cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ಕಾಟಿಪಳ್ಳ
ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು
ಗಿರಿಬಾಲೆ
ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೮೫ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು
ಗಾಣರಾಣಿಯರು : ರಾಘವಾಂಕನ ಅದ್ಭುತ ಸೃಷ್ಟಿ!
ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ:
ಗಾಣರಾಣಿಯರು:
ಗಮನಿಸಬೇಕು, ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಗಾನರಾಣಿಯರ ಹಾಗೂ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೊಲೆತನದ, ಅಸ್ಪೃಷ್ಯತೆಯ ಮಾತು ಬಂದಿಲ್ಲ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂತೂ ಅವರನ್ನು ಆ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡೇ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮದುವೆಯ ಮಾತು ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಆತನ ಕುಲಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಅಹಂ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಬಿಡುತ್ತದೆ. ‘ತನಗೆ ಮದುವೆಯಾಗಿ ಮಗನಿದ್ದಾನೆ, ಮನಕೊಪ್ಪಿದ ಮಡದಿ ಚಂದ್ರಮತಿಯಿದ್ದಾಳೆ. ನನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಮದುವೆಯ ಆಸೆಯಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಬದಲು ಕುಲದ ಮಾತು ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವರನ್ನು ‘ಹೊಲತಿ’ಯರು ಎಂದು ಕರೆದು ಹೀಯಾಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಂದ ಕಾಲಗುಣದ ಹಾಗೂ ನಿಂದ ನೆಲದ (ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜಾಗ) ಬಗ್ಗೆಯೂ ತಪ್ಪಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟಕ್ಕೂ ‘ನಾವು ಹೊಲತಿಯರು’ ಎಂದಾಗಲೀ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನ ಮಕ್ಕಳೆಂದಾಗಲೀ ಅವರು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಯಾವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರನ್ನು ಹೊಲತಿಯರು ಎಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ? ಅವರ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ; ಮೈಬಣ್ಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ! ಕುಲದ ಅಡಚಣೆಯಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನು ಆತ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದನೆ!? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂತೆ ರಾಘವಾಂಕನೂ ಉತ್ತರಿಸುವ ಗೋಜಿಗೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕತೆಯ ನೆಡೆ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ, ಆ ನೆಡೆಯ ನಡುವೆಯೇ ರಾಘವಾಂಕ ಹೊಲೆತನದ, ಅಸ್ಪೃಷ್ಯತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತನಗಿರುವ ವಿರೋಧವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅದಕ್ಕಾಗೆ ಈ ಗಾನರಾಣಿಯರ ಸೃಷ್ಟಿ, ಈ ಪರಕಾಯಪ್ರವೇಶ. ಗಾನರಾಣಿಯರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಾಘವಾಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಮೂಲಕ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ವೈಚಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ವಾದ ಒಪ್ಪಿತವಾದುದಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಡಾ. ಕೆ,ವೈ.ಶಿವಕುಮಾರರ ಗ್ರಹಿಕೆಯೇ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಗಾನರಾಣಿಯರ ಮೂಲಕ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಹೃದಯ ಓದುಗರ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಗಾನರಾಣಿಯರ ಕಡೆಗೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. (ಮುಂದೆ ಒಟ್ಟು ಕಾವ್ಯದ ನಡೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಥಾನಾಯಕನಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಸಹಾನಭೂತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ)
ಮಾಂಸದ ಕೆಚ್ಚಲಿನ ಹಾಲು, ನೊಣದ ಎಂಜಲಿನ ಜೇನು, ಮೃಗನಾಭಿಯ ಕಸ್ತೂರಿ ಇವಕ್ಕೆ ಮೈಲಿಗೆಯಿಲ್ಲ, ಹೊಲೆತನವಿಲ್ಲ. ಅವು ದೇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತವೆ. (ಇಂದಿಗೂ, ‘ಮಡಿ’ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುವವರು, ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು, ಮಠಾಧಿಪತಿಗಳು ತಾವು ಬಳಸುವ, ರೇಷ್ಮೆಹುಳುವಿನ ಎಂಜಲಿನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವ ರೇಷ್ಮೆಬಟ್ಟೆ, ತಾವು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಸುವ ಮೃಗಚರ್ಮ ಇವುಗಳನ್ನು ಮೈಲಿಗೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.) ಸದ್ಗುಣಿಯೇ ಆಗಿರುವ ನೀನು ನಮ್ಮ ಕುಲದ ಕುಂದನ್ನು ಕಳೆಯಲಾರೆಯಾ? ಯೌವನ್ನಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕುಲ? ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಲೆತನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯೇ ವಾದ ಮಂಡಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹೌದು, ನಮಗೆ ಹೊಲೆತನದ ಕುಂದು ಇದೆ. ಅದನ್ನು ನಿನ್ನ ಸದ್ಗುಣಗಳಿಂದ ಹೋಗಲಾಡಿಸು ಎಂದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಜೆಗಳ ಕುಂದನ್ನು ಕಳೆಯುವುದು ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವಲ್ಲವೆ? ಅದಕ್ಕೆ ತಾನೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಬೇಟೆಗೆ ಬಂದಿದ್ದು! ಆದರೆ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ವಿಚಾರದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತರ್ಕದ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಚಾರದ ದಾರಿ ಎಂದರೆ, ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಮದುವೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲು ತನಗಿರುವ ಕಾರಣಗಳ ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಆತ ಎಡವಿರುವುದು. ಮುಂದೆ ಆತ ಕೊಡುವ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು.
ಇಂದು ಬಚ್ಚಲ ನೀರನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿ ಮರುಬಳಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ; ನಾಯಿಯ ಹಾಲಿನಲ್ಲೂ ಔಷಧಿಯ ಗುಣಗಳಿವೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಶ್ಮಶಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹೂವು ತನ್ನ ಸುವಾಸನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ? ಸ್ವತಃ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಆರಾಧ್ಯದೈವ ಸ್ಮಶಣದವಾಸಿ ಶಿವನಲ್ಲವೆ? ನೀವು ಹೊಲತಿಯರೆಂದ ಮೇಲೆ, ನಿಮಗಿರುವ ಜವ್ವನ, ಚೆಲುವು, ಜಾಣತನ ಇವೆಲ್ಲಾ ವ್ಯರ್ಥ. ಅವುಗಳಿದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಮಿಸಲಾಗದು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ಆಡುವ ಮಾತಿಗೂ ಹೊಲೆತನದ ಆರೋಪವನ್ನು ಹೊರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಅವರು ಹೊಲತಿಯರು. ಅವರು ಹೊಲತಿಯರಲ್ಲದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ವಾದ ಏನಾಗಿರುತ್ತಿತ್ತು?
ಕುಲಜರಾದವರು ಅಧಮ ಸತಿಯರನ್ನು ನೋಡಬಾರದು; ನೋಡಿದರೂ ಮಾತನಾಡಿಸಬಾರದು; ಮಾತನಾಡಿಸಿದರೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಆ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬುದ್ದಿಗೆಟ್ಟು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ, ಕರೆದು ಏನನ್ನು ಕೊಡಲಾಗದು! ಕೊಟ್ಟರೆ ಅದು ಅನುಚಿತ! ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಶೋಷಕರ ವಕ್ತಾರನಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದುರಂತವೆಂದರೆ, ಇದುವರೆವಿಗೂ ಆತ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವರನ್ನು ನೋಡಿದ್ದಾನೆ; ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವರನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವರಿಗೆ ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಆತನೂ ಅನುಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲೆಳೆಸಿದ್ದನೆ!?
ಪಾಪ, ಗಾಣರಾಣಿಯರಿಗೆ ನಿರಾಶೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಪಟ್ಟು ಬಿಡದೆ “ಸತ್ಕುಲಜಭೂಪ ನಿನ್ನಯ ಸಂಗದಿಂ ಶಾಪದಿಂದಾದ ದುಷ್ಕುಲಂ ಶುದ್ಧವಪ್ಪುದು ಎಂಬ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂ ಬಂದೆವು.” ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಆರೋಪಿತವಾಗಿರುವ ದುಷ್ಕುಲ ಶಾಪದಿಂದಲೇ ಆದುದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೂ, ಶಾಪವಿಮೋಚನೆ ಆಗಲೇ ಬೇಕಲ್ಲವೆ? ದುಷ್ಕುಲದ ಶಾಪವನ್ನು ಕಳೆಯಲು ಸತ್ಕುಲಜನಾದ ರಾಜನಿಂದಲೇ ಸಾಧ್ಯ ಅಲ್ಲವೆ? ರಾಜ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೇವರಲ್ಲವೆ? ಇವರ ಈ ಬಲವಾದ ಪಟ್ಟಿನಿಂದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಅಲ್ಲಾಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಭಂಡತನಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವನಂತೆ ವಾದಕ್ಕೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಗಂಗೆ ಪವಿತ್ರಳಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾಳಲ್ಲ – ಇದು ಅಮೂರ್ತಕಲ್ಪನೆ. ನೂರು ಒಳ್ಳೆಯ ಹಣ್ಣುಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕೆಟ್ಟ ಹಣ್ಣು ಇಟ್ಟರೆ ಎಲ್ಲ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಕೆಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತವೆ – ವಾಸ್ತವ ಮತ್ತು ಮೂರ್ತಕಲ್ಪನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ತರ್ಕಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ವಾದಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಆಶ್ರಯಿಸಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಅದಲು ಬದಲಾಗಿವೆ ಅನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾತು ಸೋತುದರ ಸಂಕೇತ! ಈ ಮಾತುಗಳ ನಂತರ ಇಬ್ಬರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಚರ್ಚೆಯ ಅಂತ್ಯದ ಸುಳಿವು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಿಗನಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಪ್ರಕಾರ ಅವರ ಹಾಡು ಕೇಳಿದ್ದೇ ಅವನ ತಪ್ಪು. ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಾರಿಯನ್ನು ಮನೆಗೆ ಹೊಕ್ಕಿಸಿಕೊಂಡಂತಾಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ ಆತನಿಗೆ. ಇದುವರೆಗೂ ರಾಜನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಧಿಕಾರಯುತನಾಗಿಯೂ, ತುಸು ಸಂಯಮದಿಂದಲೂ ವಾದಿಸುತ್ತಿದ್ದವನು, ಈಗ ತನ್ನ ಪುರುಷ ಅಹಂಕಾರವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವರನ್ನು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ದಂಡಿಸುವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿಸುಬಿಡುತ್ತಾನೆ.
ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾ “ಎನ್ನಯ ಮನೋರಥಂ ಕೈಸಾರ್ದುದು! (ಗಾಣರಾಣಿಯರ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ) ಅಳಲು ಬೇಡ” ಎಂದು ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗಾದ ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. “ಕಲೆಗೆ ಮನ್ನಣೆ ಕೊಡುತ್ತೀಯಾ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, ಸತ್ತಿಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನಬಹುದಿತ್ತು; ಸಂಗ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರೆ ಸಾಕಿತ್ತು; ಹೊಡೆದುದು ಏಕೆ? ಆ ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಲತಿಯರೆನ್ನುವ ಮೂಲಕ ನನ್ನನ್ನೂ ಹೊಲೆಯ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದೀಯಾ?” ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಂಡತನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಗಾನರಾಣಿಯರ ಪರವಾಗಿ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದಿದ್ದ ಸಹೃದಯರ ಮನಸ್ಸು ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪರವಾಗಿ ವಾಲುತ್ತದೆ.
“ಮುನಿಗೆ ಹೊಲೆ ಯಾವುದು?’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ‘ಅತಿ ಕೋಪ, ಬದ್ಧ ದ್ವೇಷ, ಅನಿಮಿತ್ತ ವೈರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಅದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರಾಗಿ’ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸಂಭವೆಯರಾದ ಗಾಣಗಾತಿಯರು ‘ಹೊಲತಿ’ಯರಾದರು ಎಂದು ರಾಘವಾಂಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಂದರೆ ‘ಅತಿಕೋಪ’, ಬದ್ಧದ್ವೇಷ, ಅನಿಮಿತ್ತ ವೈರ’ ಇತ್ಯಾದಿ ತಾಮಸ ಗುಣಗಳಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮುನಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದು ಅವನ ಹೊಲೆತನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ಅರ್ಥ”. ಎಂಬ ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್. ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಇವೆಯಾದರೂ “ಗಾಣಗಾತಿಯರು, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಂಥ ಋಷಿಯ ಕನ್ಯೆಯರಾದರೂ ಆತನ ತಾಮಸಗುಣಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂಥ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು ಹಾದಿಗೆಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತರಾದ್ದರಿಂದ ಅವರು ‘ಹೊಲತಿ’ಯರಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.” ಎನ್ನುವ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಷ್ಟ. ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್. ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳುವ “‘ಹೊಲೆತನ’ದ ಪ್ರತೀಕವಾದ ಗಾಣಗಾತಿ ‘ಹೊಲತಿ’ಯರಿಗೂ, ಹೊಲೆಯ ಕುಲದಲ್ಲೆ ಹುಟ್ಟಿದ ವೀರಬಾಹುಕನಿಗೂ ಇರುವ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಗಾಣಗಾತಿಯರ ‘ಹೊಲೆತನ’ವೆ ನಿಜವಾದ ‘ಹೊಲೆ’ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ.” ಎಂಬ ಮಾತುಗಳನ್ನ ಅರಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರು ಸ್ವ-ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ಅಂದರೆ, ‘ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಂಥ ಸತ್ಯವಂತನನ್ನು ಹಾದಿಗೆಡಿಸುವ’ ಕೆಲಸವನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ನಿರ್ದೇಶಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಲೆತನಕ್ಕೆ ಈಡಾಗಬೇಕಾದವನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೇ ಹೊರತು ಗಾನರಾಣಿಯರಲ್ಲ. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಾದರೊ ಇಂತಹ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಆತ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡವನಲ್ಲ. ಆತನದು ಮುರಿದು ಕಟ್ಟುವ, ಪರ್ಯಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮನೋಧರ್ಮ. ಆತ ತ್ರಿಶಂಕುಸ್ವರ್ಗವನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತೋಂದರೆ ಕೊಡುತ್ತಲೇ, ಆತನ ಸತ್ಯಪ್ರಕಾಶಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಆತನ ಮನೋಧರ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. “‘ಹೊಲೆತನ’ ಎನ್ನುವುದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಅಂತರಂಗದ ಅವಗುಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದೆ ಹೊರತು, ಅದು ಒಂದು ಜಾತಿಯನ್ನು ಕುರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ತಾತ್ವಿಕ ದೃಷ್ಟಿ ರಾಘವಾಂಕನದು.” ಎಂಬ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿ “ಗಾಣಗಾತಿಯರ ‘ಹೊಲೆತನ’ವೆ ನಿಜವಾದ ‘ಹೊಲೆ’” ಎಂಬ ಮಾತುಗಳು ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ.
ಜಿ.ಎಸ್.ಎಸ್. ಹೇಳುವಂತೆ “ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೊಲತಿಯರಾದ ಗಾಣಗಾತಿಯರಿಂದ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಆಹ್ವಾನವೇ ಕಡೆಗೆ ಅವನು ವೀರಬಾಹುಕನ ಆಳಾಗಿ ಹೊಲೆಯರಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಚಾಂಡಾಲತ್ವವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿರುವುದು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಾಂಶಿಕವಾಗಿ, ಉಚ್ಚವರ್ಗದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ತಾನು ಯಾವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರವನ್ನು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನಿಕೃಷ್ಟವೆಂದೇ ಕಂಡನೋ, ಅದೇ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ತರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮುಟ್ಟುವ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ, ಆತನ ವಂಶಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಹಾಗೂ ಅಹಂಕಾರದ ನಿರಸನಗಳು ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ.” ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮಾರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ತನ್ನನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವವನು ಒಬ್ಬ ಚಾಂಡಾಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಕನಲುವ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ “ಹುಸಿಯ ಹೊಲೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತ ನೀನು ಚಾಂಡಾಲನೋ, ತನ್ನ ಪಾಡಿಗೆ ತಾನು ಇರುವ ನನ್ನಂಥವನು ಚಂಡಾಲನೋ” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪಿನ ಅರಿವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವವನೂ ಚಂಡಾಲನಾದ ವೀರಬಾಹುಕ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ. ಹೊಲತಿಯರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣನಾದಷ್ಟು ವೀರಬಾಹುಕನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ ಹೊಲೆತನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣನಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.”ಆದರೆ ‘ಹೊಲೆಯ’ ಎಂಬ ಜಾತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು, ರಾಘವಾಂಕನ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರವಾದ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಣುವುದು, ಎಲ್ಲ ಕಾಲದ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಒಂದು ಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಮನೋಧರ್ಮವನ್ನೆ. ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ತಾನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ- ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಉಚ್ಚವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವನೆಂಬ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಅದು ಸಹಜವೂ ಆಗಿದೆ. ತಾನು ಉತ್ತಮ ವಂಶದವನು, ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮೆಯಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗುವುದು, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ತರವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿರುವ ಹೊಲೆಯರೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯೇ.” ಎಂಬ ಅವರದೇ ಮಾತುಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್. ಬಸವರಾಜು ಅವರ “ಮುನಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡವನಿಗೆ ಹೊಲೆಯಾಗಿರುವ ಅತಿಕೋಪ, ಬದ್ಧದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಕಾರಣ ವೈರ – ಈ ಮೂರು ದುರ್ಗಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವರಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಅವರು ಹೊಲತಿಯರು. ರಾಘವಾಂಕನ ಅಸ್ಪೃಷ್ಯಕಲ್ಪನೆ ಈ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನೀತಿಪರವಾದ್ದು, ವರ್ಣಬೇಧದ ಬರ್ಬರ ರೀತಿಯಲ್ಲ.” ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಸಮಂಜಸವಾದವುಗಳೇ ಆಗಿವೆ.
ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತ್ಯ
ಮಾರುತಿ ಮಹಿಮೆ
ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೧೯೮೫ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು
ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್
ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕೃಷ್ಣ (ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯ ನಿವಾರಣೆ) ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್(ಅಸ್ಪಷ್ಟತಾನಿವಾರಣೆ).
ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ (IAST ' ), "ದಿ ಲಾರ್ಡ್ " ಅಥವಾ ದೇವರೇ ಸ್ವತಃ ''', ಇದು ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪದವಾಗಿದೆ. ಈ ಪದವು ಹೇಳುವಂತೆ, ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೇಭಗವಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು, ಅದರರ್ಥ ದೇವರು ಒಬ್ಬನೇ (ಅದ್ವೈತವಾದ) ಎಂಬುದರ ನಿಖರವಾದ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ವಾದವೇ ಈ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಏಕನಾಥೇಶ್ವರದ ದೇವ, ಅದೇ ಮೊನೋಥೈಯಿಸ್ಟಿಕ್ ಗಾಡ್‌ನ ಒಳಾರ್ಥ.
ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವದಲ್ಲಿ ಇದು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೇ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರವು ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಕುರಿತು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಎಂಬ ಬಿರುದಾಂಕಿತವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಅಧಿಕಾರಯುತ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಏಕೈಕವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಬಳಕೆಗಳು ಅಥವಾ ಅಸಮಂಜಸವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಪದಗಳ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಇವೆ. ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವರುಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ನಿಂಬರ್ಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ವಲ್ಲಭನ ಅನುಯಾಯಿ ಆಸ್ತಿಕರುಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನಾರಾಯಣ ತಾನಾಗಿಯೇವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾಅವತಾರಗಳ ಮೂಲನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆದರಿಂದ, ಅವನನ್ನು ''ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್{/0 }ನೆಂಬುದಾಗಿ ಸಂಭೋಧನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ''
ಈ ಪದವನ್ನು ತುಂಬಾ ವಿರಳವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬೇರೆ ಹಲವು ರೂಪಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ವೈಷ್ಣವಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳೊಳಗೆ ಕೂಡ ಮತ್ತು ಭಗವತ ಪುರಾಣದಂತಹ ಕೆಲವೊಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಗ್ರಂಥ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಪದವು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಹಲವಾರು ಭಕ್ತರಿಂದ ಕೃಷ್ಣನುಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಎಂಬುದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದರೂ ಸಹ, ಅವನು ದರ್ಶನಾ ಅಂಶಗಳ ಮತ್ತು ಯಥಾದೃಷ್ಟರೂಪಗಳ ಒಂದು ವಿಶಾಲಹೃದಯ ಮನೋಭಾವದ ವಿಂಗಡಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅರ್ಥೈಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಕೃಷ್ಣನುಯಾವಾಗ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ನೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಆಗ ಮಾತ್ರ ಇದು ಒಂದು ನಿಂಬರ್ಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದ, ಮತ್ತು ಒಂದು ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯದ, ಹಾಗೂ ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ, ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆಯೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಇಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ಅವತಾರಗಳ ಮೂಲವೂ ಕೃಷ್ಣನೇ ಎಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಒಬ್ಬನೇ ಸ್ವತ: ಮೂಲನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. (1.3.28). "ಭಾಗವತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಿದರ್ಶನಾವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ" ಈ ತತ್ವ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.
ಈ ಒಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ತತ್ವದಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ರೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಆಂದರೆನಾರಾಯಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ ವೇ ಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರದ ವಿಚಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ತಾತ್ವಿಕತೆಯ ನಡುವೆಯೂ, ಅವತಾರಗಳ ಮೂಲವೇ ಎಂದು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನರು ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವ, ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ವಿಷ್ಣುವು ಮಾತ್ರ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ದೇವರ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹೆಸರುಗಳ ಹಿಂದೆ, ಅಲ್ಲಿನ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಾಂಛನದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವಿರುವ ಒಂದು ದೈವಿಕ ಚಿತ್ರಣವು ಅಡಗಿದೆ.
ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅರ್ಥ
ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಂಥ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪೂರ್ವ ವಿಮರ್ಶಕರು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಪದದ ಅನುವಾದವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. "ಭಾಗವತ ವಿರುವ ಅವರು (ದೇವರು)"; ಅಂದರೆ "ಎಲ್ಲ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅವನು, ಒಬ್ಬ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನ" ಎಂದರ್ಥ. ಬೇರೆಯವರು "ದೇವಸ್ವಯಂ" ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಭಾಷಾಂತರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಆತನನ್ನೇ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ವಿರಳವಾಗಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಸಂಭೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಾಅವತಾರಗಳ  ಅತ್ಯತ್ಕಷ್ಟವುತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣತೆಯೇ ಕೃಷ್ಣನೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಿಸುವುದರಿಂದ, ಇದನ್ನೇ ನಂಭಿರಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಇದನ್ನು "ಪರಿಪೂರ್ಣ ಅವತಾರ " ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಮೂಲಗಳಂತೆಯೇ ಎಲ್ಲದರಲ್ಲೂ ಪೂರ್ಣತೆ ಇರುವಿಕೆ ಎಂದು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. (ಅದರೆ ಪರಾಶರರು ಕೃಷ್ಣನಿಗಿಂತ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದವರು. ಪರಾಶರರ ಮಗ ವ್ಯಾಸರಿಗಿಂತ ಬಹಳ ಕಿರಿಯ ಕೃಷ್ಣ. ವ್ಯಾಸರ ಮೊಮ್ಮಗ ಅರ್ಜುನನ ವಯಸ್ಸು ಕೃಷ್ನನಿಗೆ. ಪರಾಶೆರರು ಕೃಷ್ನನ ಬಗೆಗೆ ಅವನು ಹುಟ್ಟುವ ಮೊದಲೇ ಬರೆದರೇ ಎಂಬ ಸಂಧಿಗ್ದತೆ ಇದೆ.) ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪೂರ್ಣವತಾರ (ಅಥವಾ ಪೂರ್ಣ ಪುರಾವೆಯುತ ಅವತಾರ)ವೆಂದು ಭಗವಾನ್‌ನನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಹಾಗೇ ಬೇರೆ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಭಾಗಶಃವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. "ಸ್ವತಃ ಭಗವಾನ್ ನಾಗಿದ್ದು ಕೃಷ್ಣನು, ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿರಬೇಕು, ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಮತ್ತು ಅರಿವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಕೂಡ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸಬೇಕು"(ಪು. 334) ಹಿಂದೂ ತತ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಕೃಷ್ಣ ಅವತಾರಗಳ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿರುವ ಪುರಾವೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಕಾರಣವನ್ನು, ಅವನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಇಡೀ ವಿಶ್ವವೇ ಒಪ್ಪಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ.
ಪರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು
ಕೃಷ್ಣನೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತಗೊಂಡ ಹಲವಾರು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣನ ಉಪದೇವತೆಗಳಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ತನಕ ಗಣೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಅಂಶವೂ ನಮ್ಮ ಜನರಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಕಾರಣಗಳೇನೆಂದರೆ, ವೈಷ್ಣವಧಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಥಾದೃಷ್ಟ ರೂಪಗಳೊಳಗೆ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣನ ಮಾನವ ಅವತಾರದೊಳಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅದರಲೇ ನೆಲೆಸುವುದೇ ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭದ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ "ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಗ್ರಂಥಗಳು ಕೃಷ್ಣನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಪರಮೋನ್ನತಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ". ಅವತಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಒಳಪಡಿಸುವಿಕೆಯಿಂದ ಅಗತ್ಯವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಕೆಳ ದರ್ಜೆಗೆ ಇಳಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚೆಗಿನ ವಿವರಣೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಅಧೀನನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. 12ನೇ ಶತಮಾನದ ಜಯದೇವನಂತಹ ಪೂರ್ವ ಲೇಖಕರುಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನ ಅವತಾರಗಳ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯೆಂದು ದಶಾವತಾರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಧಾನ ಬೆಂಬಲಿಗರು ಮತ್ತು ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ನಿಂಬರ್ಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಗೋಪಾಲ ಟಪನಿ ಉಪನಿಷತ್, ವೇದಾಂತ ಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥ ದಂತಹ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ವೈವಾರ್ತ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನೇ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳು, ಅವರವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಎಂದು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಲೇಖಕರಾದ ಜೀವ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಆತನ ಬರಹಗಳಾದ ಕೃಷ್ಣ - ಸಂದರ್ಭ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ನಂಬಿಕೆಯು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಋಗ್ವೇದದಂತಹ ವೇದ ತತ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕೆಲವೊಂದು ಪೂರ್ವಬರಹಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವತ: ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.
ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥವೆನಿಸಿದ ಮಹಾಭಾರತದ ಆರನೇ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ ದಲ್ಲಿ (ಭಾಗವತ ಗೀತ ದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ) ಕೃಷ್ಣನು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪುನರ್ ಸ್ಪಷ್ಟಣೆ ನೀಡಿರುವ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್  ತಾನಾಗಿಯೇ ಅಧಿಪತಿಯೆಂದು ನಂಬಿರಲಾಗಿದೆ. ಭಗವದ್ ಗೀತೆಯ 7.7 ವಿಭಾಗವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನೇ ಒಬ್ಬ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ನೆಂದು ತಾನೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಸಾಕಾರ ಸ್ವರೂಪವೆಲ್ಲದ ವಿಧವ ಅಸ್ಥಿತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿವಾಧಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಪಾದಕರುಗಳ ಏಕತತ್ವವಾದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಕೃಷ್ಣ - ತತ್ವಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ನ ಸ್ಥಾನದ ಬೇರೆ ಎರಡು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬುವ ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿವಿ, ಅವು ಕೃಷ್ಣ - ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆಯವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಪಾದಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಹಲವು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅನುಸರಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ್ದವು. ಅದನ್ನು ಮಾಯವಾದ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ನ ಪಾರಮಾಧಿತ್ಯವನ್ನು ಮಾಯ ಅಥವಾ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಭ್ರಮೆಯ ವಿಚಾರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ.
ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ನ ಪರಮೋನ್ನತ ಸ್ಥಾನದ ಅರ್ಥೈಸುವಿಕೆಗಾಗಿ ಎರಡನೇ ಬದಲೀ ಕಾರ್ಯವೆಂದರೆ, ನಾರಾಯಣ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣು ದೇವರ ಅವತಾರವು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವಾಗಿದೆ. "ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆಯೇ ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ಅವತಾರ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನನ ಒಬ್ಬ ಮಿತ್ರನೂ ಕೂಡ ಎಂದು ಭಗವದ್ಗೀತೆಯು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ." ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ದೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಕೂಲಂಕುಷವಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂರ್ಣ-ಅವತಾರ  (ಅವತಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ) ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿಯೂ ಬದಲಾಗುವ ನಾರಾಯಣನು ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಿಶ್ವಸ್ವರೂಪಿಯೆನಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವತಃ ಮೂಲತ್ವ ದ ಒಂದು ವಿಚಾರ ಅಥವಾ ಪರಮೋನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಭಿನವಗುಪ್ತಎಂಬ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಭಗವದ್ - ಗೀತಎಂಬ ಒಂದು ಗೀತಾ ಸುಭಾಷಿತವನ್ನು ಹೀಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. "ನಾನು" ಅಂದರೆ ಕೃಷ್ಣ ನನ್ನು ಸಂಭೋಧಿಸುತ್ತಾ, ಆತನು ಒಬ್ಬ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟನೂ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ನಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಅತೀತವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಲ್ಲವನೆನಿಸಿದ್ದಾನೆ.
ವೈಷ್ಣವರ ಇತರೆ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳು
ಶ್ರೀ ವೈಷ್ಣವರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆ ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಪರಬ್ರಹ್ಮನೆಂದು ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್‌ನಂತೆ ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮಣ ಎಂಬುವುದು ಸಾಕಾರರೂಪವಿರುವವನು. ಆದರೂ, ಅವನೇ ಉನ್ನತ ವ್ಯಕ್ತಿ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಮತ್ತು ದೇವನಾಗಿದ್ದು ಆತ್ಮಗಳನ್ನು ಮೋಕ್ಷದೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಕಾರಣಕರ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. (ಧನಾತ್ಮಕ) ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಹೋದರೂ, ಕೆಲವು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಹೀಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬುವವ ಎಲ್ಲಾ "ಸರ್ವೋಚ್ಛ ಗುಣವಿಶೇಷಣಗಳ" ಒಂದು ಸಂಕಲನ ವಾಗಿದೆ - ಅಂದರೆ ಸರ್ವಾಂತರ್ಯಾಮಿಯೂ, ಸರ್ವಜ್ಞನೂ, ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣದಯಾಪರನೂ, ಎಂಬ ಎಲ್ಲ ಗುಣ ಸಂಪನ್ನಗಳು ವೈಷ್ಣವರಿಂದ ವಿಷ್ಣುಗೆ ಹೆಗ್ಗುರುತಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳಾಗಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಆತನು ಅದ್ವೈತ ಕೂಡ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. (ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ, ಅದರರ್ಥ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿರಹಿತನು). ವೈಷ್ಣವರುಗಳಿಗೆ, ಶಿವ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಧರ್ಮದ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳು ದೇವಾಲಯ, ದೇವಾಲಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಏಜೆಂಟರುಗಳು ಅಥವಾ ಸೇವಕರುಗಳಂತೆ ನೋಡಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅವನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಬಡ್ತಿಯ ಲಾಭ ಪಡೆದಂತಾಗುವುದು. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿನ ದೇವದೂತರುಗಳ ಸ್ಥಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಕೆಲ ವೈಷ್ಣವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಧಿದೇವತೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.
"ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಜಾಣ್ಮೆ ಮತ್ತು ಪೆದ್ದ, ದಡ್ಡತನಗಳ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂಯೋಗವಿರುವಿಕೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವ - ಎಂಬುದನ್ನು ಸತ್ಯದಂತೆ ನೋಡಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಶರೀರ ವೆಂಬಂತೆ ಸಂಯೋಜಿತ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ”. ಒಂದು ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಶರೀರದ ಸಂಬಂಧವು ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ, ಶರೀರವು ಆತ್ಮದ "ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧೀನ" ವೆಂದು, ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬೆಲೆಯಿಲ್ಲದ ಅಥವಾ ಸತ್ಯಾತೆಯಿಲ್ಲದೇ ಇರುವುದು" ಎಂದರ್ಥ. ಆದರೂ, ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಸ್ವತಃ ಒಂದು "ಪೂರ್ಣ ಅವತಾರ" ವೆನ್ನುವ ಕೃಷ್ಣನಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಶರೀರದ ಅಧೀನತೆಗೆ ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ.
ಹಾಗೆಯೇ, ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವವರಂತೆಯೇ ಅದೇ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ.
ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಲೆಂದು ಅವರು ಮಹಾಭಾರತ ದಲ್ಲಿ ಅನುಶಾಸನ ಪರ್ವ ದ 149ನೇ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ ಕೃಷ್ಣನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು, ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮ'ವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದರಿಂದ ಮನುಕುಲವು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಷ್ಣು ಅಂದರೆ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ಆತ್ಮ ಸಾವಿರಾರು ನಾಮಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿಸುವುದರಿಂದ (ಸ್ತುತಿಸುವ ಮೂಲಕ) ಸಂಕಟಗಳ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ವಿಶ್ವಮಂಡಲಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು, ಹಾಗೇ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮೋಚ್ಛ ದೇವನಾಗಿದ್ದು, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವವನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವಿಷ್ಣು ಸಹಸ್ರನಾಮವು ಬಹು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದೆ. ಕೃಷ್ಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಏಕರೂಪ ಹೊಂದಿರುವವನಾಗಿದ್ದು, ಅನನ್ಯಸ್ಕ ತದ್ರೂಪಿಯೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಇದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಕೃಷ್ಣನು ಹೇಳುತ್ತಾ, "ಅರ್ಜುನ, ಸಹಸ್ರನಾಮಗಳ ವಾಚನಮಾಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಉತ್ಕಷ್ಟಬಯಕೆಯು ಒಬ್ಬನಿಗಿರಬಹುದು.   ಆದರೆ, ನನ್ನ ಬಗೆಗಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಒಂದುಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವೆನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.     ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ." '
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಈ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠೆಯಾಗಿರುವವರು ನಂಬುವಂತೆಯೇ ವೇದ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕೆ ಬಹು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿರುವವರು ನಿಷ್ಠತೆಯಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ವೈಷ್ಣವ ಕೃತಿಗಳ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಈ ಭಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಪಕಾಲಾನಂತರ ಆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಯೋಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಈ ವೇದಗಳ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.
ಈ ವಿಚಾರದೃಷ್ಟಿಯ ಕೆಲವು ನಿಷ್ಠಾವಂತ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಪದದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿ, ಆ ವರ್ಗಕ್ಕೆ   ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವ ತತ್ವದ ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉನ್ನತ ಹಿಂದೂ ತತ್ವದೊಳಗಡೆ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಯಾವುದೇ ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿಲ್ಲ.
ಹಲವು ವೈಷ್ಣವ ಶಾಲೆಗಳು ಈ ವಿಚಾರದ ವಿಭಿನ್ನ ಮಂಡನೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾವಿವರಣಾಸ್ಪಷ್ಟತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸ್ವಾಮಿ ನಾರಾಯಣ್ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಅನುಯಾಯಿಗಳು, ನಾರಾಯಣ ದೇವರೇ ಸ್ವತಃ ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ ದೇವ ನಂತೆ ಅವತರಿಸಿ ಪುರಾವೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕರಣ ನೀಡಿದ್ದಾನೆಂದು ನಂಬಿರುವರು. ಈ ವಿಚಾರವು ಅವರ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೋಲಿಕೆ
ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗಿರುವ ನಿಖರವಾದ ಸಂಬಂಧ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರು ಮೊದಲಿಗರು ಮತ್ತು ಯಾರು ಸುಮ್ಮುಮ್ ಬೋನಮ್,  ಎಂಬುದು ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬರುವ ಅತ್ಯಂತ ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ವಿವಾದವಾಗಿದೆ.
ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಂಚತ್ರಂತದಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಚೀನ ವೈಚಾರಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ವಸುದೇವ-ಕೃಷ್ಣನು ( ಕೃಷ್ಣನು ವಾಸುದೇವನ ಮಗ) ಎಲ್ಲಾ ಅವತಾರಗಳ ಮೂಲ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಪರಮ ಅಂತಿಮ ಸತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ವಾಸುದೇವ ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಇತರ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ   ಸ್ವರೂಪಗಳಿಗಿಂತ  ಇದು ಭಿನ್ನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಆದರೆ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಲ್ಲಭಾಚಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಚೈತನ್ಯ ರಿಗಿಂತ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಇದ್ದ ವೈಷ್ಣವಸಂಪ್ರದಾಯವು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೆಲವು ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಇತರ ಅವತಾರ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಂದು  ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಮಧ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ , ಈತನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಅವತಾರ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗೌಡಿಯಾ ಮೂಲದ ವಿವರಣೆಗಳಿರುವುದರಿಂದ  ಅವತಾರ ದ ವಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಚೈತನ್ಯದ ಸನಾತನ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಮಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕೃಷ್ಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ
ಕೃಷ್ಣ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಆರಾಧನೆಗಳನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಲು ಬಳಸುವ ಪದವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ  ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ನು ಒಂದು ಅವತಾರ ಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದ್ದು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಅವತಾರಗಳ ಸಿದ್ದಾಂತ
ಚೈತನ್ಯ ಅಥವಾ ಗೌಡಿಯಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಮೂಲ ದೈವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು  ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯ ಚರಿತಾಮೃತಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂರೂಪ ದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಯಂ   ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಸೂಚಿಸುವಂತದ್ದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹಿಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ವೈಷ್ಣವ  ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವರ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ತದ್ ಏಕಾತ್ಮರೂಪ ( ಅಂದರೆ ಏಕತ್ವ ವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೂಚಿಸುವುದಾಗಿದ್ದು ಬೇರೆ ಅಲ್ಲ '' ಎಂದರ್ಥ) ಎರಡನೇ ವರ್ಗಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. "ಸ್ವಯಂ" ಅಂದರೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸದಿರುವುದು  ಅಥವಾ ತನ್ನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವುದು''  ಎಂದರ್ಥ.
ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯ ಮಹಾಪ್ರಭು ರವರು ಸನಾತನ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯವರಿಗೆ ಉಪದೇಶ ಮಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೇದಾಂತಿ ಯ ವಚನವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ:" ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎಂಬ ಪದವು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾಂನ ನನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಾಗಿದ್ದು (ಗುಪ್ತಾ 2007, ಪು 36).
ರೂಪಾ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಅವರು ' ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ  ' : "ಇತರ ಯಾವುದೇ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು  ಅವಲಂಬಿಸದೇ ದೈವತ್ವದ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪಎಂದು ಕರೆಯುವರು."
ತದ್ ಏಕಾತ್ಮ-ರೂಪ  ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ
"ತದ್ -ಏಕಾತ್ಮರೂಪವು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವರೂಪಗಳ ಒಂದೇ ರೂಪವಾಗಿದ್ದು ಯಾವುದೇ ಬೇಧವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ದೈಹಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ."
ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕುರಿತು ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಎರಡು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವೈದಿಕ ವಿವರಣೆಗಳೆಂದರೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಹಾಗೂ ನಸಾದಿಯ ಸೂಕ್ತ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವೈಷ್ಣವರ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ''ಋಗ್ವೇದ (10.82) ದ   ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಸೂಕ್ತ ವು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ: ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದ್ರವಗಳು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿನ ಭ್ರೂಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿತು,ಇವು ಒಂದಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಜನಿಸದೇ ಇರುವ (ಅಜ) ವನ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡವು,  ಇದರಲ್ಲಿ  ಎಲ್ಲಾ ಜೀವರಾಶಿಗಳೂ ಅಡಕವಾದವು. ಗೌಡಿಯರ ಪ್ರಕಾರ ತದ್-ಏಕಾತ್ಮರೂಪ ದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ''
ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವದ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಹಾಗೂ ಭಗವದ್ಗೀತೆ  (7.7)ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ : "ನನಗಿಂತಲೂ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಸತ್ಯ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ". ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೇ "ಭಗವಂತ" ನಾಗಿದ್ದು ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಆತನ ಅಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ವೈವತ್ರ ಪುರಾಣ ವು ಕೃಷ್ಣನೇ ಅಂತಿಮ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು ಬ್ರಹ್ಮ,  ವಿಷ್ಣು,   ಶಿವ   ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ  ಎಲ್ಲದಕ್ಕೂ ಈತನೇ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತನೇ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತ ನಾದ್ದರಿಂದ ಇತರ ಅವತಾರಗಳು ಆತನ ಅಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಶ್ರೀಧರ ಸ್ವಾಮಿ ಯವರ (ಶಂಕರರ ಕಾಲದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು) ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು ಕೃಷ್ಣನ ಅದ್ವೀತಿಯತ್ವವನ್ನು ಸಾರುತ್ತವೆ. ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಂತೆ ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದು ಆತನೇ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾದ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಥರ್ವವೇದ ಸಂಹಿತ ದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ಕೇಶಿ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಆತನನ್ನು ಕೇಶವ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಧ್ಯಾರಾಧನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ  ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಚ್ಚಾಂಸಿನ್ ಅರ್ಚಕರಾದ ಕೌಷ್ಟಿಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ  (30.9) ರು ಕೃಷ್ಣನ  ಅಂಗೀರಸವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಐತಾರೇಯ ಆರ್ಯಾಂಕರು ಹಾರಿತ ಗೋತ್ರದ ಇಬ್ಬರು ಕೃಷ್ಣರ ಕುರಿತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.. ಆದರೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೃಷ್ಣನ ಬಗ್ಗೆ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ರಾಧೆ ಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತದೆ.
ಗೌಡಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಕ್ತಿ-ಯೋಗ  ವು ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಒಂದು ರಹಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದೆ-" ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ರಹಸ್ಯ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ." ಹಾಗೆಯೇ ಇದನ್ನುಇಸ್ಕಾನ್ ನ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ  ವೈಷ್ಣವರಲ್ಲಿ  ವಿವರಿಸಲಾಗಿದ್ದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಹಂ   ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು   ಅಂದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ದಲ್ಲಿ ನಾನು   ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು   ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಕೆಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಇದಕ್ಕೆ ದ್ವಿತೀಯಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾ,,  ನಾನು  ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು  ಎಂಬ ನೇರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದ ಕೋಶಗಳೂ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.
ಲಕ್ಷ್ಮಿ
ಇತರ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನಂತಹ ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೀವ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯವರು ಬರೆದಿರುವ ಭಗವತ್ ಸಂದರ್ಭ  ಹಾಗೂ ತತ್ವ ಸಂದರ್ಭ  ಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆ, " ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವೇ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠವಾದಲ್ಲಿ ವೈಷ್ಣವರು ತಮ್ಮಲ್ಲೇ ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ". ಇದು ಭಗವಂತನೊಂದಿಗೆ ಒಬ್ಬನಿಗಿರುವ ಸಂಬಂಧ ಎಂದು ಅವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ರಸ ದೇವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಕೆಲವರು ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ,ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವರು ರಾಮನೊಂದಿಗೆ ಇತ್ಯಾದಿ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಚೈತನ್ಯ ಚರಿತಾಮೃತ ದಲ್ಲಿ  ಚೈತನ್ಯಪ್ರಭುರವರು ವೆಂಕಟ ಭಟ್ಟ ರವರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರೀ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕುರಿತು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪುಷ್ಟಿ ಮಾರ್ಗ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ರಾಧೆಯ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಮರುಕಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
1509-10ರಲ್ಲಿ ಚೈತನ್ಯರವರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ,ಶ್ರೀರಂಗಂ ನ ಅರ್ಚಕರಾದ ಗೋಪಾಲ ಭಟ್ಟರ ತಂದೆಯವರಾದ ವೆಂಕಟ ಭಟ್ಟರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತಾರೆ. ವೆಂಕಟ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಹೋದರಾದ ಗೊಪಾಲನ ಚಿಕ್ಕಂಪ್ಪಂದಿರಾದ ತ್ರಿಮ್ಮಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಭೋಧಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ ಯವರು ತಮ್ಮ ಶ್ರೀ ವೈಷ್ಣ ವದ ನಂಬಿಕೆಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ-ನಾರಾಯಣ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತೊರೆದು ರಾಧಾಕೃಷ್ಣ ರ ಪರ್ಮಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯೇ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಸಂಭಾಷಣೆಯು 16c ನಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕೃಷ್ಣ ದಾಸ ಕವಿರಾಜನ ಚೈತನ್ಯ ಚರಿತಾಮೃತ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ.
ಚೈತನ್ಯ ಚರಿತಾಮೃತದ ಮಧ್ಯ ಲೀಲದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಂಡನೆಯಂತೆ, ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ದ ಒಂದು ಹತ್ತನೆಯ ಪರಿಚ್ಛೇಧದ ಒಂದು ಉಲ್ಲೇಖದ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷಿ ಯನ್ನು ಏಕೆಶ್ರೀ(ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಶ್ರೀ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿತು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ಆಕೆಯ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಬೃಂದಾವನ .{ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.{5/}
ಸೃಷ್ಟಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಭಿಪ್ರಾಯ
ಸ್ವರ್ಗ ದ ಬಗ್ಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವೈಷ್ಣವ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯ,ಅಥವಾ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವು ನಾರಾಯಣ ನ ಗ್ರಾಂಥಿಕ ವಿವರಗಳನ್ನು ಆಧಾರಗೊಂಡಿದೆ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವೇ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣ ಕರ್ತನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ವಿರಾಜದವರೆಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸೃಷ್ಟಿ ಕಾರ್ಯದ ವಾಸ್ತವ ಆರಂಭವಾದ  ಪ್ರಧಾನ , ಕಡೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಒತ್ತನ್ನು ಕೊಡಲಾಗಿದೆ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರಿತ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ದಾಂತವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲವಾದ ಪಂಚತಂತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತ  ನಾದ ವಾಸುದೇವ  ಕೃಷ್ಣನು ವಾಸುದೇವನ ಮಗ) ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಯಾವುದೇ ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತ ಪಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವರ ಪ್ರಕಾರ ಸನಾತನ ಗೋಸ್ವಾಮಿಯವರ ಬೃಹತ್ ಭಾಗವತ ಮಿತ್ರ  ವು ಈ ತತ್ವವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಚತ್ರಂತದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಅವತಾರ ಅಥವಾ ಸೃಷ್ಟಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲದೆ ,ಆದಿ-ರಸ  ಸೃಷ್ಟಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ  ಪದಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಧಾಮಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ತತ್ವ( ಕಡೆಯ ಎರಡಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ: ತದ್ ಏಕಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪನಾದ  ವಿಷ್ಣು ಅಥವಾ ನಾರಾಯಣನ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾದ ವೈಕುಂಠ, ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತ  ನ ವಾಸ ಸ್ಥಾನವಾದ ಗೋಲೋಕ  ವು ರೇಖಾ ನಕ್ಷೆಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ ,ಆದರೆ ಇದು ಈ ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬೃಹತ್ ಭಾಗವತಮಿತ್ರ   ನ ಸೃಷ್ಟಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ  ಕೃಷ್ಣನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ರಸಗಳಲ್ಲೂ   ಅಥವಾ ಮಾಧುರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಆತನೇ ಇದ್ದು ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ , ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳದೇ , ಆತನು ತನ್ನ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದು ,ತನ್ನ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ತನ್ನದೇ ಆದ ಕೊಳಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ಪರಮಾನಂದದ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ವೇದಗಳ ಮೂಲ ಪುರುಷ
ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣ  ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುರುಷಸೂಕ್ತದಂತಹ ವೈದಿಕ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ಋಗ್ವೇದದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಜಗದ ಬಲಿಯಾದ ಸ್ವಯಂ-ಯಜ್ಞ( ಬಲಿ) ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿರದೆ, ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆತನನ್ನು ಒಬ್ಬ ಮುನಿ ಅಥವಾ ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಪುರುಷ ಸೂಕ್ತ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮುನಿಯು ತಾನು ಪುರುಷನ ಸ್ತೋತ್ರ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಅದರಲ್ಲೇ ತಲ್ಲೀನನಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳೂ ಇವೆ. ಈತನೇ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆಯ ವಸ್ತುವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಾರಾಯಣ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಮುನಿಯ ಹೆಸರು ಆತನ ಪ್ರತಿರೂಪವಾದ ನರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಪುರಾಣಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಋಗ್ವೇದ ದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಪುರುಷ  ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೂ ಸಹ ಇದ್ದು, ಇದಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ವೈಷ್ಣವ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಅನೇಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು  ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಿವೆ. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಈತನನ್ನು " ತ್ಯಾಗ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ಭಗವಂತ, ಯಜ್ಞ ಪುರುಷ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವರು ಋಗ್ವೇದ ದ ಈ ವಚನವನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಬುನಾದಿ ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಗೋಪಾಲ ತಪಾನಿ ಉಪನಿಷತ್ ನಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದದ ವಚನ(1.22.20) ವನ್ನು  ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವರ ನಂಬಿಕೆಯ  ಪ್ರಕಾರ ವೈದಿಕ ಕೀರ್ತನೆಯ ಮೂಲ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಇದು ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವ ರ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಯ ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಿತಿಯು ಗೋಪ-ರೂಪ  ನ ಆರಾಧನೆ ಅಥವಾಕೃಷ್ಣನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು  ನಂಬುತ್ತದೆ.
ಕೃಷ್ಣ ಉಪನಿಷತ್ತು  ಗೋಪಾಲ ತಪಾನಿಯ ಈ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು  ಗೋಪ-ರೂಪ ನಾದ  ಸಾಕ್ಷಾತ್  ಹರಿಯ " ಅದ್ವಿತೀಯ ದೈವಿಕ ಪರಮಾನಂದವು ಭಗವಂತನಾದ ಕೃಷ್ಣನ ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ",  ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. 1,294,765 ಆತನ ಮಾಯಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ಜಗತ್ತು ಆತನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.
ಭಗವಂತನ ಯೋಗ ಮಾಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಂದು ಕೋಲು ಆಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಶಿವನು ಒಂದು ಕೊಳಲಿನ ರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತನ ಮಾಯಾ ಶಕ್ತಿಯ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ?
ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಮಾಯಾ ಶಕ್ತಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭಗವಂತನಾದ ಸೇಶಾಂಗನು ತನ್ನ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಭಗವಂತನಾದ ಬಲರಾಮನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಪರಮ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ ದೇವಮಾನವನು ತನ್ನ ನಿಜಸ್ವರೂಪವಾದ ಭಗವಂತನಾದ ಕೃಷ್ಣನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು."
ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನಲ್ಲಿ  ಇರುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಾಣಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಅವರು ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನು  ಆತನ ಬೃಂದಾವನ  ಲೀಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷ್ಣ ಆತನೇ ನಾರಾಯಣ. ಕೆಲವುಮ್ಮೆ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪರಮೋಚ್ಛನಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಆತನ ಸೌಂದರ್ಯ ಹಾಗೂ ಮಾಧುರ್ಯ  ವನ್ನು ಕೃಷ್ಣ ನ ಸ್ವರೂಪವು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಆತನೇ ಸ್ವಯಂಭಗವಂತ  ನಾಗಿ ಗೋಚರನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಫ್ರೀಡ್ಹೆಲ್ಮ್ ಹಾರ್ಡಿ ಹೇಳುವಂತೆ, ಭಗವಾನ್ ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ,ಏಕರೂಪ, ನಿತ್ಯನಾದ ಪ್ರೀತಿ ಸ್ವರೂಪ ದೇವರಾಗಿದ್ದು... ಮೂರ್ತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಈ ಖಾಲಿ ಜಾಗವನ್ನು ತುಂಬುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಾಧ್ಯ.
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪರಿಭಾಷಾ-ಸೂತ್ರ
ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವ ,ವಲ್ಲಭ ಸಂಪ್ರದಾಯ ನಿಂಬಾರ್ಕ ಸಂಪ್ರದಾಯ  ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಭಗವದ್ಗೀತೆ ಯ ಶಾಲೆಗಳು, ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದವು. ಗ್ರಂಥದದ ಕಡೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವತಾರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಎಲ್ಲಾ ವಿಮರ್ಶಕರೂ ಈ ವಚನಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕೃಷ್ಣ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಸಮಕಾಲಿನ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಈ ವಚನವು ಒಂದು ಮಹತ್ವವಾದ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಜೀವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಯವರು ಇದನ್ನು ಪರಿಭಾಷಾ-ಸೂತ್ರ ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಹಾಗೂ ಈ  ಹೇಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆಯೇ ಇಡೀ  ಗ್ರಂಥ ಅಥವಾ ದೈವ ಜ್ಞಾನ ಶಾಸ್ತ್ರವು ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ 10.83.5-43 ದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿಯರು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಭಗವಂತನು ತಾನೇ ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್ ಹೇಗೆ ಆಗಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ, (''ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ 10.83.7) ವು ಅವರು ಆತನನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿವಾಹವಾದರು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. '' ಅವರು ಈ ಉಪಕಥೆಗಳ ಮೂಲಕ, ಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತರೆಂದು  ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ  ಆತನ ಅನೇಕ ಪತ್ನಿಯರ ಕುರಿತು  ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಅನೇಕ ಕೃಷ್ಣ -ಕೇಂದ್ರಿತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು  ಸ್ವಯಂ ಭಗವಂತ ನನ್ನು  ಒಬ್ಬ ಪತಿಯು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರೇಮ ಭಕ್ತಿ ಯ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೋ ಹಾಗೆಯೇ  ಆತನ ಭಕ್ತರು ವಹಾಮಿ ಅಹಂ ಎಂಬ ನಿಷ್ಕಪಟವಾದ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬದರಾಯಣ ವ್ಯಾಸರು ತಮ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ  ಹೇಳುವಂತೆ ,ವಿವೇಶಂ ಕಾ ದರ್ಶಯಾತಿ , ನಿರಪೇಕ್ಷಿತ  ವಾದ ಈ ಲೋಕವು ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅಥವಾ ಭಕ್ತರ ನಿರ್ಭಯದ ಬಗ್ಗೆ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಪಾರ-ವಾಸುದೇವರ ಮೂಲ
ಬಲದೇವ ವಿದ್ಯಾಭೂಷಣ ರು ತಮ್ಮ ಪ್ರವಚನದಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಲ ತಪಾನಿ ಉಪನಿಷತ್ ನ್ನು ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿತ್ತಾರೆ: ಸಕಲ ಚರಾಚರ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ ಮೂಲ ಕಾರಣನಾದ ಭಗವಂತನಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಗೋಪಾಲ ತಪಾನಿ ಉಪನಿಷತ್ ಗೆ ನನ್ನ ನಮನಗಳು.
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ವಚನ 1.3.28 ರಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಯಂ ಈಶ್ವರಂ,  ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಜೀವ ಗೋಸ್ಬಾಮಿ ಯವರು ಮೂಲ ಸೂತ್ರ  ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಭಾಗವತ್ ಪುರಾಣ ಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ ವೇದಾಂತ  ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ವೇದಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕಾರಣಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನು ಚತುಷ್ಕುಮಾರರೆಂಬ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಆತನಿಗೆ ಅವರು ಒಂದು ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ-ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಥನಾದ ದೇವರು ಯಾರು? ಯಾರು ಸಾವಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಾರೆ?- ಯಾರನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ?- ಆ ಮನುಜನು ಯಾರು, ಈ ವಿಶ್ವದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಕರ್ತನು ಯಾರು? ಈ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗದ  ಆತನ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಮಧುರವಾದ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಲೋಕ-ಲೋಕನಂ. ಗೌಡಿಯ ವೈಷ್ಣವ ದ ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ದಿನದಂದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿ ಎಪ್ಪತ್ತು ದಿವ್ಯ-ಯುಗ ಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮಾನ್ವಂತರಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆ ದಿನದಂದು ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಧರ್ಮಗಳು ದೇವರನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ಕು ಕುಮಾರರಿಗೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಬೀಜ  ಮಂತ್ರದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಮತ್ತು ಇದು,ಪರಮಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ದೇವರು ಯಾರು ಮತ್ತು ಆತನು ಹೇಗೆ ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದನು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.
ಬ್ರಹ್ಮನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ:" ಕೃಷ್ಣನೇ ದೈವತ್ವದ ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ" ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಗೋವಿಂದನಿಗೆ ಸಾವು ಕೂಡಾ ಹೆದರುತ್ತದೆ. ಗೋಪಿಜನವಲ್ಲಭನನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. "ಸ್ವಾಹಾ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಉಚ್ಛರಿಸಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ದೇವಮನುಜನು ಈ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದನು. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸವಿಸ್ತಾರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದಾದರೆ," ಕೃಷ್ಣನು ಅನೇಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿರದೆ ಸ್ವಯಂ ಆತನೇ ಭಗವಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ".
ಸನತ್ -ಕುಮಾರ ಸಂಹಿತ ವು ಕಾಮ ಗಾಯತ್ರಿಯು ಗೋಲೋಕದ ಮೂಲ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕೃಷ್ಣನ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದ್ದು, ನಿಜವಾದ ವಾಸುದೇವ ಇದೇ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ :
ಗೋಪಾಲ ಮಂತ್ರ ವು ಭಗವಂತನಾದ ಕೃಷ್ಣನ ವಾಸಸ್ಥಾನದ ಪ್ರತಿರೂಪವಾದ ಕಮಲದ ಹೂವಿ ನ ಸುರುಳಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ."
ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ದಾಖಲೆಗಳು
ಭಾರತದ ಮಧ್ಯಕಾಲಿಕ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ  ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ-ಕೇಂದ್ರಿತಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್    ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಇದಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಕೆಲವು ಪುರಾವೆಗಳೂ ದೊರೆತಿವೆ. ಆ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕರ್ಟಿಯಸ್ ರವರ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ, ಡಾ.ಡಿ.ಸಿ. ಸರ್ಕಾರ್ ರವರು ಹರಾಕಲ್ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು( ಸರ್ಕಾರ್ ಪ್ರಕಾರ ವಾಸುದೇವ- ಕೃಷ್ಣ ) ಪೌರವನ ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದು ಅಲೆಗ್ಸಾಂಡರ್ ನ ನೇತೃತ್ವದ ಗ್ರೀಕರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು  (ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ, vol. 4. ಪು. 115) ಮಥುರಾ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಶತಮಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ   ವಸುದೇವನು ಬಾಲಕನಾದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು  ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ದಾಟುವ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವಾದ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.ಮೋರಾ ಶಿಲಾ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾದ  ಭಾಗವತ ವರ್ಷಿಣಿ ಪಂಚವೀರರು, ಸಂಕರ್ಶಣ, ವಾಸುದೇವ,ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಸಾಂಬಾ ಮತ್ತು ಅನಿರುದ್ದನ  ಮೂರ್ತಿಗಳು ಇದನ್ನೇ  ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲ ದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ವಾಸುದೇವ ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭಾಗವತರು ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಜನಾಂಗದವರ ಕುರಿತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್,  ಆದ ಕೃಷ್ಣನ  ಆರಾಧನೆಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸುವಾಗ,  ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಗ್ರಂಥಗಳು  ಬಲದೇವಹಾಗೂ ವಾಸುದೇವ ಎಂಬ ಎರಡು ವರ್ಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ  ಒತ್ತು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಬುದ್ಧ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ  ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ  ಜೈನ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ  ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಈ ನೂತನ ವರ್ಗಗಳು, ಆಗಿನ ಕಾಲದ ಜನಪ್ರಿಯ ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಾದ ಬಲರಾಮ ಹಾಗೂ ಮಥುರೆಯ ಕೃಷ್ಣ  ನ ಕುರಿತ ದಂತ ಕಥೆಗಳನ್ನು  ವಿವರಿಸಲು ಕಷ್ಟ ಸಾಧ್ಯ ಎನಿಸಿದವು.
ಮಥುರಾ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ವಸ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಮೌರ್ಯರ  ಹಾಗೂ ಸುಂಗ   ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉತ್ತುಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿದ್ದ ಈ ಎರಡು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ  ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ  ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಈ ಧರ್ಮವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಜೈನರು ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಗಧ ದೇಶದಿಂದ ಮಥುರಾ ಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಯಾವುದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳದೇ, ಜೈನ ಪುರಾಣಗಳು ಬಲದೇವನನ್ನು ಹಲಾಭ್ರಿತ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿವೆ. ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣನ ವಿವರಣೆಯ ನಂತರವೇ ಎಲ್ಲಾ ವಸುದೇವಗಳನ್ನೂ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವರನ್ನು ನೀಲ ಮೇಘ ಶ್ಯಾಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದ್ದು,ಅನೆಕ ವೇಳೆ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕೇಶವ, ಮಾಧವ, ಗೋವಿಂದ ಹಾಗೂ ನಾರಾಯಣ ( ವಾಸುದೇವನಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ಬಳಸುವ ಹೆಸರು) ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ವಾಗಿ ( ಪ್ರತಿ   ಅಥವಾ ವರ್ಗಗಳು)  ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ  ಅಸುರರು  ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಭಾರತದ ಗುಪ್ತ ಕಾಲ ದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಗ್ರೀಕರ  ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳೂ  ಕೃಷ್ಣ-ವಸುದೇವರ ಭಕ್ತಿ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು  ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಪಣನಿಯೂ ಸಹ  ಕೃಷ್ಣ-ವಸುದೇವರ ಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯನ್ನು ಅಥವಾ.( ಅರ್ಜುನನ )ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ  ನೀಡಿರುವುದನ್ನು  ಗಮನಿಸುವುದು ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ  ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ ( ಕ್ರಿಸ್ತ ಪೂರ್ವ2ನೇಶತಮಾನ) ಪತಾಂಜಲಿ ತನ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ  ವಸುದೇವನನ್ನು  ದೇವರುಗಳ ದೇವರ ಅನುಯಾಯಿ ಭಕ್ತ   ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ."
ಇತರೆ ಉಪಯೋಗಗಳು
ಭಾಗವತಪುರಾಣ ದಲ್ಲಿ ಈ ಪದವನ್ನು ಧನವಂತರಿ,  ವಾಮನ,  ವಿಷ್ಣು, ವೈಕುಂಠ ದೇವ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಇತರ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಇತರ ದೇವರುಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು  ಕೃಷ್ಣ  ಆಧಾರಿತಕೃಷ್ಣ -ಕೇಂದ್ರಿತ ದೈವ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿಲ್ಲ.
ಬ್ರಹ್ಮ ವೈವತ್ರ ಪುರಾಣ ಹಾಗೂ ಗಾರ್ಗ ಸಂಹಿತ ದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಕ್ತಿ ಗೋವಿಂದ ಠಾಕೂರ್  ರು ತಮ್ಮ ಅಂನಾಯ ಸೂತ್ರ  ದಲ್ಲಿ ಗೌಡಿಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸದಂತೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ-  ಕೃಷ್ಣಾಸು ತು ಪರಿಪೂರ್ಣಾತ್ಮ ಸರ್ವತಾ ಸುಖ - ರೂಪಕಾಃ   ಅಂದರೆ "ದೇವರ ಪರಮೋಚ್ಛ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪ" ಎಂದು ಭಾಷಾಂತರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು
ವರ್ಗ:ಕೃಷ್ಣಾ ವರ್ಗ:ಕೃಷ್ಣಶಾಸ್ತ್ರ ವರ್ಗ:ಸಂಸ್ಕೃತ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಪದಗುಚ್ಚಗಳು ವರ್ಗ:ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮ ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ವರ್ಗ:ಗೌಡಿಯಾ ವೈಷ್ಣವರ ತಾತ್ವಿಕ ಉದ್ದೇಶಗಳು ವರ್ಗ:ಕೃಷ್ಣನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಹೆಸರುಗಳು ವರ್ಗ:ಏಕೀಶ್ವರವಾದ ವರ್ಗ:ದೇವರು ವರ್ಗ:ಭಗವಂತನ ಹೆಸರುಗಳು ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ವರ್ಗ:ವೈದಿಕ ಧರ್ಮ
ತುಳು ಭಾಗವತೋ
ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು ವರ್ಗ:ಸಾಹಿತ್ಯ
ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜಾನಪದ
ಒಂದು ಪ್ರದೇಶದ ಜಾನಪದ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಜೀವನದ ಸಾರ. ಆಚರಣೆಯ ಮೂಲ ಬೇರು ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಜಾನಪದದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದರೆ ಆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜಾನಪದ ಅರಿವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಜನಪದ ಸಮುದಾಯದ ಆಯ ಕಾಲದ ನೋವು, ನಲಿವು ,ಏಳು ,ಬೀಳುಗಳನ್ನು ಕಥೆ ,ಗೀತೆ ,ಗಾದೆ ,ಐತಿಹ್ಯ ,ಒಗಟು ,ನುಡಿಗಟ್ಟು ,ನಂಬಿಕೆ ,ಸಂಪ್ರದಾಯ ,ಕಲೆಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದು ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ಮುಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಾನಪದವು ಜಾನಪದ ಅಧ್ಯ ಯನವಾಗಿ ಮಹತ್ವ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಜನಪದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾಧನ ,ಜನಪದರ ಅನುಭವದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ರೂಪು ಪಡೆದ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮುದಾಯದ ,ಮೌಲ್ಯ  ,ನೀತಿ, ವಿವೀಕ, ಆದರ್ಶಗಳು ಅಡಗಿರುತ್ತದೆ. ಜನಪದರ ಮಾತುಗಳು ಕಾವ್ಯವಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ,ಮೌನವೇ ಧ್ವನಿ, ಧ್ವನಿಯೇ ಅರ್ಥ ,ಪಿಸುಗುಡುವಿಕೆಯೇ ಮಾತು ,ಅವರ ಬದುಕೇ ಮೌಲ್ಯದ ಗಣಿ , ಹೀಗಾಗಿ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೇ ಪರಂಪರೆಯ ಬೇರುಗಳ ಅರಿವಿನ ಆಗರವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಾಗಿ ,ಸಾಂಸ್ಕ್ರುತಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿದೆ.ಸಾಂಸ್ಕ್ರುತಿಕ ವೈವಿಧ್ಯದಂತೆ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯ  ಸಮೃದ್ದವಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ಅಂಟಿಕೆ ಪಂಟಕೆ ಪದಗಳು ,ಶಿಕಾರಿಪುರದ ತ್ಯಾಗ ಬಲಿದಾನದ ಕಥನಗೀತೆಗಳು ,ಸೊರಬದ ಜೋಗಿಯ ಹಾಡುಗಳು ,ಸಾಗರದ ಚೌಡಿಕೆ ಪದಗಳು ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿವೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಒಸಗೆಯ ಹಾಡುಗಳು, ಕಥೆಗಳು, ಪುರಾಣಗಳು, ಐತಿಹ್ಯಗಳು, ನುಡಿಗಟ್ಟು ,ಗಾದೆ ಒಗಟುಗಳು, ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿದೆ. ಅದು ಎಂದು ಬತ್ತದಿರುವ, ಮೊಗೆದಂತೆ ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಚಿರಂತನ ಚಿಲುಮೆ.
ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಲಂಬಾಣಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನರು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತಂಡಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಕೊಂಡು ವಾಸಿಸುವ ಈ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಸಮೃದ್ದವಾಗಿದೆ. ಇವರ ಮಧುವೆಯ ಸಮಾರಂಭಗಳು ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳ ವರ್ಷಧಾರೆ. ಅಪಾರ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಆಚರಣೆ ,ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಪದ್ದತಿ ಇವರಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಸ್ಯ ,ವಿಡಂಬನೆ ,ಹಾರೈಕೆ ,ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಮದುವೆಯ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮದುಮಗಳನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು ಹವೇಲಿ ಗೀತೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಹವೇಲಿ ಎಂದರೆ ಮನೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಸಾಕಿ ಸಲುಹಿದ ತಾಯಿ ತಂದೆಯವರನ್ನು  ಮತ್ತು ತಂದೆಯ ವಂಶವನ್ನು  ಕಾಪಾಡುವಂತೆ ದೈವವನ್ನು  ಕುರಿತು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವ ಗೀತೆ ಹವೇಲಿಯೆ ಅಹಹ ನನ್ನ ನಾಯಕ ತಂದೆಯ ಹವೇಲಿ ನನ್ನಿಂದ ಎಂದೂ ಮರೆಯಾಗದಿರು ಹವೇಲಿ ಆಲದ ಹಾಗೆ ಹಬ್ಬಲಿ ಹವೇಲಿ ಕುಮಾರಿಯಾದ ನನ್ನ ಮಡಿಲು ತುಂಬಲಿ ಹವೇಲಿ ನನ್ನ ನಾಯಕ ತಂದೆಯೇ ಕೋಳಿಯೇ ನೀನು ಕೂಗಿದರೆ ನನ್ನ ಗಾಯಕ ತಂದೆಯ ನಿದ್ರೆ ಎಚ್ಚರವಾದೀತು ಘಳಿಗೆಯೊಂದು ಕೂಗದಿರು ಹಸಿರು ತೋಟದ ಇನಿ ಸ್ವರದ ಕೋಗಿಲೆ ನೀನು ಕೂಗಿದರೆ ನನ್ನ ನಾಯಕ ತಂದೆಯ ನಿದ್ರೆ ಎಚ್ಚರವಾದೀತು....... ಮದುವೆಯಾಗಿ ಗಂಡನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟು ನಿಂತ ಮದುಮಗಳು, ತಾನು ಹುಟ್ಟಿ  ಬೆಳೆದ ಮನೆಯನ್ನು  ಬಿಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ  ಹಾಡುವ ಈ ಗೀತೆ ಕರುಣರಸಾರ್ದ್ರವಾಗಿದೆ. ತಂದೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಅಂದರೆ ವಂಶವನ್ನು  ಕುರಿತು ಆಲದ ಹಾಗೆ ಹಬ್ಬಲಿ, ಹೂವಿನಂತೆ ಫಲಿಸಲಿ ಎಂದು ಹಾರೈಸುವುದು. ಬಳ್ಳಿ ಬಿಟ್ಟ ಹೂವುಗಳು ಫಲಿಸುವಂತೆ ತಂದೆಯ ಹವೇಲಿ(ಮನೆ) ಬಿಟ್ಟ ಹೂವುಗಳು ಫಲ ತುಂಬಲಿ ಎಂಬ ಹಾರೈಕೆ ಅದ್ಭುತ ಭಾವನಾ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಮಲೆನಾಡಿನ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಮನೆಮನೆಗಳಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿ ಮುಟ್ಟಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಹಾಡುಗಳು 'ಅಂಟಿಗೆ ಪಂಟಿಗೆ ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಗಂಡಸರು ಯಾವುದೇ ವಾದ್ಯ ವಿಶೇಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅಂಟಿಗೆ  ಪಂಟಿಗೆ ಪದಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು ಒಂದು  ವಿಶೇಷ. ಈ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಅಂಶಗಳ ಸೊಗಸು ಅಪಾರ. ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯ ಸಂಜೆ ಅಂಟಿಗೆ ಪಂಟಿಗೆ ತಂಡ ಊರ ಹೊರಗಿನ ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಹಾಡುವ ಹಾಡು. ಕತ್ತಲೆ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸತ್ತ್ಯುಳ್ಳ ಜೋತಮ್ಮಾ ಮತ್ತೇಳು ಲೋಕೇ ಬೆಳಕಾದೂ ಮತ್ತೇಳು ಲೋಕೇ ಬೆಳಕಾದೂ ಮಾನವರಿಗೆ ಅಡಿಗೆ ಊಟಗಳೆ ಹಸನಾದೂ ಅಡಿಗೆ ಊಟಗಳೆ ಹಸನಾದೂ ಜೋತಮ್ಮಾ ಕೊಡುನುಡಿಯ ನಮಗೆ ಪದನಾಮ ಗುಡು ಗುಡು ಗುಟ್ಟುವೋ ಸಿಡಿಲೇಳು ಹೊಡೆದಾವೊ ಒಡನೆ ಕುಡಿ ಮಿಂಚೂ ಹೊಳೆದಾವೋ ಜೋತಮ್ಮಾ ಮಿಂಚಿನಲಿ ಜೋತಮ್ಮಾ ಉದಯಾಗಿ ಜೋತಮ್ಮಾ ಕೊಡ ನುಡಿಯ ನಮಗೆ ಙ್ಞಾ ನವಾ
ಹೀಗೆ ಅಂಟಿಗೆ ಪಂಟಿಗೆ ತಂಡದವರು ಜೋತಿಯ ಉಗಮ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಗತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವ ವನ್ನು  ಗುಣಗಾನ ಮಡುತ್ತಾ ದೀಪವನ್ನು ಹೊತ್ತಿಸಿಕೊಳುತ್ತಾರೆ. ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಾಮದ ಮನೆಮನೆಗೂ ಭೇಟಿ ಕೊಡುತ್ತಾ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ವೇಳೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಜ್ಯೋತಿ ಬೆಳಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಜ್ಯೋತಿಯನ್ನು ಕಳಿಸುತ್ತಾರೆ.ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಜನಪದ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ದ ವಾಗಿವೆ. ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ಗೀತೆಗಳು, ಒಸಗೆಯ ಹಾಡುಗಳು, ಬೀಸುವ ಕಲ್ಲಿನ ಪದ, ಮಳೆರಾಯನ ಹಾಡು,ಲಾವಣಿ ಗೀಗೀ ಪದ, ಹೀಗೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಹಾಡುಗಳು ಜನಪದರಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿವೆ.ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿಯೇ ದಾಖಲಿಸಬೇಕಗುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಾವಣಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದಾಗಿದೆ. ಲಾವಣಿ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ,,ಪೌರಾಣಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವಂತೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಲಾವಣಿಗಳನ್ನು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ಕಳೆ ಕೀಳುವಾಗ, ನಾಟಿ ಮಾಡುವಾಗ,ಅಡಿಕೆ ಸುಲಿಯುವಾಗ ಹಾಡುತ್ತರೆ. ವೃತ್ತಿಗಾಯಕರು ದಮ್ಮಡಿಯನ್ನು ಬಾರಿಸುತ್ತ, ಕಿನ್ನರಿ ಜೋಗಿಗಳು ಕಿನ್ನರಿಯನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಲಾವಣಿಯನ್ನು ಹಾಡುವುದೂ ಉಂಟು. ಲಾವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ವರ್ಣನಾ ವೈಖರಿ ಅಪ್ರತಿಮವಾದುದು. ಕೇಳುಹರು ಬೆರಗಾಗುವಂತೆ ಊಹಾತೀತ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಮ್ಯಯಕರವಾದ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಲಾವಣಿಯಲ್ಲಿ ತಂದಿರುತ್ತಾನೆ.
ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸರ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ಭೌಗೋಳಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಪತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ.ಮೌಲ್ಯ ಪರಿಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವಮೊಗ್ಗ  ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜನಸಮುದಾಯ ಎಂದೂ ಮುಂದೆ ; ತ್ಯಾಗ ಬಲಿದಾನ ,ಶೌರ್ಯ ,ನ್ಯಾಯ ಧರ್ಮ ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರ ಆದರ್ಶಗಳಾಗಿವೆ.ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜಾನಪದವನ್ನು ಹಲವಾರು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಪತ್ತು ಹೇರಳವಾಗಿದೆ. ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊಗೆದಷ್ಟು ಮುಗಿಯದಷ್ಟು  ಸಮೃದ್ದವಾಗಿದೆ.
ಆಕರ
ಹಿರಿಯಣ ಡಾ. ಅಂಬಳಿಕೆ ಹಿರಿಯಣ್ಣ ಅಭಿನಂದನಾ ಸಂಪುಟ ; ಸಂಪಾದಕರು : ಡಾ. ಬಿ. ಗಣಪತಿ ,ಡಾ. ಎಸ್. ಮೋಹನ್ ; ಪ್ರಕಟನೆ : ಅಂಶು ಪ್ರಕಾಶನ
ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದಕಗಳು
ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದಕಗಳು-ಅಧಿಕ ಸಂಮರ್ದ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೋಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಉಗಿಯನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವ ಸಮಗ್ರ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಸ್ಟೀಂ ಜನರೇಟರ್ಸ್). ಇಂಧನ ದಹನದಿಂದ ಅಧಿಕೋಷ್ಟವಿರುವ ಮೂಲವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಉಷ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀರಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿ ನೀರನ್ನು ಬಾಷ್ಪೀಕರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಒಂದು ಸಂಮರ್ದಪುರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹೆಸರು ಉಗಿಆವಿಗೆ (ಸ್ಟೀಂ ಬಾಯ್ಲರ್). ಇಲ್ಲಿ ಉಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ತವಾಗಿರುವ (ಲೇಟೆಂಟ್) ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಷ್ಣಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಿಆವಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಧಾನವಿಭಾಗ. ಶಕ್ತ್ಯುತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲೂ ಬಿಸಿಮಾಡುವ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲೂ (ನೋಡಿ- ಉಗಿತಾಪನ) ನೀರಿನ ಉಗಿಯ ವಿನಿಯೋಗವಿರುವುದರಿಂದ ಆವಿಗೆಗಳ ಬಳಕೆ ಬಲು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ನಡೆದು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವುಗಳ ಅಲೇಖ್ಯದಲ್ಲೂ (ಡಿಸೈನ್) ರಚನೆಯಲ್ಲೂ ರಚನೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪದಾರ್ಥ ಹಾಗೂ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಧಾರಣೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಆವಿಗೆ (ಬಾಯ್ಲರ್) ಪದದ ಅರ್ಥವ್ಯಾಪ್ತಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಅದೊಂದು ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಸ್ಟೀಂ ಜನರೇಟಿಂಗ್ ಯೂನಿಟ್) ಎಂದೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಗಿ, ಆವಿಗೆ ಪದಗಳನ್ನು ಈ ವಿಶಾಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂಧನದಹನದಿಂದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾದ ಉಷ್ಣವನ್ನು, ಅದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ನೀರಿಗೆ ಹಾಯಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, ಮೊದಲೇ ನಿಗದಿಸಿರುವ ಸಂಮರ್ದ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣತೆಗಳ ಮಟ್ಟದ ಉಗಿಯಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುವುದೇ ಆವಿಗೆಯ ಕೆಲಸ. ಇದು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಲು ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಗಮನವೀಯಬೇಕು. ದಹನಜನ್ಯ ಅನಿಲಗಳು ಲೋಹಮಧ್ಯಸ್ಥವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಸಂಧಿಸುವ ಪ್ರದೇಶ ಆದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿರಬೇಕು; ಉಷ್ಣ ಸಲೀಸಾಗಿ ಪ್ರವಹಿಸುವಂತೆ ಆವಿಗೆಯ ಲೋಹ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ತೆಳುವಾಗಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಉಷ್ಣವಾಹಕವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು; ಇಂಥ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಆವಿಗೆ ಸುಭದ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. ರಚನೆಯ ಖರ್ಚು ಮಿತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು: ಲೋಹದ ಎರಡೂ ಮಗ್ಗುಲುಗಳಲ್ಲಿರುವ ನೀರು (ಅಥವಾ ಉಗಿ) ಮತ್ತು ದಹನಜನ್ಯ ಅನಿಲಗಳು ಸದಾ ಚಲಿಸುತ್ತಿರಬೇಕು: ಆ ನೀರು ಸಹ ಶುಭ್ರ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಶುದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು.
ವಿಂಗಡಣೆ
ಆವಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಲವಾರು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವಿಂಗಡಣೆಯದರಲ್ಲಿನ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸುವುದರಿಂದ ವಿಂಗಡಣೆಯ ನಿಖರತೆ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬಹುದಾದರೂ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಯಾದಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. 1. ನೀರು ಹಾಗೂ ದಹನಜನ್ಯ ಅನಿಲಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಥಾನ ನಿರ್ದೇಶಕವಾಗಿ, ಜಲ-ನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳು ಮತ್ತ ಧೂಮ-ನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳು. 2. ಆವಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಕುಲುಮೆಯ ಸ್ಥಳ ಸೂಚಕವಾಗಿ ಹೊರಬೆಂಕಿ ಆವಿಗೆಗಳು, ಒಳಬೆಂಕಿ ಆವಿಗೆಗಳು. 3. ಅವುಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಅಕ್ಷದ ದಿಕ್-ಸೂಚಿಯಾಗಿ, ಮಟ್ಟವಾಗಿರುವ ಆವಿಗೆಗಳು, ನೆಟ್ಟಗಿರುವ ಆವಿಗೆಗಳು, ಓರೆಯಾದ ಆವಿಗೆಗಳು. 4. ಅವುಗಳ ಸೇವಾಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಆವಿಗೆಗಳು, ಒಯ್ಯಲಾಗುವ ಆವಿಗೆಗಳು, ಸ್ವಯಂಚಲಿ (ಅಥವಾ ಉಗಿ ಬಂಡಿಗ) ಆವಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ನೌಕಾ ಆವಿಗೆಗಳು. 5. ನೇರ ಕೊಳವೆಯ ಆವಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಾಗು ಕೊಳವೆಯ ಆವಿಗೆಗಳು. 6. ಕಡಾಯಿ ಆವಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಲವಿ ಆವಿಗೆಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿ. ಚ.ಅಂ.ಕ್ಕೆ. 25 ಪೌಂಡ್ ಗೇಜ್ ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಆವಿಗೆಗಳನ್ನು ಉಷ್ಣವಿಗೆಗಳೆಂದೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನ್ನು ಶಕ್ತಿ ಆವಿಗೆಗಳೆಂದೂ ಕರೆಯುವುದುಂಟು. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಶಕ್ತಿ ಆವಿಗೆಗಳ ಸಂಮರ್ದ ಚ.ಅ.ಕ್ಕೆ 100 ಪೌಂಡ್ ಗೇಜ್ ಎಂಬುದು ಬಲು ಸಾಧಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈಚೆಗೆ 400-600 ಪೌಂಡ್ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಲು ಸಾಮಾನ್ಯ. ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಹೆಚ್ಚಳವೂ ಕಾಣದೆ 1,470 ಪೌಂಡ್ ಗೇಜ್ ಇರುವಂಥವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲೇ ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಉಗಿಯ ಅವಧಿಕ (ಕ್ರಿಟಿಕಲ್) ಸಂಮರ್ದವಾದ 3,206 ಪೌಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಮರ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಆವಿಗೆಗಳೂ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಿವೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಆವಿಗೆಯಲ್ಲೂ ಇರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖಭಾಗಗಳು ಹೀಗಿವೆ: ಸಂಮರ್ದಭಾಗಗಳು, ಬೆಂಕಿ ಏರ್ಪಾಡು, ಆವರಣ, ಉಪಕರಣಗಳು.
ಆವಿಗೆಯ ಉತ್ಪಾದನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ
ಆವಿಗೆ ಒಂದು ಗಂಟೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಆವಿಯ ತೂಕದಿಂದ ಇದನ್ನು ಅಳೆಯಲಾಗುವುದು. ಆದರೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಮರ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಉಷ್ಣತೆಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಒಂದೇ ತೂಕದ ಆವಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕ್ರಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸರಿಯಾದ ಅಳತೆಯಾಗಲಾರದು. ಆವಿಗೆಯ ಉಷ್ಣ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಉಷ್ಣದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಅಳತೆಯಾದೀತು. ಇದನ್ನೇ ಗಂಟೆಗೆ ಸಹಸ್ರ-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಉಷ್ಣಮಾನದಲ್ಲಾಗಲೀ (ಕಿಲೋ ಬಿಟಿಯು) ದಶ ಲಕ್ಷ -ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಉಷ್ಣಮಾನದಲ್ಲಾಗಲೀ (ಮೆಗಾ ಬಿಟಿಯು) ಹೇಳಿದರೆ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಬಳಗೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಮಾನ ಆವಿಗೆಯ ಅಶ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸಮಂಜಸವೇ. ಆದರೆ ಇಂದು ಆವಿಗೆಯ ಅಶ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೂ ಅದು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಉಗಿಯನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸಿ ನಡೆಯುವ ಯಂತ್ರದ ಅಶ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೂ ತಾಳೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅದನ್ನೇ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾನವಾಗಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರಲು ಅದನ್ನು 100º ಸೆಂ. ಗ್ರೇಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪೌಂಡ್ ನೀರನ್ನು 100º ಸೆಂ. ಗ್ರೇಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಗಿಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಬೇಕಾಗುವ ಉಷ್ಣದ 34 1/2 ದಷ್ಟು ಎಂದು ವಿಧಾಯಕಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾನ ಬಾಷ್ಪೀಕರಣ (ಈಕ್ವಿವಲೆಂಟ್ ಇವಾಪೊರೇಷನ್) ಎಂಬುದು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥವತ್ತಾದ ಅಳತೆ. ಯಾವ ಸಂಮರ್ದ, ಉಷ್ಣತೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಗಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿರಲಿ ಒಂದು ಗಂಟೆಗೆ ಅಷ್ಟೇ ಉಷ್ಣವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು 1000 ಸೆಂ. ಗ್ರೇಡಿನಲ್ಲಿರುವ ನೀರನ್ನು 1000 ಸೆಂ. ಗ್ರೇಡಿನ ಉಗಿಯಾಗಿ (ಎಂದರೆ ಬರಿಯ ಸುಪ್ತೋಷ್ಣವನ್ನು ಬಳಸಿ) ಎಷ್ಟು ಪೌಂಡ್ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ. ಸಣ್ಣ ಆವಿಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪದ ನಿಗದಿ ಮಾಡಿದ ಅಶ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ (ರೇಟೆಡ್ ಎಚ್.ಪಿ.). ಆವಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿ 10 ಚದರ ಅಡಿ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಶ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂದು ಇದರ ಅಳತೆ. ಇದು ಅಂದಾಜಿನ ಅಳತೆಯೇ ಹೊರತು ನಿಖರವಾದುದೇನೂ ಅಲ್ಲ.
ಧೂಮಾನಾಳಿ ಹಾಗೂ ಜಲನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳು
(ಫೈರ್ ಟ್ಯೂಬ್ ವಾಟರ್ ಟ್ಯೂಬ್ ಬಾಯ್ಲರ್ಸ್): ಅವಿಗೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದಾಗ (ರೋಮನರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ) ಅದು ಒಂದು ಕಡಾಯಿಯ ಆಕಾರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಿದ್ದ ಒಲೆಯ ಉರಿಯಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ ನೀರು ಕಾಯುವಂತೆ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದುದು ವಾತಾವರಣದ ಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. 1080ರಲ್ಲಿ ಪೇಪಿನ್ ಎಂಬಾತ ಸನ್ನೆ ರಕ್ಷಣಾಕವಾಟವನ್ನು ಬಳಕೆಗೆ ತಂದ. ವಾತಾವರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಇದರೊಳಗೆ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ. ಅಲ್ಲದೆ ಕಡಾಯಿಯ ಒಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಉರಿ ತಾಕಿದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಉಷ್ಣದ ಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಜಾಗ ಸಾಲದೆಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡು ನೀರಿನೊಳಗೆ ತೂರುವಂತೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಕೊಳವೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ ಅವುಗಳ ಮುಖಾಂತರವೂ ಉರಿಯ ಅನಿಲಗಳು ಹಾಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದ. ಹೀಗೆ ಧೂಮನಾಳಿ ಆವಿಗೆಯ ಉಗಮವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ಮಿತವ್ಯಯ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚಳ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಕಾರ್ನಿಷ್ ಆವಿಗೆ, ಲ್ಯಾಂಕಷೈರ್ ಆವಿಗೆ, ಸ್ಕಾಚ್ ನೌಕಾ ಆವಿಗೆ, ಉಗಿಬಂಡಿಯ ಆವಿಗೆ-ಇವೆಲ್ಲ ಈ ಬಗೆಯವಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳು. ಸಾಧಾರಣ ಸಂಮರ್ದದಲ್ಲಿ, ಎಂದರೆ ಚ.ಅಂ.ಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 300 ಪೌಂಡಿಗೆ ಮೀರದಂತೆ ಮತ್ತು ಉಗಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣ ಗಂಟೆಗೆ ಸುಮಾರು 5 ಟನ್ನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಲ್ಲದಿರುವಂಥ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಲ್ಲಿ ನೌಕಾ, ಸಾರಿಗೆ, ಉಗಿಬಂಡಿ, ಗಣಿ ಕೆಲಸ ಇಂಥಲ್ಲಿ) ಈ ಬಗೆಯ ಆವಿಗೆಗಳ ಬಳಕೆ ಅನುಕೂಲಕರ. ಸಂಮರ್ದ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಏರಿದಂತೆ ಕಡಾಯಿ ಹಾಗೂ ಧೂಮನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳು ಅತಿ ಭಾರವೂ ವಿಪರೀತ ದೊಡ್ಡವೂ ಆದುವು. ಕಡಾಯಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಂದು ಮಿತಿಯಲ್ಲಿಡನೋಸುಗ ಒಳಗಿದ್ದ ಒಲೆಯನ್ನು ಆವಿಗೆಯ ಕಡಾಯಿಯ ಹೊರಗಿಟ್ಟು, ದಹನಜನ್ಯ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಕೊಳವೆಗಳ ಮುಖಾಂತರ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹಾಯಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಡಾಯಿಯ ನೀರನ್ನೇ ಅನೇಕ ಕೊಳವೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಯಿಸಿ ಉರಿಯ ಅನಿಲಗಳು ಇವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಕಾಯಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ನೀರಿನ ಸಹಜವಾದ ಸುತ್ತುವಿಕೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಲೋಸ್ಕರ ಕೊಳವೆಗಳನ್ನು ಇಳಿಜಾರಾಗಿ ಇಡಲಾಯಿತು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡವು ಜಲನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳು. ಇವುಗಳ ವಿಶೇಷ ಸುಭದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆ ತೂಕದ ಕಾರಣ ಮಿತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆ ಬೇಕಾದಂಥ ಕಡೆಗಳಲೆಲ್ಲ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಬಗೆಯ ಆವಿಗೆಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಏಕನಾಳಿ ಆವಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಆವಿಗೆಯೆಂದರೆ ಅತಿ ಕಿರಿದಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉಷ್ಣಪ್ರವಾಹ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ, ಉದ್ದವಾದ ಆದರೆ ಸುರುಳಿ ಸುತ್ತಿದ್ದ, ಒಂದೇ ಕೊಳವಿ. ಆವಿ ತಯಾರಾಗುವ ವೇಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇವನ್ನು ಮಿಂಚಿನ ಆವಿಗೆಗಳೆಂದು (ಫ್ಲಾಶ್ ಬಾಯ್ಲರ್ಸ್) ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ಯಾಬ್ಕಾಕ್ ವಿಲ್ಕಾಕ್ಸ್‌, ಯಾರೋ ಮತ್ತು ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್ ಆವಿಗೆಗಳನ್ನು ಜಲನಾಳಿ ಅವಿಗೆಗಳಿಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಬಹುದು.