cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ
ಪ್ರಮಾಣ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಕರಣ
ಅನುಮಾನವೊಂದೇ ಪ್ರಮಾಣ, ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೂ ಕೂಡ ಅನುಮಾನದಲ್ಲೇ ಸೇರಿದೆ ಎಂಬ ಅತಿವಾದ ಗೌತಮನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಇತ್ತು. ಗೌತಮ ಆ ವಾದವನ್ನು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅದನ್ನು ಖಂಡಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಪಕ್ಷದವ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೂ ಅನುಮಾನವೇ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇದು. ಅನೇಕ ಅವಯವಗಳುಳ್ಳ ಕುದುರೆ, ಮರ ಮುಂತಾದುವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದು ಅವುಗಳ ಒಂದು ಭಾಗ ಅಥವಾ ಪಾಶ್ರ್ವ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕಂಡ ಒಂದು ಭಾಗವೇ ಕುದುರೆ ಅಥವಾ ಗಿಡ ಅಲ್ಲವಾದರೂ ನಾವು ಕಾಣದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪೂರ್ಣವಾದ ಕುದುರೆ ಅಥವಾ ಮರ ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ಹೊಳೆಯಲು ಅನುಮಾನವೇ ಕಾರಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ಅನುಮಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯುವಂತೆ ಕುದುರೆಯ ಅಥವಾ ಮರದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನೋಡಿ ಅದು ಕುದುರೆ ಅಥವಾ ಮರ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಗಿಡ ಅಥವಾ ಕುದುರೆ ನೋಡಬಹುದಾದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳ ಸಮುದಾಯವೇ ಆದರೆ ಅಪೂರ್ಣ ಕುದುರೆಯ ಅಥವಾ ಗಿಡದ ತಿಳಿವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಭಾಗದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಿಲ್ಲದೆ ಊಹೆಗೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲಾದ್ದರಿಂದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಅನುಮಾನ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಲು ಹುಟ್ಟಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವಾದರೂ ಅದು ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಅನುಮಾನ ಕಬಳಿಸಿದಂತೆ ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅನುಮಾನವೊಂದೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂಬ ಅತಿವಾದವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ; ಒಂದೊಂದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನೂ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.
ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಅನುಮಿತಿ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಪಕ್ಷ, ಸಾಧ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಹೇತು (ಲಿಂಗ), ಪರಾಮರ್ಶೆ (ಉಪನಯ), ನಿಗಮನ ಮುಂತಾದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಶಬ್ದಗಳ ಪರಿಚಯ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ವಿವರಿಸಲಾಗುವುದು.
ಅನುಮಾನ ಅನುಮಿತಿಗೆ ನಿಮಿತ್ತವಾದ ಕಾರಣ ಅನುಮಿತಿ ಎಂದರೆ ತೀರ್ಮಾನ. ಅನುಮಾನದ ಮೂಲಕ ಯಾವುದನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತೇವೆಯೋ ಅದು ಅನುಮಿತಿ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಅನುಮಾನದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತೇವೆಯೊ ಅದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೇವೆಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಅನುಮಾನದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಅದು ನಮ್ಮ ತೀರ್ಮಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ತೀರ್ಮಾನವೇ ಅನುಮಿತಿ. ಅನುಮಿತಿಯನ್ನ ನಿಗಮನ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವುದು ಉಂಟು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಅನುಮಾನ ಅನುಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅನುಮಾನದ ಮೊದಲನೆಯ ಅಂಗ; ಅನುಮಿತಿ ಕೊನೆಯ ಅಂಗ. ಅನುಮಾನದ ಐದು ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮತ್ತು ಅನುಮಿತಿ ಮೊದಲನೆಯ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯವು. ಅಂಗಕ್ಕೆ ಅವಯವ ಎಂದು ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಹೆಸರು.
ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಅನುಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಟ್ಟ ಪಕ್ಷ. ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೋ ಅದು ಪಕ್ಷ. ಬೆಂಕಿ ಎಂಬ ಪದ ಸಾಧ್ಯ. ಯಾವುದನ್ನು ನಾವು ಇದೆ ಎಂಬು ಅನುಮಾನದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿರುತ್ತೇವೆಯೊ ಅದು ಸಾಧ್ಯ. ಬೆಂಕಿ ಅಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕೊಡುವ ಕಾರಣ (ಸಾಧನ) ಹೇತು. ಹೇತುವಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಲಿಂಗ. ಹೇತು ಪಕ್ಷಕ್ಕೂ ಸಾಧ್ಯಕ್ಕೂ ಸಮಾನ ಪದ; ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರ ಮಾಧ್ಯಮಪದಕ್ಕೆ (ಮಿಡ್ಲ್ ಟರ್ಮ್) ಸಮಾನವಾದದ್ದು. ಹೊಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಬೆಂಕಿ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಅವೆರಡರ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧ ಅಥವಾ ಅಗತ್ಯಸಂಬಂಧವೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಹೊಗೆ ಎರಡೂ ಇರುವ ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಅಥವಾ ನಿದರ್ಶನ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಆ ಉದಾಹರಣೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರಬಹುದು, ಸಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಪಕ್ಷ. ಎಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯೂ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸಪಕ್ಷ. ದೃಷ್ಟಾಂತ - ಅಡಿಗೆ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯೂ ಇದೆ ಹೊಗೆಯೂ ಇದೆ. ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಕಡೆ ಬೆಂಕಿಯೂ ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸ್ಥಳ ವಿಪಕ್ಷ. ದೃಷ್ಟಂತ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯೂ ಬೆಂಕಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಒಂದು ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಆ ಸಾಮಾನ್ಯದ ಕೆಳೆಗೆ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಇಟ್ಟ್ಟು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಪರಾಮರ್ಶೆ ಅಥವಾ ಉಪನಯ. ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿಗೂ ಇರುವ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಹೊಗೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ (ಅನುಮಿತಿ) ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಪರಾಮರ್ಶೆ. ಪರಾಮರ್ಶದಿಂದ ಇಳಿದು ಬಂದದ್ದು ನಿಗಮನ. ನಿಗಮನ ಡಿಡಕ್ಷನ್ ಎಂಬ ಆಂಗ್ಲಪದಕ್ಕೆ ಸಮನಾದದ್ದು. ಡಿಡಕ್ಷನ್ ಎಂದರೆ ಇಳಿದು ಬಂದದ್ದು. ಸಾಮಾನ್ಯದಿಂದ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದು ಬಂದದ್ದು. ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯದಿಂದ ಎಳೆದದ್ದು ಆಥವಾ ತೆಗೆದದ್ದು (ಡ್ರಾ) ತೀರ್ಮಾನ. ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ತುಂಬ ಅಗತ್ಯವಾದದ್ದು. ಅನುಮಾನ ನಿಂತಿರುವುದು ಅದರ ಮೇಲೆಯೇ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ತಾರ್ಕಿಕರಲ್ಲೂ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರಲ್ಲೂ ದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿದೆ. ಆ ಚರ್ಚೆಯ ಮುಂಖ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಕೊಡಲಾಗುವುದು.
ಅನುಮಾನ ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಒಪ್ಪಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವು ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನ ಮತ್ತು ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನ. ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನವನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಹೆಸರಿಸಿರುವುದಿಲ್ಲ.
ಒಬ್ಬ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ತಿಳಿವಿಗಾಗಿ, ತನ್ನ ಸಂದೇಹ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನ ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮನ. ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇರುವುದನ್ನು, ಉದಾಹರಣೆ - ಅಡಿಗೆಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕುಲುಮೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬೆಂಕಿಗೂ ಎಡೆಬಿಡದ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದನ್ನು ಆತ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಂಡವನಿಗೆ ದೂರದ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಕಂಡಾಗ ಅವನು ಹೊಗೆಗೂ ಬೆಂಕಿಗೂ ಇರುವ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅಥವಾ ನಿಯತಸಾಹಚರ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಈ ಹೊಸ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದರೆ ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಈ ಹೊಸ ಸಂದಂರ್ಭವನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿದಾಗ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ತನ್ನ ತಿಳಿವಿಗಾಗಿಯೇ ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನ.
ಬೇರೆಯವನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ, ಬೇರೆಯವನ ಸಂದೇಹ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನವೆಂದು ಹೆಸರು. ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನ ಐದು ಅವಯಗಳುಳ್ಳದ್ದಾಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ತನ್ನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವ ಆ ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅವಯವ ಅವಯವವಾಗಿ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇತರರಿಗೆ ಬೋಧೆಯಾಗುವಂತೆ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕಾದಾಗ ಅದನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಐದು ಅವಯವಗಳುಳ್ಳ ಅನುಮಾನ ವಾಕ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಅವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಕ್ರಮ ಇದು. ಕೂಡ ಅಥವಾ ಉಪನಯ
ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನ ಮತ್ತು ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನಗಳನ್ನು ಗೌತಮ ನ್ಯಾಯ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಿಲ್ಲ. ಗೌತಮ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಅನುಮಾನವಾಕ್ಯ ಪಂಚಾವಯ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನದ ವಾಕ್ಯ. ಈ ವಿಂಗಡಣೆಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಮಾಡಿದವ ದಿಙÁ್ನಗನೆಂದೂ ನಂತರ ನೈಯ್ಯಾಯಿಕನಾದ ಪ್ರಶಸ್ತಪಾದ ಅದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನೆಂದೂ ಎ. ಬಿ. ಕೀತ್ ಅವರ ಅಭಿಮತ. ಗೌತಮನೂ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನನೂ ಆ ಎರಡು ಅನುಮಾನಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸದಿದ್ದರೂ ಅವೆರಡರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೆಂದು ಎಸ್. ಕುಪ್ಪುಸ್ವಾಮಿಶಾಸ್ತ್ರೀ ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನವಿಲ್ಲದೆ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲವೆಂಬುದು ನಿಜ. ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನ ಸಿದ್ಧಿಸದೆ ಒಬ್ಬ ಬೇರೆಯವನಿಗೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಲುಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಗೌತಮ ನ್ಯಾಯವಾಕ್ಯವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದು ತಾನು ತಿಳಿದದ್ದನ್ನು ಲೋಕಕ್ಕೆ ವಿಶದಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ. ಅವನು ಅದು ಕೇವಲ ತನಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಪಯುಕ್ತವಾದದ್ದು ಇತರರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಬಗೆದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತೀಯರು ಗೌತಮನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿರುವುದು ಅವನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದು ಅದನ್ನು ಇತರರು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಅಮಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ರೂಪಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ. ಅದರ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಬಹುದಾದ ಸಂದೇಹಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಎರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆತ ಅನುಮಾನ ಪರೀಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾಗಿ ಇಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೆ. ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ತಿಳಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನೈಯ್ಯಾಯಿಕರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಂತೆ ಕೇವಲ ಮಾತಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ (ವರ್ಬಲ್ ಆ್ಯಸ್ಪೆಕ್ಟ್) ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಮಾತಿನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಬಲ ಕೊಟ್ಟರು. ಅನುಮಾನದ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯಗಳಿವೆ ಬೆಲೆ ಕೊಡಲಿಲ್ಲ. ನೈಯಾಯಿಕರಾದರೋ ಮಾತಿನ ರೂಪ ಅಗುಂತುಕ ಅಥವಾ ಔಪಾಚಾರಿಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಅವರ ಗಮನವೆಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿದ್ದುದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾತು ಒಳಗೊಂಡ ಆಲೋಚನೆಯ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ. ಭಾರತೀಯ ನೈಯಾಯಿಕರ ಈ ಗುಣವನ್ನು ಬೆನಿಡಿಟ್ಟೋ ಕ್ರೊಚೆ ಎಂಬ ಇಟಲಿಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧತಾತ್ತ್ವಿಕ ಪ್ರಶಂಸಿರುವುದರ ಸಾರಾಂಶ ಇದು : ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಸ್ವಂತ ಒಳ ಆಲೋಚನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು (ಅಂದರೆ ಸ್ವಾರ್ಥಾನುಮಾನವೆಂದು ತಿಳಿದು) ಅದನ್ನು ಇತರರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿಸಿದ ಪರಾರ್ಥಾನುಮಾನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಅನುಮಾನ ವಾಕ್ಯದ ಹೊರ ರೂಪ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆಯಿತು. ಅದು ಅಪದ್ಧವಾಗಿರಬಹುದೆಂಬ ಅತಿಭಾವನೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ಇಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಹೊರಮೈ ಆದ ಮಾತಿನ ರೂಪವನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಅದು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರಂತೆ ಕರ್ತೃಪದ (ಸಬ್ ಜೆಕ್ಟ್) ಆಖ್ಯಾತ (ಪ್ರೆಡಿಕೇಟ್) ಅವನ್ನು (ಕೂಡಿಸುವ ಕೊಂಡಿ) ಸಂಯೋಜಕ (ಕ್ಯಾಪ್ಯುಲ) ಎಂಬ ಕೃತಕ ವಾಕ್ ಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಭಾರತದ ನೈಯ್ಯಾಯಿಕರು ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಯ ಪ್ರಯೋಗವೆಂದು ಕರೆದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ, ಈ ಮಾತು ಜಾನ್ ಡ್ಯೂಯಿ ತರ್ಕವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗದ ತರ್ಕ (ಎಕ್ಸ್‍ಪೆರಿಮೆಂಟಲ್ ಲಾಜಿಕ್) ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ. ಅನುಮಾನ ಅನುಮಿತಿಯ ಸಿದ್ಧಿ. ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಕರಣ ಅನುಮಾನ. ಈ ಕರಣ ಎಂಬ ಪದವೂ ಡ್ಯೂಯಿಯ ಇನ್‍ಸ್ಟ್ರುಮೆಂಟಲ್ ಲಾಜಿಕ್ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ. ಕರಣ ಎಂದರೆ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಗೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಅಸ್ತ್ರ. ಅನುಮಾನ ಅನುಮಿತಿಗೆ ಕರಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸಿದ್ಧಿಸಿದಾಗಲೇ ಆ ಕರಣ ನಿಜವಾದ ಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನದ ಉದ್ದೇಶ ಸತ್ಯದ ಆವಿಷ್ಕಾರ (ಡಿಸ್ಕವರಿ). ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ತಾರ್ಕಿಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯತಾತ್ತ್ವಿಕರು ಇಂಡಕ್ಷನ್ ಎಂದು ಕರೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯ ದೊರೆತದ್ದು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ರೋಜರ್ ಬೇಕನ್ನನಿಂದ. ಅದನ್ನು ಅವನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆದಿರುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಧಾನ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದದ್ದೂ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಾಗ.
ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ನಿಗಮನತರ್ಕ ಅನುಮಾನ ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ, ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂಬಂಧಿಸಿಲ್ಲವೆಂಬಂತೆ ವಿವರಿಸುವುದು ವಾಡಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇತ್ತೀಚಿನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಅವೆರಡೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಹಕಾರಿಗಳು. ಒಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನೊಂದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡರು. ಈ ಅಮೂಲ್ಯಭಾವನೆ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಅನುಮಾನ ವಿಚಾರವನ್ನು ಪ್ರಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಗೌತಮನ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ವೇದ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದ ನ್ಯಾಯಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅನುಗಮನ ನಿಗಮನಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಂಬಲವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅನುಗಮನದಲ್ಲಿ ಆಲೋಚನೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗಳ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಿಗಿರುವ ಅವಿನಾಸಂಬಂಧದ ಮೂಲಕ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಏರುವ ಕ್ರಿಯೆ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ (ಜನರಲೈಸೇಷನ್), ಸಾಮಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಏರುವ ಕ್ರಿಯೆ ನುಗಮನ (ಇಂಡಕ್ಷನ್). ಹೀಗೆ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಸದೊಂದು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ನಿಗಮನ (ಡಿಡಕ್ಷನ್). ಹಾಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದೇ, ಆ ಸಾಮಾನ್ಯದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ತರುವುದೇ ಅಸಾಮಾನ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತೇಕದ ಹತ್ತಿರಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುವುದೇ ಉಪನಯ ಅಥವಾ ನಿಗಮನ. ಡ್ಯೂಯಿ ತುಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸಿರುವಂತೆ ಆಲೋಚನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುವುದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವುದು, ಹಿಂದಿನಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೂ ಮುಂದಿನಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೂ ಚಲಿಸುವುದು (ಗಮಿಸುವುದು) ಒಂದು ಅಲೋಚನಕ್ಕೆ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯ. ಅವೆರಡರಲ್ಲೂ ಯಾವುದೊಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಆಲೋಚನೆ ಮುಂದುವರಿಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದುವರಿದ ಆಲೋಚನೆ ಹಿಂದಿನದರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದು ಮುಂದಿನವುಗಳ ಪರಸ್ಪರತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ವಿಚಾರ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇವಲ ನಿಗಮನಕ್ಕೆ ಪರಿಮಿತವಾದ ಅಲೋಚನೆ ಎಷ್ಟು ಸುತ್ತಿದರೂ ಹೊಸದೇನನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಹೊರಟ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಮಿಲ್ ಎಂಬ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಹೇಳಿದಂತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದ್ದನ್ನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಕುರಿಯಬೇಕಾದ ದುಃಸ್ಥಿತಿಗೆ (ಪೆಟಿಷಿಯೋ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಿಯ) ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ.
ಭಾರತೀಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಅನುಗಮನ ಮತ್ತು ನಿಗಮನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಂತೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಪಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಇಡದೆ, ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದರ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆದು ಸಾರ್ಥಕ್ಯ (ಸಿದ್ಧಿ) ಪಡೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ನೈಯಾಯಿಕರ ಪಂಚಾವಯವ ನ್ಯಾಯ ಪ್ರಯೋಗ ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಗಮನ ನಿಗಮಗಳ ಪರಸ್ಪರತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ.
ಒಬ್ಬ ಅಡುಗೆ ಮನೆಯ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞಶಾಲೆಯ ಯಜ್ಞಕುಂಡದಲ್ಲಿ, ಕಮ್ಮಾರನ ಕುಲುಮೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಂಕಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವುದನ್ನೂ ಹೊಗೆ ಕಾಣದ ಕೆರೆ, ನದಿ ಸಮುದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನೂ ಅಂದರೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನೂ ನೋಡಿದಾಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾವನೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾವನೆಯೇ ಹೇತು. ನಿಕಟಸಂಬಂಧ - ಅಂದರೆ ಇದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಸುವುದೇ ಹೇತು. ಹೀಗೆ ಹೊಗೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿದವ ಹೊಸದೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿಗಳೆರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣದೇ ಹೊಗೆ ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲೋ ಕಾಡಿನಲ್ಲೋ ಕಂಡಾಗ ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನದ ಬಲದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಿಷ್ಟನ್ನೂ ತೋರಿಸುವುದೇ ಪಂಚಾವಯವ ನ್ಯಾಯಪ್ರಯೋಗದ ಉದ್ದೇಶ.
ನೈಯಾಯಿಕರು ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಎರಡು ಉದ್ದೇಶಗಳಿಂದ : (1) ಆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುವುದು (2) ವಿಭಜಿಸಿ ಅದರ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು. ಅದನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ತೋರಿಸಲು ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಅವಯವಗಳು ಸಾಕು. ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡೇ ಅವಯವಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು. ಅಥವಾ (1) ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಬೆಂಕಿ ಇರುತ್ತದೆ. (2) ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆ ಮತ್ತು (3) ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮೂರಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದೆ. ಮೀಮಾಂಸಕರು ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಮೂರು ಅವಯವಗಳು ಸಾಕೆಂದು ವಾದಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮೂರು ಅವಯವಗಳ ಅನುಮಾನ ವಾಕ್ಯ ಅರಿಸ್ಟಾಟಲನ ಅನುಮಾನ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಮೀಮಾಂಸಕರು ಅನುಮಾನವನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ತಿಳಿಸಲು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಹೇತು, ಉದಾಹರಣೆ, ಉಪನಯ ಮತ್ತು ನಿಗಮನ ಸಾಕೆಂದು, ಬೌದ್ಧರು ಉದಾಹರಣೆ ಮತ್ತು ಉಪನಯ ಎರಡಿದ್ದರೆ ಸಾಕೆಂದು ಭಾವಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಎರಡು ಅವಯವಗಳು ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷ ಧರ್ಮದ ತಿಳಿವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಎರಡು ಅವಯವಗಳ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕರ್ತದ ಎಂತಿಮೀಮ್ (ಲುಪ್ತನ್ಯಾಯ) ಸಾಟಿಯಾದದ್ದು. ಅಂಥ ಅನುಮಾನ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಲುಪ್ತನ್ಯಾಯ, ಅಸ್ಪಷ್ಟನ್ಯಾಯ, ಊನನ್ಯಾಯವೆಂದು ನೈಯಾಯಿಕರು ಖಂಡಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.
ಅನುಮಾನ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೇತು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಹೇತು ಮೂರು ವಿಧವಾಗಿರಬಹುದು; ಕೇವಲಾನ್ವಯಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ಕೇವಲ ವ್ಯತಿರೇಕಿಯಾಗಿರಬಹುದು, ಅನ್ವಯ ವ್ಯತಿರೇಕಿಯಾಗಿರಬಹುದು. ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಅನ್ವಯಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾದದ್ದು ಕೇವಲಾನ್ವಯಿ. ಗಡಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ತಿಳಿಯಬಹುದಾದ್ದು (ಪ್ರಮೇಯ), ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದಾದ್ದು ಅನ್ವಯ. ತಿಳಿಯಬಹುದಾದ್ದೆಲ್ಲ ಹೆಸರಿಸಬಹುದಾದ್ದು. ಹೆಸರಿಸಬಹುದಾದ್ದು ಅನ್ವಯ. ಹೆಸರಿಸಲಾಗದ್ದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಅಂದರೆ ಹೇತು ವ್ಯತಿರೇಕಿಯಾಗಿರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವೇ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ, ಅನ್ವಯಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೇತು ಕೇವಲಾನ್ವಯಿ.
ವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಾಪಿತವಾದ್ದು ಕೇವಲ ವ್ಯತಿರೇಕಿ. ಪೃಥಿವಿ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಭಿನ್ನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ವಾಸನೆ ಇದೆ. ಪೃಥಿವಿಯಿಂದ ಬೇರೆಯಾದುದಕ್ಕೆ ಅಂದರೆ ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೆ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಗಾಳಿ, ನೀರು, ಬೆಂಕಿ ಮುಂತಾದುವಕ್ಕೆ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲ. ಪೃಥಿವಿಯಲ್ಲದವುಗಳೆಲ್ಲ ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವೀತರ ಭೂತಗಳು ವ್ಯತಿರೇಕ ಅಂದರೆ ವಾಸನೆಯ ಅಭಾವದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕವಾದವು. ವ್ಯತಿರೇಕಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಾಪಕತ್ವ ಸೀಮಿತವಾದ್ದರಿಂದ ಈ ಹೇತು ಕೇವಲ ವ್ಯತಿರೇಕಿ. ಪೂರ್ವ ಮೀಮಾಂಸಕರು ಇದನ್ನು ಅನುಮಾನವೆಂದು ಗಣಿಸದೆ ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಯೆಂಬ ಬೇರೆ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ವಿಚಾರ ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಅನ್ವಯವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿ ಎರಡೂ ಸಾಧ್ಯವಾದಾಗ ಅಂಥ ಹೇತು ಅನ್ವಯ ವ್ಯತಿರೇಕಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೇಗೆಂದರೆ : ಎಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಇದೆ. ಅಡುಗೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅನ್ವಯವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಎಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲ. ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿ. ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳೆರಡೂ ಸಾಧ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಅಂಥ ಹೇತು ಅನ್ವಯ ವ್ಯತಿರೇಕಿ.
ಅನ್ವಯ ವ್ಯತರೇಕಿ ಹೇತುವಿನ ಪಾತ್ರ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಅನುಗಮನ ತರ್ಕದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದು. ಕೇವಲ ಪಕ್ಷದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಅಂದರೆ ಅನ್ವಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಬಾಧಿತವಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲವೋ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಪಕ್ಷವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಸಪಕ್ಷದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಬಹುದು. ಮೊದಲನೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ಅನ್ವಯವ್ಯಾಪ್ತಿ (ಮೆತೆಡ್ ಆಫ್ ಐಡೆಂಟಿಟಿ) ಎಂಬ ವಿಧಾನದ ಬಲದ ಮೇಲೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು. ಅದರಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ಊನವನ್ನು ವ್ಯತಿರೇಕವ್ಯಾಪ್ತಿ (ಮೆತಡ್ ಆಫ್ ಡಿಫರೆನ್ಸ್) ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ.
ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು. ಅದು ನಿಂತಿರುವುದು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಜ್ಞಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಒಳಪಡಿಸಿದ ವಿನಾ ಅನುಮತಿ ಅಸಾಧ್ಯ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನ ಅಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಅನುಮಾನ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಾರ್ವಾಕರು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದೇ ಕಾರಣ. ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಆಧಾರ. ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹೊಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣದ ಮೂಲಕ ಏರ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಎಂದು ತಾರ್ಕಿಕರ ವಾದ. ನಾವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ನೋಡಿದ್ದೇ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾದದ್ದು. ನಾವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ತಿಳಿಯುವುದು ಬಿಡಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ. ಪ್ರತ್ಯೇಕಗಳ ಅರಿವು ಪರಿಮಿತ. ನಾವು ಸಾವಿರ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಸಾವಿರ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದೇ ಹೊರತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಕಡೆ ನೋಡಿದ್ದರೂ ಅವು ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಾಗುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳು ಅಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ನಾವು ತಿಳಿದ ಕೆಲವುಗಳ ಆಧಾರದಮೇಲೆ ತಿಳಿಯದ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇವೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ತಿಳಿಸಿರುವುದಕ್ಕೂ ತಿಳಿಯದಿರುವುದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಅಂತರ ಅಗಾಧ. ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ದಾಟಲಾಗದ್ದನ್ನು ದಾಟದಂತೆ ಬಗೆದ ಭ್ರಮೆ ಎಂದು ಚಾರ್ವಾಕರು ವಾದಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಎಂದರೆ ಹೇತು ಒಂದನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಸಧ್ಯಗಳೊಂದನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಹೇತು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಸಾಧು. ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಸಾಧುವಾದ್ದರಿಂದ ತರ್ಕ ಅಸಾಧು.
ಮೊದಮೊದಲಿಗೆ ನೈಯಾಯಿಕರ ಎರಡು ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ಕಡೆ ಕಂಡುಬಂದಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಚರ್ಯವಿರುತ್ತದೆಂಬುದಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲದೆ ಸಪಕ್ಷ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಎಣೆಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದರು. ಪದೇ ಪದೇ ಹೊಗೆ ಬೆಂಕಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡಾಗ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಲ್ಲವೆಂದು ಅನ್ನಂಭಟ್ಟ ತೋರಿಸಿದ. ಪುನಃ ಪುನಃ ಅವೆರಡೂ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಸಲ ಕಂಡರೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನೀಲಕಂಠ ವಾದಿಸಿದ; ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮುಖ್ಯವಲ್ಲ, ಅವೆರಡರ ಸಂಬಂಧ ಸ್ವರೂಪ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ. ಹಾಗೆಯೇ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನದು (ಆ್ಯಂಟಿಸಿಡೆಂಟ್) ಕಾರಣ ಮುಂದಿನದು (ಕಾನ್‍ಸಿಕ್ವೆಂಟ್) ಕಾರ್ಯ ಎಂದು ಕಾಲ ಸಂಬಂಧ ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವೆಂಬುವೂ ಸರಿಯಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕರು ಮನಗಂಡರು. ಸಾಹಚರ್ಯನಿಯತವಾಗಿರಬೇಕು; ಎಡೆಬಿಡದ ಅಂದರೆ ಅವಿನಾಭವವಿರುವ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅಗತ್ಯ ಸಂಬಂಧ (ನಸೆಸರಿ ರಿಲೇಷನ್) ಇರಬೇಕು. ದಿಙÁ್ನಗ ಮತ್ತು ಧರ್ವಕೀರ್ತಿ ಅಗತ್ಯ ಸಂಬಂಧವಿರಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳಿದರು. ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತಾದಾತ್ಮ್ಯಾವಿದ್ದರೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ನಿರ್ದುಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು. ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಅವರು ಕೊಡುವ ಉದಾಹರಣೆ ಇದು. ಶಿಂಶುಪಕ್ಕೂ ಮರಕ್ಕೂ ಇರುವುದು ತಾದಾತ್ಮ್ಯ ಸಂಬಂಧ, ಇದು ಶಿಂಶುಪ ಎಂದರೆ ಅದು ಮರ ಎಂಬುದೂ ಖಂಡಿತ. ಆದರೆ ಮರವಾದದ್ದೆಲ್ಲವೂ ಶಿಂಶುಪವಾಗಬೇಕಾದ್ದಿಲ್ಲ. ಶಿಂಶುಪವಾದರೆ ಅದು ಮರ ಎಂಬುದು ನಿರುಪಾಧಿಕ ಅನುಮಿತಿ, ದಿಙÁ್ನಗ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕೀರ್ತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಉದ್ಯೋತಕರ, ವಾಚಸ್ಪತಿಮಿಶ್ರ ಮತ್ತು ಜಯಂತರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅನೌಪಾಧಿಕ ಸಂಬಂಧವೆಂದು ಕರೆದರು. ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ವಹ್ನಿ ಎಂಬುದು ಅನೌಪಾಧಿಕ ಸಂಬಂಧ. ಬೆಂಕಿ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಔಪಾಧಿಕ. ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಸಿ ಸೌದೆ ಇಟ್ಟಾಗ ಹೊಗೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಬರಿಯ ಬೆಂಕಿಯ ಕೆಂಡ ಇದ್ದಕಡೆ, ಅಥವಾ ಕೆಂಪಗೆ ಕಾಸಿದ ಕಬ್ಬಿಣ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲ. ಸ್ಫಟಿಕ ಕೆಂಪಗೆ ಕಾಣುವುದು ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಗುಲಾಬಿ ಹೂ ಇರುವುದರಿಂದ. ಅದನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಸ್ಫಟಿಕದ ಬಣ್ಣವೇ ಗುಲಾಬಿಯ ಬಣ್ಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ಅದು ಭ್ರಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಭ್ರಮೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ನಿರುಪಾಧಿಕ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಾಗಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ದೋಷ ರಹಿತವಾಗಿವುದು, ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣವೇ ಆಧಾರ. ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ ದೋಷರಹಿತವಾಗಿರಬೇಕಾದರೆ ಅನೌಪಾಧಿಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಅನೌಪಾಧಿಕವಾಗಿರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಅನ್ನಂಭಟ್ಟ ವ್ಯಭಿಚಾರ ಜ್ಞಾನ ವಿರಹಸಹ ಕೃತಮ್ ಸಹಚರಜ್ಞಾನಮ್ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ವ್ಯಭಿಚಾರವಿಲ್ಲದಂತೆ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನೇರ್ಪಡಿಸಲು ಬೌದ್ಧತಾರ್ಕಿಕರು ಸಪಕ್ಷದೃಷ್ಟಾಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಅದರಲ್ಲಿರಬಹುದಾದ ನ್ಯೂನತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ವಿಪಕ್ಷ ದೃಷ್ಟಾಂತ ಪರೀಕ್ಷಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದರು. ಂ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಃ ಇದೆ. ಃ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆ ಂ ಇಲ್ಲ. ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ. ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲದ ಕಡೆ ಹೊಗೆ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಗೆ ಇರಲು ಬೆಂಕಿ ಅಗತ್ಯ ಕಾರಣ.
ವ್ಯಾಪ್ತಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲವೆಂದು ತೋರಿಸಲು ಬಳಸು ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ತರ್ಕ (ರೀಡಕ್ಷಿಯೋ ಆ್ಯಡ್ ಅಬ್ಸರ್ಡಮ್) ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಅನುಮಾನ ಪ್ರಯೋಗ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅವಯವಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಅನುಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಅನುಮಿತಿ ಸುಳ್ಳಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನಿಜವಾಬೇಕು. ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಾವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ಹೊಗೆಗೆ ಬೆಂಕಿ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದೂ ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಹೊಗೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿತ್ಯವಾದ ವಾಸ್ತವ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ, ಅಡುಗೆ ಮನೆಯ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇರುವಷ್ಟು ಕಾಲವೂ ಬೆಂಕಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಕಾರ್ಯಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಲು ಶೇಷಾನುಮಾನವನ್ನೂ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ಉ ಎಂಬ ಘಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದಾದ ಂ, ಃ, ಅ, ಎಂಬ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿರಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆ ಇದ್ದಾಗ ಂ ಮತ್ತು ಃ ಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಅವೆರಡೂ ಕಾರಣವಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟಾಗ ಮೂರನೆಯದು (ಅ) ಉ ಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಸಾಧಿಸಬಹದು. ಕಳವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇದ್ದವರು ಮೂವರೇ ಆಗಿದ್ದು ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬ ಕದ್ದಿರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವಾಗ ಆ ಮೂವರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಕದಿಯಲಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಥಿರಪಟ್ಟಾಗ ಮೂರನೆಯವನೇ ಕಳ್ಳ ಎಂಬುದು ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಗೌತಮ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಪೂರ್ವವತ್, ಶೇಷವತ್ ಸಾಮಾನ್ಯತೋದೃಷ್ಟ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಅನುಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಷವತ್ ಅನುಮಾನದ ಮೇಲಿನ ಭಾಷ್ಯ ಈ ಮೇಲೆ ನಮೂದಿಸಿರುವ ಪಕ್ಷಾಂತರ ಅನುಮಾನವನ್ನು (ಡಿಸ್ ಜೆಂಕ್ಟಿವ್ ಸಿಲೊಜಿಸಮ್) ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಶೇಷ ಎಂದರೆ ಉಳಿದದ್ದು. ಒಂದು ಘಟನೆಗೆ ಎರಡು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿರಬಹುದಾದಾಗ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಕಾರಣಗಳಿಲ್ಲವೆಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದಾಗ ಉಳಿದದ್ದು ಆ ಘಟನೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು. ಇಂಥಾ ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ಆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಪಕ್ಷಗಳ ವಿನಾ ಬೇರೆ ಪಕ್ಷವಿರಕೂಡದು. ಅಂದರೆ ಒಂದನ್ನೂ ಬಿಡದೆ ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ (ಎಕ್ಸಾಸ್ಟಿವ್) ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಆ ಪಕ್ಷಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಬೇಕು (ಎಕ್ಸ್‍ಕ್ಲೂಸಿವ್).
ಸಾಮಾನ್ಯತೋದೃಷ್ಟ ಅನುಮಾನ, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಸಾಧ್ಯಹೇತುಗಳು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಬೇರೊಂದು ತೋರಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾದದ್ದು. ಗುಣವಿದ್ದರೆ ಗುಣ ಇದ್ದೇ ಇರಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಗುಣ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದ್ರವ್ಯದ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ತಾನೇ ತಾನಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಇರಲಾರದು. ಗುಣಕ್ಕೂ ದ್ರವ್ಯಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧ ಸಮವಾಯ ಸಂಬಂಧ. ಗುಣ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಅನೇಕ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳನ್ನು ನೋಡಿರುತ್ತೇವೆ. ಗುಣ ಮತ್ತು ಗುಣಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿದೆ, ಗುಣ ಇರಬೇಕಾದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ದ್ರವ್ಯ ಇದ್ದೇ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಅನುಭವದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿರುವಾಗ ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಲಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ದ್ರವ್ಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ ದ್ರವ್ಯದ ಸ್ವಭಾವ ಯಾವುದೆಂದು ಅದು ಎಂಥ ದ್ರವ್ಯವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು. ಇಚ್ಛೆ ಒಂದು ಭೌತವಲ್ಲದ ಗುಣ, ಭೌತವಸ್ತುಗಳ ಗುಣದಂತೆ ಅದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಗುಣವಲ್ಲ. ಅದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಗುಣವಾದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಒಂದು ದ್ರವ್ಯ ಇರಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಅಭೌತಿಕ ಅಂದರೆ ಚೇತನ ದ್ರವ್ಯ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದು. ಈ ವಿಧವಾದ ಅನುಮಾನವನ್ನು ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆ.
ಪೂರ್ವವತ್ ಅನುಮಾನ ತಾರ್ಕಿಕರು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅನುಮಾನ ವಿಧಾನ, ಸುಪರಿಚಿತವಾದ ಒಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಗೆ ಇದ್ದ ಕಡೆ ತಪ್ಪದೆ ಬೆಂಕಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡವನು, ಅಪರಿಚಿತವಾದ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಬೆಟ್ಟ ಅಥವಾ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಇದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ಪೂರ್ವವತ್ ಅನುಮಾನ.
ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೆಳೆಯದಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅನುಕೂಲವಾದ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಅನುಗಮನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಿಜ್ಞಾನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯದೆ ತುಂಬ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲೆ ನಿಂತುಹೋದುದರಿಂದ, ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಅನುಗಮನ ತರ್ಕವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಪರಿಪಾಟಿ ಬೆಳೆಯಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ನಿಂತು ಹೋಯಿತು. ಭಾರತೀಯ ತರ್ಕ ಬೆಳೆದಷ್ಟು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯತರ್ಕ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯದಿದ್ದರೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಬೆಳೆದಕಾರಣ ಅನುಗಮನ ತರ್ಕ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.
ಉಪಮಾನ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರಪ್ರಮಾಣವೆಂಬುದನ್ನು ವೈಶೇಷಿಕರು ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಅನುಮಾನದಲ್ಲೇ ಸೇರಿದೆಯೆಂದು ಅವರ ಮತ. ಈ ಆಕ್ಷೇಪ ಪೂರ್ವಮೀಮಾಂಸಕರ ಉಪಮಾನದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ನೈಯಾಯಿಕರ ಉಪಮಾನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪೂರ್ವ ಮೀಮಾಂಸಕರ ಉಪಮಾನ ಮೇಲೆ ಅನುಮಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಂ ಎಂಬುದು ಃ ಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಃ ಎಂಬುದು ಅ ಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ - ಎಂಬ ವಾದದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅನುಮಿತಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವೇ ಹೊರತು ಉಪಮಾನವಲ್ಲ. ನೈಯಾಯಿಕರು ಅನುಮಿತಿಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲು ಉಪಮಾನವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಶಬ್ದದ ನಿರ್ದೆಶನಾರ್ಥವನ್ನು (ಡಿನೊಟೇಷನ್) ತಿಳಿಯಲು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರಾದ್ದರಿಂದ ಅದು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲವೆಂದು ನೈಯಾಯಿಕರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಜ್ಞ ಸಂಜಿಜ್ಞ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿರುವ ಉಪಮಾನಕರಣ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸಲು ಉದಾಹರಣೆ ಹೀಗಿದೆ. ಒಬ್ಬ ನಗರವಾಸಿಗೆ ಗವಯ ಎಂಬ ಪದ ಯಾವ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯದು ಎಂದುಕೊಳೋಣ. ಅರಣ್ಯವಾಸಿಯೊಬ್ಬನಿಂದ ಆತ ಗವಯ ಎನ್ನುವುದು ಗೋಸದೃಶವಾದದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನಿಗೆ ಆ ಪದ ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ಪದಾರ್ಥದ ಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಗೋಸದೃಶವಾದ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಅದೇ ಗವಯ ಎಂದು ಅಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಾದೃಶ್ಯ ಇಲ್ಲ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣವೂ ತಿಳಿಸಲಾಗದ್ದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾದುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಗಣಿಸಬೇಕೆಂದು ನೈಯಾಯಿಕರು ವಾದಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಾಷೆಯ ಬೋಧನೆ ಮಾತ್ರ ಇದು ಸೀಮಿತವಾದ ಪ್ರಮಾಣ. ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಚಾರಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೂ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ.
ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಸಾದೃಶ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಒಂದು ಅನುಗಮನತರ್ಕ ವಿಧಾನವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಊಹೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಧನವೇ ಹೊರತು ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನವಾಗಲಾರದು. ಭಾರತೀಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಾಧನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣ, ನೈಯಾಯಿಕರು ಶಬ್ದವನ್ನು ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ವೈಶೇಷಿಕರು ಶಬ್ದ ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನ್ನಂಭಟ್ಟನ ಪ್ರಕಾರ ಆಪ್ತವಾಕ್ಯ ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣ. ಆಪ್ತವಾಕ್ಯವೆಂದರೆ ನಂಬಲರ್ಹವಾದವನ ಮಾತು. ವಾಕ್ಯ ಎಂದರೆ ಪದಗಳ ಸಮೂಹ. ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆ-ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂದು. ವೈದಿಕ ವಾಕ್ಯ ವೇದ ವಾಕ್ಯವೆಂದು ಪೂರ್ವ ಮೀಮಾಂಸಕರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಕರ್ತನಾದ ದೇವರನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ವೇದವಾಕ್ಯ ಚಿರಂತನವಾದದ್ದು, ಅಪೌರುಷೇಯ ಎಂದು ಅವರ ಭಾವನೆ. ನೈಯಾಯಿಕರು ವೇದವಾಕ್ಯವನ್ನು ಈಶ್ವರೋಕ್ತವಾಕ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಲೌಕಿಕವಾಕ್ಯ ಅಪ್ತೋಕ್ತ; ನಂಬಲರ್ಹನಾದವ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಮಾಣ. ತಿಳಿವಿಲ್ಲದವನ ಮಾತು ಅಪ್ರಮಾಣ, ವೇದ ವಾಕ್ಯ ಚಿರಂತನವಾದದ್ದು. ಈಶ್ವರನ ವಾಕ್ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಾರಣಚೇತನದ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ದಾರ್ಶನಿಕರೂ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಎಲ್ಲರೂ ಒಪ್ಪುವುದು ಲೌಕಿಕ ಶಬ್ದ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ವಿಚಾರಮಾಡಬೇಕಾದ್ದು ಲೌಕಿಕವಾಕ್ಯವನ್ನು.
ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಶಬ್ದ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುವವರು ವಿಚಾರಹೀನರೆಂಬ ಭಾವನೆ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರಲ್ಲಿ ಬಲವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅದು ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕಕರಣವೆಂದು ತೋರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ನೈಯಾಯಿಕರು ಶಬ್ದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕರಣವೆಂದು ಹೇಳಿರುವುದು ಗಣ್ಯವಾದ ವಿಷಯ. ಅಲೆಯುವ ಆಲೋಚನೆಗೆ ಶಬ್ದದ ಮೂಲಕ ಒಂದು ನೆಲೆಸಿಕ್ಕಿಂದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾತಿನಿಂದ ಲೋಕ ವ್ಯವಹಾರ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಮಾನವ ಹೊಸದೊಂದು ಇಂದ್ರ್ರಿಯವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಂತಾಯಿತು.
ಶಬ್ದ ಸಂಕೇತಿಸುವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು, ಅಂದರೆ ಶಬ್ದ ಅಭಿದೇಯಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೊಳ್ಳಲು, ವ್ಯಾಕರಣ, ಹೋಲಿಕೆ ನಿಘಂಟು, ಅಪ್ತರ ವಾಕ್ಯ, ಲೋಕವ್ಯವಹಾರ, ವಾಕ್ಯದ ಮಿಕ್ಕ ಭಾಗ, ಬಲ್ಲವರ ವಿವರಣೆ, ತಿಳಿದ ಪದದ ಸನ್ನಿಧಿ - ಇವು ಸಹಾಯಕಗಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲದೆ ಅನುಭವಸಾಧ್ಯ. ಆದರೆ ಆ ಅನುಭವ ವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ. ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಶಬ್ದಗಳು ಯೋನಿಗಳು. ವಿಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದೆ ಶಬ್ದವಿಲ್ಲ, ಶಬ್ದವಿಲ್ಲದೆ ವಿಕಲ್ಪವಿಲ್ಲ.
ಶಬ್ದ ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅನಂತರ ಅನ್ವಯದ ಮೂಲಕ ವಾಕ್ಯ ರೂಪ ತಾಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಒಂದು ವಾದವಿದೆ. ಕೇವಲ ಬಿಡಿ ಶಬ್ದವಾಗಿಯೇ ಅದು ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ. ವಾಕ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿಯೇ ಶಬ್ದ ಹುಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ವಾದ. ಮೊದಲನೆಯ ವಾದಕ್ಕೆ ಅಭಿಹಿತಾನ್ವಯವಾದವೆಂದು ಹೆಸರು. ಎರಡನೆಯ ವಾದಕ್ಕೆ ಅನ್ವಿತಾಭಿಧಾನವೆಂದು ಹೆಸರು. ಅಭಿಹಿತಾನ್ವಯವಾದಕ್ಕೆ ಮನಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೆಂಬಲವಿಲ್ಲ. ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾದ ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾನುಭಾವವೂ ಒಂದು ವಾಕ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಎಂಥ ಆಲೋಚನೆಗಳಲ್ಲೂ ಪದಗಳು ಅನ್ವಯಸಹಿತವಾಗಿ, ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ಕ್ರಿಯಾಪದದಿಂದ ಅನ್ವಯವಾಗಿಯೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಸರಳವಾಕ್ಯ ಸರಳ ಆಲೋಚನೆಯ ಏಕಮಾನ (ಯೂನಿಟ್).
ಪದ ಅನ್ವಯಸಹಿತವಾದದ್ದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಶಬ್ದಬೋಧೆಯೇ ಸಾಕ್ಷಿ. ನಮಗೆ ಶಬ್ದ ಬೋಧೆಯಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅರ್ಥನಿರೀಕ್ಷೆ (ಆಕಾಂಕ್ಷೆ), ಪದಸಾಮಿಪ್ಯ (ಸನ್ನಿಧಿ), ಯುಕ್ತತೆ (ಯೋಗ್ಯತೆ) - ಈ ಮೂರು ಅಗತ್ಯ. ಗೋವು ಎಂಬ ಪದವನ್ನಷ್ಟನ್ನೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಕೇಳಿದವನಿಗೆ ಅದು ಏನು ಎಂಬ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಒಡನೆಯೇ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿ ಎಂದು ಮತ್ತೊಂದು ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ಆತ ಗೋವಿಗೂ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗೂ ಇರುವ ಪದಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅವೆರಡೂ ಒಂದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ ಆ ಪ್ರಾಣಿಯಾವುದು ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗೋವು ಮತ್ತು ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿ ಎಂಬ ಪದಗಳ ನಡುವಿನ ಸಾಮೀಪ್ಯದಂತೆ ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಯುಕ್ತತೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಂಶ.
ನೈಯಾಯಿಕರು ಅಭಿಧಾವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವೃತ್ತಿಗಳೆಂಬ ಎರಡು ವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ದ್ವೈತ ಪಕ್ಷದವರು ಅಂಗೀಕರಿಸಿರುವ ವ್ಯಂಜನಾವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಭಿಧೇಯಾರ್ಥ (ಮುಖ್ಯಾರ್ಥ) ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜಾತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಇನ್ನೊಂದು. ಹಸು ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಒಂದು ಬಿಡಿ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಜಾತಿಯನ್ನು ಅಂದರೆ ಗೋತ್ವವನ್ನೂ ಆ ಗೋತ್ವಕ್ಕೂ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಶ್ವತ್ವಕ್ಕೂ ಇರುವ ಭೇದವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅವೆರಡನ್ನೂ ತಿಳಿಸದಿದ್ದರೆ ಆ ಶಬ್ದದ ಅಭಿಧೇಯಾರ್ಥ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪದದ ಅರ್ಥ ತೀರ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿಯೂ ಇರಕೂಡದು, ತೀರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಇರಕೂಡದು, ವಿಶೇಷ್ಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಸಮನಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿರಬೇಕು. ಅಭಿಧೇಯಾರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಕ್ಯಗಳ ಅರ್ಥ. ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ವೃತ್ತಿಯೇ ಅಭಿಧಾವೃತ್ತಿ.
ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೂ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಕ್ಯಗಳಂತಿರುವುದಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುವ ವಾಕ್ಯಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿ ಅಭಿಧಾವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ, ಅದಕ್ಕೆ ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಭರ್ಜಿಗಳು ನುಗ್ಗಿದವು. ಈ ಹುಡಗ ಸಿಂಹ - ಇಂಥ ವಾಕ್ಯಗಳು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಅವುಗಳ ವೃತ್ತಿ ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿ. ಇಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದ್ದು ಭರ್ಜಿಗಳಲ್ಲ, ಭರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದವರು. ಹಾಗೆಯೇ ಹುಡುಗ ಸಿಂಹವಾಗಿರುವುದು ಅಸಂಭವ. ಆದರೆ ವಾಕ್ಯಗಳಿಗೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಲೆ ಇದೆ. ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ವ್ಯಂಜನಾವೃತ್ತಿಗೆ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆ ಎಂಬು ಧ್ವನಿಪಕ್ಷದ ವಾದ.
ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳು : ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಆಲೋಚನೆಯ ತಪ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂದಿಗ್ಧವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಬಹುದಾದ ತಪ್ಪುಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಆಲೋಚನೆಯ ತಪ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಲಕ್ಷಣ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೋಷಗಳನ್ನೂ ಅವುಗಳಲ್ಲೇ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ತಾರ್ಕಿಕರು ಅನುಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಲೋಪದೋಷಗಳನ್ನು ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳೆಂದು ಕರೆದು ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.
ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನಂಭಟ್ಟ ವಿವರಿಸಿರುವ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಹೇತ್ವಾಭಾಸ ಅಂದರೆ ಕಾರಣ ನಿಜವಾದ್ದಾಗಿರದೆ ಕಾರಣದಂತೆ ತೋರುವುದು. (1) ಸವ್ಯಭಿಚಾರ (2) ವಿರುದ್ಧ (3) ಸಪ್ರತಿಪಕ್ಷ (4) ಅಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು (5) ಬಾಧಿತ—ಇವು ಐದೂ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳು. ಸವ್ಯಭಿಚಾರ ಅಂದರೆ ತಪ್ಪು ದಾರಿಹಿಡಿದ, ಅಥವಾ ದಾರಿತಪ್ಪದ ಕಾರಣ. ವಿರುದ್ಧ ಅಂದರೆ ನಿಜವಾದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದದ್ದು, ಸಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಅಂದರೆ ಸಾಧ್ಯಾಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂಥಾದ್ದು. ಕಾರಣ ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಬದಲು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷವನ್ನು, ಸಾಧ್ಯದ ಅಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ. ಅದರಿಂದ ಸಾಧ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲೇ ಪೆಟ್ಟುಹಾಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಧಿಸದ ಕಾರಣ, ಸ್ಥಿರಪಡಿಸದ ಕಾರಣ ಅಸಿದ್ಧ ಹೇತು. ಸಾಧ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪ್ರಬಲ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಬಂದು ಪ್ರಬಲಕಾರಣ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಬಾಧಿತ.
ವೈಶೇಷಿಕರು ವಿರುದ್ಧ, ಅಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಂದಿಗ್ಧವೆಂಬ ಮೂರು ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳನ್ನೂ ಅಡಗಿಸಿ ಆ ಮೂರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅಂಗೀಕರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ನೈಯಾಯಿಕರ ವ್ಯಭಿಚಾರಹೇತುವನ್ನು ಸಂದಿಗ್ಧ ಹೇತುವಿನಲ್ಲೂ ಸಪ್ರತಿಪಕ್ಷ ಹೇತುವನ್ನು ವಿರುದ್ಧ ಹೇತುವಿನಲ್ಲೂ ಬಾಧಿತ ಹೇತುವನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂದಿಗ್ಧ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸಿದ್ಧ ಹೇತುವಿನಲ್ಲೂ ಸೇರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ವೈಶೇಷಿಕರ ವಿಂಗಡಣೆ ಲಘವ ತತ್ತ್ವಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿದೆ.
ವಾದವಿದ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಸಿನಲ್ಲೂ ತುಂಬ ಗಮನಕೊಡಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. ವಾದ ವಿಚಾರದ ಒಂದು ಅಂಗ. ವಾದದಿಂದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮೂಲಕ ಸಂಶಯ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಂಘಟಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು ಗೋಚರವಾಗುತ್ತವೆ. ಬಹುಶ್ರುತತ್ವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಾದ ಸತ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುವಂತೆ ದುಷ್ಟರಿಣಾಮಕಾರಿಯೂ ಆಗಬಹುದು. ತತ್ತ್ವಶ್ರದ್ಧೆ, ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ. ಇದ್ದವನು ತತ್ತ್ವಶ್ರದ್ಧೆಯೊಂದೇ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಿರುವವರೊಡನೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದಾಗ, ಇಬ್ಬರ ಜ್ಞಾನವೂ ಬೆಳೆದು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಉಪಕಾರವಾಗಬಹುದು. ಶಿಷ್ಯನಾದನ ಗುರುವಿನ ಪದತಳದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಜನೆ ಮಾಡುವಾಗಲೂ ಗುರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದುದು ಅವನಿಗೆ ಹೊಳೆದರೆ ಅದನ್ನು ಗುರುವಿಗೆ ತಿಳಿಸಬೇಕು. ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ಪ್ಲೇಟೋನ ಶಿಷ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ಲೇಟೋ ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಾದಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ. ಪ್ಲೇಟೋ ಹಾಗೆ ಪ್ರತಿವಾದವನ್ನು ಹೂಡಿದ ಶಿಷ್ಯನನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಆತ ತನ್ನ ವಿದ್ಯಾಪೀಠದ ಮೇಧಾವಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದ. ಇಂಥ ಸತ್ಯಕಾಮರುಗಳ ವಾದಗಳ ಮೂಲಕ ತತ್ತ್ವ ಬೆಳೆದುದಕ್ಕೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ.
ಕೇವಲ ಚಮತ್ಕಾರ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ವಾದದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಹೆಬ್ಬಯಕೆ, ಪ್ರತಿವಾದಿಯ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮಣ್ಣೆರಚುವುದು, ಅವನಿಗೆ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಹಿಡಿಸುವಂತೆ ಮಾತಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವುದು ಇವೇ ಪ್ರಧಾನವಾದಲ್ಲಿ ವಾದ ದುಷ್ಟರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರೀಸಿನಲ್ಲಿ ಸೋಫಿಸ್ಟರೆಂಬ ಕುವಾದಿಗಳು ಬಾಲಕರನ್ನು ತಪ್ಪುದಾರಿಗೆ ಎಳೆಯಲೂ ತಮ್ಮ ವಾಗ್ಧೋರಣೆಯ ಮೂಲಕ ಜನರನ್ನು ವಿಸ್ಮಯಗೊಳಿಸಿ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆಯಲೂ ಹಣಗಳಿಸಲೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸತ್ಯವಾದುದುನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾವುದೊಂದನ್ನೊ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದೆ, ನುಣಿಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಕುವಾದಿಗಳನ್ನು ಬುದ್ಧ ವರ್ಣಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಗೌತಮನ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಕುವಾದದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರಿಯಾದ ಸದುದ್ದೇಶದ ಸತ್ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ವಾದ ಯಾವುದು ದುರುದ್ದೇಶದ ದುಷ್ಟರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ವಾದ ಯಾವುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಗಮನ ಕೊಟ್ಟಿರುತ್ತಾನೆ. ವಾದ ವಿಚಾರ ನೇರವಾಗಿ ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟುದಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಸಿದೆ.
ಸಂಶಯ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಕ. ಅದನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಬ್ಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವತಂತ್ರವಾದ ಅನೇಷಣದಿಂದ ಸಂದೇಹ ನಿವಾರಣೆಯಾಗದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತಿಳಿದವರೊಡನೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಚಾರದಿಂದ ಸಂಶಯ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ನಿಶ್ಚಿತಜ್ಞಾನ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯಾಗಿರಬಹುದು. 1. ಸರ್ವಸಮ್ಮತವಾದ ಭಾವನೆ ಎಲ್ಲ ದಾರ್ಶನಿಕರಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದದ್ದು - ಸರ್ವತಂತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಣ್ಣು ಒಂದು ಇಂದ್ರಿಯ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಸರ್ವಸಮ್ಮತ ಭಾವನೆ. 2. ಒಂದು ದರ್ಶನದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದ ಭಾವನೆ ಪ್ರತಿತಂತ್ರಸಿದ್ಧಾಂತ. ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಇರುವುದು ಹುಟ್ಟಲಾರದು. ಇರುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಾಂಖ್ಯರು ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತ. 3. ಅಧಿಕರಣಸಿದ್ದಾಂತ. ಪರಂಪರಾನುಗತವಾದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಉಳ್ಳನಂಬಿಕೆ, ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರವಾದ ಮೂಲಭೂತ ಊಹೆ (ಪ್ರಿಸಪೊಸಿಷನ್) ಅಧಿಕರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ ಆದ್ದರಿಂದ ಅನೇಕ ಭಾವನೆಗಳು ಅನುಗತವಾಗಿರುವಂತೆ ಬೋಧನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅನುಗತವಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಯಾವ ಮೂಲಭಾವನೆ ಪುಷ್ಟಿಗೊಂಡು ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಪಡುತ್ತದೆಯೋ ಆ ಸಿದ್ಧಾಂತವೇ ಅಧಿಕರಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ನ್ಯೂಟನ್ನನ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಅವನ ಕಾಲದಿಂದ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಅದರಿಂದ ಅನುಗತವಾದ ಅನೇಕ ಭೌತಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಯಿತು. ಅದರಿಂದ ಅನುಗತವಾದ ಭೌತಭಾವನೆಗಳು ಆ ಮೂಲಭೂತಭಾವನೆಯನ್ನು ಪುಷ್ಟೀಕರಿಸಿದವು. ಹಾಗೆಯೇ ಡಾರ್ವಿನ್ನನ ಪರಿಣಾಮವಾದದಿಂದ ಅನುಗತವಾದ ಭಾವನೆಗಳು ಅವನ ಪರಿಣಾಮವಾದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲಕೊಟ್ಟವು. ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಪರಿಣಾಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಅಧಿಕರಣ ಸಿದ್ದಾಂತಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಅದಕ್ಕೆ ಗೌತಮ ಕೊಡುವ ಉದಾಹರಣೆ ಮನಶ್ಯಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾದ ಆತ್ಮಭಾವನೆ. ಆತ್ಮ ಎಂಬುದು ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ದ್ರವ್ಯ. ಭಿನ್ನೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಜ್ಞಾನಸಾಧ್ಯವಾಗಬೇಕಾದರೆ ಅವಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಯವಾದ (ಅಧಿಕರಣವಾದ) ಆತ್ಮ ಇರಬೇಕು. ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಾನುಭಾವ, ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಬುದ್ಧಿಯ ತಿಳಿವು ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆಶ್ರಯವಾದದ್ದು ಆತ್ಮವೆಂಬುದು ಮೂಲಭೂತ ಭಾವನೆ. 1. ಭಿನ್ನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಮಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. 2. ಈ ಭಿನ್ನ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾದದ್ದು ಅವುಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ದ್ರವ್ಯ, 3. ಭಿನ್ನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಆತ್ಮದ ತಿಳಿವಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕರಣಗಳು. ಇವೂ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾವನೆಗಳೂ ಆತ್ಮ ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನ ಎಂಬ ಮೂಲಭೂತ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಅನುಗತವಾದುವು. ಈ ಅನುಗತವಾದ ಭಾವನೆಗಳೆಲ್ಲ ಆ ಮೂಲಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದು ಅದಕ್ಕೆ ಪುಷ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ. 4. ಅಭ್ಯಪಗಮ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ಒಂದು ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸದೆಯೇ ಔಪಾಧಿಕವಾದ (ಹೈಪೊತೆಟಿಕಲ್) ಅದನ್ನು ವಾದಕ್ಕೆ ಅಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆದ ಬೆಳಸುವುದು ಅಭ್ಯಪಗಮ ಸಿದ್ದಾಂತ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಶಬ್ದ ಒಂದು ದ್ರವ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಮೊದಲು ಸ್ಥಾಪಿಸದೆಯೆ ಅದನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಚಿರವಾದದ್ದೇ ಅಥವಾ ಅಚಿರವಾದದ್ದೇ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಚಾರಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು, ಇತರರು ಹೆಡ್ಡರು, ತಾನು ತಿಳಿದವನೆಂದು ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ. ಅದು ದಾಂಭಿಕನ ಸಿದ್ಧಾಂತ. ತೋಟಗಾರನು ತನ್ನ ಗಿಡಗಳನ್ನು, ನಾಶಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು, ತಡೆಯಾಗಿ ಬೇಲಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಜಾಗರೂಕನಾಗಿರಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಒಬ್ಬ ಸಿದ್ಧಾಂತಿ ತನ್ನ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಪರವಾದದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬೇಕು. ವಾದದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಅಡ್ಡದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬಾಯಿ, ಬಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ ಕಪಟೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನಿಗೆ ಈ ಕುವಾದ ಸರಣಿಗಳ ಪರಿಚಯ ಅಗತ್ಯ.
ಕುವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಛಲ. ವಾದಿ ಹೇಳಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿವಾದಿ ಅಪಾರ್ಥ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅವನ ಭಾವನೆ ಅಸಾಧುವೆಂದು ವಾದಿಸುವುದು. ಇದು ಮೂರು ಬಗೆಯಾದದ್ದು. ವಾಕ್‍ಛಲ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಛಲ ಮತ್ತು ಉಪಚಾರಛಲ ಎಂದು. ಇವನು ನವಕಂಬಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಇವನು ಹೊಸ ಕಂಬಳಿಯನ್ನು ಹೊದ್ದಿರುವವನು ಎಂದು ವಾದಿಯ ಉದ್ದೇಶವಾದರೆ, ನವ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಒಂಬತ್ತು ಎಂದು ಅರ್ಥಕೊಟ್ಟು ಇವನು ಒಂಬತ್ತು ಕಂಬಳಿಗಳನ್ನು ಹೊದ್ದಿರುವನಲ್ಲ ಎಂದು ವಾದಿಸುವುದು ವಾಕ್‍ಛಲ. ಅ. ಆ. ಇ. ಈ ಎಲ್ಲರೂ ವಿದ್ಯಾವಂತರು ಮತ್ತು ಶೀಲತಂತ್ರರು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದವನ ಉದ್ದೇಶ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಶೀಲ ಆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಿಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅನ್ವಯವಾಗಬೇಕೆಂದು, ಪ್ರತಿವಾದಿ ಎಲ್ಲರೂ ಎಂಬುದನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮಾನವರಿಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವಂತೆ ಅರ್ಥಕಲ್ಪಿ ಸಿ, ಯ, ರ, ಲ, ಮುಂತಾದವರು ದಡ್ಡರು ಶೀಲ ಕೆಟ್ಟವರು ಎಂದು ವಾದಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಛಲ. ಲಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಅಭಿಧೇಯಾರ್ಥ ಪಡೆದಂತೆ ಅಪಾರ್ಥ ಕಲ್ಪಿಸಿ ವಾದಿಸುವುದು ಧರ್ಮವಿಕಲ್ಪ ನಿರ್ದೇಶಛಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೇರಿಯೆಲ್ಲ ಅತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಕೇರಿಯೆಂಬುದನ್ನು ಲಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಭಾವಿಸಬೇಕು. ಕೇರಿ ಅಳಲಾರದು. ಕೇರಿಯಲ್ಲಿರುವವರೆಲ್ಲ ಅತ್ತರು ಎಂದು ನ್ಯಾಯವಾದ ಅರ್ಥ. ಕೇರಿ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ ನೀನು ಹೇಳಿದ್ದು ಅಸಂಭವ ಎಂದು ವಾದಿಸುವ ಕುವಾದ ಧರ್ಮವಿಕಲ್ಪ ನಿರ್ದೇಶ ಛಲ,
ವಾದದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಗೆ ದಾರಿಮಾಡಿಕೊಡುವ ಐಬು ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನ. ಇಂಥ ನಿಗ್ರಹಸ್ಥಾನಗಳು 22 ಇವೆ. ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳೇ ಆ ಐಬುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ತಿಳಿಸುತ್ತವೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. 1. ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ಹಾನಿಕರವಾದದ್ದು. 2. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು. 3. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದನ್ನು ವಾದದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದು. 4. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವುದು 5. ಮೊದಲು ತಿಳಿಸಿದ ಕಾರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಕಾರಣ ಕೊಡುವುದು 6. ವಾದಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಯುಕ್ತವಾದುದನ್ನು ಕುರಿಯುವುದು 7. ಮಾತಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಸುವುದು 8. ಅರ್ಥವಾಗದಂತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು 9. ವಾದದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು 10. ವ್ಯರ್ಥಾಲಾಪ, ಅಪಲಾಪ 11. ಅಪೂರ್ಣವಾದ ವಾದಸರಣಿ, ಅಪೂರ್ಣವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳು. 12. ಹೇಳಿದ್ದನ್ನೇ ಪುನಃ ಹೇಳುವುದು 13. ಅವಶ್ಯಕಾದುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು 14. ಮಾತು ಹೊರಡದೆ ತಡವರಿಸುವುದು 15. ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು 16. ಸಮಯೋಚಿತವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಹೊಳೆಯದಿರುವುದು (ಅಪ್ರತಿಭಾ) 17. ಉತ್ತರ ಕೊಡದೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು 18. ತನ್ನ ನಿಲುವಿಗೆ ಬಾಧಕವಾದ್ದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು 19. ಮಾನಭಂಗವಾದ್ದನ್ನು ತಿಳಿಯದಿರುವುದು 20. ಅಕಾರಣವಾಗಿ ವಾದಿಯನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದು 21. ಅಯುಕ್ತಪ್ರಲಾಪ 22. ಹೇತ್ವಾಭಾಸಗಳು.
ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಚಾತಕ
thumb
ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕೋಗಿಲೆ ಗಣದ ಸದಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾಗಶಃ ವಲಸೆಗಾರವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಆಗಮನದ ಸಮಯದ ಕಾರಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಮುನ್ಸೂಚಕ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೊಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಬಾಯಾರಿಕೆ ತಣಿಸಲು ಮಳೆಗೆ ಕಾಯುವ ಪಕ್ಷಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾದ, ಭಾರತೀಯ ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿರುವ ಚಾತಕ ಪಕ್ಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಿವರಣೆ
ಈ ಮಧ್ಯಮ ಗಾತ್ರದ, ತೆಳ್ಳಗಿರುವ, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಕೋಗಿಲೆಯು ಜುಟ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಕಪ್ಪು ರೆಕ್ಕೆಯ ಮೇಲಿನ ಬಿಳಿ ರೆಕ್ಕೆಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿನ್ಯಾಸವು ಹಾರಾಟದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ಸುಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಇವು ಬಹಳ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದರ ಕೂಗು "ಪಿಯು-ಪಿಯು" ಎಂಬ ಶಿಳ್ಳೆ ಸ್ವರಗಳ ಅನುರಣನಾ ಸರಣಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಪಕ್ಷಿಗಳು ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations
ಭೈರವಿ (ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ )
ರಾಗ ಭೈರವಿ  (ಹಿಂದಿ: भैरवि) ಯು ಒಂದು ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪೂರ್ಣ (Sampurna) ರಾಗ.ಇದು ಭೈರವಿ ಥಾಟ್ ಗೆ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಇದು ಒಂದು ಮುಂಜಾನೆ ರಾಗ.ಈಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ,ಕೊನೆಯಪಕ್ಷ ಖಯಾಲ್ ಗಾಯಕಿ ಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕಛೇರಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅದರದ್ದೇ ಥಾಟ್ ಅದ ಭೈರವಿಯ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ರಾಗವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗಿತ ವು ಭೈರವಿ ಹೆಸರಿನ ರಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಅದು ಈ ರಾಗಕ್ಕಿಂತ ಸಾಕಷ್ಟು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗಿತದ ಹನುಮತೋಡಿ ರಾಗವು ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿಯ ಭೈರವಿ ರಾಗದ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ವರಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಸಿದ್ಧಾಂತ
ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಶಾಸ್ತ್ರದ ದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುವುದು ಎಂದರೆ ಬಹಳ ಎಡರು ತೊಡರುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೆಲಸ. ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ವರಲಿಪಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು.ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವು ಗುರುಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೇಳುವಿಕೆ ಯಿಂದ ಕಲಿಸಲ್ಪದುವುದರಿಂದ ಬರೆದು ಕಲಿಯುವುದು ಅಷ್ಟು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಲ್ಲ.
ಆರೋಹಣ ಮತ್ತು ಅವರೋಹಣ
ಆರೋಹಣ
ಸ, ಕೋಮಲ್ ರಿ , ಕೋಮಲ್ ಗ , ಮ , ಪ , ಕೋಮಲ್ ಧ, ಕೋಮಲ್ ನಿ
ಅವರೋಹಣ
ಸ, ಕೋಮಲ್ ನಿ , ಕೋಮಲ್ ಧ , ಪ , ಮಾ, ಕೋಮಲ್ ಗ , ಕೋಮಲ್ ರಿ
ವಾದಿ ಮತ್ತು ಸಂವಾದಿ
ವಾದಿ - ಗ
ಸಂವಾದಿ - ನಿ
ಪಕಡ್ ಅಥವಾ ಚಲನ
ಕೋಮಲ್ ಧಾ - ಕೋಮಲ್ ನಿ - ಸ
ಸ - ಕೋಮಲ್ ರಿ - ಸ
ಸ - ಕೋಮಲ್ ರಿ - ಕಾಲಿ - ಮ - ಕಾಲಿ - ಪ - ಕೋಮಲ್ ಗ - ಕೋಮಲ್ ನಿ - ಕೋಮಲ್ ಗ
ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಗಳು
ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಗಗಳು : ಥಾಟ್ : ಭೈರವಿ
ಸ್ವಭಾವ
ರಾಗದ ಸ್ವಭಾವ ಎಂದರೆ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಯಾಮ.ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಪದ್ದತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ ಏಕೆಂದರೆ ಬಹುತೇಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಚಲನಶೀಲ ಹಾಗೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಶೀಲವಾಗಿದೆ.ಈ ಕೆಳಗಿನ ಮಾಹಿತಿಗಳು ನಿಖರ ,ವಾಗಿ ಇರದಿದ್ದರೂ,ಸಂಗೀತದ ಸ್ವಭಾವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಗದ ನಿರ್ವಹಣೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿರಾಮದಾಯಕ ವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಂಗೀತಗಾರರು ಶುದ್ಧ ರಿ ಯನ್ನು ಆರೋಹಣದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ ವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ವಿಚಲನೆ ರಾಗ ಸಂಭಂದಿಯಾಗಿರದೆ ಹಾಡುಗಾರರ ಪ್ರತಿಭೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಋತುಮಾನ
ಹಲವು ರಾಗಗಳು ಋತುಮಾನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.ಆದರೆ ಭೈರವಿ ಕೇವಲ ದಿನದ ಸಮಯಾಧಾರಿತವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ.
ರಸ
ರಾಗ ಭೈರವಿ ಶಾಂತರಸ ಪ್ರದಾನವಾದುದು. ಅದರೂ ತೀವ್ರ ಹಾಗೂ ದುಃಖ ರಸ ಪ್ರಧಾನ ರಚನೆಗಳು ಹಾದಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
ಚಲನಚಿತ್ರ ಗೀತೆಗಳು
ಭೈರವಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ರಾಗವಾಗಿದೆ. ಭೈರವಿ ರಾಗಧಾರಿತ ಹಲವು ಗೀತೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಮೂಲಗಳು
ಬಡೆ ಗುಲಾಂ ಅಲಿ ಖಾನ್ರು ಭೈರವಿಯು ಇರಾನ್ .ನ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ.
ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ದ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆಗಳು
[http://homepage.mac.com/patrickmoutal/macmoutal/mp3/vocal/abdulkarim_Bhairavi%20(1905).mp3 ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಅಬ್ದುಲ್ ಕರೀಂ ಖಾನ್ ರ ೧೯೦೫ ರಲ್ಲಿ ದ್ವನಿಮುದ್ರಣ. ]
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು‌
ಬೋರ್ ಜೋಎಪ್ (ed). Rao, Suvarnalata; der Meer, Wim van; Harvey, Jane (co-authors)  The Raga Guide: A Survey of 74 Hindustani Ragas. ಜೆನಿತ್ ಮಿಡಿಯಾ,ಲಂಡನ್.೧೯೯೯
ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ರಾಗಗಳು ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ವರ್ಗ:ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ರಾಗಗಳು
ಬಿ . ಅಜನೀಶ್ ಲೋಕನಾಥ್
ಬಿ. ಅಜನೀಶ್ ಲೋಕನಾಥ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸ೦ಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಇವರು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರ೦ಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊ೦ಡಿದ್ದಾರೆ.
ಅಜನೀಶ್ ಅವರು ಉಳಿದವರು ಕಂಡಂತೆ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ರಂಗಿತರಂಗ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಿರಿಕ್ ಪಾರ್ಟಿ ಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳಿಂದ ಇವರು ಬಹಳ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಂಗಿತರಂಗ ಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನಲೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಆಸ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತ್ತು.ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಇವರು ಕುರಂಗು ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಹಾಗು ರಿಚಿ ಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಛಾಪನ್ನು ಮೂಡಿಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಚೆಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಸನ್
ರಾಚೆಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಸನ್ (ಮೇ ೨೭,೧೯೦೭ - ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೪,೧೯೬೪) ಅಮೇರಿಕಾದ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ, ಲೇಖಕಿ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ =ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ= ರಾಚೆಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾದ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಡೇಲ್ ನಲ್ಲಿ ಮೇ ೨೭,೧೯೦೭ರಂದು ಜನಿಸಿದರು. ಇವರು ಮರಿಯಾ ಫ್ರೇಜಿಯರ್ (ಮ್ಯಾಕ್ಲೀನ್) ಮತ್ತು ರಾಬರ್ಟ್ ವಾರ್ಡನ್ ಕಾರ್ಸನ್ರ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ತಂದೆ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಮಾ ಮಾರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಚೆಲ್ ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ೬೫ ಎಕರೆ (೨೬ ಹೆಕ್ಟೇರ್) ಫಾರ್ಮ್ನ ಸುತ್ತಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಓದಿನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವ ಇವರು ತಮ್ಮ ಎಂಟನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಥೆಗಳನ್ನು (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕಥೆ) ಬರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರಿಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷವಾಗಿದ್ದಾಗ ಇವರ ಮೊದಲ ಕಥೆಯು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಇವರು ಬೀಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಪಾಟರ್ನ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೀನ್ ಸ್ಟ್ರಾಟನ್-ಪೋರ್ಟರ್ನ ಕಾದಂಬರಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸೇಂಟ್ ನಿಕೋಲಸ್ ಮ್ಯಾಗಝೀನ್ ಅನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಕಟಿತ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದರು. ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪ್ರಪಂಚ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾಗರ ಇವರ ನೆಚ್ಚಿನ ಸಾಹಿತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರು ಹತ್ತನೇ ಗ್ರೇಡ್ ಮೂಲಕ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಡೇಲ್ನ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಪಾರ್ನಾಸಸ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೨೫ರಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.
=ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ= ಕಾರ್ಸನ್ ಯು.ಎಸ್. ಬ್ಯೂರೊ ಆಫ್ ಫಿಶರೀಸ್ನಲ್ಲಿ ಜಲಜೀವಿ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾಗಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಕಾಲಿಕ ಪ್ರಕೃತಿ ಬರಹಗಾರರಾದರು. ಯು.ಎಸ್. ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಫಿಶರೀಸ್ನಲ್ಲಿ,ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರು ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಬ್ರೋಷರ್ಗಳು, ಇತರ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು, ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ವರದಿ ಮಾಡುವುದು ಇವರ ಪ್ರಮುಖ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಾಗಿತ್ತು. ಆರಂಭದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಜೊತೆಗೆ ದಿ ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್ ಸನ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಪತ್ರಿಕೆಗಳ ಕುರಿತು ನಿರಂತರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೫೧ರಲ್ಲಿ "ದ ಸೀ ಅರೌಂಡ್ ಅಸ್" ಎಂಬ ಕೃತಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಾನ್ಯತೆ ಬರಹಗಾರ ಎಂದು ಯು.ಎಸ್.ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬುಕ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಪಡೆದರು. ಇವರ ಮುಂದಿನ ಪುಸ್ತಕ, "ದಿ ಎಡ್ಜ್ ಆಫ್ ದ ಸೀ" ಹಾಗೂ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕದ ಮರುಮುದ್ರಣವಾಗಿರುವ "ಅಂಡರ್ ದಿ ಸೀ ವಿಂಡ್" ಕೂಡ ಇವರ ಪುಸ್ತಕಗಳಾಗಿವೆ. "ಅಂಡರ್ ದ ಸೀ" ಎಂಬ ಪ್ರಬಂಧವು ಸಾಗರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಕುರಿತು ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. "ಹೆಲ್ಪ್ ಯುವರ್ ಚೈಲ್ಡ್ ಟು ವಂಡರ್"(೧೯೫೬)ಮತ್ತು "ಅವರ್ ಎವರ್ ಚೇಂಜಿಗ್ ಶೋರ್"(೧೯೫೭),ಇವರ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪುಸ್ತಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಜೀವನ ಎಂಬ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಪಂಚ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಿಗೆ ಕಲಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಇವರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.
=ಮರಣೋತ್ತರ ಗೌರವ= ೧೯೮೦ರ ಜೂನ್ ೯ರಂದು ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರಿಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರೀಕ ಗೌರವವಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಪದಕವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.
=ನಿಧನ=
ರಾಚೆಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಸನ್ ಅವರು ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೪, ೧೯೬೪ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.
=ಉಲ್ಲೇಖ=
ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನ ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು
ವಿಲಿಯಂ ವೈಮಾರ್ಕ್ ಜೇಕಬ್ಸ್‌
thumb ವಿಲಿಯಂ ವೈಮಾರ್ಕ್ ಜೇಕಬ್ಸ್‌ (1863-1943). ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಣ್ಣ ಕಥೆಗಾರ.
ಬರಹ
ತಾನು ಕಂಡ ನಾವೆಗಳ ಮತ್ತು ನಾವಿಕರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹಾಸ್ಯರಸ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಬರೆಯತೊಡಗಿದ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಕಥೆಗಳು ಈತನ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ವಿಲ್ ಓವನ್‍ನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಪ್ರವಾಸಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಾಗ ರಚಿತವಾದವು. ಮೆನಿ ಕಾರ್ಗೋಸ್ (1896); ದಿ ಸ್ಕಿಪರ್ಸ್ ವೂಯಿಂಗ್ (1897); ಸೀ ಅರ್ಚಿನ್ಸ್ (1898); ಎ ಮಾಸ್ಟರ್ ಆಫ್ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ (1900); ಲೈಟ್ ಫ್ರೈಟ್ಸ್ (1901); ದಿ ಲೇಡಿ ಆಫ್ ದಿ ಬಾರ್ಜ್ (1902); ಆಡ್ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ (1903); ಷಾರ್ಟ್ ಕ್ರೂಯಿಸಸ್ (1907) ಷಿಪ್ಸ್ ಕಂಪನಿ (1911); ನೈಟ್ ವಾಚಸ್ (1914); ಡೀಪ್ ವಾಟರ್ಸ್ (1919); ಸೀ ವಿಸ್ಪರ್ಸ್ (1926)-ಇವು ಈತನ ಕಥಾಸಂಕಲನಗಳು. ಒಂದೆರಡು ಭಯಾನಕ ಕಥೆಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ದಿ ಮಂಕೀಸ್ ಪಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು. ಈತ ಅನೇಕ ನಾಟಕಗಳನ್ನೂ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ.
ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತಿಗಳು ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ
ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ
ಪರಿಚಯ
ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ (ಸಾಲದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ) ಒಂದು ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು ಹೊಸ ಸಾಲವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಲ ಭದ್ರತೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಬಹುದು. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಾಂಡುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಟಿಪ್ಪಣಿ, ಮಸೂದೆಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಖರ್ಚುಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಿಂದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸುಮಾರು ೩೯% ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ (ಎಸ್ಐಎಫ್ಎಂಎ) ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೨೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರ (ಒಟ್ಟು ಸಾಲ ಬಾಕಿ) ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ೧೧೯ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ೪೬ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಿಂದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇ ೪೪ ರಷ್ಟಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಸಾಲಗಳು ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಘಟಕವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಜಾಗತಿಕ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಜಾಗತಿಕ ಇಕ್ವಿಟಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಸುಮಾರು ೩ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲಗಳು ಸೆಕ್ಯೂರಿಟೀಸ್ ಮತ್ತು ಎಕ್ಸ್ಚೇಂಜ್ ಆಕ್ಟ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟಿಗಳಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ(ಭದ್ರತೆಗಳಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಆದರೆ ಬಂಧಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬಾಂಡುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೇಲಾಧಾರದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ (ಆದಾಗ್ಯೂ ಅವುಗಳು ಆಗಿರಬಹುದು), ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ $ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ $ ರ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಪಂಗಡಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲಗಳಂತಲ್ಲದೆ, ಬಾಂಡುಗಳನ್ನು ಚಿಲ್ಲರೆ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ನಡೆಸಬಹುದು. ಸಾಲಗಳಿಗಿಂತ ಬಾಂಡುಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾರಾಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಇವು ಈಕ್ವಿಟಿ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಯುಎಸ್ ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ದಿನನಿತ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಬ್ರೋಕರ್ ವಿತರಕರು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನಡುವೆ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಓವರ್-ದಿ-ಕೌಂಟರ್ (ಒ.ಟಿ.ಸಿ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಂಡುಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಪೋರೆಟ್ ಪದಗಳು, ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಬಾಂಡ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಬೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪುಟಗಳನ್ನು ಫಿನ್ರಾ (FINRA) ದ ಟ್ರೇಡ್ ರಿಪೋರ್ಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಅನುಸರಣೆ ಎಂಜಿನ್, ಅಥವಾ ಟ್ರೇಸ್ (TRACE) ನಲ್ಲಿ ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅದರ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ದ್ರವ್ಯತೆ ಕಾರಣ. ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಅಪಾಯವನ್ನು ಅಳತೆ ಮಾಡಲು ಇತರ ಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಿ ಬಾಂಡ್ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಂಡ್ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿದರಗಳ (ಅಥವಾ ಇಳುವರಿ) ನಡುವಿನ ವಿಲೋಮ ಸಂಬಂಧದಿಂದಾಗಿ, ಬಡ್ಡಿದರವನ್ನು, ಬಡ್ಡಿದರಗಳಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅಥವಾ "ಹಣದ ವೆಚ್ಚ" ಅಳತೆ ಕರಾರಿನ ಆಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಅಥವಾ ಜರ್ಮನಿಗಳಂತಹ ಕಡಿಮೆ ಅಪಾಯದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರಿ ಬಾಂಡ್ಗಳ ಮೇಲಿನ ಇಳುವರಿಯು ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತವಾಗಿ ಅಪಾಯ-ಮುಕ್ತ ದರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಕರೆನ್ಸಿಗಳಲ್ಲಿ (ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್ಗಳು ಅಥವಾ ಯೂರೋಗಳು) ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಇತರ ಬಂಧಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇತರ ಸಾಲಗಾರರು ಯುಎಸ್ ಅಥವಾ ಜರ್ಮನ್ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಡೀಫಾಲ್ಟ್ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಡೀಫಾಲ್ಟ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಡೀಫಾಲ್ಟ್ಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಾರ್ಗವೆಂದರೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಾವತಿಸದಿರುವುದು ಅಥವಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಪಾವತಿಸದಿರುವುದು.
ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ವಿಧಗಳು
ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಅಂಡ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​(SIFMA) ವಿಶಾಲವಾದ ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಐದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತದೆ:-
•ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್
•ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆ
•ಪುರಸಭೆ
•ಅಡಮಾನ ಬೆಂಬಲಿತ, ಆಸ್ತಿ-ಬೆಂಬಲಿತ, ಮತ್ತು ಮೇಲಾಧಾರ ಸಾಲ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು
•ಹಣ thumb|ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಯುರೊಜೋನ್ ಸರ್ಕಾರದ ಬಾಂಡ್ಗಳ ಇಳುವರಿ
ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು
ಬಾಂಡ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಣಕಾಸು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ನಿಧಿಯ ಖರೀದಿದಾರರು (ಸಾಲ ನೀಡುವವರು) ಅಥವಾ ನಿಧಿಯ ಮಾರಾಟಗಾರರು (ಸಂಸ್ಥೆ) ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ.
•ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು
•ಸರ್ಕಾರಗಳು
•ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು
ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬಾಂಡ್ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣ, ಪಿಂಚಣಿ ನಿಧಿಗಳು, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಮ್ಯೂಚುವಲ್ ನಿಧಿಗಳು ಇವನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನಲ್ಲಿ, ಸರಿಸುಮಾರು ಶೇ ೧೦ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. thumb|ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ (ಎಸ್ಎಂಪಿ) ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ ಬಾಂಡ್ ಖರೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತವನ್ನು ನೆಲೆಸಿದೆ (ಮೇ 2010 - ಫೆಬ್ರವರಿ 2012)
ಬಾಂಡ್ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳು
ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಎಸ್ & ಪಿ ೫೦೦ ಅಥವಾ ಸ್ಟಾಕ್ಗಳಿಗಾಗಿ ರಸ್ಸೆಲ್ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳಂತೆಯೇ, ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಬಾಂಡ್ ಸೂಚಕಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಬಾರ್ಕ್ಲೆಸ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಅಗ್ರಿಗೇಟ್ ಬಾಂಡ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್, ಸಿಟಿಗ್ರೂಪ್ ಬಿಜಿ ಮತ್ತು ಮೆರಿಲ್ ಲಿಂಚ್ ದೇಶೀಯ ಮಾಸ್ಟರ್ ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮಾನದಂಡಗಳಾಗಿವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಬಾಂಡ್ ಬಂಡವಾಳಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಬಹುದಾದ ವಿಶಾಲವಾದ ಸೂಚ್ಯಂಕಗಳ ಕುಟುಂಬದ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ಬಂಡವಾಳಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಅಥವಾ ವಲಯದ ಮೂಲಕ ಮತ್ತಷ್ಟು ಉಪವಿಭಾಗಗಳಾಗಿರಬಹುದು.
ಉಲ್ಲೇಖ
ವರ್ಗ:ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು
ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜ್
ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜ್( ೧೫ ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೭೩೯-೦೪ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೦೬). ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಾಯಕ, ಬಂಜಾರ ಸಮುದಾಯದ ಸಂತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ
ಜನನ
ಬಂಜಾರ ಸಮುದಾಯದ ಖಾತೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ದಾವಣಗೆರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲುಕಿನ ಸುರಗೊಂಡನಕೊಪ್ಪ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭೀಮ ನಾಯ್ಕ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಣಿ ಬಾಯಿ ದಂಪತಿಗಳಿಗೆ ೧೫ ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೭೩೯ ರಂದು ಜನಿಸಿದರು.
ಜೀವನ
ಇವರು ವೃತ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಪಶು ಸಾಕಣೆ ಹಾಗೂ ಸಂಗೋಪನೆ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಅವರು ಸಂಗೀತಗಾರ, ದೈರ್ಯಶಾಲಿ ಯೋಧ, ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ವಿರುಧ ಹೋರಾಡಿದ ವಿವೇಚನಾಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯಂದು ಹಾಗೂ ಜಗದಂಬಾ ದೇವಿಯ ಭಕ್ತರು ಆಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತಗಾರರು ತಮ್ಮ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಇವರ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅವರು ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಅವರ ಮೂಲ ಹೆಸರನ್ನು ಸೆವ ರಾಥೋಡ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಮರಣ
ಸೇವಾಲಾಲರು ೦೪ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೦೬ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.
ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು
ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಿಸುವ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಬಂಜಾರ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.
ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜ್ ದೇವಸ್ತಾನಗಳು
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ವಾಶಿಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪೋಹೊರಾ ದೇವಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸಂತ ಶ್ರೀ ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಬಂಜಾರ ಭಕ್ತರು ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಜಗದಾಂಬ ಮಾತಾ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಜಗದಾಂಬ ಯಾಡಿ ಮಂದಿರ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜ್ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕರ್ನಾಟಕದ ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹೊನ್ನಾಳಿ ತಾಲುಕಿನ ಸುರಗೊಂಡನಕೊಪ್ಪ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ.ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಸೇವಾಲಾಲ್ ಮಹಾರಾಜರ ಭಕ್ತರು ಮಾಲಾಧಾರಣೆ ಮಾಡಿ ವ್ರತದಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಮತ್ತು ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪಾದಯಾತ್ರೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಾಯಕ