cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ
thumb|ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭಾರತೀಯ ಪಲ್ಯ ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಅಡುಗೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸುಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಚತುರ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿವೆ. ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಆಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಸಸ್ಯಾಹಾರ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೋಳಿ, ಮೇಕೆ, ಕುರಿ, ಮೀನು, ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾಂಸಾಹಾರವೂ ಕೂಡ ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಪಾತ್ರ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗುತ್ತಾ, ಜನಾಂಗೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಉಪಖಂಡದ ವಿಭಿನ್ನ ಜನಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತರ, ದಕ್ಷಿಣ, ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಆಹಾರಗಳೆಂದು ಐದು ಭಾಗ ಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು. ಈ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಕೆಲವು ಅನನ್ಯ ಐಕ್ಯತೆಯ ಎಳೆಗಳೂ ಹೊರಚಿಮ್ಮಿವೆ. ವಿವಿಧ ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಬಳಕೆ ಅಡುಗೆ ತಯಾರಿಕೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದ್ದು, ಊಟದ ಸ್ವಾದ ಮತ್ತು ರುಚಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಕಂಪನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು, ಮೊಘಲರು, ಮತ್ತು ಯೂರೋಪಿನ ವಸಾಹತುವಾದಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿದೇಶಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಗಾಢ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ ಪದ್ಧತಿಯು ಒಳಗಾಗಿದೆ. ತಂದೂರ್‌ (ಕೆಂಡದಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟ ಇಲ್ಲವೇ ಬೇಯಿಸಿದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳು) ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಯ ಜನ್ಯ ಸ್ಥಾನ ಕೇಂದ್ರ ಏಷ್ಯಾ ಆದರೂ, ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದಚಿಕನ್‌ ಟಿಕ್ಕಾ  ರೀತಿಯ ತಂದೂರಿ ಆಹಾರಗಳು ವ್ಯಾಪಕ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿವೆ. ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿರುವುದರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಒಂದು. ಭಾರತೀಯ ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ದೇಶಿತ ಸರಕುಗಳಾಗಿತ್ತು. ಯುರೋಪ್‌ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನಡುವೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ವಹಿವಾಟು ಅರಬ್‌ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಏಳಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತಲ್ಲದೆ, ಅವರು ಪ್ರಬಲರಾಗಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ವಾಸ್ಕೋ ಡ ಗಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ಟೋಪರ್‌ ಕೊಲಂಬಸ್‌ರಂತಹ ಯುರೋಪಿನ ಅನ್ವೇಷಣೆಕಾರರು ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿತು. ಇದೇ ಮುಂದೆ ಅನ್ವೇಷಣಾ ಯುಗ ಕ್ಕೂ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಏಷ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಭಾರತ ಮೂಲದ ಕರಿ(=ಸಾರು) ಯಿಂದಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಆಹಾರ ಬಹುತೇಕ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ "ಪ್ಯಾನ್‌-ಏಷಿಯನ್‌" (ಸಮಗ್ರ ಏಷ್ಯ) ಆಹಾರವೆಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆ
thumb|left|ತ್ರಿಪುರಾದ ಪೋರಿಯೊಬ್ಬಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಬಿಂದಿ ಧರಿಸಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು. ಸೀರೆ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಗೆ, ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಗಾಘ್ರ ಚೋಲಿ(ಲೆಹೆಂಗ)ಯನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಕಷ್ಟು ಮಹಿಳೆಯರು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಧೋತಿ, ಪಂಚೆ, ವೇಷ್ಟಿ ಅಥವಾ ಕುರ್ತಾ ಇವು ಪುರುಷರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತೊಡುಗೆಗಳು. ವಾರ್ಷಿಕ ಫ್ಯಾಷನ್‌ ಮೇಳಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವ ದೆಹಲಿ ಭಾರತದ ಫ್ಯಾಷನ್‌ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಗೆಗಳನ್ನು ಈಗಲೂ ಬಹುತೇಕ ಜನರು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಮುಂಬಯಿ, ಚೆನ್ನೈ ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ಪುಣೆ- ಈ ನಗರಗಳು ಜನ ಖರೀದಿ ನಡೆಸುವ ಮೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಗಳು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಧೋತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಬಿಳಿಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧೋತಿಯ ಮೇಲೆ ಪುರುಷರು ಷರ್ಟ್‌‌ಗಳು, ಟಿ-ಷರ್ಟ್‌‌ಗಳು ಅಥವಾ ಇನ್ನಾವುದೋ ಮೇಲುಡುಗೆ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿವಿಧ ನಮೂನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನುಳ್ಳ ವರ್ಣಮಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಉಡುವ ಮಹಿಳೆಯರು. ಇದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂಥ ಸರಳವಾದ ಆದರೆ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಕುಪ್ಪಸವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕುಪ್ಪಸ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಯುವತಿಯರ ಮೇಲುಡುಪು. ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗಿಯರು ಪಾವಡ ವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಾವಡ, ಕುಪ್ಪಸದ ಕೆಳಗೆ ಧರಿಸುವ ಉದ್ದನೆಯ ಸ್ಕರ್ಟ್‌. ಎರಡೂ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬೆಡಗಿನಿಂದ ಸಿಂಗರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಅಲಂಕಾರ ಪರಿಕರದಲ್ಲಿ ಬಿಂದಿಯೂ ಸೇರಿದೆ. ಕೆಂಪು ಕುಂಕುಮ (=ಸಿಂಧೂರ)ವನ್ನು ವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ಹಣೆಗೆ ಹಚ್ಚುವುದು ಮೊದಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅವಿವಾಹಿತರೂ ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇದು ಮಹಿಳೆಯರ ಆಧುನಿಕ ಅಲಂಕಾರದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಧರಿಸುವ ಈ ಬಿಂದಿ ಅವರ 3ನೇ ಕಣ್ಣು ಎಂದೇ ಕೆಲವರಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ್ದು ಈ 3ನೇ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಬಾಹ್ಯ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಧರಿಸಿರುವವರ ಮಿದುಳಿನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಇದು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಭಾರತ ಉಪಖಂಡ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಡುಗೆ ತೊಡುಗೆ ಮಿಳಿತಗೊಂಡು ಇಂಡೋ-ವೆಸ್ಟ್ರನ್‌ ವಸ್ತ್ರಶೈಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಚೂಡಿದಾರ‌, ದುಪಟ್ಟ, ಗಮ್ಚಾ, ಕುರ್ತಾ, ಮುಂಡುಮ್‌ ನೆರಿಯಾತುಮ್, ಶೇರ‍್ವಾನಿ, ಉತ್ತರೀಯಗಳು ಭಾರತದ ಇತರೆ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು.
ಇತಿಹಾಸ
thumb|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌, ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ನೊಬೆಲ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಸಾರವಾದದ್ದು ಮೌಖಿಕವಾಗಿ. ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಋಗ್ವೇದ ವರ್ಷ 1500 ರಿಂದ 1200 (BCE) ಮಧ್ಯೆ ರಚನೆಯಾಗಿರಬಹುದಾದ,ಋಗ್ವೇದ  ಮಂತ್ರ(=ಪವಿತ್ರ ಶ್ಲೋಕ)ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಾದ [[ರಾಮಾಯಣ  ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತ  ಮೊದಲ (BCE) ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದೊಂದು ಅಂದಾಜು. ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮೊದಲ (CE)ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ತಮಿಳಿನ ಸಂಗಮ್‌ ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಇದೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 9ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲೂ, ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ 11ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲೂ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು ರಚನೆಯಾದವು. ಅದೇ ರೀತಿ 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬಂಗಾಳಿ, ಮರಾಠಿ, ಹಿಂದಿಯ ಉಪಭಾಷೆಗಳು ಹಾಗೂ ಪರ್ಷಿಯನ್‌ ಮತ್ತು ಉರ್ದು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು. ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌, ರಾಮ್‌ಧಾರಿ ಸಿಂಗ್‌ ’ದಿನಕರ್‌’, ಸುಬ್ರಮಣಿಯ ಭಾರತಿ, ಕುವೆಂಪು, ಬಂಕಿಮ ಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ, ಮೈಕೇಲ್‌ ಮಧುಸೂದನ ದತ್, ಮುನ್ಷಿ ಪ್ರೇಮಚಂದ್‌, ಮಹಮ್ಮದ್‌ ಇಕ್ಬಾಲ್‌ ಮತ್ತು ದೇವಕಿ ನಂದನ್‌ ಖತ್ರಿ ಇವರು ಭಾರತ ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಾಹಿತಿಗಳು. ಗಿರೀಶ್‌ ಕಾರ್ನಾಡ್‌, ಆಗ್ಯೇಯ, ನಿರ್ಮಲ್‌ ವರ್ಮ, ಕಮಲೇಶ್ವರ್‌, ವೈಕೋಮ್ ಮಹಮ್ಮದ್‌ ಬಷೀರ್‌, ಇಂದಿರಾ ಗೋಸ್ವಾಮಿ, ಮಹಾಶ್ವೇತಾ ದೇವಿ, ಅಮೃತಾ ಪ್ರೀತಮ್‌, ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್‌, ಖುರ್ರಾತುಲೇನ್‌ ಹೈದರ‍್ ಮತ್ತು ತಕಾಝಿ ಶಿವಶಂಕರ ಪಿಳ್ಳೈ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೂ ಮುಂತಾದವರು ಸಮಕಾಲೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಗೆ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವದ ಚರ್ಚೆಗೊಳಗಾಗಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಹಿತಿಗಳು. ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಫೆಲೋಷಿಪ್‌ ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ನೀಡಲಾಗುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ೮  ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿವೆ. (ಕುವೆಂಪು, ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ, ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತ, ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯ್ಯ್ಯ್ಯಂಗಾರ್, ವಿ.ಕೃ.ಗೋಕಾಕ್, ಯು.ಆರ್.ಅನಂತಮೂರ್ತಿ, ಗಿರೀಶ್ ಕಾನಾ೯ಡ್, ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ) ಅದೇ ರೀತಿ ಹಿಂದಿಗೆ ಆರು, ಬಂಗಾಳಿಗೆ ಐದು, ಮಲಯಾಳಂ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಹಾಗೂ ಮರಾಠಿ, ಗುಜರಾತಿ, ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಒರಿಯಾ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ತಲಾ ಮೂರು ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದೊರೆತಿವೆ.
ಕಾವ್ಯ
thumb|right|ಕರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ಸಚಿತ್ರ ವಿವರಣೆ 74,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಲುಗಳು, ಉದ್ದನೆಯ ಗದ್ಯ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಸುಮಾರು 1.8 ದಶಲಕ್ಷ ಪದಗಳಿರುವ ಮಹಾಭಾರತ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಬೃಹತ್‌ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ಋಗ್ವೇದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಭಾರತ ಕಾವ್ಯ ಮತ್ತು ಗದ್ಯದ ಬಲಿಷ್ಠ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕಾವ್ಯ ಎಂಬ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಜಾಗೃತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ತತ್ವಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಕವಿಗಳೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ಯ್ರ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಅಹಿಂಸಾ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತ್ತು. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್‌ ಮತ್ತು K. S. ನರಸಿಂಹಸ್ವಾಮಿ ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ  ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಅದೇರೀತಿ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯ ಬಸವಣ್ಣನ (ವಚನಗಳು ), ಕಬೀರ್‌ ಮತ್ತು ಪುರಂದರದಾಸರ (ಪದಗಳು ಅಥವಾ ದೇವರ ನಾಮಗಳು ) ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಇದಕ್ಕೆ ಕುರುಹುಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಟಾಗೋರರ ಗೀತಾಂಜಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಮಹಾ ಕಾವ್ಯಗಳು
ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಗಳು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಇಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು. ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್‌, ಮಲೇಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಇಂಡೊನೇಷ್ಯಾಗಳು ಇವುಗಳ ವಿವಿಧ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅವುಗಳನ್ನ್ನು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲಪ್ಪದಿಗಾರಂ, ಮಣಿಮೇಗಲೈ, ಸಿವಕ ಚಿಂತಾಮಣಿ, ತಿರುಟಕ್ಕತೇವರ್‌, ಕುಂದಲಕೇಸಿ ಎಂಬ ಐದು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಿವೆ. ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತಗಳ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅವತರಿಣಿಕೆಗಳು ನೂರಾರಿವೆ. ಇವು ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ವಸ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ತಮಿಳಿನ ಕಂಬ ರಾಮಾಯಣ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಆದಿಕವಿ ಪಂಪ ಬರೆದ ಪಂಪ ಭಾರತ, ಕುಮಾರ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಬರೆದ ತೊರವೆ ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ವಿರಚಿತ  ಕರ್ನಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾ ಮಂಜರಿ, ಹಿಂದಿಯ ರಾಮಚರಿತಮಾನಸ, ಮಲಯಾಳಂನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮರಾಮಾಯಣಮ್‌ ಇನ್ನೂ ಮುಂತಾದವು.
ಸಂಗೀತ
thumb|ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಪಂಚವಾದ್ಯಂ ಸಂಗೀತ ಬಾರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಲಾಕಾರರು
ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಗೀತ, ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ, ಸುಗಮ ಸಂಗೀತ ಹಾಗೂ ಪಾಪ್‌ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಭಾರತದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಗೇಯಗಣಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಸಾಮವೇದ ದ ಮಂತ್ರಗಳು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಉದಾಹರಣೆ.ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಶ್ರೌತ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇವುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿನಂತೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆ ಮೇಲೆ ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳ ಗಾಢ ಪ್ರಭಾವವಿದೆ. ಈ ಪರಂಪರೆ ಕರ್ನಾಟಿಕ್‌ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಒಂಗೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಹಲವು ಮಧುರವಾದ ರಾಗಗಳಿಗೆ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿದ್ದು, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರೇರಣೆ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಹುಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ದಾಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಪುರರಂದರ ದಾಸರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಿಕ್‌ ಸಂಗೀತ ಪಿತಾಮಹ ರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರು ಪುರಂದರ ವಿಠ್ಠಲ ಎಂಬ ಅಂಕಿತನಾಮದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪುರಂದರ ದಾಸರು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 475,000 ಕೀರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸುಮಾರು 1000 ಕೀರ್ತನೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಇಂದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ.
ನೃತ್ಯ
ಭಾರತೀಯ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೂ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ  ಎಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದು ಅವು ವಿವಿಧ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮೈದಾಳಿವೆ. ಪಂಚಾಬ್‌ನ ಭಾಂಗ್ರಾ ,ಅಸ್ಸಾಂನ ಬಿಹು, ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ ಮತ್ತು ಒರಿಸ್ಸಾದ ಛೌ , ರಾಜಾಸ್ತಾನ್‌ನ ಘೂಮರ್‌ , ಗುಜರಾತ್‌ನ ದಾಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಗರ್ಬ , ಕರ್ನಾಟಕದ ಯಕ್ಷಗಾನ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಲಾವಣಿ ಮತ್ತು ಗೋವಾದ ದೇಖ್‌ನಿ -ಇವು ಭಾರತದ ಜನಪ್ರಿಯ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ನಿರೂಪಣಾ ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಪೌರಾಣಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಭಾರತದ ಎಂಟು ನೃತ್ಯ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಭರತನಾಟ್ಯಂ,  ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಕಥಕ್ , ಕೇರಳದ ಕಥಕ್ಕಳಿ  ಮತ್ತು ಮೋಹಿನಿಆಟ್ಟಂ , ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಕೂಚುಪುಡಿ , ಮಣಿಪುರದ ಮಣಿಪುರಿ , ಒರಿಸ್ಸಾದ ಒಡಿಸ್ಸಿ   ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂನ ಸಾತ್ರಿಯಾ. ವಿಶ್ವದ ಅಂತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಸಮರಕಲೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿರುವುದುಕಲಾರಿಪ್ಪಯಟ್ಟು ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕಲಾರಿ. ಮಲ್ಲಪುರಾಣ ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪಠ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸವಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ ಭಾರತದಿಂದ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರುವ ಹಾಗೆ, ಕಲಾರಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಬಂದ ಇತರೆ ಸಮರ ಕಲೆಗಳೂ ಕೂಡ ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿರಬಹುದೆಂಬುದು ಕೆಲವರ ಅಭಿಮತ. ಇದೇ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಮುಂದೆ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕುಂಗ್‌-ಫು ಎಂಬ ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮರ ಕಲೆಯಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿರಬಹುದೆಂಬುದು ಕೆಲವರ ವಾದ. ಗಟ್ಕ, ಪೆಹಲ್‌ವಾನಿ ಮತ್ತು ಮಲ್ಲ-ಯುದ್ಧಎಂಬುವು ನಂತರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಇತರ ಸಮರ ಕಲೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಮತ್ತಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಕಾರಗಳೂ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.
ನಾಟಕ ಮತ್ತು ರಂಗ ಭೂಮಿ
thumb|ಭಾಸನ ಅಭಿಷೇಕ ನಾಟಕ ಕುಟಿಯಟ್ಟಂನಲ್ಲಿ ರಾವಣನಾಗಿ ನಾಟ್ಯಾಚಾರ್ಯ ಮಣಿ ಮಾಧವಾ ಚಕ್ಯರ್‌-ಇದು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಬಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ನಾಟಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲೊಂದು.
ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದಂತೆಯೇ ಭಾರತೀಯ ನಾಟಕ ಮತ್ತು ರಂಗಕಲೆಗಳು ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾಸನ ನಾಟಕಗಳ ನಂತರ ಕಾಳಿದಾಸನ ಶಾಕುಂತಲ ಮತ್ತು ಮೇಘದೂತ ನಾಟಕಗಳು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ಸುಮಾರು 2000 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಕೇರಳದ ಕುಟ್ಟಿಯಾಟ್ಟಂ ರಂಗಕಲೆ ಈಗ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ ನಾಟಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲೊಂದು. ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇದು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾಸನ ನಾಟಕಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯ. ನಾಟ್ಯಾಚಾರ್ಯ (ದಿವಂಗತ) ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಮಾಣಿ ಮಾಧವ ಚಾಕ್ಯಾರ್‌- ಈ ಕಲಾ ಪ್ರಕಾರ ಮತ್ತು ಅಭಿಯನ ದಲ್ಲಿ ಅನನ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರತಿಭೆ. ವಿನಾಶದಂಚಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ನಾಟಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪುಜರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದರು. ರಸಾಭಿನಯ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯತೆಗೆ ಇವರು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಇವರು ಕಾಳಿದಾಸನ ಅಭಿಜ್ಞಾನ ಶಾಕುಂತಲ, ವಿಕ್ರಮೋರ್ವಶೀಯ ಮತ್ತು ಮಾಳವಿಕಾಗ್ನಿಮಿತ್ರ ; ಭಾಸನ ಸ್ವಪ್ನವಾಸವದತ್ತ ಮತ್ತು ಪಂಚರಾತ್ರ; ಹರ್ಷನ ನಾಗಾನಂದ ಮುಂತಾದ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿಯಾಟ್ಟಮ್‌ ರಂಗ ಪ್ರಕಾರಕ್ಕೆ ಅಳವಡಿಸಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದರು. ಭಾರತದ ಬಹುಪಾಲು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ನಾಟಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಜನಾದರಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೊಗಲು ಗೊಂಬೆಯಾಟ ಎಂಬ ಶ್ರೀಮಂತ ರಂಗ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದ್ದು ಇದರ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಕನಿಷ್ಟ ಎರಡನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ (BCE)ಹೋಗುತ್ತದೆ. (ಪಾಣಿನಿಗೆ ಪತಂಜಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಬರೆದ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.) ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ರಂಗ ತಂಡಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಗುಬ್ಬಿ ವೀರಣ್ಣ, ಉತ್ಪಾಲ್‌ ದತ್‌, ಕ್ವಾಝ ಅಹಮದ್ ಅಬ್ಬಾಸ್‌, K. V. ಸುಬ್ಬಣ್ಣನಂಥವರು ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಂದಿಕರ್‌, ಮಯ್ಸೂರಿನ್ ರಂಗಾಯಣ್ ನೀನಾಸಂ ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ಥಿಯೇಟರ್‌ಎಂಬ ಕೆಲವು ರಂಗ ತಂಡಗಳು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಿವೆ. (ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಬೆನಕ, ಸಂಕೇತ್, ಕಲಾಗಂಗೋತ್ರಿ, ನಟರಂಗ, ಪ್ರಯೋಗರಂಗ ಮುಂತಾದವು)
ಚಿತ್ರಕಲೆ
thumb|ಅಂಜತ ಗುಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಕ ಕಥೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗುರ್ತಿಸಬಹುದು. ಪೆಟ್ರೋಗ್ಲಿಪ್‌ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಭೀಮ್‌ಬೇಟ್ಕ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿದ್ದು, ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಶಿಲಾಯುಗಷ್ಟು ಪುರಾತನದ್ದಾಗಿವೆ. ಡರಾಗ್‌ನ ಪುರಾತನ ಪಠ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಉಪಾಖ್ಯಾನ ರೂಪದ ವಿಚಾರಗಳು, ಮನೆಯ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳು ತಂಗುವ ಕೊಠಡಿಯ ಒಳಾಂಗಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಗಳಿಂದ  ಅಲಂಕರಿಸುವುದು ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನೆಗೆಲಸವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ. ಅಜಂತ, ಬಾಗ್‌, ಎಲ್ಲೋರ ಮತ್ತು ಸಿಟ್ಟನವಾಸಲ್‌ನ ಗುಹಾಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಆಗಿನ ಜನರ ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ರುಜುವಾತಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಆರಂಭಿಕ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕಲೆ ಹಿಂದೂ, ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಜೈನರಿಂದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಂಡಿದೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ಮಾಡಲಾದ ವರ್ಣಮಯ ಮನೆಯ ಹೊರಾಂಗಣ ಅಲಂಕಾರ (ರಂಗೋಲಿ) ಇಂದಿಗೂ ಭಾರತೀಯರ ಮನೆಯ ಹೊಸಲಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಅಡಿಯಿಟ್ಟರೆ ಕಾಣುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಶ್ಯ. ರಾಜ ರವಿ ವರ್ಮ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಭಾರತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿತ್ರಕಾರರಲ್ಲೊಬ್ಬ. ಮಧುಬನಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಮೈಸೂರು ಚಿತ್ರಕಲೆ, ರಜಪೂತ ಚಿತ್ರಕಲೆ, ತಂಜಾವೂರು ಚಿತ್ರಕಲೆ, ಮೊಘಲ್‌ ಚಿತ್ರಕಲೆ-ಇವು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆಯ ಕೆಲವು ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಕಾರಗಳು. ಅದೇ ರೀತಿ ನಂದಲಾಲ್‌ ಬೋಸ್‌, M. F. ಹುಸೇನ್, S. H. ರಾಝಾ, ಗೀತಾ ವಧೇರಿ, ಜೈಮಿನಿ ರಾಯ್‌ ಮತ್ತು B.ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಕೆಲವು ಆಧುನಿಕ ಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರು. ಆಧುನಿಕ ಚಿತ್ರಕಾರರಲ್ಲಿ ಅತುಲ್‌ ದೋಡಿಯಾ, ಬೋಸ್ ಕೃಷ್ಣಮಾಚಾರಿ ದೇವಜ್ಯೋತಿ ರೇ ಮತ್ತು ಶಿಬು ನಟೇಶನ್‌ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವರು ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನವಯುಗದ ಹರಿಕಾರರು. ಇದೇ ವೇಳೆ ವಿಶ್ವ ಚಿತ್ರಕಲಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಿಲನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಈ ಆಧುನಿಕ ಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂಬಯಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಹಾಂಗೀರ್‌ ಆರ್ಟ್‌ ಗ್ಯಾಲರಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರ ಕಲೆಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿವೆ.
ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆ
thumb|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಕುಜುರಾಹೋ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ಶಿಲ್ಪಕೃತಿಗಳು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಈ ಅಮಶವನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ, ಬೌದ್ಧ, ಮತ್ತು ಜೈನ ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದಂತೆ, ಭಾರತ ಅತ್ಯಂತ ಜಟಿಲವಾದ ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಅಜಂತ, ಎಲ್ಲೋರ ಗಳಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಬೃಹತ್‌ ಗುಹಾ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿಗೆ ಆಥವಾ ಇನ್ನಾವುದೇ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಾಮಗ್ರಿ ಬಳಸಿ ನಿರ್ಮಿಸಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಬೃಹತ್‌ ಗಾತ್ರದ ಅಖಂಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಕೊರೆದು ಈ ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕ ದೇಗುಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾರೆ, ಪದರ ಶಿಲೆ, ಅಥವಾ ಜೇಡಿ ಮಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಹೆಲೆನೆಸ್ಟಿಕ್‌ ಶೈಲಿಯ ಬಲವಾದ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ, ಅಥವಾ ಬಹುಶಃ ಗ್ರೀಕೋ-ರೋಮನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಇವು ತೋರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಮಥುರಾದ ನಸುಗೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಮರಳು ಶಿಲೆಯ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಬಹುತೇಕ ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾದವು. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ (4ರಿಂದ 6ನೇ ಶತಮಾನ) ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಗಾರಿಕೆ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೇರಿತು. ಈ ಕಾಲದ ಶಿಲ್ಪ ಕೃತಿಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೂ, ನೈಪುಣ್ಯತೆಯನ್ನೂ ಪಡೆದವು. ಈ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಇತರೆ ಭಾಗದ ಶೈಲಿಗಳು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಯ ಉದಯಕ್ಕೆ ನೆರವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಇದೇ ಶೈಲಿಗಳು ಆಗ್ನೇಯ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡು ಬೌದ್ಧ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಶಿಲ್ಪ ಕಲೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವು.
ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡೆ
thumb|right|ಓಣಮ್‌ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾತನಮ್‌ತಿಟ್ಟ ಬಳಿಯ ಅರಣ್ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ಪಂಬಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಸ್ನೇಕ್‌ ಬೋಟ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆ. ವಿಹಾರ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಹಲವಾರು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿವೆ. ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪೌರಸ್ತ್ಯ ಆಧುನಿಕ ಮಾರ್ಷಲ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಎಂಬುದು ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕ್ರೀಡೆ ಎಂದೂ, ಸಮರ ಕಲೆಗಳು ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ  ಎಂಬುದು ಕೆಲವರ ನಂಬಿಕೆ. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಕಬಡ್ಡಿ ಮತ್ತು ಗಿಲ್ಲಿ-ದಂಡಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೇಶೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಫೀಲ್ಡ್‌ ಹಾಕಿ, ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌ (ಸಾಕರ್‌) ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಈಗ ಸಾಕಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಫೀಲ್ಡ್‌ ಹಾಕಿ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ. ಇದು ಮನರಂಜನೆಯ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿಯೂ ವೃತ್ತಿಪರವಾಗಿಯೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ. ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಗಳ ನಡುವೆ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಬಂಧ ವೃದ್ದಿಗೂ ಬಳಕೆಯಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ತಂಡಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಎದುರುಬದರಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ಎರಡೂ ತಂಡಗಳ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾವೋದ್ರಿಕ್ತರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಪೋಲೋಕೂಡ ಇಲ್ಲಿನ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ. ‌,ಚದುರಂಗ(=ಚೆಸ್‌) ಹಾವು ಏಣಿ ಆಟ, ಇಸ್ಪೀಟ್‌ ಆಟ, ಕೇರಮ್‌, ಬ್ಯಾಡ್‌ಮಿಂಟನ್‌ ಗಳು ಜನಪ್ರಿಯ ಒಳಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಹೊರಾಂಗಣ ಕ್ರೀಡೆಗಳು. ವಿಶ್ವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಚೆಸ್‌ ಕ್ರೀಡೆ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ. ಶಕ್ತಿಯುತವೂ ಮತ್ತು ವೇಗೋತ್ಕರ್ಷವಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳೂ ಕೂಡ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿವೆ. ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ತೂಕ, ಆಟದ ಗೋಲಿ ಮತ್ತು ಪಗಡೆಯಾಟದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾಳ-ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನರು ದ್ವಿಚಕ್ರ ರಥದ ಓಟ, ಬಿಲ್ಲು, ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರಗಳು, ಕುಸ್ತಿ, ಭಾರ ಎತ್ತುವ ಸ್ಪರ್ಧೆ, ಬೇಟೆ, ಈಜು ಮತ್ತು ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ದೂರದರ್ಶನ
ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ 1959ರಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣೋದ್ಧೇಶದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ಸೇವೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಭಾರತೀಯ ಕಿರುತೆರೆ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆರಂಭಗೊಂಡಿದ್ದು 1970ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೂರ್‌ದರ್ಶನ್‌ ಎನ್ನುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಒಡೆತನದ ಒಂದೇ ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಾನೆಲ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತು. 1982ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಷಿಯನ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯಾಯಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಭಾರತ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ವರ್ಣದಲ್ಲಿ ನೋಡಿತು. ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತಸರಣಿಗಳು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು. 1980ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ವೇಳೆಗೆ ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ವಂತ ಟಿವಿ ಖರೀದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ ಇದ್ದರೂ, ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಪೂರಣತಾ ಬಿಂದುವನ್ನು ತಲಪಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತೊಂದು ಚಾನೆಲ್ ಆರಂಭಿಸಿ, ದಿನದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸಾರವನ್ನೂ ಉಳಿದರ್ಧ ಭಾಗ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೂ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿತು. DD 2 ಎನ್ನಲಾಗಿದ್ದ ಈ ಚಾನೆಲ್‌ ಅನ್ನು ನಂತರ DD ಮೆಟ್ರೋ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಎರಡೂ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು ಭೌಮಿಕವಾಗಿ (ಆಂಟೆನಾಗಳ ಮೂಲಕ) ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. 1991ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ದೂರದರ್ಶನ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಉದಾರೀಕರಣಗೊಳಿಸಿ ಕೇಬಲ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಲಭ್ಯವಿದ್ದ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಯಿತು. ಇಂದು ಭಾರತೀಯ ಬೆಳ್ಳಿ ತೆರೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸಾವಿರಾರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಕಿರುತೆರೆ ನೂರಾರು ಜನಪ್ರಿಯ ನಟರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು, ಇವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಗೃಹ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಕೇಂದ್ರಿತ TV ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು, ಗೃಹಿಣಿಯರು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗದ ಪುರುಷರಲ್ಲೂ ಇವು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿವೆ. ಕೆಲವು ನಟರು ಇವುಗಳನ್ನು ಬಾಲಿವುಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ TV ಉದ್ಯಮದ ಹಾಗೆ ಭಾರತೀಯ TV ಕ್ಷೇತ್ರ ಕೂಡ ಒಂದೇ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಚಾನೆಲ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕಾರ್ಟೂನ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌, ನಿಕೆಲೋಡಿಯನ್ ಮತ್ತು MTV ಇಂಡಿಯಾ
ಚಲನಚಿತ್ರ
thumb|ಬಾಲಿವುಡ್‌ ನೃತ್ಯದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಮೂಲದ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ ಬಾಲಿವುಡ್‌ ಎಂಬ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಬಾಲಿವುಡ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಸಿನಿಮಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು (ಬಂಗಾಳಿ, ಕನ್ನಡ, ಮಲಯಾಳಂ, ಮರಾಠಿ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು) ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಭಾರತೀಯ ಸಿನಿಮಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಮಯಗೊಳಿಸಿವೆ. ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಚಿತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವ ಚಿತ್ಯೋದ್ಯಮ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಮರ್ಶಕರ ಅಪಾರ ಪ್ರಶಂಸೆಗೊಳಗಾದ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಿನಿಮಾ ನಿರ್ದೇಶಕ-ನಿರ್ಮಾಪಕರನ್ನು ಭಾರತ ರೂಪಿಸಿದೆ. ಸತ್ಯಜಿತ್‌ ರೇ, ರಿತ್ವಿಕ್ ಘಟಕ್‌, ಗುರುದತ್‌, K. ವಿಶ್ವನಾಥ್‌, ಆದೂರ‍್ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್‌, ಗಿರೀಶ್‌ ಕಾಸರವಳ್ಳಿ, ಶೇಖರ‍್ ಕಪೂರ್‌, ಹೃಶಿಕೇಶ್‌ ಮುಖರ್ಜೀ, ಶಂಕರ್‌ ನಾಗ್, ಗಿರೀಶ್‌ ಕಾರ್ನಾಡ್‌, G. V. ಐಯ್ಯರ್‌, ಮುಂತಾದವರನ್ನು ವಿಮರ್ಶಕರು ಕೊಂಡಾಡಿದವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು.(ನೋಡಿ ಭಾರತದ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು)). ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬೆಳೆದಂತೆಯೂ,ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ನಾವು ಹತ್ತಿರವಾದಂತೆಯೂ, ವೀಕ್ಷಕರ ಅಭಿರುಚಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರದ ಕಥಾವಸ್ತು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿವೆ. ದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಿಕೊಡೆಗಳಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿರುವ ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಗಳು (=ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು) ಸಿನಿಮಾ ಉದ್ಯಮದ ಆದಾಯ ಗಳಿಕೆಯ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿವೆ.
ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತಿ ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜ
ನ್ಯೂ ಎಂಪೈರ್ ಸಿನಿಮಾ ಹೌಸ್, ಮುಂಬೈ
ಮುಂಬಯಿಮಹಾನಗರದ ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯೬ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಸಿಕರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ 'ನ್ಯೂ ಎಂಪೈರ್ ಸಿನಿಮಾ ಹೌಸ್' ನಗರ ಕೆಲವೇ ಸುಸಜ್ಜಿತ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲೊಂದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಸಿ.ಎಸ್.ಟಿ.ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ೨ ನಿಮಿಷದ ನಡೆದೇ ಹೋಗುವಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಮುಂಬಯಿ ರಸಿಕರಿಗೆ ಚಿರಪರಿಚಿತ.
ಲೈವ್ ಥಿಯೇಟರ್ ಆಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು
೧೯೦೮ ರ ಫೆಬ್ರವರಿ, ೨೧ ರಂದು 'ಲೈವ್ ಥಿಯೇಟರ್' ಆಗಿ ಶುರುವಾಯಿತು. ೧,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಆಸನಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸರ್ಕಲ್, ಗ್ಯಾಲರಿ, ಮತ್ತು ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಸ್ಟಾಲ್ ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ದೊಡ್ಡ ಪರದೆ ಮತ್ತು ಡೂಂಮ್ಡ್ ಸೀಲಿಂಗ್,ಏಶ್ಯದಾಲ್ಲೆ ಕ್ಯಾಂಟಿಲಿವರ್ ಬಾಲ್ಕನಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಸಿನಿಮಾ ಹೌಸ್ ಆಗಿತ್ತು. ೧೯೩೭ ರಲ್ಲಿ ಈ ಟಾಕೀಸಿಗೆ 'ನ್ಯೂ ಎಂಪೈರ್ ಸಿನಿಮಾ' ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ವರದಿಯಂತೆ ಬೊಂಬಾಯಿಮಹಾನಗರದ ಥಿಯೇಟರ್ ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಅಷ್ಟು ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಟ್ ಡೆಕೊ ಮಾದರಿಯ ಹಾಲಿನ ಒಳಭಾಗ್ದ ಸಜಾವಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಬಹಳ ಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಬೊಂಬಾಯಿನ ಹಳೆಯ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಾದ, ನ್ಯೂ ಜೆಂಪೈರ್, ಲಿಬರ್ಟಿ ಸಿನೆಮಾ ಥಿಯೇಟರ್, ಆಗ ಹೊಸದಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಂದ ಆರ್ಟ್ ಡೆಕೊ ಮಾದರಿಗೆ ಹೆಸರುಗಳಿಸಿದ್ದವು. ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾತೃಳಾಗಿದ್ದ 'ರಿಡ್ಲಿ ಅಬ್ಬಾಟ್' ಕಟ್ಟಡಕ್ಕೆ ಅಸ್ತಿಭಾರ ಹಾಕಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್, 'ಜೆ. ಬಿ. ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್' ಮತ್ತು 'ವಾಮನ್ ನಾಮ್ ಜೋಶಿ, ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು.
೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ದುರಸ್ತಿಕಾರ್ಯ
೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ರೂಸಿ ಮೋದಿಯವರ ತಂದೆ 'ಕೆಕಿ ಮೋದಿ' ಥಿಯೇಟರ್ ನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದರು. ೧೯೪೮ ರಲ್ಲಿ 'ಬರ್ಜರ್ ಕೂಪರ್ ರವರ ಮಾವ, 'ರೂಸಿ ಮೋದಿ'ಯವರು ಸಿನಿಮಾ ಹೌಸ್ ನ ಆಡಳಿತದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾಮಂದಿರದ ಸರ್ವತೋಮುಖದ ದುರಸ್ತಿಕಾರ್ಯ ಶುರುವಾಯಿತು ಸಿ.ಪಿ,ಉಮ್ರೇಕರ್, ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸೇವೆಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. 'ನ್ಯೂ ಎಂಪೈರ್' ಮೊದಲು ನಾಟಕದ ರಂಗಮಂದಿರವಾಗಿದ್ದು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ನಂತರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬೊಂಬಾಯಿನಲ್ಲಿದ್ದ ೪-೫ ಥಿಯೇಟರ್ ಗಳಲ್ಲಿ 'ನ್ಯೂ ಎಂಪೈರ್' ಒಂದು ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಆಗಿತ್ತು. ಹೆಸರಾಂತ ಹಾಲಿವುಡ್ ಕಲಾವಿದರು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ
೧೯೬೦-೧೯೮೦ ವರೆಗೆ ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರಗಳು ಬಹಳ ಅದ್ಧೂರಿಯಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡವು. ಮೊದಲಾದ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಸುಂದರ ಮಧುರ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರ ರಸಿಕರು ಇಂದಿ
ಯು. ಜಿ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ
thumb '''ಯು. ಜಿ. ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದ ಉಪ್ಪಲೂರಿ ಗೋಪಾಲ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ''' (೯ ಜುಲೈ ೧೯೧೮ - ೨೨ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೭) ಜ್ಞಾನೋದಯವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಚಿಂತಕರಾಗಿದ್ದರು. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೈನಂದಿನ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದರೂ, ಪರಮಸತ್ಯ ಅಥವಾ ಸತ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅವರು "ಚಿಂತನೆ"ಯ ವಾಸ್ತವ ಆಧಾರವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದರು. ಅನೇಕರು ಅವರನ್ನು ಜ್ಞಾನೋದಯ ಹೊಂದಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೂ, ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಹಲವುವೇಳೆ ತಮ್ಮ ಇರುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ
ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಅವರು ೧೯೧೮ ಜುಲೈ ೯ ರಂದು ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ, ಮಚಲೀಪಟ್ಟಣಂನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರು ಹುಟ್ಟಿದ ೭ನೆಯ ದಿನಕ್ಕೇ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಇವರ ಅಜ್ಜ ಇವರನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಇವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ದೂರ ಬಂದು ಲಂಡನಿಗೆ ಹೋದರು. ಇವರು ೨೦೦೭ ಮಾರ್ಚ್ ೨೨ ರಂದು ಇಟಲಿಯ ವೆಲ್ಲೆಕ್ರೋಸಿಯದಲ್ಲಿ ಮರಣಹೊಂದರು. ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು
ನೇಮಿನಾಥ(ತೀರ್ಥಂಕರ)
ನೇಮಿ ಮತ್ತು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನೇಮಿನಾಥ ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಮಹಾವೀರ, ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಮತ್ತು ಋಷಭನಾಥರ ಜೊತೆಗೆ, ಜೈನರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತೀರ್ಥಂಕರರಲ್ಲಿ ನೇಮಿನಾಥನೂ ಒಬ್ಬ.
ನಾಮಕರಣ
ನೇಮಿನಾಥ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎರಡು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ನೇಮಿ ಎಂದರೆ "ಚಕ್ರದ ಅಂಚು" ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ "ಗುಡುಗು", ಮತ್ತು ನಾಥ ಎಂದರೆ "ಪ್ರಭು, ಪೋಷಕ, ರಕ್ಷಕ".
ಜೈನ ಪಠ್ಯ ಉತ್ತರಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಆಚಾರ್ಯ ಹೇಮಚಂದ್ರನ ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ದೇವತೆ ಇಂದ್ರನು ೨೨ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕರನನ್ನು ನೇಮಿನಾಥ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಜಿನವನ್ನು " ಧರ್ಮ ಎಂಬ ಚಕ್ರದ ಅಂಚು" ಎಂದು ನೋಡಿದನು.
ಶ್ವೇತಾಂಬರ ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ, ಅವನ ಹೆಸರು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ. ಇದು ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ತಾಯಿ ಕಂಡ ಕನಸಿನಿಂದ ಬಂದಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು " ಅರಿಷ್ಟ ಆಭರಣಗಳ ಚಕ್ರ" ವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅವನ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರನ್ನು ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಸೂರ್ಯನ ರಥದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ. ನೇಮಿನಾಥನ ಹೆಸರು ೨೧ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕರ ನಮಿನಾಥನ ಹೆಸರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ.
ಜೀವನ
ನೇಮಿನಾಥ ಅವಸರ್ಪಿಣಿಯ ( ಜೈನ ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವರೋಹಣ ಚಕ್ರ) ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ತೀರ್ಥಂಕರ ಆಗಿದ್ದರು. ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅವನನ್ನು ಎಂಟನೆಯ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ವಾಸುದೇವ ಕೃಷ್ಣನ ಸಮಕಾಲೀನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನೇಮಿನಾಥ ಮತ್ತು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ನಮಿನಾಥರ ನಡುವೆ ೫೮೧,೭೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಅಂತರವಿತ್ತು. ಅವರು ಸುಮಾರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಚಾರ್ಯ ಹೇಮಚಂದ್ರನ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಶಲಾಕಪುರುಷ ಚಾರಿತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ೨೩ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕರನ ೮೧೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ.
ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ
left|thumb| ಅರಿಷ್ಟನೇಮಿಯ ಜನನ, ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರ left|thumb|ನೇಮಿನಾಥನ ಮದುವೆಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಚಿತ್ರಣ. ಅವನ ದಂತಕಥೆಯು ತನ್ನ ಮದುವೆಯ ಔತಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಬಲಿ ನೀಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೂಗು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನೇಮಿನಾಥನು ಸೌರಿಪುರದಲ್ಲಿ (ದ್ವಾರಕಾ) ಜನಿಸಿದ ಯದುವಂಶದ ರಾಜ ಸಮುದ್ರವಿಜಯ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಶಿವದೇವಿಯ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಜಾನುವಾರುಗಳ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಜೈನ ದಂತಕಥೆಗಳು ಅವನನ್ನು ಗಿರ್ನಾರ್ - ಕಥಿವಾಡ್ (ಆಧುನಿಕ ಗುಜರಾತ್‌ನ ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ )ನವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅವರ ಜನ್ಮ ದಿನಾಂಕವು ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನ ಶ್ರವಣ ಶುಕ್ಲದ ಐದನೇ ದಿನ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಕಪ್ಪು-ನೀಲಿ ಚರ್ಮದ ಮೈಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ತುಂಬಾ ಸುಂದರ ಆದರೆ ನಾಚಿಕೆಯ ಯುವಕ. ಅವನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ತಂದೆ ವಸುದೇವನ ಸಹೋದರ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ತ್ರಿಷಷ್ಟಿ-ಸಲಕ-ಪುರುಷ-ಚರಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕುಶಾನರ ಕಾಲದ ಮಥುರಾದ ಕಂಕಾಲಿ ತಿಲದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಬಲರಾಮರನ್ನು ನೇಮಿನಾಥನ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿಗಳಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮೆಯಿಂದ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ, ನೇಮಿನಾಥನು ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಬಲ ಶಂಖವಾದ ಪಾಂಚಜನ್ಯವನ್ನು ಊದಿದನೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಯಾರೂ ಶಂಖವನ್ನು ಊದಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ನೇಮಿನಾಥನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಪರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅವನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ನೇಮಿನಾಥನು ತೀರ್ಥಂಕರನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಬೆರಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಚಕ್ರವನ್ನು (ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಯುಧ) ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ
ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಜರಾಸಂಧರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ನೇಮಿನಾಥನು ಕೃಷ್ಣನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಜೈನ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಸಂಬಂಧಿತ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯಲು ಇದು ಕಾರಣವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅವತಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಾದ ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್, ಆಂಗೀರಸ ಘೋರನನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಗುರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಐದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಾದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ವೈರಾಗ್ಯ, ದಾನ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಘೋರನನ್ನು ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ನೇಮಿನಾಥ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಾಭಾರತವು ಅವನನ್ನು ರಾಜ ಸಾಗರನಿಗೆ ಮೋಕ್ಷದ ಮಾರ್ಗದ ಶಿಕ್ಷಕ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನನ್ನು ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯನ್ ಅಥವಾ ಚೀನೀ ದೇವತೆಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಅಂತಹ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು
thumb| ಗುಜರಾತ್‌ನ ಜುನಾಗಢ್ ಬಳಿಯ ಗಿರ್ನಾರ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ನೇಮಿನಾಥ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣ. ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ನೇಮಿನಾಥನ ಮದುವೆಯನ್ನು ರಾಜುಲಕುಮಾರಿ ಅಥವಾ ರಾಜೀಮತಿ ಅಥವಾ ಉಗ್ರಸೇನನ ಮಗಳು ರಾಜಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉಗ್ರಸೇನನು ದ್ವಾರಕಾದ ರಾಜ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ತಾಯಿಯ ಅಜ್ಜ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮದುವೆಯ ಹಬ್ಬಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ವಧೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೂಗನ್ನು ಕೇಳಿದನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೊಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಕಟಗೊಂಡ ಅವನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಆಸೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಸನ್ಯಾಸಿಯಾದನು ಮತ್ತು ಗಿರ್ನಾರ್ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಹುಡುಗಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವಳು ಸನ್ಯಾಸಿನಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ತಪಸ್ವಿ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತಾಳೆ.
ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ನೇಮಿನಾಥನು ಮೂರು ದಿನಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುವ ಮೂಲಕ ತಪಸ್ವಿ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ೫೫ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಿದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮಹಾವೇಣು ಮರದ ಕೆಳಗೆ ರೈವಟಕ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಸರ್ವಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನೇಮಿನಾಥನು ನೇಮಿನಾಥ ಶಿಷ್ಯರ ನಾಯಕನಾಗಿ ವರದತ್ತ ಸ್ವಾಮಿಯೊಂದಿಗೆ ೧೧ ಗಾಂಧಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ನೇಮಿನಾಥನ ಸಂಘ (ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಮ) ೧೮,೦೦೦ ಸಾಧುಗಳು (ಪುರುಷ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು) ಮತ್ತು ೪೪,೦೦೦ ಸಾಧ್ವಿಗಳನ್ನು (ಮಹಿಳಾ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು) ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಜೀವನದ ನಂತರ, ಅವರು ಗಿರ್ನಾರ್ ಪರ್ವತದ ಐದನೇ ಶಿಖರದ  (ಉರ್ಜಯಂತ್ ಪರ್ವತ) ಮೇಲೆ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು (ನಿರ್ವಾಣ) ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ೧,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ, ೫೪ ದಿನಗಳನ್ನು ತಪಸ್ವಿ ಸನ್ಯಾಸಿಯಾಗಿ ಮತ್ತು ೭೦೦ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸರ್ವಜ್ಞರಾಗಿ ಕಳೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಪೂಜೆ
ಮಹಾವೀರ, ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ಮತ್ತು ಋಷಭನಾಥರ ಜೊತೆಗೆ, ಜೈನರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಭಕ್ತಿಯ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ತೀರ್ಥಂಕರರಲ್ಲಿ ನೇಮಿನಾಥನೂ ಒಬ್ಬ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ತೀರ್ಥಂಕರರಂತಲ್ಲದೆ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ನೇಮಿನಾಥ ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಂಕರರನ್ನು ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೇಮಿನಾಥನ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳು ಜೈನ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ನೇಮಿನಾಥನ ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಿಯರು ದಿಗಂಬರ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ವನ್ಹ ಮತ್ತು ಅಂಬಿಕಾ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತಾಂಬರ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಗೋಮೇಧ ಮತ್ತು ಅಂಬಿಕಾ.
ಸಾಹಿತ್ಯ
thumb| ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರದ ಬಲಪುಟದಲ್ಲಿ ನೇಮಿನಾಥನ ಊದುವ [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನ ಶಂಖದ ಪಠ್ಯ]] ನೇಮಿನಾಥನ ಬಗ್ಗೆ ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಜಿನಸೇನ ಹರಿವಂಶ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ನೇಮಿನಾಥ-ಚರಿತ್ರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ನೇಮಿನಾಥನ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ತಾಳೆ ಎಲೆಯ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯನ್ನು ೧೧೯೮-೧೧೪೨ ಎ.ಡಿ ಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಈಗ ಖಂಭಾತ್‌ನ ಶಾಂತಿನಾಥ ಭಂಡಾರದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜುಲ್ ನೇಮಿನಾಥನ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ರಾಜಲ್-ಬರಹ್ಮಸದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ (ವಿಜಯಚಂದ್ರಸೂರಿಯ ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಕವಿತೆ). ಈ ಘಟನೆಯು ನೇಮಿನಾಥನು ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಬಲ ಶಂಖವನ್ನು ಊದುತ್ತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜುಲ್ ಮತ್ತು ನೇಮಿನಾಥರ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯು ಜೈನ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಗುಜರಾತಿ ಫ್ಯಾಗಸ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಶೇಖರ್ ಅವರ ನೇಮಿನಾಥ ಫಗು (೧೩೪೪), ಜಯಶೇಖರ್ ಅವರ ನೇಮಿನಾಥ ಫಗು (೧೩೭೫) ಮತ್ತು ಸೋಮಸುಂದರ್ ಅವರ ರಂಗಸಾಗರ ನೇಮಿನಾಥ ಫಗು (೧೪೦೦) ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ವಿನಯಚಂದ್ರನ ನೇಮಿನಾಥ ಚತುಷ್ಪಾದಿಕ (೧೨೬೯) ಎಂಬ ಕವಿತೆಯು ಇದೇ ಕಥೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧ ನೇಮಿ, " ನೇಮಿಯ ಅಪೂರ್ಣ ಜೀವನ", ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಜನ್ನ ಅವರ ಅಪೂರ್ಣ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ. ನೇಮಿದೂತಂ ಆಚಾರ್ಯ ಜಿನಸೇನ, ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ, ನೇಮಿನಾಥನ ಆರಾಧನೆಯಾಗಿದೆ.
ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಪ್ರಕಾರ ಹಿಂದೂ ಋಷಿ ಅರಿಷ್ಟ್ನೇಮಿಯೇ ನೇಮಿನಾಥ ಆದರೆ ಅರಿಷ್ಟ್ನೇಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ನೇಮಿನಾಥ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಎಂದು ಜೈನರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಅವಧಿಯು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು.
ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರ
thumb| ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ತಿರುಮಲೈನಲ್ಲಿ ೧೬ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವಿರುವ ನೇಮಿನಾಥನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಮೆ ನೇಮಿನಾಥನು ಕೃಷ್ಣನಂತೆಯೇ ಗಾಢ-ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ಜೀವನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಗಾಢ ಬಣ್ಣದವನು ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯು ಅವನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ಕೆಳಗೆ ಕೆತ್ತಿದ ಅಥವಾ ಮುದ್ರೆಯೊತ್ತಲಾದ ಶಂಖವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದಂತೆಯೇ, ಪಾದವಲಿ ( ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ) ಬಳಿಯ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ೬ ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಿಲ್ಪದಂತೆ ಅವನ ಬಳಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸಹ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೇಮಿನಾಥನನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಂಬಿಕಾ ಯಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅವಳ ಬಣ್ಣವು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಗೋಲ್ಡನ್‌ನಿಂದ ಹಸಿರು ಮಿಶ್ರಿತ ಕಡು-ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೇಮಿನಾಥನ ಅತ್ಯಂತ ಮುಂಚಿನ ಚಿತ್ರವು ಕಂಕಾಲಿ ತಿಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೮ ಸಿ.ಇ ರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.
ದೇವಾಲಯಗಳು
thumb| ಗಿರ್ನಾರ್ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ
ಮೂಲಗಳು
ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations
ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ ವರ್ಗ:ಜೈನ ಧರ್ಮ ವರ್ಗ:ಜೈನ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು
ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ
ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಅಥವಾ ಆಪ್ತ ಸಹಾಯಕನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಯೋಜನಾ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಸಂವಹನ, ಅಥವಾ ಸಂಘಟನಾ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸೇರಿದಂತೆ ಆಡಳಿತ ಮಂಡಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಪ್ತ ಸಹಾಯಕನಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಪಾತ್ರದೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯು ಆಡಳಿತ ಶ್ರೇಣಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ, ಸಂಯುಕ್ತ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳನ್ನು ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಒಬ್ಬ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ (ಅಥವಾ ಆಡಳಿತ ಸಹಾಯಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ) ಅನೇಕ ಆಡಳಿತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. "ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ" ಎಂಬ ಶಿರೋನಾಮೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿನ ದಶಕಗಳಷ್ಟು ಸಾಮಾನ್ಯಾವಾಗಿ ಈಗ ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮೈಕ್ರೊಸಾಫ಼್ಟ್ ಆಫ಼ಿಸ್ ಅನ್ವಯಗಳಲ್ಲಿ (ಕೆಲವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲು ವರ್ಡ್, ಪವರ್‌ಪಾಯಿಂಟ್, ಮತ್ತು ಎಕ್ಸೆಲ್) ನಿಪುಣನಾಗುವಂತಹ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರೆದ ಕೌಶಲ್ಯ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಕಂಪನಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಬದಲಾಗಬಹುದು, ಮತ್ತು ಬಜೆಟ್‍ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು, ಲೆಕ್ಕ ಬರಹ, ದೂರವಾಣಿ ಕರೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು, ಭೇಟಿಗಾರರನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದು, ಜಾಲತಾಣಗಳನ್ನು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು, ಪ್ರಯಾಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಮತ್ತು ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚ ವರದಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಾವೇಶ ಅಥವಾ ಸಭೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಎಲ್ಲ ಆಡಳಿತ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಊಟಸಹಿತ ಸಭೆಯ ಆಹಾರ ಏರ್ಪಾಟನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರಬಹುದು. ಹಲವುವೇಳೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗಾಗಿ ಸಭಾ ದಸ್ತಾವೇಜುಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವಂತೆ ತಮ್ಮ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರದಿಯ ಜೊತೆಗೆ, ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯು ಒಂದು ಕಂಪನಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕೃತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಜವಾಬ್ದಾರನಾಗಿರಬಹುದು. ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯನ್ನು "ಕಚೇರಿ ನಿರ್ವಾಹಕ" ಎಂದೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಕಚೇರಿ ವೃತ್ತಿಗಳು
ಓಂ ಪುರಿ
ಓಂ ಪುರಿ (ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ:ਓਮ ਪੂਰੀ, (ಜನನ: ೧೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ ೧೯೫೦ ಮರಣ: ೦೬ ಜನವರಿ ೨೦೧೭) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಟ. ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಹಾಗೂ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಇವರ ಹೆಸರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.  ಇವರಿಗೆ ಗೌರವಾನ್ವಿತ (ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಎಂಪಾಯರ್ ಪದವಿ)ಒಬಿಇ (OBE) ಲಭಿಸಿದೆ. ಓಂ ಪುರಿ ಅವರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಂಠ ಹಾಗೂ ವಿಭಿನ್ನ ನಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಸಿನಿ ಪ್ರಿಯರ ಮನೆ ಮಾತಾಗಿದ್ದರು.
ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ
ಭಾರತ ದೇಶದ ಹರಿಯಾಣಾ ರಾಜ್ಯದ ಅಂಬಾಲಾದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಓಂ ಪುರಿ, ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳನ್ನು, ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯದ ಪಟಿಯಾಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸನೌರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಸೋದರಮಾವನವರೊಂದಿಗೆ ಕಳೆದರು. ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಕಿರುತೆರೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ಅವರು ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಟಕ ಶಾಲೆಯಿಂದ 1973ರಲ್ಲಿ ತೇರ್ಗಡೆಯಾದ ಓಂ ಪುರಿ, ಅದರ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ನಸೀರುದ್ದೀನ್‌ ಷಾ ಇವರ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರು.
ಸ್ವರ್ಗೀಯ ನಟ ಅಮರೀಶ್‌ ಪುರಿ, ಓಂ ಪುರಿಯವರ ಸಹೋದರ ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಪಕ ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ.
ವೃತ್ತಿಜೀವನ
ಓಂ ಪುರಿ ಹಲವು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. 1976ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಘಾಷಿರಾಮ್‌ ಕೋತ್ವಾಲ್‌ ಒಂದಿಗೆ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಮರಾಠಿ ನಾಟಕವನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎನ್ನಲಾದ ವೃತ್ತಿ ಅವರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ "ನಗಣ್ಯ" ಸಂಭಾವನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಓಂ ಪುರಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಭವಾನಿ ಭವಾಯಿ (1980), ಸದ್ಗತಿ  (1981), ಅರ್ಧ್‌ ಸತ್ಯ  (1982), ಮಿರ್ಚ್‌ ಮಸಾಲಾ  (1986) ಮತ್ತು ಧಾರಾವಿ  (1992) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಮರೀಶ್‌ ಪುರಿ, ಜೊತೆಗೆ, ನಸೀರುದ್ದೀನ್‌ ಷಾ, ಶಬಾನಾ ಅಜ್ಮಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಮಿತಾ ಪಾಟೀಲ್‌ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರು ಪಂಜಾಬಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಛನ್‌ ಪರದೇಸಿ (1980) ಮತ್ತು ಲಾಂಗ್‌ ದಾ ಲಿಷ್ಕಾರಾ  (1986) ಎಂಬ ಎರಡು ಪಂಜಾಬಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, 2005ರಲ್ಲಿ ಬಾಘಿ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಓಂ ಪುರಿ ಪಂಜಾಬಿ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಗುರುದಾಸ್‌ ಮಾನ್‌ ನಿರ್ದೇಶನದ, 2008ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಯಾರಿಯಾನ್ ‌ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಪಂಜಾಬಿ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈಸ್ಟ್‌ ಈಸ್‌ ಈಸ್ಟ್‌ (East is East) ಎಂಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಹಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ಓಂ ಪುರಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕ್ರೋಶ್‌ (1980) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರದ್ದು ಶೋಷಣೆಗೊಳಗಾದ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರ ಪಾತ್ರ; ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರದ್ದು ಯಾವ ಸಂಭಾಷಣೆಯೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಹಿನ್ನಲೆಯಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವ ಗತಿಸಿದ ಕಥಾಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಪಾತ್ರವಿತ್ತು. ಡಿಸ್ಕೊ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್‌ (1982) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ಮಿಥುನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದ 'ಜಿಮ್ಮಿ'ಯ ಮ್ಯಾನೇಜರ್‌ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಅರ್ಧ್‌ ಸತ್ಯ ದಲ್ಲಿ, ಜೀವನಪರ್ಯಂತ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಶೋಷಣೆಯ ವಿರುದ್ಧ ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದ ಕೋಪಿಷ್ಟ ಪೊಲೀಸ್‌ ಅಧಿಕಾರಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಓಂ ಪುರಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿತು. ಮಾಚಿಸ್‌ (1996) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್‌ ಉಗ್ರವಾದಿಗಳ ನಾಯಕನ ಪಾತ್ರ, 1997ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಗುಪ್ತ್‌ ನಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಒಬ್ಬ ಗಟ್ಟಿಗ ಪೊಲೀಸ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಪಾತ್ರ, ಹಾಗೂ, ಧೂಪ್‌  (2003)ನಲ್ಲಿ ವೀರಮರಣ ಹೊಂದಿದ ಸೈನಿಕನೊಬ್ಬನ ಧೀಮಂತ ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಮಿಂಚಿದ್ದರು.
1999ರಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಶಿವರಾಜಕುಮಾರ್‌ ನಾಯಕನಟರಾಗಿದ್ದ ಎಕೆ 47 ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಭೂಗತ ಪಾತಕಿಗಳಿಂದ ನಗರವನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಿಸಲು ಶತಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವ ಒಬ್ಬ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಪೊಲೀಸ್‌ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸೆ ಗಳಿಸಿದರು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಆ ವರ್ಷದ ಭಾರೀ ಯಶಸ್ವಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿಯವರ ನಟನೆ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ನೀಡಬೇಕಾದ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಅವರೇ ಕಂಠದಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ರಿಚರ್ಡ್‌ ಅಟೆನ್ಬರೊ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ, ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಶಂಸಿತ 'ಗಾಂಧಿ ' (1982) ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿಯವರದು ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರವಾದರೂ, ಗಮನ ಸೆಳೆದ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು. 1990ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ತೋರಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ವಿಮರ್ಶಕರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಜನಸ್ತೋಮದ ಅಭಿರುಚಿಗಾಗಿ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿದಂತಿತ್ತು. ಮೈ ಸನ್‌ ದಿ ಫ್ಯಾನಟಿಕ್‌ (1997), ಈಸ್ಟ್‌ ಈಸ್‌ ಈಸ್ಟ್‌  (1999) ಮತ್ತು ದಿ ಪೆರೋಲ್‌ ಆಫಿಸರ್‌  (2001) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ನಿರ್ಮಾಣದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿ ಓಂ ಪುರಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜೊತೆಗೆ, ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ಸ್ವೇಯ್ಜ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಜಾಯ್‌ (1992); ಜ್ಯಾಕ್‌ ನಿಕೊಲ್ಸನ್‌ರೊಂದಿಗೆ ವುಲ್ಫ್‌  (1994); ಹಾಗೂ, ವಾಲ್‌ ಕಿಲ್ಮರ್‌ರೊಂದಿಗೆ ದಿ ಘೋಸ್ಟ್‌ ಅಂಡ್‌ ದಿ ಡಾರ್ಕ್ನೆಸ್‌  (1996) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಹಾಲಿವುಡ್‌ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿದರು. 2007ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ಟಾಮ್‌ ಹ್ಯಾಂಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಜೂಲಿಯಾ ರಾಬರ್ಟ್ಸ್‌ ಅಭಿನಯದ ಚಾರ್ಲಿ ವಿಲ್ಸನ್ಸ್‌ ವಾರ್‌ ನಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಜನರಲ್‌ ಝಿಯಾ-ಉಲ್‌-ಹಕ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಹಿಂದಿ ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಓಂ ಪುರಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರರಂಗದ ಖ್ಯಾತ ನಿರ್ದೇಶಕ ಬಾಸು ಚಟರ್ಜಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಕಕ್ಕಾಜಿ ಕಹೀಂ (1988) (ಸ್ಥೂಲ ಅರ್ಥ: 'ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ') ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ, ಸದಾ ಪಾನ್‌ ಅಗೆಯುತ್ತಾ ಕಕ್ಕಾಜಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳನ್ನು ಲೇವಡಿ ಮಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಮೋಘವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, 1989ರಲ್ಲಿ ಕಿರುತೆರೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿದ ಮಿಸ್ಟರ್ ಯೋಗಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ನಟ ಮೋಹನ್‌ ಗೋಖಲೆ ಪಾತ್ರ ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಯೋಗಿಯ ಕಾಲೆಳೆದು ಮಜಾ-ಮೋಜು ಪಡೆವ ಒಬ್ಬ ಚಾಲಾಕಿ ಸೂತ್ರಧಾರರಾಗಿ ಓಂ ಪುರಿ ನಗೆಯುಕ್ಕಿಸಿದ್ದರು. ಇವೆರಡೂ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು ಬಹಳ ಮಹತ್ವವಾಗಿದ್ದವು, ಏಕೆಂದರೆ ಓಂ ಪುರಿಯವರ ಪಾಲಿಗೆ ಇವು ಮೊದಲ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅವರು ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ನಟಿಸಬಲ್ಲರೆಂಬುದು ಇದರಿಂದ ಸಾಬೀತಾಯಿತು. ಹಿಂದಿ ಕಾದಂಬರಿ ತಮಸ್‌ ಆಧರಿಸಿದ, ಗೋವಿಂದ್ ನಿಹಲಾನಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ತಮಸ್‌ (1987) ಕಿರುತೆರೆ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟನೆಗಾಗಿ ಓಂ ಪುರಿಯವರಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶಂಸೆ ಲಭಿಸಿತು. ಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಜನಸ್ತೋಮದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಜಾನೇ ಭೀ ದೋ ಯಾರೋ (1983), ನಂತರ ಚಾಚೀ 420  (1997), ಹೇರಾ ಫೇರಿ  (2000), ಚೋರ್‌ ಮಚಾಯೆ ಶೋರ್‌  (2002) ಹಾಗೂ ಮಾಲಾಮಾಲ್‌ ವೀಕ್ಲಿ (2006)  ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಪ್ರಶಂಸೆ ಗಳಿಸಿದರು.
ಸಿಂಗ್ ಈಸ್‌ ಕಿಂಗ್‌, ಮೇರೆ ಬಾಪ್‌ ಪಹಲೆ ಆಪ್‌ ಹಾಗೂ ಬಿಲ್ಲೂ ಬಾರ್ಬರ್‌ , ಇವು ಓಂ ಪುರಿ ನಟನೆಯ ಇನ್ನೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕೆಲವು ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು. 2009ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ರೋಡ್‌ ಟು ಸಂಗಮ್‌ ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್‌ ಅಲಿ ಕಸೂರಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ದಿ ಹ್ಯಾಂಗ್ಮನ್‌ ಎಂಬುದು ಇವರ ಮುಂದಿನ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಲಿದೆ.
ವಿಲನ್, ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ, ಪೊಲೀಸ್‌ ಅಧಿಕಾರಿ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಮಿಂಚಿದ್ದರು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಹಿಂದಿ, ಕನ್ನಡ, ಪಂಜಾಬಿ, ತೆಲುಗು, ತಮಿಳು, ಮಲೆಯಾಳಿ, ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಭಾಷೆ ಸೇರಿದಂತೆ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿ ಓಂ ಪುರಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಕನ್ನಡ ಸಿನಿಮಾಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ತಬ್ಬಲಿಯು ನೀನಾದೆ ಮಗನೆ, ಎ.ಕೆ.47, ದೃವ, ಸಂತೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಕಬೀರ ಮತ್ತು  ಟೈಗರ್  ಸಿನಿಮಾಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಭಾಗಶಃ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ
ದ್ರೋಹಕಾಲ್‌ (1994) ಫರ್ಹಾನ್‌ ಅಖ್ತರ್‌ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಯ :ಮೇಜರ್‌ ಪ್ರೀತಮ್‌ ಸಿಂಗ್‌
ನಿಧನ
ಓಂ ಪುರಿ ಅವರು ೨೦೧೭ರ ಜನವರಿ ೬ರಂದು ಶುಕ್ರವಾರ ಬೆಳಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಮುಂಬೈನ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ನಿಧನರಾದರು.
ಖಿಲಾರಹಟ್ಟಿ
ಖಿಲಾರಹಟ್ಟಿ ಗ್ರಾಮವು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ವಿಜಯಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಬಲೇಶ್ವರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಭೌಗೋಳಿಕ
ಗ್ರಾಮವು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ೧೬* ೩೨' ೧೦"x ಉತ್ತರ ಅಕ್ಷಾಂಶ ಮತ್ತು ೭೫* ೩೧' ೧೯" ಪೂರ್ವ ರೇಖಾಂಶದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಜನಸಂಖ್ಯೆ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸುಮಾರು 2500 ಇದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ 1300 ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 1200 ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ.
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ
ಮುಖ್ಯ ಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ. ಆದರೆ ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಉರ್ದು, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಮಿಶ್ರಿತ ವಿಶಿಷ್ಠವಾದ ಕನ್ನಡ. ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯ ಜೋಳ. ಜೊತೆಗೆ ಗೋಧಿ, ಅಕ್ಕಿ,ಮೆಕ್ಕೆ ಜೋಳ ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು. ಜವಾರಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಶೇಷ ರುಚಿಯ ಕಾಯಿಪಲ್ಯ, ಸೊಪ್ಪುಗಳು ಹೆಸರುವಾಸಿ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲವೂ ಲಭ್ಯ. ಜೋಳದ ರೊಟ್ಟಿ ,, ಸೇಂಗಾ ಚಟ್ನಿ,, ಎಣ್ಣಿ ಬದನೆಯಕಾಯಿ ಪಲ್ಯ,, ಕೆನೆಮೊಸರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿವೆ.
ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಅಪ್ಪಟ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಶೈಲಿಯ ಕಲೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪುರುಷರು ದೋತ್ರ, ನೆಹರು ಅಂಗಿ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆ  ರುಮಾಲು(ಪಟಕ) ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.ಮಹಿಳೆಯರು ಇಲಕಲ್ಲ ಸೀರೆ ಮತ್ತು ಖಾದಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಧರ್ಮ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ  ಧರ್ಮದ ಜನರಿದ್ದಾರೆ.
ಭಾಷೆ
ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹಿಂದಿ, ಮರಾಠಿ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು  ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಮಸೀದಿ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ದರ್ಗಾ ಹಾಗೂ ಮಸೀದಿ ಇದೆ.
ನೀರಾವರಿ
ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಶತ  50  ಭಾಗ ಭೂಮಿ ಕಾಲುವೆ, ತೆರದ ಬಾವಿ, ಕೊಳವೆ ಬಾವಿಯಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಇದ್ದು  ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಬ್ಬು, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, ಜೋಳ, ಉಳ್ಳಾಗಡ್ಡಿ (ಈರುಳ್ಳಿ), ನಿಂಬೆಹಣ್ಣು , ಪಪ್ಪಾಯ, ಅರಿಶಿನ, ನೆಲಕಡಲೆ, ಶೇಂಗಾ(ಕಡಲೆಕಾಯಿ), ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ , ದ್ರಾಕ್ಷಿ , ದಾಳಿಂಬೆ, ಗೋಧಿ  ಹಾಗೂ  ಇತರೆ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು  ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಕಾಲುವೆ
ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿಯ ಆಲಮಟ್ಟಿ ಆಣೆಕಟ್ಟುಯಿಂದ ಮುಳವಾಡ ಏತ ನೀರಾವರಿ ಕಾಲುವೆ ಕಾಲುವೆಯಿದ್ದು  ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ  ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೃಷಿಗೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.
ಆರ್ಥಿಕತೆ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ  ಮಧ್ಯಮ  ತರಗತಿಯಲ್ಲಿದೆ.
ಉದ್ಯೋಗ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿ ಇದುವುದರಿಂದ ೭೦% ಜನಸಂಖ್ಯೆ  ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೃಷಿಯು ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಹೈನುಗಾರಿಕೆ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಾಣಿಕೆ, ದನಗಳ ಸಾಕಾಣಿಕೆ ಉಪ ಕಸುಬುಗಳಾಗಿವೆ.
ಬೆಳೆ
ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳು
ಜೋಳ, ಗೋಧಿ, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, ಸಜ್ಜೆ, ಕಡಲೆ, ತೊಗರಿ, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಕಡಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ
ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು
ದ್ರಾಕ್ಷಿ, ಕಬ್ಬು, ದಾಳಿಂಬೆ, ನಿಂಬೆ, ಮಾವು, ಬಾಳೆ, ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ, ಅರಿಸಿಣ, ಪಪ್ಪಾಯಿ, ಕಲ್ಲಂಗಡಿ, ಉಳ್ಳಾಗಡ್ಡಿ (ಈರುಳ್ಳಿ) ಮತ್ತು ಶೇಂಗಾ(ಕಡಲೆಕಾಯಿ) ಇತ್ಯಾದಿ.
ತರಕಾರಿ ಬೆಳೆಗಳು
ಬದನೆಕಾಯಿ, ಟೊಮ್ಯಾಟೊ, ಹೀರೇಕಾಯಿ, ನುಗ್ಗೆಕಾಯಿ, ಗೆಣಸು, ಗಜ್ಜರಿ, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಸೌತೆಕಾಯಿ, ಮೊಲಂಗಿ, ಅವರೆಕಾಯಿ, ಪಡವಲಕಾಯಿ, ಕುಂಬಳಕಾಯಿ, ಮೆಂತೆ ಪಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಕೊತಂಬರಿ ಇತ್ಯಾದಿ.
ಸಸ್ಯ
ಆಲದ ಮರ, ಬೇವಿನ ಮರ, ಜಾಲಿ ಮರ, ಹೈಬ್ರೀಡ್ ಜಾಲಿ ಮರ, ಮಾವಿನ ಮರ ಮತ್ತು ಅರಳಿ ಮರ ಇತ್ಯಾದಿ.
ಪ್ರಾಣಿ
ತೋಳ, ನರಿ, ಹಾವು, ಮೊಲ, ನವಿಲು, ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ, ಗುಬ್ಬಿ, ಕಾಗೆ, ಕೋಗಿಲೆ ಇತ್ಯಾದಿ.
ಹಬ್ಬ
ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಕಾರ ಹುಣ್ಣುಮೆ, ಯುಗಾದಿ, ದಸರಾ, ದೀಪಾವಳಿ, ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ, ಉರಸು ಹಾಗೂ  ಮೊಹರಮ್  ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಶಿಕ್ಷಣ
ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ  ಸರಕಾರಿ ಹಿರಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ ಇದೆ.
ಸಾಕ್ಷರತೆ
ಗ್ರಾಮದ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ  ಸುಮಾರು ೬೭%. ಅದರಲ್ಲಿ ೭೫% ಪುರುಷರು ಹಾಗೂ ೫೫% ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾಕ್ಷರತೆ ಹೊಂದಿದೆ.
ರಾಜಕೀಯ
ಗ್ರಾಮವು ವಿಜಯಪುರ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ವಿಜಯಪುರ
ಕರ್ನಾಟಕ
ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯ
ಇತಿಹಾಸ
ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಪ್ರಚೋದನೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ಭಾಗವಾಗಿ 1985 ರಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. 30.01.2006 ರಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬರುವಂತೆ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ಸಚಿವಾಲಯಕ್ಕೆ ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಆದೇಶ
ಸಚಿವಾಲಯದ ವಿಶಾಲ ಆದೇಶವೆಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಪ್ರಗತಿಗಾಗಿ ನೋಡಲ್ ಸಚಿವಾಲಯವಾಗಿ, ಸಚಿವಾಲಯವು ಯೋಜನೆಗಳು, ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ / ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಚಿವಾಲಯವು ತನ್ನ ನೋಡಲ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ, ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕೆಲವು ನವೀನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಬೆಂಬಲ ಸೇವೆಗಳು, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಆದಾಯ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತರಬೇತಿ, ಜಾಗೃತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಆರೋಗ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಮತ್ತು ಪೂರಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೀಗಾಗಿ ಪುರುಷರ ಜೊತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಪಾಲುದಾರರಾಗುತ್ತಾರೆ.
ನೀತಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು
ಮಗುವಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ, ಸಚಿವಾಲಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೇವೆಗಳ (ಐಸಿಡಿಎಸ್) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಇದು ಪೂರಕ ಪೋಷಣೆ, ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ, ಆರೋಗ್ಯ ತಪಾಸಣೆ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. formal ಪಚಾರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ. ವಿವಿಧ ವಲಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸಮನ್ವಯ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಇದೆ. ಸಚಿವಾಲಯದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಎನ್ಜಿಒಗಳ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ಕೈಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ನೀತಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು ಐಸಿಡಿಎಸ್ ಮತ್ತು ಕಿಶೋರಿ ಶಕ್ತಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕೀಕರಣ, ಹದಿಹರೆಯದ ಬಾಲಕಿಯರಿಗೆ ಪೌಷ್ಠಿಕಾಂಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದು, ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸಾಚಾರದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರ ರಕ್ಷಣೆ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು.
ದೇವಿ ಅಹಿಲ್ಯಾ ಬಾಯಿ ಹೊಲ್ಕರ್, ಕನ್ನಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಮಾತಾ ಜಿಜಾಬಾಯಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ರಾಣಿ ಗೈದಿನ್ಲಿಯು ಝೆಲಿಯಾಂಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ರಾಣಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಾಯಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ರುದ್ರಮ್ಮ ದೇವಿ (ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗಾಗಿ) ಆರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಸ್ಟ್ರೀ ಶಕ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಸಚಿವಾಲಯ ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಸಂಸ್ಥೆ
ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ನೇತೃತ್ವವನ್ನು ಶ್ರೀಮತಿ. ಸ್ಮೃತಿ ಇರಾನಿ, ಸಚಿವ; ಶ್ರೀ ರವೀಂದ್ರ ಪನ್ವಾರ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅಜಯ್ ತಿರ್ಕಿ ಮಹಿಳಾ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಚಿವಾಲಯದ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಚಿವಾಲಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಏಳು ಬ್ಯೂರೋಗಳ ಮೂಲಕ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಚಿವಾಲಯವು 6 ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ನಿಧಿ ಸಂಘಗಳ ನೋಂದಣಿ ಕಾಯ್ದೆ 1860 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂಘಗಳಾಗಿವೆ. ಸಿಎಸ್‌ಡಬ್ಲ್ಯುಬಿ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಕಾಯ್ದೆ 1956 ರ ಸೆಕ್ಷನ್ 25 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಚಾರಿಟಬಲ್ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಅವರು ಕೆಲವು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು / ಯೋಜನೆಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಸೇರಿದಂತೆ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ಆಯೋಗವನ್ನು 1992 ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉನ್ನತ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಯೋಗವು ಮಾರ್ಚ್ 2007 ರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಾಪಾಡಲು ರಚಿಸಲಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಉನ್ನತ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ದತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು ಅಂತರ-ದೇಶ ದತ್ತುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ದತ್ತುಗಳನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ. ಜುವೆನೈಲ್ ಜಸ್ಟೀಸ್ (ಮಕ್ಕಳ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆ) ಕಾಯ್ದೆ, 2015 ರ ನಿಬಂಧನೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ CARA ಶಾಸನಬದ್ಧ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಯಿತು.
ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು
ಶ್ರೀ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನ
ಇತಿಹಾಸ
ಕ್ರೋಡ ಮಹರ್ಷಿಯ ನಂತರ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನನ್ನು ಕ್ರೋಡ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪದ್ಮ ಪುರಾಣದ ಪುಷ್ಕರ ಕಾಂಡದ ೨೪ ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ ಸುಂದರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಖರಾಸುರ ಮತ್ತು ರಟ್ಟಾಸುರ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರನ್ನು ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಕ್ರೋಡ ಮಹರ್ಷಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರನಾರಾಯಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುವಂತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಕ್ರೋಧ ಮಹರ್ಷಿಯ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟರಾದ ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ಶಂಕರನಾರಾಯಣನಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಖರಾಸುರ ಮತ್ತು ರಟ್ಟಾಸುರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು. ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕ್ರೋಡಗಿರಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರೋಡಗಿರಿಯ ಮೇಲ್ಬಾಗದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ದೇವರ ವಿಗ್ರಹವು ಗೌರಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಇದೆ.
ಗರ್ಭಗುಡಿ
ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ದೇವರು ಉದ್ಭವ ಲಿಂಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಶಂಕರ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣನನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಲಿಂಗವು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ನೆಲದಿಂದ ಒಂದು ಅಡಿ ಕೆಳಗೆ ಇದೆ. ಲಿಂಗವನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಶಂಕರ ಲಿಂಗವು ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ(ಭಕ್ತರು ನೋಡುವಂತೆ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನ ಲಿಂಗವಿದೆ. ಶಂಕರ ಲಿಂಗವು ದುಂಡನೆಯ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ನಾರಾಯಣ ಲಿಂಗವು ಪವಿತ್ರ ಹಸುವಾದ ಕಾಮಧೇನುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುರುತುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಇವು ಶಂಕರ ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಹಾಲು ಚಿಮುಕಿಸಲು ನಿಂತಿದ್ದ ಕಾಮಧೇನುವಿನ (ಪವಿತ್ರ ಹಸು)ಪಾದದ ಗುರುತುಗಳು. ವರ್ಷದ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಲಿಂಗಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹರಿಯುವ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಎಲ್ಲಾ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಉದ್ಬವ (ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ನೀರನ್ನು ಶುದ್ಧಾಮೃತ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಗಗಳು ನೆಲಮಟ್ಟದಿಂದ ೧ ಅಡಿ ಕೆಳಗಿರುವುದರಿಂದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ದೇವಾಲಯದ ಪಂಡಿತರು ಲಿಂಗಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಭಕ್ತರು ನೋಡುವಂತೆ ಕೋನದಲ್ಲಿ ನೆಲಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ನವೀಕರಣದ ನಂತರ ಈ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನ ಮುಖಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರ್ಧ ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ನಾರಾಯಣನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಲಿಂಗಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಲ್ಲಾ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಈ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಎದುರು ಬೃಹತ್ ಪುಷ್ಕರಣಿ ಇದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಟೆರಾಕೋಟಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ದೇವಾಲಯವು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೭ ರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ೧ ರವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ ೫ ರಿಂದ ರಾತ್ರಿ ೮.೩೦ ರವರೆಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.
ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥ
ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥವಿದೆ. ಈ ದೇವಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಭಕ್ತರು ಮೊದಲು ಈ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ನಂತರ ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ದೇವರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲಿನ ಆವರಣ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲಿನ ತೆಂಗು ಮತ್ತು ಅಡಿಕೆ ತೋಟಗಳು ಕೊಳದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಕೊಳವು ಶ್ರೀಮಂತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಕೋಟಿ ತೀರ್ಥವು ಈ ಸ್ಥಳದ ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಡುಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಕೊಳಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಾವಿಯಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಬಾವಿಯು ಯಾವುದೇ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಋತುವಿನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ಇಂಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಉಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ಶಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ
ಇತಿಹಾಸ
ದಾರ್ಶನಿಕ ಪಂಥವಾಗಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳುವಳಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮವಾಗಿ ಶರಣ ಪಂಥವೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಜಾತಿಬೇಧ ಧಿಕ್ಕರಿಸಿದ ವೀರಶೈವ ಪಂಥ ದರ್ಶನವಾಗಿ ಶಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತವೆನಿಸಿದೆ ಇದು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದೆನ್ನುವರು. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ರೇವಣಸಿದ್ಧ, ಮರುಳು ಸಿದ್ಧ, ಏಕೋರಾಮ , ಪಂಡಿತಾರಾಧ್ಯ , ವಿಶ್ವಾರಾಧ್ಯ ಇದರ ಪ್ರವರ್ತಕ - ಪಂಚಾಚಾರ್ಯರು. ಪಾಶುಪತ, ಕಾಶ್ಮೀರ ಶೈವ , ತಮಿಳು ಶೈವ , ಶರಣ ಚಳುವಳಿಗಲಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು ವೀರಶೈವವು ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ವೀರಶೈವರು ಅಥವಾ ಲಿಂಗಾಯತರೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪ್ರಾಚೀನವಾದರೂ, ೧೨ನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ, ಅಲ್ಲಮ , ಬಸವಣ್ಣ , ಸಿದ್ದರಾಮ , ಚನ್ನಬಸವಣ್ಣ , ಅಕ್ಕ ಮಹಾದೇವಿ ,  ಮೊದಲಾದ ಶರಣರಿಂದ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿಯ ಜನರಿದ್ದರು. ಬಸವಣ್ಣ ಇದರ ನೇತಾರ, ಜನಿವಾರವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆದು ಶರಣನಾದರು.
ವೇದಾಂತದ ಸಮನ್ವಯ
ವೀರಶೈವ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆಗಮವು ಮೂಲವಾದುದೆಂದು ಹೇಳುವರು. ಆಂಧ್ರದ ಶ್ರೀಪತಿ ಪಂಡಿತನ ಬ್ರಹ್ಮ ಸೂತ್ರದ ಶ್ರೀಕರ ಭಾಷ್ಯ -ಅದಕ್ಕೆ ವೀರಶೈವ ಪರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ, ನೀಲಕಂಠ ಕ್ರಿಯಾಸಾರ , ಮಾಯಿದೇವನ ಅನುಭವ ಸೂತ್ರ , ಶಿವಯೋಗಿ ಶಿವಾಚಾರ್ಯನ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಶಿಖಾಮಣಿ , ರೇಣುಕಾಚಾರ್ಯರ ಕೃತಿಗಳು , ಆಧಾರ. ಇದು ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನವಾದುದರಿಂದ, ವೀರ ಮಾರ್ಗವೆನಿಸಿದೆ. ಇದನ್ನು ಶಿವಾದ್ವೈತ, ವಿಶೇಷಾದ್ವೈತ ಎನ್ನುವರು. ಕಲವರು ಶರಣ ವಚನಗಳೇ ಆಧಾರವೆನ್ನುವವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ವೀರಶೈವ ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮವು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾದುದೆಂದು ವಚನವೇ ಆಧಾರವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ವಚನಗಳಿಂದ ಒಂದು ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ದರ್ಶನದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಿದ್ಧಾಂತ ನಿರೂಪಿಸಲು ಆಗದು ಎಂಬುದು ಕೆಲವರ ಮತ.
ಶಕ್ತಿ
ಶಕ್ತಿವಿಶಿಷ್ಬನಾದ ಶಿವನೇ ಶಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟನಾದ ಜೀವನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಶಿವನಲ್ಲಿರುವುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಚಿದ್ಚಿದ್ ಶಕ್ತಿ ; ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞ. ಸರ್ವಶಕ್ತ, ಜೀವನಲ್ಲಿರುವುದು, ಸ್ಥೂಲವಾದ ಚಿದ್ಚಿದ್ ಶಕ್ತಿ -ಇದುಕಾರ್ಯಶಕ್ತಿ -ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಅಲ್ಪಜ್ಞ -ಅಲ್ಪ ಶಕ್ತ. ಈ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಶಿವ-ಜೀವರ ಅದ್ವೈತವೇ ಶಕ್ತಿವಿಶಿಷ್ಟಾದೈತ. (ಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಶಕ್ತಿಶ್ಚ ಶಕ್ತೀ, ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟೌ , ಜೀವೇಶ ಶಕ್ತಿ ವಿಶಿಷ್ಟೌ , ತಯೋದದ್ವೈತಂ ,-ಶಕ್ತಿವಿಶಷಾದ್ವೈತಂ) ಮಗ್ಗೆಯ ಮಾಯಿದೇವನ ಪ್ರಕಾರ, ಶಕ್ತಿ- ಕಲಾಶಕ್ತಿ (ಶಿವನದು) , ಭಕ್ತಿ ಶಕ್ತಿ (ಜೀವನದು)ಎಂದು ಎರಡುಬಗೆ ; ಕಲಾಶಕ್ತಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣ ; ಭಕ್ತಿ ಶಕ್ತಿ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಶಿವನ ಕಲಾಶಕ್ತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ -ಆರಾಗಿದೆ (೬) - ಅರುಚಿ, ಪರಾ , ಆದಿ ಇಚ್ಛಾ , ಕ್ರಿಯಾ , ಜ್ಞಾನ ಶಕ್ತಿಗಳು. ಭಕ್ತಿ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ -ಸಮರಸ, ಆನಂದ , ಅನುಭಾವ , ಅವಧಾನ , ನೈಷ್ಟಿಕ , ಸದ್ಭಕ್ತಿಗಳ -ಇವು ಭಕ್ತನ ಷಟ್ ಸ್ಥಲ (ಷಟ್ಸ್ಥಲ) ಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಕಲಾಶಕ್ತಿಯೇ - ಮಾಯೆ ಎಂದು ಶರಣರು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವ ವಿಕಾಸ : ಸೃಷ್ಟಿಯು ಶಿವನ ಲೀಲೆ. ಮೊದಲು ಇದ್ದದ್ದು ಪರವಸ್ತು ಒಂದೇ. ನಿರಾಲಂಬ ಬ್ರಹ್ಮ(ಶಿವ) ; ಲೀಲೆಗಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿ -ಸಾಕಾದರೆ ತನ್ನಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ವಚನ :