cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಏಷ್ಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಕಲೆ
ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯ
ಸಿರಿಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 2ನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನದಿಂದಲೇ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಲೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸಿರಿಯನ್ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನಟೋಲಿಯ ಮತ್ತು ಹಿಟ್ಟೈಟ್ ಕಲಾಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನೇ ಕಾಣಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಿರಿಯನ್ ಕಲೆ ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯದು. ಅಲಲಖ್ ಮತ್ತು ಉಗರಿಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನತಮ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ದೊರಕಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪ ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದು ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದು ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 15ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ. ಇದನ್ನು ಸಿರೋ-ಫಿನೀಷಿಯನ್ ಕಲಾಶೈಲಿಯೆನ್ನಬಹುದು. ಇದ್ರಿಮಿ ರಾಜನ ಶಿಲ್ಪವಾಗಲಿ ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವ ಸಿಂಹಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳೇ ಆಗಲಿ ಪ್ರಬುದ್ಧಶೈಲಿಗೆ ಸೇರಿದವುಗಳಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಮೆದುಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಮೆರಗು ಕೊಟ್ಟು ಮಾಡಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳು ಗಮನಾರ್ಹ, ಈ ಕಾಲದ ಕಂಚಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳೂ ಪಾತ್ರೆಗಳೂ ಆಗಿನ ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಚಿನ್ನದ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಬಹಳ ನಾಜೂಕಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದವು. ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾದ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳು ಬಹು ರಮ್ಯ. ದಂತದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಚಿನ್ನದ ಕೆಲಸದಂತೆಯೇ ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿವೆ.
ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 1200ರ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಉಂಟಾದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಶೈಲಿಯ ಕಲೆ ಸಿರಿಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಸಿರೋ-ಹಿಟ್ಟೈಟ್ ಶೈಲಿ. ಇದು ಸಿರೋ-ಫಿನೀಷಯನ್ ಶೈಲಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಶಿಲ್ಪಗಳಿವೆ.
ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯ
ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಚೀನ, ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಕೊರಿಯ. ಈ ಮೂರು ದೇಶಗಳ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಗಳೂ ಪ್ರಭಾವಗಳೂ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. ಚೀನೀಯರು ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದಲೇ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾಗಿದ್ದರು. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 214ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಬೃಹತ್ ಗೋಡೆ (2400ಕಿಮೀ ಉದ್ದ) ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಮಿಂಗ್ ರಾಜವಂಶಕ್ಕೆ ಪುರ್ವದ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಿಂಗ್ ರಾಜರ ಅರಮನೆಗಳು ಚೌಕವಾದ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡು ಬಹಳ ರಮಣೀಯವಾದುವೆಂದು ಹೆಸರು ಪಡೆದಿವೆ. ಈ ಅರಮನೆಗಳು ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಹೆಂಚುಗಳಿಂದಲೂ ಅಮೃತಶಿಲೆಯ ಆಲಂಕಾರಿಕ ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದಲೂ ಚಿನ್ನದ ತಗಡುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿವೆ. ಕಿರಿದೂ ಎತ್ತರವೂ ಆದ ಮತ್ತು ಅಂತಸ್ತುಗಳುಳ್ಳ ಗೋಪುರಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಚೀನೀ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯ ಒಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಮೊದಮೊದಲು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕಾಲ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಗೋಪುರಗಳೂ ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗತೊಡಗಿದವು. 17ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪೀಕಿಂಗಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಸಿಂಹಾಸನ ಭವನ, ಚಿಯನ್ಮೆನನ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು ಮುಂತಾದವು ಈ ರೀತಿಯ ವಾಸ್ತುಕಲೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಇದು ಚೀನೀಯರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದೆ.
ಚೀನದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವ ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಚೀನೀ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆರಡೂ ಬೆರೆತುವು. ಆಗ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಬುದ್ಧವಿಗ್ರಹಗಳೂ ಗುಹಾಲಯಗಳೂ ಈ ಮಿಶ್ರಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ಚೀನೀ-ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಮರ, ಕಂಚು ಮತ್ತು ಇತರ ಲೋಹಗಳಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಚೀನೀಯರು ಪರಿಶ್ರಮ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಜನಾನುರಾಗಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಚೀನೀಯಾತ್ರಿಕರು ಭಾರತದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಾಗ ಬುದ್ಧನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ತಮ್ಮೊಡನೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದರು. ಇವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚೀನದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಗಳು ತಯಾರಾದುವು. ಯುನ್ಕಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಲಾಂಗ್ಮನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. 414ರಲ್ಲಿ ತಾನ್ಯಾವೊ ಎಂಬ ಬೌದ್ಧ ಭಿಕ್ಷುವಿನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ತೈ-ತ್ಸಾಂಗ್ ದೊರೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಭಾರತದ ಬುದ್ಧಗಯಾ ದೇವಾಲಯದ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಕಿನ್ಗೈಸ್ಸೆಯಲ್ಲಿ 665ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ವರ್ಣಚಿತ್ರ ಕಲೆಯಲ್ಲೂ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಾರರಾದ ಶಾಕ್ಯಬುದ್ಧ, ಬುದ್ಧಕೀರ್ತಿ, ಕುಮಾರಬೋಧಿ ಮುಂತಾದವರು ಅನೇಕ ಬೌದ್ಧ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಚೀನೀಯರು ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಚೀನೀಯರು ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಿಗೂ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತಮ ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳ ತಯಾರಿಕೆಗೂ ಚೀನೀಯರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಈ ಎರಡು ಶೈಲಿಗಳೂ ಪರಸ್ಪರ ಬೆರೆತವು. ತಾಂತ್ರಿಕ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ತಲೆಯೆತ್ತಿದ ಅನಂತರ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾದವು. ಬೆಟ್ಟಗಳ ಮೇಲೆ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟುವ ಪದ್ಧತಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 9ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ 12ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಜಪಾನಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿಯೊಂದು ಬೆಳೆಯಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಷಿಂಡೆನ್ಜುಕಾರಿ ಶೈಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಂತೆ ಅಂಗಳಗಳನ್ನೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರೋವರವನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಈ ಶೈಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣ. ಇದು ಮೂರು-ನಾಲ್ಕು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಜಪಾನಿನ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯದರಿಂದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾದ ಚೀನೀ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಇದು ಒಳಗಾಯಿತು. 16ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೊಮೊಯಾಮ ಎಂಬ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಲಿ ವಿಕಾಸ ಹೊಂದಿತು. ಇದು ಜಪಾನಿನ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯಲ್ಲಿ ವೈಭವದ ಕಾಲ. ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಈ ಶೈಲಿ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೊಳಗಾಯಿತು.
ಕಲ್ಲಿಗಿಂತ ಮರವನ್ನೇ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿಲ್ಪಕ್ಕೂ ಬಳಸುವುದು ಜಪಾನಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ 8ನೆಯ ಶತಮಾನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ತರ ಕಾಲ. ಕಂಚು, ಮರ, ದಂತಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೊರಕಿವೆ. ತೋಡೈಜಿ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರುವ 16 ಮೀಗಳು ಕಂಚಿನ ವಿರೋಚನ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹ ಜಪಾನಿನ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಔನ್ನತ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. 10ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾದ ಈ ಕಲೆ ಮತ್ತೆ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು.
ಜಪಾನೀಯರು ಶಿಲ್ಪಕಲೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡೆದರು. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಯೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಜಪಾನಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೇಷ್ಮೆ ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದವು. ಇವು ಗಳನ್ನು ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯ ಗಳಲ್ಲಿ ಪುಜೆಗಾಗಿ ತೂಗು ಹಾಕುವ ಪದ್ಧತಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆಯಲ್ಲೂ ಚೀನೀ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಲಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.
ಕೊರಿಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೇ ವಿಶೇಷ. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಚೀನೀ ಶೈಲಿಯ ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ವೈವಿಧ್ಯವಷ್ಟೆ. ಕೊರಿಯದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಬೌದ್ಧ ಕಲೆಯೂ ಬೆಳೆಯಿತು.
ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯ
ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತವೇ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರ. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಭಾರತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಗಳಿಸಿದೆ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು.3ನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನ ದ ಸಿಂಧೂ ನಾಗರಿಕತೆಯಿಂದ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲೆಗಳ ಚರಿತ್ರೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೃಹದಾಕಾರದ ಕೋಟೆಗಳು, ಮನೆಗಳು, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಕಂಚಿನ ವಿಗ್ರಹ, ಇತರ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಶಾಸನವುಳ್ಳ ಮುದ್ರೆಗಳು, ವಿವಿಧ ವರ್ಣಗಳ ಮಡಕೆಗಳು ಮುಂತಾದವು ಭಾರತೀಯ ಕಲಾಕೃತಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿ ಹಾಕಿವೆ. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಕಲೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಅಶೋಕ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಲ್ಲುಕಂಬಗಳು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೂ ಉತ್ತಮ ಕೃತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಗಳು ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿ ಮುಟ್ಟಿದುವು. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗುಹಾದೇವಾಲಯಗಳ ಪರಂಪರೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಕಾರ್ಲ, ಭೇಡ್ಸ ಮುಂತಾದಲ್ಲಿ ಗುಹೆಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಅಜಂತ, ಎಲ್ಲೋರದಂಥ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಕೃತಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟವು. ನಾಗರ, ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ವೇಸರ ಎಂಬ ಮೂರು ಪ್ರಕಾರದ ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ದೇಗುಲನಿರ್ಮಾಣಕಲೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಬಾದಾಮಿ, ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲು, ಐಹೊಳೆ, ಕಂಚಿ, ತಂಜಾವೂರು, ಭುವನೇಶ್ವರ ಮೊದಲಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಶೈಲಿಗಳ ದೇಗುಲಗಳು ತಲೆ ಎತ್ತಿದುವು.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಾಳುಕ್ಯ, ಹೊಯ್ಸಳ ಮತ್ತು ವಿಜಯನಗರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ನಾಯಕರು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಕೊಟ್ಟರು.
ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿನ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಹಮ್ಮದೀಯರ ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮೇಲೆ ಇಂಡೋ-ಸಾರ್ಸ್ನಿಕ್ ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾದುವು. ಮೊಗಲ್ ರಾಜರು ಕಟ್ಟಡನಿಮಾರ್ಣಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿದರು. ದೆಹಲಿ, ಅಗ್ರಾ, ಲಖ್ನೌ, ಫತೇಪುರ್-ಸಿಕ್ರಿ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ವಾಸ್ತುಕೃತಿಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಡಚ್, ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನದಿಂದ ಆಯಾ ಶೈಲಿಗಳ ಚರ್ಚುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಟ್ಟಡಗಳು ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು.
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಆಂಧ್ರ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಆದಿಮ ಜನ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕುಶಲಕಲೆಗಳಾದ ವರ್ಣಚಿತ್ರ, ಚಾಪೆ ಹೆಣೆಯುವುದು, ಬುಟ್ಟಿ ಹೆಣೆಯುವುದು, ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂತಾದವು ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿವೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಭಾರತೀಯರು ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವೇದಕಾಲದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಇಂದಿನವರೆಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಲೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲೆಗಳು ತಮ್ಮ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲ ಕಲೆಗಳಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿವೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತ ತನ್ನ ಕಲೆಯನ್ನು ತಾನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದುದೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಶ್ರೀಲಂಕ, ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯನ್ ರಾಜ್ಯಗಳ ಕಲಾಪರಂಪರೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಮಾಡಿತು. ಈ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳೆಲ್ಲವೂ
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭಾರತದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿದ್ದುವೆಂದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು. ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬೃಹದ್ಭಾರತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಹು ಸಮೀಪವಾಗಿರುವ ಶ್ರೀಲಂಕದ್ವೀಪ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಚೋಳರೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕದ ಆರಂಭದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಹಾರಗಳೂ ಚೈತ್ಯಗಳೂ ನಿರ್ಮಾಣವಾದವು. ಮೊದಲನೆಯ ಕಾಶ್ಯಪರಾಜನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಸೀಗಿರಿಯ ಗುಹಾದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ. ಇವು ಅಜಂತ ಶೈಲಿಗೆ ಸೇರಿದವು. ಕುಂಚದ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಪೊಲನ್ನಾರುವದಲ್ಲಿರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳು ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಚೋಳರು ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಶಿವದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಗೃಹ, ಅಂತರಾಳ, ಅರ್ಧ ಮಂಡಪ, ಮಂಡಪ ಮುಂತಾದ ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಸಿಂಹಳದ ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಮರಾವತಿ ಮತ್ತು ನಾಗಾರ್ಜುನಕೊಂಡದ ಶಿಲ್ಪಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಕಂಚು ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದಿಂದ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಕಲೆ 5ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 12ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಶಿವ, ನಟರಾಜ, ಗಣೇಶ, ಪಾರ್ವತಿ, ವಿಷ್ಣು, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳ ವಿಗ್ರಹಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿವೆ.
ಚೀನೀ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು ಹ್ಯುಯೆನ್ತ್ಸಾಂಗರ ಬರೆವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲೂ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವಿತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಬಮಿಯಾನ್, ಕಪಿಶಾ, ಬೆಗ್ರಾಮ್ಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಕಲಾಕೇಂದ್ರಗಳು. 4-5ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ 4.50-5 ಮೀಗಳ ಎರಡು ಕಲ್ಲಿನ ಬುದ್ಧವಿಗ್ರಹಗಳು ಬಮಿಯಾನ್ನಲ್ಲಿ ದೊರಕಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ, ಇರಾನೀ, ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಮಿಳಿತವಾಗಿವೆ. ಕಪಿಶಾದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಹಾರಗಳೂ ವೈದಿಕ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಹಡ್ಡದಲ್ಲಿ 531 ಸ್ತೂಪಗಳು ಅವಶೇಷಗಳೂ 500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೌದ್ಧಶಿಲ್ಪಗಳೂ ದೊರಕಿವೆ. ಬಮಿಯಾನಿನಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅನೇಕ ಭಿತ್ತಿ ಚಿತ್ರಗಳು ದೊರಕಿವೆ. ಗುಪ್ತಶೈಲಿಯ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ. ಬೆಗ್ರಾಮಿನಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವ ದಂತದ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಭಾರತದ ಮಥುರಾ ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದವೆಂದು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೊರಕಿವೆ. ಇವು ಗುಪ್ತಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಬೆಗ್ರಾಮ್ನಲ್ಲಿ ದೊರಕಿರುವ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಪಾಲರ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಸ್ಲಾಮೀ ಕಲಾಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೆರಾತ್, ಕಾಂದಹಾರ್, ಘಜ್ನಿ ಮುಂತಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು (ನೋಡಿ- ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ). ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯ: ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಕ್ತಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದ ಹಿಂದೂ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು. ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯವನ್ನು ಬೃಹದ್ಭಾರತ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಸಾಮಾಜಿಕ, ಮತೀಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿ ಬೆಳೆಯಿತೋ ಅದಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸಹೊಂದಿದವು.
ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕಲೆ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪಂಥಕ್ಕೇ ಸೇರಿದ್ದವು. ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಂತೂ ಚಾಳುಕ್ಯ, ಪಲ್ಲವ ಮುಂತಾದ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಮೊದಲು ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿಯ ಪುರ್ಣಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ತಲೆದೋರಿದವು. ಕಾಂಬೋಡಿಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿ, ಇಂಡೋ-ಖ್ಮೆರ್ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಖ್ಮೆರ್ ಶೈಲಿ ಎಂದು ಮೂರು ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಇವೇ ರೀತಿಯ ಶೈಲಿಗಳು ಜಾವಾದಲ್ಲೂ ಇವೆ. ಈ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕೃತಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಇವು ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಶೈಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದರೂ ಬಾಹ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಮುಖದಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತವೆ.
ಪೂರ್ಣ ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿಯ ಕಾಂಬೋಡಿಯದ ಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವತೆಗಳ ಮುಖ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳು ಭಾರತೀಯವಾಗಿರದೆ ಖ್ಮೇರ್ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿ ನಮ್ಮ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಂಗ್ಕೋರ್ವಾಟ್, ಬೊರಬೊದೂರ್, ಆನಂದ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಲ್ಹನನ ವಿಷ್ಣು ಮುಂತಾದವು ಗಮನಾರ್ಹ (ನೋಡಿ- ಆಗ್ನೇಯ-ಏಷ್ಯ). ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯ : ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸೋವಿಯತ್ ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯದ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿರುವ ಉತ್ಖನನಗಳಿಂದ, ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೂತನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಮಡಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವ ಪರಂಪರೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತೆಂದು ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರ.ಶ.ಪು. 1ನೆಯ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಕರಸುಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕಂಚಿನ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಒಳ್ಳೆಯ ಕಲಾತ್ಮಕ ವಸ್ತುಗಳು. ಪ್ರಸಕ್ತಶಕದ ಆರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಹರಡಿ, ಕುಶಾನರ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಗಾಂಧಾರ ಶೈಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡ ಒಂದು ನೂತನ ಶೈಲಿ. ಸೊಗ್ಡಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಪಂಥಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಚೀನ ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಶಹರಿಸ್ತಾನ್, ವರಖ್ಷ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರವಾದ ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಕೋಟೆಗಳೂ ಅರಮನೆಗಳೂ ದೇವಾಲಯಗಳೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿನ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳೂ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಪ್ರ.ಶ. 5ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುಶಾನರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದ ಎಫ್ತಲೈಟ್ ಜನರು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮವನ್ನೂ ಅದರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡಿದ್ದ ಕಲೆಯನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದರು. ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಕೆಡವಿಸಿದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಅಥವಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಲೆ ಮತ್ತೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಅರಬರು ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಇಸ್ಲಾಮಿ ಕಲೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು.
ಸರಿಂಡಿಯ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಚೀನೀ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯತ್ ತುರ್ಕಿಸ್ತಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತವಾದ ಬೌದ್ಧಕಲಾಪರಂಪರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿತು. 1ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ ಮಹಮ್ಮದೀಯರ ದಾಳಿಗಳವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯದ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನೂ ಅನಂತರ ಬಂದ ಚೀನೀ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಚೀನೀ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ವಿಶೇಷವಾದವು. ಕೊನೆಗೆ ಮಹಮ್ಮದೀಯರ ದಾಳಿಗಳ ಅನಂತರ ಇಸ್ಲಾಮೀ ಕಲಾಪ್ರಭಾವ ಬೆಳೆಯಿತು. ಸರ್ ಆರಲ್ ಸ್ಟೇನ್ ಎಂಬ ವಿಖ್ಯಾತ ಪುರಾತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕೃತಿಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ. ಮಿರನ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸ್ತೂಪ ದೊರಕಿದ್ದು. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ
5-8ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಗೊಂಡ ಕಲೆ ಖೊಟಾನ್ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು. ಸ್ತೂಪಗಳು, ವಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಭಾರತೀಯ ಕಲಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು. ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಖೋಟಾನಿಗೆ ಬಂದುವು. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಕಲಾಶೈಲಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು.
ಯೋತ್ಕಾನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಂದನ್ ಉಯಿಲಿಕ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಹಾರಗಳು ಕಾಣಬಂದಿವೆ. ಈ ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿನ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾದುವು. ಇಲ್ಲಿ ಬೋಧಿ ಸತ್ವ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷ, ಧರ್ಮಚಕ್ರ, ಅಷ್ಟದಳಪದ್ಮ, ನಾಗ, ನರ್ತನ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮುಂತಾದ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳುಂಟು. ರವಾಕ್ನಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾವಿಹಾರದ ಅವಶೇಷಗಳು ವಾಸ್ತುಕಲೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. 3ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಈ ವಿಹಾರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂತಸ್ತಿನ ಸ್ತೂಪವೂ ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಬುದ್ಧನ ವಿಗ್ರಹಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ಹಚ್ಚಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಣಗಳು ಈಗ ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾಸಿವೆ.
ತುರ್ಫಾನ್ ಮಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ 15ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲೂ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಪ್ರಚಲಿತವಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ತುರ್ಫಾನಿನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಕೋಟೆಗಳು, ಅರಮನೆಗಳು, ಮನೆಗಳು,
ಬುರುಜುಗಳು ಮುಂತಾದವೂ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿವೆ. ತುರ್ಫಾನಿನ ಈ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದಿಕುತ್ಶಹರಿ, ಖೊಜೊ, ಮುರ್ತುಕ್, ಬೆಜೆಕ್ಲಿಕ್ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ವಾಸ್ತು ಕಲೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಖೋಜೊ ಮತ್ತು ಇದಿಕುತ್ಶಹರಿ ಮುಖ್ಯ.
ಕೋಶ್ಗುಂಬಜ್ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ತಲವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಗುಮ್ಮಟವನ್ನುಳ್ಳ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡ ಇದರೊಳಗಿನ ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ನಾಶವಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ಪ್ರಭಾವವೇ ವಿಶೇಷ.
ಉತ್ತರ ಏಷ್ಯ
ಉತ್ತರ ಏಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೈಬೀರಿಯ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ದೇಶ ಇದು 17ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ರಷ್ಯನ್ ವಸಾಹತುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವವರೆಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳೂ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸೈಬೀರಿಯದ ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಲೆಯ ವಿಚಾರವಾಗಿಯೂ ವಿಶೇಷವಾದ ಮಾಹಿತಿಗಳು ದೊರಕಿಲ್ಲ. (ಎ.ವಿ.ಎನ್.)
ಲೋಕ್‍ತಾಕ್ ಸರೋವರ
thumb|ಲೋಕ್‍ತಾಕ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಫುಮ್ಡಿಗಳ ನೋಟ thumb|ಲೋಕ್‍ತಾಕ್ ಸರೋವರ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2016 ಲೋಕ್‍ತಾಕ್ ಸರೋವರವು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಸರೋವರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅದರ ಮೇಲೆ ತೇಲುವ ಫುಮ್ಡಿಗಳಿಗೆ (ವಿಘಟನೆಯ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಸ್ಯಗಳು, ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ವಸ್ತುಗಳ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ದ್ರವ್ಯರಾಶಿ) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಸರೋವರವು ಭಾರತದ ಮಣಿಪುರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಮೊಯಿರಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಲೋಕ್‍ತಾಕ್‍ನ ಶಬ್ದವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಹೀಗಿದೆ, ಲೋಕ್ = "ತೊರೆ" ಮತ್ತು ತಾಕ್ = "ಕೊನೆ". ಎಲ್ಲ ಫುಮ್ಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು ೪೦ ಚದರ ಕಿ.ಮಿ. ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಆಗ್ನೇಯ ತಟದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಫುಮ್ಡಿಯ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಕೈಬುಲ್ ಲಂಜಾವ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ತೇಲುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಾನವು ಸಾಂಗಾಯ್‍ನ (ರಾಜ್ಯಪ್ರಾಣಿ) ಅಥವಾ ಮಣಿಪುರ್ ಕಂದು ಕವಲ್ಗೊಂಬಿನ ಜಿಂಕೆಯ ಕೊನೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.
ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಣಿಪುರ ವರ್ಗ:ಸರೋವರಗಳು
ಭಾರತಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ (ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ ಸಿ ) ಭಾರತದ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ 28 ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆಯ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1993 ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1993 ರ12 ರಂದು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ  ಇದು ಮಾನವ ಹಕ್ಕು ಕಾಯಿದೆ 1993 (TPHRA) ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಒಂದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಆಧಾರವನ್ನು ನೀಡಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೊಗ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರನಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ, ಕಾಯಿದೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿರುವಂತೆ "ಜೀವನ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ಭರವಸೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಘನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಕ್ಕುಗಳು ಅಥವಾ  ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರಿಯ ಕರಾರುಗಳು.
ಸಂಯೋಜನೆ
ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ ಸಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ:
(ನಿವೃತ್ತ ಎಸ್ಸಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿಯನ್ನು ಗೋಯಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ )
ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಲಯದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ನಂತರ ಮಾತ್ರವೇ ಯಾವುದೇ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅಥವಾ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡಬಹುದು.
ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರು
ಜಸ್ಟೀಸ್ ಜೆಎಸ್ ಕೆಹಾರ್ ಎಚ್ಎಲ್ ದತ್ತು ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಸ್ಟಿಸ್ ಹೆಚ್ಎಲ್ ದತ್ತ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಸದಸ್ಯರು:
ಮಾಜಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು:
ರಾಜ್ಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗ
ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಆ ರಾಜ್ಯದ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಮಿಷನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ದೇಹವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಆಯೋಗ ನಿಯೋಜಿಸಲಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು. TPHRA ನಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅನುಸಾರ 1993 ರ ಪಾಯಿಂಟ್ ನಂ. 10 ಕೆಳಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಆಯೋಗಗಳು ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. TPHRA, 1993 ರ ಅಧ್ಯಾಯದಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದಂತೆ (ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾರ್ಯ 2006). ಪ್ರಸ್ತುತ, 25 ರಾಜ್ಯಗಳು SHRC
ನೇಮಕಾತಿ
ವಿಭಾಗ 2 ವಿಭಾಗಗಳು 3 ಮತ್ತು 4 TPHRA NHRC ಯ ನೇಮಕಾತಿಗಾಗಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತವೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿಯ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಭಾರತದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿರುವ ಸಮಿತಿಯ ಶಿಫಾರಸಿನ ಮೇರೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ:
ವಿವಾದ
2011 ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, NHRC ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಕೆ.ಜಿ.ಬಾಲಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾಲೀಕತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮೋಡದೊಳಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ. ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ನ ರಾಜಕಾರಣಿ ಅವರ ಪುತ್ರಿ ಪಿ.ವಿ. ಶ್ರೀನಿಜನ್ ಅವರು ಹಠಾತ್ತನೆ ರೂ. ಮೌಲ್ಯದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಬೇಕಾಯಿತು. 25 ಲಕ್ಷ. ಮಾಜಿ ಸಿ.ಜೆ.ಜೆ.ಎಸ್. ವರ್ಮಾ, ಎಸ್ಸಿ ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ವಿ.ಆರ್.ಕೃಷ್ಣ ಅಯ್ಯರ್ , ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯವಾದಿ ಫಾಲಿ ಎಸ್. ನರಿಮನ್ , ಮಾಜಿ ಎನ್ಎಚ್ಆರ್ಸಿ ಸದಸ್ಯ ಸುದರ್ಶನ್ ಅಗ್ರವಾಲ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ ವಕೀಲ ಪ್ರಶಾಂತ್ ಭೂಷಣ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಬಾಲಕಕೃಷ್ಣ ಅವರ ರಾಜೀನಾಮೆಗೆ ಎಚ್ಆರ್ಸಿ ಬಾಕಿ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 ರಲ್ಲಿ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಿತು.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
<references group="" responsive="">
ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations
ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ
ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರು ಭಾರತ ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತವಾದ ಉರ್ದು ಬರಹಗಾರ್ತಿಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಇವರು ಸ್ತ್ರೀಸಮಾನತಾವಾದಿ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಬದಾಯುನ್ (ಈಗಿನ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ) ನಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಮುಗಲ್ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಇವರು ಹತ್ತು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಮಗಳು. ಆಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಲೇಖಕ ಹಾಗೂ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಯಾದ ರಶೀದ್ ಜಹಾನ್‍‍ರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅವರ ರೀತಿಯೇ, ನಾಯಕಿಯರನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರನ್ನು ಕೆಚ್ಚೆದೆಯ ಹಾಗು ಧೀರ ಮಹಿಳೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ, ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ ರಾಜಕಾರಣದ ಹುಟ್ಟಿಗೆ ನಿಂತವರು. ಅವರು ಸ್ತ್ರೀ ಲಿಂಗ ಲೈಂಗಿಕತೆ, ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ದೊಡ್ಡಸ್ಥಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಭಾರತದ ಇತರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಘರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿದರು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರ ಒಳ ಜೀವನದ ವರ್ಗ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು, ಮಹಿಳಾ ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಂಗತಿಗಳು, ಕಲ್ಪನೆ ಸೇರಿ ಕೃತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
ಸಾದತ್ ಹಸನ್ ಮಂಟೊ, ಕೃಷ್ಣಚಂದರ್, ರಾಜಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್ ಬೇಡಿ, ಅಲಿ ಸರ್ದಾರ್ ಜಾಫ್ರಿ, ಅಖ್ತರ್ ಉಸ್ಮಾನ್, ಕೈಫಿ ಅಜ್ಮಿ, ಜಾನ್ ನಿಸಾರ್ ಅಖ್ತರ್ ಈಕೆಯ ಸಮಕಾಲೀನರು.
ಜೀವನ
ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫, ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಬದಾಯುನ್ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ಪೋಷಕರು ಮಿರ್ಜಾ ಖಾಸಿಮ್ ಚುಗತಾಯಿ ಮತ್ತು ನುಸ್ರತ್ ಖಾನಮ್. ಇವರ ತಂದೆ ಮಿರ್ಜಾ ಖಾಸಿಮ್ ಚುಗತಾಯಿ ಆಗ್ರಾ, ಬರಹರ್ವೆಚ್, ಜೈಪುರ, ಕಾನ್ಪುರ, ಲಕ್ನೋ ಮತ್ತು ನಂತರ ಜೋದಪುರದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇಸ್ಮತ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಜೋದಪುರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಸ್ತ್ರೀ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ ಸಮಾನತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಇವರು, ಹದಿನೈದನೆಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರೂ ಸಹ, ಕುಟುಂಬದ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸೋದರ ಸಂಬಂಧಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ೧೯೪೧ ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರಹಕಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ ಶಾಹಿದ್ ಲತಿಫ಼್ ಎಂಬುವರೊಂದಿಗೆ ಮನೆಯವರ ವಿರೋಧದ ನಡುವೆಯೇ ವಿವಾಹವಾದರು. ಇವರಿಗೆ ಸೀಮಾ ಮತ್ತು ಸಬ್ರಿನಾ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೬೭ ರಲ್ಲಿ ಇವರ ಪತಿ ನಿಧನರಾದರು.
ಬರಹ
ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರನ್ನು ಮಹಿಳಾ ಉರ್ದೂ ಬರಹಗಾರರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉರ್ದೂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಹಿರಿಯಜ್ಜಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತಿ.೧೯೪೩ರಿಂದ ತಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಬರಹಗಾರರ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿದ್ಯಾವಂತೆಯಾಗಲು ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರ ಕಾರಣ ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗಾಟೈ ಗುಪ್ತಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರ ಬಂಡಾಯ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಮುಚ್ಚು ಮರೆಯಿಲ್ಲದ, ಮತ್ತು ಅವರ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಬರವಣಿಗೆಯ ಶೈಲಿಯ ಕಾರಣ ಅನೇಕ ವಿರೋಧವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದೇ ಗುಣಗಳು ಬರಹಗಾರರ ಬಗ್ಗೆ ಓದುಗರು, ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುವ ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಚುಗತಾಯಿ ಅವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಂದಿನ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೇರಲಾಗಿದ್ದ ನಿಷೇದಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ಉರ್ದು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ ಆದಾಬ್-ಐ-ಲತೀಫ಼್‍ನಲ್ಲಿ ೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಇಂದಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಕಥೆ- ಲಿಹಾಫ್(ಕ್ವಿಲ್ಟ್). ಒಬ್ಬ ಶ್ರೀಮಂತ ಜಮೀನುದಾರನ ಸುಂದರ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಕೆಲಸದವಳ ನಡುವಿನ ಸಲಿಂಗಕಾಮದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಲಿಹಾಫ಼್ ಅಂದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಇದನ್ನು ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ಲಾಹೋರ್ ಕೋರ್ಟ್‍ನಲ್ಲಿ ಲೀಹಾಫ಼್ ಕಥೆಯು ಅಶ್ಲೀಲ ಎಂದು ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು. ನಂತರ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸುವ ಬದಲು ಹೋರಾಡಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕೇಸು ಗೆದ್ದರು. ೧೯೪೩ರಲ್ಲಿ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರು ಬರವಣಿಗೆಯನ್ನು ತನ್ನ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನವನ್ನಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರಗತಿಪರ ಗುಂಪಿನ ಸದಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ದಿಗಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಮಹಿಳೆಯರ ಧ್ವನಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. Lihaaf
ಚಳುವಳಿ
ಇಸ್ಮತ್ ಪ್ರೊಗ್ರೆಸಿವ್ ರೈಟರ್ಸ್ ಮೂಮೆಂಟ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಚಳುವಳಿ ಭಾರತಕ್ಕೂ ಕಾಲಿಟ್ಟಿತು. ಫ಼ೈಜ್ ಅಹ್ಮದ್ ಫ಼ೈಜ್, ಸಜ್ಜದ್ ಜಹೀರ್, ಕೈಫ಼ಿ ಅಜ್ಮಿ ಮತ್ತು ರಶೀದ್ ಜಹಾನ್ ನಂತಹ ಬರಹಗಾರರನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು. ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗತಾಯಿ ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯ ತೊಡಗಿದರು. ಸಾದತ್ ಹಸನ್ ಮೆಂಟೋ (೧೯೧೨-೧೯೫೫) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅಲಿಗಢದ ಮುಮ್ತಾಜ್ ಜಹಾನ್ ಮತ್ತು ರಶೀದ್ ಜಹಾನ್ ಇವರ ಗುರುಗಳು.
ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕಾರ
ಮರಣ: ಇಸ್ಮತ್ ಚುಗಾಟೈ ಅವರು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೪ ರಂದು ತನ್ನ ೬೭ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ನಿಧನರಾದರು. ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅವರನ್ನು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಹೂಳುವ ಬದಲು ಚಂದನವಾಡಿ ಚಿತಗಾರದಲ್ಲಿ ಅವರ ದೇಹವನ್ನು ದಹನ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
<References/> ವರ್ಗ:ಲೇಖಕಿಯರು ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೫-೧೬ ವರ್ಗ:ವಿಕಿಕ್ಲಬ್ ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ರಚಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳು
ಕಬಿನಿ ಜಲಾಶಯ
ಆಣೆಕಟ್ಟು
ಕಬಿನಿ ನದಿಯು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಗ್ಗಡೆದೇವನಕೋಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀಚನಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬಿದರಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮಗಳ ಬಳಿ ಕಬಿನಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಗಿದೆ. ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಕೆಳಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಬಿನಿ ಆಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿರ್ಮಾಣ
ಕಬಿನಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೆಗ್ಗಡೆದೇವನಕೋಟೆ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬೀಚನಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ ಕಟ್ಟಲು ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು.
ಉಪಯೋಗ
ಕಬಿನಿ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಸಾಗರೆದೊಡ್ಡಕೆರೆ (ಹುಲ್ಲುಮಲೆ ಗ್ರಾಮ) ಮತ್ತು ನುಗು (ಸಂಬೇಗೌಡನಹಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮ) ಎಂಬ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿಸ್ತೀರ್ಣ
ಉದ್ದ: ೩೯೪೦ ಮೀಟರ್ (೧೨೯೨೭ ಅಡಿ)
ಎತ್ತರ: ೨೦.೧೧೬೮ ಮೀಟರ್ (೧೬೬ ಅಡಿ)
ಅಗಲ: ೬೯೬ ಮೇಟರ್ (೨೨೮೩.೪೬ ಅಡಿ)
ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ: ೧೦೫.೬೩ ಕೋಟಿ ಸಿಎಂ೩ (೨೮ ಟಿ ಎಂಸಿ)
ಗೇಟುಗಳು: ೪
ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶ: ೨೧೪೧.೯೦ ಚದರ ಕಿಮೀ.
ಮುಳುಗಡೆ ಪ್ರದೇಶ: ೪೬ ಹಳ್ಳಿಗಳು
ಸ್ವಾರಸ್ಯ
ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಕಬಿನಿ ವನ್ಯಮೃಗಗಳ ಬೇಟೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿತ್ತು. ಕಬಿನಿ ಜಲಾಶಯದ ಬಳಿ ನಾಗರಹೊಳೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಬಂಡೀಪುರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ, ಮಂಚೇಗೌಡನಹಳ್ಳಿ, ಕುಪ್ಪೆ ಬೆಟ್ಟ ಇವೇ ಮುಂತಾದ ವನ್ಯಮೃಗಗಳ ತಾಣಗಳಿವೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಜಲಾಶಯಗಳು ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲಾಶಯಗಳು
ಗೋಕುಲ
ಗೋಕುಲ - ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಮಥುರಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ; ವ್ರಜಮಂಡಲದಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದು.
ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಗೋಕುಲಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಆತ ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಮೆರೆದನಾಗಿ ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಗೋಕುಲ ಗೋಪಾಲಕರ ವಸತಿಸ್ಥಾನ. ನಂದಗೋಪ ಅವರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ. ಆತನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವನಾದ; ಪೂತನಿವಧೆ, ಯಮಳಾರ್ಜುನ ಉದ್ಧಾರ ಮುಂತಾದ ಬಾಲಲೀಲೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಮೆರೆದ.
ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಗೋಕುಲಕ್ಕೆ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಗೋಕುಲವನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಿಯಧಾಮವೆಂದು ವೈಷ್ಣವ ಸಂತರು ಕೀರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಥುರೆಯಿಂದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ ಅಕ್ರೂರ ಗೋಕುಲದ ಜನರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಭಕ್ತಿಪ್ರೇಮಗಳಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಅದೇ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬಯಸಿದ. ಗೋಕುಲವನ್ನು ಕಂಡು ಮನಸೋತ ಉದ್ಧವ ಅಲ್ಲಿಯ ಔಷಧಿ ವನಸ್ಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಒಂದಾಗಲು ಬಯಸಿದ.
ಆರಾಧನಾಸ್ಥಳವಾಗಿ
ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯದವರಿಗೆ ಗೋಕುಲ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆರಾಧನಾಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದ 24 ಕಟ್ಟೋಣಗಳು(ಮಠ) ಇಲ್ಲಿವೆ. ಔರಂಗಜೇಬನ ಕಾಲದಿಂದ ವಲ್ಲಭಸಂಪ್ರದಾಯದ ಸರ್ವಪೂಜ್ಯ ಠಾಕೂರ ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ ದೂರದೂರದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಭಕ್ತರು ಗೋಕುಲದ ಕಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.
ನೋಡತಕ್ಕ ಸ್ಥಳಗಳು
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ದಶಮಸ್ಕಂಧದಲ್ಲಿ ಗೋಕುಲ, ಗೋಪ, ಗೋಪಿ ಮತ್ತು ಗೋಧನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ರಮ್ಯವರ್ಣನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿಕೊಂಡು ಚೈತನ್ಯ, ಮೀರಾಬಾಯಿ, ಏಕನಾಥ, ಸೂರದಾಸ, ತುಳಸೀದಾಸ, ಪುರಂದರದಾಸರಂಥವರು ಗೋಕುಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಂಡಾಡಿದ್ದಾರೆ.
ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹ(ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯ ಅರಸ)
( ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಜಯಸಿಂಹದ ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಿ-ಜಯಸಿಂಹ) ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹ (ಕ್ರಿ.ಶ.1015 - 1043 ) (ಜಗದೇಕಮಲ್ಲ  ಮತ್ತು ಮಲ್ಲಿಕಾಮೋದ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಐದನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಜಯಸಿಂಹನಿಗೆ ಸುಗ್ಗಲದೇವಿ, ದೇವಲದೇವಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಾದೇವಿ ಎಂಬ ಮೂವರು ಪತ್ನಿಯರಿದ್ದರು. ಸೋಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು 3ನೆಯ ಜಯಸಿಂಹ ಈತನ ಮಕ್ಕಳು. ಅಕ್ಕಾ ದೇವಿ ಈತನ ಸೋದರಿ.
ಅವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ತಂಜಾವೂರಿನ ಚೋಳರು ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಪರಮಾರ ರಾಜವಂಶದ ವಿರುದ್ಧ ಅನೇಕ ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು.
ಯುದ್ಧಗಳು
ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ಚೋಪ್ರಾ ಮತ್ತು ಇತರರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಅವಧಿಯು ವೆಂಗಿಯು ಚೋಳರ ಕೈಗೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ಕಂಡಿತು, ಅವರು ಪೂರ್ವ ಚಾಲುಕ್ಯರೊಂದಿಗಿನ ತಮ್ಮ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವೆಂಗಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಎರಡು ರಂಗಗಳಿಂದ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಚಾಲುಕ್ಯರನ್ನು ಹತಾಶೆಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಬೆದರಿಸಲು  ಬಳಸಿದರು. . ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಹಿನ್ನಡೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಈ ಅವಧಿಯು ಡೆಕ್ಕನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಚಾಲುಕ್ಯ ಶಕ್ತಿಯ ಬಲವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಸೇನ್ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ಮೊದಲನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.
ಮಾಳವದ ಪರಮಾರ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜ ಭೋಜ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ರಾಜ ಮುಂಜನ ಸೋಲಿಗೆ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿ ಉತ್ತರದಿಂದ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಉತ್ತರ ಕೊಂಕಣ ಮತ್ತು ಲತಾವನ್ನು (ಇದು ಇಂದಿನ ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿದೆ) ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಬಹುಶಃ ಭೋಜನ ಬೆಂಬಲದಿಂದ  ದೇವಗಿರಿ (ಆಧುನಿಕ ದೌಲತಾಬಾದ್ ) ಯ ಸೇವುಣ (ಯಾದವ) ರಾಜವಂಶದ ಪಾಳೆಯಗಾರ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ಮುಮ್ಮಡಿ ಭಿಲ್ಲಮನು   ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ ಎದ್ದನು,. ಈ ಆಕ್ರಮಣವು ಭೋಜ, ಕಳಚೂರಿ‌ ದೊರೆ ಗಾಂಗೇಯದೇವ ಮತ್ತು ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳರ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಸೇನ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನು ಈ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದನು. ಮೂರನೇ ಭಿಲ್ಲಮನು ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನ ಮಗಳಾದ ಅವ್ವಲ್ಲದೇವಿಯನ್ನು ಶಾಂತಿಯ  ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದನು.
ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನು ಪೂರ್ವ ಚಾಲುಕ್ಯರ ವೆಂಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಚೋಳರು ಸಿಲೋನ್ (ಆಧುನಿಕ ಶ್ರೀಲಂಕಾ) ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜವಂಶದ ಮಧುರೈ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು. ಈ ಗೊಂದಲದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದು ವೆಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಚೋಳರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನು ವೆಂಗಿಯ ರಾಜನಾದ ವಿಮಲಾದಿತ್ಯನ ಮರಣದ ನಂತರ ವೆಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ  ಆಯ್ಕೆಯಾದ ವಿಮಲಾಧಿತ್ಯನ ಮಗನಾದ ವಿಜಯಾದಿತ್ಯನನ್ನು ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ವಿಜಯಾದಿತ್ಯನು ಈ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಜ್ವಾಡಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ  ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದನು. ಇದು ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ಅವನು ಚೋಳ ವಂಶದಿಂದ ವಿಮಲಾದಿತ್ಯನ ರಾಣಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ರಾಜಕುಮಾರ ರಾಜರಾಜ ನರೇಂದ್ರನ ಪರವಾಗಿದ್ದನು,. ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಪಡಿಸಲು, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ ಬಳ್ಳಾರಿ, ರಾಯಚೂರು ದೋವಾಬ್ ಮತ್ತು ಬಹುಶಃ ಗಂಗವಾಡಿಯ (ಇಂದಿನ ಆಗ್ನೇಯ ಕರ್ನಾಟಕ) ಭಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡನು. ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನು ಎರಡು ಬದಿಯಿಂದ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದನು. ಒಂದು ಸೈನ್ಯವು ವೆಂಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ರಾಜರಾಜ ನರೇಂದ್ರನ ಹಕ್ಕು ಸಾಧಿಸಲು  ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ವೆಂಗಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೇ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನು ಮಾಸಂಗಿ (ಇಂದಿನ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಾಸ್ಕಿ ) ಕದನದಲ್ಲಿ ಸೋತನು.( ಇದು ಆದದ್ದು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೦೨೧ ರಲ್ಲಿ). ಆದರೆ ಚೋಳ ಸೇನೆಯು ಮುಂದೆ ಸಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿ ಎರಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಗಡಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು.
ಇವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ
ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕನ್ನಡ ಬರಹಗಾರರಾದ ದುರ್ಗಸಿಂಹ (ಅವರ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ. 1031 ರಲ್ಲಿ ಪಂಚತಂತ್ರವನ್ನು ಬರೆದನು.),  ಎರಡನೇ ಚಾವುಂಡರಾಯ  ( ಲೋಕೋಪಕಾರವನ್ನು ಬರೆದಾತ, ಕ್ರಿ.ಶ.1025) ಮತ್ತು ಕವಿತಾವಿಲಾಸ ಅವರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಶೃಂಗಾರಕೃತಿಯಾದ  ಮದನತಿಲಕವನ್ನು ಬರೆದ   ಚಂದ್ರರಾಜನು ಈತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದ್ದನು. ಈ ಇಮ್ಮಡಿ ಜಯಸಿಂಹನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಜೈನ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸ ವಾದಿರಾಜನು ಎರಡು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು, ತರ್ಕದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಜೈನ ಪಠ್ಯಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆದನು. ಅವನ ರಾಣಿ ಸುಗ್ಗಲಾದೇವಿ ಕನ್ನಡದ ಸಂತ-ಕವಿ ದೇವರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ (ಆರಂಭಿಕ ವೀರಶೈವ ವಚನಕಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು) ಅವರ ಶಿಷ್ಯೆ.
ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ವರ್ಗ:ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶ
ಸುಸಾನಾ ಸೆಂಟಿಲೈವರ್
ಸುಸಾನಾ ಸೆಂಟಿಲೈವರ್(ಸಿ ೧೧೬೭ ೧೬೭೦ - ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೭೨೩), ಜನನ ಸುಸಾನಾ ಫ್ರೀಮನ್ ಮತ್ತು ಸುಸಾನಾ ಕ್ಯಾರೋಲ್ ಎಂದು ವೃತ್ತಿಪರವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕವಿಯಿತ್ರಿ, ನಟಿ ಮತ್ತು "ಹದಿನೆಂಟನೇ ಶತಮಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮಹಿಳಾ ನಾಟಕ ಬರಹಗಾರ್ತಿ" ಸೆಂಟಿಲೈವರ್ ತನ್ನ ಸಮಕಾಲಿನ ರಂಗ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿ ಹೆಸರು ವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ದೀರ್ಘ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಥಿಯೇಟರ್ ರಾಯಲ್, ಡ್ರುರಿಲೈನ್ನಲ್ಲಿರುವ, ಅವರು ಅಫ್ರಾ ಬೆಹ್ನ್ ನಂತರ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಹಂತದ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳೆ, ಎಂದು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. thumb|ಸುಸಾನಾ ಸೆಂಟಿಲೈವರ್
ಜೀವನ
ಸೆಂಟಿಲೈವರ್ 20 ನವೆಂಬರ್ 1669 ರಂದು ಲಿಂಕನ್ಶೈರ್ನ ವೇಪ್ಲೋಡೆನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಸುಸಾನಾ ಫ್ರೀಮನ್ರನ್ನು ಹಾಲ್ಬೀಚ್ನ ವಿಲಿಯಮ್ ಫ್ರೀಮನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅನ್ನೆಯವರ ಮಗಳು. ಅವರ ತಂದೆ ಭಿನ್ನಮತೀಯ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಅವರ ಕುಟುಂಬವು ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಕನಿಷ್ಠ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದರು, ತನ್ನ ಮೂರನೆ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು, ಅವರ ತಾಯಿ ಮರುಮದುವೆಯಾದ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು, ನಂತರ ತಂದೆ ಮರುಮದುವೆಯಾದರು, ಮಲ ತಾಯಿಯ ನಿಂದನೆಯಿಂದ ಸೆಂಟಿಲೈವರ್ ೧೫ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೊರ ಬಂದರು. ನಟನೆಗೆ ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಗಮನದ ಸ್ಥಿತ್ಯಂತರದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುವ ಎರಡು ಕಥೆಗಳು ಇವೆ. ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಆವೃತ್ತಿಯು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ನಲ್ಲಿರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಆಂಥೋನಿ ಹ್ಯಾಮಂಡ್ ರವರು ರಸ್ತೆಬದಿಯ ಮೂಲಕ ಅಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೆಂಟಿಲಿವರ್ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ. ತನ್ನ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ನೋಟದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಕಳ್ಳಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿದನು, ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಪುರುಷ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿ, ಜ್ಯಾಕ್ ಆಗಿ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದಳು. ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು "ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಸೆಳೆದ" ಮತ್ತು ಲಂಡನ್ಗೆ ಹೋಗಲು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ "ತರ್ಕ, ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆಯ ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳನ್ನು" ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಅವರು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದರು. ಹೆಚ್ಚು ನಂಬಲರ್ಹವಾದ ಸನ್ನಿವೇಶವು ಸ್ಟ್ಯಾಮ್ಫೊರ್ಡ್ನಲ್ಲಿ (ಹೋಲ್ಬೀಚ್ನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೫ ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ) ಸ್ಟ್ರೋಫಾರ್ಡ್ ನಟನೆ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಸೇರಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರೇಕ್ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ನಟನೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಸೆಂಟಿಲೈವರ್ ನಟಿಸಿದ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರಗಳು ಅನೇಕ ಪುರುಷರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಅವರು ಹದಿನಾರು ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಫಾಕ್ಸ್ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ ನಿಧನರಾದರು. ಫಾಕ್ಸ್ನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸೆಂಟ್ಲೈವೆರ್ ಕ್ಯಾರೊಲ್ ಎಂಬ ಸೈನ್ಯದ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಒಕ್ಕೂಟದ ನಂತರ ಒಂದು ವರ್ಷದ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಆಕೆಯ ಮುಂದಿನ ವಿವಾಹವಾಗುವವರೆಗೂ ಅವರು ಕ್ಯಾರೊಲ್ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಊಹೆಯಿದ್ದರೂ, ಜೀವನಚರಿತ್ರಕಾರರು ಸುಸಾನಾವು ಓದುವ ಮತ್ತು ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಸ್ವಯಂ-ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಫ್ರೆಂಚ್ ನಾಟಕದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ಗೆ ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆಯ ಜ್ಞಾನವಿತ್ತು. ಆಕೆಯ ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸೆಂಟ್ಲೈವೆರ್ ಲಂಡನ್ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಕಳೆದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಂಬಲಕ್ಕಾಗಿ ಭಾಗಶಃ ಬರೆದರು. ೧೭೦೬ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸೆಂಟ್ಲಿವೆರ್ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೆಸರಿಸಲು ಮಾಡಿದಳು; ಹೇಗಾದರೂ, ಅವರು ಇನ್ನೂ ನಟನೆಯಿಂದ ಹಣಕಾಸಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. ನಾಥಾನಿಯಲ್ ಲೀ ದುರಂತದ ದ ರಿವೆಲ್ ಕ್ವೀನ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದಾಗ ಅಥವಾ ವಿಂಡ್ಸರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್ನಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ದಿ ಗ್ರೇಟ್ನ ಡೆತ್ ಅವರು ಜೋಸೆಫ್ ಸೆಂಟ್ಲಿವೆರ್ನ ಕಣ್ಣನ್ನು ಸೆಳೆದಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವರ್ಗದವರಾಗಿದ್ದರೂ, ರಾಣಿ ಆನ್ನೆಗೆ "ಬಾಯಿಯ ಯುವಕ [ಕುಕ್]" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು, ಅವರು ೨೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೭೦೭ ರಂದು ಮದುವೆಯಾದರು. ತಮ್ಮ ಮದುವೆಯ ಮೊದಲ ಏಳು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅವರು ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಸೂಚಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ೧೭೧೨ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ೧೭೧೩ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸೆಂಟ್ಲಿವರ್ಸ್ ಬಕಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್ ಕೋರ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು, ಅಡ್ಮಿರಾಲ್ಟಿ ಆಫೀಸ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಾವತಿಸಿತು. ಕವಿತೆಗಳು, ಪತ್ರಗಳು, ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ನಾಟಕಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ, ಸುಸಾನ್ನಾ ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ ೧೭೨೩ ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು, ೧೭೧೯ ರಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರವಾದ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೋಸ್ಟ್, ಲಂಡನ್ ಜರ್ನಲ್, ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಜರ್ನಲ್, ಮತ್ತು ವೀಕ್ಲಿ ಜರ್ನಲ್ ಅವರ ಸಾವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದವು. ಸೆಂಟ್ಲಿವೆರ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ಸ್ನ ಕೋವೆಂಟ್ ಗಾರ್ಡನ್ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಹೂಳಲಾಯಿತು. ಸ್ವಲ್ಪ ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಅವಳ ಪತಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು.
ಬರವಣಿಗೆ ಪ್ರಕಾರಗಳು
ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ ಅವರ ನಾಟಕಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಳಜಿ ವಹಿಸಿದ್ದವು. ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ನ ದಿ ವಂಡರ್ನ ಉತ್ಪಾದನೆ ಪೋಸ್ಟರ್: ಎ ವುಮನ್ ಕೀಪ್ಸ್ ಎ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಂಶ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅವರು ದ ಪೆರ್ಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಡ್ ಲವರ್ಸ್ನಂಥ ಕೆಲವು ಹೆಚ್ಚು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಉಪಕಥೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಬರೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಸೆಂಟ್ಲೈವೆರ್ ತನ್ನ ಹಾಸ್ಯಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, "ಕಥಾವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯ, ಆದರೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆ" ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಹಾಸ್ಯ ಶ್ರೀಮಂತ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳ ತ್ರಿಕೋನದಲ್ಲಿ ನಡುವೆ ಪ್ರಣಯ ಪಿತೂರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರುವೇಷಗಳು, ಡ್ಯುವೆಲ್ಸ್, ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನ ಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಹಸನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಾಸ್ಯಚಿತ್ರಗಳು ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದ್ದವು. ಹಾಸ್ಯದ ಉದ್ದೇಶವು ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಎಂದು ಸೆಂಟ್ಲಿವರ್ ನಂಬಿದ್ದರು. ಮಹಿಳಾ ನಾಟಕಕಾರರ ವಿರುದ್ಧ ವ್ಯಾಪಕ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹದಿಂದಾಗಿ, ಸೆಂಟಿವ್ವಿರ್ ಬಲವಂತವಾಗಿ ನಾಟಕೀಯ ಏಕತೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಆದ್ಯತೆ ವಹಿಸಿದರು. ಅವರ ದುರಂತ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದಿ ಕ್ರೂಯಲ್ ಗಿಫ್ಟ್ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅವರ ಎರಡು ದುರಂತ-ಹಾಸ್ಯಚಿತ್ರಗಳಾದ ದಿ ಪೆರ್ಜೂರ್ಡ್ ಹಸ್ಬೆಂಡ್ ಮತ್ತು ದ ಸ್ಟೋಲನ್ ಹೈರೆಸ್ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿವೆ. thumb|ಸುಸಾನರವರು ಬರೆದಿರುವ ನಾಟಕ
ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ ಬರೆದಿರುವ ನಾಟಕಗಳು
ಪೆರ್ಜುರ್ ಪತಿ; ಅಥವಾ, ದ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್ ಆಫ್ ವೆನಿಸ್ (೧೭೦೦), ಬ್ಯೂ ನ ಡ್ಯುಯಲ್; ಅಥವಾ, ಎ ಸೋಲ್ಜರ್ ಫಾರ್ ದಿ ಲೇಡೀಸ್ (೧೭೦೨), ಗೇಮ್ಸ್ಟರ್ (೧೭೦೫), ಪ್ಲಾಟೋನಿಕ್ ಲೇಡಿ (೧೭೦೬), ಮನುಷ್ಯನ ಬಿವಿಚ್ಡ್; ಅಥವಾ, ಡೆವಿಲ್ ಟು ಡೂ ಎಬೌಟ್ ಹರ್ (೧೭೦೯), ಪರ್ಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಡ್ ಲವರ್ಸ್ (೧೭೧೨), ದಿ ವಂಡರ್: ಎ ವುಮನ್ ಕೀಪ್ಸ್ ಎ ಸೀಕ್ರೆಟ್ (೧೭೧೪) ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದರೆ. ಸೆಂಟ್ಲೈವರ್ ಬರೆದಿರುವ ಕವನಗಳು: "ಪಾಲ್ಮಿನಿಯಾ: ಆಫ್ ರೆಟೋರಿಕ್" (೧೭೦೦, ದೃಢೀಕರಿಸದ), "ಓಡ್ ಟು ಹೈಜೀಯಾ" (೧೭೧೬), "ವಾರ್ವಿಕ್ನ ಅರ್ಲ್ ಗೆ, ಅವರ ಜನ್ಮದಿನದಂದು" (೧೭೨೦), "ಲೆಟರ್ ಆನ್ ದಿ ರಿಸೀಪ್ಟ್ ಆಫ್ ಎ ಪ್ರೆಸೆಂಟ್ ಆಫ್ ಸೈಡರ್" (೧೭೨೧) ಮುಂತಾದ ಕವನಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
೧. https://en.wikipedia.org/wiki/Susanna_Centlivre
೨. http://www.theatrehistory.com/british/centlivre001.html
ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೭-೧೮
ದ್ವಿತೀಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌‌ ಸಮರ
ದ್ವಿತೀಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌‌ ಸಮರ ವು 1848 ಮತ್ತು 1849ನೇ ಇಸವಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆಯಿತು. ಇದರ ಫಲಿತಾಂಶವಾಗಿ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಪಂಜಾಬ್‌‌ಅನ್ನು ಕೂಡಾ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತಲ್ಲದೇ ತರುವಾಯ ಇದೇ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯ ವಾಯುವ್ಯ ಸರಹದ್ದಿನ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಯಿತು.
ಸಮರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಪಂಜಾಬ್‌‌ನ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜಾ ರಣಜಿತ್‌/ರಂಜಿತ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ರು ಸಂಘಟಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು, ಪಂಜಾಬನ್ನು ನೆರೆಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿಸುವವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಖಾಲ್ಸಾ ಸೇನಾಪಡೆಯ(ತಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಸ್ವರೂಪವನ್ನಾಗಿ ಮೈದಾಳಿದ ಸಿಖ್ಖರ ಸೇನಾಪಡೆ) ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಬ್ರಿಟಿಷರ ದುರಾಕ್ರಮಣವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸಿಖ್ಖರ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸೀಮೆಯನ್ನು ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯೊಂದಿಗೆ ರಣಜಿತ್‌/ರಂಜಿತ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಅಹಿತರಕರ ಸಂಧಾನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದನು.
1839ರಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್‌/ರಂಜಿತ್‌ ಸಿಂಗ್‌ರು ಮರಣಿಸಿದಾಗ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅರಾಜಕತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಆರಂಭವಾಗತೊಡಗಿತು. ಕೇಂದ್ರೀಯ ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ (ರಾಜಾಸ್ಥಾನ) ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಅರಸರುಗಳ ಪರಂಪರೆಯೇ ಉಂಟಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆ ಮತ್ತು ದರ್ಬಾರಿನವರ ನಡುವೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಬಂದವು. ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯು ಪಂಜಾಬ್‌‌ನ ಗಡಿಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇನಾಪಡೆಗಳ ಜಮಾವಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಒತ್ತಡವು ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲರಾದ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತಕರಾಗಬಹುದಾದ ನಾಯಕರುಗಳ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ನಡೆಸುವಂತೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿತು. ಪ್ರಯಾಸಕರವಾದ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಪ್ರಥಮ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌‌ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆಯು ಸೋಲನ್ನಪ್ಪಬೇಕಾಯಿತು.
ಪ್ರಥಮ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌‌ ಸಮರಾನಂತರದ ಪರಿಣಾಮಗಳು
ಸಮರದ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ, ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಕೆಲ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು (ಜುಲ್ಲುಂದೂರ್‌‌/ಜಲ್ಲಂದೂರು ಡೋಬ್‌) ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಯಿತಲ್ಲದೇ, ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯು ಜಮ್ಮುವಿನ ಅರಸರಾದ ಮಹಾರಾಜಾ ಗುಲಾಬ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ರಿಂದ ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದ ನಗದು ಹಣವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಗುಲಾಬ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ರಿಗೆ ಸಹಾಯವಾಗುವಂತೆ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಮಹಾರಾಜರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಲು ದಂಡಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆಯ ಕೆಲವರನ್ನು ಒತ್ತಾಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು.
ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕನಾಗಿದ್ದ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮಹಾರಾಜಾ ದುಲೀಪ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನಿಗೆ ತನ್ನ ಗದ್ದುಗೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತಾದರೂ, ಓರ್ವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದ ಸರ್‌‌ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸ್‌ ಎಂಬಾತನು ದರ್ಬಾರಿನ ರಾಜನೀತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ದುಲೀಪ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ತಾಯಿ, ಮಹಾರಾಣಿ ಜಿಂದ್‌‌ ಕೌರ್‌‌ಳು, ರಾಜಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೆ ತನಗಿದ್ದ ಕೆಲ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಮರುಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸತತವಾಗಿ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಲಾರೆನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಗಡೀಪಾರುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಕೆಲ ಸಿಖ್ಖರ ದಳಪತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆಸ್ಥಾನಿಕರು ಆಕೆಯ ಗಡೀಪಾರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರೂ, ಇತರರು ಲಾರೆನ್ಸ್‌'ನ ಕ್ರಮದಿಂದ ತೀವ್ರ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು.
ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆಯ ಕೆಲಭಾಗವನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರೆಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅನೇಕ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ದೋಸ್ತ್‌‌ ಮೊಹಮ್ಮದ್‌‌ ಖಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಹೊಂದುವ ಇಲ್ಲವೇ ಅರಾಜಕತೆಗೀಡು ಮಾಡುವ ಭೀತಿಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿದ್ದು, ಕೇವಲ ಸೈನ್ಯದ ಬಲಪ್ರಯೋಗವು ಮಾತ್ರವೇ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಭಾರೀ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಥವಾ ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾಪಡೆಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಆಗಬಹುದಾದ ಮಾನವಶಕ್ತಿಯ ವ್ಯಯ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಭರಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಭಾರತದ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌/ಮಹಾಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದ, ವಿಸ್ಕೌಂಟ್‌‌/ವೈಕೌಂಟ್‌‌ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್‌‌/ಗೆನು ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾಪಡೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ 50,000 ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮಹಾ ಸಮರಾನಂತರ ಆರ್ಥಿಕ ಮಿತವ್ಯಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದನು. ಖಾಲ್ಸಾದ ಸರದಾರರು (ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳು) ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಿರಿಯರಾದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತಕಾರರ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದುದಕ್ಕೆ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಿದ್ದರು.
1848ರ ಆರಂಭದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಸರ್‌‌ ಹೆನ್ರಿ ಲಾರೆನ್ಸ್‌, ರಜೆಯ ಮೇಲೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌‌ಗೆ ತೆರಳಿದನು. ಹಾರ್ಡಿಂಗ್‌‌/ಗೆನ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌/ಮಹಾಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಬಂದ ಲಾರ್ಡ್‌‌ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿ ಆತನ ಹುದ್ದೆಗೆ ಆತನ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಜಾನ್‌‌ ಲಾರೆನ್ಸ್‌ನನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ ಆತನ ಬದಲಿಗೆ ಸರ್‌ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್‌ ಕರ್ರೀ ಎಂಬಾತನನ್ನು ನೇಮಿಸಿದನು. ಕಲಕತ್ತಾ ಮೂಲದವನಾಗಿದ್ದ ಕರ್ರೀಯು ಓರ್ವ ಶಾಸನವಾದಿಯಾಗಿದ್ದು ಸೇನಾಪಡೆಯ ವಿಚಾರಗಳು ಹಾಗೂ ಪಂಜಾಬ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಪಂಜಾಬ್‌‌ನ ವಿವಿಧ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ ಕಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಾರೆನ್ಸ್‌ ಸಹೋದರರು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅನೌಪಚಾರಿಕತೆಯ ಹಾಗೂ ಸಲಿಗೆಯ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ವರ್ತನೆಯ ಕರ್ರೀಯು ತನ್ನ ಅಧೀನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ವರದಿಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಆತನು ಹಝಾರಾದಲ್ಲಿನ ಸಿಖ್ಖರ ಪ್ರಾಂತಾಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ಸರ್ದಾರ್‌‌ ಚತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌ ಅತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರೆವಾಲಾನು, ಇತರೆ ಸರದಾರರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ನಿಶ್ಚಿತಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಝಾರಾದ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಅಬಾಟ್ಟ್‌‌ನ ವರದಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನು.
ಪ್ರಥಮ ಕದನದ ಹಠಾತ್‌ ಆರಂಭ
1818ರಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್‌/ರಂಜಿತ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ ನಗರವು ಸಿಖ್ಖರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. 1848ರಲ್ಲಿ ಅದು ದಿವಾನ್‌‌ ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌ ಎಂಬ ಓರ್ವ ಹಿಂದೂ ವೈಸ್‌ರಾಯ್‌‌ನ ಆಳ್ವಿಕೆಗೊಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರಥಮ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌‌ ಸಮರವು ಕೊನೆಗೊಂಡ ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ತನ್ನದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಾಂತ್ಯವೆಂಬಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದನು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಲಾಹೋರ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ದರ್ಬಾರಿನಲ್ಲಿ ತಾನು ಬಾಕಿಯುಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಏರಿಕೆಯಾದ ತೆರಿಗೆಮೊತ್ತವನ್ನು ಹಾಗೂ ಕಂದಾಯಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಲು ಹಾಜರಾಗಬೇಕಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರೇ ಅರಸರಾಗಿ ಪದವಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ತನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಪಟ್ಟವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. ಆಗ ಆತನ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಕರ್ರೀಯು, ಓರ್ವ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌/ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್‌ ವ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಆಗ್‌ನ್ಯೂ ಎಂಬ ಸಹಾಯಕನೊಂದಿಗೆ ಸರದಾರ ಖಾನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ನನ್ನು ಸಿಖ್ಖರ ಪ್ರಾಂತಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಹೇರಿದನು.
ವ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಆಗ್‌ನ್ಯೂ ಮತ್ತೋರ್ವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ, ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌/ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ವಿಲಿಯಂ ಆಂಡರ್‌ಸನ್‌‌ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕ ಬೆಂಗಾವಲು ಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ಗೆ 18 ಏಪ್ರಿಲ್‌ 1848ರಂದು ಬಂದಿಳಿದನು. ಕೋಟೆಯ ಕೀಲಿಕೈಗಳನ್ನು ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದನಾದರೂ ವ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಆಗ್‌ನ್ಯೂ'ನ ತಂಡವು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ, ಅವರ ಮೇಲೆ ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌'ನ ಅನಿಯತ ಸೈನಿಕರ ತಂಡ ಹಾಗೂ ನಗರದ ಜನಸಮೂಹವೊಂದು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಗಾಯಗೊಂಡರಾದರೂ, ಖಾನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪಾರಾದರು. ಅವರನ್ನು ನಗರದ ಹೊರಗಿರುವ ಮಸೀದಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಅವರ ಬೆಂಗಾವಲು ಪಡೆಯು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಅಥವಾ ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ನ ಕಡೆಗೆ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಮಾಡಿದರು, ಹಾಗೂ ಆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆ ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ಮರುದಿನ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು.
ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ನಂತರ ಈ ದಾಳಿಗಳನ್ನು ತಾನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿರಲಿಲ್ಲವೆಂದು, ಆದರೆ ಅವರುಗಳಿಂದಾಗಿಯೇ ತಾನು ಬಂಡಾಯಕ್ಕೆ ಬದ್ಧನಾಗಿರುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಎದುರಾಯಿತೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡನು. ಆತನು ಸರದಾರ ಖಾನ್‌ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ವಾನ್ಸ್‌ ಆಗ್‌ನ್ಯೂನ ತಲೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ಆತನಿಗೆ ಅದನ್ನು, ಲಾಹೋರ್‌‌ಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಮರಳಲು ತಿಳಿಸಿದನು. ಈ ಹತ್ಯೆಗಳ ಸುದ್ದಿಯು ಪಂಜಾಬ್‌‌ನಾದ್ಯಂತ ಹರಡಿದುದರಿಂದ, ಅಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೋಭೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದವು. ಭಾರೀ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಖ್‌‌ ಸೈನಿಕರು ದರ್ಬಾರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿದ್ದ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ತೊರೆದು ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ಹಾಗೂ ಅಸಂತುಷ್ಟ ಸರದಾರರುಗಳ ನೇತೃತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯಕ್ಕೆ ತಯಾರಾಗಿದ್ದವರೊಡನೆ ಸೇರಲು ಮುಂದಾದರು.
ತರುವಾಯದ ಕದನಗಳ ಆರಂಭ
ಬನ್ನು ಪ್ರದೇಶದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌/ಸೇನಾಧಿಕಾರಿ ಹರ್ಬರ್ಟ್‌‌‌ ಎಡ್ವರ್ಡೆಸ್‌‌ನು ಏಪ್ರಿಲ್‌ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನ ಸಮೀಪವೇ ಇದ್ದರೂ ವಾನ್ಸ್‌ ಆಗ್‌‌ನ್ಯೂನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಆತನು ತರಾತುರಿಯಿಂದ ಕೆಲ ಪಖ್‌ಟುನ್‌/ಪಷ್ಟುಣ/ಪಠಾಣರ ಅನಿಯತ ಸೈನಿಕ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಜಮಾಯಿಸಿದ ನಂತರ ಜೂನ್‌ 18ರಂದು ಛೆ/ಜೆನಾಬ್‌ ನದಿಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಿನೇಯ್ರಿ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಿಖ್ಖರ ತುಕಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಆತನು ಅವರನ್ನು ಮರಳಿ ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ಓಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದನಾದರೂ ಕೋಟೆಕೊತ್ತಲಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆದಿದ್ದ ನಗರದ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಈ ನಡುವೆ, ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾಪಡೆಯ ಪ್ರಧಾನ ದಂಡನಾಯಕನಾದ ಸರ್‌ ಹುಗ್‌‌ ಗೌಘ್‌ ಎಂಬಾತನಿಗೆ ಕರ್ರೀಯು ಪ್ರಧಾನ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನೆಡೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬರೆದನು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಗವರ್ನರ್‌ ಜನರಲ್‌‌/ಮಹಾಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಯಾದ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದ ಗೌಘ್‌‌‌ನು, ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಸೇನಾಘಟಕಗಳನ್ನು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಮುಂಗಾರಿನ ಋತುಗಳ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಎಂದರೆ ನವೆಂಬರ್‌ ತಿಂಗಳಿನವರೆಗೆ ಪಂಜಾಬ್‌‌ನೆಡೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಬದಲಿಗೆ, ಕರ್ರೀಯು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರು ಹಾಗೂ ಖಾಲ್ಸಾದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡ ದಳಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಸೈನ್ಯಾಧಿಪತಿ/ಜನರಲ್‌ ವ್ಹಿಶ್‌‌ರ ನೇತೃತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾಪಡೆಯ ಸಣ್ಣ ತುಕಡಿಯೊಂದನ್ನು ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟನು. ಈ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸೇನೆಗಳು ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಎಡ್ವರ್ಡೆಸ್‌ನನ್ನು ಆಗಸ್ಟ್‌ನ 18ರಿಂದ 28ರ ದಿನಾಂಕಗಳ ನಡುವೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವು. ಅನೇಕ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ನೀಡಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ರ ಪುತ್ರ ಸರದಾರ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌ ಅಟ್ಟಾ/ತ್ತಾರಿವಾಲಾನ ನೇತೃತ್ವದಡಿಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌‌ ದತ್ತದಳವನ್ನು ಕೂಡಾ ಖಾಲ್ಸಾ ಪಡೆಯು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು.
ಬಂಡಾಯ ಹೋರಾಟಗಳು ಸಿಡಿದೇಳುವ ಮುನ್ನವೇ ಅವನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಆ ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಕೆಲ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಪೇಷಾವರ ಮೂಲದ ಅನಿಯತ ಅಶ್ವಸೈನಿಕ ಪಡೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌/ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ ಜಾನ್‌‌ ನಿಕೋಲ್‌‌ಸನ್‌‌ ಸಿಂಧೂ ನದಿದಂಡೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹತ್ವದ ಅಟ್ಟಾಕ್‌ ಕೋಟೆಯನ್ನು ತಾವು ಬಂಡಾಯವೇಳಬೇಕೆ ಅಥವಾ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿರದಿದ್ದ ಸಿಖ್ಖರ ಕೋಟೆರಕ್ಷಕಸೈನ್ಯದಿಂದ ಅವರು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ತಯಾರಾಗದಿರುವಾಗಲೇ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಅದಾದ ನಂತರ ಜೇಮ್ಸ್‌ ಅಬಾಟ್ಟ್‌‌'ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಹಝಾರಾ ಪಡೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕೋಲ್‌‌ಸನ್‌‌'ನ ಪಡೆಯು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಪಂಜಾಬ್‌‌ನ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹಝಾರಾವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುವ ಮಾರ್ಗಲ್ಲಾ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನು ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದಾಗ, ಆತನ ಪಡೆಗಳು ಕದನವನ್ನು ಮಾಡದೇ ಹಝಾರಾವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನು ಎರಡು ಬಾರಿ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶದ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಆತ ಅದರ ಅನುಕೂಲತೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲೇ ಇಲ್ಲವಾದುದರಿಂದ (ತನ್ನ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಡುವಿನ ಒಡಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ರ-ಪರವಾದ ‌ಅನಿಯತ ಸೈನಿಕರುಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ಸತತ ಕಿರುಕುಳಗಳಿಂದಾಗಿ), ಹಝಾರಾಗೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಬೇಕಾಯಿತು.
ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 14ರಂದು ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಆತನು ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಖ್ಯ ಬೆಳೆಸಲಿಲ್ಲ. ಆತ ಹಾಗೂ ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ಈರ್ವರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ತಟಸ್ಥ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದರು, ಆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಗೆ ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ತನ್ನ ಖಜಾನೆಯಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣವನ್ನು ನೀಡುವುದೆಂದು ಹಾಗೂ ತದನಂತರ ಆ ಪಡೆಯು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಪಂಜಾಬ್‌‌ನೆಡೆಗೆ ಸಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದೆಂದು ನಿರ್ಧಾರವಾಯಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ವ್ಹಿಶ್‌ನಿಗೆ ಆತನು ಮತ್ತೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಳಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು.
ಯುದ್ಧದ ಪಥ
ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದ ಋತುವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೆಯೇ, ಈಸ್ಟ್‌‌ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿ'ಯ ಸೇನಾಪಡೆಯಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದ ದತ್ತದಳಗಳು ಕೊನೆಗೆ ಸಮರಕಣವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು.
ಮುಂಬಯಿ ಸೇನಾಪಡೆಯ (ಬಂಗಾಳ ಸೇನಾಪಡೆಯಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ನಿರ್ವಹಣೆಗೊಳಪಟ್ಟ) ದತ್ತದಳ/ತುಕಡಿಯೊಂದನ್ನು ವ್ಹಿಶ್‌ನ ಪಡೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಹಾಗೂ ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪಡೆಯ ಹೊರಡುವಿಕೆಯು ಹಿರಿತನದ ಬಗೆಗಿನ ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ವ್ಯಾಜ್ಯದಿಂದಾಗಿ ತಡವಾಯಿತಲ್ಲದೇ ಅದರ ಮೊದಲಿನ ಕಮ್ಯಾಂಡರು/ದಳಪತಿಯ (ಈತನು ವ್ಹಿಶ್‌ನಿಗಿಂತ ಹಿರಿಯನಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಆತನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದ) ಬದಲಿಯಾಗಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ ಮೇಲಷ್ಟೆ ಹೊರಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಸಿಂಧೂ ಹಾಗೂ ಛೇ/ಜೆನಾಬ್‌ ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮುದ್ರ ಹಾಗೂ ನದಿ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ವ್ಹಿಶ್‌ನ ಸೇನಾಪಡೆಗೆ ಸರಬರಾಜು ಹಾಗೂ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು.
ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಪಡೆಯನ್ನು ಸರ್‌ ಹುಗ್‌‌ ಗೌಘ್‌, ಅನೇಕ ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಛೆ/ಜೆನಾಬ್‌ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗೌಘ್‌‌‌ನ ಪಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ. ರಾಮನಗರದ ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ಖರು ನದಿಯ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನವೆಂಬರ್‌ ‌22ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅಶ್ವಸೈನಿಕ ಪಡೆಯು ನಡೆಸಿದ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ತಡೆದು ಅವರನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿದರು. ತರುವಾಯ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ನೆಲೆಯಾದ ಸೇತುಶಿರದಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡರೂ, ಸಿಖ್ಖರು ಈ ಕದನವನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಜಯವೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದುದರಿಂದ ಅವರ ನೈತಿಕಶಕ್ತಿಯು ಹೆಚ್ಚಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಛೆ/ಜೆನಾಬ್‌ ನದಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ದಡದೆಡೆಗೆ ತನ್ನ ಪಡೆಯನ್ನು ‌ವೈರಿಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸುತ್ತಾ ಕರೆದೊಯ್ದ ಗೌಘ್‌‌‌ ಕಾಲುಹೊಳೆಯನ್ನು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಖ್ಖರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಮುಂದುವರೆದನು, ಆದರೆ ಆತನ ಅಶ್ವಸೈನಿಕ ಪಡೆಯು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪದಾತಿದಳಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಾ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಸಿಖ್ಖರು ಯಾವುದೇ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದೇ ಹಿಂದೆಗೆಯಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.
1849ರ ಆದಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಆಮೀರ್‌ ದೋಸ್ತ್‌‌ ಮೊಹಮ್ಮದ್‌‌ ಖಾನ್‌ರು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ರಣಜಿತ್‌/ರಂಜಿತ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಪೇಷಾವರ ನಗರ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಡುವುದಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿದ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದ ಸಿಖ್ಖರ ಕಡೆಗೆ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಮಾಡಿದರು. ಸಿಖ್ಖರುಗಳಿಗೆ ದೋಸ್ತ್‌‌ ಮೊಹಮ್ಮದ್‌‌ ಖಾನ್‌'ನು ನೀಡಿದ ಬೆಂಬಲವು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಕೂಡಿತ್ತು, ಆದರೆ 3,500 ಮಂದಿಯ ಆಫ್ಘನ್‌‌ ಅಶ್ವಾರೋಹಿ ಪಡೆಯು ಸಿಂಧೂ ನದಿಯ ಮೇಲಿನ ಮಹತ್ವದ ಕೋಟೆ ಅಟ್ಟಾಕ್‌ಅನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ನಿಕೋಲ್‌‌ಸನ್‌‌ ಹಿಂದೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದ್ದ ಮುಸಲ್ಮಾನ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅದರ ಕೋಟೆರಕ್ಷಕಸೈನ್ಯವು ಕೋಟೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬೇಕಾಯಿತು. ಇದು ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮದೆಡೆಗೆ ತದನಂತರ ದಕ್ಷಿಣದೆಡೆಗೆ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹಝಾರಾದಿಂದ ಹೊರಕ್ಕೆ ಹೊರಟು ಹೋಗಲು ಅನುವು ಮಾಡಿತು. ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಅದುವರೆಗೆ ವ್ಹಿಶ್‌ನನ್ನು ತನ್ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುವಾಗುವಂತೆ ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಸ್ವತಃ ಕುಸಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸದೇ ತಡೆಯುವಂತೆ ಗೌಘ್‌‌ಗೆ‌‌‌ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದ್ದನು. ಅಟ್ಟಾಕ್‌ ಕೋಟೆಯ ಪತನವಾಯಿತೆಂದು ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಆತನು ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಛತ್ತಾ/ಟ್ಟಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಆತನನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಲು ಗೌಘ್‌‌‌ನಿಗೆ ಆದೇಶವಿತ್ತನು.
ಗೌಘ್‌‌‌ನು ಝೀಲಮ್‌‌ ನದಿಯ ಸಮೀಪದ ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾ ನೆಲೆಯ ಮೇಲೆ 13 ಜನವರಿ 1849ರಂದು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದನು. ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ನು ಚಾತುರ್ಯದಿಂದ ತನ್ನ ಸೇನಾಪಡೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿಟ್ಟಿದ್ದುದರಿಂದ, ಗೌಘ್‌‌‌ನಿಗೆ ಒಂದೋ ಹಿಂದೆಗೆಯಬೇಕು ಇಲ್ಲವೇ ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಾಳಿಯಿಡುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದುಮುಂದೆ ನೋಡದೆಯೇ ಎರಡನೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಗೌಘ್‌‌‌ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಆರಂಭವಾದ ಛಿ/ಚಿಲ್ಲಿಯನ್‌‌ವಾಲಾ ಕದನವನ್ನು ವಿಷಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾದಾಡಲಾಯಿತು. ಗೌಘ್‌‌‌'ನ ಸೇನಾ ಪಡೆಗಳು, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಫಿರಂಗಿ ದಳದ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲದೇ ದಟ್ಟ ಸೇನಾಪಡೆಯ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿದ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರೀ ಸಾವುನೋವು ಕಾಣಬೇಕಾಯಿತು. ಕೆಲ ಸೇನಾಘಟಕಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಕಳೆದುಕೊಂಡವು (ಇದನ್ನು ಅಪಖ್ಯಾತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ಹಾಗೂ ದಿಗ್ಭ್ರಾಂತಿಯಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌ ಅಶ್ವಸೈನಿಕ ಪಡೆ ತುಕಡಿಯೊಂದರ ಭಾಗವು ಪಲಾಯನವನ್ನು ಮಾಡಿತು, ತೇಜೋವಧೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗುವಂತೆ ನಾಲ್ಕು ತೋಫುಖಾನೆಗಳನ್ನು ಕೂಡಾ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಷೇರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯು ಕೂಡಾ ತೀವ್ರ ಆಘಾತವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು ಅದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಹನ್ನೆರಡು ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು.
ಅಂತಿಮ ಕದನಗಳು
ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ವ್ಹಿಶ್‌‌'ನ ಸೇನಾಪಡೆಯು ಮುಲ್ತಾನ್‌‌ ಸುತ್ತುಮುತ್ತಲಿನ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು, ಅವರ ತೋಫುಖಾನೆಗಳು ಬೆಂಕಿಯುಗುಳಲು ತೊಡಗಿದ್ದರಿಂದ ರಕ್ಷಣಾ ಪಡೆಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿರುಕನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದವು, ಹಾಗೆ ಉಂಟಾದ ಬಿರುಕಿನ ಮೇಲೆ ಪದಾತಿದಳಗಳು ದಾಳಿಯಿಟ್ಟವು. ಮುಲ್‌ರಾಜ್‌‌ ಜನವರಿಯ 22ರಂದು ಶರಣಾದನು. ಆತನನ್ನು ಉಳಿದ ಜೀವಿತಾವಧಿಯ ಕಾಲ ಸೆರೆಗೆ ತಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಈ ಮುತ್ತಿಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಬೆಂಬಲವಾಗಿ ನಿಂತು ಗೌಘ್‌‌‌ನ ಪಡೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ವ್ಹಿಶ್‌‌ನಿಗೆ ನೀಡಿತು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ವ್ಹಿಶ್‌‌'ನ ವಿಭಾಗವು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಭಾರೀ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸಿಖ್ಖರು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ.