ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್_ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನ
17 ಮತ್ತು 18ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳು ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳು ಕೋಶಾವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದ ಅವಧಿಯೆನಿಸಿದುವು. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಂಡವು ಹಾಗೂ ಅವು ಜನಾದರಣೀಯ ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ನಗದು ಹಣಕ್ಕೆ ಮೀರಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತರುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಚಾರವಾದಾಗ ಕೆಲವು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕದ ಮುಚ್ಚಬೇಕಾಯಿತು. ನೋಟುಗಳನ್ನು ನಗದೀಕರಿಸಲು ತೊಂದರೆಯಿಲ್ಲದಿರುವತನಕ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಹುಪಾಲು ನೋಟುಗಳು ನಗದು ಕೋರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳನ್ನು ನಗದಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಕೊಡಲು ಕೊಂಚ ಅಶಕ್ತವಾದರೂ ನೋಟು ಹೊಂದಿರುವವರು ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ನಗದು ಹಣಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಬರುವುದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಕೆಲವು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮೀಸಲು ನಗದಿನ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದವು. ಇದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ನಗದೀಕರಣ ಸಾಮಥ್ರ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಖಚಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಹೊಂದಿರದಿದ್ದ ನೋಟುದಾರರು ನಗದು ಪಡೆಯಲು ಆಯಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ನುಗ್ಗಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಗದಿಗಾಗಿ ನೂಕುನುಗ್ಗಲು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಗದೀಕರಣ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಕುಗ್ಗಿತು. ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳ ಹತೋಟಿರಹಿತ ಚಲಾವಣೆ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ರಚನೆಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂಬುದು ಆಗಿನ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಗೆ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿ ಇರುವ ನಗದು ಹಣಕ್ಕೆ ಮೀರಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವುದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಎಂದು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೂ ಅರಿವಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಖಜಾನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಗದಿಗೆ ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವುದು ರೂಢಿಗೆ ಬಂತು. ಅಲ್ಲದೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಡಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಾಲದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾಕ್ಕೆ ಈ ಆಧಿಕಾರವಿತ್ತು. 19ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಯಿಂದ ನೋಟು ಚಲಾವಣಾ ವಿಧಿ-ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರೂಪ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಏಕರೂಪತೆ, ಸ್ಧಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನೋಟು ಮುದ್ರಣ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಪಡೆದುವು. 1833ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಪ್ರಥಮ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು, ತಾನು ಹೊರಡಿಸುವ ನೋಟುಗಳು ಶಾಸಬದ್ಧ ಹಣ ಎಂಬುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. ಹಾಗೂ ಯಾರೇ ಅಗಲಿ ಆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಋಣಪರಿಹಾರ ಸಾಧನವಾಗಿ, ವಿನಿಮಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಿದಂತಾಯಿತು. ಕೇವಲ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಹಣ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡದ್ದು ಅಧಿಕೃತ ಹಣವಾಯಿತು. ನೋಟುಗಳಿಗೆ ಉನ್ನತವಾದ ಅಂತಸ್ತು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಯಿತು. ಆದರೂ ಹುಟ್ಟನಿಂದ ಬಂದ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಈಗಲೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಹಣದುಬ್ಬರ ಕಾಗದ ಹಣ ಸುಭದ್ರವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಚಿನ್ನಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುವ ಅವಕಾಶವಿರಬೇಕೆಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು. ಇದರಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮೂಲತತ್ತ್ವ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ಗಟ್ಟಿಮಾಡುವುದನ್ನೂ ಅದನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡುವುದನ್ನೂ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿತ್ತಾದ್ದರಿಂದ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳಿಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಆಕರ್ಷಕವೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. 1925ರಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಪುನರ್ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತಾದರೂ ಆ ವೇಳೆಗಾಗಲೇ ನೋಟುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ಧ ಅವಿಶ್ವಾಸ ಮಾಯವಾಗ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ, ಹೊಸ ಮಸೂದೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನೋಟಿಗೂ ಚಿನ್ನದ ಸವರನ್ನು ಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿರಲಿಲ್ಲ. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಆ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸುತ್ತಲೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. 1931ರಲ್ಲಿ ಸುವರ್ಣಪ್ರಮಿತಿಯನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೈಬಿಟ್ಟಾಗ ಪರಿವರ್ತನೀಯ ನೋಟುಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಮುಕ್ತಾಯವಾದಂತಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟುಗಳು ಅಪರಿವರ್ತನೀಯ ನೋಟುಗಳಾಗಿಯೇ ಸಾಗಿಬಂದಿವೆ. ನೋಟುಗಳ ಮೇಲೆ ಈಗಲೂ ಕಾಣಬರುವ 'ಕೊಡುವ ವಚನವೀಯತ್ತೇನೆ ಎಂಬ ಒಕ್ಕಣೆ ಕೇವಲ ಹಣ ವಿನಿಮಯ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಎನ್ನಬಹುದಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಬ್ಯಾಂಕು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಕೊಡುವ ನೋಟುಗಳು ಇಂದು ಹಣವಾಗಿ ಸರ್ವಸ್ವೀಕೃತವಾಗಿವೆ. ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯ ಹಂತವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಂತ ತಲುಪಿದಮೇಲೆ ಹಣವಾಗಿ ಹೊಂದಬಹುದಾದ ಏಕೈಕರೂಪ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ ಹಾಗೂ ಅದರ ಜೋಡಿ ನಾಣ್ಯಗಳು ಅದೃಶ್ಯವಾದುವು. ಕಾಗದದ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಘಟಕಗಳಾದ ಚಿಲ್ಲರೆ ನಾಣ್ಯಗಳ ಹೊರತು ಯಾವ ರಾಷ್ಟ್ರವೂ ಇಂದು ಲೋಹದ ನಾಣ್ಯ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ. (ನೋಡಿ- ನೋಟು-ನೀಡಿಕೆ) (ಕೆ.ಜಿಒ.)