ಮೇಘನಾದ್_ಸಹಾ
ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ
1921ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ, ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಖೈರಾ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು, ಇದು ಖೈರಾದ ಕುಮಾರ್ ಗುರುಪ್ರಸಾದ್ ಸಿಂಗ್‌ರ ಕೊಡುಗೆಯಿಂದ ರಚಿತವಾದ ಒಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು ತೀವ್ರ ಹಣಕಾಸಿನ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಉಪ ಕುಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಎರಡನೇ ಅವಧಿಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸರ್ ಅಶುತೋಶ್ ಮುಖರ್ಜಿ ಒಂದಿಗೆ ಬಂಗಾಳದ ಆಗಿನ ಗವರ್ನರ್ ಲಾರ್ಡ್ ರೊನಾಲ್ಡ್‌ಶೇ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸಹಾ ಈ ಗಲಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ, ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿದರು. ಕಲ್ಕತ್ತಾವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರೂ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಸಹಾರವರು ಕಂಡುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಬಿಟ್ಟುಬರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆಲಿಗರ್ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಮತ್ತು ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿಂದ ಅವಕಾಶಗಳು ಬಂದರೂ ಸಹಾರವರು ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದೆಡೆಗಿನ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಸಲಹಾಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದುದರಿಂದ, ಅವರು ತನ್ನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಬಹುದೆಂಬ ಆಶಯವನ್ನು ಆತ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ಸಹಕರಿಸುವವರ ಗುಂಪು, ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅದಲ್ಲದೆ ಅವರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವು ಬೋಧನೆಗೆ ಹೋಗಿ, ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಮಾತ್ರ ಸಿಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸಹಾರವರು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಹಿಂಜರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹಾ ಮತ್ತು ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದರು. ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಕಾರ ನೀಡಿದವರೆಂದರೆ - N.K. ಸುರ್, P.K. ಕಿಚ್ಲು, D.S. ಕೊಠಾರಿ, R.C. ಮಜುಮ್ದಾರ್, K.B. ಅತ್ಮಾರಮ್ ಮತೂರ್ ಮತ್ತು B.D. ನಾಗ್ ಚೌಧರಿ. 1927ರಲ್ಲಿ ಇಟಲಿಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅಲೆಸ್ಸಾಂಡ್ರೊ ವೋಲ್ಟರ ನೂರನೇ ವರ್ಷದ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಲು ಒಂದು ಭಾರಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು, ಇದು ಕೋಮೊ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿತು ಹಾಗೂ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಆಯೋಜಕರೆಂದರೆ ಫರ್ಮಿ. ಸಹಾರವರು ಇದರ ಆಮಂತ್ರಣವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದ ಸಂಕೀರ್ಣ ರೋಹಿತದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಕೋಮೊದಿಂದ ಸಹಾ ಮುಂಬರುವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೂರ್ಯ ಗ್ರಹಣವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಓಸ್ಲೊ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ L. ವಿಗಾರ್ಡ್ ಆಯೋಜಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾರ್ವೆಯ ಓಸ್ಲೊಗೆ ಹೋದರು. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಗುಂಪು ರಿಂಗೆಬುಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿತು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಲಂಡನ್‌ನ ಪೆಲೋ ಆದರು. . ಅವರು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಆಸ್ಟ್ರೊನೊಮಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಲಂಡನ್‌ನ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಧಾರ ಫೆಲೋ ಆದರು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಆಗಿನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರೊವಿನ್ಸಸ್‌ನ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿದ್ದ ಸರ್ ವಿಲಿಯಂ ಸಿಂಕ್ಲೇರ್ ಮೋರಿಸ್‌ರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದರು ಹಾಗೂ ಅವರು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ರುದರ್‌ಫೋರ್ಡ್‌ನ ತರಗತಿ-ಸಹಪಾಠಿಯಾಗಿದ್ದರೆಂದು ಗವರ್ನರ್‌ಗೆ ತಿಳಿದುದರಿಂದ, ಸಹಾರವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಕಳಪೆ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಗವರ್ನರ್ ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳಿಗೆ 5000 ರೂಪಾಯಿಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿದರು. ಇದು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಅವರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬರೆಯುವಂತೆ ಸರ್ ತೇಜ್ ಬಹಾದುರ್ ಸ್ಯಾಪ್ರುರವರಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಯಾರೂ ಆಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ಆತನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಸೊಸೈಟಿಯು ಕೂಡಲೇ ಆತನಿಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 1500 ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವರು ಯಾವುದೇ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಲ್ಲದೆ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗಮನವನ್ನು ಸಂಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಸುವಂತೆ ಆಯಿತು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ 1932ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಇತರ ನವೀನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಒಂದು ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಈ ಯೋಚನೆಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನ ಫ್ರೆಂಚ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್, ಬರ್ಲಿನ್‌ನ ಪ್ರಶ್ಶಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಮತ್ತು ಮೋಸ್ಕೊದ ರಷ್ಯಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಮೊದಲಾದ ಅಂತಹುದೇ ಅಕಾಡೆಮಿಗಳ ಯಶಸ್ವಿ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅವರಿಗೆ ಈ ಯೋಚನೆಯು 1930ರಲ್ಲಿ C. S. ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕೂಟವು ಸೇರಿದಂದಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಿತ್ತು. ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಷಣವನ್ನು ಮಾಡುವಾಗ, ಗವರ್ನರ್ ಮಾಲ್ಕೋಲ್ಮ್ ಹೈಲಿ ಹೀಗೆಂದು ಹೇಳಿದರು - ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದು ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚೋದಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿದರೆ, ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಶೋಧನೆಗಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಸಹಾರವರು ಈ ಸುಳಿವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಅಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡರು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವೇ U.P. ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಅದರ ಹೆಸರು ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು. ಇದು ಅವರಿಗೆ ಭಾರತದ-ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಘಟನೆಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಾರವರು 1934ರಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಹಾ ಮತ್ತು ರಾಮನ್‌ರ ನಡುವೆ ಪ್ರಬಲ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವೆದ್ದಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮನ್ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಸಹಾರವರು ಒಪ್ಪದೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ 1935ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಈ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜನವರಿ 7ರಂದು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸೆನೆಟ್ ಹಾಲ್‍ನಲ್ಲಿ J.H. ಹಟ್ಟನ್‌ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ವಿಧ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. L.L. ಫರ್ಮರ್ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಚುನಾಯಿತರಾದರು. ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಸೈನ್ಸ್ ನ್ಯೂಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಶನ್ಅನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ಹರಡುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.ಈ ಸಂಘಟನೆಯು ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್ ಎಂಬ ಅದರ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನೇತಾಜಿ ಸುಭಾಷ್ ಚಂದ್ರ ಬೋಸ್ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಹೀಗೆಂದು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ: "ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್‌ನ ಪ್ರಕಟನೆಯು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಲ್ಲದ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಹೊಂದಿದವರಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ಕಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರಿಂದಲೂ ಸೌಹಾರ್ದಯುತವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ "ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ"ರ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಏನಿದ್ದರೂ, ನಾವು ಕಿರಿಯರು ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಿಧ್ದರಾಗಲು ನಾವು ಬಯಸಬೇಕು. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಿಗೆ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಶೇಖರಿಸುವ ಬಗೆಗಿನ ಅನ್ಯಮನಸ್ಕತೆಯಿಂದಾಗಿ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಗ್ಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅನ್ವೇಷಕರು ಅವರದೇ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ." ಸಹಾ ಸೈನ್ಸ್ ಆಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ 200ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಅಂತಹ ವಿಷಯಗಳೆಂದರೆ: ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಸಂಘಟನೆ, ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬಳಕೆ, ನದಿ ಕಣಿವೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಯೋಜನೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರಿನ ಬದಲಾವಣೆ. ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅದರ 76ನೇ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿದೆ. ನಂತರ ಅವರ ತೊಡಗುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ 1946ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯು ದೆಹಲಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಅದರ ಹೆರಸರು ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯಾಗಿ ಬದಲಾಯಿತು. 1936ರಲ್ಲಿ ಸಹಾರವರು ಕಾರ್ನೆಗೈ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಎಂಪೈರ್‌ನಿಂದ ಫೆಲೊಷಿಪ್ಅನ್ನು ಪಡೆದರು ಹಾಗೂ ಅವರು ನಂತರ ವಿಹಾರ-ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದರು, ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಇರಾಕ್, ಸಿರಿಯಾ, ಜೋರ್ಡಾನ್, ಇಸ್ರೇಲ್ ಮೊದಲಾದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಮುನಿಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೊಮ್ಮರ್‌ಫೆಲ್ಡ್ ಒಂದಿಗೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಒಂದುಗೂಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಸಮಾಜದ ಶತಮಾನೋತ್ಸವದ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಹೋದರು, ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ಲ್ಯಾಂಕ್ ಮುಖ್ಯ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ಸಹಾ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಿಲ್ನೆಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಕಳೆದರು. ನಂತರ ಅವರು ಬೋಸ್ಟನ್‌ನ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಕಾಲೇಜ್ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹ್ಯಾರ್ಲೊ ಶೇಪ್ಲಿ, ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಮೆಂಜೆಲ್ ಮತ್ತು ಸೆಸಿಲಿಯ ಪೇನೆ-ಗ್ಯಾಪೋಸ್ಚ್ಕಿನ್ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ನಂತರ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮದೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ ಅನೇಕ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು ಹಾಗೂ ಹಬಲ್, ವಾಲ್ಟರ್ ಆಡಮ್ಸ್, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬರ್ಕೆಲಿಯಲ್ಲಿ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಮೊದಲಾದವರನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದರು. ಸಹಾ ಮತ್ತು ಲಾರೆನ್ಸ್ ಈ ಹಿಂದೆ 1927ರಲ್ಲಿ ಕೊಪೆನ್‌ಹ್ಯಾಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸಂಧಿಸುವಾಗ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಸೈಕ್ಲೊಟ್ರಾನ್‌ನ ಅನ್ವೇಷಕರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ಈ ಭೇಟಿಯು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸೈಕ್ಲೊಟ್ರಾನ್ಅನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾರವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರು ಯರ್ಕ್ಸ್ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಚಿಕಾಗೊಗೆ ಹೋದರು. ಹಾರ್ವರ್ಡ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಅವರು ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಶತಮಾನದಿನೋತ್ಸ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ಎ ಸ್ಟ್ರಾಟೊಸ್ಫಿಯರ್ ಸೋಲಾರ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಟಿಪ್ಪಣಿಯನ್ನು ಬರೆದರು, ಅದು ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಕಾಲೇಜ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ ಬುಲೆಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು 40 ಕಿಮೀಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ರೋಹಿತದ ವೀಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು UVನ ಬರಿದಾಗುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಪರಿಸರದಿಂದ ಹೊರಗೆಡವಲು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವನೀಯ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬೋಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿರುವಾಗ ಅವರು ಮಸ್ಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಗೆ ಭೇಟಿನೀಡಿದರು, ಅದರ ಆಗಿನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದವರೆಂದರೆ ಕಾರ್ಲ್ ಟೈಲರ್ ಕಾಂಪ್ಟನ್. ಯುರೋಪಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ ಅವರು ಕೊಪೆನ್‌ಹ್ಯಾಗನ್‌ನ ನೈಲ್ಸ್ ಬಾಹ್ರ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೈಜಿಕ(ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್) ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಬಗೆಗಿನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾಲೋಚನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಇದು ಆತನ ಗಮನವನ್ನು ನಂತರ ಬೈಜಿಕ(ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್) ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ದೀರ್ಘ ಆದರೆ ವೈಚಾರಿಕವಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಸಹಾ 1937ರಲ್ಲಿ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. 1938ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ "ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ"ಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರ ಸಂಕಿರಣವೊಂದನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ನೆಹರುರವರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆಹರು ಮತ್ತು ಸಹಾರವರು ಸೌಹಾರ್ದದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು. ಆದರೆ ನಂತರ ಈ ಸಂಬಂಧವು ಹಾಳಾಯಿತು, ಇದು ಬೈಜಿಕ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವ ಅವರ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾಂತೀಯ ಏಕಧ್ರುವಕ್ಕಾಗಿ ದಿರಾಕ್‌ರ ಕ್ವಾಂಟೀಕರಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆಪಡೆದರು. . ದಿರಾಕ್ ಒಬ್ಬ ಕಾಂತೀಯ ಏಕಧ್ರುವದ ಅಧ್ಯಯನದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿದ ಮೊದಲ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಹಾ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಒಂದು ಅಂಶವು ವಿದ್ಯುದಾವೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಂತೀಯ ಆವೇಶಗಳೆರಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅಂತಹ ಅಂಶವನ್ನು (ಕಾಲ್ಪನಿಕ) ಡೈಯಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಹಾರವರು ಊಹಿಸಿದ ಅದರ ಆವೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಈ ಕ್ವಾಂಟೀಕರಣ ಸ್ಥಿತಿಯು ದಿರಾಕ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಮೂಲಭೂತ ತತ್ತ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾನು ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲೇ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಹರಡಲು ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಟ್ಟು 1938ರಲ್ಲಿ ಕಲ್ಕತ್ತಾಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು.