cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxiii] Nd1 224: បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតំ កុហនាវត្ថុ
ចតុក្ក: ន័យទី៥
វិ          ឤត្មាអញបរិភោគឤហារដោយសេចក្ដីល្មោភ ឤត្មាអញរឹងប៉ឹង ឤត្មាអញចូលចិត្ដកីឡាដែលហឹង្សា ពោល គឺលេងខ្លាំងៗ ប្រណាំងប្រឡងនឹងអ្នកដទៃនិងរត់”។ នេះហៅថាកីឡាដែលហឹង្សា។ ពាក្យថា “ស្រវឹង” បានដល់ការឈ្លក់នឹងខ្លួនឯង និងការមិនពេញចិត្ដ ប្រៀបដូចជាលក្ខណ:របស់ជនដែលមាន កំហឹង ហើយវាយតប់អ្នកដទៃដូច្នោះដែរ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[viii] មិនមានក្នុង វិសុទ្ធិមគ្គទេ
អត្ថន័យរបស់សីល
[i] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ
[ii] មិនមានក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គទេ
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្តភ្លេចសតិ។
៩-កាយគតាសតិ
ការរំលឹកដោយវិធី១៣យ៉ាង
៣-សង្ឃានុស្សតិ
ម៉្យាងទៀត យោគីគួររំលឹកដោយវិធីដទៃទៀតដូចជា: ភិក្ខុសង្ឃនេះជាក្រុមដែលបដិបត្តិធម៌ដ៏ឧត្ដុងឧត្ដម និង ល្អបំផុត។ ហៅថាប្រសើរបំផុត ព្រោះប្រកបដោយសីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ និងវិមុត្តិញាណទស្សន:។ យោគីនោះ រំលឹកដល់គុណផ្សេងៗដោយប្រការទីទៃៗ។ ព្រោះឤស្រ័យនូវការរំលឹកគុណទាំងនេះ យោគីនោះក៏ កើតនូវសទ្ធា។ ព្រោះឤស្រ័យដោយការរំលឹកនូវសទ្ធាទាំងនេះ ចិត្តក៏រមែងមិនមានការរុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មាន ការរុកកួន យោគីនោះ ក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវ ឧបចារឈាន។ អ្វីដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកដោយពិស្តាររួចហើយក្នុងវគ្គខាងដើម។
២-ធម្មានុស្សតិ
ចប់ ធម្មានុស្សតិ
ដោយការចាប់យក
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយការចាប់យក” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xlii] J. No. 516
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់រាងកាយដោយវិធី “គ្រាប់ពូជ” យ៉ាងដូចម្ដេច?
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lxviii] Cp. Pts. I, 35-6: បឋមជ្ឈានស្ស លាភឹ កាមសហគតា សញ្ញាមនសិការា សមុទាចរន្ដិ ហានភាគិយោ ធម្មោ: តទនុធម្មតា សតិ សន្ដិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិយោ ធម្មោ អវិតក្កសហគតា សញ្ញា មនសិការា សមុទាចរន្ដិ វិសេសភាគិយោ ធម្មោ និព្វិទាសហគតា សញ្ញា មនសិការា សមុទាចរន្ដិ វិរាគូបសំហិតា និព្វេធភាគិយោ ធម្មោ។
[lxix] បរិយុដ្ឋានកិលេស Cp. Thi. vv. 77-8: អយោនិសោមនសិការា កាមារាគេន អទ្ទិតា             អហោសឹ ឧទ្ធតា បុព្វេ ចិត្តេ អវសវត្តិនិ
បកិណ្ណកកថា
(b) A. III, 449: ចេតសោ វិក្ខេបស្ស បហានាយ ឤនាបានសតិ ភាវេតព្វា។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxv] ទាំងអស់នេះខុសពីសេចក្ដីអធិប្បាយដែលមាននៅក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ(២៥-២៦) នៅលើបញ្ហាដូចគ្នានេះ
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
វិ        ឤរម្មណ៍ដែលមិនជាស្ថាពរ មិនមែនជាហេតុនាំឲ្យកើតនូវបីតិ និងសុខ:ទេ។ ម៉្យាងទៀត បីតិនិងសុខ: កើត ឡើងបានក៏ព្រោះការកំចាត់ចោលនូវភ្លើងគឺនីវរណធម៌ទាំងឡាយ និងការអប់រំចិត្ដតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យ ដែលសល់ពីនេះ បានសំដែងទុកក្នុងវគ្គខាងដើម ដោយពិស្តារហើយ។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
[ii] ដូចគ្នានឹង ខាងលើដែរ គឺ សទ្ធា ពុទ្ធិ និង វិតក្ក: មានកំរិតប៉ុនគ្នា
[iii] ឤទីនវ:
វិធីធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវឥទ្ធិវិធា
ពាក្យថា “ប្រកបដោយ” បានសេចក្តីថា បុគ្គលមានគុណសម្បត្តិទាំង៣យ៉ាងនេះ។ ចំណែកទាំង៦របស់ ចំណុច បដិបត្តិនេះ គ្រប់បរិបូណ៌ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា “ឥទ្ធិបាទ” បានដល់វត្ថុដែលជាហេតុឲ្យបុគ្គល បានដល់នូវឥទ្ធិ វិធា។ “ឥទ្ធិបាទ” នោះគ្រាន់តែឧបករណ៍ធ្វើឲ្យបានសម្រេចតែប៉ុណ្ណោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ភាវ: នោះទើបលោកហៅថា “ឥទ្ធិបាទ”។ ម៉្យាងទៀត ការដែលធ្វើឲ្យសេចក្តីព្យាយាមនិងឆន្ទសមាធិបរិបូណ៌នេះ ក៏ហៅ ថា“ឥទ្ធិបាទ”។ ឥទ្ធិបាទ គឺជាវិធី ដើម្បីបានចូលទៅដល់នូវឥទ្ធិវិធា។ នេះគឺជាសារ:សំខាន់របស់ឥទ្ធិបាទ។
ដោយបុគ្គល
បុ          ព្រោះហេតុអ្វី ?
៥-វិក្ខាយិតកសញ្ញា
ចប់ វិក្ខាយិតកសញ្ញា
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
នេះហៅថា ការដឹងបុគ្គលមានចរិតដូចម្ដេចដោយ “លក្ខណ:នៃការដើរ” របស់បុគ្គលនោះ។
វិ          បុគ្គលរាគចរិតមានឤការ:គ្រងចីវរដូចតទៅ: មិនគ្រងចីវរដាច់រយីករយាកទាំងមិនគ្រងចីវរយឺតពេក គ្រង ជាបរិមណ្ឌលនិងមិនធ្លាក់សំយ៉ុងទាបពេក  គ្រងដោយសមសួន និងគួរឲ្យពិចពិលរមិលមើល។
បកិណ្ណកកថា
[xiii]   1 Shaku ប្រហែល ៤តឹក
អានិសង្សរបស់សីល
[viii] Pts. I, 44: កតិ សីលានិតិ? តីណិ សីលានិ កុសលសីលំ អកុសលសីលំ អព្យាកតសីលំ
នីលកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពណ៌ខៀវជានិមិត្ដ ហៅថា“នីលកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការ ស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកនីលនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិន លះបង់ចោលនូវនីលសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
បកិណ្ណកកថា(កថារាយរង)
[vi] Cp. Vis. Mag. 103: ទ្វិន្នំ បន ធាតុនំ ឧស្សន្នត្តា បុគ្គលោ មោហចរិតោ ហោតិ: បឋវីធាតុយា ច ឤបោធាតុយា ច។ ឥតរាសំ ទ្វិន្នំ ឧស្សនត្តា ទោសចរិតោ។ សព្វាសំ សមត្តា បន រាគចរិតោ តិ។ ទោសេសុ ច សេម្ហាធិកោ រាគចរិតោ ហោតិ វាតាធិកោ មោហចរិតោ សេម្ហាធិកោ វា មោហចរិតោ វាតាធិកោ វា រាគចរិតោ តិ ឯវំ ធាតុទោសនិទានា តិ វទន្តិ។.
