cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಶೀತಲ ಸಮರ
ಎರಡನೇ ಶೀತಲ ಸಮರ (1979–85)
ಎರಡನೇ ಶೀತಲ ಸಮರ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಶೀತಲ ಸಮರಗಳ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘರ್ಷಗಳು ಮತ್ತೆ ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡ 1970ರ ದಶಕದ ಕೊನೆ ಮತ್ತು 1980ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ನೀಡಿದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಬಣಗಳು ತಮ್ಮ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಾಗೇ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಿದವು.
ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್ ಯುದ್ಧ
1979ರ ಡಿಸೆಂಬರಿನಲ್ಲಿ, ಅಂದಾಜು 75,000 ಸೋವಿಯೆತ್ ತುಕಡಿಗಳು ಅದೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಎದುರಾಳಿಯೊಬ್ಬನಿಂದ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾಗಿದ್ದ ಮಾಜೀ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ನೂರ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ತರಕಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಮಾರ್ಕ್ಸಿಸ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಮಾಡಿದವು. ಇದರ ಫಲಸ್ವರೂಪವಾಗಿ US ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್ ಸೆನೇಟ್‌ನಿಂದ SALT II ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಹಿತೆಗೆದುಕೊಂಡು, USSRನ ಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ನೌಕಾಸರಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಏರಿಸಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ 1980ರ ಮಾಸ್ಕೋ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸುವುದೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸೋವಿಯೆತ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಅವರು "ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಶಾಂತಿಗೆ ಉಂಟಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬೆದರಿಕೆ" ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು.
ರೇಗನ್ ಮತ್ತು ಥ್ಯಾಚರ್
1980ರ ಯು.ಎಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ಅನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೇಗನ್ ಜಿಮ್ಮಿ ಕಾರ್ಟರ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. ರಾಗನ್ ಮತ್ತು ನೂತನ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಥ್ಯಾಚರ್- ಇಬ್ಬರೂ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ರೇಗನ್ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಒಂದು "ದುಷ್ಟ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ"ವೆಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಕಮ್ಯುನಿಸಮ್ "ಇತಿಹಾಸದ ಬೂದಿರಾಶಿ"ಯ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದೆಂಬ ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದನು.
ಪಾಲಿಶ್ ಐಕ್ಯಮತ ಚಳುವಳಿ
ಎರಡನೇ ಪೋಪ್ ಜಾನ್ ಪಾಲ್ ಅವರು 1979ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಾಯಿನಾಡಾದ ಪೋಲಂಡಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಐಕ್ಯತಾ ಆಂದೋಲನವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಮರುಹುಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ವಿರೋಧವನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕಿ ಕಮ್ಯುನಿಸಮ್-ವಿರೋಧಕ್ಕೆ ನೈತಿಕ ಆಯಾಮವೊಂದನ್ನು ನೀಡಿದುದು ಎರಡು ವರುಷಗಳ ನಂತರ ಅವರ ಮೇಲಿನ ಹತ್ಯಾ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಐಕ್ಯಮತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ರೇಗನ್ ಕೂಡ ಪೋಲಂಡಿನ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ದಿಗ್ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಹೇರಿದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಕ್ರೆಮ್ಲಿನ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾಗಿದ್ದ ಮಿಖಾಯಿಲ್ ಸುಸ್ಲೋವ್ ಸೋವಿಯೆತ್ ನಾಯಕರಿಗೆ ಪೋಲಂಡ್ ಐಕ್ಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವವರ ವಶವಾದರೆ ಆ ವಿಷಯವಾಗಿ ಅಡ್ಡಿಮಾಡಬಾರದೆಂದೂ, ಹಾಗಾದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಆರ್ಥಿಕ ದಿಗ್ಬಂಧನಗಳ್ ಭಾರದಿಂದ ಸೋವಿಯೆತ್ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿನಾಶವಾಗಬಹುದೆಂದೂ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದನು.
ಸೋವಿಯೆತ್ ಮತ್ತು ಯು.ಎಸ್ ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವಿವಾದಾಂಶಗಳು
thumb|right|ಯು.ಎಸ್ ಮತ್ತು ಯು.ಎಸ್.ಎಸ್.ಆರ್/ರಷ್ಯನ್ ಪರಮಾಣು ಅಸ್ತ್ರಗಳ ದಾಸ್ತಾನುಗಳು, 1945–2006
ಮಾಸ್ಕೋ ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಮಿಲಿಟರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಶೇಕಡಾ 25 ರಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಖರ್ಚುಗಳ ಬದಲಾಗಿ ವಿನಿಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸೋವಿಯೆತ್‌ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪೈಪೋಟಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಬದ್ಧತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಣ ವಿನಿಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಸೋವಿಯೆತ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದು ಬ್ರೆಝ್ನೇವ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ಕಡಿಮೆಯೆಂದರೂ ಒಂದು ದಶಕದಷ್ಟು ಆರ್ಥಿಕ ಜಡತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು.
ಭದ್ರತಾ ವಿಭಾಗದ ಮೇಲಿನ ಸೋವಿಯೆತ್ ಹೂಡಿಕೆಯು ಮಿಲಿಟರಿ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಈ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಬೃಹತ್ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಬೂರ್ಜ್ವಾಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಾಗಿದ್ದಿತು. ಸೋವಿಯೆತ್ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳುತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಂಕಿಸಂಖ್ಯೆ, ವಿವಿಧ ರೀತಿ, ಹೊಂದಿರುವ ತುಕಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ-ಔದ್ಯಮಿಕ ತಳಹದಿಗಳಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಶಾಲೀ ಸೇನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡವು. ಆದರೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಈ ರೀತಿಯ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಪಶ್ಚಿಮದೊಡನೆ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಬ್ಲಾಕ್‌ ಅನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಚುತ್ತಿತ್ತು.
thumb|120px|right| ಹತ್ತು ವರುಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸಮಂತಾ ಸ್ಮಿತ್ ಯೂರಿ ಆಂದ್ರೋಪೊವ್‌ಗೆ ಪರಮಾಣು ಯುದ್ಧದ ಬಗ್ಗೆ ತನಗಿದ್ದ ಭೀತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಪತ್ರವೊಂದನ್ನು ಬರೆದಾಗ ಆಂದ್ರೋಪೋವ್ ಸ್ಮಿತ್‌ಳನ್ನು ಸೋವಿಯೆತ್ ಯೂನಿಯನ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. ಯುಎಸ್.ಎಸ್ ಆರ್ 1980ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಅನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಸ್ತ್ರಾಗಾರ ಮತ್ತು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು US ತನ್ನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಉನ್ನತದರ್ಜೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆಯಿಟ್ಟಿದ್ದು ಈಗ ಆ ಅಂತರವೂ ಕಿರಿದಾಗತೊಡಗಿತು. ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೇಗನ್ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನಲಂಕರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಶಕ್ತಿಯ ಬಲವರ್ಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಇದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೇ ಕಂಡುಕೇಳಿರದಂತಹ ಶಾಂತಿಕಾಲದ ಬೃಹತ್ ಭದ್ರತಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.
1980ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಟರ್ ಆಡಳಿತವು ನಿಲುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದ B-1 Lancer ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರುಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ ರೇಗನ್, LGM-118 Peacekeeperಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ US ಕ್ರೂಸ್ ಮಿಸೈಲುಗಳನ್ನು ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಮಾಧ್ಯಮವು ’ಸ್ಟಾರ್‌ವಾರ್ಸ್’ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟ, ಮಿಸೈಲುಗಳನ್ನು ಪಯಣದ ನಡುಮಧ್ಯೆಯೇ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸುವ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಭದ್ರತಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾದ Strategic Defence Initiative ಅನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ದತೆ ಹೆಚ್ಚಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.
ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚಿದ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಸೋವಿಯೆತ್ RSD-10 Pioneer ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಯುರೋಪನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಕ್ಷಿಪಣಿಯುಕ್ತ ಮಿಸೈಲ್ಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಥಾಪಿಸತೊಡಗಿದಾಗ, ಕಾರ್ಟರ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯ ಪ್ರಭಾವದಡಿಯಲ್ಲಿ NATO ಕೂಡ MGM-31 Pershing ಎಂಬ ಕ್ರೂಸ್ ಮಿಸೈಲುಗಳನ್ನು ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಈ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಕಾರ್ಯಗತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಸ್ಕೋದಿಂದ ಕೇವಲ ಹತ್ತು ನಿಮಿಷಗಳಷ್ಟು ದಾಳಿಯ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಮಿಸೈಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು.
ರೇಗನ್‌ರ ಮಿಲಿಟರಿ ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ತನ್ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಬಲವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಅಪರಿಮಿತ ಭದ್ರತಾ ವೆಚ್ಚಗಳು ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥ ಯೋಜಿತ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂಕ್ರೋಢೀಕೃತ ಬೇಸಾಯಪದ್ಧತಿಗಳು ಆಗಲೇ ಸೋವಿಯೆತ್ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಭಾರೀ ತ್ರಾಸವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದ್ದವು. ಇದೇ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಇತರ non-OPEC ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರೇಗನ್ ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಓಲೈಸಿದರು. ಈ ರೀತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು 1980ರ ದಶಕದ ತೈಲ ಹೆಚ್ಚಳವುಂಟಾಗಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿ, ಸೋವಿಯೆತ್‌ ಅನ್ನು ತೊಂದರೆಗೀಡುಮಾಡಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ತೈಲವು ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ರಫ್ತು ಆದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು. ಆದೇಶ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗಿನ ತೊಡಕುಗಳಿಂದಾಗಿ ತೈಲ ಬೆಲೆಗಳು ಕುಸಿದುಹೋಗಿ, ದೈತ್ಯ ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚಗಳಿಂದಾಗಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಜಡತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪುವಂತಾಯಿತು.
1983 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1ರಂದು ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟವು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಮನ್ ಲ್ಯಾರಿ ಮ್ಯಾಕ್ಡೊನಾಲ್ಡ್ರನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ 269 ಜನರು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬೋಯಿಂಗ್ 747 ವಿಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಕೊರಿಯನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌ನ ಫ್ಲೈಟ್ 007 ಸಖಾಲಿನ್ ದ್ವೀಪದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ವಾಯುಸೀಮೆಯನ್ನು ಕೊಂಚವೇ ಮೀರಿದಾಗ ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿ—ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ರೇಗನ್ "ಮಾರಣಹೋಮ"ವೆಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು. ಈ ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಿಲಿಟರಿಯ ಹರಡುವಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆತು, ಅದನ್ನು ರೇಗನ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರೇಗನ್ ಮತ್ತು ಮಿಖಾಯಿಲ್ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ನಡುವೆ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಮಾತುಕತೆಗಳು ನಡೆಯುವವರೆಗೂ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹಾಗೆಯೇ ಇದ್ದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 1983ರ ನೈಜರೀತಿಯ NATO ಪರಮಾಣು ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕೃತಕ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನುಳ್ಳ ಏಬಲ್ ಆರ್ಚರ್ 83 ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕ್ಯೂಬನ್ ಮಿಸೈಲ್ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ನಂತರದ ಅತ್ಯಂತ ಆತಂಕಕಾರೀ ಘಳಿಗೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟಿದ್ದ ಸೋವಿಯೆತ್ ನಾಯಕರು ಇನ್ನುಮೇಲೆ ಪರಮಾಣು ದಾಳಿಯಾಗುವುದು ಖಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು.
ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್ ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಾದಂದಿನಿಂದ ವಿದೇಶೀ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆತೂರಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಯು.ಎಸ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನತೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಅಶಂಕೆಗಳು ಮೂಡಲಾರಂಭಿಸಿದ್ದವು. ರೇಗನ್ ಆಡಳಿತವು ವಿದೇಶೀ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತೀವ್ರಗತಿಯ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ದಂಗೆ ನಿರೋಧಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿತು. 1983ರಲ್ಲಿ ರೇಗನ್ ಆಡಳಿತವು ಬಹುಪಕ್ಷೀಯ ಲೆಬನೀಸ್ ಅಂತರ್ಯುದ್ಧದ ನಡುವೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಗ್ರೆನಾಡಾ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ, ಲಿಬಿಯಾ ಮೇಲೆ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿ, ಮಧ್ಯ ಅಮೆರಿಕದ ಕಾಂಟ್ರಾಸ್ ಎಂಬ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್-ವಿರೋಧಿ ಪ್ಯಾರಾಮಿಲಿಟರಿ ಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಿಕರಾಗುವಾದ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಲವುಳ್ಳ ಸ್ಯಾಂಡಿನಿಸ್ತಾ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಉರುಳಿಸಲು ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿತು. ರೇಗನ್‌ರ ಗ್ರೆನಾಡಾ ಮತ್ತು ಲಿಬಿಯಾದ ವಿರುದ್ಧದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಯು.ಎಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾದವಾದರೂ ಆತ ಕಾಂಟ್ರಾ ದಂಗೆಕೋರರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಯಿತು.
ಇದೇ ವೇಳೆಗೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ತನ್ನ ವಿದೇಶೀ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ದುಬಾರಿ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ತೆರಬೇಕಾಯಿತು. 1979ರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಝ್ನೇವ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸೋವಿಯೆತ್ ಯುದ್ಧವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯದ್ದಾಗಿರುವುದೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರೂ ಯು.ಎಸ್ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳ ನೆರವು ಪಡೆದ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಗೆರಿಲ್ಲಾಗಳು, ಈ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ಉಗ್ರವಾದ ಪ್ರತೊರೋಧವನ್ನು ಒಡ್ಡಿದರು. ಕ್ರೆಮ್ಲಿನ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೈಗೊಂಬೆಯಾಗಿದ್ದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಸುಮಾರು 100,000 ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಿದಾಗ ಹಲವಾರು ಹೊರಗಿನ ನಿರೀಕ್ಷಕರು ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು "ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್" ಎಂದು ಕರೆದರು. ಆದರೆ ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿನ ಮಾಸ್ಕೋನ ದುರವಸ್ಥೆಯು ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್ ಅನುಭವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರ್ಭರವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಂಘರ್ಷದ ಕಾಲಾವಧಿಯು ಸೋವಿಯೆತ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಂತರಿಕ ಶೈಥಿಲ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವದೇಶೀ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಮಯದ ಜತೆ ಕಾಕತಾಳೀಯವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.
US ಸ್ಟೇಟ್ ಡಿಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ನ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬ 1980ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಈ ಪರಿಣಾಮದ ಬಗ್ಗೆ ಭವಿಷ್ಯನುಡಿದಿದ್ದು, ಈ ಆಕ್ರಮಣವು "ಸೋವಿಯೆತ್‌ನೊಳಗಿನ ಆಂತರಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಫಲವಾಗಿದೆsystem. ... It, ಬಹುಶಃ ಸೋವಿಯೆತ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು thermodynamic law of entropyhas ... caughtಯ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯುತ್ತಿರಬೇಕು, ಈಗ ಆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲಾಗಿ ಬರೇ ತನ್ನ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ವ್ಯಯಿಸುತ್ತಿದೆ.  ಬಹುಶಃ ನಾವು ಆಂತರಿಕ ಶೈಥಿಲ್ಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ವಿದೇಶೀ ಸಂಚಲನೆಯನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಇದರ ಜತೆಗೇ ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ಮುಪ್ಪಡರಿದ ಮತ್ತು ರೋಗಿಷ್ಟ ನಾಯಕತ್ವದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾಣಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ: ಬ್ರೆಝ್ನೇವ್ ತನ್ನ ಕೊನೆಯ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಬಹಳ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದು ಆತನ ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಆಂದ್ರೋಪೋವ್ ಮತ್ತು ಚೆರ್ನೆಂಕೋ ಕೂಡ ಬಹಳ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಚೆರ್ನೆಂಕೋನ ನಿಧನದ ನಂತರ ರೇಗನ್‌ರನ್ನು ಆತ ಸೋವಿಯೆತ್ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಏಕೆ ಸಂಧಾನ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ರೇಗನ್, "ಅವರು ನನ್ನೆದುರಿಗೆ ಸಾಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ" ಎಂದು ಚಟಾಕಿ ಹಾರಿಸಿದರು.
ಶೀತಲ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯ (1985–91)
thumb|right| 1987 ರಲ್ಲಿ ಮಿಖಾಯಿಲ್ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಮತ್ತು ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೇಗನ್ ವ್ಹೈಟ್ ಹೌಸಿನಲ್ಲಿ INF ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುತ್ತಿರುವುದು.
ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳು
ಇತರರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಸಾಹಿಯಾಗಿದ್ದ ಮಿಖಾಯಿಲ್ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ 1985ರಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯಾಗುವ ವೇಳೆಗೆ, ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಜಡವಾಗಿಹೋಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ 1980ರ ದಶಕದ ತೈಲ ಬೆಲೆಗಳ ಕುಸಿತದ ಕಾರಣ ವಿದೇಶೀ ಹಣಕಾಸು ಗಳಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತ ಇಳಿಕೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಈ ಮುಗ್ಗಟ್ಟುಗಳಿಂದಾಗಿ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ದೇಶದ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.
ಆರಂಭದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯಿಂದಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನಾಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಬದಲಾವಣೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ 1987ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೆರೆಸ್ತ್ರೊಯಿಕಾ (ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಪೆರೆಸ್ತ್ರೊಯಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪಾಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿ ಉದ್ಯಮಗಳ ಖಾಸಗೀ ಒಡೆತನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ವಿದೇಶೀ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ದೇಶದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಶೀತಲ ಸಮರದ ಮಿಲಿಟರಿ ಬದ್ಧತೆಗಳ ವಿಪರೀತ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚಗಳೆಡೆಯಿಂದ ನಾಗರಿಕ ವಲಯದ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳೆಡೆ ತಿರುಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.
ಮೊದಮೊದಲು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಲಯದಿಂದ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾದರೂ ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ಹೊಸ ನಾಯಕ ಪಶ್ಚಿಮದ ಜತೆಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದರ ಬದಲಾಗಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಹದಗೆಡುತ್ತಿದ್ದ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಬದ್ಧನಾಗಿರುವುದು ಕಂಡುಬರಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಇದರ ಜತೆಗೇ, ತನ್ನ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಪಕ್ಷದೊಳಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಬಹುದಾದ ವಿರೋಧವನ್ನು ಮಟ್ಟಹಾಕಲು ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಗ್ಲಾಸ್‌ನಾಸ್ತ್ (ಮುಕ್ತತೆ) ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದರು; ಇದು ಪ್ರೆಸ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೆ ಸರ್ಕಾರೀ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪಾರದರ್ಶಕವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ಗ್ಲಾಸ್‌ನಾಸ್ತ್ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದ ಭ್ರಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸಮಿತಿಯ ಅಧಿಕಾರದ ದುರ್ಬಳಕೆಯನ್ನು ಮಿತಗೊಳಿಸುವ ಧ್ಯೇಯ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಗ್ಲಾಸ್‌ನಾಸ್ತ್ ಸೋವಿಯೆತ್ ಪ್ರಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಿಶ್ವದ, ಅದರಲ್ಲೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ನಡುವೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೆಚ್ಚುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಉಪಶಮನವು ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಾಗಲು ಸಹಕಾರ ನೀಡಿತು.
ಸುಧಾರಿಸಿದ ಸಂಬಂಧಗಳು
ಕ್ರೆಮ್ಲಿನ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ರೇಗನ್ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೊಸ ಸುತ್ತಿನ ಮಾತುಕತೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಮೊದಲ ಸುತ್ತಿನ ಮಾತುಕತೆಯು 1985ರ ನವೆಂಬರಿನಲ್ಲಿ ಜಿನೀವಾ, ಸ್ವಿಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಮಾತುಕತೆಯ ಒಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಅನುವಾದಕನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಜತೆಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದ ಇಬ್ಬರೂ ನಾಯಕರು ಒಂದು ಸೂತ್ರದಂತೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದೇಶಗಳ ಪರಮಾಣು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತಗಳನ್ನು ಶೇಕಡಾ 50ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲು ಸಮ್ಮತಿಸಿದರು. thumb|left| 1988ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯೆತ್ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ಮರಳುತ್ತಿರುವುದು.ಎರಡನೇ ರೇಜಾವಿಕ್ ಶಿಖರಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಐಸ್‌ಲಂಡ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಸರಿಯಾದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಮಾತುಕತೆಯ ವೇಳೆಗೆ ರೇಗನ್‍ ಮಂಡಿಸಿದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಭದ್ರತಾ ಉಪಕ್ರಮದ ವಿಷಯ ಬಂದಾಗ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಬಯಸಿದರೆ ರೇಗನ್ ಅಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಈ ಸಂಧಾನದ ಮಾತುಕತೆಗಳು ವಿಫಲವಾದವು, ಆದರೂ 1987ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಶಿಖರಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್‌ಮೀಡಿಯೆಟ್-ರೇಂಜ್ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಫೋರ್ಸಸ್ ಟ್ರೀಟಿ(INF)ಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲೊಂದನ್ನು ತಲುಪಿದಂತಾಯಿತು. INF ಒಪ್ಪಂದವು ಎಲ್ಲಾ ಪರಮಾಣು ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ, ಭೂಮಿಯಿಂದ ಪೃಥಕ್ಕರಿಸಲಾಗುವ 500ರಿಂದ 5,500 ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳ (300ರಿಂದ 3,400 ಮೈಲುಗಳು) ಪರಿಮಿತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಕ್ಷಿಪಣಿಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಪರ್ಯಟನ ಮಿಸೈಲುಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಲಭೂತ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವಂತೆ ನಿಯಮಿಸಿತು.
1980ರ ದಶಕದ ನಡುವಿನಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾದ ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮಗಳ ನಡುವಿನ ಪ್ರಕ್ಷುಬ್ದತೆಗಳು 1989ರ ಮಾಸ್ಕೋನ ಕೊನೆಯ ಶಿಖರಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್ ಎಚ್.ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಶ್ ಇಬ್ಬರೂ START I ಎಂಬ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದರ ಮೂಲಕ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡವು. ಮುಂದಿನ ವರುಷದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸೋವಿಯೆತ್‌ಗೆ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಹಾಯಧನಗಳು ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಸೇನಾ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚಗಳ ದೆಸೆಯಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಸೋರಿಕೆಯುಂಟಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಅರಿವಾಯಿತು. ಇದರ ಜತೆಗೇ ತಡೆವಲಯವೊಂದರ ಭದ್ರತಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಅಪ್ರಯೋಜಕವೆಂದು ಅಂಗೀಕೃತವಾದ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪಿನ ಮಿತ್ರದೇಶಗಳ ಕಾರ್ಯಕಲಾಪಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಗು ತೂರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸೋವಿಯೆತ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.
1989ರಲ್ಲಿ, ಸೋವಿಯೆತ್ ಸೇನೆಗಳು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದವು ಮತ್ತು 1990ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತಿಯನನ್ಮೆನ್ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆ ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಲ್ಲದುದರಿಂದ ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಜರ್ಮನ್ ಪುನರ್ಏಕೀಕರಣಕ್ಕೆ, ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಿದರು. ಬರ್ಲಿನ್ ಗೋಡೆಯು ಕೆಳಗುರುಳಿದಾಗ ಗೋರ್ಬಚೇವ‌ರ "ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮನೆ"ಯ ಕಲ್ಪನೆಯು ರೂಪ ತಳೆಯತೊಡಗಿತು.
1989ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 3ರಂದು ಗೋರ್ಬಚೇವ್ ಮತ್ತು ರೇಗನ್‌ರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ಜಾರ್ಜ್ ಎಚ್.ಡಬ್ಲ್ಯು.ಬುಶ್, ಮಾಲ್ಟಾ ಶಿಖರಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು; ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಈ ಎರಡು ಮಾಜೀ ವೈರಿಗಳು ಗಲ್ಫ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಹಳಕಾಲದವರೆಗೂ ಸೋವಿಯೆತ್ ಮೈತ್ರಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಇರಾಕ್‌ನ ವಿರುದ್ಧ ಜತೆಸೇರಿಕೊಂಡವು.
ಎಡವಲಾರಂಭಿಸಿದ ಸೋವಿಯೆತ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
1989ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಸೋವಿಯೆತ್ ಮೈತ್ರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕುಸಿತದ ಕೊನೆಯ ಘಟ್ಟವನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವಾರ್ಸಾ ಒಪ್ಪಂದದ ದೇಶಗಳ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ನಾಯಕರ ಅಧಿಕಾರಬಲ ಕ್ಷೀಣವಾಗತೊಡಗಿತ್ತು. ಯು.ಎಸ್.ಎಸ್.ಆರ್‌ನಲ್ಲಿ ಗ್ಲಾಸ್‌ನಾಸ್ತ್ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿದ್ದ ಎಳೆಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು 1990ರ ಫೆಬ್ರುವರಿಯ ವೇಳೆಗೆ USSRನ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ನೆರಳಿನಡಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಟಿಯು ತನ್ನ 72 ವರ್ಷಗಳ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಯಿತು.
ಗ್ಲಾಸ್‍ನಾಸ್ಟ್ ಮಾನ್ಯಮಾಡಿದ ಪ್ರೆಸ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಸಮ್ಮತಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಬಣಿಸತೊಡಗಿದ್ದ "ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳ ಸವಾಲು"ಗಳು ಒಕ್ಕೂಟದ ಗಣರಾಜ್ಯಗಳು ಮಾಸ್ಕೋದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಟಿಕ್ ರಾಜ್ಯಗಳು ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರೆಯಾದವು. ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದ 1989ರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅಲೆಯು ಪೋಲಂಡ್, ಹಂಗರಿ, ಜೆಕೋಸ್ಲೊವಾಕಿಯಾ ಮತ್ತು ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ ವೇ ಮುಂತಾದ ಸೋವಿಯೆತ್-ಶೈಲಿಯ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ದೇಶಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರೊಮಾನಿಯಾ ಮಾತ್ರ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರವನ್ನುರುಳಿಸಿ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನನ್ನು ಹತ್ಯೆಗೈದ ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಬ್ಲಾಕಿನ ಏಕೈಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿತ್ತು.
ಸೋವಿಯೆತ್ ವಿಸರ್ಜನೆ
ಗೋರ್ಬಚೇವ್‌ ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪಿನೆಡೆಗೆ ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಅನುಮೋದಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಮೊದಮೊದಲು ಸೋವಿಯೆತ್ ಪ್ರದೇಶದವರೆಗೂ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ಸ್ನೇಹಪರ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವತ್ತ ಒಲವು ತೋರುತ್ತಿದ್ದ ಬುಶ್ ಕೂಡ ಜನವರಿ 1991ರ ಲಾತ್ವಿಯಾ ಮತ್ತು ಲಿಥುವೇನಿಯಾದ ಕೊಲೆಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ಈ ಹಿಂಸೆಯು ಮುಂದುವರಿದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದೆಂಬ ಖಾಸಗೀ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡಿದನು. ವಿಫಲವಾದ ಸರ್ಕಾರಪಲ್ಲಟ ಪ್ರಯತ್ನವೊಂದರಿಂದಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿದ್ದ ಯು.ಎಸ್.ಎಸ್.ಆರ್‌ಗೆ ಆಗಲೇ ತಲೆಯೆತ್ತತೊಡಗಿದ ಸೋವಿಯೆತ್ ಗಣತಂತ್ರಗಳು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಬೆದರಿಕೆಯುಂಟಾಗಿದ್ದರಿಂದ 1991ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 25ರಂದು ಯು.ಎಸ್.ಎಸ್.ಆರ್ ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಲಾಯಿತು.
ಪರಂಪರೆ
ಶೀತಲ ಸಮರದ ನಂತರ ರಷ್ಯಾ ತನ್ನ ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಕಡಿತ ಮಾಡಿದರೂ ಈ ಮೊದಲಿನ ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರತೀ ಐದು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮಿಲಿಟರಿ-ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿದ್ದುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಕುಸಿತದ ನಂತರ ಮಿಲಿಯಗಟ್ಟಲೆ ಜನರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾದುದರಿಂದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಬಹಳ ಪ್ರಯಾಸದಾಯಕವಾಗಿತ್ತು. 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾವು ಬಂಡವಾಳಶಾಹೀ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಒಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಯು.ಎಸ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಗಳು ಗ್ರೇಟ್ ಡಿಪ್ರೆಶನ್ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿನ್ನಡೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. 1999ರ ನಂತರ ರಷ್ಯನ್ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಶೀತಲ ಸಮರದ ನಂತರದ ವರುಷಗಳಲ್ಲಿ ರಷ್ಯನ್ ಜೀವನಮಟ್ಟವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹದಗೆಡುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಪಂಚದ ಆಗುಹೋಗುಗಳ ಮೇಲೆ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಭಾವ ಇದ್ದೇ ಇದೆ. ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ವಿಸರ್ಜನೆಯ ನಂತರ ಉಳಿದಿರುವ ಏಕೈಕ ಮಹಾಶಕ್ತಿ ಯು.ಎಸ್. ಮಾತ್ರವಾದ್ದರಿಂದ ಶೀತಲ ಸಮರ-ಪೂರ್ವ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಏಕಧ್ರುವ ವಿಶ್ವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶೀತಲ ಸಮರವು ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧಾನಂತರದಲ್ಲಿನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು: 1989ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಯು.ಎಸ್ 50 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಜತೆಗೆ ಸೇನಾ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತಲ್ಲದೆ, ಅದರ 1.5 ಮಿಲಿಯನ್ ತುಕಡಿಗಳು 117 ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯೂರಿದ್ದವು. ಶೀತಲ ಸಮರವು ಬೃಹತ್ ಹಾಗೂ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಶಾಂತಿಕಾಲದ ಮಿಲಿಟರಿ-ಔದ್ಯಮಿಕ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಿಲಿಟರಿ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಸಾಂಸ್ಥೀಕರಣದೆಡೆ ಜಾಗತಿಕ ಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು.
ಶೀತಲ ಸಮರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯು.ಎಸ್.ನ ಮಿಲಿಟರಿ ವೆಚ್ಚವು $8 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾಗಿತ್ತೆಂದೂ, ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್ ಯುದ್ಧಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 100,000 ಅಮೆರಿಕನ್ನರು ಸಾವಿಗೀಡಾದರೆಂದೂ ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಸೋವಿಯೆತ್ ಸೈನಿಕರ ಸಾವುನೋವಿನ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವುದು ಕಷ್ತಕರವಾದರೂ ಸೋವಿಯೆತ್‌ನ ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನದ ವೆಚ್ಚದ ಪ್ರಮಾಣವು ಯು.ಎಸ್.ಗಿಂತ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದು ಖಚಿತವಾಗಿದೆ.
ಸೇನೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಉಂಟಾದ ಸಾವುನೋವುಗಳ ಜತೆಗೇ ಮಹಾಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಜಾಗತಿಕ ಪರೋಕ್ಷ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಮಿಲಿಯಗಟ್ಟಲೆ ಜನರು ಸಾವಿಗೀಡಾದರು. ಶೀತಲ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷ ಯುದ್ಧಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದ್ದ ಸಂಘರ್ಷಗಳೂ ಕೂಡ ಕೊನೆಗೊಂಡವು; ಅಂತರ್ರಾಜ್ಯ ಯುದ್ಧಗಳು, ಜನಾಂಗೀಯ ಯುದ್ಧಗಳು, ಕ್ರಾಂತಿಕಾರೀ ಯುದ್ಧಗಳ ಜತೆಗೇ ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟವಾದ ಜನರ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳು ಕೂಡ ಶೀತಲ ಸಮರಾನಂತರದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ.
ಶೀತಲ ಸಮರದ ಸಂಘರ್ಷದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಳಿಸಿಹಾಕಲಾಗದು, ಏಕೆಂದರೆ ಮೂರನೇ ವಿಶ್ವದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚುಗೊಳಿಸಿ ದುರ್ಲಾಭ ಪಡೆಯಲು ಉಂಟುಮಾಡಲಾದ ಹಲವಾರು ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗಳು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಹಿಂದೆ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ನಂತರ ರಾಜಕೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅದೂ ಯುಗೋಸ್ಲಾವಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೊಸ ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ಕಲಹಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಶೀತಲ ಸಮರದ ನಂತರ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಉದಾರ ಪ್ರಜಾತಂತ್ರಗಳ ಹೊಸ ಯುಗವೊಂದು ಆರಂಭವಾದರೆ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಂತಹ ವಿಶ್ವದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ರಾಜ್ಯದ ಸೋಲುಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಂಡಿತು.
ಇತಿಹಾಸಾಧ್ಯಯನ
"ಶೀತಲ ಸಮರ" ಎಂಬ ಪದವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಜನಬಳಕೆಯ ಪದ ಮಾತ್ರವಾಗಿರದೆ ಈ ಕಾಲಾವಧಿಯ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಪಥದ ಬಗೆಗಿನ ಹಲವಾರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು, ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪತ್ರಕರ್ತರ ನಡುವೆ ಬಿರುಸಾದ ತಕರಾರುಗಳು ನಡೆಯಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಸೋವಿಯೆತ್-ಯು.ಎಸ್ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಬಿರುಕಿಗೆ ಯಾರು ಕಾರಣ; ಹಾಗೂ ಈ ಎರಡು ಮಹಾಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತೆ, ಅಥವಾ ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತೆ ಎಂಬ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ನಿಜವಾಗಿ ಶೀತಲ ಸಮರ ಏನಾಗಿತ್ತು, ಈ ಸಂಘರ್ಷದ ಮೂಲಗಳಾವುವಾಗಿದ್ದುವು, ಎರಡೂ ಬಣಗಳ ನಡುವಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಬಿಡಿಸಿ ಹರಡುವುದು ಹೇಗೆ ಎಂಬ ವಿಷಯಗಳ ಬಗೆಗೂ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.
"ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ" ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಶೀತಲ ಸಮರವು ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪಿನೆಡೆಗೆ ಅದರ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. "ಪರಿಷ್ಕರಣಾ" ಲೇಖಕರು ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಒಡೆದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡನೇ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧವು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಸೋವಿಯೆತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲು ಹಾಗೂ ಎದುರಿಸಲು ಯು.ಎಸ್ ಮಾಡಿದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಉದಾಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಪರಿಷ್ಕರಣೋತ್ತರ" ಅಧ್ಯಯನಕಾರರು ಶೀತಲ ಸಮರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವುದಲ್ಲದೆ ಶೀತಲ ಸಮರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏನಾಯಿತೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮತೋಲನದ ಮನೋಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂಥವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಶೀತಲ ಸಮರದ ಬಗೆಗಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚರಿತ್ರಲೇಖನವು ಈ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲ ಮೂರನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೆಣೆದುನೋಡುತ್ತದೆ.
ಬಾಹ್ಯ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು
ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧ ವರ್ಗ:ಶೀತಲ ಸಮರ ವರ್ಗ:ಜಾಗತಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಯುದ್ಧಗಳು ವರ್ಗ:ಸೋವಿಯೆತ್ ಯೂನಿಯನ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ಯುದ್ಧಗಳು
ವೇಶ್ಯಾವೃತ್ತಿ
ವೇಶ್ಯಾವೃತ್ತಿ ಎಂದರೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರತಿಫಲಕ್ಕಾಗಿ ಲೈಂಗಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ ಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವ ಕ್ರಿಯೆ (ಪ್ರಾಸ್ಟಿಟ್ಯೂಶನ್). ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ಇದು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಟ್ಟಣ ಹಾಗೂ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ತೊಡಗಿಸಿ ಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಪುರುಷರ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಇದೆ. ಮಕ್ಕಳ ವೇಶ್ಯಾ ವಾಟಿಕೆಯೂ ಇದ್ದು ಇದನ್ನು ಬಾಲ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ ಅಥವಾ ಶಿಶುಕಾಮ (ಪೀಡಫಿಲಿಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ವೇಶ್ಯೆಯರು ಸ್ವತಃ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ತಲೆಹಿಡುಕಿ (ಕುಂಟಣಿ) ಅಥವಾ ತಲೆಹಿಡುಕರಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡ ಬಹುದು. ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವೇಶ್ಯಾಗೃಹಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕರೆ ಸೇವಾಕೇಂದ್ರ (ಕಾಲ್ಸೆಂಟರ್) ಅಥವಾ ವೇಶ್ಯಾಗೃಹಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ (ಬ್ರಾತೆಲ್) ಇವು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವು ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಒದಗಿಸುವ, ದರ ನಿಗದಿಗೊಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ವೇಶ್ಯೆಯರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಬಹುಪಾಲು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ ಮಾದಕದ್ರವ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಪಡೆದಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾದಕದ್ರವ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಳವೆಯಲ್ಲಿ ಭಾವನಾತ್ಮಕ, ದೈಹಿಕ ಅಥವಾ ಲೈಂಗಿಕ ದುರ್ಬಳಕೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಜನರು ಇಂಥ ಚಟಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆಂದು ಮನೋ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಡತನವೇ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವ್ಯವಹಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದ ನೇವಡದಲ್ಲಿ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರವಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲೂ ಅಧಿಕೃತ ವೇಶ್ಯಾಗೃಹ ಹೊಂದುವ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಕೆನಡದಲ್ಲಿ ಕರೆ ಸೇವಾಕೇಂದ್ರಗಳು (ಕಾಲ್ಸೆಂಟರ್) ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿವೆಯಾದರೂ ವೇಶ್ಯಾಗೃಹ ನಡೆಸುವುದು ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆಯಲ್ಲದೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಸೆಳೆಯುವುದೂ ಅಪರಾಧವಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕ ಹಾಗೂ ಏಷ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ವ್ಯವಹಾರ ವಾಗಿದೆ. ಯುರೋಪಿನ ಬಹಳಷ್ಟು ದೇಶಗಳು ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿವೆ.
ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಮಗೊಳಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮತವಿಲ್ಲ. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ನೈತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಗಳೆದರೆ, ಕೆಲವರು ಲೈಂಗಿಕ ರೋಗಹರಡುವ ಭೀತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಲೈಂಗಿಕ ರೋಗನಿಯಂತ್ರಣ ಹಾಗೂ ವೇಶ್ಯೆಯರ ನಿರಂತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವುದರಿಂದ ಇದು ಸಕ್ರಮಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.
ವೇಶ್ಯಾವೃತ್ತಿ ಮಾನವ ಸಮಾಜದ ಆದಿ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾಲ-ದೇಶಗಳ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲ. ಪ್ರಾಚೀನ ಅಸ್ಸೀರಿಯ, ಈಜಿಪ್ಟ್, ರೋಮ್, ಗ್ರೀಸ್, ಚೀನ ಮತ್ತು ಭಾರತ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪುರಾವೆಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ವೇಶ್ಯೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳೂ ಲಭಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
ಆಫ್ರಿಕದ ಸ್ಲೇವ್ ಕರಾವಳಿಯ ಯೂ ಭಾಷೆಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಹತ್ತರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರು ಪೂಜಾರಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗುರು ವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿರಿಯದ ದೇವಾಲಯ ಗಳಲ್ಲಿ ವೇಶ್ಯಾವೃತ್ತಿ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿತ್ತು; ಈ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮೇಟ್ರನ್‍ಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬ್ಯಾಬಿಲಾನ್ ಮತ್ತು ಸಿರಿಯದ ವೇಶ್ಯೆಯರು ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಸೈಪ್ರಸ್, ಫಿನಿಷಿಯ, ಗ್ರೀಸ್, ಮೆಸೊಪೊಟೇಮಿಯ, ಈಜಿಪ್ಟ್, ಅರೇಬಿಯ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯ ಮುಂತಾದೆಡೆ ಪ್ರಚುರವಾಗಿತ್ತು.
ಪ್ರಾಚೀನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಏಳು ಬಗೆಯ ದೇವದಾಸಿಯರ ಉಲ್ಲೇಖ ವಿದೆ: ದತ್ತಾ(ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವಳು), ವಿಕ್ರೀತಾ (ದೇವಾಲಯದ ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ತನ್ನನ್ನು ಮಾರಿಕೊಂಡವಳು), ಭೃತ್ಯಾ(ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದವರ ಪೋಷಣೆಯ ಸಲುವಾಗಿ ದೇವದಾಸಿ ಯಾದವಳು), ಭಕ್ತಾ(ಭಕ್ತಿ ಭಾವಗಳಿಂದ ದೇವದಾಸಿಯಾದವಳು), ಹೃತಾ (ಅಪಹೃತಳಾಗಿ ಬಂದವಳು; ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ಬಂದವಳು), ಅಲಂಕಾರಾ(ದೇವಾಲಯದ ಅಲಂಕರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ರಾಜ ಅಥವಾ ಮಂತ್ರಿಯಿಂದ ನಿಯೋಜಿತಳಾದವಳು), ರುದ್ರಗಣಿಕಾ ಅಥವಾ ಗೋಪಿಕಾ (ನಿಯಮಿತ ವೃತ್ತಿವೇತನ ಪಡೆದು ನೃತ್ಯ, ಗಾಯನ ಮಾಡುವವಳು).
ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಗಭೋಗ ಮತ್ತು ರಂಗಭೋಗಗ ಳೆಂಬ ಮಾತುಗಳಿವೆ. ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುವ ಸ್ನಾನ, ಗಂಧಲೇಪನ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ಪುಷ್ಪ ಮುಂತಾದುವು ಅಂಗಭೋಗಗಳು. ಗರ್ಭಗೃಹದ ಮುಂದಿನ ರಂಗಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಗೀತ-ನೃತ್ಯಗಳು ರಂಗ ಭೋಗಗಳು. ದೇವದಾಸಿಯರು ರಂಗಭೋಗದ ಅಗತ್ಯಗಳಾಗಿದ್ದರು.
ವೇಶ್ಯೆಯರನ್ನು ದೇವದಾಸಿ, ಸೂಳೆ, ಮಂಗಳಮುಖಿ, ನಿತ್ಯ ಸುಮಂಗಲಿ, ಬಸವಿ, ನಾಯಕಸಾನಿ, ವಾರಾಂಗನೆ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷಿನಲ್ಲಿ ಕೋರ್ಟೆಸಾನ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ. ತಂಜಾವೂರಿನ ಬೃಹದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಚೋಳರಾಜನ 1004ರ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನದ 400 ದೇವದಾಸಿಯರಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ವಸತಿ, ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯ್ತಿಯುಳ್ಳ ಜಮೀನನ್ನು ಉಂಬಳಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದ ದಾಖಲೆ ಇದೆ. ಇಂದಿಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕದ ಕೆಲವು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಲವು ಪ್ರಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದ್ಧತಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಒರಿಸ್ಸದ ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಫ್ರೆಂಚ್ ಯಾತ್ರಿಕ ಬರ್ವಿಯರ್ ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ತೆಲಂಗಾಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೇವದಾಸಿಯಾಗಲಿರುವ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಬಸವಿ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಲೆಯ ಮಹದೇಶ್ವರ (ನೋಡಿ) ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡಿ ಹೆಸರಿನ ದೇವದಾಸಿಯರಿದ್ದಾರೆ. ಇವರನ್ನು ದೇವರ ಗುಡ್ಡಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಪೂಜಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಒಬ್ಬ ದೇವದಾಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕನ್ಯೆಯಂತೆ ವೇಷಧರಿಸಿ, ರುದ್ರಾಕ್ಷಿ ಹಾಕಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಈಕೆಯನ್ನು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮುರೈಕಾರೀ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಗೋವದ ಮಂಗೇಶ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದೇವದಾಸಿಯರಿದ್ದು ಸೋಮವಾ ರದ ಪೂಜೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಗಾಯನ-ನರ್ತನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಲ್ಯ ಊರಿನ ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯದ ದೇವದಾಸಿಯರನ್ನು ಭಾವಿನ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವೇಶ್ಯೆ ಅಥವಾ ಸೂಳೆ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗೆಗೂ ಆಕ್ಷೇಪಗಳಿದ್ದು ಇವರನ್ನು ಲೈಂಗಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು (ಸೆಕ್ಸ್ ವರ್ಕರ್ಸ್) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಸಿಫಿಲಿಸ್, ಗೊನೆರಿಯ ಗಳಂಥ ಲೈಂಗಿಕ ರೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ, ಏಡ್ಸ್‍ನಂಥ ಮಾರಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಜಾಗೃತಿಮೂಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡಿವೆ.
ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತ, ಸಿಂಗಪುರ, ಥೈಲೆಂಡ್, ನೇಪಾಲ, ಬ್ಯಾಂಕಾಕ್ ಹಾಗೂ ಮಲೇಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವ್ಯಾಪಕ ವಾಗುತ್ತಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಗಳೂ ಇಂಥ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿವೆ.
ವರ್ಗ:ವೃತ್ತಿಗಳು
ಹರಿದ್ವಾರ
ಹರಿದ್ವಾರ ( ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ हरिद्वार ಎಂದು ಸಹ ಬರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಜಿಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮೀಯರಿಗೆ ಪರಮ ಪಾವನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಹರಿದ್ವಾರ ದೇವರೆಡೆಗೆ ಬಾಗಿಲು ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂಗಳು ಅತಿ ಪವಿತ್ರ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ೭ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿದ್ವಾರ ಸಹ ಒಂದು. ಹಿಮಾಲಯದ ಗೋಮುಖದಲ್ಲಿ ಉಗಮಿಸಿ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವೆ ೨೫೩ ಕಿ.ಮೀ. ಹರಿದು ಸಾಗಿಬರುವ ಗಂಗಾ ನದಿ ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಹರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಗಂಗಾದ್ವಾರ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸಹ ಇದೆ. left|thumb|ತನ್ನ ವಂಶಜರ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ಭಗೀರಥ ಚಕ್ರವರ್ತಿ.
right|220px|thumb|ಗಂಗಾ ಕಾಲುವೆಯ ಶಿರೋಭಾಗ. thumb|[[ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ದಡದಿಂದ ಹರಿದ್ವಾರದ ನೋಟ.]]
ಇತಿಹಾಸಕಾಲದ ಹರಿದ್ವಾರ
ಪ್ರಕೃತಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ನೆಲೆಯಾದ ಹರಿದ್ವಾರ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಪ್ರತೀಕವೆನಿಸಿದೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಸ್ಥಾನ, ಗಂಗಾದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಮಾಯಾಪುರಿ ಎಂದು ಹರಿದ್ವಾರ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯದ ಚತುರ್ಧಾಮಗಳಾದ ಯಮುನೋತ್ರಿ, ಗಂಗೋತ್ರಿ, ಕೇದಾರನಾಥ ಮತ್ತು ಬದರಿನಾಥಗಳಿಗೆ ಯಾತ್ರೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು ಹರಿದ್ವಾರದ ಬ್ರಹ್ಮ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ವಾಡಿಕೆ. ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥಗಳೆರಡರ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೂ ಪಾವನಧಾಮವಾಗಿರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವೈಷ್ಣವರು ಹರಿದ್ವಾರವೆಂದು ಕರೆದರೆ ಶೈವರು ಹರದ್ವಾರವೆಂದು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹರಿದ್ವಾರದ ಕಂಖಾಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಶಿವನ ಹಿಮಾಲಯದ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಧೌಮ್ಯ ಋಷಿಯು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಭಾರತದ ತೀರ್ಥಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವಾಗ ಗಂಗಾದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಕಂಖಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕಪಿಲಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವು ಸಹ ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿಯ ಶಿಲೆಯೊಂದರ ಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದದ ಗುರುತು ಇದ್ದು ಈ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಗಂಗಾನದಿಯು ಸದಾಕಾಲ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ಹರಿದ್ವಾರ
ಗಂಗಾ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಆಣೆಕಟ್ಟುಗಳ ಪೈಕಿ ಭೀಮ್‌ಗೋಡಾ ಆಣೆಕಟ್ಟು ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿದೆ. ೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಲಿನ ಜಮೀನಿಗೆ ನೀರೊದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮೇಲಣ ಗಂಗಾ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ನೀರು ಹಾಯಿಸಲೆಂದು ಈ ಆಣೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹರಿವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಒಳನಾಡ ನೌಕಾಯಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಡಚಣೆಯಾಯಿತು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಡಗುಗಳು ಗಂಗಾನದಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದ್ವಾರವನ್ನು ತಲುಪಿ ಇನ್ನೂ ಮುಂದೆ ಟಿಹ್ರಿ ಪಟ್ಟಣದವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಹರಿದ್ವಾರ ಅಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ೨೪೯.೭ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಹರಿದ್ವಾರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಾಲಿಕ ಪರ್ವತಗಳಿದ್ದರೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ನದಿಯಿದೆ. ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಯಾಗಿದ್ದು ಶೀತಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಬರುವ ಮಣ್ಣಿನಿಂದಾಗಿ ನದಿಯ ನೀರು ರಾಡಿಯ ಬಣ್ಣಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ.
right|250px|thumb|ಹರಿದ್ವಾರದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟ. ೧೮೮೦ರ ಚಿತ್ರ.
ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಹಿಂದು ವಂಶಾವಳಿಯ ದಾಖಲೆಗಳು
ಹರಿದ್ವಾರದ ಮುಖ್ಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಹಿಂದೂ ವಂಶಾವಳಿಗಳು. ಇಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪಂಡಿತರು ತಲತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ಹಿಂದೂ ಕುಟುಂಬಗಳ ವಂಶಾವಳಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಪಂಡಾಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇವರು ಕುಟುಂಬಗಳ ವಂಶವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೈಬರಹದ ದಾಖಲೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜತನವಾಗಿಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ ಕುಟುಂಬಗಳ ವಂಶಾವಳಿಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಪಂಡಾ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವರು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಭಾರತದ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗದ ಹಾಗೂ ಇಂದಿನ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ, ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಗಳ ಹಿಂದೂ ಕುಟುಂಬಗಳ ವಂಶವೃಕ್ಷಗಳನ್ನು ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಯಾತ್ರಿಗಳು ಹರಿದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಪಂಡಾರನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜರಗಿದ ವಿವಾಹ, ಜನನ, ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಾಜಾ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿ ವಂಶವೃಕ್ಷವು ಪರಿಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿ ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳು
left|thumb|ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿಯ ಮಾಳವೀಯ ದ್ವೀಪದ ಗಡಿಯಾರದ ಗೋಪುರ. right|200px|thumb|ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯ ಗಂಗಾ ಆರತಿಯ ದೃಶ್ಯ. right|150px|thumb|ಮಾನ್ಸಾ ದೇವಿ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ರೋಪ್‌ವೇ.
ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಪಂಚತೀರ್ಥಗಳಿವೆ ಅವೆಂದರೆ - ಗಂಗಾದ್ವಾರ (ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿ), ಕುಶಾವರ್ತ (ಘಾಟ್‌), ಕಂಖಾಲ್‌, ಬಿಲ್ವ ತೀರ್ಥ (ಮಾನ್ಸಾ ದೇವಿ) ಮತ್ತು ನೀಲ ಪರ್ವತ (ಚಂಡಿ ದೇವಿ).
ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿ
ಈ ಪವಿತ್ರ ಸ್ನಾನ ಘಟ್ಟವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಒಂದನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಾನವು ಬ್ರಹ್ಮ ಕುಂಡ. ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಆರತಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅದ್ಭುತ ಸಮಾರಂಭವು ಧಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬೇರೊಂದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಆರತಿಯ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಯಾತ್ರಿಕರು ಗಂಗಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ತೇಲಿಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಸಹಸ್ರಾರು ಹಣತೆಗಳು ಬೆಳಗುತ್ತ ತೇಲಿ ಸಾಗುವುದರ ನೋಟ ಅನಿರ್ವಚನೀಯ.
ಚಂಡಿ ದೇವಿ ಮಂದಿರ
ಚಂಡಿ ದೇವಿಯ ಆಲಯವು ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಪೂರ್ವದಡದಲ್ಲಿ ನೀಲ ಪರ್ವತದ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ಇಂದು ಕಾಣುವ ದೇವಾಲಯವು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮಹಾರಾಜರಿಂದ ಕಟ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಚಂಡಿ ದೇವಿಯು ಶುಂಭ ನಿಶುಂಭರೆಂಬ ಅಸುರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದಳು. ಈ ದೇವಾಲಯದ ಮೂಲ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ೮ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆದಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಆಲಯವನ್ನು ಚಂಡಿಘಾಟ್‌ನಿಂದ ೩ ಕಿ.ಮೀ. ನಡೆದು ಅಥವಾ ರೋಪ್‌ವೇಯ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬಹುದಾಗಿದೆ.
ಮಾನ್ಸಾ ದೇವಿ ಮಂದಿರ
ಮಾಯಾ ದೇವಿ ಮಂದಿರ
೧೧ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕಾಲದ ಈ ಮಂದಿರವು ಹರಿದ್ವಾರದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ್ರಿ ದೇವತೆ ಮಾಯಾದೇವಿಯನ್ನು ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳವು ಒಂದು ಸಿದ್ಧಪೀಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸತಿಯ ಹೃದಯ ಮತ್ತು ನಾಭಿಯ ಭಾಗಗಳು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವೆಂದು ಐತಿಹ್ಯಗಳಿವೆ. ಮಾಯಾ ದೇವಿಯ ಮಂದಿರವು ಹರಿದ್ವಾರದ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.
ದಕ್ಷ ಮಹಾದೇವ ಮಂದಿರ
ನೀಲ ಧಾರಾ ಪಕ್ಷಿ ವಿಹಾರ
ಗಂಗಾ ನದಿಯ ಮುಖ್ಯ ಧಾರೆಯಾದ ನೀಲ ಧಾರಾದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಪಕ್ಷಿವಿಹಾರವು ಪಕ್ಷಿಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅತಿ ಮೆಚ್ಚಿನ ತಾಣ. ಭೀಮ್‌ಗೋಡಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಳಿಗಳ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಬೃಹತ್ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತವೆ.
ಭೀಮ್‌ಗೋಡಾ ಕೆರೆ
ಇದು ಹರ್-ಕಿ-ಪೌಡಿಯಿಂದ ೧ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಐತಿಹ್ಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಪಾಂಡವರು ಹರಿದ್ವಾರದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳುವಾಗ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ತನ್ನ ಮಂಡಿಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಒತ್ತಿ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು.
ಜೈರಾಮ್ ಆಶ್ರಮ
ಅನೇಕ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಬಿಳಿ ಅಮೃತಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಶಿಲ್ಪ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ.
ಸಪ್ತರ್ಷಿ ಆಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಪ್ತ ಸರೋವರ
ಹರಿದ್ವಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸುಂದರ ತಾಣ. ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಾದ ಕಶ್ಯಪ, ವಸಿಷ್ಠ, ಅತ್ರಿ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ಜಮದಗ್ನಿ, ಭಾರದ್ವಾಜ ಮತ್ತು ಗೌತಮ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಗಂಗೆಯು ಇವರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಭಂಗನ್ನುಂಟುಮಾಡದಿರಲೋಸುಗ ಈ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಳು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿದಿರುವಳು.
ಕಂಖಾಲ್‌ನ ಹರಿಹರ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಗಾತ್ರದ ಈ ಶಿವಲಿಂಗವಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ರುದ್ರಾಕ್ಷದ ವೃಕ್ಷವು ಸಹ ಒಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಸುರೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಮಂದಿರ
ಹರಿದ್ವಾರ ನಗರದ ಹೊರಗೆ ರಾಣಿಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಜಾಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅರಣ್ಯದ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಈ ಆಲಯವು ಪ್ರಶಾಂತ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿದ್ದು ಭಕ್ತರನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಧು ಸಂತರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಆಲಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ.
ಬಹುಮಹಡಿಗಳುಳ್ಳ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಭಾರತಮಾತೆಗೆ ಗೌರವಸೂಚಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ಮಹಡಿಯು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದೊಂದು ಕಾಲದ ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಕಾಲದಿಂದ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಕಾಲದವರೆಗಿನ ಮುಖ್ಯ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹರಿದ್ವಾರದ ಅತಿ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ್ ಮಾತಾ ಮಂದಿರವು ಸಹ ಒಂದು.
ಹರಿದ್ವಾರ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗಾಜಿನಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ಪಾವನ ಧಾಮ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಮೇಲೆ ಹೆಸರಿಸಿರುವ ಆಲಯಗಳಲ್ಲದೆ ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಆಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳಿವೆ. ಹರಿದ್ವಾರದ ಸಾತ್ವಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸಾಹಾರ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಷೇಧವಿದೆ.
ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು
right|thumb|ಹರಿದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ದಸರಾ. ಹರಿದ್ವಾರವು ಹಿಂದೂ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಷದಾದ್ಯಂತ ಉತ್ಸವಗಳು ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮೇಳಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಕವಡ್ ಮೇಳ, ಸೋಮವತಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯಾ ಮೇಳ, ಗಂಗಾ ದಸರಾ ಮತ್ತು ಗುಘಾಲ್ ಮೇಳ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ಗುಘಾಲ್ ಮೇಳದಲ್ಲಿ ೨೦ ರಿಂದ ೨೫ ಲಕ್ಷ ಜನರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವರೆಂದು ಒಂದು ಅಂದಾಜಿದೆ.
ಹರಿದ್ವಾರವು ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದು ಉತ್ತಮ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಅಬ್ದುಲ್ ಮಜೀದ ಖಾನ್
ಅಬ್ದುಲ್ ಮಜೀದ ಖಾನ ಇವರು ಶಿವಮೊಗ್ಗಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಉಪನ್ಯಾಸಕರು. ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಲಭಿಸಿತು. ಇವರು ಅನೇಕ ಹಿಂದಿ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಕೆಲವು ಕೃತಿಗಳು: ವರ್ಗ: ಚುಟುಕು ವರ್ಗ: ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಬ್ದುಲ್ ಮಜೀದ ಖಾನ
ಮಿರ್ಜಾ ಬಷೀರ್
ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಶುವೈಧ್ಯರಾದ ಡಾ.ಮಿರ್ಜಾ ಬಷೀರ್ ಇವರು ೩೦ ವರ್ಷ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಿವಿದೆಡೆ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೊಣವಿನಕೆರೆ ಪಶು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
"ಪ್ರಜಾವಾಣಿ"ದೀಪಾವಳಿ ಕಥಾ ಸ್ಪರ್ಧೆ,"ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ","ಸ್ವಪ್ನ ಬುಕ್ ಹೌಸ್"'ರವರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಕಥಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ .ಇವರ ಕತೆ,ಕವನ ,ಪ್ರಬಂದಗಳು,ಸಂಕಲನ,ಹೊಸತು,ಅಗ್ನಿ,ಸಂಕ್ರಮಣ,ಮಯೂರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ.
"ಕನ್ನಡ ಪಶುವೈದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು" ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ಇವರು ಪರಿಷತ್ತಿನ ಪತ್ರಿಕೆಯಾದ "ಪಶುವೈದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕ"'ದ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. "ಪಶುವೈದ್ಯಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕ" ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ "ಸಂಪಾದಕೀಯ" ಬರಹವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಬಂಧವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು.
ಗೌರಿ ಕುಂಡ
ಗೌರಿ ಕುಂಡ ಭಾರತದ ಉತ್ತರಾಖಂಡ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರ ಪ್ರಯಾಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೇದಾರನಾಥಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗೌರಿ ಕುಂಡದ ವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೋಟಾರು ರಸ್ತೆಯಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕೇದಾರನಾಥವನ್ನು ತಲುಪಲು ೧೪ ಕಿ.ಮೀ. ಗಳಷ್ಟು ಕಾಲುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ವತವನ್ನು ಏರಬೇಕು. ಗೌರಿ ಕುಂಡವು ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ೬೦೦೦ ಅಡಿಗಳ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಗೌರಿ ಕುಂಡವು ಗೌರಿ ಅಥವಾ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿಯು ಶಿವನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಅನನ್ಯ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಶಿವನಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಳು. ಕೊನೆಗೆ ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಒಲಿದಾಗ ಇವರ ವಿವಾಹವು ಗೌರಿ ಕುಂಡಕ್ಕೆ ಸಮೀಪದ ತ್ರಿಯುಗಿ ನಾರಾಯಣ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಗೌರಿ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಬಿಸಿನೀರಿನ ಕುಂಡಗಳಿದ್ದು ಭಕ್ತಜನರು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವರು.
ಗೌರಿ ಕುಂಡವು ಗಣೇಶನ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಹ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗೌರಿಯು ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಮೊದಲು ಮನೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಗಣೇಶನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ತಾನು ಮೀಯಲು ತೆರಳುವಳು. ಆಗ ಶಿವನು ಅಕಸ್ಮಾತ್ತಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರಲು ಗಣೇಶನು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುವನು. ಇದರಿಂದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಶಿವನು ಗಣೇಶನ ಶಿರಚ್ಛೇಧನ ಮಾಡುವನು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಗೌರಿಯ ದುಃಖವು ಎಲ್ಲೆ ಮೀರಿದಾಗ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಲೋಸುಗ ಶಿವನು ಒಂದು ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದುತಂದು ಗಣೇಶನ ಮುಂಡಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾಣ ಬರಿಸುವನು. ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಗಣೇಶನು ಗಜಮುಖ, ಗಜಾನನ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದು ಇಂದು ನಾವು ಪೂಜಿಸುವ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.
ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ
ಕೇದಾರನಾಥ
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು
ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ
ಆಯ್ದಕ್ಕಿ ಲಕ್ಕಮ್ಮ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಿಂಗಸಗೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಅಮರೇಶ್ವರ'ಗ್ರಾಮದ ದಲಿತ ಕುಟುಂಬದ ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ಹೆಣ್ಣು. ಅವಳ ಪತಿ 'ಮಾರಯ್ಯ'. 'ಬಡತನ'ವೆಂಬ ದಿವ್ಯ ಅನುಭವವೇ ಲಕ್ಕಮ್ಮನಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಬದುಕನ್ನು ಕಲಿಸಿತು. ದಂಪತಿಗಳು ಬಸವಣ್ಣನವರ ತತ್ವಕ್ಕೆ, ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಮಾರು ಹೋಗಿ, 'ಅಮರೀಶ್ವರಿ ಗ್ರಾಮ'ದಿಂದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು. ಕಾಯಕ ಮಾಡಿ, ಜನರಿಗೆ ನೀಡಿ ಬದುಕ ಬೇಕೆ ಹೊರತು, ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಶೇಖರಿಸಿಡಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಲುವಿನವಳು. ಆಕೆಯ ಅಂಕಿತನಾಮ 'ಮಾರಯ್ಯಾ ಪ್ರಿಯ ಅಮರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ'.
ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ವಿಶಿಷ್ಟವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ
ಶರಣರ ಕಾಯಕ, ದಾಸೋಹಗಳ ನಿಜಸ್ವರೂಪವನ್ನು, ಜೀವನಮೌಲ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಪತಿ ಮಾರಯ್ಯನಿಗೆ ಮನಗಾಣಿಸುವ ರೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವಳ ನಿಸ್ವಾರ್ಥ ಮನಸ್ಸು, ತತ್ವ್ತಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಪ್ರಧ ತಿಳಿವು, ಧೈರ್ಯ ಧೀಃಶಕ್ತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದ, ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಕಿಯಕಾಳು ಪೋಲಾಗದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯತ್ತ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾಳೆ. ಲಕ್ಕಮ್ಮನ ೨೫ ವಚನಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗಿವೆ. 'ಕಾಯಕ ನಿಂದಿತ್ತು ಹೋಗಯ್ಯಾ ಎನ್ನಾಳ್ದನೆ ಭಾವ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಮಹಾ ಶರಣರ ತಿಪ್ಪೆಯ ತಪ್ಪಲು ಅಕ್ಕಿಯ ತಂದು ನಿಶ್ಚೈಸಿ ಮಾಡಬೇಕು ಮಾರಯ್ಯಾಪ್ರಿಯ ಅಮರೇಶ್ವರಲಿಂಗಕ್ಕೆ ಬೇಗ ಹೋಗು ಮಾರಯ್ಯಾ ಅಂಗವರಿತ ಅರುವೆಯ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿ ಬಯಕೆಯರಿತ ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಂಡುಲವನಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಬನ್ನಿರಿ'
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ
ಕೇರಳ ಕಸವು ಸೀರೆ
ಕಸವು ಸೀರೆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಹಾಗೂ ಕ್ರೀಮ್ ಕೂದಲಿನ ಬಣ್ಣದ ಸೀರೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮಲಯಾಳಂ ಮಹಿಳೆಯರಿಂದ ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ದೇವರ ಸ್ವಂತ ದೇಶ’ ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೇರಳಾದ ಪ್ರತೀ ಮಹಿಳೆಯ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸಾರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸೀರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೈಗವಸ್ತುವಿನಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದ್ದು, ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸೀರೆಯ ಅಂಚುಗಳ ಮೂಲಕ ಅದರ ಗ್ಲಾಮರ್‍ನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸೀರೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಸ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗದ ಪ್ರಕಾರ, ಕೇರಳಾದಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವಾದ ಉಡುಪು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೇರಳ ಸೀರೆಗೆ ಕಸವು, ಕೇರಳಾ ಕಸವು, ಮತ್ತು ಮುಂಡಮ್ ನೆರಿಯಥಮ್ (ನೆರೆಯಥಮ್) ಎಂದೂ ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಇತಿಹಾಸ
ಮೂಲತಃ ಮುಂಡಮ್ ನೆರಿಯತಮ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೇರಳ ಕಸವು ಸೀರೆ ಬೌದ್ಧ ಯುಗದ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ. ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ ಈ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಉಡುಗೆ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ನಂತರ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಉಡುಗೆಯಾಯಿತು.ಈ ಶೈಲಿಯ ಉಡುಗೆ ಗ್ರೀಕ್-ರೋಮನ್ ಸಂಸ್ಕಂತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಪಾಲ್ಮಿರೀನ್’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಡುಪನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಉದ್ದನೆಯ ಬಟ್ಟೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸೀರೆಯಂತೆ ಉಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. 1970ರ ವರೆಗೆ ಈ ಉಡುಪನ್ನು ಸೀರೆಯಾಗಿ ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪಲ್ಲೆಯನ್ನು ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಉಡುಪಿನಂತೆ ಧರಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಸ್ತುತ ದಿನದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಳಕೆ
ಸುವರ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಅಂಚುಗಳನ್ನು ಈಗ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಸ್ಕøತಿಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಕುಸುರಿ ಕೆಲಸಗಳು ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಈಗ ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.ಸೀರೆಯ ನೋಟ ಮತ್ತು ಗ್ಲಾಮರ್ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ, ನಿಯಮಿತ ಕಸವು ಬ್ಲೌಸ್ ಈಗ ಡಿಸೈನರ್ ಬ್ಲೌಸ್‍ಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಅದು ಇಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಫ್ಯಾಶನ್‍ನ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಿಂಕ್ ಆಗುತ್ತದೆ. ಸೀರೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗವು ಕಸವು ರವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ.ಏಕೆಂದರೆ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸೀರೆಯ ಮೇಲೆ ರಚಿಸಲಾದ ಗೋಲ್ಡನ್ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಮ್ ಬಣ್ಣದ ಟ್ರೇಡ್ ಮಾರ್ಕ್‍ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಉಡುಪನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೀರೆಯ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಾದ ಅಂಚುಗಳು ಚಿತ್ರದ ರೀಲ್‍ನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ವಿವಧ ಬಣ್ಣಗಳ ಎಳೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಅಂಚುಗಳು ಬಹು ಬಣ್ಣದ ದಾರವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡೊವೆ.ಬಟ್ಟೆಯ ಹಿಂದೆ ಕೇರಳದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಿದಂತೆ ಈ ಕಲಾಕೃತಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಲಾಕಾರ ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಗಮನಾರ್ಹ ರೇಖಾ ಚಿತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಒಳ್ಳೆಯ ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕ್ ಸಾರವಿರುವಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಫ್ಯಾಬ್ರಿಕ್ ವಿನ್ಯಾಸ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತದಂತಹ ಪೌರಾಣಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ. ಇಂತಹ ವಿನ್ಯಾಸ ಕೇರಳಾ ಕಸವು ಸೀರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
ವಿಧಗಳು
ಕೇರಳಾ ಕಸವು ಸೀರೆಯನ್ನು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕರಾ: ಇದು ಸೀರೆಯ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಚಿತ್ತಾರಗಳಿಂದ ಮೂಡಿಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ವಿಧ ಮುಂಡು. ಇದು ಉಡುಪಿನ ಕೆಳಭಾಗ ಮಾತ್ರ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಉಡುಪಿಗೆ ‘ನೆರಿಯುತು’ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆವಿಷ್ಕಾರ
ಕಸವು ಸೀರೆಯು ಕಸೂತಿ ಸಲ್ವಾರ್ ಕಮೀಜ್, ಆಧುನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೋಟ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಿಶ್ರಣ ಟ್ರೆಂಡೀ ವೇಷಭೂಷಣಗಳಂತೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಮುದ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೊಸ ರೂಪುರೇಷೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಸವು ಅಂಚುಗಳು ವಜ್ರದಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸೃಜನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಚೆಕ್ ಆಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಅಂಚುಗಳು, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಅಂಚುಗಳು ಸೀರೆಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಇದು ಸೀರೆಯ ನೋಟವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ
ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಓಣಂ ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಯುವಜನರ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರ ಕಲಾನೃತ್ಯಗಳಿಗೆ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಸವು ಕಸೂತಿ ಉಡುಪುಗಳು ಧರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೇ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಓಣಂ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಈಗಿನ ಆಧುನಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಇದರ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ನಿರ್ವಹಣೆ
ಶುಷ್ಕ ಶುಚಿಗೊಳಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ನೀರು ಹಾಕಿ ತೊಳೆದರೆ ಹಾಳಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
<References />
ಕೆ.ಎಂ.ನಂಜಪ್ಪ
ಕೆ.ಎಂ.ನಂಜಪ್ಪ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆಯ ಮಾಜಿ ಮೇಯರ್, ಕರ್ನಾಟಕ ರೆಡಕ್ರಾಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಶೇಷಾದ್ರಿಪುರ ಶಿಕ್ಷಣ ದತ್ತಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಆರ್.ವಿ.ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ದತ್ತಿಯ ಸದಸ್ಯ, ಬಸವ ಸಮಿತಿ ದತ್ತಿಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ, ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕಳೆದ ೬೫ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಪ್ರಶಸ್ತಿ
ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು ವರ್ಗ:ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು
೧೯೫೦ರ ಮೊನ್ಯಾಕೊ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್
೧೯೫೦ರ ಮೊನ್ಯಾಕೊ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರಿಕ್ಸ್' ಫಾರ್ಮುಲಾ ಒನ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ ನ್ನು ಮೇ ೨೧ರ, ೧೯೫೦ ರಂದು ಮೊನ್ಯಾಕೊದಲ್ಲಿ ನದೆಯಿತು. ಸ್ಕುಡೆರಿಯ ಫೆರ್ರಾರಿಯ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರವೇಶ.
ವರ್ಗ:ಆಟಗಳು
ಗೃಹಸ್ಥ
ಗೃಹಸ್ಥ ಹಿಂದೂ ಆಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನದ ಎರಡನೇ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಹಲವುವೇಳೆ ಸಂಸಾರಸ್ಥರ ಜೀವನವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕೇಂದ್ರಿತ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ದ್ವಿಜ ಜಾತಿಯವರಿಗೆ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಚತುರಾಶ್ರಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ಜೀವನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಶಬ್ದವನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತ ಜೀವನದ ಗಾರ್ಹಸ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ವರ್ಗ:ಆಶ್ರಮಗಳು
ವ್ಯಭಿಚಾರ
ವ್ಯಭಿಚಾರ (ಹಾದರ) ಎಂದರೆ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ, ನೈತಿಕ ಅಥವಾ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಾರ್ಹ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ವಿವಾಹೇತರ ಸಂಭೋಗ. ವ್ಯಭಿಚಾರವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಲೈಂಗಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು, ಜೊತೆಗೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾವಾದರೂ, ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ, ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ, ಹಾಗೂ ಯಹೂದಿ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಸಂಭೋಗದ ಒಂದು ಏಕಮಾತ್ರ ಕೃತ್ಯವು ವ್ಯಭಿಚಾರ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಕಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಣಯ ಪ್ರಸಂಗ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಾನವ ಲೈಂಗಿಕತೆ
ಫಿರಂಗಿ
ಫಿರಂಗಿ ಕೊಳವೆಯಾಕಾರದ, ಸಿಡಿಮದ್ದು ಅಥವಾ ಇತರ ಸ್ಫೋಟಕಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಮದ್ದು ಗುಂಡನ್ನು ಅಥವಾ ಬಾಂಬನ್ನು ದೂರದವರೆಗೆ ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲ ಆಯುಧ. ಸುತ್ತಳತೆ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಚಲಿಸುವ ವೇಗ, ಗುಂಡನ್ನು ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲ ಕೋನ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳಿವೆ.
ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ೧೨ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಯೂರೋಪ್ ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿತು. ೧೪ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕಾಲಾಳುಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳಿಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಲು ಫಿರಂಗಿಗಳ ಬಳಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಯಿತು. ನೌಕಾಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಫಿರಂಗಿಗಳ ಉಪಯೋಗ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಫಿರಂಗಿಯ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮಡಿದರು. ಎರಡನೆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ದಲ್ಲಿಯೂ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಫಿರಂಗಿಗಳ ರಚನೆ ಎರಡನೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬದಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಆರಂಭಿಕ ಚರಿತ್ರೆ
ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೩ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯ ನಗರದ ಕ್ತೇಸಿಬಿಯಸ್ ಫಿರಂಗಿಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಪುರಾತನ ಆವಿಷ್ಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚೇನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಸಂಕುಚಿತ ಗಾಳಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇದು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದಷ್ಟೇ ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ಫಿರಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಳವೆಯೊಳಗೆ ಸಿಡಿಮದ್ದನ್ನು ತುಂಬಿ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಈಟಿಯನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಡಿಮದ್ದಿಗೆ ಬೆಂಕಿ ತಗುಲಿಸಿದಾಗ ಈಟಿ ಶರವೇಗದಲ್ಲಿ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈಟಿಯ ಜೊತೆ ಚೂಪಾದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಇಡುವುದೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳ ಕೊಳವೆಗಳು ಮೊದಮೊದಲು ಬೊಂಬಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಕೊಳವೆಗಳು ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದವು. ೧೨ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು ಎಂದು ಸೂಚಿದುವ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಸಿಚುವಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತಿವೆ. ಈಗ ದೊರೆತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಫಿರಂಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೨೮೮ ರಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿತ್ತು. ಇದರ ಕೊಳವೆಯ ವ್ಯಾಸ ೨.೫ ಸೆಮೀ. ೧೩೩೨ ರ ಫಿರಂಗಿಯೊಂದು ೧೦.೫ ಸೆಮೀ ವ್ಯಾಸ ಕೊಲವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.
ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ದೇಶಗಳು
೧೨೬೦ ಮತ್ತು ೧೩೦೪ ರಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಷಿಯನ್ನರು ಮಂಗೋಲರ ಮೇಲಿನ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು (ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಸಣ್ಣ ಫಿರಂಗಿ) ಬಳಸಿದರು. ಅರಬ್ ದೇಶಗಳ ಫಿರಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಡಿಮದ್ದಿನ ಮಿಶ್ರಣ ಅದೇ ಕಾಲದ ಚೀನ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪುಗಳ ಸಿಡಿಮದ್ದಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಫೋಟಕ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೨೭೪ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅಬು ಯಾಕುಬ್ ಯೂಸುಫನು ಬಳಸಿದನು. ಟರ್ಕರು ೧೪೫೩ ರಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಿಧಾನದಿಂದ ಕಾನ್ಶ್ತಾಂಟಿನೋಪಲ್ ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಟರ್ಕರ ಫಿರಂಗಿ ಎರಡೂವರೆ ಅಡಿಗಳ ವ್ಯಾಸದ ಕೊಳವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಿತು. ೫೪೪ ಕೆಜಿ ತೂಕದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಂದು ಮೈಲಿಯಷ್ಟು ದೂರ ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಸ್ಫೋಟದ ಸದ್ದು ಹತ್ತು ಮೈಲಿಗಳಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯೂರೋಪ್
೧೬ ನೆಯ ಶತಮಾನ್ದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಫಿರಂಗಿಯ ಕೊಳವೆಯ ಉದ್ದ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದಷ್ಟೂ ಅದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು (ಹೆಚ್ಚು ದೂರಕ್ಕೆ ಸಿಡಿಗುಂಡನ್ನು ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲುದು). ಈ ಕಾಲದ ಕೆಲ್ವು ಫಿರಂಗಿಗಳು ಹತ್ತು ಅಡಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಉದ್ದದ ಕೊಳವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ೯,೦೦೦ ಕೆಜಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ತೂಗುತ್ತಿದ್ದವು.
ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಗೊಂದಲವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಯೂರೋಪಿನ ರಾಜರು ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶದಲ್ಲಿ ೬ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ಪೈನ್ ದೇಶದಲ್ಲಿ ೧೨ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ೧೬ ವಿಧದ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಿಡಿಮದ್ದಿನಲ್ಲಿಯೂ ಅನೇಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾದವು.
ಯೂರೋಪಿನ ಮಧ್ಯಯುಗದ ನಂತರ ಫಿರಂಗಿಗಳ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳಾಗಿ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದವು. ಫಿರಂಗಿಗಳ ದಾಳಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲಿಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯ ಕೋಟೆಗಳು ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟವು.
ವಾನಪ್ರಸ್ಥ
ವಾನಪ್ರಸ್ಥನು ಭಾಗಶಃ ಲೌಕಿಕ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ನಂತರ ವಿರಕ್ತನಾಗಿ ವನದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ವಾನಪ್ರಸ್ಥಾಶ್ರಮ ವೈದಿಕ ಆಶ್ರಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಮೂರನೇ ಹಂತ, ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಿಸ್ಸಂಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹಂತವು ಎರಡನೇ ಆಶ್ರಮ ಹಂತವಾದ ಗೃಹಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಮುಕ್ತಾಯದ ನಂತರ ಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹಂತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಹುದು.
ಫಿರಂಗಿ
ಆಧುನಿಕ ಯುಗ
೧೯ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ ಫಿರಂಗಿಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ, ಅವು ಎಷ್ಟು ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಗುರಿಯತ್ತ ಸಿಡಿತಲೆಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲವು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಲಾಯಿತು. ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನ ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಬೊನಾಪಾರ್ಟೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಏರುವುದರಲ್ಲಿ ಫಿರಂಗಿ ಮಹತ್ವದ ಸಹಾಯ ಒದಗಿಸಿತು. ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳನ್ನು ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಬಹಳವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಿದನು. ೨೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಹೊವಿಟ್ಜರ್, ಮಾರ್ಟಾರ್ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶತ ೭೫ ರಷ್ಟು ಸೈನಿಕರು ಫಿರಂಗಿಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯಾದರೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ "ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಫಿರಂಗಿ" ೧೨೨ ಕಿಮೀ ದೂರದ ವರೆಗೆ ಗುಂಡನ್ನು ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿತ್ತು.
ವಾನಪ್ರಸ್ಥ
ವರ್ಗ:ಆಶ್ರಮಗಳು
ಫಿರಂಗಿ
ಆಧುನಿಕ ಯುಗ
ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಫಿರಂಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಾದವು. ಭಾಗಶಃ ಟೊಳ್ಳಾದ ಸಿಡಿತಲೆಗಳು, ಯುದ್ಧವಿಮಾನಗಳತ್ತ ಗುಂಡನ್ನು ಸ್ಡಿಸುವ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಮೊದಲಾದವು ಎರಡನೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆ ಕಂಡವು. ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಫಿರಂಗಿಗಳೂ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದವು. ಇವು ಇತರ ಫಿರಂಗಿಗಳಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಇನ್ನೂ ವೇಗವಾಗಿ ಗುಂಡುಗಳನ್ನು ಸಿಡಿಸಬಲ್ಲವು.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ: ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗ:ಯುದ್ಧೋಪಕರಣ ವರ್ಗ:ಉಪಕರಣಗಳು
ಊತಕ ಕೃಷಿ
ಜೀವಿದೇಹದ ಯಾವುದೇ ಊತಕವನ್ನು ಸೋಂಕು ತಗಲದ ಪೋಷಣ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇದುವೇ ಊತಕ ಕೃಷಿ (ಟಿಸ್ಯುಕಲ್ಚರ್). ಅಗಾರ್ ಎಂಬ ಶರ್ಕರ ವಸ್ತುವಿನ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪುಷ್ಟಿಕೊಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಖನಿಜಾಂಶಗಳು, ವಿಟಮಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೋನ್ ಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಬೇಕು. ಅನಂತರ ಆಮ್ಲೀಯತೆಯ ಮಟ್ಟ pHಅನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಿಯಮಿತ ಉಷ್ಣತೆ, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಆರ್ದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಕೋಶ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವರ್ಧನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ವಸ್ತುಗಳು ದೊರೆತಾಗ ಕೋಶಗಳ ಸತತ ವಿಭಜನೆ ನಡೆದು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕೋಶಗಳ ಗುಂಪು - ಕ್ಯಾಲಸ್ - ಉಂಟಾಗುವುದು. ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಊತಕ ಹಾಗು ಅಂಗಗಳ ವಿಭೇದೀಕರಣ ನಡೆಯಲು ಸೈಟೊಕೈನಿನ್ ಹಾಗು ಆಕ್ಸಿನ್ ಎಂಬ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟೀವರ್ಡ್ ಎಂಬುವರು ಮೊದಲಾಗಿ ಕ್ಯಾರೆಟ್ ಗಿಡದ ಬೇರಿನ ಆಹರ ವಾಹಕಕೋಶಗಳ ಊತಕ ಕೃಷಿ ನಡೆಸಿದರು. ಈಗ ಊತಕ ಕೇಷಿಯೊಂದು ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ತದ್ರೂಪಿ (ಕ್ಲೋನ್)ಗಳೇ ಆಗಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಉತ್ತಮ ತಳಿಯ ಬಾಳೆ, ಮಾವು, ಕಾಫಿ, ಕಾಳುಮೆಣಸು, ಲವಂಗ, ಏಲಕ್ಕಿ ಮೊದಲಾದ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಊತಕ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅರಣ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ನೀಲಗಿರಿ, ಅಕೇಶಿಯಾ, ಬೂರುಗ ಮೊದಲಾದ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಊತಕ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆರ್ಕಿಡ್ ನಂಥ ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲೂ ಊತಕ ಕೃಷಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿದೆ. ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ
ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನ
thumb| 1696 ರ ಮೊದಲ ರಷ್ಯನ್ ಕೆತ್ತನೆ ಬೈಬಲ್ನಿಂದ ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನ. ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನವೆಂಬ ಸಂಕೇತವು ಅಬ್ರಹಾಮಿಕ್ ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ : ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜುದಾಯಿಸಂ, ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇದು    ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಏಳನೇ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಮೀರಿ ವಾಸಿಸಲು ವಿವಿಧ ಪವಿತ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಜುದಾಯಿಸಂನಲ್ಲಿ ಅರಬೊತ್, ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಂನಲ್ಲಿ ಅಲ್-ಅರ್ಶ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮದ ಅನೇಕರು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ದೇವರ ಪವಿತ್ರ ಸಿಂಹಾಸನದ ಸಂಕೇತ ಅಥವಾ ದೇವರೇ  ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮ
thumb| 15 ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ವೆಸ್ಟ್ಫಾಲಿಯಾ, ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ದೇವರು. ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಹಲವಾರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆವೆನ್ ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನದ ಸಿಂಹಾಸನ ಮಾಹಿತಿ ಡೇವಿಡ್, ಗ್ಲೋರಿ ಸಿಂಹಾಸನ, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಗ್ರೇಸ್ ಮತ್ತು ಅನೇಕ  ರೂಪಗಳಿವೆ. ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು "ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನ" ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ, ಆದರೆ ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು "ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ" ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಸ್ತನ ಅಧಿವೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ದೇವರ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ
ಮುಸ್ಲಿಂ ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಿಂಹಾಸನ ( العرش   ಅಲ್-ಅರ್ಶ್ ) ದೇವರು ರಚಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸಲಾಫಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಮರು ದೇವರು ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವಾಸಸ್ಥಳದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ,  ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೂಫಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಇದನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳವಲ್ಲ ವಾಸ, ಮತ್ತು ಆಶಾರಿ ಮತ್ತು ಮಾತುರಿಡಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ದೇವರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ರೂಪಕವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಜುದಾಯಿಸಂ
ಮಿಕಾಹ್ (1 ಕಿಂಗ್ಸ್ 22:19), ಯೆಶಾಯ (ಯೆಶಾಯ 6), ಎಝೆಕಿಯೆಲ್ (ಎಝೆಕಿಯೆಲ್ 1) ಮತ್ತು ಡೇನಿಯಲ್ (ಡೇನಿಯಲ್ 7: 9) ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನದ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ ನಂತಹ ಕೆಲವು ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಆದಾಗ್ಯೂ Sa'adiah Gaon ಮತ್ತು ಮೈಮೊನಿಡೆಸ್, ಇಂತಹ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಒಂದು "ಸಿಂಹಾಸನ" ಸಾಂಕೇತಿಕ.
ಅಗ್ನಿ-೫
ಕ್ಷಿಪಣಿ
ಕ್ಷಿಪಣಿ : ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ) ಚಿಮ್ಮಿದ ವಸ್ತು ಯಾ ಚಿಮ್ಮಿದ ಅಸ್ತ್ರ
ಬೆಳಗಾವಿಯ ‘ಆಕ್ಚುಯೇಟರ್
ದಿ.೨೬-೧೨-೨೦೧೬ ಸೋಮವಾರ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥ ಉಡಾವಣೆಯಾದ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಖಂಡಾಂತರ ಕ್ಷಿಪಣಿ ‘ಅಗ್ನಿ–5’ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿಯ ಸರ್ವೋ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪೆನಿಯು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸಾಧನವಾದ ‘ಆಕ್ಚುಯೇಟರ್‌’ಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲಾಗಿದೆ. (ಕಂಪೆನಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ದೀಪಕ ದಡೋತಿ ಹೇಳಿಕೆ)
ನವಗ್ರಹಗಳು
ಒಟ್ಟು ಒಂಬತ್ತು ಗ್ರಹಗಳು
ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ
ನವಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಹಿಂದೂಗಳ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಇದೆ. ಮಾನವನ ಸ್ಥಿತಿ, ಭವಿಷ್ಯ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವರು ದೃಢವಾಗಿ ಮನಗಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಸೂರ್ಯನ ತಲೆ ಅಗ್ನಿ, ಚಂದ್ರನ ತಲೆ ವರುಣ, ಕುಜುದಿಯ ತಲೆ ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ, ಬುಧದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು, ಶಿಕ್ಷಕನ ತಲೆ ಇಂದ್ರ, ಶುಕ್ರನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಸಚ್ ದೇವಿ, ಶನಿಯ ತಲೆ ಬ್ರಹ್ಮ. ಸೂರ್ಯನು ಚಂದ್ರನ ತಲೆ, ಚಂದ್ರನು ಉಪ್ಪು, ಸೂರ್ಯನು ಕಹಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಬುಧವು ಶುದ್ರುಚು, ಶಿಕ್ಷಕ ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಶುಕ್ರವು ಹುಳಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರುಚಿಗಳು ಸಿಹಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸೂರ್ಯನು ಅವನ ಕಡೆಗೆ, ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರ, ಬುಧದ ಉದಯ, ಬುಧದ ತಿಂಗಳು, ಶಿಕ್ಷಕ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.
ಉಲ್ಲೇಖ
ವರ್ಗ:ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯ ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗ ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ವರ್ಗ:ಕಾಲ
ಫೆಲಿಪೆ ಮಸ್ಸ
right|150px|ಫೆಲಿಪೆ ಮಸ್ಸ
ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕದ ಬ್ರೆಜಿಲ್ ನ ಸಾವೊ ಪಾಲೊ‌ನಲ್ಲಿ ಎಪ್ರೀಲ್ ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಫೆಲಿಪೆ ಮಸ್ಸ,ಫಾರ್ಮುಲ ಒನ್ ಕಾರ್ ರೇಸಿಂಗ್‌ನ ಒಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಚಾಲಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
೨೦೧೦
== ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ ==
ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
ವರ್ಗ:೧೯೬೯ ಜನನ ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು ವರ್ಗ:ಬ್ರೆಜಿಲ್