ಮಹಾಜನಪದಗಳು
ಗಾಂಧಾರ
ಗಾಂಧಾರರ ಉಣ್ಣೆಯು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮುಜವಂತರು, ಅಂಗರು ಮತ್ತು ಮಗಧರೊಂದಿಗೆ ಗಾಂಧಾರದವರು ಕೂಡಾ ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಪೇಕ್ಷೆಗೊಳಪಟ್ಟ ಜನರಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಗಾಂಧಾರ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಸಂಪ್ರದಾಯ ವಿಭಾಗಗಳ ಉತ್ತರಪಥದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವು ಗಾಂಧಾರದ ರಾಜ ನಾಗನಜಿತ್‌ನ್ನು ವಿದೇಹದ ಜನಕ ಮಹಾರಾಜನ ಸಮಕಾಲೀನನೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿತ್ತು. ಡಾ|| ಝಿಮ್ಮರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಗಾಂಧಾರರು ವೇದಗಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಕುಭಾ (ಕಾಬೋಲ್) ನದಿಯು ತನ್ನನ್ನು ಇಂಡಸ್ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಇದರ ದಕ್ಷಣತಟದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು. ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧಾರರು ಇಂಡಸ್ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಿ ಪಂಜಾಬಿನ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಗಾಂಧಾರರು ಮತ್ತು ಅವರ ರಾಜರು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ವಿರುದ್ಧ ಕುರುವಂಶದ ಪ್ರಬಲ ಮಿತ್ರರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದರು. ಗಾಂಧಾರರು ಉಗ್ರರಾಗಿದ್ದು ಯುದ್ಧಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು. ಪೌರಾಣಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಗಾಂಧಾರ ಜನಪದವು ಯಯಾತಿಯ ವಂಶಸ್ಥನಾದ ಆರುದ್ಧನ ಮಗ ಗಾಂಧಾರ ಎಂಬವನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಈ ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜಕುಮಾರರು ಋಗ್ವೇದದ ಕಾಲದ ದೃಹ್ಯು ಎಂಬ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ರಾಜನ ಸಾಲಿನಿಂದ ಬಂದವರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಗಾಂಧಾರದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆಲ್ಲಾ ಇಂಡಸ್ ನದಿಯು ನೀರುಣಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ತಕ್ಷಶಿಲಾ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕಲಾವತಿಗಳು ಈ ಮಹಾಜನಪದದ ಎರಡು ನಗರಗಳಾಗಿದ್ದು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜಪುತ್ರ ಭರತನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಾದ ತಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಕರಾರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೇ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ನಗರಗಳು ಪಡೆದಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಾಯುಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ (II.೩೬.೧೦೭), ಗಾಂಧಾರರು ಕಲಿಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಿತಿ(ಅಕ ಕಾಲಿಕ)ಯಿಂದ ನಿರ್ನಾಮ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಪಾಣಿನಿಯು ತನ್ನ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಯುಗದ ಗಾಂಧಾರದ ರೂಪ ಹಾಗೂ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರದ ಸ್ವರೂಪವೆರಡನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಗಾಂಧಾರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಶ್ಮೀರದೊಂದಿಗೂ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಿಲೇಟಸ್‌ನ ಹೆಕಾಟೀಸ್ (೫೪೯-೪೬೮) ಕಾಸ್ಪಪೈರೋಸ್‌ನ್ನು (ಕಸ್ಯಾಪುರ ಅಂದರೆ, ಕಾಶ್ಮೀರ) ಗಾಂಧಾರ ನಗರವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಗಾಂಧಾರ ಜಾತಕದ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಗಂಧಾರವು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಜಾತಕವು ಗಾಂಧಾರಕ್ಕೆ ಚಂದಹಾರ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಗಾಂಧಾರ ಮಹಾಜನಪದವು ಪೂರ್ವ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಭೂಭಾಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪಂಜಾಬಿನ ವಾಯವ್ಯ ಭಾಗಗಳನ್ನೂ(ಈಗಿನ ಪೇಶಾವರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು[ಪುರುಷಪುರ] ಮತ್ತು ರಾವಲ್ಪಿಂಡಿ) ಹೊಂದಿದೆ. ತಕ್ಷಶಿಲೆಯು (ಪ್ರಾಕೃತ್ ತಕ್ಷಿಲಾ) ಇದರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನು ಬಯಸಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ತಕ್ಷಿಲಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ಪುರಾತನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರವೆಂಬ ಖ್ಯಾತಿಪಡೆದಿತ್ತು. ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧಿದೇವತೆ ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತಿವೆತ್ತ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪಾಣಿನಿ ಮತ್ತು ಕೌಟಿಲ್ಯರಿಬ್ಬರು ತಕ್ಷಿಲಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸಿದ ಪ್ರತಿಭೆಗಳು. ಕ್ರಿ.ಪೂ. ಆರನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಪುಕ್ಕುಸತಿ ಅಥವಾ ಗಾಂಧಾರದ ಪುಷ್ಕರಸಾರಿನ್ ರಾಜನು ಮಗಧದ ರಾಜ ಬಿಂಬಿಸಾರರ ಸಮಕಾಲೀನನಾಗಿದ್ದನು. ಗಾಂಧಾರವು ಉತ್ತರ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿತ್ತು (ಉತ್ತರಪಥ) ಮತ್ತು ಇದು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಪ್ರಾಚೀನ ಇರಾನ್ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಏಷಿಯಾದೊಂದಿಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾಧ್ಯಮವಾಹಿನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಚಿಂತನಾಕ್ರಮದ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಜಗಳು ಒಂದೇ ಮೂಲದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಕುರುವಂಶಜರು, ಕಾಂಬೋಜರು, ಗಾಂಧಾರರು ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಲಿಕಾರು ಒಂದೇ ಮೂಲದ ಜನರು ಮತ್ತು ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಇರಾನ್ ಮೂಲದ ಗುಣಸಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಾದ-ಪ್ರತಿವಾದಗಳೂ ಸಹ ಇದೆ. ಡಾ|| ಟಿ.ಎಲ್. ಶಾಃ‌ರ ಪ್ರಕಾರ, ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಜಗಳು ಒಂದೇ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇವು ಒಂದೇ ಎಲ್ಲೆಯುಳ್ಳಾದ್ದಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಸ್ಪರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ, ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಇವುಗಳು ಒಂದೇ ಮೂಲದ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಇಂಪಾರ್ಟಂಟ್ ನೋಟ್: ದಿ ಎನಿಸಿಯಂಟ್ ಬುದ್ಧಿಸ್ಟ್ ಟೆಕ್ಸ್ಟ್ ಅಂಗುತ್ತಾರಾ ನಿಕಯಾಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ ಮಹಾಜನಪಾದ್ಸ್ ಇನ್‌ಕ್ಲೂಡ್ಸ್‌ ದಿ ಗಾಂಧಾರ ಅಂಡ್ ದಿ ಒನ್ಲಿ ಟು ಸೇಲಿಯಂಟ್ ಮಹಾಜನಪದಾಸ್ ಇನ್ ಉತ್ತರಪಥ. ಹೇಗೆಯಾದರೂ, ಈ ಚುಲ್ಲಾ-ನಿದ್ದೆಸಾ ಪಟ್ಟಿ(೫ನೇ ಶತಮಾನ BCE), ಇದು ಬೌದ್ಧರ ಅವರ ಪುರಾತನ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ವಿಶ್ಲೇಶಣೆಗಳಿವೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜ್ ಮತ್ತು ಅಂಡ್ ಯೊನಾ ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರ್ ಮಾತ್ರ ಕಾಣದು. (ನೋಡಿ: ಚುಲ್ಲಾ-ನಿದ್ದೆಸಾ, (P.T.S.), p.೩೭). ಇದು ಚುಲ್ಲಾ-ನಿದ್ದೆಸಾ ಕಮೆಂಟರಿ ಬರೆದನಂತರ ಕಾಂಬೊಜ್ ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಪಥಗಳು ಮೂಲವಾಗಿವೆ.ಆಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ದೊರಕಿದ್ದಾನೆ.ಇದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಾಜನಪದಾಸ್ ನ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಜನರನ್ನು ಒಂದಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ (೧೧.೧.೧-೪) (೪th c. BCE) ಇದು ಕೇವಲ ಕುರು ವಂಶಜರ ಪರಂಪರೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ.ಪಾಂಚಾಲರು, ಮದ್ರಕಾಸ್, ಕಾಂಬೊಜ್ ರು ಇತ್ಯಾದಿ.ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರರು ಕಾಂಬೊಜ್ ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ವಿಶಾಖದತ್ತನ ನಾಟಕ ಮುದ್ರಾರಾಕ್ಷಸ ಕೂಡಾ ಸಕಾಸ್,ಕಾಂಬೊಜರಿಗೆ,ಯಾವನರಿಗೆ,ಪಹಲ್ವಾಗಳಿಗೆ,ಬಹ್ಲಿಕಾಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಿರಾತಸರಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ರ ಸೈನಿಕರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣದ ಕತೆ(ಅದನ್ನು ಹಲವು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ)ರಾಜ ಸಾಗರಾಸ್ ಯುದ್ದಗಳಲ್ಲಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಜನಾಂಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಭಾಗದ ಕಾಂಬೊಜ್ ಗಳು,ಸಕಸ್ ಗಳು,ಯವನಾಗಳು,ಪಹ್ಲನಾವಾಗಳು ಮತ್ತು ಪರದಾಸ್ ಇದ್ದರಾದರೂ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲಿಖವಿರಲಿಲ್ಲ.ಗಾಂಧಾರರು ಹೈಯಾಸ್ ಸೈನ್ಯ ಗಳ ಬಗೆಗೂ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ.(ಹರಿವಂಶ ೧೪.೧-೧೯; ಉದಾ; ವಾಯು ಪುರಾನಾ ೮೮.೧೨೭-೪೩; ಬ್ರಹ್ಮ ಪುರಾನಾ(೮.೩೫-೫೧); ಬ್ರಹಂದ್ ಪುರಾನಾ (೩.೬೩.೧೨೩-೧೪೧); ಶಿವ ಪುರಾನಾ (೭.೬೧.೨೩); ವಿಷ್ಣು ಪುರಾನಾ(೫.೩.೧೫-೨೧), ಪದ್ಮ ಪುರಾಣ(೬.೨೧.೧೬-೩೩)ಇತ್ಯಾದಿ). ಮತ್ತೆ, the ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ--(ನಂತರದ ಪಟ್ಟಿ) ಇದರಲ್ಲಿ ಜನಪದಗಳಾದ ಆಂಧ್ರಾಸ್,ಪಂಡ್ರಾಸ್,ಚೋಳರು,ಪಾಂಡ್ಯನ್ ರು,ಕೇರಳಿಯನ್ನರು,ಮೆಖಾಲರು,ಉತ್ಕಲರು,ದಾಶರಾನರು,ಅಬ್ರವಂತಿಗಳು,ಅದ್ವಂತಿಗಳು,ವಿಧರ್ಭರು,ಮ್ಲೇಚ್ಛರು,ಪುಲಿಂದರು,ಸುರಸೇನರು,ಪ್ರಸ್ತಳರು,ಭಾರತಾರಗಳು,ಕುರುವಾಸ್,ಮದ್ರಕಾಗಳು,ಕಾಂಬೊಜರು,ದರದಾಗಳು,ಯವನರು,ಕಾಂಬೊಜ್ ನ ಸಕರು,ದ್ರದಾರಗಳು,(ಸಕಾ ದ್ವಿಪಾದಿಂದ)ಋಷಿಕರು,ಟುಕ್ನಾರಗಳು,ಚಿನಾಗಳು,ಮಹಾಚಿನಾಗಳು,ಕಿರಟಾಗಳು,ಬಾರ್ಬರಾಗಳು,ತಂಗಾನಾಗಳು,ನಿಹಾರಾಗಳು ಮತ್ತು ಪುಸ್ಪಾಲರು ಇತ್ಯಾದಿ(ರಾಮಾಯಣ ೪.೪೩) ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಇನ್ನೊಂದು ಜಾಗೆ ಇದೆ.(I.೫೪.೧೭; I.೫೫.೨ seq),ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದ ಸಕಾಸ್,ಕಾಂಬೊಜರು,ಯವನರು,ಫ್ಲವರು,ಕಿರಿಟರು,ಹರಿತಾಸ್ /ತುಖರರು,ಆರಬರರಾಗಳು ಮತ್ತು ಮ್ಲೇಚ್ಚಾದ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಂಗಡದ ಗುಡ್ಡಜನಾಂಗದವರು ಕನೋಜಾದ ಆರ್ಯ ರಾಜ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ಕಾಮಧೇನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಸಿಷ್ಟ ಋಷಿಯ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದರು. ಎರಡೂ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ರಾಮಾಯಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜ್ ಗಳನ್ನು ವಾಯವ್ಯ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಸೇನೆಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನಸ್ಪಾದವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರಗಳು ಮತ್ತು ದರದಾಸ್ ಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಯಾಸ್ಕನು ತನ್ನ ನಿರುಕ್ತಾ (II.೨)ದಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಹಲವು ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಲ್ಲದ ಕೆಲವು ಕೃತ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ,(ಇದರಲ್ಲಿ ಆರ್ಯನ್ ರಾಜ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ್ ವಿರೋಧವಿದೆ) ಕ್ಷೇಮೆಂದ್ರ ಬ್ರಹತ್ ಕಥಾ (೧೦.೧.೨೮೫-೮೬)ಮತ್ತು ಸೋಮದೇವನ ಕಥಾಸರಿತ್ಸಾಗರ(೧೮.೧.೭೬-೭೮)ಇದರಲ್ಲಿ ಸಕಗಳು,ಮ್ಲೇಚ್ಛರು,ಕಾಂಬೊಜಗಳು,ಯವನಾ,ನೀಚಾರುಗಳು,ಹುನಾಗಳು,ತುಷಾರರು,ಪರಸಿಕರು ಇತ್ಯಾದಿ ಇದ್ದರೂ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಮಹಾಭಾರತದ ವಾನ ಪರ್ವ ಹೇಳುವಂತೆ the ಅಂಧಾಗಳು, ಪುಲಿಂಡರು, ಸಕರು, ಕಾಂಬೊಜರು, ಯವನರು, ವಾಲ್ಹಿಕಾಗಳು, ಅರುಣಿಕಾರು ಮತ್ತು ಅಭಿರಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಅವರು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತಗಾರರಾಗಿದ್ದರು.ಇವರೇ ಭೂಮಿ ಆಳುವವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.(ಇಂಡಿಯಾ) ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಗಳ(MBH ೩.೧೮೭.೨೮-೩೦). ಇವರನ್ನು ಕಾಂಬೊಜರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಮಹಾಭಾರತದ ಸಭಾ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಟರ ನ ರಾಜಾಸೂಯಾ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ಅಭಿನಂದನೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾಂಬೊಜರು,ವೈರಮರು,ಪರದರು,ಪುಲಿಂದಾಗಳು,ತುಂಗರು,ಕಿರಿಟರು,ಪ್ರಗ್ಯಜ್ಯೋತಿಷ್ಯಯವನರು,ಆಶುಮಿಕಾಗಳು,ನಿಶಾದರು,ರೊಮಿಕಮರು ವೃಷ್ಣಿಗಳು,ಹರಹುನರು,ಚಿನಾರು,ಸಕರು,ಶೂದ್ರರು,ಅಭಿರರು,ನಿಪಾಸ್ ರು ವಲ್ಹಿಕರು,ತುಖುರರು,ಕನಕರು ಇತ್ಯಾದಿ.ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು.(ಮಹಾಭಾರತ೨.೫೦-೧.seqq)) ಈ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಗಾಂಧಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲ,ಯಾಕೆಂದರೆ ಈ ಪಟ್ಟಿ ಕಾಂಬೊಜರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕೃಷ್ಣನ ದಿಗ್ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಾರತವು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಪುರಾತನ ಜನಪದರ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ:ಅಂಗರು,ವಂಗರು,ಕಳಿಂಗ,ಮಗಧ,ಕಾಶಿ,ಕೊಶಲಾ,ವತ್ಸ,ಗರ್ಗ,ಕರುಶಾ,ಪುಂದ್ರಾ,ಆವಂತಿ,ದಕ್ಷಿಣಾಟ್ಯ,ಪರ್ವರ್ತಕ,ದಾಶೆರೆಕಾ,ಕ್ಷಮಿರಾ,ಉರಸಾ,ಪಿಶ್ಛಾ,ಮುದ್ಗಳ,ಕಾಂಬೊಜ,ವಟಧನಾ,ಚೋಳ,ಪಾಂಡ್ಯರು,ತ್ರಿಗರ್ತರು,ಮಲವರು ಮತ್ತು ದರದಾ(MBH ೭/೧೧/೧೫-೧೭)ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. ಅದಲ್ಲದೇ ಕುರುಸರ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲರ ಜನಪದರು ಇಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅದಲ್ಲದೇ ಮಹಾಭಾರತದ ಜನಪ್ರಿಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಇಲ್ಲಿದೆ.(XIII, ೩೩.೨೦-೨೩; XIII, ೩೫, ೧೭-೧೮), ಇದ್ರರ ಪಟ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವವೆಂದರೆ,ಸಕರು, ಯವನರು, ಕಾಂಬೊಜರು, ದ್ರಾವಿಡರು, ಕಳಿಂಗರು, ಪುಲಿಂಡರು, ಉಸಿನರರು, ಕೊಲಿಸರ್ಪರು, ಮೆಕಲರು, ಶೂದ್ರರು, ಮಹಿಷಕರು, ಲಾಟರು, ಕಿರಿಟರು, ಪುಂಡರಕರು, ದಾರ್ದರ ಇತ್ಯಾದಿ ಇದರಲ್ಲಿಒ ವೃಶಿಲರನ್ನು /ಕೆಳ ಹಂತದ ಯೋಧರ ಪಡೆ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು(ಇದನ್ನು ನೋಡಿ: ಕಾಂಪ್ರೆಹೆನನ್ಸಿವ್ ಹಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ೧೯೫೭, p ೧೯೦,ಕೆ. ಎ. ಎನ್. ಸಾಸ್ತ್ರಿ). ಇದರಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲ್ರಿಉವಂತೆ ಗಾಂಧಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಕಾಣಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.(MBH ೧೨.೨೦೭.೪೩-೪೪)ಇದೇ ಮಹಾಗ್ರಂಥವು ಯವನರು,ಕಾಂಬೊಜರು,ಗಾಂಧಾರರು,ಕಿರಿಟರು ಮತ್ತು ಬಾರಬರಾಗಳು (ಯಾವುನಾ ಕಾಂಬೊಜ ಗಾಂಧಾರ ಕಿರಿಟಾ ಬಾರ್ಬರಯ )ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿದೆ.ಮ್ಲೇಚ್ಚರು ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪಂಗಡದವರು ದಾಸ್ಯುವ್ ಅಥವಾ ಬಾರ್ಬಾರಿಗಳಂತೆ ಬದುಕಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರರು ಮತ್ತು ಕಾಂಬೊಜರು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೂ ಒಂದೇ ಜನಸಮುದಾಯದವರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಅಸ್ಸಲಯನಾ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮಜ್ಜಿಮಾ ಮತು ನಕಯಾ ಹೇಲೋವಂತೆ ಯೊನರ,ಕಾಂಬೊಜರ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಇನ್ನಿತರ ಪ್ರಮುಖ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನರಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಣ ಕಾಣಿಸಿದ್ದವು.ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಆರ್ಯ-ದಾಸ,ಇಲ್ಲಿ ಆರ್ಯರು ಮಜ್ಜಿಮಾ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಬಹುದಾಗಿತ್ತು.(ಅಂದರೆ ಮಜ್ಜಿಮಾ ನಾಕಯ್ಯಾ ಧರ್ಮಾಂತರ೪೩.೧.೩)) ಮತ್ತೆ ಗಾಂಧಾರರನ್ನು ಕಾಂಬೊಜರೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟುಸೇರಿಸಿದ ಜನರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉತ್ತರದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯ ರಾಜತರಂಗಿಣಿಯು ಉತ್ತರ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಲಲಿತಾದಿತ್ಯ ಮುಕ್ತಾಪಿದಾ(ಕಾಶ್ಮೀರ್) (೮th c. CE) ಆತ ತನ್ನ ದಿಗ್ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜರು, ತುಖಾರರು, ಭಾತಾಸ್ ಗಳು(ಪಶ್ಚಿಮ ಟಿಬೆಟ್ ನಲ್ಲಿನ ಬಾಲ್ತಿಸ್ತಾನ್ ಗಳು), ದರದಾಸ್ ಗಳು, ವಲುಂಕಾಭುದಿ, ಸ್ತ್ರಿರಾಜ್ಯ, ಉತ್ತರಕುರುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಗ್ಜೋತಿಷ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ, (ರಾಜತರಂಗಿಣಿ: ೪.೧೬೪- ೪.೧೭೫). ಗಾಂಧಾರರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜರ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸಿಕಂದ (ಸ್ಕಂದ)ಪುರಾಣ(ಭೌಗೋಳಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಧ್ಯಯನ, ೧೯೭೧, p ೨೫೯-೬೨, ಸರ್ಕಾರ್, ಹ್ಸಿಟ್ ಆಫ್ ಪಂಜಾಬ್, ೧೯೯೭, p ೪೦, ಡಾ.ಎಲ್. ಎಂ. ಜೋಶಿ ಮತ್ತು ಡಾ.ಫೌಜ್ ಸಿಂಘ್ (ಸಂಪಾದಕರು)), ಇದರಲ್ಲಿ ೭೫ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ,ಇದರಲ್ಲಿ ಖೊರಸಸನಾ, ಕುರು, ಕೊಸಲಾ, ಬಹಲಿಕಾ, ಯಾವನ, ಕಾಂಬೊಜ, ಶಿವ, ಸಿಂಧು, ಕಶ್ಮಿರಾ, ಜಲಂಧರಾ(ಜುಲ್ಲಂದರ್), ಹರಿಯಾಲಾ(ಹರ್ಯಾಣಾ), ಭದ್ರ(ಮದ್ರಾ), ಕಚ್ಚಾ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರಾ, ಲಾಡಾ, ಮಗಧಿ, ಕನ್ಯಾಕುಬ್ಜ್, ವಿದರ್ಭಾ, ಕಿರಟ, ಗೌದಾ, ನೆಪಾಲಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಾಂಧಾರರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ,ಹೀಗೆ ೭೫ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ. ರಾಜಶೇಖರದ ಕಾವ್ಯಮಿಮಾಂಶೆ (೮೮೦-೯೨೦ AD) ಅಲ್ಲದೇ ೨೧ ನೈಋತ್ಯ-ದೇಶಗಳು/ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾದ ಸಕಾ, ಕೆಕಯಾ, ವೊಕ್ಕನಾ, ಹುನಾ, ವನಯುಜಾ, ಕಾಂಬೊಜ, ವಹ್ಲಿಕಾ, ವಾವ್ಹಲಾ, ಲಂಪಕ, ಕುಲುತಾ, ಕಿರಾ, ತಂಗಣಾ, ತುಷಾರಾ, ತುರುಷ್ಕಾ, ಬಾರ್ಬರಾ, ಹರ-ಹುರವಾ, ಹುಹುಕಾ, ಸಹುದಾ, ಹಂಸಮಾರ್ಗ(ಹುಂಜ್), ರಾಮಥಾ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಇತ್ಯಾದಿ,ಆದರೆ ಗಾಂಧಾರ ಅಥವಾ ದರದಾ ಮಾಹಿತಿಯಿಲ್ಲ. (ನೋಡಿ: ಕಾವ್ಯಮಿಮಾಂಸಾ, ರಾಜಶೇಖರ್, ಅಧ್ಯಾಯ ೧೭; ಅಲ್ಲದೇ: ಕಾವ್ಯಮಿಮಾಂಸೆ ಎಡಿಟರ್ ಕೆದರನಾಥ್, trans. ಕೆ. ಮೀನಾಕ್ಷಿ, pp ೨೨೬-೨೨೭). ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ದರದಾಸ್ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರರನ್ನು ಕಾಂಬೊಜ್ ರೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಕ್ತಿಸಗಮ ಸತ್ತದ ಸತಪಾಂಕರಸಿದ್ದಿವಿಭಾಗ (ಬುಕ್ III, Ch VII, ೧-೫೫) ಇದರಲ್ಲಿ ಗುರ್ಜರಾ, ಆವಂತಿ, ಮಾಳವ, ವಿದರ್ಭ, ಮಾರು, ಅಭಿರಾ, ವಿರಾಟ್, ಪಾಂಡು, ಪಂಕಲಾ, ಕಾಂಬೊಜ್, ಬಹ್ಲಿಕಾ, ಕಿರಟಾ, ಖುರುಸಾನಾ, ಸಿನಾ, ಮಹಾ-ಸಿನಾ, ನೇಪಾಳ, ಗೌಡಾ, ಮಗಧ, ಉತ್ಕಲಾ, ಹುನಾ, ಕೈಕೆಯಿ, ಸೊರಸೆನಾ, ಕುರು ಸೈಂಧವ, ಕಚ್ಚಾ ಇವರೆಲ್ಲ ಒಟ್ಟು ೫೬ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.ಆದರೆ ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ದರದಾಸ್ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರರ ಮಾಹಿತಿಯಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ, ಸಮ್ಮೋಹ ತಂತ್ರವು ೫೬ ದೇಶಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದೆ. ಕಾಸ್ಮಿರಾ, ಕಾಂಬೊಜ, ಯಾವನ, ಸಿಂಢು, ಬಹ್ಲಿಕಾ,ಬರ್ಸಿಕಾ, ಬಾರಬಾರಾ, ಸೌರಾಷ್ಟ್ರ, ಮಲಯಾ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಕೊಂಕಣ, ಆವಂತಿ, ಚೋಳ, ಕಾಮರೂಪ, ಕೇರಳಾ, ಸಿಂಹಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿಯೂ ಗಾಂಧಾರ ಮತ್ತು ದರ್ದಾಸ್ ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ. (ನೋಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೋಟ್ಟ್ಸ್ : ಸ್ಟಡೀಸ್ ಇನ್ ಜಿಯಾಗ್ರಫಿ, ೧೯೭೧, p ೭೮, ಡಿ. ಸಿ. ಸರ್ಕಾರ್; ಸ್ಟಡೀಸ್ ಇನ್ ದಿ ತಂತ್ರ, pp ೯೭-೯೯, ಡಾ.ಪಿ. ಸಿ. ಬಗಚಿ). ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡಾ ಹೀಗೆ ಗಾಂಧಾರರು ಮತ್ತು ದರ್ದಸರು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿಯೂ ಕಾಂಬೊಜ ಜನಸಮುದಾಯದವರೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಕಾಳಿದಾಸನ ರಘವಂಶವು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪಂಗಡಗಳು/ಪೂರ್ವದ ದೇಶಗಳು(ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಶ್ಮಾಗಳು, ವಂಗರು, ಉತ್ಕಲರು, ಕಲಿಂಗರು ಮತ್ತು ಮಹೆಂದ್ರ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿರುವವರು), ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ (ಪಾಂಡ್ಯರು, ಮಲಯ, ದರ್ದುರಾ, ಮತ್ತು ಕೆರಳಾ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ), ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ (ಅಪ್ರಾಂತಗಳು), ಮತ್ತಲ್ಲದೇ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ (ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ ಯಾವನಾಸ್, ಪರಿಸಿಕರು, ಹುನರು,ಕಾಂಬೊಜರು) ಅಲ್ಲದೇ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹಿಮಾಲಯದ (ಕಿರಿಟರು, ಉತ್ಸವಾಕೆಟರು, ಕಿನ್ನರರು, ಪ್ರಗ್ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯಗಳು)ಇತ್ಯಾದಿ (ನೋಡಿ: ರಘವಂಶ IV.೬೦ seq). ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಗಾಂಧಾರರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ.ರಘು ಕಾಂಬೊಜರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರೂ ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಆದರೆ ಕಡೆಯದಾಗಿ ಅಲ್ಲ; ಈ ಹಿಂದುಗಳ ಕಾನೂನು ಪುಸ್ತಕ ಎನಿಸಿದ ಮನುಸ್ಮೃತಿ ಕೂಡ, ಕಾಂಬೊಜರು, ಯಾವನರು, ಶಕರು, ಪರದಾಸ್, ಪಹ್ಲ್ವಾರು, ಚೀನಾರು, ಕಿರಿಟರು, ದರದಾಸರು ಮತ್ತು ಖುಶ ಇವರಲ್ಲದೇ ಪೌಂಡುರ್ಕಾಗಳು, ಚೊಡಾಸ್, ದ್ರಾವಿಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರರ ವೃಶಲಾರ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲ.(ಮನುಸ್ಮೃತಿ X.೪೩-೪೪) ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದೇನೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೊಜರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿಯೇ ಇವರನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಅವರನ್ನೇ ಅದೇ ಜನಾಂಗದವರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕಾಂಬೊಜರು ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರರು ಸಮಷ್ಟಿಯ ಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತೀ ಬಾರಿಯೂ ಗಾಂಧಾರವು ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಕಾಂಬೋಜದ ನೆರೆಯ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿತ್ತು.