ಮೇಘನಾದ್_ಸಹಾ
ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ
ಮೇಘನಾದ್ ಸಹಾ ಢಾಕಾದಿಂದ (ಈಗ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿದೆ) ಸುಮಾರು 40 ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಯೊರತಲಿ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಜಗನ್ನಾಥ್ ಸಹಾ ಮತ್ತು ಭುಬನೇಶ್ವರಿ ದೇಬಿ ದಂಪತಿಗಳ ಐದು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವರಾದ ಮೇಘನಾದ್ ಬಡ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಬರಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಶ್ರಮಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ತಂದೆಗೆ ಅವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ; ಆತ ಅಂಗಡಿ ನಡೆಸುವುದರಲ್ಲಿ ತನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಹಿರಿಯ ಮಗ ಜಯಂತ್‌ ಮತ್ತು ಮೇಘನಾದ್‌ರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮನವೊಲಿಸಿದರಿಂದ ಆತ ತನ್ನ ಪಟ್ಟು ಸಡಿಲಿಸಿದರು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮೇಘನಾದ್ ಹತ್ತಿರದ ಹಳ್ಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿ, ಆಂಗ್ಲ-ಮಾಧ್ಯಮ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವೈದ್ಯ ಶ್ರೀ ಅನಂತ ಕುಮಾರ್ ದಾಸ್ ಮೇಘನಾದ್‌ರ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸಿ ಆತನಿಗೆ ಉಚಿತ ವಸತಿ ಮತ್ತು ಊಟದ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. 1905ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಢಾಕಾ ಕಾಲೇಜಿಯೇಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಆತ ಉಚಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಸ್ಟೆಪೆಂಡ್ಅನ್ನೂ ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಆತ ಆಗಿನ ಬಂಗಾಳದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗವರ್ನರ್ ಸರ್ ಬ್ಯಾಂಫಿಲ್ಡೆ ಫುಲ್ಲರ್ ಢಾಕಾಗೆ ಭೇಟಿನೀಡಿದಾಗ ಸಂಭವಿಸಿದ ಅವರ ವಿರುದ್ಧದ ಬಹಿಷ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರಿಂದ ಆ ಉಚಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಮತ್ತು ಸ್ಟೆಪೆಂಡ್ಅನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಪಾರಾಗಿ ಆತ ಕಿಶೋರಿಲಾಲ್ ಜುಬ್ಲಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಸೇರಿಕೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಉಚಿತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಮತ್ತು ಸ್ಟೆಪೆಂಡ್ಅನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಢಾಕಾ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಸೊಸೈಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಬೈಬಲ್ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕಾಗಿ 100 ರೂಪಾಯಿ ಬಹುಮಾನವನ್ನು ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾಗಿ ಬೈಂಡು ಮಾಡಿದ ಒಂದು ಬೈಬಲ್ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. 1909ರಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿ ಹಾಗೂ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪಾಸುಮಾಡಿದರು. ಇದರಿಂದ ಅವರು ಇಂಟರ್‌ಮೀಡಿಯೇಟ್ ಢಾಕಾ ಕಾಲೇಜ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪಡೆದರು, ಅಲ್ಲಿ ಆತ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲೂ ಖಾಸಗಿ ಪಾಠಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು, ಅದು ನಂತರ ಅವರ ನೆರವಿಗೆ ಬಂದಿತು. 1911ರಲ್ಲಿ ಆತ ISC ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನಗಳಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಕಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಬಂದರು ಮತ್ತು ಅನ್ವಯಿಕ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ B.Sc. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಕಾಲೇಜ್ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಕಾಲೇಜ್ ಅದಾಗಲೇ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿತ್ತು. ಸಹಾ ಒಂದಿಗೂ ಹಲವಾರು ಪ್ರತಿಭಾವಂತರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ: ಸತ್ಯೇಂದ್ರ ನಾಥ್ ಬೋಸ್, ಜ್ಞಾನ್ ಘೋಶ್, N.R. ಸೇನ್ ಮತ್ತು J. N. ಮುಖರ್ಜಿ ಮೊದಲಾದವರು ಆತನ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರು, P.C. ಮಹಾಲನೋಬಿಸ್ ಆತನಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷ ಹಿರಿಯ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರು, N. R. ಧರ್ ಎರಡು ವರ್ಷ ಹಿರಿಯ ಮತ್ತು ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಿರಿಯ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಕಲಿಸಿದ ಅಧ್ಯಾಪಕರೆಂದರೆ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗದೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಫುಲ್ಲಾ ಚಂದ್ರ ರಾಯ್ ಹಾಗೂ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ D.N. ಮಲ್ಲಿಕ್ ಮತ್ತು C. E. ಕುಲ್ಲಿಸ್. ಅವರು B.Sc. ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ M.Sc.ಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿಯೂ S.N. ಬೋಸ್ ಅವರಿಗೆ ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರು. M.Sc. ಮತ್ತು B.Sc.ಯಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಬೋಸ್ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅದೇ M.sc. ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಮೊದಲನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದರು, ಬೋಸ್ ಶುದ್ಧ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಹಾ ಅನ್ವಯಿಕ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ. 1913ರಿಂದ 1915ರವರೆಗಿನ ಕಾಲೇಜು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೇಘನಾದ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾ ಹೋರಾಟ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಶಿಲನ್ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾ ಹೋರಾಟಗಾರ ಬಾಘ ಜತಿನ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹಾರವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಿಲಯಕ್ಕೆ ಆಗಾಗ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಹಾ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೈಜೋಡಿಸುವ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಲಘುವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ಅವರು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಯೋಚನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರು. ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಹಣ ಸಂಪಾದಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವುದು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿುತ್ತು. ಕಾಲೇಜು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆಂಬ ಸಂಶಯದಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಿಲ್ಲ; ಅದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬಹಿಷ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದುದುನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಪಾದನೆಗಾಗಿ ಅವರು ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಮನೆಪಾಠ ಹೇಳಿಕೊಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸರ್ ಅಶುತೋಶ್ ಮುಖರ್ಜಿಯವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಉಪ ಕುಲಾಧಿಪತಿಯಾದರು ಹಾಗೂ ಅವರು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಹೊಸ ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಲೇಜೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ಕಲ್ಕತ್ತಾದ ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಕೀಲರಾದ ತಾರಕ್ ನಾಥ್ ಪಾಲಿಟ್ ಮತ್ತು ರಾಸ್ ಬೆಹಾರಿ ಘೋಶ್‌ರವರ ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಕೊಡುಗೆಯಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅವರು ಸಹಾ ಮತ್ತು ಬೋಸ್ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಈ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದ ಡಾ. ಗಣೇಶ್ ಪ್ರಸಾದ್ ಒಂದಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಆತ C.V. ರಾಮನ್ ಪಾಲಿಟ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಿದ್ದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದರು. ನಂತರ ಸಹಾ ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಹೆಸರಾಂತ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಅಮಿಯ ಚರಣ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿಯವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದರು.