cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಪುಣೆ
ಮರಾಠಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ
thumbnail|left|ಶನಿವಾರ ವಾಡೆಯ ದಿಲ್ಲಿ ಗೇಟ್ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮರಾಠಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೩೫-೩೬ರ ಸುಮಾರಿನಲ್ಲಿ ಜೀಜಾಬಾಯಿಯು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ಪುಣೆಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪರ್ವವೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಪುಣೆಯ ಲಾಲ್ ಮಹಲ್ ಎಂಬ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿ ಮತ್ತು ಜೀಜಾಬಾಯಿಯ ವಾಸ್ತವ್ಯವಿತ್ತು. ಪುಣೆಯ ಊರದೇವರು - ಕಸಬಾ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವಳು ಜೀಜಾಬಾಯಿ. ೧೭ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಛತ್ರಪತಿ ಶಾಹು ಮಹಾರಾಜನ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ, ಪೇಶವೇ ಬಾಜೀರಾಯನು, ಮುಠಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ಶನಿವಾರವಾಡೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ.
ಖರಡಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧೭೯೫ರಲ್ಲಿ ನಿಜಾಮನಿಗೂ ಮರಾಠರಿಗೂ ಯುದ್ಧವಾಯಿತು. ೧೮೯೭ರ ಖಡಕಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮರಾಠರು ಬ್ರಿಟಿಷರೊಂದಿಗಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತರಾದ ಮೇಲೆ ಪುಣೆ ನಗರವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈ ಸೇರಿತು. ಪುಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮನಗಂಡ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಖಡಕಿಯಲ್ಲಿ ಸೇನಾ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.
೧೮೫೮ರಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ನಗರಪಾಲಿಕೆ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ೧೯ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ಪುಣೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಲು ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದವು.
ಭೂಗೋಳ
ಪುಣೆ ನಗರದ  ಮಧ್ಯಬಿಂದು (Zero milestone) ನಗರದ ಜಿ.ಪಿ.ಓ ಹೊರಗಿದೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ೫೬೦ ಮೀಟರ್ (೧೮೩೭ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಪುಣೆ, ಭೀಮಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳಾದ ಮುಳಾ ಮತ್ತು ಮುಠಾ ನದಿಗಳ ದಂಡೆಯಮೇಲಿದೆ. ಪವನಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಾಯಣಿ ನದಿಗಳು ಈ ನಗರದ ಉತ್ತರ - ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ೮೦೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ವೇತಾಳ ಟೇಕಡಿ ನಗರದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ತಾಣ. ಶಿವಾಜಿಯ ಇತಿಹಾಸದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗ, ೧೩೦೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ , ಸಿಂಹಗಡ ಕೋಟೆಯು ಪುಣೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಕೊಯ್ನಾ ಭೂಕಂಪವಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಸ್ತರದ ಹಾಗೂ ಲಘು ಭೂಕಂಪಗಳು ಆದದ್ದುಂಟು. ಕಾತ್ರಜದಲ್ಲಿ ೨೦೦೪ರ ಮೇ ೧೭ರಂದು ರಿಚ್ಟರ್ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ೩.೨ರಷ್ಟಿದ್ದ ಭೂಕಂಪವಾಗಿತ್ತು.
ಪೇಟೆ
thumbnail|ಶನಿವಾರ ವಾಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೋಟ ಪುಣೆ "ಪೇಟೆ"ಗಳ ನಗರ. ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನಗರವು,  ಹೊಸಹೊಸ ಪೇಟೆಗಳ ಹೆಸರು ಹೊತ್ತು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿತು. ಈ ಪೇಟೆಗಳ ಹೆಸರು ವಾರದ ದಿನಗಳಿಂದ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಹೆಸರು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ. ಪುಣೆಯ ಪೇಟೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇಂತಿದೆ.
ಉಪನಗರಗಳು
ಪುಣೆಯ ಉಪನಗರಗಳು
ಹವಾಮಾನ
ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ತಾಪಮಾನ ೪೩.೩ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦, ೧೯೮೭-೮೮ರಂದು ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು. ಅಂತೆಯೇ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನ ೧.೭ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡು ಜನವರಿ ೧೭ ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು. ಈಚೆಗೆ ಅಂದರೆ ೧೯೯೧ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣಾಂಶ ೨.೮ ಡಿಗ್ರಿ ಸೆಂಟಿಗ್ರೇಡಿಗೆ ಕುಸಿದಿತ್ತು.
ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ
ಪುಣೆ ನಗರದ ೨೫ ಕಿ.ಮೀ. ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗವೂ, ೨೦೪ ಚಿಟ್ಟೆಯಂಥಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ, ೩೫೦ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ, ಮತ್ತು ೬೪ ಸಸ್ತನಿಗಳ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಉದ್ಯಮ
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಪುಣೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔದ್ಯಮಿಕ ಕೇಂದ್ರ. ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ದ್ವಿಚಕ್ರ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಬಜಾಜ್ ಆಟೋ, ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರವಾಸೀ ಮತ್ತು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ವಾಹನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಟಾಟಾ ಮೋಟರ್ಸ್ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿರುವುದು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೈನೆಟಿಕ್, ಡೈಮ್ಲರ್- ಕೈಸ್ಲರ್, ಫೋರ್ಸ್ ಮೋಟರ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ ದೊಡ್ಡ ವಾಹನ ಉದ್ಯಮಗಳಿಗೂ ಪುಣೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.
ಪುಣೆ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಫೋರ್ಜಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ - ಭಾರತ್ ಫೋರ್ಜ್, ಕಮಿನ್ಸ್ ಎಂಜಿನ್ಸ್, ಅಲ್ಫಾ ಲಾವಲ್, ಥರ್ಮ್ಯಾಕ್ಸ್, ಸ್ಯಾಂಡ್ವಿಕ್ ಏಶಿಯಾ, ಥೈಸನ್ ಕ್ರುಪ್ (ಮೊದಲಿನ ಬಖಾವ್ ವೂಲ್ಫ್), ಕೆಎಸ್‍ಬಿ ಪಂಪ್ಸ್, ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಮಾರ್ಶಲ್ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಾಂಕಿತ ಉದ್ಯಮಗಳೂ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿವೆ.
ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ವರ್ಲ್‍ಪೂಲ್ ಮತ್ತು ಎಲ್.ಜಿ., ಖಾದ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಫ್ರಿಟೋ ಲೇಸ್ (ಕೋಕಾ ಕೋಲಾ ಕಂಪನಿ) ಇತ್ಯಾದಿ ಇತರ ಉದ್ಯೋಗಗಳು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇವಲ್ಲದೆ ಮಧ್ಮ ಮತ್ತು ಲಘು ಉದ್ಯಮಗಳೂ ವಿಪುಲವಾಗಿವೆ.
೧೯೯೦ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಂಭವಾದ ಹಿಂಜವಾಡಿಯ ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿ ಐ.ಟಿ. ಪಾರ್ಕ್, ಮಗರಪಟ್ಟಾದ ಸೈಬರ್ ಸಿಟಿ, ತಳವಡೆಯ ಎಮ್.ಐ.ಡಿ.ಸಿ ಸಾಫ್ಟ್‍ವೇರ್  ಪಾರ್ಕ್, ಕಲ್ಯಾಣಿ ನಗರದ ಮೆರಿಸಾಫ್ಟ್ ಐ.ಟಿ. ಪಾರ್ಕ್ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಸಾಫ್ಟ್‍ವೇರ್ ರಂಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪುಣೆ ಭರದಿಂದ ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್, ವಿಪ್ರೋ, ಟೀ.ಸಿ.ಎಸ್, ಟೆಕ್ ಮಹೀಂದ್ರ, ಸತ್ಯಮ್, ಐಫ್ಲೆಕ್ಸ್, ಇವಲ್ಲದೆ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಐ.ಬಿ.ಎಮ್, ಸೀಮನ್ಸ್, ರೆಡ್ ಹ್ಯಾಟ್, ಏ.ಡಿ.ಎಸ್, ಮೊದಲಾದವುಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿವೆ.
ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆ ವಿಪುಲವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಬಿ.ಪಿ.ಓ. ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪುಣೆ ಮುಂದಿದೆ. ಕನ್ವರ್ಜಿಸ್, ಡಬ್ಲ್ಯು.ಎನ್.ಎಸ್, ಇನ್ಫೋಸಿಸ್, ವಿಪ್ರೋ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿರು ಈ ಉದ್ಮದ ಕೆಲ ನಾಮವಂತ ಕಂಪನಿಗಳು.
ವಾಣಿಜ್ಯ
thumbnail|250px|ಪುಣೆಯ ಖಡ್ಡಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮಾರ್ಕೆಟ್ ಯಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮಾ ಫುಲೆ ತರಕಾರಿ ಮಂಡಿ ಕೃಷಿಕರಿಗೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪೇಟೆಗಳು. ಅಂತೆಯೇ ರವಿವಾರ ಪೇಟೆ ಗ್ರಾಹಕೋಪಯೋಗಿ ವಸ್ತುಗಳ ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ. ಬುಧವಾರ ಪೇಟೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಹಾಗೂ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಉಪಕರಣಗಳು, ಚಳಿಗಾಲದ ದಿರುಸುಗಳು, ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಚಿಲ್ಲರೆ ಹಾಗೂ ಸಗಟು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿವೆ. ಬುಧವಾರ ಪೇಟೆಯ ಅಂಗವಾದ ತುಳಶೀಬಾಗ್ ಮತ್ತು ಡೆಕ್ಕನ್ನಿನ ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಲೇನ್ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ದೈನಂದಿನ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಕೇಂದ್ರಗಳು. ಇದೇ ಭಾಗದ ಅಪ್ಪಾ ಬಳವಂತ ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಶಾಲಾ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ರೋಡು ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಂಪಿನ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜೀವನಶಯಲಿಯ ಉಪಕರಣಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಕೆಂದ್ರ. ಅಂತೆಯೇ ಜಂಗಲೀ ಮಹಾರಾಜ ರಸ್ತೆ, ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್ ರಸ್ತೆ, ಕರ್ವೆ ರಸ್ತೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ವಸ್ತುಗಳ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಪೋಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಪುಣೆ ನಗರದ ಪೋಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಾಧಿಕಾರಿ (ಉಪಾಯುಕ್ತ) ರಾಜ್ಯದ ಗೃಹ ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಐ.ಪಿ.ಎಸ್. ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಯ ಪೋಲೀಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬುದಾರಿ ರಾಜ್ಯದ ಗೃಹಖಾತೆಯ ಮೇಲಿದೆ.
ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
thumbnail|250px|ಪುಣೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಸಂಚಾರ ಭಾರತದ ಇತರ ನಗರಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುಣೆ ನಗರ ರಸ್ತೆ, ರೈಲು ಮತ್ತು ವಿಮಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಮೊದಲು ಬರಿಯ ದೇಶೀ ಸ್ಥಾನಗಳ ವಿಮಾನಗಳಿಗಾಗಿ ಇದ್ದದ್ದು, ಈಚೆಗೆ ದುಬೈ ಹಾಗೂ ಸಿಂಗಪುರದಂತಹ ವಿದೇಶೀ ನಗರಗಳಿಗೂ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಹೊಚ್ಚ ಹೊಸ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಪುಣೆಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿ ಚಾಕಣ ಮತ್ತು ರಾಜಗುರುನಗರ ಗ್ರಾಮಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರಕಾರದ ಯೋಜನೆಯಿದೆ. ಇದರ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಮಹಾಮಂಡಲಕ್ಕೆ ವಹಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಶಿವಾಜಿನಗರ ರೈಲ್ವೆ ಸ್ಟೇಷನ್ನುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು. ಪುಣೆ ಸ್ಟೇಷನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ರೈಲುಗಳೂ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಪುಣೆ ಸ್ಟೇಷನ್ ಮತ್ತು ಲೋನಾವಳಾ ಮಧ್ಯೆ ಲೋಕಲ್ ರೈಲುಗಳು ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಪಿಂಪ್ರಿ, ಖಡಕೀ ಮತ್ತು ಚಿಂಚವಡದಂಥಹಾ ಉಪನಗರಗಳನ್ನು ಪುಣೆ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪುಣೆಯಿಂದ ಲೋನಾವಳಾದವರೆಗೆ ಲೋಕಲ್ ಸಂಚರಿಸಿದರೆ, ಅತ್ತ ಮುಂಬಯಿ ಲೋಕಲುಗಳು ಕರ್ಜತ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ವರೆಗೂ ಬರುತ್ತವೆ. ರೈಲ್ವೆ ಆಡಳಿತವು ಲೋನಾವಳಾದ ರೈಲನ್ನು ಕರ್ಜತ್ / ಖೋಪೋಲಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತಿದೆ (೨೦೦೭). ಈ ಯೋಜನೆ ಕೈಗೂಡಿದಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ಮುಂಬಯಿ ಮಧ್ಯೆ ಎಲ್ಲಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೂ ಲೋಕಲಿನ ಸಂಪರ್ಕ ಬಂದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಜತ್ ಪನವೇಲ್ ನಡುವಿನ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ ಪೂರ್ತಿಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮುಂಬಯಿ ಪುಣೆ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ೨೯ಕಿ.ಮೀ.ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿದೆ.
೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ತಿಗೊಳಿಸಲಾದ ಮುಂಬಯಿ ಪುಣೆ ದ್ರುತಗತಿ ಹೆದ್ದಾರಿ (Express way) ಯಿಂದಾಗಿ ಇವೆರಡು ನಗರಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಚಾರ ಹೆಚ್ಚು ಆರಾಮದಾಯಕವೂ, ಶೀಘ್ರಗತಿಯದೂ ಆಗಿದೆ. ಮುಂಬಯಿ ಪುಣೆ ನಡುವಿನ ಸುಮಾರು ೧೯೨ ಕಿ.ಮೀ. ಅಂತರವನ್ನು ಈಗ ಕೇವಲ ಎರಡೂವರೆಯಿಂದ ಮೂರು ತಾಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸಬಹುದು. ಮುಂಬಯಿ ಪುಣೆ ನಡುವೆ ಸುಮಾರು ಪ್ರತಿ ೧೫-೨೦ ನಿಮಿಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಬಸ್ಸು ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಸರಕಾರೀ ಮತ್ತು ಖಾಸಗೀ ಬಸ್ಸುಗಳು ಪುಣೆಯಿಂದ ದೂರದ ಬೆಂಗಳೂರು, ಹೈದರಾಬಾದುಗಳಿಗೂ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ರಸ್ತೆ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬಸ್ಸುಗಳು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗಳಿಗೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.
೨೦೧೦ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಪುಣೆ ಐ.ಟಿ. ಉದ್ಯೋಗದ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ. ಪುಣೆಯ ನೌಕರಿ ಮಾಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ಭರದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಅದರೊಂದಿಗೇ ಕಾರುಗಳು ಮತ್ತು ದ್ವಿಚಕ್ರವಾಹನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಏರುತ್ತಿದೆ. ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ೨ ಲಕ್ಷ ಕಾರುಗಳೂ, ೧೦ ಲಕ್ಷ ದ್ವಿಚಕ್ರವಾಹನಗಳೂ ಇದ್ದವೆಂದು ಅಂದಾಜಿದೆ. ಈ ವಾಹನಗಳ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಹನದಟ್ಟಣೆ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ರಸ್ತೆಗಳ ಅಗಲೀಕರಣ, ಫ್ಲೈ ಓವರುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಇವುಗಳು ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಕಾರ್ಯಗತವಾಗಲೂ ವಿಳಂಬವಾಗುತ್ತಿದೆ. ಪಾರ್ಕಿಂಗಿಗೆ ಜಾಗ ಸಿಗುವುದು ದುಸ್ತರವಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಪುಣೆಯ ಉಪನಗರಗಳಾದ ಕಲ್ಯಾಣಿನಗರ, ವಿಮಾನನಗರ, ಮಗರಪಟ್ಟಾ, ಪಿಂಪ್ರಿ, ಚಿಂಚವಾಡ, ಬಾಣೇರ್, ವಾಕಡ್, ಔಂಧ್, ಹಿಂಜೆವಾಡಿ, ಬಿಬ್ವೇವಾಡಿ, ವಾನವಡಿ, ನಿಗಡಿ ಇವೆಲ್ಲಾ ಬಿರುಸಿನಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಪಿ.ಎಮ್.ಟಿ ಮತ್ತು ಪಿ.ಸಿ.ಎಮ್.ಟಿ ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪುಣೆ ಮತ್ತು ಪಿಂಪ್ರಿ-ಚಿಂಚವಾಡ ನಗರಪಾಲಿಕೆಗಳು ನಡೆಸುವ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿದ್ದರೂ, ಅದು ಏರುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ.ಇದಲ್ಲದೆ ಆಟೋರಿಕ್ಷಾಗಳೂ ಲಭ್ಯವಿವೆ.
ಜನಜೀವನ
೨೦೦೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪುಣೆ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೪೪,೮೫,೦೦೦. ಇದರಲ್ಲಿ ಪಿಂಪ್ರಿ ಚಿಂಚವಾಡ ಅವಳಿ ನಗರಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಭರದಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‍ವೇರ್ ಉದ್ಯಮಗಳಿಂದಾಗಿ ಪರಪ್ರಾಂತೀಯರ ವಲಸೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಏರುತ್ತಿದೆ. ೨೦೦೩ರಿಂದ ಕಟ್ಟಡ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಗತಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಪುಣೆಯ ತಲಾ ಉತ್ಪನ್ನ (per capita income) ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ಬಡವ-ಶ್ರೀಮಂತರ ನಡುವಿನ ಅಂತರವೂ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಪುಣೆ ವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಪುಣೇಕರ್ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದುಂಟು. ನಗರ ಮುಖ್ಯ ಭಾಷೆ ಮರಾಠಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲೀಷ್ , ಕನ್ನಡ, ಹಿಂದಿಗಳೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.
ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸು
ಕಾಕಾ ಹಲವಾಯಿಯವರ ಸಿಹಿ ತಿಂಡಿಗಳು, ಚಿತಳೆ ಬಂಧುರವರ ಬಾಕರವಡಿ, ಅಂಬಾ ಬರ್ಫಿ, ಸುಜಾತಾ ಮತ್ತು ಕಾವರೆ ಇಲ್ಲಿಯ ಮಸ್ತಾನಿ, ಬುಧಾಣಿಯವರ ಆಲೂ ವೇಫರ್ಸ್, ಲಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ಚಿವಡಾ ಇವು ಪುಣೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ಜಂಗಲೀ ಮಹಾರಾಜ ರಸ್ತೆ, ಕ್ಯಾಂಪಿನಲ್ಲಿಯ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧೀ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟ್ ರಸ್ತೆಗಳು, ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್ ರಸ್ತೆ, ಇವು ಖಾದ್ಯ ಪ್ರಿಯರ ವಿಶೇಷ ತಾಣಗಳು. ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್ ರಸ್ತೆಯ ವೈಶಾಲಿ ಹೋಟೆಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಸಿಧ್ದವಾಗಿದೆ. ಅಮೃತತುಲ್ಯ ಎಂಬ ಚಹಾದ ಅಂಗಡಿ ಪುಣೆಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನು ಬಾಕೀ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಗರಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಸಳ್, ವಡಾ ಪಾವ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಗಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಪುಣೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ಡೈನಿಂಗ್ ಹಾಲುಗಳು. ಅಗ್ಗವಾದರೂ "ಅನ್ ಲಿಮಿಟೆದ್" ಊಟ ಇವುಗಳ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ. ರಸ್ತೆಯ ಕೈಗಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ, ಕಛ್ಛೀ ದಾಬೇಲಿ, ಭೇಳ್ ( ಮಂಡಕ್ಕಿಯ ಪ್ರಕಾರಗಳು), ಪಾಣಿಪುರೀ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ನಗರ ಹಳೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಹಾಪುರೀ ಪದ್ಧತಿಯ ಊಟ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಸಾರಮಾಧ್ಯಮಗಳು
ಸಕಾಳ, ಲೋಕಸತ್ತಾ, ಫುಢಾರಿ ಮತ್ತು ಕೇಸರೀ ಮೊದಲಾದ ಮರಾಠೀ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ, ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್, ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಮೊದಲಾದ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಪತ್ರಿಕೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ. ಆಕಾಶವಾಣಿ, ರೇಡಿಯೋ ಮಿರ್ಚಿ ಮತ್ತು ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠದವರ ವಿದ್ಯಾವಾಣಿ ಇವುಗಳ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಲು ಸಿಗುತ್ತವೆ. ಝೀ ಮರಾಠಿ, ಈ ಟಿವಿ ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಇವು ಮರಾಠಿ ವೀಕ್ಷಕರ ಮೆಚ್ಚಿನ ಟಿವಿ ವಾಹಿನಿಗಳು. ಇವಲ್ಲದೆ ಬಾಕೀ ನಗರಗಳಲ್ಲಿಯಂತೆ ಅನೇಕ ಇಂಗ್ಲೀಷ್, ಹಿಂದಿ, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಕೇಬಲ್ ವಾಹಿನಿಗಳೂ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ.
ಸಂಸ್ಕೃತಿ
ಪುಣೆಯನ್ನು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುವ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆ ಮಾದರಿ ಮರಾಠಿ ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಸಿಕರಾದ ಪುಣೆ ವಾಸಿಗಳಿಗಾಗಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಸಂಗೀತ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ನಾಟಕ ಇತ್ಯಾದಿ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಜರುಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ.
ಗಣೇಶೋತ್ಸವ
೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ ಲೋಕಮಾನ್ಯ ತಿಲಕರಿಂದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣೇಶೋತ್ಸವ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಿದರೂ, ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬದ ಸೊಗಸೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದು. ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಿಂದ (ಸಾಧಾರಣ ಆಗಸ್ಟ್ ಇಲ್ಲ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರಿನಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ) ಹಿಡಿದು ಮುಂದಿನ ಹತ್ತು ದಿನಗಳ ತನಕ, ಅಂದರೆ, ಅನಂತ ಚತುರ್ದಶಿಯವರೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪುಣೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ವಾತಾವರಣವಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ನೋಡಿ ಆನಂದಿಸಲು ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಜನ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಓಣಿಓಣಿಗಳ್ಲಿಯೂ ಗಣೇಶ ಮಂಡಳಗಳ ಅಬ್ಬರ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರವಾಸೀ ಮಹಾಮಂಡಳವು ಇದೇ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ  ದೊಡ್ಡ ಮೇಳವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಖ್ಯಾತನಾಮರಿಂದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಅನಂತ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ವಿಸರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಹಬ್ಬ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂದಿನ ಮುಂಜಾನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ವಿಸರ್ಜನೆಯು ಮಾರನೆ ದಿನ ಮುಂಜಾನೆಯವೆರಗೂ ನಡೆದಿರುತ್ತದೆ.
ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಐದು ನಿರ್ದಿಷ್ಡ ಗಣಪತಿ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ ಮೊದಲ ಪಟ್ಟ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಣ ಪ್ರತಿಷ್ಟಾಪನೆ ಮಾಡಿದ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿ ಉತ್ಸವಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರುತ್ತಾರೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಕಲೆಗಳಾದ ಡೋಲು, ಲೇಝಿಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನೂ ನೋಡಬಹುದು. ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳೂ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಇಂಥಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸವಾಯಿ ಗಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತ ಮಹೋತ್ಸವ
ಡಿಸೆಂಬರಿನಲ್ಲಿ ಸವಾಯಿ ಗಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತ ಮಹೋತ್ಸವ ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾರಂಭ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೂರು ರಾತ್ರಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ  ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ದಿಗ್ಗಜಗಳು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇಮಿಗಳಿಗೆ ಇದೊಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಹಬ್ಬ.
ಧರ್ಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮ
ಚತುಃಶೃಂಗಿ ಮಂದಿರ ನಗರದ ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮದ ಗುಡ್ಡದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿದೆ. ನವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಜನದಡ್ಡಣೆಯಿರುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪರ್ವತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
ಪುಣೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರು ಆಳಂದಿ ಮತ್ತು ದೇಹೂ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಆಳಂದಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರನ ಮತ್ತು ದೇಹೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಂತ ತುಕಾರಾಮನ ಸಮಾಧಿಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ವಾರಕರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಕ್ತರುಗಳು ಇಲ್ಲಿಂದ ಈ ಸಂತರುಗಳ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ಪಂಢರಪುರದವರೆಗೆ ಕಾಲುನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಷಾಢದ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಈ ಭಕ್ತರುಗಳು ಪಂಢರಪುರದಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಹೂದಿಗಳ (ಬೆನೆ ಇಸ್ರೇಲ್) ದೊಡ್ಡ ಜನವಸತಿಯಿದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಓಹೇಲ್ ಡೇವಿಡ್ ಎಂಬ ಇವರ ಸಿನೆಗಾಗ್ (ಯಹೂದಿಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸ್ಥಳ) ಏಶಿಯಾದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದು. ಪುಣೆ ಮೆಹೆರಬಾಬಾ ಎಂಬ ಸಂತರ ಜನ್ಮಸ್ಥಾನ. ಆಚಾರ್ಯ ರಜನೀಶರ ಆಶ್ರಮ ಪುಣೆಯ ಕೋರೆಗಾಂವ್ ಪಾರ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಭೇಡಿ ನೀಡುವ ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಸೌಕರ್ಯಗಳೂ, ಬೃಹತ್ ಧ್ಯಾನಗೃಹವೂ ಸೇರಿದಂತೆ, ಇವೆ.
ಶಿಕ್ಷಣ
thumbnail|250px|[[ಪುಣೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಕಟ್ಟಡ]] thumbnail|250px|ಫೆರ್ಗುಸನ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಮುಖ್ಯ ಕಟ್ಟಡ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರ ಪುಣೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹೆಸರಾಯಿತು. ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆ (National Chemical Laboratory), ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂರಕ್ಷಣ ಪ್ರಬೋಧಿನಿ (National Defence Academy) ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯೂ ಈ ಹೆಸರು ಬರಲಿಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಫರ್ಗ್ಯುಸನ್ ಕಾಲೇಜು, ಸ.ಪ. ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸರಕಾರೀ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಾಲೇಜು ಈ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಂತೂ ೧೯೦೦ರಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದವು. ಇವಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿದ್ದು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆಂದು ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುಣೆ ವಾಸಿಗಳೂ ಸಹ ಉಚ್ಚ ಶಿಕ್ಷಣ - ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದೆಲ್ಲದರಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ "ಪೂರ್ವದ ಆಕ್ಸ್‍ಫರ್ಡ್" ಎಂದು ಹೆಸರು ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಈಗಲೂ ಅನ್ವರ್ಥವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಶಿಕ್ಷಣ
ಪುಣೆ ನಗರಪಾಲಿಕೆಯು ಅನೇಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಖಾಸಗೀ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಶಾಲೆಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಪುಣೆಯ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿಯ ಬಹುತೇಕ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ ಐ ಸಿ ಎಸ್ ಇ ಮತ್ತು ಸಿ ಬಿ ಎಸ್ ಇ ಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಶಾಲೆಗಳೂ ಬೇಕಾದಷ್ಟಿವೆ. ಜಪಾನಿ ಭಾಷಾ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪುಣೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೇ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಜಪಾನಿ ಭಾಷೆಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಜರ್ಮನ್ (ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮ್ಯುಲ್ಲರ್ ಭವನ), ಫ್ರೆಂಚ್ ( ಆಲಿಯಾಂಸ್ ಫ್ರಾಂಸೆ ದ ಪೂನಾ) ಈ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲು ಕಲಿಯುವ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ತರಗತಿಯೀಮದಲೇ ರಶಿಯನ್, ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಕಲಿಯುವ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ.
ಉಚ್ಚ ಶಿಕ್ಷಣ
ಪುಣೆಯ ಬಹುತೇಕ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ ಕೆಲವು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ.
ಪುಣೆಯ ಹೆಸರಾಂತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು
ಪುಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿಯೇ ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಒಂದು ಅಂದಾಜಿದೆ.
ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
ಪುಣೆ ವಿದ್ಯಾಪೀಠವಲ್ಲದೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೆಂದರೆ
ಮಿಲಿಟರಿ ಶಿಕ್ಷಣ
ಮಿಲಿಟರಿ ನಡೆಸುವ ಅನೇಕ ಶಿಕ್ಷಣ / ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ
ಕ್ರೀಡೆ
ಪುಣೆಯ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಕ್ರೀಡೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್. ಇದಲ್ಲದೆ ಹಾಕಿ, ಫುಟ್ಬಾಲ್, ಟೆನಿಸ್ ಮತ್ತು ಕಬಡ್ಡಿ ಸಹಾ ಸಾಕಷ್ಟು ಲೋಕಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮೆರಥಾನ್ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಏರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ನಿನ ಕೇಂದ್ರ ಕಛೇರಿ ಇಲ್ಲಿಯ ನೆಹರೂ ಸ್ಟೇಡಿಯಮ್ಮಿನಲ್ಲಿದೆ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಜಮಖಾನಾದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ೧೯೯೪ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ನಡೆದದ್ದು ಬಾಲೇವಾಡಿಯ ಶಿವಛತ್ರಪತಿ ಕ್ರೀಡಾ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ. ಇದೇ ಸಂಕುಲದಲ್ಲಿ ೨೦೦೮ರ ಕಾಮನ್ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಜರುಗಲಿವೆ. ಪುಣೆಯ ಕೆಲವು ಖ್ಯಾತನಾಮ ಕ್ರೀಡಾ ಪಟುಗಳೆಂದರೆ ಹೇಮಂತ ಮತ್ತು ಹೃಷೀಕೇಷ ಕಾನೇಟಕರ್, ರಾಧಿಕಾ ತುಳಪುಳೆ ಮತ್ತು ನಿತಿನ್ ಕೀರ್ತನೆ. ಭಾರತೀಯ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ನಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸುರೇಶ್ ಕಲ್ಮಾಡಿ ಪುಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯ.
ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು
thumbnail|ಆಗಾಖಾನ್ ಅರಮನೆ
ಪುಣೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳೆಂದರೆ ಪರ್ವತೀ, ಸಿಂಹಗಡ ಕೋಟೆ, ಶನಿವಾರ ವಾಡೆ, ಖಡಕವಾಸಲಾ ಆಣೆಕಟ್ಟು, ರಾಜಾ ದಿನಕರ್ ಕೇಳ್ಕರ್ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ಪಾನಶೇಟ್ ಆಣೆಕಟ್ಟು, ಬಾಲಗಂಧರ್ವ ರಂಗಮಂದಿರ, ಲಾಲ್ ಮಹಲ್, ಆಗಾಖಾನ್ ಅರಮನೆ,
ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಟ್ಟಣಗಳು ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು
ಕ್ರಿಷಿ ತಾಪಂಡ
ಮುಖ್ಯ ಮೆನು ತೆರೆ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ	ಹುಡುಕು Show my notifications ಬದಲಾವಣೆಗಳು ನಂತರದ ಸಂಪಾದನೆ → Krishi Thapanda ೫,೫೪೨ BYTES ADDED, ೨೭ ನಿಮಿಷಗಳ ಹಿಂದೆ "Krishi Thapanda" ಪುಟವನ್ನು ಅನುವಾದಿಸುವುದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು ಕ್ರಿಷಿ ತಾಪಂಡ ಅವರು ರೂಪದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ಭಾರತೀಯ ನಟಿಯಾಗಿ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ. ಅವರು ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಅಕಿರ ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ೨೦೧೬ರ 'ಎಸ್ಐಐಎಂಎ'ನ ಉತ್ತಮ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಇವರು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದ್ದರು.
ಅವರು ೨೦೧೪ರ ಮಿಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಕಿರೀಟವನ್ನು ತಮ್ಮ ಮುಡಿಗೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇವರು ಕನ್ನಡದ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೫ನೇಯ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.
ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ
ಕ್ರಿಷಿ ತಾಪಂಡ ಅವರು ೨೩ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ರಂದು ಕೊಡಗಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಚಿನ್ಮಯ ವಿದ್ಯಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಪದವಿಯನ್ನು(ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ ) ಎಚ್ಏಎಲ್ ನಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು.
ವೃತ್ತಿಜೀವನ
ರೂಪದರ್ಶಿ ಹಾಗು ನಟಿಯಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವಮುನ್ನ ಇವರು ಇಂಟರ್ಕಾಲ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
೨೦೧೫-೨೦೧೬
ಇಂಟರ್ಕಾಲ್ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೆ 'ಕಹಿ' ಅನ್ನುವ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಲು ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು.
'ಕಹಿ' ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮೊದಲು ಶುರುವಾದದ್ದಾದ್ರು ಸಹ 'ಅಕಿರ' ಚಿತ್ರ ಮೊದಲು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. 'ಅಕಿರ' ಚಿತ್ರವು ಮೇ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಗೊಂಡಿತು ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ಲಾವಣ್ಯ ಅನ್ನುವ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.
೨೦೧೭-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ
ಈ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳ ನಂತರ ಕ್ರಿಶಿ ಅವರು ವಿಜಯ್ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಹಾಗು ಕಾರುಣ್ಯ ರಾಮ್ ಅವರೊಡನೆ 'ಎರಡು ಕನಸು' ಅನ್ನುವ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರವು ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು.
ಜುಲೈ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ 'ಕನ್ನಡಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದನ್ನು ಒತ್ತಿ' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಪ್ರಮೇಯ' ಅನ್ನುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಅಭಿನಯಿಸಿದರು.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
<references group="" responsive="">
ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಕೊಡವರು ವರ್ಗ:ನಟಿ ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡತಿ ವರ್ಗ:೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಕನ್ನಡ ನಟಿ ವರ್ಗ:ರೂಪದರ್ಶಿ ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations Bha20991 ೮೫ EDITS
ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮಾಡದಿದ್ದ ಹೊರತು ಪಠ್ಯ "CC BY-SA 3.0" ರಡಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಗೋಪ್ಯತೆಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್
ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯ, ಐಹೊಳೆ
ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯವು ೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮೂಲತಃ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿರುವ ಇದು ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಶೈವ, ವೈಷ್ಣವ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ದೇವತೆಗಳ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಅಲಂಕೃತ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪರಿಹಾರ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಇದು ಅದರ ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಯೋಜನೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಆರಂಭಿಕ ಚಾಲುಕ್ಯ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ೧೩ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಹಿಂದೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಸುಲ್ತಾನರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ದುರ್ಗ ಅಥವಾ ಕೋಟೆಯ ರಚನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಾರಣ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಈಗ ದುರ್ಗಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮರುಶೋಧಿಸಿದಾಗ ಈ ಕಲ್ಲುಮಣ್ಣುಗಳ ನೋಟವು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತ್ತು (ಈಗ ಅದು ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ, ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ). ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣದ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ದಿನಾಂಕ
ದೇವಾಲಯವು ೭ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜವಂಶದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಢಾಕಿ ಮತ್ತು ಮೈಸ್ಟರ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಶಾಸನವು ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮೂಲತಃ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕುಮಾರ ಎಂಬಾತ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಸರಿಯಾದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿಲ್ಲ.
ಇತಿಹಾಸಶಾಸ್ತ್ರ
ಐಹೊಳೆಯಲ್ಲಿರುವ ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯವು ಪತ್ತೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ತಪ್ಪು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಗೆ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಗ್ಯಾರಿ ಟಾರ್ಟಕೋವ್ ಅವರು, ಇದು ಹೇಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರನ್ನು ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸಿತ್ತು, ತಪ್ಪಾಗಿ ಗುರುತಿಸ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ಕೆಲವರು ಹೇಗೆ ಹಿಂದಿನ ಹಿಂದೂಗಳು ತಮಗೆ ಸೇರದ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಸುದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ವಿವರವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೧೮೬೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಫಿರಂಗಿ ಅಧಿಕಾರಿ ಬ್ರಿಗ್ಸ್ ಅವರು ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಮರು-ಶೋಧಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಗ್ಸ್ ಅದರ ಕಲೆ ಮತ್ತು ರಚನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರು, ಆರಂಭಿಕ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ಇವುಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಜೇಮ್ಸ್ ಫರ್ಗುಸ್ಸನ್ ಅದರ ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಆಕಾರದಿಂದಾಗಿ ಬೌದ್ಧ ಸ್ಮಾರಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀಯ ಹಿಂದೂಗಳಿಂದ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಬೌದ್ಧ ಚೈತ್ಯ ಸಭಾಂಗಣದ ಅದ್ಬುತ, ರಚನಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಫರ್ಗುಸನ್ ಮತ್ತಷ್ಟು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇತರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಉಬ್ಬುಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಕಗಳಂತಹ ಇತರ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದಾಗ, ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ವಿಕಸನಗೊಂಡವು. ಜೇಮ್ಸ್ ಬರ್ಗೆಸ್ ಅವರು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇದು ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂಗಳು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಪುರಾವೆಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೆನ್ರಿ ಕೂಸೆನ್ಸ್ ಅವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸೂರ್ಯ-ನಾರಾಯಣ (ವಿಷ್ಣು) ಮೂಲಕ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರು. ೧೯೬೦ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಐಹೊಳೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಅನ್ವೇಷಿಸಿ, ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಸಂಶೋಧಿಸಿದಾಗ ಹೊಸ ಶಾಸನಗಳು ದೊರೆತವು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿದ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿ.ಶ ೭೦೦ ರ ಹೊಸ ಶಾಸನ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ ಕೆ.ವಿ ರಮೇಶ್ ಅವರು ನಿಖರವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಿದರು, ನಂತರ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಪಾಡಿಗಾರ್ ಅವರು ಅನುವಾದಿಸಿದರು. ಈ ಶಾಸನವು ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ ಆದಿತ್ಯ (ಸೂರ್ಯ) ನಿಗಾಗಿ ಕುಮಾರನಿಂದ ದೇವಾಲಯವು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿತು.
ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಕುರಿತು ಟಾರ್ಟಕೋವ್ ಅವರ ವಿವರವಾದ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳ ಜಡತ್ವ ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಯುಗದ ಪಾಂಡಿತ್ಯದಿಂದ ಏಕರೂಪ ಮಾಹಿತಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯು ತಪ್ಪುಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಸಿನ್ಹಾ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲಿನ ಪುರಾವೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನದ ಬದಲಿಗೆ, ಮೂಲ ಪೌರಸ್ತ್ಯವಾದಿ ಚೌಕಟ್ಟು ಭಾರತೀಯ ಲೇಖಕರ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ. ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು, ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳು ಏನೇ ಹೇಳಿದರೂ ಬೌದ್ಧ ಅಥವಾ ಬೌದ್ಧ-ಪ್ರೇರಿತ ಎಂದು ಬರೆಯುವುದು ಜಾನಪದವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಟಾರ್ಟಕೋವ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಟಾರ್ಟಕೋವ್ ಅವರು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೊದಲು, ಜಾರ್ಜ್ ಮಿಚೆಲ್ ಅವರಂತಹ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಈ ೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ದೇವಾಲಯದ ಯೋಜನೆಯು ರಾಕ್-ಕಟ್ ಚೈತ್ಯ ಸಭಾಂಗಣದ (ಸುಮಾರು ೧೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಬೌದ್ಧ ಗುಹೆಗಳ) ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಟಾರ್ಟಕೋವ್ ಅವರ ಪುಸ್ತಕದ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಇತರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಹಿಮಾಂಶು ಪ್ರಭಾ ರೇ ಅವರು ಹತ್ತು ಶತಮಾನಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರತೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಅನೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಕುರಿತು ಆರಂಭಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಫಿಲಿಪ್ ಹಾರ್ಡಿಂಗ್ ಪ್ರಕಾರ, ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯವು ಒಳ ಮತ್ತು ಹೊರ ಅಂಬ್ಯುಲೇಟರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ದೇವಾಲಯದ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ - ಆರಂಭಿಕ ಸಂಶೋಧಕರು ಬೌದ್ಧ ಚೈತ್ಯ ಸಭಾಂಗಣಗಳ ವ್ಯುತ್ಪನ್ನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಇದನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರೂಪವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Durga_temple%2C_Aihole_Karnataka.jpg/280px-Durga_temple%2C_Aihole_Karnataka.jpg|left|thumb|ಐಹೊಳೆ ದುರ್ಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕಟ್ಟಡ ವಿನ್ಯಾಸ ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯವು ಅದರ ಗರ್ಭಗುಡಿಗಾಗಿ ಒಂದು ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಮಂಟಪದ ಚೌಕಾಕಾರದ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಐಹೊಳೆಯ ೧೨೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ನಾನ್-ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಯ ನಾಗರಾ-ಲಟೀನಾ ಶಿಖರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಂಟಪದಂತಹ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಇದು ಆಯತಾಕಾರದ ಮತ್ತು ಚೌಕಾಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಹಾಗೂ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಖಾಕಾಟುಸ್ಕಿ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಿದೆ. ಇದು ಒಳಗೆ ಆಂಬ್ಯುಲೇಟರಿ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಕಲ್ಪನೆಯು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಧಿಷ್ಠಾನವು ನಾಗರ ಖುರ-ಕುಂಭದಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಲಂಕಾರವು ದ್ರಾವಿಡವಾಗಿದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಮೂಲ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂದರೆ ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ಕಂಬಗಳ ಸಾಲು ನಡೆಯುವ ದಾರಿಯ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ದೇವರುಗಳು ಅಥವಾ ದೇವತೆಗಳ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ದೇಗುಲದ ಹೃದಯಭಾಗವು ( ಗರ್ಭಗೃಹ ) ಒಂದು ಗೋಪುರದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ, ಇದು ಭವಿಷ್ಯದ ಉನ್ನತ ಗೋಪುರಗಳಾದ ಶಿಖರಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.
ಮುಂಭಾಗದಿಂದ ದೇವಾಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಎರಡು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಮುಖಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸಮಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಚೌಕಾಕಾರದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಮುಖಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಪೆರಿಸ್ಟೈಲ್ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಸುತ್ತಲೂ ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಂಡೆಯನ್ನು ಗೂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಮುಖಮಂಟಪವು ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕೋಣೆಗಳಿಂದ (ಮುಖಮಂಟಪ ಮತ್ತುಸಭಾಮಂಟಪ) ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಹೃದಯಭಾಗಕ್ಕೆ (ಗರ್ಭಗೃಹಕ್ಕೆ) ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿ ಖಾಲಿಯಾಗಿದೆ.
ಕಲಾಕೃತಿ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/8th_century_Durga_Surya_temple_goddess_Mahishasuramardini_with_powers_of_all_gods_killing_buffalo_demon%2C_Aihole_Hindu_temples_and_monuments.jpg/220px-8th_century_Durga_Surya_temple_goddess_Mahishasuramardini_with_powers_of_all_gods_killing_buffalo_demon%2C_Aihole_Hindu_temples_and_monuments.jpg|left|thumb| ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ಧಿನಿ. ದುರ್ಗಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ಪ್ರವೇಶ ಸ್ತಂಭಗಳು, ಮುಖಮಂಟಪ ಸ್ತಂಭಗಳು, ಆಂಬ್ಯುಲೇಟರಿಯ ಮೊದಲ ಎರಡು ಕೊಲ್ಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸೈಡಲ್ ಆಂಬ್ಯುಲೇಟರಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಕೆಲವು ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅಪ್ಸೈಡಲ್‍ನ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಗಿರುವ ಕಂಬಗಳು ಸರಳವಾಗಿದೆ.
ಭಕ್ತನು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಮುಖಮಂಟಪದ ಮೂಲಕ ಸ್ತಂಭಗಳು ಮತ್ತು ಚೌಕಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಾಮ (ಮಿಥುನ, ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ ಸಂತೋಷದ ದಂಪತಿಗಳು) ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವಾರಪಾಲಕರನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆಳಗೆ, ಮುಖಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಮಂಟಪಗಳ ತಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಾಮಾಯಣದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಣ್ಣ ಫಲಕಗಳಿವೆ.
ಗುಢ-ಮಂಟಪದ ದ್ವಾರದ ಚೌಕಟ್ಟು ಆರು ಶಾಖಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ನಾಗ, ವಲ್ಲಿ, ಸ್ತಂಭ, ಮಿಥುನ, ವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಅಲಂಕಾರ ಗುಂಪುಗಳು. ಈ ದ್ವಾರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ತಳದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಯಮುನಾ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದು, ಅವರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪರಿಚಾರಕರು ಇದ್ದಾರೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕಲಾಕೃತಿಯು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಂತಕಥೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಧರ್ಮ ಫಲಕಗಳು ಆಂಬ್ಯುಲೇಟರಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳು (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಿಂದೂ ಶೈಲಿಯ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ): link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/700_CE_Durga_temple_major_art_works%2C_Aihole_Karnataka.jpg/220px-700_CE_Durga_temple_major_art_works%2C_Aihole_Karnataka.jpg|thumb| ಪ್ರಮುಖ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಸ್ಥಳ, ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯ
ಧಾಕಿ ಮತ್ತು ಮೈಸ್ಟರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಾಪಿತ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
ದುರ್ಗಾ ದೇವಾಲಯದ ಚಾವಣಿಯು ಕೆತ್ತಿದ ಫಲಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಈಗ ಇವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ, ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದ ವಸ್ತುವಾಗಿದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
<references group="" responsive="1">
ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ
ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ದೇವಾಲಯಗಳು ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು
ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ
ಪ್ರಥಮ ಸಂಸ್ಕಾರ ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಮ್ಮ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ದೈವೀಕ ಜೀವ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜನ್ಮ ಪಾಪವನ್ನೂ ಪರಿಹರಿಸಿ, ನಮಗೆ ದೈವೀಕ ಜೀವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ನಮ್ಮನ್ನು ದೇವರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸಭೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಕಾರವೇ ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ. ಕ್ರಿಸ್ತರು ತನ್ನ ಧರ್ಮಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಪೆ ತುಂಬಿದ ಹೊಸ ಜೀವನವನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಜನನವನ್ನು 'ಪಾಪಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮರಣವನ್ನು ನಾವು ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡಾಡುತ್ತೇವೆ. ಜಲ ಮತ್ತು ಆತ್ಮರ ಮುಖಾಂತರ ಪುನರ್ಜನನ
ಧೃಢೀಕರಣ
ನಮ್ಮನ್ನು ಸತ್ಯ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಲಪಡಿಸುವುದುಕ್ಕಾಗಿ ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರನ್ನೂ ಅವರ ವರಗಳನ್ನೂ ನಮಗೆ ಕೊಡುವ ಸಂಸ್ಕ್ಕಾರವೇ ಧೃಡೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ನಾವು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ಪವಿತ್ರಾತ್ಮರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ, ಧರ್ಮದ ಮುಖ್ಯ ಸತ್ಯಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಅನಂತರ ಪಾಪವಿಜ್ಞಾಪನೆ ಮಾಡಿ, ಸಾದ್ಯವಾದರೆ ಪರಮ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.
ಅದ್ನಾನ್
ಅದ್ನಾನ್ ಬಿನ್ ಉದದ್ (ಅರಬ್ಬಿ: عدنان بن أدد) (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 122) ― ಅರೇಬಿಯದ ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಅರಬ್ಬರ ಪೂರ್ವ ಪಿತಾಮಹ. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಪೈಗಂಬರರ ಪೂರ್ವಜರಲ್ಲೊಬ್ಬರು. ಇವರ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಅದ್ನಾನಿಗಳು (Adnanite) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಅರೇಬಿಯದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಅರಬ್ಬರನ್ನು ಕಹ್ತಾನಿಗಳು (Qahtanite) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಕಹ್ತಾನ್‌ರ ಸಂತತಿಗಳು.
ವಂಶ
ಅದ್ನಾನ್ ಅಬ್ರಹಾಂರ ಮಗ ಇಷ್ಮಾಯೇಲರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದವರು. ಅರಬ್ ಐತಿಹ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಹೇಳುವಂತೆ ಇವರು ಇಷ್ಮಾಯೇಲರ ಮಗ ಕೇದಾರರ ವಂಶದವರು. ಇವರ ಸಂತತಿಗಳು ಅರೇಬಿಯದ ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು.
ಹೆಚ್ಚಿನ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಅದ್ನಾನ್ ಮತ್ತು ಇಷ್ಮಾಯೇಲರನಡುವಿನ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುವವರನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕುಟುಂಬ
ಅದ್ನಾನ್ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರ ಮಲತಾಯಿ ಮಗ ಯಕ್‌ಶಾನ್‌ರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಮಹ್ದದ್ ಬಿಂತ್ ಲಹ್ಮ್‌ರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಇವರಿಗೆ ಮಅದ್ದ್ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕ್ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಹುಟ್ಟಿದರು. ಅಕ್ಕ್ ಯಮನಿನ ಅಶ್‌ಅರಿ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದರು. ಅಶ್‌ಅರಿಗಳು ಸಬಾ ಬಿನ್ ಯಶ್‌ಜುಬ್ ಬಿನ್ ಯಅರುಬ್ ಬಿನ್ ಕಹ್ತಾನ್‌ರ ವಂಶದವರು.
ಉತ್ತರ ಅರೇಬಿಯನ್ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ
ಅದ್ನಾನ್ ಹೆಸರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸಮೂದಿ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿವರಣೆಗಳಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ನಬತಿ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅದ್ನಾನ್ ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಆದರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವು ನಬತಿಗಳು (ಇವರು ಇಷ್ಮಾಯೇಲರ ಹಿರಿಯ ಮಗ ನಬತ್‌ರ ವಂಶದವರು) ತಮ್ಮನ್ನು "ಅಬ್ದು ಅದ್ನಾನ್" (ಅದ್ನಾನರ ದಾಸರು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅರಬ್ಬರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರನ್ನು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ "ದಾಸರು" ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಅದ್ನಾನರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ.
ಮರಣ
ಎರಡನೇ ನೆಬುಕಡ್ನೆಜರ್ ಬ್ಯಾಬಿಲೋನ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಅದ್ನಾನ್ ನಿಧನರಾದರು. ಅದ್ನಾನ್‌ರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮೆಸೊಪಟೇಮಿಯಾ ಬಳಿಯ ಕೇದಾರಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ನಾಶವಾಗಿ, ಅವರ ಮಗ ಮಅದ್ದ್ ಮಧ್ಯ-ಪಶ್ಚಿಮ ಹಿಜಾಝ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ನವ-ಬ್ಯಾಬಿಲೋನಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಳಿದುಳಿದ ಕೇದಾರಿ ಅರಬ್ಬರನ್ನು ಅವರ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಉಚ್ಛಾಟಿಸಿ ಅಂಬಾರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಯೂಫ್ರಿಟೀಸ್ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.
ಸಂತತಿಗಳು
ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಅದ್ನಾನರ ಸಂತತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದವರು. ಅದ್ನಾನ್‌ರಿಂದ ಮುಹಮ್ಮದ್ ವರೆಗೆ 21 ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
ವರ್ಗ:ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ ವರ್ಗ:ಅರಬ್ಬರು ವರ್ಗ:ಮುಹಮ್ಮದ್‌ರ ಪೂರ್ವಜರು
ವಸುಮತಿ
ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳ ಸಸ್ಯರಾಶಿ
ಭಾರತದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತಿನಜೊತೆಗೆ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ, ನಮ್ಮ ನೆರೆಹೊರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ತಳಿಗಳು ಇಮ್ಮಡಿಸಿವೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಗೆಳೆಯರಿಂದ ಸಂಪಿಗೆ ಬಳ್ಳಿ, ಮನೋರಂಜನಿ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು, ಅಮೆರಿಕಾದಿಂದ ಗಾರ್ಡೇನಿಯ ಪೊದೆ ಸಸ್ಯ,ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲೇ ಖರೀದಿಸಿ ಬೆಳಸಿದ ವಿದೇಶಿ ನಮೂನೆಗಳು, ಅವರ ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನದ ತುಂಬಾ ಆವರಿಸಿವೆ.
ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ರಂಗು-ರಂಗಿನ ಹೂವಿನಗಿಡಗಳ-ಭಂಡಾರ
ತಮ್ಮ ಕೈದೋಟದ ನಾಲ್ಕುನೂರು ಗಿಡಗಳಲ್ಲಿ ೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಧದ ಗುಲಾಬಿ ತಳಿಗಳು ತೋಟದ ತುಂಬ ಹರಡಿಕೊಂಡು ರಂಜಿಸುತ್ತಿವೆ. ಅದೆಷ್ಟೋ ಬಗೆಯ ಆರ್ಕಿಡ್ ಗಳು, ಕ್ಯಾಕ್ಟಸ್ ಗಳು ಅಪರೂಪದ ತರು-ಲತೆಗಳು, ಮಲ್ಲಿಗೆ ಶಂಖಪುಷ್ಪ, ಕೆಂಡ ಸಂಪಿಗೆ, ನಂದಿಬಟ್ಟಲು, ಹೆನ್ನಾ, ಪಾರಿಜಾತ, ಸೌಗಂಧಿಕಾಪುಷ್ಪ, ಬ್ರಹ್ಮ ಕಮಲ,ಮುಂತಾದ ಪುಷ್ಪಗಳು ಬೆರಗುಗೊಳಿಸಿವೆ.
ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು
ಅಮೃತಬಳ್ಳಿ, ದೊಡ್ಡಪತ್ರೆಯಂತಹ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ಸಸ್ಯಗಳಿವೆ.
ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
ವರ್ಗ:ತೋಟಗಾರಿಕೆ ವರ್ಗ:ಜನ
ಗೊಲ್ಲ
ಗೊಲ್ಲ: - (Golla): - ಗೊಲ್ಲ (ಅಥವಾ) ಯಾದವರನ್ನು ಕನ್ನಡದವರು  ಗೊಲ್ಲರೆಡ್ಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಗೊಲ್ರು = ಗೊಲ +ರು, ಗೊಲ್ಲರು ತುಳಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು. ಗೊಲ್ಲರ ಮೂಲ ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ. ಗೊಲ್ಲರ ಮಾತೃ ಭಾಷೆ ಕನ್ನಡ. ವೃಷ್ಣಿ ( ವಿಷ್ಣು ), ಮಹಿಷ  ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಗೊಲ್ಲ ಎಂದು ಕರ್ತ ಹೇಳಿದರು. ಏಸುವಿನ ವಂಶವೃಕ್ಷ ಕುರಿ ಗೊಲ್ಲಸ್. ಪೈಗಂಬರ ವಂಶವೃಕ್ಷ ಹಂದಿ ಗೊಲ್ಲ. ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ,ತೆಲಂಗಾಣ,ತಮಿಳುನಾಡು ಜಾತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ. ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ ಪ್ರಕಾರ, 1911 ರಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಗಣತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 15,38,031 ಜನರಿದ್ದರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಗೊಲ್ಲಸ್ ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 7% ರಷ್ಟನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಗೋದಾವರಿ ಮತ್ತು ಕುಡ್ಡಾಪಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಲ್ಲಸ್ ಪ್ರಬಲ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ.
ಗೊಲ್ಲರುಗಳು ಪಶುಪಾಲನೆ ಹಾಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದು, ಇವರು ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಪುತ್ರ ವೇದ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರೆಡ್ಡಿ, ಕುರುಬ , ಬೇಡ ಅಥವಾ ಕರಡಿಗೊಲ್ಲ ,ಎಮ್ಮೆ ಗೊಲ್ಲ,ಮಸಣ ವೀರ , ಜುಂಜ ಪೋತ,   ಕಾಡು ಗೊಲ್ಲ  ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು " ವಡುಕರ್" ತಮಿಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬಂದವರು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ರಾಜಕಂಬಲತಾರ್ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ. "ಕಂಬಲಥರ್" ಎಂಬ ಪದವು ಕಂಪಿಲಿ (ಬಳ್ಳಾರಿ) ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಕಂಪಿಲಿ ಪ್ರದೇಶ (ಬಳ್ಳಾರಿ) ಯಿಂದ ಬಂದ ಗೊಲ್ಲಗಳನ್ನು ಕಂಬಲಥರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಜಾತಿಯ ಮೂಲ
ಗೊಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜನಾಂಗದವರು ಮಹಾಭಾರತ ಯತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಲಿಂಗಾಯತ ವಂಶಸ್ಥರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಯತಿ ಯಯಾತಿಯ ಅಣ್ಣ. ಯತಿ ರಾಜನಿಗೆ ಆರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯವರು ಮೆಸಾಯಿ ಭಾವೋ ಅವರ ಮಗ. ಅವನ ಹೆಸರು ಅವುಲು ಅಮೃತಮಯ. ಅವರಿಗೆ ಮಹ್ಮಮದಿಯ ರಾಜು ಮತ್ತು ಯವೋಹ ರಾಜು ಎಂಬ ಪುತ್ರರು ಇದ್ದರು. ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಂಶಸ್ಥರು ಬೇಧಾ ರಾಜು, ಎರುನುಕಾ ರಾಜು, ನಲುನುಕಾ ರಾಜು ಮತ್ತು ಪೊಲ್ಲಾ ರಾಜು. ಗೊಲ್ಲ ಜನರು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈ ರಾಜರ ವಂಶಸ್ಥರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅವರು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ನ ಅಹಿರ್ (ಗ್ರಾಮೀಣ) ವಂಶಸ್ಥರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಗೊಲ್ಲಾಗಳನ್ನು "ಚಂದ್ರ ಜನಾಂಗ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ".
ಉಪಜಾತಿಗಳು
ಇವು ಗೊಲ್ಲದ ಕೆಲವು ಉಪಜಾತಿಗಳು. . ಕಡು ಗೊಲ್ಲಾ ನದಿಯ ದಡದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ರು ಗೊಲ್ಲಾ ಸ್ಥಳೀಯರು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ. ಅವರಲ್ಲಿ ಮದುವೆ ಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಅಸ್ಟ್ರಾಂಡ್ರಾ ಎಂದರೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯ, ಅಂದರೆ ಪಂಥವು ಮೂಲತಃ ಗೊಲ್ಲಾ ಜನರಿಗೆ ನ್ಯಾಯದ ಜನರು. ತುಮತಿ ಗೊಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಬಳ್ಳಾರಿ ( ಕಂಪಿಲಿ ದೇಶ) ನ ಸ್ಥಳೀಯರು. ಗೊಲ್ಲಾಗಳು ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರು ಮಹಾನ್ ಯೋಧರು ಮತ್ತು ರಾಜರು ಮತ್ತು ಪೋಲಿಗಾರ್‌ಗಳೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.
ಹೃದಯದೀಪ
ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೮೦ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು
ಟಿ.ಕೆ.ರಾಮಮೂರ್ತಿ
ತುಮಕೂರು ಕರಣಿಕ ರಾಮಮೂರ್ತಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ(ಜನನ: ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೪, ೧೯೨೬ ಮರಣ: ಜುಲೈ ೧೧, ೧೯೮೮) ಪದ್ಧತಿಯ ಅತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.
ಟಿ.ಕೆ.ರಾಮಮೂರ್ತಿಯವರು ೧೯೨೬ ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ನಗರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ತಾಯಿಯಿಂದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕಲಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದ ಇವರು ನಂತರ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗಾಯಕರಾದ ಹೊನ್ನಂಜಾಚಾರ್ಯರ ಶಿಷ್ಯರಾದರು. ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾಧನೆ ಗೈದು ತಮ್ಮ ಕಂಠಸಿರಿಯಿಂದ ಕೇಳುಗರನ್ನು ರಂಜಿಸಿದ ಇವರು, ನಾಟಕಗಳಲ್ಲೂ, ಸಿನಿಮಾ ರಂಗದಲ್ಲೂ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದರು. ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಪುರಂದರದಾಸ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದವರು ಇವರೇ ಎಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಕೆಲವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ! ತದನಂತರ ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲೂ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಆದರೂ ಸಂಗೀತ ಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಮತ್ತೆ ಇವರನ್ನು ಕೈಬೀಸಿ ಕರೆಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನು ತೊರೆದು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನೇ ಉಸಿರಾಗಿಸಿಕೊಂಡರು.
ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಂಗೀತಗಾರರು ವರ್ಗ:ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು ವರ್ಗ:೧೯೨೬ ಜನನ
ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)
ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೮೦ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು
ದಿವಿಹಲಸು
ದಿವಿಹಲಸು(ಸೀಮೆಹಲಸು)ಇದು ಮಲಯ ದ್ವೀಪ ಸಮೂಹಗಳ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿ.ಎಲ್ಲಾ ಉಷ್ಣವಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈಗ ಬೆಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.೧೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ವಿಲಿಯಮ್ ಬ್ಲೀಗ್ ಎಂಬವನು ಇದನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದನು.ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಹಾಗೂ ಮಲೆನಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮನೆ ಹಿತ್ತಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. left|thumb|Breadfruit tree planted in Honolulu, Hawaii
ಸಸ್ಯ ಮೂಲ-ಪರಿಚಯ
ಇದು ಫೋಲಿನೇಷ್ಯಾದ ನಿವಾಸಿ. ಇದು ಶೀಲಾಂಕ, ಭಾರತ ಬರ್ಮಾ, ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಮುದ್ರ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಸಾಯದಲ್ಲಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಕನ್ನಡ, ಉತ್ತರಕರ್ನಾಟಕ, ಕಾರವಾರ, ಧಾರವಾಡ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಇತಿಹಾಸ ರೋಚಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಉಳಿದ್ದು. ಬ್ರಿಟನ್ನನಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮರ ಆಹಾರ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು 'ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಕುಕ್','ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಬ್ಯ್ಲಾಕ್ಸ್' ಎಂಬ ನಾವಿಕರು ಮೂರನೆ 'ಜಾರ್ಜ್' ದೊರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳಿಂದ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಆಗ ದೊರೆ 'ಬ್ಲೈ' ಎಂಬಾತನ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ 'ಚಾಂಟಿ' ಎಂಬ ಹಡಗನ್ನಿತ್ತು 'ಬ್ಯಾಂಕ್'ರವರನ್ನು ಈ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಿದರು. ಈ ತಂಡ ತಾಹಿತಿಯಿಂದ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತರುತ್ತಿರುವಾಗ 'ಫ಼್ರೆಂಡ್ಲಿ' ದ್ವೀಪಗಳ ಹತ್ತಿರ ಹಡಗಿನಲ್ಲಿರುವವರು ದಂಗೆಯೆದ್ದು 'ಬ್ಲೈ' ಮತ್ತು ಆತನ ನೆಚ್ಚಿನ ೧೮ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ ಅಟ್ಟಿಬಿಟ್ಟರು.ಇವರು ೩೬೧೮ ಮೈಲಿ ದೂರವಿರುವ 'ಟೈಮರ್' ಎಂಬ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರಯಾಸದಿಂದ ತಲುಪಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾಹಿತಿ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಪಿಟಿಕೈರ್ನ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ 'ಉಟೋಹೋಯ್' ವಸಾಹತು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ನಂತರ ಸುಮಾರು ೧೭೯೦ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಸೇರಿದರು. ಈ ಸೀಮೆಹಲಸು ಮಲೇಷ್ಯಾವನ್ನು೧೭೫೦ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹರಡಿತು. ಭಾರತಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ತಂದ ಕೀರ್ತಿ ಡಚ್ಚರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ೧೦೦ ಗ್ರಾಂ. ಹಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಇಂತಿವೆ.
ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳು
ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಲಿತ ಕಾಯಿ, ಹಾಗೂ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಯಿಯ ತಿರುಳಿನಲ್ಲಿ ಶೇ.೭೦ರಷ್ಟು ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಿರುವ ಭಾಗವಿರುತ್ತದೆ. ಬೇಯಿಸಿದಾಗ ರುಚಿಯಲ್ಲಿ ಆಲೂಗೆಡ್ದೆಯಂತಿರುತ್ತದೆ. ಬೀಜವನ್ನು ಸುಟ್ಟು ತಿನ್ನಬಹುದು. ಸಾರು, ಪಲ್ಯ, ಹುಳಿ ಮಂತಾದ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಉತ್ತಮ. ಪೊಲಿನೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಹಸಿಕೊಬ್ಬರಿಯನ್ನು ನುಣ್ಣಗೆ ರುಬ್ಬಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಾಲು ಅಥವಾ ಹೋಳುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಅಥವಾ ಹೋಳುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಬೇಯಿಸಿ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಒಣಗಿಸಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಬಿಸ್ಕತ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಲೋಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಹಣ್ಣನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಜೋಪಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.ಮನೆಯಂಗಳದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದರೆ ಉತ್ತಮ ಅಲಂಕಾರ ಸಸಿಯಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಎಲೆ ದಿನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಮೇವು ಇದರ ಸಸ್ಯಕ್ಷೀರವನ್ನು ದೋಣಿಗಳ ಬಿರುಕು ಮುಚ್ಚಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ನಾರಿನ ಅಂಶ ಹೆಚ್ಚು ಇರುವುದರಿಂದ ಮಲಬದ್ದತೆ ಇರುವವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ.
ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹವಾಗುಣ
ನೀರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬಸಿದು ಹೋಗುವಂತಹ ಆಳವಾದ ಗೋಡು ಮಣ್ಣು ಉತ್ತಮ. ಮಣ್ಣು ಫಲವತ್ತಾಗಿದ್ದರೆ ಫಸಲು ಅಧಿಕ.
ಇದು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಬೆಳೆ, ಸಮುದ್ರಮಟ್ಟದಿಂದ ೯೦೦ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದವರೆಗೂ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದರೂ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಹಾಗೂ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ೧೬ ರಿಂದ ೩೦ ಸೆ. ಉಷ್ಣಾಂಶ ಮತ್ತು ೨೦೦-೨೫೦ ಸೆಂ.ಮೀ. ಮಳೆ ಹಾಗೂ ೭೦-೮೦ ಆರ್ದತೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲಕರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಶೀತಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟ ಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಷ್ಟು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ.
ಸಸ್ಯದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು
ಅಂದವಾದ ಹರಡಿದ ಹಂದರದ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣದ ಮರ.ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದು.ಮರ ಹಾಗೂ ಎಲೆ ತೊಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ರಬ್ಬರಿನಂತಹ ಬಿಳಿಯ ಅಂಟು ದ್ರವ ಬರುವುದು.ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮರ ೧೦೦-೨೦೦ ರಷ್ಟು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದು. thumb|left|300px|ದಿವಿಹಲಸಿನ ಕಾಯಿಯ ಅಡ್ಡಕೊಯ್ತ
ಉಪಯೋಗಗಳು
ಇದರ ಕಾಯಿ ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುವುದು.ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಆಧಾರ
೧.ವನಸಿರಿ:ಅಜ್ಜಂಪುರ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ
External links
ವರ್ಗ:ಮರಗಳು ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು
ಹಂತಕನ ಸಂಚು
ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿ.ಕೃಷನ್ ಅವರು ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದ್ದರು.ಈ ಚಿತ್ರದ ನಿರ್ಮಾಪಕರು 	ಕೆ.ಎಸ್.ಜಗನ್ನಾಥ್ .ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರಗಳು ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್, ಆರತಿ, ಜಯಮಾಲ, ರೇಖಾರಾವ್, ಹೆಲನ್ ಅವರು ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಈ ಚಿತ್ರದ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರು ವಿಜಯಭಾಸ್ಕರ್.ಈ ಚಿತ್ರದ ಛಾಯಾಗ್ರಹಕರು 	ಎನ್.ಜಿ.ರಾವ್.ಈ ಚಿತ್ರದ ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯಕರು ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ, ವಾಣಿಜಾಯರಾಂ, ಕಸ್ತೂರಿ ಶಂಕರ್, ಜಯಚಂದ್ರನ್. ಈ ಚಿತ್ರವು ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.
ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೮೦ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು
ಭಾರತದ ಸಂಗೀತ
ಭಾರತದ ಅಗಾಧತೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ, ಜಾನಪದ, ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಪಾಪ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.
ಇತಿಹಾಸ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Dancing_girl.jpg/220px-Dancing_girl.jpg|thumb| [[ಸಿಂಧೂತಟದ ನಾಗರೀಕತೆ|ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಹುಡುಗಿಯ ಶಿಲ್ಪ (ಸುಮಾರು ೪,೫೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ)]]
ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ
೩೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಗುಹೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಭೀಮ್ಬೆಟ್ಕಾ ರಾಕ್ ಶೆಲ್ಟರ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಭೀಮೇಟ್ಕಾದ ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಮತ್ತು ಚಾಲ್ಕೊಲಿಥಿಕ್ ಗುಹೆ ಕಲೆಯು ಗಾಂಗ್ಸ್, ಬೌಡ್ ಲೈರ್, ಡಾಫ್ ಮುಂತಾದ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ
ನವಶಿಲಾಯುಗದ
ಚಾಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ ಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೪೦೦೦ ನಂತರ) ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹಿಂದಿನ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಂತಹ ಕಿರಿದಾದ ಬಾರ್ ಆಕಾರದ ನಯಗೊಳಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಸೆಲ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಒಡಿಶಾದ ಅಂಗುಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಕರ್‌ಜಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪುರಾವೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ ಅಂದರೆ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು, ಕಂಠಗಿರಿಯ ರಾಣಿಗುಂಫಾ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಭುವನೇಶ್ವರದ ಉದಯಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಭಂಗಿಗಳು.
ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ
ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಗರ್ಲ್ ಶಿಲ್ಪ (ಕ್ರಿ.ಪೂ೨೫೦೦) ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಸೈಟ್‌ನಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಕುಂಬಾರಿಕೆಯ ಮೇಲೆವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ ಅವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ ನೇತಾಡುವ ಧೋಲ್ ಹೊಂದಿರುವ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಎಡಗೈಯ ಕೆಳಗೆ ಡ್ರಮ್ ಹಿಡಿದಿರುವ ಮಹಿಳೆ.
ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುಗ
ವೇದಗಳು (೧೫೦೦– ಕ್ರಿ.ಪೂ೮೦೦ ವೈದಿಕ ಅವಧಿ ) ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಕದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ (೮೦೦–ಕ್ರಿ.ಪೂ೭೦೦) ಇಬ್ಬರು ನಟರ ನಡುವಿನ ನಾಟಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಅಧ್ಯಾಯ ೧೩.೨ರಲ್ಲಿ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತಾಳ ಅಥವಾ ತಾಲ್ ಎಂಬುದು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ವೈದಿಕ ಯುಗದ ಪಠ್ಯಗಳಾದ ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಪುರಾತನ ಸಂಗೀತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಸ್ಮೃತಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ೧೦೦ ) ವೇದ-ನಂತರದ ಹಿಂದೂ ಪಠ್ಯಗಳು   ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ರಾಮಾಯಣ (ಕ್ರಿ.ಪೂ೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ೧೦೦) ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ (ನೃತ್ಯ). ಅಪ್ಸರೆಯರಾದ ಊರ್ವಶಿ, ರಂಭ, ಮೇನಕಾ, ತಿಲೋತ್ತಮ ಪಂಚಾಪ್ಸರರು, ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಹೆಂಡತಿಯರು ನೃತ್ಯಗೀತೆ ಅಥವಾ "ಹಾಡು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ" ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವಾದಿತ್ರ ಅಥವಾ "ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು"), ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಗಂಧರ್ವರಿಂದ ಗಾಯನ ( ವಿಣು ವಾದ್ಯಗಳು ), ಬಿನ್, ವಿಪಂಚಿ ಮತ್ತು ವಲ್ಲಕಿ ವೀಣೆಯಂತೆಯೇ ), ಗಾಳಿ ವಾದ್ಯಗಳು ( ಶಂಖ, ವೇಣು ಮತ್ತು ವೇಣುಗಾನ - ಬಹುಶಃ ಹಲವಾರು ಕೊಳಲುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಮೌತ್ ಆರ್ಗನ್ ), ರಾಗ ( ರಾಗ್ ಕೌಶಿಕ ಧ್ವನಿ ಮುಂತಾದ ಕೌಶಿಕ ಸೇರಿದಂತೆ), ಗಾಯನ ರೆಜಿಸ್ಟರ್ಗಳು ( ಏಳು ಸ್ವರ ಅಥವಾ, ಅನಾ ಅಥವಾ ಏಕಶೂರ್ತಿ ಡ್ರ್ಯಾಗ್ ನೋಟ್, ಮೂರ್ಛನ ಮಾತ್ರಾದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಧ್ವನಿಯ ಏರಿಳಿತ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪ್ರಮಾಣ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ತೀನ್ ತಾಳ ಲಯ ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದೃಟ್ ಅಥವಾ ಕ್ವಿಕ್, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ, ಮತ್ತು ವಿಲಂಬಿಟ್ ಅಥವಾ ನಿಧಾನ), ಬಾಲ ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕವನ ವಾಚನ ಮಾರ್ಗ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಲುವ್ ಮತ್ತು ಕುಶಾ ಅವರಿಂದ ಕಂದ.
ಪುರಾತನ ಮುಂಬೈ ನಗರದ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಭಾಗಗಳು
'ಪುರಾತನ 'ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ಬಳಿಯ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ವರ್ಣನೆ' ಮುಂಬಯಿ ನಗರವು ಒಂದೇ ದ್ವೀಪವಾಗದೆ, ೭ ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮುದಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಟ್ಟಾಗಿಸೇರಿಸಿ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಮುಂದುವರಿದಂತೆ, ಅವುಗಳು ಭಾರತವನ್ನೂ ಮುಟ್ಟಿದವು. ಕಲ್ಲು-ಮಣ್ಣೆತ್ತುವ ಯಂತ್ರಗಳು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದುಕಡೆಗೆ ಲೀಲಾಜಾಲವಾಗಿ, ಭಾರಿಪ್ರಮಾಣದ ಕಲ್ಲುಮಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿ ಕಂದರಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಕೂಲಿಯಾಳುಗಳು ಅಷ್ಟು  ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಮಾಡಲಾರರು. ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ, ಕಾಂಕ್ರೀಟ್, ಸಿಮೆಂಟ್, ಕಬ್ಬಿಣಗಳ ಬಳಕೆಯ ಹೆಚ್ಚುಹೆಚ್ಚು ಅರಿವಾದಂತೆಲ್ಲಾ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಕಾರ್ಯ ಬಿರುಸಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ಮುಂಬಯಿ ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಧಾವಿಸಿದರೆ, ೭ ದ್ವೀಪಗಳ ಬಾಂಬೆಮಹಾದ್ವೀಪದ ಸ್ಥೂಲ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೋರ್ಚುಗೀಸರು, ಬ್ರಿಟನ್ ನ ರಾಜ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ನಿಗೆ ಬಳುವಳಿಯಾಗಿ ಮುಂಬಯಿ ನಗರವನ್ನು ಬಹಳಹಿಂದೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. ಯಾವಸುಧಾರಣೆಯನ್ನೂ ಮಾಡದ ಆಗಿನಕಾಲದ ಭೂಭಾಗಗಳ ವಿವರಣೆ ಹೀಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ಸಂಗೀತ
ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುಗ
ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂತ-ಕವಿ ಜಯದೇವ ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೇಷ್ಟ್ರು, ಓದ್ರಾ-ಮಾಗಧಿ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಒಡಿಸ್ಸಿ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು.
ಶಾರ್ಂಗದೇವ ಅವರು ಸಂಗೀತ-ರತ್ನಾಕರವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಗೀತ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಠ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅಸ್ಸಾಮಿ ಕವಿ ಮಾಧವ ಕಂದಲಿ, ಸಪ್ತಕಾಂಡ ರಾಮಾಯಣದ ಲೇಖಕ, ತನ್ನ "ರಾಮಾಯಣ" ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮರ್ದಲ, ಖುಮುಚಿ, ಭೇಮಚಿ, ದಗರ್, ಗ್ರಟಲ್, ರಾಮತಾಲ್, ತಬಲ್, ಝಜರ್, ಜಿಂಜಿರಿ, ಭೇರಿ ಮಹಾರಿ, ಟೋಕರಿ, ಕೆಂಡರ ದೋಸರಿ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೋತಾರ, ವಿನಾ, ರುದ್ರ-ವಿಪಂಚಿ, ಇತ್ಯಾದಿ (ಅಂದರೆ ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಅವರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ವಾದ್ಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ). ಭಾರತೀಯ ಸಂಕೇತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ.
ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗ
೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಖಿಲ್ಜಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಗಾರರ ನಡುವೆ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ನಡೆದವು. ೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಸಂಗೀತಮವ ಚಂದ್ರಿಕಾ, ಗೀತಾ ಪ್ರಕಾಶ, ಸಂಗೀತ ಕಲಾಲತ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯ ಮನೋರಮಾ.
ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನ
೧೯೬೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಕೋಲ್ಟ್ರೇನ್ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್ ಅವರಂತಹ ಜಾಝ್ ಪ್ರವರ್ತಕರು ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸಿತಾರ್‌ನಂತಹ ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ರೋಲ್ ಸಮ್ಮಿಳನಗಳು ಯುರೋಪ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಲಾವಿದರು ಏಷ್ಯನ್ ಭೂಗತ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬೆಸೆದರು. ಹೊಸ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕನ್ ಹಿಪ್-ಹಾಪ್ ಭಾರತೀಯ ಫಿಲ್ಮಿ ಮತ್ತು ಭಾಂಗ್ರಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಹಿಪ್-ಹಾಪ್ ಕಲಾವಿದರು ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಟಿಂಬಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ "ಇಂಡಿಯನ್ ಕೊಳಲು" ನಂತಹ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಲಾರಾ ಮಾರ್ಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಮ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಸನ್ಸ್ ಧರೋಹರ್ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು.
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ
ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆಂದರೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ, ಇದನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ. ಈ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರುತಿ (ಮೈಕ್ರೋಟೋನ್‌ಗಳು), ಸ್ವರಗಳು (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು), ಅಲಂಕಾರ (ಅಲಂಕಾರಗಳು), ರಾಗ (ಮೂಲ ವ್ಯಾಕರಣಗಳಿಂದ ಸುಧಾರಿತ ಮಧುರಗಳು ), ಮತ್ತು ತಾಳ (ತಾಳವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಲಯಬದ್ಧ ಮಾದರಿಗಳು) ಸೇರಿವೆ. ಅದರ ನಾದದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆಕ್ಟೇವ್ ಅನ್ನು ಶ್ರುತಿಸ್ ಎಂದು ೨೨ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಸಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧ್ವನಿಯ ಕಾಲು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಏಳು ಸ್ವರಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಸಪ್ತ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಸಪ್ತ ಸುರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ ಮತ್ತು ನಿ. ಈ ಸಪ್ತ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ ಮತ್ತು ನಿ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವು ಷಡ್ಜ, ಋಷಭ , ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ , ಪಂಚಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧೈವತ ಮತ್ತು ನಿಷಾದ. ಇವುಗಳು ಡು, ರೆ, ಮಿ, ಫ, ಸೋ, ಲ, ತಿಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ಮಾತ್ರ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವು. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ರಾಗದ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಶುದ್ಧ ಸ್ವರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅವರು ಕೊಮಲ ಆಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಸ್ವರಗಳು. ಸಡ್ಜ(ಸ) ಮತ್ತು ಪಂಚಮ (ಪ) ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಸ್ವರಗಳು ಕೋಮಲ ಆಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಸ್ವರಗಳು ಆದರೆ ಸ ಮತ್ತು ಪ ಯಾವಾಗಲೂ ಶುದ್ದ ಸ್ವರಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ ಮತ್ತು ಪ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅಚಲ್ ಸ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸ್ವರಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರಗಳು ರ, ಗ, ಮ, ಧ, ನಿಗಳನ್ನು ಚಲ್ ಸ್ವರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸ್ವರಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.
ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ, ನಿ - ಶುದ್ದ ಸ್ವರಗಳು ರೆ, ಗ, ಧ, ನಿ - ಕೋಮಲ್ ಸ್ವರಗಳು ಮಾ - ತೀವ್ರ ಸ್ವರಗಳು ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಎಂಟು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಭರತನಾಟ್ಯ, ಕಥಕ್, ಕೂಚಿಪುಡಿ, ಒಡಿಸ್ಸಿ, ಕಥಕ್ಕಳಿ, ಸತ್ರಿಯಾ, ಮಣಿಪುರಿ ಮತ್ತು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಛೌ ಅನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪುರಂದರ ದಾಸರು ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದಂತೆ, ಇದು ಸುಧಾರಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಮಧುರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ರಾಗ ಆಲಾಪನ, ಕಲ್ಪನಾಸ್ವರಂ, ನೆರವಲ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಗಂ ಥಾನಂ ಪಲ್ಲವಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತುಣುಕಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಸುಧಾರಿತ ಅಲಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಲು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಿದಾಗಲೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ( ಗಾಯಕಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಸುಮಾರು ೩೦೦ ರಾಗಗಳು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಅನ್ನಮಯ್ಯ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ. ಅವರನ್ನು ಆಂಧ್ರ ಪದ ಕವಿತಾ ಪಿತಾಮಹ (ತೆಲುಗಿನ ಹಾಡು-ಬರಹದ ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್) ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರಂದರ ದಾಸರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ನಂತರದ ಸಂಗೀತಗಾರರಾದ ತ್ಯಾಗರಾಜ, ಶ್ಯಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಸ್ವಾಮಿ ದೀಕ್ಷಿತರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರೆಂದರೆ ಟೈಗರ್ ವರದಾಚಾರಿಯರ್, ಎಂಡಿ ರಾಮನಾಥನ್, ಅರಿಕುಡಿ ರಾಮಾನುಜ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯ ಪಿತಾಮಹ), ಪಾಲ್ಘಾಟ್ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್, ಮಧುರೈ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್, ಸೆಮ್ಮಂಗುಡಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯರ್, ನೆಡುನೂರಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಆಲತ್ತೂರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್, ಎಂ ಎಸ್ ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಬಾಲಗುಡಿ ಜಯರಾಮನ್, ಎಲ್. ಟಿ.ಎನ್.ಶೇಷಗೋಪಾಲನ್, ಕೆ.ಜೆ.ಯೇಸುದಾಸ್, ಎನ್.ರಮಣಿ, ಉಮಯಲ್ಪುರಂ ಕೆ.ಶಿವರಾಮನ್, ಸಂಜಯ್ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ್, ಟಿ.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣ, ಬಾಂಬೆ ಜಯಶ್ರೀ, ಟಿ.ಎಸ್.ನಂದಕುಮಾರ್, ಅರುಣಾ ಸಾಯಿರಾಂ, ಮೈಸೂರು ಮಂಜುನಾಥ್ ,
ಪ್ರತಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚೆನ್ನೈ ನಗರವು ತನ್ನ ಎಂಟು ವಾರಗಳ ಅವಧಿಯ ಸಂಗೀತ ಋತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ, ಉತ್ಸವ ಸಂಗೀತ ಸೇರಿದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಕಳೆದ ೧೦೦-೧೫೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.
ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ
ಅರ್ನಾಟಿಕ್ ಸಂಗೀತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ಣಂ ಎಂದರೆ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಆಟಕಂ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದದ್ದು.
ಲಘು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ
ಲೈಟ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಅಥವಾ ಸೆಮಿ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ವರ್ಗದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಸಂಗೀತಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ರೂಪಗಳೆಂದರೆ ಠುಮ್ರಿ, ದಾದ್ರಾ, ಭಜನ್, ಗಜಲ್, ಚೈತಿ, ಕಜ್ರಿ, ತಪ್ಪಾ, ನಾಟ್ಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕವ್ವಾಲಿ. ಈ ರೂಪಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Hira_Devi_Waiba.jpg/220px-Hira_Devi_Waiba.jpg|alt=|thumb| [[ಹಿರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ|ಹೀರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ]]
ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Navneet-Aditya-Waiba-Live.jpg/220px-Navneet-Aditya-Waiba-Live.jpg|thumb| ನವನೀತ್ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ- ಜಾನಪದ ಗಾಯಕ ಇದು ತಮಾಂಗ್ ಜನರ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ನೇಪಾಳಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಮಾಂಗ್ ವಾದ್ಯಗಳು, ಮದಲ್, ದಂಪು ಮತ್ತು ತುಂಗ್ನಾ, ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಆಧುನಿಕ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ ಆಕರ್ಷಕ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಅಥವಾ ನಿಧಾನ ಮತ್ತು ಸುಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದುಃಖ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಂತೋಷ ಅಥವಾ ದಿನನಿತ್ಯದ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹೀರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಹಾಡು ' ಚುರಾ ತ ಹೋಯಿನಾ ಅಸ್ತೂರ 'ಇದುವರೆಗೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು ೩೦೦ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ವೈಬಾ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರ ಮಗ ಸತ್ಯ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ (ನಿರ್ಮಾಪಕ/ನಿರ್ವಾಹಕ) ಮತ್ತು ನವನೀತ್ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ (ಗಾಯಕ) ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮರು-ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಮಾ ಲೈ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ (ಆಮಾಲೈ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ) ಎಂಬ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಇವರಿಬ್ಬರು ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಲಬೆರಕೆ ಅಥವಾ ಆಧುನೀಕರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಧಿಕೃತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.
ಭಾಂಗ್ರಾ ಮತ್ತು ಗಿದ್ಧ
ಭಾಂಗ್ರಾ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ನೃತ್ಯ -ಆಧಾರಿತ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಗೀತ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Tamak_and_Tumdak_01.jpg/220px-Tamak_and_Tumdak_01.jpg|thumb| ತಮಕ್' (ಆರ್.) ಮತ್ತು ತುಮ್ಡಕ್' (ಎಲ್.) - ಸಂತಾಲ್ ಜನರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಡ್ರಮ್ಸ್, [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ದಿನಾಜ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ಶೈಲಿಯು ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪಂಜಾಬ್‌ನ ರಿಫ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಲ್ಲದ ಸಂಗೀತದ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ತ್ರೀ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಗಿದ್ಧ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಿಹು ಮತ್ತು ಬೋರ್ಗೀತ್
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Bihu_dance_of_Assam.jpg/220px-Bihu_dance_of_Assam.jpg|thumb| [[ಬಿಹು ನೃತ್ಯ|ಬಿಹುವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಸ್ಸಾಮಿ ಯುವಕರು .]] ಬಿಹು ಏಪ್ರಿಲ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಅಸ್ಸಾಂನ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲ ದಿನ ಹಸು ಮತ್ತು ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೆ. ಹಬ್ಬದ ಎರಡನೇ ದಿನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡ್ರಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಹು ನೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳು ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಬಿಹು ಹಾಡುಗಳು ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ವಸಂತವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಬೀಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ. ಅಸ್ಸಾಮಿ ಡ್ರಮ್ಸ್ (ಧೋಲ್), ಪೆಪಾ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಗೊಗೊನಾ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಗಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಾಡುಗಳು ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ತಾಳಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ೧೫-೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಶಂಕರದೇವ ಮತ್ತು ಮಾಧವದೇವರಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಾ. ಸತ್ರ ಮತ್ತು ನಾಮಘರ್ ಏಕಸರಣ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂದರ್ಭದ ಹೊರಗೆ ಅಸ್ಸಾಂನ ಸಂಗೀತದ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಅವು ವಿಭಿನ್ನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕವಿಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ತಳಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಏಕಸರಣ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Jodhpur_RIFF.jpg/220px-Jodhpur_RIFF.jpg|right|thumb| ಭಾರತದ [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧ್‌ಪುರದ ಮೆಹ್ರಾನ್‌ಗಡ್ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಧರೋಹರ್ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಗುಂಪು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದೆ]] ಬೋರ್ಗೀಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳೆಂದರೆ , ತಾಲ್, ಖೋಲ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ.