cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಕೊಪ್ಪಳ
ಇತಿಹಾಸ
ಹೈದರ್‍ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸ್ವಲ್ಪ ಅವದಿsಗೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 1799ರಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೋತ ಅನಂತರ ಆದ ರಾಜಕೀಯ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ ಅಂದಿನ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮರ ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಜಹಗೀರಿಗಳು, ಪೈಗಗಳು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮರ ಖಾಸಾ ಜಮೀನುಗಳೆಂದು ವಿಂಗಡಿಸಿದ್ದಿತು. ಜಹಗೀರಿಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೈನ್ಯ ಮೊದಲಾದವನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಉತ್ತಮ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಪೈಗಗಳನ್ನು ಅರಮನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ಕುಲೀನರಿಗೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನಿಜಾಮರ ಖಾಸಾ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ರೈತರು ಗುತ್ತಿಗೆಗೆ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೊಪ್ಪಳ ಮತ್ತು ಯಲಬುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕುಗಳು ನವಾಬ್ ಸಾಲರ್‍ಜಂಗ ಎಂಬ ಜಹಗೀರುದಾರನಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದವು. ಕುಷ್ಟಗಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಒಬ್ಬ ದೇಸಾಯಿಯ ಜಹಗೀರಾಗಿದ್ದಿತು. ಆನೆಗೊಂದಿಯೂ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಜಹಗೀರಾಗಿತ್ತು. ಈ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿ ವರ್ಗದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ರೈತರೂ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಹೀನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬದುಕಬೇಕಾಯಿತು. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪರವಾಗಿ ಪಟೇಲ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ ಮುಖ್ಯರಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಜಹಗೀರುದಾರರುಗಳು ನಿಜಾಮನಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಪೆÇಗದಿ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಪೆÇಲೀಸ್ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಅದಿsಕಾರವಿದ್ದಿತು.
ಈ ಬಗೆಯ ಆಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಹಕ್ಕುಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಕುಂಠಿತಗೊಂಡಿದ್ದುವು. 20ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪ್ರಾರಂಭದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ತಟ್ಟದಿರಲಿಲ್ಲ. 1911ರಲ್ಲಿ ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ ಅಖಿಲ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜಕೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಲವರು ಬಂದು ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಬೆಳಗಾಂವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭಾರತ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‍ನ ಸಮ್ಮೇಳನ (1924) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಬಗ್ಗೆ ಈ ಪ್ರಾಂತದ ಜನರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. 1916-17 ರಿಂದಲೇ ಕೊಪ್ಪಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಖಾದಿ ಪ್ರಚಾರ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಿತ್ತು. 1922ರಲ್ಲಿ ಆರ್.ಬಿ.ದೇಸಾಯಿಯವರು ಕುಕನೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾನಂದ ಗುರುಕುಲವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಜನರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆಸಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಯಿತು. 1920-21ರಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತ ತಾರಾನಾಥರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಹಮ್‍ದರ್ದ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಲೆಯು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರಗೊಳಿಸಿತು. ರಾಯಚೂರಿನ ಅಡವಿರಾವ್ ಫಡ್ನಾವಿಸ್, ಆರ್.ಜಿ.ಜೋಷಿ, ಗಾಣದಾಳ್ ನಾರಾಯಣಪ್ಪ, ವೀರಣ್ಣಮಾಸ್ತರ ಮೊದಲಾದವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ಹರಡಿತು. 1928ರಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಘಟ್ಟವಾಯಿತು. 1930ರಲ್ಲಿ ಗಾಂದಿsೀಜಿಯವರು ಕೊಪ್ಪಳ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮೂಲಕ ರೈಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋದಾಗ ಅವರನ್ನು ಅನೇಕರು ಭೇಟಿಯಾದರು. 1934ರಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರಿನಲ್ಲಿ 20ನೆಯ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆಯಿತು. 1938ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರದೇಶ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಈ ಭಾಗದ ಜನರು ಮೂರು ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ಕಡೆ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ವಿಮೊಚನೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಜಹಗೀರ್‍ದಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನಿಜಾಮ್‍ಶಾಹಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ; ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಕನ್ನಡೇತರ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಏಕೀಕರಣ ಸಾದಿsಸುವುದು.
ಸಿರೂರು ವೀರಭದ್ರಪ್ಪ ಅಳವಂಡಿ ಶಿವಮೂರ್ತಿಸ್ವಾಮಿ, ಎಲ್.ಕೆ.ಷರಾಫ್, ಡಿ.ಜಿ.ಬಿಂದು, ಜನಾರ್ಧನರಾವ್‍ದೇಸಾಯಿ, ಬುರ್ಲಿಬಿಂದು ಮಾಧವರಾವ್, ಜಿ.ಕೆ.ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ಯ ಮತ್ತಿತರರು ಜನಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣ ಚಳವಳಿಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿಯಾದರೂ ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಜನತೆ ಹೊಸ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಯಿತು. 1945ರ ಅನಂತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಗುವುದು ನಿಚ್ಚಳವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆಲ್ಲ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ ನಿಜಾಮರು ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುಳಿಯುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರಂದು ಭಾರತ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಯಿತು. ಅದೇ ತಿಂಗಳ 27ರಂದು ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯ ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗುಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೂೀಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರನ್ನು ದಮನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಲು ರಜಾಕಾರರೆಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಉಗ್ರವಾದಿಗಳ ಗುಂಪು ಹಿಂಸಾಚಾರಕ್ಕಿಳಿಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅನೇಕಕಡೆ ಬಿsೀಕರ ಲೂಟಿ, ದರೋಡೆ, ಕೊಲೆ ಸುಲಿಗೆ, ಅತ್ಯಾಚಾರಗಳು ನಡೆದವು. ಆಗ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಜನರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಮುಂದಾಗಿ 1948ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 13ರಂದು ಪೆÇಲೀಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪ್ರಾರಂಬಿsಸಿತು. ಅದೇ ತಿಂಗಳ 18ರಂದು ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 1956 ನವೆಂಬರ್ 1ರಂದು ಭಾಷಾವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳ ರಚನೆಯಾದಾಗ ಕೊಪ್ಪಳವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಂದಿನ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗ ವಿಶಾಲ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು.
ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ
ಈ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪರಂಪರೆ ಹೊಂದಿದೆ. ಶೈವ ಮಠಗಳು, ಅಗ್ರಹಾರಗಳು, ಜೈನ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ. ವೀರಶೈವಧರ್ಮ ಹೊಸ ಸಾಂಸ್ಕøತಿಕ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ಯಲಬುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕಲ್ಲೂರ   ಕಲ್ಲೀನಾಥೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ(ಕಾಳಮುಖ ಶೈವ ಪರಂಪರೆಯ ಆಧಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೇಂದ್ರ). ಕುಕನೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಕುಕನೂರ ಕಲ್ಲೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಅದೇ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಇಟಗಿಯ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ ಚಾಳುಕ್ಯ ಪರಂಪರೆಯ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆ ನೆಲಮಟ್ಟದಿಂದ 400' ಎತ್ತರದ ಗುಡ್ಡದ ಮೇಲಿದ್ದು ಅದನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಭದ್ರತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಐರೋಪ್ಯ ದಂಡನಾಯಕರೂ ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೌರೂರು, ಬಳಂಗೆರೆ, ಆಳವಂಡಿ, ತಳಕಲ್ಲು, ಆನೆಗೊಂದಿ, ಮುನಿರಾಬಾದ್ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಿವೆ. ಸ್ತ್ರೀ ದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಅತ್ಯಂತ ಪೂರ್ವಕಾಲದಿಂದಲೂ ಬಂದ ಬಳುವಳಿ. ಕುಕನೂರಿನ ಮಹಾಮಾಯ, ಜೇಷಾವಿದೇವಿ, ಸಂಕನೂರಿನ ಸಂಕಲಾದೇವಿ, ಹೊಸೂರಿನ ಮಹಾಮಾಯಾ, ಹುಲಿಗಿಯ ಹುಲೆಗೆಮ್ಮ ಇವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಕ್ತಿ ದೇವತೆಗಳು. ಕುಷ್ಟಗಿಯ ಅಡವಿರಾಯನ ಜಾತ್ರೆ, ಕೊಪ್ಪಳದ ಗವಿಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆ, ಕನಕಗಿರಿ ಜಾತ್ರೆ, ಯಲಬುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಕಲ್ಲೂರ ಕಲ್ಲೀನಾಥೇಶ್ವರ ಕಾರ್ತಿಕೋತ್ಸವ ಜಾತ್ರೆ, ಮಂಗಳೂರಿನ ಮಂಗಳೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆ, ಗುತ್ತೂರು ಮಾರುತೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆ, ಕುಕನೂರ ತಾಲೂಕಿನ ಗುದ್ನೇಪ್ಪನಮಠದ ಗುದ್ನೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆ, ಚಂಡೂರಿನ ಆಂಜನೇಯಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ತಿಕೋತ್ಸವ ಗಜೇಂದ್ರಗಡದ ಕಾಲಕಾಲೇಶ್ವರ ಕಾರ್ತಿಕೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಕಣವಿ ವೀರಭದ್ರೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆಗಳು ಭಕ್ತಾದಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ.
ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯ; ದಾಸ ಪರಂಪರೆಯೂ ಉಂಟು. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸಾಹಿತ್ಯ ರಚನೆಗೆ, ಕವಿಪಂಡಿತರಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಾರಸ್ವತ ಲೋಕದ ಹಲವಾರು ಸಾಧಕರು ಇಲ್ಲಿನವರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದಯ್ಯ ಪುರಾಣಿಕ, ಕಲ್ಲೂರಿನ ಪ. ಪೂಜ್ಯ ಕವಿಶ್ರೀ ಡಾ. ಪಂ ಕಲ್ಲಯ್ಯಜ್ಜನವರು ಶ್ರೀ ವೀರೇಶ್ವರ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮ ಗದಗ, ಹಾಗೂ ಕವಿ ರಾಜಾಸಾಹೇಬ ಕುಕನೂರ ಸಾ. ಕಲ್ಲೂರ. ಪಾಂಡುರಂಗರಾವ್ ದೇಸಾಯಿ, ಜಯತೀರ್ಥ ರಾಜಪುರೋಹಿತ, ಇಟಗಿ ರಾಘವೇಂದ್ರ, ಕುಷ್ಟಗಿ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾವ್, ದೇವೇಂದ್ರ ಕುಮಾರ ಹಕಾರಿ, ಎಚ್.ಎಸ್.ಪಾಟೀಲ, ಬಿ.ಆರ್.ತುಬಾಕಿ, ಗವಿಸಿದ್ದ ಬಳ್ಳಾರಿ, ನಾ.ಭ.ಶಾಸ್ತ್ರಿ,ಕೀರ್ತನಕೇಸರಿ ಜಯರಾಮಾಚಾರ್ಯ, ಮಾಧವರಾವ್ ಮುಧೋಳ (ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಪರಿಣಿತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಉರ್ದು-ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ಇವರು ಕೆಲಸಮಾಡಿದ್ದರು) ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು.
ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಕೊಪ್ಪಳ
ಕೊಪ್ಪಳ ತಾಲ್ಲೂಕು ಹಾಗೂ ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣ. ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯ, ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಗದಗ ಜಿಲ್ಲೆ, ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಯಲಬುರ್ಗ ತಾಲ್ಲೂಕು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಗಂಗಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕು ಇವೆ. ಕೊಪ್ಪಳ, ಇರಕಲ್ಲಗಡ, ಹಿಟ್ನಾಳ ಮತ್ತು ಅಳವಂಡಿ ಈ ನಾಲ್ಕು ಹೋಬಳಿಗಳಿವೆ. 156 ಹಳ್ಳಿಗಳಿವೆ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,378.6ಚ.ಕಿಮೀ.
ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಬಹುಭಾಗ ಕಪುಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನ ಮಟ್ಟಸ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕೊಪ್ಪಳ ಪಟ್ಟಣದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡಗಳಿವೆ. ತುಂಗಭದ್ರಾನದಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ದಕ್ಷಿಣದ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈಗ ತುಂಗಭದ್ರಾ ಜಲಾಶಯದ ಹರವಿನಲ್ಲಿ ಆ ಅಂಚಿನ ಭಾಗಗಳು ಮುಳುಗಿವೆ. ತುಂಗಭದ್ರಾ ಅಣೆಕಟ್ಟಿರುವುದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿರಾಬಾದ್ ಬಳಿ. ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಮಳೆ 594.65ಮಿಮೀ. ಕೃಷಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಖ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯ. ಸಾಗುವಳಿಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಒಟ್ಟು 3,40,592 ಎಕರೆಗಳಲ್ಲಿ 5,285ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಎಕರೆಗಳಿಗೆ ನೀರಾವರಿ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ (ಕಾಲುವೆಯಿಂದ 4,702 ಎಕರೆಗಳು, ಬಾವಿಗಳಿಂದ 285 ಎಕರೆಗಳು, ಇತರ ಮೂಲಗಳಿಂದ 150 ಎಕರೆಗಳು). ಜೋಳ (51,940), ನೆಲಗಡಲೆ (37,005), ಹತ್ತಿ (27,835), ಗೋದಿ (7,200), ತೊಗರಿ (5,562), ಬಾಜ್ರ (4,593), ಬತ್ತ (2,942), ಕಬ್ಬು (2,583), ಹುರುಳಿ (1,320), ಹರಳು (260) ಮುಖ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು.
ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಹಿರೇಹಳ್ಳದ ಎಡದಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಕೊಪ್ಪಳ ಈ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಮುಖ್ಯ ಪಟ್ಟಣ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ 56,145. ಇದು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ ಗುಂತಕಲ್ಲು ರೈಲುಮಾರ್ಗದ ಒಂದು ನಿಲ್ದಾಣ. ಬಳ್ಳಾರಿ, ಕುಷ್ಪಗಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ, ಯಲಬುರ್ಗ, ಗಂಗಾವತಿಗಳಿಗೆ ರಸ್ತೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದೆ. ಕೈಮಗ್ಗದ ಬಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಗವಿಸಿದ್ದೇಶ್ವರ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಣದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲು ಹಬ್ಬಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಕಿ ಗುಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ್ದು (2339'). ಪೂರ್ವಕ್ಕಿರುವ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಗವಿಮಠವಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲು ಇದೆ. ಅದನ್ನು ಬಹದ್ದೂರ್ ಬಂಡೆ (1980') ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
ಗವಿಮಠ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಗವಿಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಪುರಾತನವಾದ ವೀರಶೈವ ಮಠ ಮತ್ತು ಜೈನಸಮಾದಿsಗಳೂ ಇವೆ. ಪಾಲ್ಕಿಗುಂಡಿನ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕಿರುವ ಮಲಿಮಲ್ಲಪ್ಪನ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೋರಿಯರ ಅಂಗಡಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗೀನ ಕಲ್ಮನೆ ಸಮಾದಿsಗಳಿವೆ. ಅಶೋಕನ ಎರಡು ಲಘುಪ್ರಸ್ತರ ಧರ್ಮಶಾಸನಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ಗವಿಮಠ ಮತ್ತು ಪಾಲ್ಕಿಗುಂಡು ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ. ಇವುಗಳಿಂದ ಕೊಪ್ಪಳ ಕ್ರಿ.ಪೂ.3ನೆಯ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ್ದೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಕ್ರಿ.ಶ.9ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದ 13ನೆಯ ಶತಮಾನದವರೆಗಿನ ಹಲವು ಶಿಲಾಶಾಸನಗಳೂ ಅನಂತರದ ಮುಸ್ಲಿಂ ದಾಖಲೆಗಳೂ ದೊರಕಿವೆ. ಕೊಪಣಪುರವರಾದಿsೀಶ್ವರರಾದ ಶಿಲಾಹಾರರ ಒಂದು ಶಾಖೆಗೆ ಇದು ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಗಂಗ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೊಪ್ಪಳ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದಿರಲೂಬಹುದು. ಇದನ್ನು ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಪಣ, ಕುಪಣ, ಕುಪಿನ ಎಂದು ಕರೆದಿರುವುದಲ್ಲದೆ, ಆದಿತೀರ್ಥ, ಮಹಾತೀರ್ಥ,ವಿದಿತ ಮಹಾ ಕೊಪಣನಗರಮುಂತಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಜೈನಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ 722 ಬಸದಿಗಳೂ 24 ಜೈನಸಂಘಗಳೂ ಇದ್ದುವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜೈನಶಾಸನಗಳೂ ದೊರೆತಿವೆ.
ಇತಿಹಾಸಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದವರು ಯಾರೆಂಬುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನ 1786ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಫ್ರೆಂಚ್ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ಇನ್ನೂ ಭದ್ರ ಪಡಿಸಿದನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಕಡಿದಾದ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನೊಳ ಗೊಂಡಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ದುರ್ಗಮ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಪ್ಪಳ ಕೋಟೆಯೂ ಒಂದು. ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು 1790ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮತ್ತು ನಿಜಾಮಿ ಪಡೆಗಳು ಸತತವಾಗಿ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದ್ದುಂಟು. 1858ರಲ್ಲಿ ಈ ದುರ್ಗ ಮುಂಡರಗಿ ಬಿsೀಮರಾಯನ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. 1949ರ ವರೆಗೆ ಕೊಪ್ಪಳ ನವಾಬ್ ಸಾಲಾರ್‍ಜಂಗನ ಜಹಗೀರಿಯಾಗಿತ್ತು. (ಜೆ.ಆರ್.ಪಿ.;ಎಚ್.ಆರ್.ಆರ್.ಬಿ.)
ಕೊಪ್ಪಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿತ್ತು. ಸಂಗ್ರಾಮದ ಜ್ವಾಲೆ 1858ರಲ್ಲಿ ಮುಂಡರಗಿ ಭೀಮರಾಯ ಹಾಗೂ ಹಮ್ಮಿಗೆ ಕೆಂಚನಗೌಡ ಇವರ ಹೋರಾಟದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಹೈದರಾಬಾದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕೊಪ್ಪಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು. ಬಹಳ ಮೊದಲೇ ಕೀರ್ತನಕೇಸರಿ ಜಯರಾಮಾಚಾರ್ಯರು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ರಂಗು ಕೊಟ್ಟು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಸ್ವಚ್ಫಂದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತನಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಅಸಹಕಾರ, ಕಾಯಿದೆ ಭಂಗ, ಖಾದಿ ಪ್ರಚಾರ, ನಿದಿsಸಂಗ್ರಹಗಳಿಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಡರು. ಪುಟ್ಟಾಭಟ್ಟ ಜಹಗೀರದಾರ ಮತ್ತು ಹೊಸಪೇಟೆಯ ಚಕ್ರಪಾಣಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಖಾದಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇಲ್ಲಿಯವರಾದ ಬಸವಂತರಾವ್ ಕಾಟರಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಹಿರೇಮಠ ಅವರು ಹೈದರಾಬಾದಿನಲ್ಲಿ ಪೆÇೀಲಿಸರ ಕಣ್ಣುತಪ್ಪಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ಹಾರಿಸಿದರು. 1928ರಷ್ಟು ಮಂಚೆಯೇ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ಸನ್ನು ಸೇರಿದವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖರೆಂದರೆ ಕೊಪ್ಪಳದವರಾದ ಎಚ್.ಕೊಟ್ರಪ್ಪ, ಹಂಪಿ ನರಸಿಂಗರಾವ್ ಮತ್ತು ಸಿರೂರು ವೀರಭದ್ರಪ್ಪನವರು. ನಿಜಾಮ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಇವರಿಗೆ ಬಹಳ ತೊಂದರೆ ಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. 1938ರಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಂದೇ ಮಾತರಂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1941ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕೊಪ್ಪಳದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಮುಖಂಡ ಇಟಗಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷಯ್ಯನವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಸೆರೆಮನೆ ಸೇರಿದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಕುಕನೂರಿನ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಗುರುಕುಲ ಅದರ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ರಾಘವೇಂದ್ರರಾವ್ ದೇಸಾಯಿ ಅವರ ಮುಂಧೋರಣೆಯಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಈ ಹೊತ್ತಿಗೆ ನಗರದ ಪ್ರಮುಖ ವಕೀಲರನೇಕರು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ದುಮುಕಿದರು. ಹಳ್ಳಿಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಚನಾಲಯಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದವು. ಚಲೇಜಾವ್ ಚಳವಳಿಯಿಂದಾರಂಬಿsಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದವರೆಗೆ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗೃತಿ ಮುಖಂಡರಾದ ಜನಾರ್ದನರಾವ್ ದೇಸಾಯಿ (ವಕೀಲರು), ಪ್ರಾಣೇಶಾಚಾರ್ ಮುಂತಾದವರ ಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತು. ತಂಡತಂಡವಾಗಿ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿಗಳು ಕೊಪ್ಪಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೆರೆಯಾದರು. ಭಾರತ ಸ್ವತಂತ್ರವಾದರೂ ಇನ್ನೂ ಜಾಗೀರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಕೊಪ್ಪಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಡೆ ಜನರು ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೂೀಷಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸೆರೆಮನೆಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಚಳವಳಿಯೇ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾಂದೋಳನದ ಸ್ವರೂಪ ತಳೆಯಿತು. ಚಳವಳಿ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ನಿಜಾಮರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಕೊಪ್ಪಳ ಭಾಗದಿಂದ ಜೇಲು ಸೇರಿದ ಬೆಣಕಲ್ ಬಿsೀಮಸೇನರಾವ್ ಎಂಬ ತರುಣ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಿ ಗುಲ್ಬರ್ಗ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಲಾಠಿ ಪ್ರಹಾರದಲ್ಲಿ ಮೃತನಾದ. ಜನ ರೊಚ್ಚಿಗೆದ್ದರು. ಗದಗಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಟೇಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆದರು. ನಿರಾಶ್ರಿತರಾಗಿ ಹೊರಬರುವ ಕುಟುಂಬಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಕೊಪ್ಪಳದ ಗಡಿಯ ಸುತ್ತ ಕಾಂಗ್ರೆಸಿನ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಸಶಸ್ತ್ರ ಶಿಬಿರಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟವು. ನಿಜಾಮರ ಪೆÇಲೀಸು, ಸೈನ್ಯ ಮತ್ತು ರಜಾಕಾರರ ವಿರುದ್ಧ ದಾಳಿ, ಕಚೇರಿಗಳ ನಾಶ ಮೊದಲಾದವು ನಡೆದವು. ಗಡಿಭಾಗದ ಅನೇಕ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಅದಿsೀನವಾದವು. ಹೀಗೆ ನಿಜಾಮರ ಸತ್ತೆಯನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೆಗೊಳಿಸುವ ಆಂದೋಲನ ತೀವ್ರಗೊಂಡಾಗ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪೆÇಲೀಸ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆದು ಹೈದರಾಬಾದಿನೊಂದಿಗೆ ಕೊಪ್ಪಳವೂ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಯಿತು.
ಉಲ್ಲೇಖ
ಕವಿರಾಜ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ "ವಿದಿತ ಮಹಾ ಕೋಪಣ ನಗರ" ವೆಂದು ಕೊಪ್ಪಳದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ
ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಶಿಲಾ ಶಾಸನಗಳು, ಶಿಲಾಯುಗದ ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಗವಿಗಳು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಥಮ ರಾಜಧಾನಿ ಆನೆಗುಂದಿ, ಫ್ರೆಂಚರ ಸಹಾಯ ಪಡೆದು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೊಪ್ಪಳಕೋಟೆ, ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಭಾವೈಕ್ಯತೆ ಸಾರುವ ಮರ್ದಾನ ದರ್ಗಾ, ಹಲವು ನೂರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೋಮು ಸಾಮರಸ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿರುವ ಕೊಪ್ಪಳದ ಗವಿಮಠ, ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಿನ್ನಾಳ ಆಟಿಕೆ, ಇಟಗಿಯ ಮಹದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು
ಇಂದಿನ ಆನೆಗೊಂದಿ, ಗಂಗಾವತಿ ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಆನೆಗೊಂದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗಗನ ಅರೆಮನೆ, ಆನೆಗೊಂದಿ ಕೋಟೆ,ಪಂಪ ಸರೋವರ, 64 ಕಂಭಗಳಿರುವ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಸಮಾಧಿ,ನವ ಬೃಂದಾವನ,ಮರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಿರುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತೆನೆಯಂತೆ, ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತನೆ ಮಾಡಿರುವ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಿರುವ ಶ್ರೀ ಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶ್ರೀ ಗವಿ ರಂಗನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣ ಮೊದಲಾದ ಅಪೂರ್ವ ಶಿಲ್ಪಕಲಾ ಕೆತ್ತನೆಯ ಬೀಡಾಗಿರುವ ಹುಚ್ಚಪ್ಪಯ್ಯನ ಮಠ ಮತ್ತು ಚಿಂತಾಮಣಿ ಶಿವನ ದೇವಸ್ಥಾನ.
ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ
ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ವರ್ಗ:ಕೊಪ್ಪಳ ಜಿಲ್ಲೆ ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ
ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸಿನ ಪದ್ಧತಿ
ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೆಂಬುದು ಬಹಳ ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯೆಂದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ನೈಜ್ಯ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಳವೆಂದು ಅರ್ಥ. ಅದರಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೊತ್ತ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಲಭ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಜಗತ್ತು ಬಂಡವಾಳ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಬೇಕಾಗುವಂತಹ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು, ಉತ್ಪಾದನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಯ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ಈ ಬಂಡವಾಳವು ಉಳಿತಾಯ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳಿಂದ ರೂಪಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.thumbnail| ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರ ಉಳಿತಾಯ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವ ಸಂಘಟಿತ ಕ್ರಮವೇ ಹಣಕಾಸಿನ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿದೆ. ಹಣಕಾಸನ್ನು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ 'ಜೀವರಕ್ಷಕ ರಕ್ತ'ವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತರೆ. ಹಣಕಾಸು ಒಂದು ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದರೆ "ಕೆಲವೊಂದು ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದ, ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿತಗೊಂಡು ನಿರ್ವಾಹಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿದೆ".
ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು
ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅವೆರಡೂ ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನೇರವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ, ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದಕ್ಷವಾಗಿದ್ದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಅತಿ ಗರಿಷ್ಠ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷ ರೀತಿಯ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗೈಯ್ಯುವ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಈ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೇನೆಂದರೆ ಉಳಿತಾಯಗಾರರು, ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುವುದು. ಈ ಮೂರು (ಉಳಿತಾಯ, ಹಣಕಾಸು, ಹೂಡಿಕೆ) ಎಷ್ಟೊಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆಯೋ ಅಷ್ಟೇ ತೀವ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳ ಗತಿಯೇ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಒಂದು ದಕ್ಷ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.
ಬಂಡವಾಳ ರಚನೆ: ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಚಕ್ರಗಳು ಚಲಿಸುವುದೇ ಬಂಡವಾಳದಿಂದ. ಬಂಡವಾಳವಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬಂಡವಾಳದ ರಚನೆ ಎಂದರೆ ಹೂಡಿಕೆಯ ಹತ್ತಾರು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇಕಾಗುವ ನಿಧಿಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಎಂದರ್ಥ.
ಉಳಿತಾಯದ ಸಂಗ್ರಹಣೆ: ಬಂಡವಾಳದ ರಚನೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಉಳಿತಾಯದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಉಳಿತಾಯವೆಂದರೆ ಜನರ ಖರ್ಚಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ಆದಾಯದ ಒಂದು ಭಾಗ. ಇದರಲ್ಲಿ ಖರ್ಚನ್ನು ಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಷಯ.
ಹಣಕಾಸಿನ ಪೂರೈಕೆ: ಉಳಿತಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅರ್ಥ ಬರುವುದೆಂದರೆ ಅದು ಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಮಾತ್ರ. ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಂಡವಾಳದ ಪೂರೈಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಪ್ರವರ್ತನೆ: ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹಣಕಾಸಿಗೆ ಅರ್ಥ ಬರಬೇಕೆಂದರೆ ಅದು ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹೂಡಿಕೆಯೆಂದರೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಬಳಕೆಯಾಗುವುದು.
ತ್ವರಿತ ವರ್ಗಾವಣೆ: ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಉಳಿತಾಯ, ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಗಾವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಂದೆನ್ನಬಹುದು. ಈ ವರ್ಗಾವಣೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಹಲವಾರು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಜೋಡಣೆಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಹಂಚಿಕೆ: ಬಂಡವಾಳ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಏಕರೂಪದ್ದಾಗಿಲ್ಲ. ಒಂದೆಡೆ ಉಳಿತಾಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅದರ ಕೊರತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಔದ್ಯಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳದ ಕೊರತೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ.
ಆಧುನಿಕತೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆ: ಪ್ರಸ್ತುತ ವಿಶ್ವದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಹಿಂದುಳಿದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಕಡೆಗೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ದೇಶಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯೆಡೆಗೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅಪ್ರತಿಮ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ದೇಶಗಳಾಗಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿವೆ. thumbnail|left|ಹಣಕಾಸಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ಚಿತ್ರ
ಭಾರತೀಯ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ
ವಿನ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿವಿಧ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದ ಮತ್ತು ರಚಿಸಿದ ರೀತಿ. ಮತ್ತೊಂದು ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯಾವ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಗೈಯ್ಯುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ಯಾವುದರಿಂದ ರಚಿತಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕೆಲವೊಂದು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ, ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳಿಂದ, ನಿಯಂತ್ರಣಗಾರರಿಂದ ರಚಿತಗೊಂಡ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳು= ಸೇವೆಗಳು, ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು
ಅಸಂಘಟಿತ ಅಥವಾ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಇವು ಅಸಂಘಟಿತ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆನ್ನುವುದು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಯಾವುದೇ ಮಾನ್ಯತೆಯಿಲ್ಲದ ಹಲವಾರು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅವು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಾನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು, ಜಮೀನುದಾರರು ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಸಾಲ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅರೆ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನೀಡಿದ ಒಟ್ಟು ಸಾಲ, ಅವರ ಸಂಖ್ಯ, ವಹಿವಾಟಿನ ವಿವರಗಳು ಲಭ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಲೆಕ್ಕಪತ್ರ ಮತ್ತು ದಾಖಲು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವರು ಸಾಲ ನೀಡಲಿಕ್ಕೆ ಹತ್ತಾರು ದಿನಗಳ ಸಮಯ ಅಥವಾ ಹತ್ತೆಂಟು ಕಾಗದಪತ್ರ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ಸಾಲ ನೀಡಿಕೆಯ ಪದ್ಧತಿ ಬಹಳ ಸರಳ ಮತ್ತು ಸುಲಭ. ವ್ಯವಹರಿಸಲು ಸಮಯದ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲ. ಬೇಕಾದವರಿಗೆ ಸಾಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬಡ್ಡಿ ಮಾತ್ರ ಅಗಾಧ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎಷ್ಟು ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಿದರೂ ಅದೆಲ್ಲ ಬಡ್ಡಿಗಾಗಿ ಜಮಾ ಆಗಿ, ಅಸಲು ತೀರದೇ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಪರಿತಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಗಳು ಕಡಿಮೆ. ಸಾಲ ವಸೂಲು ಮಾಡುವ ರೀತಿಯು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಮಾನವೀಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಈ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯವು ಇನ್ನೂ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅವರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದೆ. ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಹಣಕಾಸಿನ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಆದರೂ ಆಪೇಕ್ಷಿತ ಫಲಿತಾಂಶ ಬರದೇ ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ವಹಿವಾಟು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.
ನಿಯಂತ್ರಕರು
ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಶಾಸನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೇ ನಿಯಂತ್ರಕರು. ಅವರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ, ಸೂಚನೆ ನೀಡುವ, ಆಡಳಿತ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುವ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ನಾಲ್ಕು ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವು- thumbnail|left|ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ಲಾಂಛನ thumbnail|right|ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್
ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು
ದೇಶದಲ್ಲಿಯ ಹಣಕಾಸಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತರೆ. ಈ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ೪ ವಿಧದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಅವು- ಷೆಡ್ಯುಲ್ಡ್ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೇ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು.
ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು
ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲ, ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಸಮೀಪ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣದ ಲೇವಾ-ದೇವಿ ಅಥವಾ ಸಾಲ ಕೊಡುವ ಮತ್ತು ತರುವ ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಈ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೇವಲ ಹಣದ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲ, ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನು ತರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತೇವೆ. ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಎರಡು ಅಸಂಘಟಿತ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಅಸಂಘಟಿತ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀ ಬ್ಯಾಂಕರರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕೇತರ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಭಾರತದ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಹವರ್ತಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ೨೦ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಹ ಇದೇ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಕರೆಯ ಹಣದ ಬಿಲ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಹಾಗು ಟ್ರೆಜರಿ ಬಿಲ್ಲು. ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಡಿ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ೩೬೪ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಠೇವಣಿ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪತ್ರಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಸಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೆಂದರೆ ಕರೆಯ ಹಣ ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಕರೆಯ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಈ ಎರಡು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಕೊಡು-ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಕರೆಯ ಹಣಕಾಸಿನ ದರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ. ಕರೆ ಹಣಕಾಸಿನ ದರವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಂಶಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಹಣದ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಅಂಶಗಳು. ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಶೇಕಡ ೮೦ ರಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಂಕೇತರ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ ಐ.ಡಿ.ಬಿ.ಐ, ಎಲ್.ಐ.ಸಿ, ಜಿ.ಐ.ಸಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಕೊಡು-ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳು ಕರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಶೇಕಡ ೮೦ ರಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ, ಉಳಿದ ಶೇಕಡ ೨೦ ರಷ್ಟು ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ವಟಾಯಿಸಿ ಹಣ ನೀಡುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇತರ ದೇಶಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಹ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳಾದ ೯೦ ದಿನದ, ೩೬೪ ದಿನದ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಠೇವಣಿಗಳ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್‍ಗಳು ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪತ್ರಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಿಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ರೆಜರಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳೆಂದು (೯೦ ದಿನ) ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದ ದೇಶಗಳಾದ ಲಂಡನ್ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಅಮೇರಿಕಾದ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಂತೆ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ೯೦ ದಿನಗಳ ಟ್ರೆಜರಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ೧೮೨ ದಿನಗಳ ಹಾಗೂ ೩೬೪ ದಿನಗಳ ಟ್ರೆಜರಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ನಂತರ ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ೧೪ ದಿನಗಳ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಟ್ರೆಜರಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಕರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಧುರೀಣತ್ವವನ್ನು ಭಾರತದ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಾತ್ಮಕ ಹಣಕಾಸಿನ ಅಥವಾ ಪತ್ತಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇದೇ ಬ್ಯಾಂಕು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಘಟಿತ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯ ಹಲವಾರು ಸಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಿಲ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಡುವಿನ ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದು ಇರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಏಕರೀತಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿರದೆ, ಹಲವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಲೇವಾದೇವಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಒಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಂದನೆಯದು ಒಂದೇ ದಿನ ಅಥವಾ ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅಲ್ಪ ಸೂಚನೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಬಡ್ಡಿದರವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಅಂಶಗಳು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಶೇಕಡ ೮೦ ರಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಪೂರೈಸಿದರೆ ಉಳಿದ ಶೇಕಡ ೨೦ ರಷ್ಟು ಹಣಕಾಸನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.
ಇದೊಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಸಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಹುಂಡಿಗಳನ್ನು ವಟಾಯಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೯೦ ದಿನಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಣಕಾಸಿನ ಲೇವಾದೇವಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಪುನಃ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಖಜಾನೆ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೆಂದು ವಿಭಾಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬಿಲ್ಲುಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ೯೧ ದಿನದ ಖಜಾನೆ ಬಿಲ್ಲು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅನುಕೂಲತೆಯನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು ೧೮೨ ದಿನಗಳ ಖಜಾನೆ ಬಿಲ್ಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ೧೯೯೯-೨೦೦೦ ದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ೩೬೪ ದಿನಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲದೆ ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ೧೪ ದಿನಗಳ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಖಜಾನೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದರೆ ರೆಪೋಸ್ ಮತ್ತು ರಿವರ್ಸ್ ರೆಪೋಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ಮೊದಲನೇ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ನವೆಂಬರ್ ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದೆ. ರೆಪೋಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆಂದರೆ ರಿರ್ಪಚೇಜ್ (ಮರು ಖರೀದಿಸುವ) ಆಕ್ಷನ್ಸ್ (ಹರಾಜು) ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಹರಾಜು ಮೂಲಕ ಮರು ಖರೀದಿಸುವ ಬಿಲ್ಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯೆನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಇವುಗಳು ಭಾರತ ಸರಕಾರದ ದಿನಾಂಕದ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಯಾವಾಗ ಸರ್ಕಾರ ತನ್ನ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿಗಳನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮರು ಖರೀದಿಸುತ್ತದೆ, ಆಗ ಭಾರತದ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಹಣ ಪಾವತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಗದು ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯೆ ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಏರಿಳಿತದ ನಿವಾರಣೋಪಾಯ ಅಂಶವಾಗಿಯೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತರುವಾಯ ರಿವರ್ಸ್ ರೆಪೋಸ್‍ಯೆಂದರೆ ಸರ್ಕಾರದ ಸೆಕ್ಯುರಿಟೀಸನ್ನು ನಿರ್ಧಾರಿತ ಬಡ್ಡಿ ದರಕ್ಕೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವುದು, ಯಾವಾಗ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ನಗದು ಹಣ ಇರುತ್ತದೆ ಆಗ ಅಲ್ಪ ಕಾಲಾವಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬಡ್ಡಿದರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಸಂಭವವಿರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸರ್ಕಾರದ ಸೆಕ್ಯೂರಿಟೀಸನ್ನು ಮಾರಿ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹಣ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮರು ಖರೀದಿಗೆ ಶೇಕಡ ೭ ರಷ್ಟು ಬಡ್ಡಿ ನೀಡಿದರೆ, ರಿವರ್ಸ್-ರೆಪೋಸ್‍ನಡಿ ನಿಗದಿತ ಬಡ್ಡಿದರ ಎಂದು ಶೇಕಡ ೯ ಬಡ್ಡಿ ದರ ಇರುತ್ತದೆ.
ಹಣಕಾಸಿನ ಸಾಧನಗಳು
ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಕ್ರೋಡಿಕರಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಭೌತಿಕ ಕಾಗದಪತ್ರಗಳನ್ನು ಹಣಕಾಸಿನ ಸಾಧನ ಪತ್ರಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ-
ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳು
ಆಧುನಿಕ ವ್ಯವಹಾರದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳು ಬಹಳ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣಕಾಸಿನ ಸ್ವರೂಪದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ನೀಡುವುದೇ ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ವಿಮೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೂಡಿವೆ.
ಈ ಕೆಳಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ಸೇವೆಗಳ ಕುರಿತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿದೆ.
'ಸೆಬಿ'ಯ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ತಕ ಬ್ಯಾಂಕು ಎಂಬುದು ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಷೇರು ಬಂಡವಾಳ ಪತ್ರ ನೀಡಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಾರಾಟಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಅಥವಾ ಭದ್ರತಾ ಪತ್ರಗಳಿಗೆ ವಂತಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಂದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಮ್ಯಾನೇಜರ್, ಸಲಹಗಾರ, ಉಪದೇಶಗಾರ ಅಥವಾ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವವರು ವರ್ತಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾಗಿವೆ.
ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ (ಬ್ಯಾಂಕು) ಮತ್ತು ಆದರ ಕಕ್ಷಿದಾರರ ನಡುವಿನ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಂಗ್ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕೊಂದು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿಯ ಸಾಲಗಾರನ ಭಧ್ರತೆಯ ಮೇಲೆ ಮುಂಗಡ ಹಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದರಡಿಯಲ್ಲಿ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ ನೀಡುವ ಸೇವೆಗಳೆಂದರೆ- ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಂಗ್ ಎನ್ನುವುದೊಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ಸೇವೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಿಂದ ವ್ಯವಹಾರಸ್ಥರು ಮತ್ತು ಉದ್ದಿಮೆದಾರರು ತಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿರುವ ಖಾತೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಉದ್ದರಿ ವ್ಯವಹಾರ ಉತ್ತೇಜನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅದರ ಲಾಭ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹೊಂದಿರುವ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭದ್ರತಾ ಪತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹವೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭದ್ರತಾ ಪತ್ರ ಹೊಂದಿದ ನಿರ್ವಹಣೆಯೆನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಅತೀ ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ಆಯ್ದುಕೊಂಡು, ಅಪಾಯ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದ ಷೇರುಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಂಡು, ಷೇರುಗಳ ಮಾರಾಟ ಖರೀದಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಲಾಭದಾಯಕ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಮತ್ತು ನಷ್ಟವಾಗುವ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವೇ ಮಾರಿ ನಷ್ಟ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ವೈಚಾರಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದು ಕಂತು ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಯ ಮಾಲಿಕ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಬಾಡಿಗೆದಾರ ಇವರಿಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ಒಂದು ಕರಾರು ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಮಾಲೀಕನು ತನ್ನ ಒಡೆತನದ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಕಾರಾರಿನ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಬಳಸಲು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಬಾಡಿಗೆ, ಅವಧಿ, ಪಾವತಿಸುವ ರೀತಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಡುವ ಬಾಡಿಗೆಯನ್ನು ಲೀಸ್-ರೆಂಟಲ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ನಡುವಿನ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಭೋಗ್ಯ ಪತ್ರ (ಲೀಸ್ ಕಾಂಟ್ರಾಕ್ಟ್) ಎಂದು ಹೆಸರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ನೀಡಿದ ಆಸ್ತಿಯು ವಾಸ್ತವ (Tangible) ಅಥವಾ ಅವಾಸ್ಥವ (Intangible) ಆಗಿರಬಹುದು.
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಷೇರುಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವ ಭರವಸೆಯ ಕರಾರುಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಷೇರುಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ನೀಡುವಾಗ ಸೆಬಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಟಸ್ ವಿವರಣಾ ಪತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ೧೨೦ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟ ವಂತಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಂಪನಿಯ ಉದ್ದಿಮೆದಾರರಿಗೆ ಕನಿಷ್ಟ ವಂತಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟದಾಯಕ ಕಾರ್ಯ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಕನಿಷ್ಟ ವಂತಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ವ್ಯವಹಾರ ಪ್ರಾರಂಭ ಮಾಡಲಾಗದು. ಈ ಕನಿಷ್ಟ ವಂತಿಗೆಯ ಷರತ್ತನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಕಂಪನಿಗಳು ಒಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವ ಭರವಸೆಯ ಕರಾರುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅದರಂತೆ, ಒಟ್ಟು ಭರವಸೆದಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಕರಾರು ಆಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಭರವಸೆದಾರರ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಗಳು ಕಕ್ಷಿದಾರರು. ಕನಿಷ್ಟ ವಂತಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಖರೀದಿಸದೇ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಇವರು ಖರೀದಿಸುವ ಭರವಸೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಎಂದರೆ ಕಿಮ್ಮತ್ತು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯವೆಂದು ಅರ್ಥ. ಶ್ರೇಣಿ ನಿರ್ಧಾರವೆಂದರೆ ಒಂದು ಅಳತೆಗೋಲಿನ ಪ್ರಕಾರ ಮಟ್ಟ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಣಿಗೊಳಿಸುವುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವೊಂದು ಅಳತೆಗೋಲಿನ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ಥಾನಮಾನ/ಕಿಮ್ಮತ್ತನ್ನು ಶ್ರೇಣಿಗೊಳಿಸುವರು. ಕಂಪನಿಗಳು, ಪರಸ್ಪರ ನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಾಲ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾಲಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ ಹೂಡಬೇಕೆಂಬುದು ಹೂಡಿಕೆದಾರರಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಳೆಯುವುದು ಕಷ್ಟಕರ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳಿಗೆ ಶ್ರೇಣಿ ನೀಡುವ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ. ಅವರು ನೀಡಿದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಭದ್ರತೆಯ ಹೂಡಿಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಹೂಡಿಕೆದಾರರೇ ಮಾಡಬೇಕು. ಇಂತಹ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಪರಿಣಿತ ವೃತ್ತಿ ನಿರತರಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಲಪತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಶ್ರೇಣಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸೆಬಿಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತಗೊಂಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಶ್ರೇಣಿ ನಿರ್ಧಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವು-
ಸೆಬಿ
ಭಾರತದ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿದ್ದವು, ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ಕೊರತೆ, ವಿಳಂಬ ನೀತಿ, ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆ, ಆಂತರಿಕ ಶೇರು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇವುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಬಂಡವಾಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ವಿನಿಮಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು (ಸೆಬಿ) ಶಾಸನ ರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ಜನವರಿ ೧೯೯೨ರಿಂದ ಶಾಸನಬದ್ದ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ಮರ್ಚೆಂಟ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಶೇರು ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯ ಚಟುವಟಿಕೆ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಪರಸ್ಪರ ನಿಧಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗ ಸೂಚಿ ರಚಿಸಲಿಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಕ್ ವಿನಿಮಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕಾರ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಅವಶ್ಯವಿರುವ ಕ್ರಮಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸರಕಾರ ಸೆಬಿಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಸುರಕ್ಷಿತ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಸೆಬಿಗೆ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಹೊಸದಾಗಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ನೀಡಿದೆ. ಬಂಡವಾಳ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಕಾಯ್ದೆ ೧೯೪೭ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಬಂಡವಾಳ ರಚನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿ, ಕಾರ್ಪೋರೇಟ್ ವಲಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೂಡ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ನೆರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸೆಬಿಗೆ ಹೊಸ ಶೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನೀಡಿಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಶೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನೊದಗಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. thumbnail|left|ಸೆಬಿ ಭವನ
ಸರ್ಕಾರ ಖಾಸಗಿ ಪರಸ್ಪರ ನಿಧಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ಯುನೀಟ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಪ್ ಇಂಡಿಯಾ ಸೆಬಿ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಸೆಬಿಯು ಹಣಕಾಸಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಕೆಲವು ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿದೆ. ಸೆಬಿಯು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪರಸ್ಪರ ನಿಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಜಾಗತೀಕ ಠೇವಣಿಗಳ ರಶೀದಿಗಳು
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ೧೯೯೨ ರಿಂದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಡಾಲರ್ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ ಈಕ್ವಿಟಿ ಶೇರುಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ಅದರಂತೆ ಜನವರಿ ೧೯೯೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದರಡಿ ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ೩ ಬಿಲಿಯನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ ಈಕ್ವಿಟಿಯಡಿ ೧.೧ ಬಿಲಿಯನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದವು. ಕಂಪನಿಗಳು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಅದನ್ನು ವಾಪಸ್ ಮಾಡಬೇಕು. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಭಾರತೀಯರ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಸರಳ ನೀತಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದೆ. ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಇವರಿಗೆ ಶೇರು ಡಿಬೆಂಚರ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಅನುಮತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಶೇಕಡ ೧೦ ರಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಭಾರತದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ವಿದೇಶಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಮಿತಿಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದೆ.
ಉಲ್ಲೇಖ
ವರ್ಗ:ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ
ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/PSM_V44_D647_Delineations_on_pieces_of_antler.jpg/280px-PSM_V44_D647_Delineations_on_pieces_of_antler.jpg|thumb| ಕೊಂಬಿನ ತುಂಡುಗಳ ಮೇಲಿನ ವಿವರಣೆಗಳು "ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪೂರ್ವ-ಸಾಹಿತ್ಯ ಇತಿಹಾಸ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದ ಈ ಅವಧಿಯು ಹೋಮಿನಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಶುರುವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮತ್ತು c. ೩.೩ ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ  ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಆವಿಷ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಾದ ಇತಿಹಾಸದ ಆರಂಭದ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಗುರುತುಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಯು ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮುಂಚೆಯೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ  ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿದ್ದ ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ‍ಯು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದದ್ದು  c.  ೫೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ. ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಲು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಬರವಣಿಗೆಯು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಹರಡಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತ್ಯವು ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿಕಂಡು ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇತ್ತೀಚಿಗೆ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು ಕೊನೆಗೊಂಡ ಸಮಾಜಗಳ ಕುರುತು ಚರ್ಚಿಸಲು ಈ ಪದವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಬಾರಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ."ಆರಂಭಿಕ ಕಂಚಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಮೆಸೊಪಟ್ಯಾಮಿಯಾದ ಸುಮರ್, ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಲಿಪಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇದನ್ನು ಅವರ ನೆರೆಹೊರೆಯವರೂ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತರ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಮುಂದಿನ ಕಬ್ಬಿಣಯುಗದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದವು. ಪೂರ್ವ-ಇತಿಹಾಸದ ಶಿಲಾಯುಗ, ಕಂಚಿನ ಯುಗ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ ಎಂಬ ಮೂರು-ವಯಸ್ಸಿನ ವಿಭಾಗವು ಯುರೇಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಯುರೇಷಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲೇ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಲೋಹಗಳ ಕೆಲಸದ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಪಂಚದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಓಷಿಯಾನಿಯಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಉಪ-ಸಹಾರನ್ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು. ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ-ಕೊಲಂಬಿಯನ್ ನಾಗರಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿನಾಯಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ, ಯುರೇಷಿಯನ್ನರ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಬರವಣಿಗೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ೧೭೮೮, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತ್ಯ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಇತರರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲ ಇತಿಹಾಸ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾನವ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ, ಇದನ್ನು ನಾವು ವಸ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುರಾವೆಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಅವಶೇಷಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಜಾನಪದ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿದ ಪೂರ್ವ-ಸಾಕ್ಷರ ಸಮಾಜಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾದೃಶ್ಯದಿಂದ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಮುಖ ಹಂತವೆಂದರೆ ಡೇಟಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಡೇಟಿಂಗ್ ತಂತ್ರಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಗಳ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಾವೆಗಳು ಬಂದಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಮೂಲವನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರದ ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಜನರ ರಕ್ತಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಮೂಳೆಗಳ ಆನುವಂಶಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಸೇರಿವೆ.
ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/G%C3%B6bekli_Tepe%2C_Urfa.jpg/240px-G%C3%B6bekli_Tepe%2C_Urfa.jpg|thumb| ಆಗ್ನೇಯ ಟರ್ಕಿಯ ಗೊಬೆಕ್ಲಿ ಟೆಪೆಯಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳನ್ನು ೧೧,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಆರಂಭಿಕ [[ನವಶಿಲಾಯುಗ|ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಜನರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Caveman_6.jpg/170px-Caveman_6.jpg|thumb| ಪ್ರಾಗೈತಿಹಾಸಿಕ ಕಾಲದ ವಯಸ್ಕ ಮತ್ತು ಬಾಲಾಪರಾಧಿ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಆರಂಭಿಕ ರೇಖಾಚಿತ್ರ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Prehistoric_man.jpg/240px-Prehistoric_man.jpg|thumb| ಆರಂಭಿಕ ಮಾನವರು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಆರಂಭ
"ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ" ಎಂಬ ಪದವು ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಅಥವಾ ಭೂಮಿಯ ಆರಂಭದಿಂದ ಶುರುವಾದ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಮಯವೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇದು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಜೀವವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರದ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನವ-ತರಹದ ಜೀವಿಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಸಮಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. .
ಅಂತ್ಯ
ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಕಾಲೀನ ಲಿಖಿತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಯ ಆಗಮನ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಬಂಧಿತ ದಾಖಲೆಗಳು ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲವಾಗುವಾಗ, ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ದಿನಾಂಕವು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು ಸುಮಾರು ೩೧೦೦೦ ಬಿಸಿಯಿ ಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ನ್ಯೂ ಗಿನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು, ೧೮೭೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ರಷ್ಯಾದ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ನಿಕೋಲಾಯ್ ಮಿಕ್ಲುಖೋ-ಮಕ್ಲೈ ಸ್ಥಳೀಯರ ನಡುವೆ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಜನರು, ಮತ್ತು ಅವರ ಜೀವನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಸಮಗ್ರ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯುರೋಪ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಸ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮನ್ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಸೆಲ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಟ್ರುಸ್ಕನ್ನರೂ ಹೊಂದಿದ್ದರು. . ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಪೀಡಿತರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ತೂಕವನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು.
ಸಮಯದ ಅವಧಿಗಳು
ಅಮೆರಿಕಾದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಕೊಲಂಬಿಯನ್ ಯುಗವನ್ನು ನೋಡಿ.
ಪದದ ಇತಿಹಾಸ
ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳು ಮೊದಲು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು "ಪ್ರಾಚೀನ" ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ "ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ" ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. "ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ" ಎಂಬ ಪದವು ಮೊದಲು ೧೮೩೬ ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ತ್ರೈಮಾಸಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು.
ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್, ಜರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಕ್ಯಾಂಡಿನೇವಿಯನ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಪೂರ್ವದ ಅವಧಿಗಳಿಗೆ ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು-ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.
ಸಂಶೋಧನೆಯ ವಿಧಾನಗಳು
ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಮಾಹಿತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ (ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರದ ಒಂದು ಶಾಖೆ), ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಿದ್ವಾಂಸರು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮಾನವ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂಶೋಧಕರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಉತ್ಖನನ, ಭೂವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಭೌಗೋಳಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವ-ಸಾಕ್ಷರ ಮತ್ತು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥ ಜನರ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾನವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಹ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಒಳನೋಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂವಹನಗಳಿಗೆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರ ಮೂಲಕ ಮಾನವ ಮೂಲದ ವಸ್ತುಗಳು ಜನರ ನಡುವೆ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ, ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಲೇಖನದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಡೇಟಾವನ್ನು ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ, ತುಲನಾತ್ಮಕ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ, ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಭೂವಿಜ್ಞಾನ, ಆಣ್ವಿಕ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರ, ಪ್ರಾಗ್ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ, ಪಾಲಿನಾಲಜಿ, ಭೌತಿಕ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಲವು ರೀತಿಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಮಾನವ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು ಇತಿಹಾಸದಿಂದ ಅದರ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಹೆಸರಿನ ಬದಲಿಗೆ ಪುರಾತತ್ವ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಿಂತ ವಸ್ತು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಾಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ.ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸವು  ಅನಾಮಧೇಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, " ನಿಯಾಂಡರ್ತಾಲ್ " ಅಥವಾ "ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗ " ದಂತಹ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವರು ಬಳಸುವ ಉಲ್ಲೇಖ ಪದಗಳು ಆಧುನಿಕ ಲೇಬಲ್‌ಗಳಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ.
ಶಿಲಾಯುಗ
"ಶಿಲಾಯುಗ" ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಅಮೆರಿಕಾದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇದು ಲಿಥಿಕ್ ಹಂತ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ಯಾಲಿಯೊ-ಇಂಡಿಯನ್ ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಯುರೇಷಿಯಾಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Map-of-human-migrations.svg/400px-Map-of-human-migrations.svg.png|thumb| ಮೈಟೊಕಾಂಡ್ರಿಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಸ್ತುತಕ್ಕಿಂತ ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಹಿಂದಿನ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಮಾನವ ವಲಸೆಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ನಕ್ಷೆ (ಅದರ ನಿಖರತೆ ವಿವಾದಾಸ್ಪದವಾಗಿದೆ) "ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್" ಎಂದರೆ "ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ". ಇದು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಮೊದಲ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗವು ಶಿಲಾಯುಗದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಹೋಮಿನಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಆರಂಭಿಕ ಬಳಕೆಯಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ c. ೩.೩ ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ, ಪ್ಲೆಸ್ಟೋಸೀನ್  c.  ೧೧,೬೫೦ ಬಿಪಿಯ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಅವಧಿಯ ಮೊದಲು)ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಆರಂಭಿಕ ಭಾಗವನ್ನು ಲೋವರ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೀನ್ಯಾದ ಲೊಮೆಕ್ವಿ ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩.೩ ಮಿಲಿಯನ್ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹಳೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪಕರಣಗಳು ಹೋಮೋ ಕುಲಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನವು ಮತ್ತು ಬಹುಶಃ ಕೀನ್ಯಾಂತ್ರೋಪಸ್‌ನಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಲೋವರ್ ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಹೋಮಿನಿನ್‌ಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕುರಿತು ಇರುವ ಪುರಾವೆಗಳು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸೀಮಿತ ಪಾಂಡಿತ್ಯಪೂರ್ಣ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಸ್ರೇಲ್‌ನ ಬ್ನೋಟ್ ಯಾಕೋವ್ ಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಚ್. ಎರೆಕ್ಟಸ್ ಅಥವಾ ಎ''ಚ್. ಎರ್ಗಾಸ್ಟರ್'' ೭೯೦,೦೦೦ ಮತ್ತು ೬೯೦,೦೦೦ ಬಿ.ಪಿ ನಡುವೆ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹಕ್ಕು. ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಕೆಯು ಆರಂಭಿಕ ಮಾನವರಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಬೇಯಿಸಲು, ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.
ಆರಂಭಿಕ ಹೋಮೋ ಸೇಪಿಯನ್ಸ್ ಸುಮಾರು ೨೦೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಇವು ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಆಧುನಿಕ ಭಾಷಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಅಂಗರಚನಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಲಿಯೋಲಿಥಿಕ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಲಿಯೋಲಿಥಿಕ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಮಾನವನ ಮೊದಲ ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಕೆಯ  ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ. ಜಾಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಸೈಟ್‌ಗಳು ಸುಟ್ಟ ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಮರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ೬೧,೦೦೦ ಬಿಪಿ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸತ್ತವರ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಸಮಾಧಿ, ಸಂಗೀತ, ಆರಂಭಿಕ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ಬಹು-ಭಾಗದ ಉಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆಯು ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳಾಗಿವೆ.
ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಮಾನವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಲೆಮಾರಿ ಬೇಟೆಗಾರರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೇಟೆಗಾರ-ಸಂಗ್ರಹಕಾರ ಸಮಾಜಗಳು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಸಮತಾವಾದಿಗಳು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಬೇಟೆಗಾರರ ಸಮಾಜವು ಹೇರಳವಾದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿತ ಆಹಾರ-ಶೇಖರಣಾ ತಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ  ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು, ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಶ್ರೇಣೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ ಜಡ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಸಾಂಗ್‌ಲೈನ್‌ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ "ಹೆದ್ದಾರಿಗಳ" ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೂರದ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರಬಹುದು.
ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್(ಮಧ್ಯ ಶಿಲಾಯುಗ)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Dugout_boats_Kierikki_Centre_Oulu_20130526.JPG/220px-Dugout_boats_Kierikki_Centre_Oulu_20130526.JPG|thumb| ಡಗೌಟ್ ದೋಣಿ ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್, ಅಥವಾ ಮಧ್ಯ ಶಿಲಾಯುಗ ( ಗ್ರೀಕ್ ಮೆಸೊಸ್, 'ಮಧ್ಯ', ಮತ್ತು ಲಿಥೋಸ್, 'ಕಲ್ಲು' ನಿಂದ), ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ನಡುವಿನ ಮಾನವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ.
ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಅವಧಿಯು ಪ್ಲೆಸ್ಟೊಸೀನ್ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಮನದಿಗಳ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ೧೦,೦೦೦ ಬಿಪಿ, ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯ ಪರಿಚಯದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಇದು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬದಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮೀಪದ ಪೂರ್ವದಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲೆಸ್ಟೋಸೀನ್‌ನ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಕೃಷಿಯು ಆಗಲೇ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಸೀಮಿತ ಗ್ಲೇಶಿಯಲ್ ಪ್ರಭಾವವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, " ಎಪಿಪಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ " ಪದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೊನೆಯ ಹಿಮಯುಗವು ಕೊನೆಗೊಂಡಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಯುಗವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬೆಚ್ಚನೆಯ ವಾತಾವರಣದಿಂದ ಪೋಷಿತವಾದ ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾದ ಆಹಾರ ಪೂರೈಕೆಯಿಂದ ಸಮಾಜಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಬದುಕಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮ್ಯಾಗ್ಲೆಮೋಸಿಯನ್ ಮತ್ತು ಅಜಿಲಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಂತಹ ವಸ್ತು ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮಾನವ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ೪೦೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ (೬,೦೦೦ ಬಿಪಿ ) ವರೆಗೆ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಬರುವಿಕೆಯನ್ನು ವಿಳಂಬಗೊಳಿಸಿದವು.
ಈ ಅವಧಿಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಕೇವಲ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಇವೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇವು ಮಿಡ್ಡೆನ್ಸ್ ಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಅರಣ್ಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅರಣ್ಯನಾಶದ ಮೊದಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಗುರುತಾಗಿದೆ.
ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಸಂಯೋಜಿತ ಫ್ಲಿಂಟ್ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಮೈಕ್ರೋಲಿತ್‍ಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋಬ್ಯುರಿನ್‍ಗಳು. ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಟ್ಯಾಕ್ಲ್, ಕಲ್ಲಿನ ಅಡ್ಜ಼್‍ಗಳು ಮತ್ತು ದೋಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲುಗಳಂತಹ ಮರದ ವಸ್ತುಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಐಬೆರೊ-ಮೌರುಸಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಲೆವಂಟ್‌ನ ಕೆಬರನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಮೂಲಕ ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಹರಡುವ ಮೊದಲು ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಮೊದಲು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಇವು ಅಜಿಲಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸ್ವತಂತ್ರ ಆವಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ನವಶಿಲಾಯುಗ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Malta_-_Qrendi_-_Hagar_Qim_and_Mnajdra_Archaeological_Park_-_Hagar_Qim_08_ies.jpg/220px-Malta_-_Qrendi_-_Hagar_Qim_and_Mnajdra_Archaeological_Park_-_Hagar_Qim_08_ies.jpg|thumb| ಹಗಾರ್ ಕ್ವಿಮ್, [[ಮಾಲ್ಟ|ಮಾಲ್ಟಾ, ೩೯೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ ನ ಅಗಾಂಟಿಜಾ ಹಂತದ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶ]] link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/N%C3%A9olithique_0001.jpg/220px-N%C3%A9olithique_0001.jpg|thumb| ಕಡಗಗಳು, ಕೊಡಲಿ ತಲೆಗಳು, ಉಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಳಪು ಮಾಡುವ ಉಪಕರಣಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಲಾಕೃತಿಗಳ ಒಂದು ಶ್ರೇಣಿ - ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಹೊಳಪು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಚಿಪ್ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ "ಹೊಸ ಶಿಲಾಯುಗ"ಎಂದರೆ "ನಿಯೋಲಿಥಿಕ್", ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೦,೨೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ ಯಿಂದ, ಆದರೆ ನಂತರ ಪ್ರಪಂಚದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ,  ೪,೫೦೦ ಮತ್ತು ೨,೦೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ ನಡುವೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಪ್ಯಾಲಿಯೊಲಿಥಿಕ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜಾತಿಯ ಮಾನವರು ಇದ್ದರೂ, ನವಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಹೋಮೋ ಸೇಪಿಯನ್ಸ್ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದ್ದರು. ಇದು ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳ ಅವಧಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಳಗಿಸುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ವಸಾಹತುಗಳು ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಸ್ಥಾಪನೆ. ಯುಗವು ಕೃಷಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದು " ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕ್ರಾಂತಿ " ಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು. ಲೋಹದ ಉಪಕರಣಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾದಾಗ ಅದು ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು ( ತಾಮ್ರ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕಂಚಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ; ಅಥವಾ, ಕೆಲವು ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ). ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಪದವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಳೆಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲೋಹ-ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸದ ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಓಷಿಯಾನಿಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಅದರ ಅನ್ವಯವು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಆರಂಭಿಕ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕೃಷಿಯು ಐನ್‌ಕಾರ್ನ್ ಗೋಧಿ, ರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ಪೆಲ್ಟ್ ಮತ್ತು ನಾಯಿಗಳು, ಕುರಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೇಕೆಗಳನ್ನು ಸಾಕುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕಾಡು ಮತ್ತು ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ಸುಮಾರು ೬,೯೦೦–೬,೪೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಇದು ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಂದಿಗಳು, ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಅಥವಾ ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ವಸಾಹತುಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಮಡಿಕೆಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಧಿಯು ಆರಂಭಿಕ ಹಳ್ಳಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಕೃಷಿ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಪಳಗಿಸುವಿಕೆ, ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಿಕ ದಾಖಲಾದ ಘಟನೆಗಳ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಕಂಡಿತು. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Luni_sul_Mignone_monumental_building.jpg/220px-Luni_sul_Mignone_monumental_building.jpg|left|thumb| ೩೫೦೦ ಬಿಸಿ‍ಇ ಇಟಲಿಯ ಬ್ಲೆರಾದಲ್ಲಿ ಲುನಿ ಸುಲ್ ಮಿಗ್ನೋನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಮಾರಕ ಕಟ್ಟಡ ಕೆಲವು ಒಂದೇ ಕೋಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಇಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಮನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಸಾಹತುಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಶಾಶ್ವತವಾದವು,. ವಸಾಹತುಗಳು ಪಳಗಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೆ ಇಡಲು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ಇಡಲು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ನಂತರದ ವಸಾಹತುಗಳು ಆಯತಾಕಾರದ ಮಣ್ಣಿನ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬವು ಒಂದೇ ಅಥವಾ ಬಹು ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಸಮಾಧಿ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸತ್ತವರ ಸಂರಕ್ಷಿತ ತಲೆಬುರುಡೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂರ್ವಜರ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಿನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಬರವಣಿಗೆಯ ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿರಬಹುದು. ಅಗಂಟಿಜಾದ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಅವುಗಳ ದೈತ್ಯಾಕಾರದ ರಚನೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ತಡವಾದ ಯುರೇಷಿಯನ್ ನವಶಿಲಾಯುಗ ಸಮಾಜಗಳು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಅಥವಾ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರೂ, ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರದ ಉದಯದೊಂದಿಗೆ ಯುರೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಗಳು ವಿಕಸನಗೊಂಡವು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಸಮಾಜಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸರಳ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆ ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಕೊಂಬಿನ ಪಿನ್‌ಗಳು ಚರ್ಮವನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿವೆ. ನಂತರದ ನವಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಲಿನಿನ್ ಲಭ್ಯವಿರಬಹುದು. ರಂದ್ರ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ (ಗಾತ್ರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ) ಸ್ಪಿಂಡಲ್ ಸುರುಳಿಗಳು ಅಥವಾ ಮಗ್ಗದ ತೂಕಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು.
ಚಾಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್(ಕಂಚಿನ ಯುಗ)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Los_Millares_recreacion_cuadro.jpg/220px-Los_Millares_recreacion_cuadro.jpg|thumb| ತಾಮ್ರದ ಯುಗದ ಗೋಡೆಯ ನಗರ, ಲಾಸ್ ಮಿಲ್ಲರೆಸ್, ಐಬೇರಿಯಾದ ಕಲಾವಿದರ ಅನಿಸಿಕೆ ಹಳೆಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, "ಚಾಲ್ಕೊಲಿಥಿಕ್", "ಎನಿಯೊಲಿಥಿಕ್", ಅಥವಾ "ತಾಮ್ರ ಯುಗ" ಒಂದು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅವಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ತಾಮ್ರದ ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರವು ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ತಾಮ್ರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈ ಅವಧಿಯು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು. ತಾಮ್ರಕ್ಕೆ ತವರವನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕಂಚು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿಯುವ ಮೊದಲು ಇದು ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ಒಂದು ಹಂತವಾಗಿದೆ. ತಾಮ್ರಯುಗವನ್ನು ಮೂಲತಃ ನವಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ನಡುವಿನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದು ಲೋಹಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ತಾಮ್ರಯುಗವನ್ನು ಶಿಲಾಯುಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/TimnaChalcolithicMine.JPG/200px-TimnaChalcolithicMine.JPG|left|thumb| [[ಇಸ್ರೇಲ್|ಇಸ್ರೇಲ್‌ನ ನೆಗೆವ್ ಮರುಭೂಮಿಯ ಟಿಮ್ನಾ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿರುವ ಚಾಲ್ಕೊಲಿಥಿಕ್ ತಾಮ್ರದ ಗಣಿ]] ಸೆರ್ಬಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ಥಳವು ೭,೫೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ತಾಮ್ರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಹಳೆಯ ಸುರಕ್ಷಿತ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಜೂನ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿನ ಸಂಶೋಧನೆಯು ತಾಮ್ರದ ಕರಗುವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸುಮಾರು ೮೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ಕರಗುವಿಕೆಯು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮೂಲದಿಂದ ಹರಡುವ ಬದಲು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಆವಿಷ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲೋಹಶಾಸ್ತ್ರದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಿಕೆಯು ಫಲವತ್ತಾದ ಕ್ರೆಸೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸಿರಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ ಇದು ಕಂಚಿನ ಯುಗವನ್ನು ೪ ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ಬಿಸಿಯಿ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ) ದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ವಿನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಫಲವತ್ತಾದ ಕ್ರೆಸೆಂಟ್ ಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಿಂದಿನದು ಎಂದು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ದಿನಾಂಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ತಿಮ್ನಾ ಕಣಿವೆಯು ೯,೦೦೦ ರಿಂದ ೭,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ತಾಮ್ರದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯದಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗದಿಂದ ಚಾಲ್ಕೊಲಿಥಿಕ್‌ಗೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಕುಸಿತದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ನೈಲ್ ಕಣಿವೆಯು ತನ್ನ ಕಬ್ಬಿಣದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿಯರ್ ಈಸ್ಟ್‌ನಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಮೀಪದ ಪೂರ್ವದ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗವು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಬಹುಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು.
ಕಂಚಿನ ಯುಗ
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg/220px-Maler_der_Grabkammer_des_Sennudem_001.jpg|thumb| [[ಎತ್ತು -ಎಳೆಯುವ ನೇಗಿಲಿನ ಚಿತ್ರವು ಲಿಪಿಯೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಈಜಿಪ್ಟ್, ಸಿ. ೧೨೦೦ ಬಿಸಿಯಿ]] ಕಂಚಿನ ಯುಗವು ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೆಲವು ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕಂಚಿನ ಯುಗ ಅಥವಾ ಅದರ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಂತರದ ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡ ಅಥವಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸದ ಭಾಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬರವಣಿಗೆಯ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ಆರಂಭಿಕ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬರವಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಜನರು ಘಟನೆಗಳ ಲಿಖಿತ ಖಾತೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ವಿಷಯಗಳ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.