cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪದ್ಧತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳು ಹಲವು: ಬೃಹದ್ಗಾತ್ರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಾಧಿಸುವ ಮಿತವ್ಯಯಗಳು ಉದ್ಧರಿಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಇಡಬೇಕಾದ ನಗದು ಸಂಚಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿತಾಯ, ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅಲ್ಪ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಹಣದ ರವಾನೆ, ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ನಷ್ಟವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಲಾಭದಿಂದ ಸರಿಯಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ, ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷತೆ, ದೇಶದ ಮೂಲೆಮೂಲೆಗಳಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೌಲಭಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಸರ್ಕಾರ ಯುಕ್ತ ಹತೋಟಿ ಹೊಂದುವ ಸೌಲಭ್ಯ-ಇವು ಅನುಕೂಲತೆಗಳು; ಆದರೆ ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳೂ ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ. ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗೆ ಗಮನ ಕೊಡುವ ಲಾಭವನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪದ್ಧತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಈ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಶಾಖೆಗಳು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಠೇವಣಿ ಹಣವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಕಚೇರಿಗೆ ರವಾನಿಸಬೇಕಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಆ ಹಣ ಒದಗಿ ಬರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಶಾಖೆಗಳು ಚದರಿಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ದುಸ್ತರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಅರ್ಹತೆಯಿಲ್ಲದ ನೌಕರರಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದಿವಾಳಿಯಾದರೆ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹಾನಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಶಾಖಾರಹಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬೆಳೆವಣೆಗೆಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಒಂದೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೂ ಒಂದೊಂದೇ ಕಚೇರಿ ಅಥವಾ ಕೆಲವೇ ಶಾಖೆಗಳು ಇರುವುದು ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕೆಲವು ಗೊತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಗ್‍ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರ ಶಾಖಾಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಕಿರುದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನೀತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಆಯಾ ಸ್ಥಳಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಇಂಥ ಸಾವಿರಾರು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದುವು. ಈಚೆಗೆ ಅಮೆರಿಕನ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗು ಶಾಖಾ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ಆದರೂ ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಗದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. (1) ಫೆಡರಲ್ ಕಾನೂನುಗಳ ಅನ್ವಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು; (2) ರಾಜ್ಯ ಕಾನೂನುಗಳ ಅನ್ವಯ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಸರಹದ್ದುಗಳೊಳಗೆ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಗದಿಯಾದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಏಕಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪದ್ಧತಿ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಭಿಕರಣ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಬ್ಬ ಅಥವಾ ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಂದು ನಿಯಂತ್ರಕ ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದುಂಟು. ಈ ಎರಡು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೂ ಅದರದೇ ಆದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ. ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವಿನ್ಯಾಸ ಇದ್ದು ಅದು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಶುದ್ಧ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಶೀಲ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಪಡೆದಿರುವ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಗಳ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕೂಲಿ ಕೊಡುವುದಕ್ಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಟವಾಡೆಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂಡವಾಳ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಶೀಲ ಬಂಡವಾಳಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಬರುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಠೇವಣಿಗಳು. ಈ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಯಾವಾಗ ಎಂದರೆ ಆಗ ಅಥವಾ ಅಲ್ಪಕಾಲದ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ಅನಂತರ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ದ್ರವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಒದಗುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಡದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಇರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರಣ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ವರೂಪದ್ದು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೆ ಅದರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಉಚ್ಛ್ರಾಯಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಉತ್ತಮ ನೆಲೆಗಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತ್ತು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡು ಹೆಸರಾಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಬಹುಪಾಲು ವ್ಯಾಪಕರ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ಯಮಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹಣಕಾಸಿನ ಮಂಡಳಿಗಳು, ನೀಡಿಕೆ ಮನೆಗಳು, ವಿನಿಯೋಜನ ಮಂಡಳಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಉತ್ಪಾದಕ ಕಾರ್ಯಗಳ ಹಣದ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ್ದುವು. ಆಧುನಿಕ ರೀತಿಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕೈಗಾರಿಕೊದ್ಯಮಿಗಳು ಬಂಡವಾಳ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ.
1930ರ ದಶಕದ ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ತರುವಾಯ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಭಾವನೆ ಬದಲಾಗಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಸ್ಥಗಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಲ್ಪಾವಧಿಸಾಲಗಳನ್ನು ಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾದರೂ ತತ್ ಕ್ಷಣದ ಮರುಪಾವತಿಗೆ ಕ್ರಮ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇಂದು ಬೃಹದ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಗ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳು ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವು ವಿನಿಯೋಜನೆಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಟ್ಟಾಂತಾಗಿದೆ.
ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸು ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಲಾಭದಾಯಕ ವಿನಿಯೋಜನೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮಹತ್ತ್ವ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವುದು. ಉದ್ಯಮಕೂಟ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜನೆಗಳ ಅಧಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೃಹತ್ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಸ್ವಂತ ಬಂಡವಾಳ ಹರಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಇವುಗಳಿಂದಾಗಿ ಹಣಕಾಸಿಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವಿನಿಯೋಜನೆಗೆ ಹೊಸ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅರಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲಗಳ ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳ ಸುಲಭ ವಿಕ್ರಯ ಹಾಗೂ ವಿನಿಮಯಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ವಿನಿಮಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಗತಿಯಿಂದ ಈ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಪ್ರತಿ ಭೂತಿಗಳು ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳು ಹಿಂದಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿವೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ನಗದಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಈ ಪ್ರತಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಷೇರುಗಳನ್ನು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ದೀರ್ಘಾವಧಿ ವಿನಿಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಾರ್ಪಾಟುಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಕೊಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.
ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್
ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಶುದ್ಧ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನಂತೆಯೆ ಜರ್ಮನಿಯ ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಂಟು ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದದ್ದು ಜರ್ಮನಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಉತ್ತಮ ನೆಲಗಟ್ಟನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಲಿ ಬಂಡವಾಳಗಾರರಾಗಲಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳು ಬಂಡವಾಳಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತ ಬಂದಿವೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪ್ರಗತಿಪರ ಉತ್ತೇಜನವಿರದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿ ಸಾಧಿಸಿದ ತ್ವರಿತ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.
ಜರ್ಮನಿಯ ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಂಕಿಂಗ್ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮೂರು ಹಂತಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು. 1848ರಿಂದ 1870ರ ತನಕದ ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ವಿನಿಯೋಜನ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಟ್ರಸ್ಟುಗಳಾಗಿದ್ದುವು. ಅವಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿದ್ದುವು. ಅವು ವಿನಿಯೋಜನ ಬಂಡವಾಳದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಪಡೆದಿದ್ದುವು. ಪಾವತಿಯಾದ ಬಂಡವಾಳದ ಸ್ವಂತ ನಿಧಿಗಳಿಂದ ಅವು ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದುವು. 1870ರಿಂದ 1914ರ ತನಕದ ದ್ವಿತೀಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಜನ ಬಂಡವಾಳ ಟ್ರಸ್ಟುಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿ ವಿನಿಯೋಜನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾದುವು. 1914ರ ಅನಂತರದ, ತೃತೀಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣತೆ ಪಡೆದರೂ ಪ್ರಾರಂಭದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪಾವತಿಯಾದ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ನಗದು ಸಂಚಿತಿಯನ್ನು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವ ಜರ್ಮನ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಗಳ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳದ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವಲ್ಲಿ ಶಕ್ತವಾಗಿವೆ.
ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಿಂದ ಕೆಲವು ಅನುಕೂಲಗಳಿವೆ. ಬಂಡವಾಳ ಪಡೆದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಘಟಕಗಳು ಅದರ ಸದ್ವಿನಿಯೋಗದ ವಿಚಾರವಾಗಿ ಯುಕ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಉದ್ಯಮ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಉದ್ಯಮದ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳ ಮಾರಾಟದಿಂದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಅಧಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ದೇಶದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪೂರ್ಣ ಪರಿಚಯವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವು ತಮ್ಮ ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಯೋಚಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.
ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳ ಪೂರೈಕೆಯಿಂದ ಈ ಅನುಕೂಲಗಳಿರುವುದು ದಿಟವಾದರೂ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಹಣಕಾಸಿನ ಸ್ಧಿತಿ ಮತ್ತು ಲಾಭಗಳಿಕೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಹಣಕಾಸಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಾಭಗಳಿಕೆ ಅದು ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಲಾಭಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಗಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳಿಂದ ಆ ಕೈಗಾರಿಕೆ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರೆ ಸಕಾಲದಲ್ಲಿನ ಸಾಲ ಮರುಪಾವತಿಯಾಗದೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಲಾಭಗಳಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. 1930ರ ದಶಕದ ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದಿವಾಳಿಯಾದದು ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಠೇವಣೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ನಿಧಿಗಳಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಬೇಗ ನಗದುರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಂಥ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿರಬೇಕು. ಎಂದರೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಎಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಭಾರ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನ್ನು ವಿನಿಯೋಜನ ಬಂಡವಾಳ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುವುದುಂಟು. ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಷೇರುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳನ್ನು ಮಾರಿ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಈ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಉಳಿತಾಯದಾರರಿಗೂ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡುವವರಿಗೂ ಮಧ್ಯವರ್ತಿಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಜಪಾನಿನಂಥ ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಸಾಧಾರಣ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾಕ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ನೀಡಿಕೆ ಗೃಹಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳಂಥ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಜರ್ಮನಿ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ, ಸ್ವಿಟ್ ಜûರ್ಲೆಂಡ್, ಇಟಲಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೇ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವ ವಿಶೇಷ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಣಕಾಸು ಮಂಡಳಿ ಮುಂತಾದವು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್, ರಾಜ್ಯ ಹಣಕಾಸು ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಿನಿಯೋಜನ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಇವು ಇಂಥ ವಿಶೇಷ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು.
ವ್ಯವಸಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ವ್ಯವಸಾಯ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದವು. ಅವುಗಳ ಹಣಕಾಸು ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳುಂಟು. ಒಂದು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು; ಎರಡು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು.
ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಬಿತ್ತನೆ ಬೀಜ, ಕೃತಕ ಗೊಬ್ಬರ, ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಉಪಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಕೂಲಿ ಪಾವತಿ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ-ಮುಂತಾದ ದೈನಂದಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ರೈತರಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಸ್ಥಳೀಯ ಜಮೀನ್ದಾರರು ಅಥವಾ ಸಾಹುಕಾರರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಾಲ ಪಡೆಯಬಹುದಾದರೂ ಅವರ ಉದ್ದೇಶ ಸಹಾಯವಾಗಿರದೆ ಲಾಭ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅಡವಿಡಲು ರೈತರ ಬಳಿ ಭೂಮಿಕಾಣಿಗಳಿರುತ್ತವೆ-ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಅವರ ನೇಗಿಲು ನೊಗಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮತ್ತೇನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ರೈತರ ಆಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದೇಶ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾವನೆ ಹೊಳೆಯಿತು. ಜರ್ಮನ್ ರೈತರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಕಂಡು ನೊಂದ ರೈಫೇಸನ್ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲೆತ್ನಿಸಿದ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವಾಗಿ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಆಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ಸಹಕಾರಿಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಏಕಾಂಗಿಗಳಾದ ಹಾಗೂ ಅಶಕ್ತರಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಹಕಾರ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು. ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕು ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾದುದು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮಾನಭಾವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಒಬ್ಬನಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಎಂಬುದು ಸಹಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲತತ್ತ್ವ.
ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಮೇಲಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಜಿಲ್ಲಾಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಿಲ್ಲಾ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇಡೀ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ತಳಹದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.
ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹಣಕಾಸಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿಧಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಒಂದಾಗಿ ರಚಿಸಿಕೊಂಡ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು. ಇವು ತಮ್ಮ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸದಸ್ಯರ ಮಿತ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಸಾಲಪಡೆದು ಪ್ರಮಾಣ ಪತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಬಡ್ಡಿಯ ದರದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಲ ಪಡೆದವರು ಇದನ್ನು ಸುಲಭ ಮಾಸಿಕ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಬಹುದು.
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗುವ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳೆಂದರೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಏರ್ಪಾಟು ಮಾಡುವುದು. ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ಠೇವಣಿಗಳು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಂಡವಾಳದ ಮೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಅವು ಸಾಲ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.
ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಕಾರ್ಯಭಾರವೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸುವುದು. ಆ ಮೂಲಕ ಅದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳಿಗೂ ಸಾಲ ಮಂಜೂರು ಮಾಡುವುದುಂಟು. ಸದಸ್ಯ ಸಂಘಗಳಿಂದ ಬರುವ óಷೇರು ಹಣ ರಾಜ್ಯ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಬಂಡವಾಳದ ಮೂಲ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದಲೂ ಅದು ಠೇವಣಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಗತ್ಯವಾದಾಗ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕೂ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೂ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ರೈತರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿರುವ ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಭಾರತದಂಥ ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತ್ವಪೂರ್ಣಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಕಾರ್ಯ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಭೂಮಿ ಕೊಳ್ಳುವುದು, ಆಧುನಿಕ ಬೇಸಾಯ ವಿಧಾನ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು; ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಯ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣ ಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದ ದುಬಾರಿ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ರೈತರಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಹಕಾರ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾರ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುವುದು ಅಷ್ಟು ಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸದಸ್ಯರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಮೊತ್ತದ ಹಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಾಯ್ದು ಅದನ್ನು ವಸೂಲು ಮಾಡುವುದು ತುಂಬ ತೊಡಕಿನ ಕೆಲಸ ಅಲ್ಲದೆ ಸಾಲ ಪಡೆಯಲು ಬೇಸಾಯಗಾರರು ಅಡವಿಡುವ ಅಸ್ತಿಗಳ ಸ್ವರೂಪ, ಮರುಪಾವತಿಗೆ ಕೇಳುವ ಅವಧಿ ಇವುಗಳಿಂದಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮೊದಲುಗೊಂಡು ಬೇರೆ ಯಾವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ಬೇಸಾಯಗಾರರಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ರಿತಿಯ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬ್ಯಾಂಕು ಇರಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರ 1852ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬ್ಯಾಂಕನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಜಮಿÁ ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರವರ್ತನೆ ನೀಡಿತು. ತರುವಾಯ ಜರ್ಮನಿ, ಸ್ಪೇನ್, ಆಸ್ಪ್ರಿಯ, ಹಂಗರಿ, ಜಪಾನ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುವು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಜಮಿÁನು ಅಡಮಾನ ಮಂಡಳಿ ಗಣನೀಯವಾದ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 1929ಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿದ್ದುವು. ಮೊತ್ತಮೊದಲನೆಯ ಜಮಿÁನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಮದರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೇ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. 1935ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ ಮದರಾಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಕ್ರಮೇಣ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾದುವು.
ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧ
ನಗರ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು. ನಗರ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಗೃಹನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಜಮೀನು ಅಡಮಾನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಬೇಸಾಯಗಾರರಿಗೆ ಋಣಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಜಮಿÁನು ಅಥವಾ ಫಸಲಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯವಾದ ಬಡ್ಡಿಯ ದರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಸಾಲ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಷೇರು ಮತ್ತು ಡಿಬೆಂಚರುಗಳನ್ನು ವಿಕ್ರಯ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದಲೂ ಸಹಾಯ ದೊರಕುತ್ತವೆ: ಜೊತೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಠೇವಣಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತವೆ.
ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರವರಮಾನಗಳವರ ಉಳಿತಾಯದ ಹಣವ್ನನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಜೋಪಾನಪಡಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವರಲ್ಲಿ ಮಿತವ್ಯಯದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಎನ್ನಬಹುದು. ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ದೇಶದಿಂದ ದೇಶಕ್ತಿ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಆಸ್ತಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಅವು ಪಡೆಯುವ ಠೇವಣಿ ಹಣ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುವ ಮೊತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೆಲ್ಲ ನಗದಾಗಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಠೇವಣಿಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಧಾರಣವಾದ ಬಡ್ಡಿಯನ್ನು ಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಮಾತ್ರ, ವಾರಕ್ಕೆ ಒಂದೆರಡು ಸಾರಿ ಮಾತ್ರ, ಠೇವಣಿದಾರರು ಪಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ. ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ಬಂಡವಾಳ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಓವರ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಸೌಲಭ್ಯ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿಗಳು ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿಗಳು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ಈ ಸೌಲಭ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಂಬುದಿಲ್ಲ. ಉಳಿತಾಯ ಖಾತೆಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇವೆ.
ವಿನಿಮಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು
ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳ ನಡುವಣ ವಿನಿಮಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಬಹಳ ತೊಡಕಿನವು. ಬಹಳ ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಇವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿನಿಮಯ ಪದ್ಧತಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ನಷ್ಟ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಬಹಳಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ನಷ್ಟಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇರುವುದುಂಟು. ಈ ಪದ್ಧಿತಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮುಂಚೆ ಸುವರ್ಣ ಪ್ರಮಿತಿ ಮತ್ತು ರಜತ ಪ್ರಮಿತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದೇಶಗಳ ನಡುವಣ ವಿನಿಮಯ ದರಗಳು ಬಹಳ ಏರಿಳಿತಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ವಿನಿಮಯ ಸಂಬಂಧ ಸಟ್ಟಾವ್ಯಾಪಾರ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಭಾರ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದುವು. ವಿನಿಮಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಧನಸಹಾಯ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಾಲದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವುದು. ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಇವುಗಳ ಶಾಖೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಅದ್ದರಿಂದ ಇವು ಬೃಹತ್ ಬಂಡವಾಳ ಹೊಂದಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನಿಮಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯನ್ನು ಆಮದು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಮಾರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಫ್ತುವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬಹಳಷ್ಟು ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ ಆಮದು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಹುಂಡಿ ಬರೆದುಕೊಡುವುದು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಹುಂಡಿಯ ವಾಯಿದೆಗೆ ಮೊದಲೇ ಹಣ ಬೇಕಾದರೆ ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ವಿನಿಮಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮುರಿದು ಅಥವಾ ಮಾರಿ ಹಣ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಿನಿಮಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ರಫ್ತುವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ಬಂದ ಹುಂಡಿಗಳನ್ನು ವಾಯಿದೆಯ ದಿನದವರೆಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೆ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಂಡನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಬಹುದು. ತಮ್ಮ ಶಾಖೆಗಳಿಲ್ಲದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಾವು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಭಿಕರ್ತೃಗಳ ಮೂಲಕ ಅವು ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಶಾಖೆಗಳ ಮತ್ತು ಅಭಿಕರ್ತೃಗಳ ಮೇಲೆ ಅವು ಢ್ರಾಫ್ಟುಗಳನ್ನು ಬರೆದುಕೊಡುತ್ತವೆ. ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಣ ಕಳುಹಿಸಬೇಕಾದಾಗ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಡ್ರಾಫ್ಟು ನೀಡಲು ತಮ್ಮ ಶಾಖೆ ಅಥವಾ ಬಾತ್ಮಿದಾರರಿಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಾಲಪತ್ರಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಅಥವಾ ಅಮದು ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಲಸೋಲಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುತ್ತವೆ, ವಾಯಿದೆ ವಿನಿಮಯವನ್ನು ಕೊಂಡು ಮಾರುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ವಿನಿಮಯ ದರಗಳ ಏರುಪೆರುಗಳನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ನಷ್ಟ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಈ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳುCbI
ಭಾರತದಂಥ ದೇಶದ ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚಿಸಿದ ಆಧುನಿಕ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗು ವಲಯದ ಜೊತೆಗೆ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಸಂಘಟಿತ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವಿರುತ್ತದೆ. ಲೇವಾದೇವಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಸಾಹುಕಾರರು, ಷರಾಫರು, ಮುಲ್ತಾನಿಗಳು, ಮಾರ್ವಾಡಿಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಇಂಥವರು. ಲಾಭಸಂಪಾದನೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿರುವ ಇವರ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಆಂತರಿಕ ವಹಿವಾಟುಗಳು ಈ ದೇಶೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಈಚೆಗೆ ಇವರ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದರೂ ಇವರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗಿನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.
ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜನತೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ರೀತಿಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉಪಯೋಗಗಳ ಬಂಡವಾಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ವಿನಿಯೋಜನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳು ಕಾರ್ಮೀಕ ಉಳಿತಾಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಕಾರ್ಮಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಂದ ಠೇವಣಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವರ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೂಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳುಂಟು. ಲಂಡನ್ನಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಮತ್ತು ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅಲ್ಲಿಯ ಹಣಕಾಸು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಾಗಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಲಾಭಸಂಪಾದನೆಯೇ ಗುರಿಯಾಗುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (ಫೈನಾನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ಸ್) ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿವೆ. (ಕೆ.ಜಿ.ಒ.)
ಬ್ಯಾಂಕ್
ಹಣಕಾಸಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆ. ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಣ ಸಾಲಕೊಡುವುದು ಇದರ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳು. ಈ ವ್ಯವಹಾರದಿಂದಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕು ಉದ್ದರಿ (ಕ್ರೆಡಿಟ್) ನಿರ್ಮಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಂದೇ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಹಣವಿತರಕ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.
ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮಹತ್ತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನ ದಿನೇದಿನೇ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಬಂಧಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಪ್ರಭಾವ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದಿದೆಯೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರ ಮಿತ್ರ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಎನಿಸಿದೆ.
ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಖಾತೆಯೊಂದನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಯಾರಾದರೂ ಅದರ ಗ್ರಾಹಕರಾಗಬಹುದು. ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಣ ಸಾಲ ಕೊಡುವುದು ಈ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವುದೂ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸಲಾರವು. ಒಂದು ದೇಶದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಅಧಿಕಾರ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮಾತ್ರ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆದಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕಡಿಮೆ ಬಡ್ಡಿದರದಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿನ ದರದಲ್ಲಿ ಹಣ ಸಾಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಜಡವಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಣತೊಡಗಿಸಬಯಸುವವರಿಗೆ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಣವನ್ನು ಒಂದು ಕಡೆಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಡಬೇಕಾದ ಹಣ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿ ಇಡಬಹುದು ಅವರ ಹಣ ಭದ್ರವಾಗಿ ಇರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅದು ಅವರಿಗೆ ಬಡ್ಡಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವರಮಾನವನ್ನು ಸಹ ತಂದುಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆಭರಣ, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಮಹತ್ತ್ವದ ಕಾಗದ ಪತ್ರಗಳು ಮುಂತಾದುವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಭದ್ರಸುಪರ್ದಿನಲ್ಲಿಡಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಬ್ಯಾಂಕು ಹಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಇತರ ಸಾಧನಗಳಿಂದ ಹಣ ರವಾನಿಸುವ ವೆಚ್ಚಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಗೆ ಹಣದ ರವಾನೆ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪದೇಪದೇ ಹಣ ರವಾನಿಸಬೇಕಾದ ವರ್ತಕರೇ ಮುಂತಾದವರಿಗೆ ಇದು ಬಹಳ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.
ಕೆಲವು ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಜಾಮೀನಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.
ವರ್ತಕರು ಸರಕು ವಿಕ್ರಯಮಾಡಿದಾಗ ಖರೀದಿದಾರನ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಲು ರೈಲ್ವೆಗೆ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿ ಪಡೆದ ರೈಲ್ವೆ ರಸೀದಿಯನ್ನು ಖರೀದಿದಾರನಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮುಖಾಂತರ ಕಳುಹಿಸುವುದುಂಟು. ಬ್ಯಾಂಕು ಖರೀದಿದಾರನಿಂದ ಸರಕಿನ ಹಣ ಪಡೆದುಕೊಂಡು ಅವನಿಗೆ ಆ ರಸೀದಿ ತಲುಪಿಸುವ ಏರ್ಪಾಡು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸರಕಿನ ಹಣ ತನ್ನ ಕೈಸೇರುವ ಭರವಸೆ ವಿಕ್ರಯದಾರನಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಬ್ಯಾಂಕು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರ ಅಭಿಕರ್ತೃವಿನಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕ ನೀಡಿದ ಚೆಕ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕು ಅದರಲ್ಲಿಯ ಆದೇಶದಂತೆ ಹಣ ಸಂದಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಪಡೆದ ಚೆಕ್ಕುಗಳ ಮೊಬಲಗನ್ನು ಗ್ರಾಹಕರ ಪರವಾಗಿ ಆಯಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ವಸೂಲು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಬ್ಯಾಂಕು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರ ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನೂ ವಿಮಾಕಂತುಗಳನ್ನೂ ಇತರ ನಿಯತಕಾಲಿಕ ಪಾವತಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಬರಬೇಕಾದ ಬಡ್ಡಿ ಲಾಭಾಂಶ (ಡಿವಿಡೆಂಡ್) ಮುಂತಾದವನ್ನು ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಸೂಲು ಮಾಡಿ ಅವರ ಲೆಕ್ಕಗಳಿಗೆ ಧನಿಸುತ್ತದೆ.
ವರ್ತಕರು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ಬಿಕರಿಮಾಡಿ ಹಣವನ್ನು ಪಾವತಿ ಮಾಡಲು ಖರೀದಿದಾರರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲಾವಕಾಶ ನೀಡುವುದುಂಟು. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಿಕರಿದಾರ ಖರೀದಿದಾರನಿಗೆ ಪತ್ರ ಬರೆದು, ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಅವಧಿಯ ಅನಂತರ ಒಂದು ನಿಶ್ಚಿತ ಮೊಬಲಗಳನ್ನು ತನಗೆ ತನ್ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅಥವಾ ಆ ಪತ್ರ ವಾಹಕನಿಗೆ ಪಾವತಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆದೇಶ ನೀಡಬಹುದು. ಆ ಪತ್ರÀಕ್ಕೆ ಹುಂಡಿ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಖರೀದಿದಾರ ಅದಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿ ಸಹಿ ಮಾಡಿ ಪತ್ರ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರಕಿನ ಬಿಕರಿದಾರನಿಗೆ ಆ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಲಾದ ಅವಧಿ ಪೂರೈಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಹಣ ಬೇಕಾಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕು ಅದರ ಮೊಬಲಗಿನ ಅಲ್ಪಾಂಶ ಕಳೆದು ಉಳಿದ ಮೊಬಲಗನ್ನು ವರ್ತಕನಿಗೆ ಪಾವತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಹುಂಡಿಯ ವಟಾವಣೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹುಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಖರೀದಿದಾರನಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಲಾವಕಾಶವೂ ಬಿಕರಿದಾರನಿಗೆ ಕೂಡಲೇ ಹಣದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೂ ಒದಗುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಆಗಮಾಡಿಸುವುದು ಬ್ಯಾಂಕು.
ವರ್ತಕರು ದಾಸ್ತಾನು ಮಾಡಿದ ಸರಕುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಅವರಿಗೆ ಹಣ ಸಾಲ ನೀಡುತ್ತವೆ. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ದೇಶೀಯರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುವ ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿರುವುದುಂಟು.
ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಅಂದರೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಅಥವಾ ಕೂಡು ಬಂಡವಾಳ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ವಿನಿಯೋಜನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಉಳಿತಾಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಇವು ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿಗೂ ಅದರದೇ ಆದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಭಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ದೇಶದ ಹಣದ ಪೇಟೆಯ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಹತೋಟಿ ಏರ್ಪಡಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಈಚೆಗೆ ಪ್ರಪಂಚಾದ್ಯಂತ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಸರ್ಕಾರದ ಒಡೆತನದಲ್ಲೋ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಿತವಾಗಿಯೋ ಇರುತ್ತವೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮೂಲಕ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ವಿತ್ತೀಯ ಹಾಗೂ ಹಣ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬಯಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಸರ್ಕಾರ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. (ಸಿ.ಸಿ.ಪಿ.)
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ
ಸದಸ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯಯವುಳ್ಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ತರುವ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಹುಂಡಿಗಳ ಮರುವಟಾವಣೆಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ (ಬ್ಯಾಂಕ್ ರೇಟ್). ಇದನ್ನು ವಟ್ಟದ ದರ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಾಲಪತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ನೀಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರವೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವೇ. ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ವಟ್ಟದ ಅಂಗಡಿಗಳು ನೀಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರವನ್ನು ಪೇಟೆಯ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ಆಪತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಲ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಅದು ವಿಧಿಸುವ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ ಪೇಟೆಯ ಬಡ್ಡಿಯದರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಅಮೆರಿಕ ಮೊದಲಾದ ಮುಂದುವರಿದ ದೇಶಗಳ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಹಣ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರಕ್ಕೂ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಕ್ಕೂ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಚಲನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಂತೂ ಈ ಸಂಬಂಧ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ. ತದ್ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹಣದ ಪೇಟೆ ಅಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಬಂಧ ಅಷ್ಟೊಂದು ನಿಕಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಮತ್ತು ಪೇಟೆಯ ದರಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧವೇ ಇರದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧನವಾಗಿ 1837ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್. 1857ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಹೀಗಾಗಿ 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆಗಳಲ್ಲೂ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ಪ್ರಾರಂಬವಾಯಿತು. ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳೂ ಈ ಸಾಧನ ಬಳಸಲಾರಂಬಿಸಿದುವು. ಹೀಗೆ ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧನಗಳ ಪೈಕಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ್ದಾಗಿದೆ.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ತತ್ತ್ವ
ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಮತ್ತು ಪೇಟೆ ದರಗಳ ನಡುವೆ ನಿಕಟವಾದ ಸಂಬಂಧವಿದ್ದು ಅವು ಏಕಮುಖವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ಪಂಚ ಮಹಾ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಠೇವಣಿದಾರರಿಗೆ ನೀಡುವ ಬಡ್ಡಿ ದರವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರಕ್ಕಿಂತ ಶೇಕಡಾ 1ಳಿಯಿಂದ 2ರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇರುವಂತೆ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತವೆ. ಕೈಸಾಲದ ಬಡ್ಡಿ ದರ ಠೇವಣಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಕ್ಕಿಂತ ಶೇಕಡಾ ಳಿ ದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ ದರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರಕ್ಕಿಂತ ಶೇಕಡಾ 1ಳಿಯಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಸಾಲದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾರಮಾಪಕದಂತೆ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ತಾತ್ವ್ತಿಕವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾದ ಹಾಗೆ ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಇತರ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಇಳಿದರೆ ಇತರ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳೂ ಇಳಿಯುತ್ತವೆ. ಈ ದರಗಳ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಲದ ಹಣದ ಬೇಡಿಕೆ ಪೂರೈಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಏರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇತರ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಏರುವುದರಿಂದ ಸಾಲದ ಹಣಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಇಳಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇತರ ಬಡ್ಡಿದರಗಳೂ ಇಳಿಯುವುದರಿಂದ ಸಾಲದ ಹಣಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.
ಉದ್ದರಿಯ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣ ಇವೆರಡರ ಮೇಲೂ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಬೆಲೆಗಳು ಒಂದೇ ಸಮವಾಗಿ ಏರುತ್ತಿರುವ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ, ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದರಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಒಂದು ಅಂಶವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ದರದ ಏರಿಳಿತಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲಕ್ಕೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೊಡುವ ಬಡ್ಡಿದರ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಾವು ಕೊಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿಯ ದರವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಲದ ವೆಚ್ಚ, ಎಂದರೆ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ, ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣದ ಪರಿಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾದಂತೆ ಬೆಲೆಗಳು ಇಳಿಯತೊಡಗುತ್ತವೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದರಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಅವು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲದ ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ದರ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಸಾಲ ದೊರಕುವುದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಏರಿಕೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾಲದ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅದರ ಪರಿಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಬೆಲೆಗಳ ಇಳಿಯುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದರಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾಮಥ್ರ್ಯವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಚಲಾವಣೆಯ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುದರವನ್ನು ಇಳಿಸುವ ನೀತಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದರೆ ಹಣವನ್ನು ಅಗ್ಗವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಪಡೆಯುವ ಸಾಲಕ್ಕೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಕೊಡಬೇಕಾದ ಬಡ್ಡಿಯ ದರ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ, ಅವು ಕೊಡುವ ಸಾಲದ ಮೇಲಿನ ಬಡ್ಡಿಯನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಸಾಲದ ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದರಿಂದ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದರಿ ಕಾರ್ಯ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಲಾವಣೆಯ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಬೆಲೆಗಳು ಏರತೊಡಗುತ್ತವೆ.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನ
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಏರಿಕೆ ಇಳಿಕೆಗಳು ಉದ್ದರಿ ಹಣದ ಪರಿಮಾಣ, ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರಣೆವಾಸಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ರೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ವಾದಸರಣಿಗಳು ಮಂಡಿತವಾಗಿವೆ. ಒಂದು ಹಾಟ್ರೆಯ ವಾದಸರಣಿ. ಇನ್ನೊಂದು ಕೇನ್ಸನ ವಾದಸರಣಿ.
ಹಾಟ್ರೆಯ ವಾದಸರಣಿ: ಆರ್. ಜಿ. ಹಾಟ್ರೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುವುದು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಮೂಲಕ. ಹಣ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ತನ್ನ ದರ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ತತ್ ಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ತುಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ವರ್ತಕರು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲಗಳಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾಲದ ವೆಚ್ಚ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ಅವರ ಲಾಭಾಂಶ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆದ ಕಾರಣ ಸಾಲ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರಕನ್ನು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಮಾರಿ ನಗದು ಪಡೆದು ಆದರಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಾಲ ತೀರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವರ್ತಕರ ಸರಕು ದಾಸ್ತಾನು ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಕುಗ್ಗಿದಂತೆ ಉತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಸಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಬರುವ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ಆದಂತೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರು ಖರ್ಚುಮಾಡಬಹುದಾದ ವರಮಾನ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಬೇಡಿಕೆ ಕುಗ್ಗಲಾರಂಭಿಸಿದಂತೆ ಸಗಟು ವರ್ತಕರು ಇರುವ ದಾಸ್ತಾನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಸಾಲಗಳನ್ನು ಮರುಪಾವತಿ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಿದ್ಧ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಈ ರೀತಿಯ ಶ್ರೇಣಿಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಲೆಯ ಮಟ್ಟ ಇಳಿಯತೊಡಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ತಹಬಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಇಳಿಸಿದಾಗ ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಹಾಟ್ರೆ ವಾದಸರಣಿಯ ಸಮಂಜಸತೆ ಮುಂದಿನ ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ 1 ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಸರಕು ದಾಸ್ತಾನಿಗೆ ತಗಲುವ ಒಟ್ಟು ವೆಚ್ಚದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ವರ್ತಕರು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಒಟ್ಟು ದಾಸ್ತಾನು ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಮಳಿಗೆಯ ಬಾಡಿಗೆ, ಕಾವಲಿನ ವೆಚ್ಚ, ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳು, ಸಾರಿಗೆ ವೆಚ್ಚ, ಸವಕಳಿ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಇವೆಲ್ಲವಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ನಷ್ಟ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮೊದಲಾದ ವೆಚ್ಚಗಳೆಲ್ಲ ಸೇರಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಬಡ್ಡಿ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಅಂಶ ಮಾತ್ರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬಡ್ಡಿಯ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆಲ್ಲ ವರ್ತಕರು ತಲೆ ಕೆಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. 2 ದಾಸ್ತಾನು ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವರ್ತಕರ ಸರಕು ದಾಸ್ತಾನು ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಪುಟಿತತೆ ಇರುತ್ತದೆಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಊಹೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಜವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ವರ್ತಕರು ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸರಕುಗಳ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಆಶಾದಾಯಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನೂ ಆ ಮೂಲಕ ಲಾಭಸಂಪಾದನೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನೂ ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆಶಾದಾಯಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಸೂಚನೆ ಕಂಡುಬಂದಾಗ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಆದ ಅಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹಾಟ್ರೆಯ ವಾದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಾಸ್ತವಿಕವಾದುದು ಎನಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
2 ಕೇನ್ಸನ ವಾದಸರಣಿ: ಹಾಟ್ರಿಯ ವಾದಸರಣಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾದೊಂದು ವಾದಸರಣೆಯನ್ನು ಜಾನ್ ಮೆನಾರ್ಡ್ ಕೇನ್ಸ್ ಮಂಡಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುವುದು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿಯ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ತಿತಿಯಿದ್ದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಅಲ್ಬಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ತತ್‍ಕ್ಷಣ ಹೆಚ್ಚಾಗÀುತ್ತವೆ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅಧಿಕ ಬಡ್ಡಿ ದರದ ಹೊಸ ಅಲ್ಪವಧಿ ಪ್ರತಿಭೂತಿಗಳ ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಸಾಮಥ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಂತೆ ಅಲ್ಪ ಉತ್ಪಾದನಕಾರವಾಗಿರುವ ಹಳೆಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಪ್ರತಿಭೂತಿಗಳ ಬಂಡವಾಳ ಮೌಲ್ಯ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಧೀರ್ಘಾವಧಿವಿನಿಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ವಿನಿಯೋಕನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಬಂಡವಾಳದ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಲಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ವಿನಿಯೋಜನೆಗಳ ಪರಿಮಾಣ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂಡವಾಳದ ಇಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸೀಮಾರಿಕ ಸಾಮಥ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಲಾಭೋದ್ದೇಶದ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ವಿನಿಯೋಜನೆ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಇಳಿಮುಖವಾಗಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಗ್ರಾಹಕರ ವರಮಾನ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಏರುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಲೆಗಳು ಇಳಿಯತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಇಳಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಇಳಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮೇಲಿನ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತವೆ.
ಹಾಟ್ರೆ ಮತ್ತು ಕೇನ್ಸ್ ವಾದಸರಣಿಗಳು ಮೂಲತಃ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದವಲ್ಲ, ಎಂಬುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶ. ಸರಣಿಗಳು ಭಿನ್ನವಾದರೂ ಇವು ಮೂಲತಃ ಒಂದೇ. ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹಾಟ್ರೆ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದರೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕೇನ್ಸ್ ಗಮನ ಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆಧುನಿಕ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಎರಡು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಇವರು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಅಷ್ಟೆ. ಆದಕಾರಣ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಲದ ಪರಿಮಾಣ, ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳು ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವ ರೀತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಪೂರ್ಣವಾದೊಂದು ವಿವರಣೆ ಬೇಕಾದರೆ ಇವೆರಡೂ ವಾದಸರಣಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. ಇವು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕ.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ : ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ದೇಶದ ಪಾವತಿಗಳ ಸಿಲ್ಕಿನ ಅಸಮತೋಲವನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸುವ ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸುವರ್ಣ ಪ್ರಮಿತಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಸುವರ್ಣ ಸಂಚಿತಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಹುದು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಹೆಚ್ಚಳದಿಂದ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಏರಿಕೆಯಿಂದ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕೆ ತಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡುವುದು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಜನರು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿ ಲಾಭ ಸಂಪಾದಿಸಲಿಚ್ಛಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಬಂಡವಾಳದ ಆಗಮನ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಿನ್ನದ ನಿರ್ಗಮನ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಆಗಮನ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ದೇಶದ ಹಣಕ್ಕೆ ವಿದೇಶಿ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ದರವೂ ಉತ್ತಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಪೇಟೆಯ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಹೆಚ್ಚುವುದರಿಂದ ವಿನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರಗಳು ತುಟ್ಟಿಯಾಗುವುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮೊಟಕಾಗಿ ಬೆಲೆಗಳು ಇಳಿಯಲಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬೆಲೆಗಳ ಮಟ್ಟ ಇಳಿಯುವುದರಿಂದ, ಪದಾರ್ಥ ಕೊಳ್ಳಲು ದೇಶೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ, ಮಾರಲು ಸರಿಯಲ್ಲವೆನಿಸುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕುದುರಿ ಆಮದು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಸಮತೋಲ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಸಾಫಲ್ಯಕ್ಕೆ ಆವಶ್ಯಕವಾದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು: ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಸಾಫಲ್ಯ ಈ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.
2 ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಪುಟಿತತೆ ಇರಬೇಕು. ಅಂದರೆ ಕೂಲಿ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಪಾದನ ವೆಚ್ಚ ಬೆಲೆಗಳು ನಮ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉದ್ದರಿಯ ಪರಿಮಣದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಬಹು ಬೇಗ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಏರಿದಾಗ ಉದ್ದರಿಯ ಗಾತ್ರ ಕಡಿಮೆ ಆಗುವುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬೆಲೆಗಳು ಇಳಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದಂತೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ವೆಚ್ಚಗಳೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. 3 ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶೀಯ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ನಿಧಿಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇರಬೇಕು. ಅಂಥ ಮಾರು ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಬಲುಬೇಗ ಇಡೀ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನೆಲ್ಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಫಲ ತರುತ್ತವೆ.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ನ್ಯೂನತೆಗಳು : ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿವೆ: 1 ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಅನುಕೂಲಕರ ವಾತಾವರಣವಿರಬೇಕು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿರುವಂಥ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಥ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಬಹುದೇ ಹೊರತು ಭಾರತದಂಥ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಶೀಲ ದೇಶದ ಹಣದ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಅನಭಿವರ್ಧಿತ ಹಣ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಫಲಕಾರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಚಳವಳಿಯ ಮನೋಭಾವ, ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಉತ್ಪಾದನ ವೆಚ್ಚ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳ ಅನಮ್ಯತೆ ಇವು ಪ್ರಬಲವಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದಷ್ಟು ಸರಳವಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಜಟಿಲ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗುವುದು ಕಷ್ಟ. 2 ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಬಡ್ಡಿ ದರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಹಾಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸಗಟು ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಹಜ ಉತ್ಪಾದನೆ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಬಡ್ಡಿಯ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಾಗುವ ಆಶಾದಾಯಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಉಂಟಾಗುವ ಲಾಭ ಸಂಪಾದನೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇವುಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನ ರ್ಯಾಡ್‍ಕ್ಲಿಫ್ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ಹಣ ಮತ್ತು ಉದ್ದರಿ ಸಮಿತಿಗಳು ಕಂಡಂತೆ ವರ್ತಕರು ಬಡ್ಡಿಯ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನ ವೆಚ್ಚಗಳ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಬಡ್ಡಿಯ ದರಗಳ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಅಷ್ಟೊಂದು ಗಮನ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೆಲೆಗಳ ಹತೋಟಿ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಾರದು. (3) ಹಣದ ಉಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು ತೆವಳುವ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿ ಅವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಅವು ನಾಗಾಲೋಟದ ಘಟ್ಟ ಮುಟ್ಟಿದಾಗ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಚೋದನ ಗುಣ ಹೊಂದಿರುವ ಅವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. (4) ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಅನುಸರಿಸಿ ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಹಬಂದಿಗೆ ತರುವಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹತೋಟಿಗೆ ತರಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಪೇಟೆ ಬಡ್ಡಿದರಗಳು ಏರುವುದರಿಂದ ವರ್ತಕರು ಸಾಲ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಉದ್ದರಿ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಕುಗ್ಗಿ ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಒತ್ತಡಗಳಿಗೆ ಒದೆಗಾಲು ಕೊಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉದ್ದರಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಇಳಿಸಿದಾಗ ಕಡಿಮೆ ಬಡ್ಡಿ ದರ ಮತ್ತು ಬೆಲೆಗಳ ಇಳಿತದಿಂದಾಗಿ ಜನರು ಸಾಲ ಪಡೆದು ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಲು ಇಚ್ಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. (5) ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ನ್ಯೂನತೆ ಎಂದರೆ ಆ ದರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ದವಾಗಿರುವುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಅಧಿಕ ಬಡ್ಡಿಯ ಆಸೆಯಿಂದ ವಿದೇಶಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ನಿಧಿಗಳ ಆಗಮನ ಉಂಟಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ಏರಿಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ. (6) ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಭೇದರಹಿತವಾಗಿದ್ದು ಉತ್ಪಾದಕ ಅನುತ್ಪಾದಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಸಟ್ಟಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ನೈಜ ಉತ್ಪಾದಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ಅಧಿಕ ಬಡ್ಡಿ ದರದ ಬಿಸಿ ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅನುಭೋಗ ಸರಕುಗಳ ಪೂರೈಕೆ ತೀವ್ರಗೊಳಿಸದೆ ಕೇವಲ ಸಟ್ಟಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಹಣದ ಉಬ್ಬರದ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಟ್ಟಾ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಾಲ ದೊರಕದಂತೆ ಮಾಡಿ ಅದನ್ನು ಉತ್ಪಾದಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕ. ಇದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯಿಂದ ಆಗದ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.
ಈ ನ್ಯೂನತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ದದ ಅನಂತರದ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಹಣಕಾಸಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರುವ ಹಲವಾರು ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಜಟಿಲವಾಗಿದೆ. ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಹಣ ಒದಗಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆ ಆಗಿದೆ. ಹಣ ಪೂರೈಕೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ಹುಂಡಿಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ಯಮಿಗಳು ಸಂಚಿತ ಲಾಭದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆದು ಸ್ವಯಂ ಹಣ ಪೂರೈಕೆಯ ಪದ್ದತಿ ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಮರುವಟಾವಣೆಗಾಗಿ ತರುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆಯ ಹುಂಡಿಗಳ ಪರಿಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಬಹಿರಂಗ ಪೇಟೆಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಗದು ಸಂಚಿತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ನೀತಿ, ನೇರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ಉದ್ದರಿಯ ಪಡಿತರ-ಈ ಮುಂತಾದ ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಂತ್ರಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. 1930ರ ದಶಕದ ಮಹಾ ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟಿನ ತರುವಾಯ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳು ಅಗ್ಗದ ಹಣಕಾಸು ನೀತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರಕ ಖರ್ಚು ಕಾರ್ಯನೀತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿವೆ. ಈ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ಮಂಕಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅದನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ಸೋಲು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಎಷ್ಟೇ ಆಡಚಣೆಗಳಿದ್ದರೂ ರ್ಯಾಡ್ ಕ್ಲಿಫ್ ಸಮಿತಿಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದರದ ನೀತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಪ್ರಯೋಜಕ ಎನ್ನಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರನೀತಿಯಾಗಿ ಅದು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಫಲ ತರದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಇತರ ತಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ತನ್ನ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿತೇ ಈಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಉದ್ದರಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಂತ್ರಗಳ ಕೂಟ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಕೊಡುತ್ತಿವೆ. ಹೊಸ ತಂತ್ರಗಳೊಡನೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿವೆ. (ಕೆ.ಜಿ.ಒ)
ಬ್ಯಾಂಕ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ : ಬ್ಯಾಂಕ್ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕಿನಂತೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಉದ್ದರಿಪತ್ರ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮೂಲಕ ನಿಗದಿತ ಹಣ ಸಂದಾಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಒಂದು ಗೊತ್ತಾದ ವಿಧಾನ: ಪತ್ರ, ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕು ಮೊತ್ತ ಮೊದಲು ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕನ್ನೇ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದುದ್ದುಂಟು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಬ್ಯಾಂಕು ಈ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಡ್ರಾಫ್ಟಿನ ವಿವರಗಳನ್ನು ಬರೆದು. ಅದನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಬ್ಯಾಂಕು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಗವೇ ಚೆಕ್ಕು. ಗ್ರಾಹಕನ ಕೈಗೆ ಹೋದದ್ದೇ ಡ್ರಾಫ್ಟ್. ಡ್ರಾಫ್ಟನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ತಿದ್ದಿ ಮೋಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಂತೆ ಅದರ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಾಳೆ ನೋಡಲು (ಚೆಕ್) ಬ್ಯಾಂಕು ಬರೆದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಗವೇ ಮುಂದೆ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ಹಾಗೆ ಆ ಡ್ರಾಫ್ಟು ಚೆಕ್ಕಾಯಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಗ್ರಾಹಕರು ತಮ್ಮ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮೇಲೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಧನಾದೇಶಗಳೇ ಚೆಕ್ಕುಗಳೆಂದು ಬಳಕೆಗೆಬಂತು. ಮುಂದೆ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಕೂಡ ಬ್ಯಾಂಕ್ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಣ ರವಾನೆಯನ್ನು ಈ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಮೂಲಕ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಪರ ಊರಿನ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿಗೆ ಡ್ರಾಫ್ಟಿನ ಮೂಲಕ ಹಣ ತಲುಪಿಸಬಹುದು. ಆ ಮೊಬಲಗಿಗೆ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಪಡೆದು ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟರೆ ಪಡೆದಾತ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಊರಿನ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೊಟ್ಟು ಡ್ರಾಫ್ಟಿನಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಿರುವಷ್ಟು ಹಣ ಪಡೆಯಬಹುದು ಹಾಗೆ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕು ಇನ್ನೊಂದು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಅದೇ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಇನ್ನೊಂದು ಶಾಖೆಗೆ ಬರೆದ ಧನಾದೇಶವನ್ನೂ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಡ್ರಾಫ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿರುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಇವರ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಇಂತಿಷ್ಟು ಹಣ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುತ್ತದೆ. ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಟ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಮತ್ತು ಟೈಮ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧಗಳುಂಟು. ಸೈಟ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್‍ಗಳ ಹಣವನ್ನು ಆಗಲೇ ಒಮ್ಮೆಗೇ ಕೊಡತಕ್ಕದ್ದು. ಟೈಮ್ ಡ್ರಾಫ್ಟ್‍ಗಳ ಹಣವನ್ನು ಆ ಡ್ರಾಫ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿರುವ ಮುಂದಿನ ನಿಗದಿತ ದಿನಾಂಕದಂದು ಪಾವತಿಮಾಡತಕ್ಕದ್ದು. (ಎಚ್.ಎಸ್.ಕೆ.)
ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟು : ಕಾಗದ ಹಣ. ದೇಶದ ಅಧಿಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕು ಗ್ರಾಹಕನಿಗೆ ನೋಟಿನ ಮೇಲೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿರುವಷ್ಟು ಮೊತ್ತವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಕೊಡುವೆನೆಂಬ ಪ್ರಮಾಣವಚನವನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡುವ ವಿಧಿಬದ್ಧ ಹಣ. ಹಣದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳ ತರುವಾಯ ಬಂದಮುಖ್ಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಎಂದರೆ ನೋಟುಗಳ ಉಪಜ್ಞೆ (ಇನ್ ವೆನ್ಷ್ ನ್) ಮತ್ತು ಬಳಕೆ. ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಥಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಬಹುಕಾಲ ಬಾಳಿಕೆ ಬರುವಂತಿದ್ದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಳುವಾಗಬಹುದಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಹಿಂದಿನ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಊರಿಂದೂರಿಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ತಮ್ಮೊಡನೆ ನಿಜವಾದ ಹಣಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಹಣ ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕು ಸೂಚಿ ಪತ್ರಗಳಣ್ನು ಒಯ್ಯುವ ವಾಡಿಕೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಆ ಪತ್ರಗಳು ಕ್ರಯ-ವಿಕ್ರಯ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ನೀಡಿ ಹಣ ಪಡೆಯುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ ಆಗಿತ್ತು. ಆ ಪತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಅಂಕಿತವಿಲ್ಲದೇ ಯಾರೂ ಹಣ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವು ಕಳುವಾದರೆ ಯಾವ ನಷ್ಟವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಯೋಗ್ಯತಾಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಸ್ವಂತ ಊರಿನ ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ. ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿಸಿರುವಷ್ಟು ಮೊಬಲಗನ್ನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿ ಇಟ್ಟಿರುವನೆಂದೂ ಆ ಹಣವನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಅವನ ಸಾಲಿಗರಿಗೆ ಪಾವತಿಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದಿರುವನೆಂದೂ ಆ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಬರೆದುಕೊಡುತ್ತಿದ್ದ. ಎರಡನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕ್ರಮೇಣ ಗಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಯೋಗ್ಯತಾಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅವನು ಠೇವಣಿ ಇಟ್ಟ ಮೊಬಲಗನ್ನು ನಮೂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಪತ್ರ ತರುವವರಿಗೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಬರೆದು ವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ತನಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವಷ್ಟು ಮೊಬಲಗನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದುಬಂತು. ಯೋಗ್ಯತಾ ಪತ್ರಗಳು ವಚನ ಪತ್ರಗಳಾಗಿ ಹಾಗೇ ಪ್ರವಾಸಿ ಚೆಕ್ಕುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ ಹೊಂದಿದುವು ಯಾರಲ್ಲಿ ವಚನಪತ್ರ ಇರುತ್ತಿತ್ತೊ ಆತನ ಹಕ್ಕುದಾರನಾಗುತ್ತಿದ್ದ. ವಚನ ಪತ್ರವನ್ನು ಹಾಜರುಪಡಿಸಿ ಪಡೆಯುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ನಗದು ಬಾಕಿಯನ್ನೂ ಚುಕ್ತ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಅಂದಮೇಲೆ ಚವನಪತ್ರ ಅಥವಾ ಪ್ರವಾಸಿ ಚೆಕ್ಕು ಹಣವೇ ಆದಂತಾಗಿ ಅವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ವಿಕಾಸಹೊಂದಿದ ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾಯಿತು. ಆದರೆ ವಚನ ಪತ್ರಗಳು ಠೇವಣಿ ಇಟ್ಟ ನಗದು ಹಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದ ರಶೀದಿ ಮಾತ್ರವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು ಹಣದೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದುವಾದರೂ ಸರ್ವಸ್ವೀಕೃತ ವಿನಿಮಯ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಚೆಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದವನು ಅದನ್ನು ಕೂಡಲೆ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಒಯ್ದು ನಗದು ಹಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ. ಈ ವಚನಬದ್ಧ ಪತ್ರಗಳೇ ಇಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟುಗಳಾಗಿ ಅವುಗಳಮೇಲೆ ಅಧಿಕೃತ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಅಂಕಿತದ ಜೊತೆಗೆ "ಹೊಂದಿರುವವನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೆ ಆ ಮೊತ್ತದ ಹಣ ಕೊಡಲು ವಚನವೀಯುತ್ತೇನೆ" ಎಂಬ ಬರಹದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿವೆ.
ಮೂರನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಾದ ಹಾಗೆ ಅವನ್ನು ಹಣಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದವು ಎನ್ನುವುದರ ಬದಲು ಅವುಗಳೇ ಹಣ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ನೋಟುಗಳನ್ನು ಪಡೆದವರು ತತ್ ಕ್ಷಣವೇ ನಗದಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಅವನ್ನೇ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದರು. ಇದರಿಂದ ನೋಟುಗಳಿಗೆ ಚಲಾವಣೆ ಮಾನ್ಯತೆ ಲಭ್ಯವಾದಂತಾಯಿತು. ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಟ್ಟ ಬ್ಯಾಂಕರನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು. ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರಿಗೆ ಚಲಾವಣೆಯಾಗುವುವು ಎಂದ ಮೇಲೆ ಬಹಳಷ್ಟು ನೋಟುಗಳು ನಗದು ಕೋರಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಹಾಗೆ ನಗದಿದಾಗಿ ಬಂದ ನೋಟುಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಗಳಿಸಿದ್ದಂಥ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಅನುಭವವಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಖಜಾನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನಗದು ಹಣಕ್ಕೆ ಮೀರಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡುವುದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದರೆ ಒಂದು ಗೊತ್ತಾದ ಮೊತ್ತದ ಠೇವಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟೋ ಹದಿನೈದು ಪಟ್ಟೋನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ಬಿಡುವುದು ರೂಢಿಗೆ ಬಂತು. ಒಂದು ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳು ಹಣ ಎನ್ನಿಸಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ನಿಧಿಯಾಗಿ ಕೇವಲ ಅನುಕೂಲ ಪತ್ರವಾಗಿದ್ದುವು. ಒಂದೊಂದು ನೋಟಿಗೂ ಸರಿಸಮವಾದ ಮೊತ್ತದ ಲೋಹದ ನಾಣ್ಯಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಂಕರನ ಖಜಾನೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆಯಿಂದ ಹಣದ ಸರಬರಾಯಿ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತವೇನೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೂರನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕು ನೋಟುಗಳು ಕೇವಲ ಹಣದ ಬದಲಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವು ಹಣದ ಸರಬರಾಯಿಯನ್ನು ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದುವು.
ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಿಲ್ಕು : ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಖಾತೆದಾರರ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ಹಣದ ಮೊತ್ತ. ಖಾತೆದಾರನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಖರ್ಚಿಗಿಂತ ಜಮಾ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಲೇಣಿಸಿಲ್ಕು ಎಂದೂ ವಿಲೋಮವಾಗಿ, ದೇಣಿ ಸಿಲ್ಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಚೆಕ್ಕಿನ ಮುಖಾಂತರ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಲೇಣಿ ಮತ್ತು ದೇಣಿಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಿಲ್ಕು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಲೇಣಿಗಳು ದೇಣೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಲೇಣಿ ಸಿಲ್ಕು, ದೇಣಿಗಳು ಲೇಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ದೇಣಿಸಿಲ್ಕು ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಸಿಲ್ಕುಗಳು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ತಮ್ಮ ಠೇವಣಿಗಳನ್ನು ಇತರ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಮೊತ್ತ ಸೂಚಕವೂ ಆಗಬಹುದು.
ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆ : ಗ್ರಾಹಕರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸುವುದು. ಅಂದರೆ ಖಾತೆದಾರರ ಹುಂಡಿಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಚೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿ ಅದಕ್ಕೆ ಹಣ ನೀಡುವುದು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಖಾತೇದಾರರಾಗಲಿ ಪಾಲುಗಾರಿಕೆ ಅಥವಾ ಕೂಡು ಬಂಡವಾಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕಿನಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ಪಡೆಯುವುದು ಸಾಧ್ಯ. ವಿದೇಶದಿಂದ ಸರಕನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡವನು ತನ್ನ ಬ್ಯಾಂಕಿನೊಡನೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಾರಾಟಗಾರನಿಗೆ ಅಥವಾ ರಫ್ತು ಮಾಡಿದಾತನಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ಹಣಕ್ಕೆ ಹುಂಡಿಪತ್ರ ಬರೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಬ್ಯಾಂಕು ಆ ಪತ್ರಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಹುಂಡಿಗೆ ತನ್ನ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸಲು ಪತ್ರದ ಮೇಲೆ ಒಪ್ಪಿದೆ ಎಂದು ಬರೆದು. ಹಣ ಸಂದಾಯವಾಗುವ ದಿನಾಂಕ, ಸ್ಥಳ ಇವನ್ನು ನಮೂದಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ಹುಂಡಿ ರಫ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಿಯ ಕೈ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಆತ ಹುಂಡಿಯ ಹಣ ಸಂದಾಯವಾಗುವ ವಾಯಿದೆಯ ದಿನದವರೆಗೂ ಹುಂಡಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಹಾಗಿಲ್ಲದೆ ಹಣದ ತುರ್ತು ಆವಶ್ಯ ಕತೆಯಿದ್ದರೆ, ಆ ಹುಂಡಿಯನ್ನು ವಟ್ಟಮಾಡಿ ಹಣ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಬಹುದಾದರೆ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಈ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕ್ರಮದಿಂದ ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಕುದುರಲು ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಬಲವಾಗಿರುವ, ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳಿಸಿರುವ ಒಂದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಖಾತೆದಾರ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವಂತೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಹುಂಡಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಕೊಡುವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಖಾತೆದಾರ ಆ ಪತ್ರದ ಹಣವನ್ನು ಪತ್ರದ ವಾಯಿದೆ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಜಮಾ ಮಾಡುವಂತೆ ನಿಗದಿಮಾಡುತ್ತದೆ. (ಪಿ.ಎಸ್.ಎನ್.)
ಬ್ಯಾಂಕು-ಗ್ರಾಹಕ ಸಂಬಂಧ : ಬ್ಯಾಂಕರನಿಗೂ (ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುವವನು) ಗ್ರಾಹಕನಿಗೂ ಇರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಬಂಧ ಮೂಲತಃ ಋಣಿಗೂ (ದೇಣಿದಾರ) ಸಾಲಿಗನಿಗೂ (ಲೇಣಿದಾರ) ನಡುವೆ ಇರುವಂಥದು ಎಂದು ಸರ್‍ಜೆನ್ ಪೇಜೆಟ್ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಋಣಿ ಯಾರು ಸಾಲಿಗ ಎಂಬುದು ಗ್ರಾಹಕನ ಖಾತೆಯ ತತ್ಕಾಲೀನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕಿನಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕ ಹಣವನ್ನು ಠೇವಣಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಬ್ಯಾಂಕು ಅದನ್ನು ಅವನ ಪರವಾಗಿ ಭದ್ರಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಗಹಾಕಿ ಇಡುವ ಬದಲು ಅವನು ಆ ಹಣಕ್ಕೆ ಗ್ರಾಹಕನ ಋಣಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಏಂದರೆ ಅದನ್ನು ಋಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ಯಾಂಕರಿನಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿಯಾಗಿ ಇಡಲಾದ ಹಣ ಅವನದೇ ಸ್ವತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ವಿನಿಯೋಗಿಸಲು ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಕ್ಕುಗಳ್ಳವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನ್ಯಾಸದ ಹಣದವಿನಾ ಉಳಿದ ಯಾವುದೇ ಹಣವನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನಿಂದ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಹಕನ ಸಲುವಾಗಿ ಪಡೆದರೂ ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನಿಗೆ ಅವನು ಋಣಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಲ್ಕಿನ ಮೇಲೆ ಆ ಗ್ರಾಹಕ ಲೇಖಿಸುವ ಚೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು, ಆ ಸಿಲ್ಕಿನ ಮೊಬಲಗು ಸಾಕಷ್ಟು ಇದ್ದು ಅದು ಲಭ್ಯವಿರುವವರೆಗೆ ಪಾವತಿಮಾಡಲು ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಬಾಧ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿರುವ ಋಣಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಋಣಗಳಿಗೂ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಇರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಋಣವನ್ನು ಪಾವತಿಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಋಣಿಯನ್ನು ಸಾಲಿಗೆ ಕೇಳಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಗ್ರಾಹಕ ಹಣವನ್ನು ಪಾವತಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಕೋರುವವರೆಗೂ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಪಾವತಿ ಮಾಡಬೇಕಾದುದಿಲ್ಲವಷ್ಟೆ ಅಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಪಾವತಿ ಮಾಡಕೂಡದು. ಬ್ಯಾಂಕರು ಹಣ ಪಾವತಿ ಮಾಡದಿರುವುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆ, ಗ್ರಾಹಕ ಆ ಖಾತೆಯ ಮೇಲೆ ಚೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಾವತಿ ಮಾಡಿದ್ಧ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಿಲ್ಕು ಇಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಬ್ಯಾಂಕರು ಅದನ್ನು ಅನಾಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಗ್ರಾಹಕನ ಪ್ರತ್ಯಯಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಹಕನ ಕೋರಿಕೆಯ ವಿನಾ ಅವನ ಖಾತೆಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಅಥವಾ ಅವನ ಠೇವಣಿಯ ಹಣವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬ್ಯಾಂಕರನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬ್ಯಾಂಕರಿನಲ್ಲಿ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಇಡಲಾಗುವ ಪ್ರತಿಭೂತಿಗಳು ಅಥವಾ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆತ ಋಣಿಯೆನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನ್ಯಾಸಧಾರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ಯಾಂಕು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕನ ಪರವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಭೂತಿಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಅಥವಾ ಮಾರುವಾಗ ಅವನ ಅಭಿಕರ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನ್ಯಾಸಧಾರಿ, ಅಟರ್ನೀ, ನಿರ್ವಾಹಕ, ಸಂಪರ್ಕ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಮುಂತಾದ ಅಭಿಕರಣ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಅವನು ವರ್ತಿಸಬಹುದು.
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಬ್ಯಾಂಕು-ಗ್ರಾಹಕ ಸಂಬಂಧವಲ್ಲದೆ ಬ್ಯಾಂಕರನಿಗೆ ಕೆಲವೊಂದು ಶಾಸನಬದ್ಧ ಹೊಣೆಗಳೂ ಇವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಚೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಕೂಡಸೇರಿದೆ. ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಬ್ಯಾಂಕರನು ಗ್ರಾಹಕನ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಹಣವಿರುವವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಆಯಾ ವಿಭಾಗದ ವ್ಯವಹಾರ ನಿಬಂಧನೆಗೊಳಪಟ್ಟು ಚೆಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ದಿನದಿಂದ ಮೂರು ಅಥವಾ ಆರು ತಿಂಗಳೊಳಗಾಗಿ ಅವನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಬದ್ಧನಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ, ಆ ಗ್ರಾಹಕನ ಖಾತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕಾರದ ಪ್ರತಿಬಂಧಾಜ್ಞೆ ಇರಕೂಡದು.
ಬ್ಯಾಂಕರನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರದ ತದ್ವಿರುದ್ಧ ಒಪ್ಪಂದವಿದ್ದ ಹೊರತು ಖಾತೆಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಲುವ ಸಲುವಾಗಿ ತನ್ನಲ್ಲಿರಿಸಿದ ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಭದ್ರತಾ ಪತ್ರಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಜಾಮೀನಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಭಾರತೀಯ ಕಾಯಿದೆ ಬ್ಯಾಂಕರ್ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರ ನಡುವಿನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕರನ ವಶಕ್ಕೆ ಬರುವ ಎಲ್ಲ ಜಾಮೀನು ಪತ್ರಗಳ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಈ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಕೊಡುವುದಲ್ಲದೆ. ಈ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಪಷ್ಟವಾದಕರಾರು ಇದ್ದಹೊರತು, ಆದು ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿರಲು ಏನೊಂದೂ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸುರಕ್ಷಿತತೆಗಾಗಿ ಇರಿಸಲಾದ ಜಾಮೀನು ಪತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉದ್ಧೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಇರಿಸಲಾದ ಹುಂಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬ್ಯಾಂಕರನಿಗೆ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲಿ ಬ್ಯಾಂಕರನು ಹಣ ಶೇಖರಣಾ ಕರ್ತನಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದರಿಂದ ಹಣ ಶೇಖರಿಸುವುದರ ಸಲುವಾಗಿ ಠೇವಣಿಮಾಡಲಾದ ಬಾಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಕೂಪನ್ನುಗಳಿಗೆ ಈ ಧಾರಣಾಧಿಕಾರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.