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು; ತಮ್ಮ ಕುಲುಮೆಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್‌-ಸಮೃದ್ಧ ಗಸಿಯನ್ನು ಅವರು ಒಂದು ಕೃಷಿ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿಯೂ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಸ್ಟರ್‌ಷಿಯನ್‌ ಪಂಥಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಕ್ತನ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಇನ್ನೂ ಆವಿಷ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ರೀವೌಲ್ಕ್ಸ್‌ ಅಬೆಯ ಒಂದು ಹೊರಶಾಖೆಯಾಗಿರುವ, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಮಧ್ಯಯುಗದ ಏಕೈಕ ಊದುಕುಲುಮೆಯಾದ ಲಸ್ಕಿಲ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಸಿಯಲ್ಲಿನ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅಂಶವು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು. ಆ ಕಾಲದ ಇತರ ಕುಲುಮೆಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲಾದ ಗಸಿಯು ಒಂದು ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಲಸ್ಕಿಲ್‌ ಘಟಕವು ಬೀಡು ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕಾಲವು ಇನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲವಾದರೂ, ೧೫೩೦ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ VIII ಕೈಗೊಂಡ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮಂದಿರಗಳ ವಿಘಟನೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದು ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ೧೫೪೧ರಲ್ಲಿ ರುಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಅರ್ಲ್‌ ನಾದಿದ ಕಬ್ಬಿಣಗಳಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ "ಸ್ಮೈತ್‌ಗಳಿಗೆ" ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಾಗಿ (ಅದಾದ ತತ್‌ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ) ಇದು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಮಧ್ಯಯುಗದ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಊದುಕುಲುಮೆಯು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿತು ಎಂಬುದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.