៦-ទេវតានុស្សតិ
[xxiv] Cp. Sn.-a. II, 443: អត្ដនោ បន គុណេហិ វិសិដ្ឋតរស្ស កស្សចិ អភាវា អនុត្ដរោ។
ពោជ្ឈង្គ:៧
បុ       ព្រោះហេតុអ្វីទើប “ការប៉ះនឹងខ្យល់” ជាទីគួរឲ្យពេញចិត្ត?
លក្ខណ:ផ្សេងៗ នៃសមាធិ
បុ          អ្វីទៅគឺឈាន?
ឤនិសង្សដែលកើតពីសមាធិ
៣. បិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ
វិ              បើសិនជាភិក្ខុទទួលនិមន្ដ ឈ្មោះថាបង្អាក់ដល់វត្ដបដិបត្ដិរបស់ខ្លួន និងរមែងមិននៅជាសុខ។  ភិក្ខុកាលបើ ឃើញផលនៃការបង្អាក់ដែលកើតពីការទទួលនិមន្ដ និងឤនិសង្សនៃការដើរបិណ្ឌបាត្រហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញបដិសេធការទទួលនិមន្ដចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ ហើយសមាទាន(ដោយតឹងតែង)នូវ ការដើរបិណ្ឌបាត្រ”។
ការមិនទទួលនិមន្ដទាំង៣យ៉ាងនេះ ជាការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ បើសិនជាភិក្ខុទទួលនូវការ និមន្ដទាំង៣យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាលោកដាច់ការសមាទានបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គហើយ។
បកិណ្ណកកថា
[xv] Pts. II, 207-8: ឤវិភវន្តិ។ កេនចិ អនាវដំ ហោតិ អប្បដិច្ឆន្នំ វិវដំ បាកដំ តិរោភាវន្តិ។ កេនចិ ឤវដំ ហោតិ បដិច្ឆន្នំ បិហិតំ បដិកុជ្ជិតំ។ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ ឤកាសេ តិ។ បកាតិយា ឤកាសកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ។ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ ឤវជ្ជតិ។ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ ឤកាសោ ហោតូតិ ឤកាសោ ហោតិ។ សោ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ ឤវជ្ជមានោ គច្ឆតិ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ កេនចិ អនាវដេ អបរិក្ខិត្តេ អសជ្ជមានា គច្ឆន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ តិរោកុឌ្ឌំ តិរោបាការំ តិរោបព្វតំ អសជ្ជមានោ គច្ឆតិ សេយ្យថាបិ ឤកាសេ។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
បុ        អ្វីគឺ “ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ:”?
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
វិ        គឺការលះបង់មិនគង់នៅក្នុងកុដិ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xxxiii] M. 1, 10: បដិសង្ខា យោនិសោ ចីវរំ បដិសេវាតិ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយ (ឌំសមកសវាតាតបសិរឹសប សម្ជស្សានំ បដិឃាតាយ យាវទេវ ហិរិកោបីនបដិច្ឆាទនត្ថំ។
៩-បុឡុវកសញ្ញា
បុ       អ្វីគឺ បុឡុវក:? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគីកំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
វិធីបដិបត្តិ
១៣- ឤត្មាអញនឹងជាអ្នកឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចូល; ឤត្មាអញនឹងជាអ្នក ឃើញរឿយៗនូវបញ្ចក្ខ័ន្ធថាមិនទៀង ទើបដកដង្ហើមចេញ;
៦-ទេវតានុស្សតិ
(b) Sn.-a. II, 441: សម្មា សាមញ្ច សច្ចានំ ពុទ្ធត្ដា សម្មាសម្ពុទ្ធោ។
បកិណ្ណកកថា
ឤកាសេ បិ បល្លង្កេន ចង្កមតិ សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ តិ។ បកតិយា បឋវីកសិណសមាបត្តិយា  លាភី ហោតិ ឤកាសំ ឤវជ្ជតិ ឤវជ្ជិត្វា ញាណេន អធិដ្ឋាតិ បឋវី ហោតូតិ បឋវី ហោតិ។ សោ ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិ បិ តិដ្ឋាតិ និសីទតិ បិ សេយ្យំ បិ កប្បេតិ ។ យថា មនុស្សា បកតិយា អនិទ្ធិមន្តោ បឋវិយា ចង្កមន្តិ បិ តិដ្ឋន្តិ បិ និសីទន្តិ បិ សេយ្យំ បិ កប្បេន្តិ ឯវមេវំ សោ ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ ឤកាសេ អន្តលិក្ខេ ចង្កមតិ បិ តិដ្ឋតិ និសីទតិ សេយ្យំ បិ កប្បេតិ សេយ្យថាបិ បក្ខី សកុណោ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[lx] Cp. Vis. Mag. 148: បដិបទាវិសុទ្ធិ នាម សសម្ភារិកោ ឧបចារោ ឧបេក្ខានុព្រូហណា នាម អប្បនា សមបហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា តិ ឯវំ ឯកេ វណ្ណយន្ដិ
១-ពុទ្ធានុស្សតិ
ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា“សង្ខារលោក” គឺព្រះដ៏មានព្រះភាគដឹងច្បាស់នូវកម្មគ្រប់យ៉ាង និងដឹងច្បាស់នូវ សង្ខារ ទាំងឡាយដ៏ច្រើន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះអង្គដឹងសង្ខារលោក ដោយឤស្រ័យសមាធិសញ្ញា ដោយ ឤស្រ័យហេតុ និងបច្ច័យ ដោយឤស្រ័យកុសលធម៌ អកុសលធម៌ និងអព្យាកតធម៌ ដោយឤស្រ័យខន្ធផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យលោក ភូមិផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យវិស័យផ្សេងៗ ដោយឤស្រ័យការដឹងដ៏ប្រសើរ ដោយឤស្រ័យ អនិច្ចតាធម៌ ទុក្ខតាធម៌ និង អនត្តតាធម៌ និងដោយឤស្រ័យជាតធម៌និងអជាតធម៌។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពាក្យថា “លោកវិទូ” យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
បុគ្គលគួររំលឹកពីការដែលព្រះពោធិសត្វយាងចុះមកដើម្បីជួយសង្គ្រោះសព្វសត្វ ដោយរឿងវលាហស្ស ជាតក[xxxix] ។ បុគ្គលគួររំលឹកថា ព្រះពោធិសត្វបានបូជាជីវិតរបស់ព្រះអង្គដើម្បីជួយសង្គ្រោះជីវិតសត្វមួយទៀតដោយ រឿងនិគ្រោធមិគជាតក[xl]។ បុគ្គលគួររំលឹកថា កាលព្រះពោធិសត្វយោនយកកំណើតជាសត្វស្វាក្នុងរឿងមហា កបិជាតក[xli]  ព្រះអង្គបានជួយសត្វមួយឲ្យរួចពីមហន្តទុក្ខ និងគួរចងចាំទុកថា នៅពេលដែលឃើញបុរសម្នាក់ ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងជ្រោះជ្រៅមួយ ព្រះអង្គក៏បានជួយសង្គ្រោះបុរសនោះដោយចិត្តករុណា និងផ្ដល់នូវមើម និងផ្លែឈើ ទៅឲ្យបុរសនោះបរិភោគ។ ពេលដែលបុរសនោះប្រាថ្នានិងបរិភោគសាច់ព្រះអង្គ បុរសនោះក៏បានវាយក្បាល ព្រះពោធិសត្វ ហើយព្រះអង្គក៏បាន សំដែងនូវសច្ចធម៌ដល់បុរសនោះ និងចង្អុលបង្ហាញផ្លូវដែលត្រូវធ្វើដំណើរឲ្យ ដល់បុរសនោះទៀត នៅក្នុងមហាកបិជាតក[xlii]។ បុគ្គលគួរយកចិត្តទុកដាក់លើឤនិសង្សរបស់រឿងក្នុងអតីតជាតិ របស់ព្រះពុទ្ធអង្គ ដោយវិធីច្រើនយ៉ាង ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយនេះចុះ។
វិធីទាំង១០យ៉ាង
(៥)(៦)(៧) ដោយការកំចាត់ចោលនូវសេចក្ដីប្រមាទ: សេចក្ដីប្រមាទរបស់ចិ់ត្តដុះដាលព្រោះហេតុ២យ៉ាង គឺ ព្រោះខ្វះភាពឆ្លៀវឆ្លាសក្នុងសមាធិ និងព្រោះភាពស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ត។ កាលបើមានការប្រមាទច្រើន ចិត្តក៏ ស្ពឹកស្រពន់និងស្រងូតស្រងាត់។ សេចក្ដីនេះមានន័យថា បើយោគីមិនមានភាពឆ្លៀវឆ្លាសក្នុងសមាធិទេ ចិត្តរបស់ គេរមែងត្រូវនាំទៅរកការប្រមាទ ព្រោះតែការស្ពឹកស្រពន់របស់ចិត្ដនោះឯង។ យោគីគប្បីកំចាត់ដោយវិធី២យ៉ាងគឺ៖ ដោយការពិចារណាអំពីគុណសម្បត្តិ និងដោយការដាស់នូវសេចក្ដីព្យាយាម។ យោគីគប្បីកំចាត់សេចក្ដីប្រមាទ ដែលនាំឲ្យចិត្ដស្រងូតស្រងាត់និងស្ពឹកស្រពន់ ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ បើជាមនុស្សមានចិត្ដលោភ យោគីគួរពិចារណា ទោសកំហុសរបស់សេចក្ដីប្រមាទ និងបដិបត្តិនិវូការសំរួម៤យ៉ាងគឺ: ដោយការកំណត់ចិត្ដក្នុងនិមិត្ដ ដែលភ្លឺស្វាង ឤស្រ័យនៅក្នុងទីដែលមានទឹកសន្សើម ធ្វើចិត្ដឲ្យរីករាយ និងកំចាត់ចោលនូវឧបាទាន។
កម្មដ្ឋាន៣៨ប្រការ
បុ          កម្មដ្ឋានទាំង៣៨ប្រការ មានអ្វីខ្លះ?
-  អសុភសញ្ញា១០ បានដល់ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា, វិនីលកសញ្ញា, វិបុព្វកសញ្ញា, វិក្ខិត្តកសញ្ញា, វិក្ខាយិតក សញ្ញា, ហតវិក្ខិត្តកសញ្ញា, វិច្ឆិទ្ទកសញ្ញា, លោហិតកសញ្ញា, បុឡុវកសញ្ញា, និងអដ្ឋិកសញ្ញា[3]។
ឤលោកសិណ
D. II, 110: អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ សេយ្យថា បិ នាម ឧម្មាបុប្ជំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ សេយ្ហថា វា បន តំ វត្ថំ ពារាណសេយ្យកំ ឧភតោភាគោ វិមត្ថំ នីលំ នីលវណ្ណំ នីលនិទស្សនំ នីលនិភាសំ ឯវមេវ អជ្ឈត្ដំ អរូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធារូបានិ បស្សតិ នីលានិ នីលវណ្ណានិ នីលនិទស្សនានិ នីលនិភាសានិ “តានិ អភិភុយ្យ ជានាមិ បស្សាមីតិ” ឯវំសញ្ញី ហោតិ ឥទំ បញ្ចមំ អភិភាយតនំ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
ភិក្ខុគួរគ្រងចីវរ បិណ្ឌបាត្រ អង្ដុយ ដេក និងរកទីស្នាក់ឤស្រ័យ ដោយឤការ:និងការគិត យ៉ាងដូច ម្តេច? បុគ្គលរាគចរិតគួរគ្រងចីវរដោយសុភាពរាបសា ចីវរមិនត្រូវសំយ៉ុងធ្លាក់ក្រោមពេកទេ ហើយមិនគួរគ្រងចីវរ ដែលមានពណ៌ឆើត។ បុគ្គលគប្បីគ្រងចីវរបែបនេះ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        ទុក្ខ:និងទុក្ខសមុទយ: ជាផលនិងជាហេតុរបស់លោកិយសច្ច:។ និរោធ:ជាផលរបស់លោកុត្តរសច្ច:។ មគ្គ: ជាហេតុរបស់លោកុត្តរសច្ច:។ ព្រោះដូច្នេះហើយទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់បង្រៀនតែអរិយសច្ច:៤ តែ មិនត្រាស់៣ឬត្រាស់៥។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែប្រយោគ៤ឃ្លានេះគឺ: “បុគ្គលគប្បីដឹង បុគ្គលគប្បីលះ បុគ្គល គប្បីធ្វើឲ្យច្បាស់ បុគ្គលគប្បីចម្រើន[9] ”  ទើបអរិយសច្ច:មានតែ៤ប្រការ។
ពោជ្ឈង្គ:៧
បុ       សង្ខារទាំងអស់ប្រកបដោយវិតក្ក:និងវិចារ:តាមសមគួរដល់ភូមិ។ បើដូច្នេះមែន ព្រោះហេតុអ្វីទើបមាន តែ វិតក្ក:ប៉ុណ្ណោះដែលត្រូវកំចាត់នៅក្នុងឤនាបាណស្សតិ តែពុំមានធម៌ដទៃទៀតត្រូវកំចាត់ផង?
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
តាមដែលបុព្វាចារ្យធ្លាប់បានបង្រៀនមក មណ្ឌល:ដែលមានរាងមូល ជាមណ្ឌល:ដែលល្អជាទីបំផុត។ មណ្ឌល:នោះ ឤចដាក់លើកំណាត់សំពត់ លើបន្ទះក្ដារ ឬលើកំផែងក៏បាន។ តែការដែលសាងមណ្ឌល:នៅលើផ្ទៃ ផែនដី គឺជាការល្អបំផុត។ នេះជាពាក្យបង្រៀនរបស់បុព្វាចារ្យទាំងឡាយ។
៨-មរណនុស្សតិ
សេចក្តីស្លាប់(មរណ:) មាន៣យ៉ាងគឺ: សម្មុតិមរណ: សមុច្ឆេទមរណ: និងខណិកមរណ:។ អ្វីគឺ “សម្មុតិមរណ:”? គឺសេចក្តីស្លាប់ដែលគប្បីយល់បាននៅក្នុងភាសានិយាយធម្មតា(ដូចជាមនុស្សស្លាប់ សត្វស្លាប់ ជាដើម)នេះ ហៅថាសម្មុតិមរណ:។ “សមុច្ឆេទមរណ:” បានដល់“ការដែលព្រះអរហន្តលោកបានកាត់ចោល ហើយនូវកិលេសទាំងពួង”។ “ខណិកមរណ:” បានដល់ “ការអស់ទៅមួយខណ:នៃសង្ខារទាំងឡាយ[31]”។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
តាមរបៀបវិន័យរបស់ភិក្ខុជាអគន្តុក: យោគីគួរគប្បីដើរមើលជុំវិញបរិវេណរបស់វត្ត ឲ្យបានមុនព្រះ ឤទិត្យលិច។
បកិណ្ណកកថា
២-    “បំពេញឈានបានតាមប្រាថ្នា” គឺយោគីធ្វើឈានដែលខ្លួនប្រាថ្នាឲ្យកើតឡើង។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
គប្បីជ្រាបនូវពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុងនិងសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព[vii] ” ដូច តទៅនេះ៖ ការឤស្រ័យនៅរបស់ចិត្តក្នុងសម្មាសមាធិ ហៅថា“ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ: ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។ អ្វីទៅជាន័យរបស់ពាក្យថា “ធ្វើឲ្យចំរើនឡើងនូវសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្នុង និងសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព”? ពាក្យថា“ចិត្ត” មានន័យដល់ការនឹកគិត។ ពាក្យថា“ដែលជាអធិកភាព” ជាឈ្មោះសំរាប់ហៅសតិ ពាក្យ ថា“សភាវ:” មានអត្ថន័យដូចគ្នានឹងពាក្យថា“សភាវ:ធម្មជាតិ” ដែលលោកសំដែងទុកក្នុងសទ្ទសាស្ដ្រ។ ពាក្យថា“សភាវ:” មានន័យថា“ជាធម្មជាតិ”។ ការរម្ងាប់ទៅនៃវិតក្ក:និងវិចារ: និងការកើតឡើងនៃសភាវ:ចិត្តដែល ជាអធិកភាព ព្រោះ ឯកគ្គតារបស់ចិ់ត្ត ហៅថា “ការរីកចំរើននៃសភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”។
អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់ “សភាវ:ចិត្តដែលជាអធិកភាព”? ភាពត្រឹមត្រូវបរិសុទ្ធជាលក្ខណ: ការឈប់ស្ងៀមជារស ការមិនរញ្ផួយជាបច្ចុបដ្ឋាន និងការរម្ងាប់ទៅ នៃវិតក្ក: និងវិចារ: ជាបទដ្ឋាន។
បកិណ្ណកកថា
៩-    “បំពេញឈានដោយព្រមៗគ្នា” គឺជាដំបូងយោគីនោះចូលទៅកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ហើយក៏ចូលទៅកាន់ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន និងបន្ទាប់មកក៏ចូលមកកាន់តតិយជ្ឈានវិញ។ យោគីចូលទៅកាន់ឈាន ដោយវិធី២យ៉ាងនេះ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
វិ          បុគ្គលរាគចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលឆ្ងាញ់ មានឱជារស និងផ្អែម។ បុគ្គលទោសចរិត ចូលចិត្ដឤហារ ដែល មានរសជាតិជូរ។ បុគ្គលមោហចរិត ចូលចិត្ដឤហារដែលមិនប្រាកដប្រជាថាយ៉ាងណានោះទេ។
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ឥឡូវនេះ ឤចក្តីនឹងបង្ហាញអំពីវិញ្ញាណញ្ចាយតន: ដូចតទៅ៖
តតិយជ្ឈាន
វិ        ព្រោះថា ក្នុងទុតិយជ្ឈាននិងបឋមជ្ឈាន ចិត្តនោះពោរពេញដោយបីតិ ទើបមិនឤចប្រាសចាកនូវការ ប្រកាន់ខ្ជាប់បាន។ ព្រោះមានបីតិនិងសុខ: ការរីករាយនៃចិត្តនៅពុំទាន់បានកំចាត់បង់ទេ។ ព្រោះហេតុ នោះ ទើបឧបេក្ខានេះ មិនបានសំដែងទុកថាមាននៅក្នុងទុតិយជ្ឈាននិងបឋមជ្ឈានទេ។ អង្គឈាននេះ កើតឡើង ដោយហេតុថាបីតិនិងសុខ:រម្ងាប់ទៅហើយ ដោយហេតុថាចិត្ដមិនមានកង្វល់ និងដោយហេតុ ថារបៀបនៃការរួមគ្នាក្នុងតតិយជ្ឈាន បានកំចាត់បង់ទៅ។ ពាក្យថា “ឤស្រ័យនៅក្នុងឧបេក្ខា ដែលប្រកប ដោយសតិ និង សម្បជញ្ញ:” ពីព្រោះតែការមានភាពប៉ិនប្រសប់លើអង្គទាំងឡាយរបស់ឈាន។
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
វិ          កាមទាំងនោះពោរពេញទៅដោយទោស ព្រោះថា កាមទាំងឡាយផ្ដល់នូវគុណសម្បត្តិដែលគួរឲ្យត្រេកអរ តិច តែផ្ដល់នូវទុក្ខនោះច្រើន[v]៖
ចតុត្ថជ្ឈាន
ឤចក្តីនឹងពណ៌នានូវអង្គទាំងឡាយនៃចតុត្ថជ្ឈាន ដូចតទៅ៖
ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវសុខ” បានដល់ការលះបង់សុខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ព្រោះលះនូវទុក្ខ” បានដល់ ការ លះទុក្ខផ្លូវកាយ។ ពាក្យថា“ទុកចោល(បន្សល់ទុក)នូវសោមនស្សនិងទោមនស្សដែលមានពីមុនមក” មានន័យថា សោមនស្សគឺជាសុខនៃចេតសិក។ នេះគឺការទុកចោលនូវធម៌ទាំងនេះ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលរាគចរិត[viii]  គួរបិណ្ឌបាត្រដោយឤការ:សុភាពរាបសារ មិនគួរតំរង់រកតែឤហារណាដែលស្អាត និងមានរសជាតិឆ្ងាញ់ទេ ហើយគួរទទួលនូវបិណ្ឌបាត្រតែបន្តិចបន្តួចបានហើយ។
បុគ្គលទោសចរិត ឤចតម្រង់រកតែឤហារណាដែលប្រណីត ស្អាត និងមានរសជាតិ និងឤចបិណ្ឌ បាត្រច្រើនតាមដែលត្រូវការ។
បុគ្គលមោហចរិត គួរពេញចិត្តនឹងបិណ្ឌបាត្រតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)
ធម៌ដែលជាឧបសគ្គដល់ការធ្វើសមាធិ
ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិមានប៉ុន្មាន? ធម៌ដែលជាហេតុឲ្យកើតសមាធិមាន៨យ៉ាងគឺ: ការជៀស ចេញពីកាម សេចក្តីមិនប្រទូស្ត សភាពភ្លឺស្វាង សេចក្តីដែលមិនមានអ្វីមករុកកួន ពួកកុសលធម៌ទាំងពួង សេចក្តី ពិចារណាឤរម្មណ៍ សេចក្តីរីករាយ និងធម៌ដែលញ៉ាំងឲ្យអរិយសច្ច:កើតឡើង។ ធម៌ទាំងអស់នេះ ជាហេតុនាំឲ្យ កើតសមាធិ[xvi] ។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
បើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋានសាកសួរដល់យោគីនោះ យោគីក៏គប្បីសំដែងនូវគោលបំណងរបស់ខ្លួនតែ បើលោកជាឤចារ្យកម្មដ្ឋានមិនសាកសួរទេ យោគីមិនគួរគប្បីនិយាយមុនឡើយ។ រួចពីនោះ យោគីគួរសាកសួរ អំពីឈើស្ទន់សំរាប់សំឤតធ្មេញ និងទឹកសំរាប់ស្រង់ ព្រមទាំងត្រូវប្រើប្រាស់របស់ទាំងនោះឲ្យបានត្រឹមត្រូវ។
៩-កាយគតាសតិ
-         ក្នុងសប្ដាហ៍ទី២៥ មានស្បែក ១៧,០០០ចំរៀក កកើតឡើង
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
“ដោយសន្លាក់” គឺកំណត់ថា មានសន្លាក់៦ក្នុងដៃទាំង២ មានសន្លាក់៦ក្នុងជើងទាំង២ មានសន្លាក់១ នៅនឹងក មានសន្លាក់១នៅនឹងចង្កេះ។ ទាំងនេះហៅថា សន្លាក់ធំទាំង១៤សន្លាក់។
អធិដ្ឋានឥទ្ធិ
ដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះច័ន្ទបានដោយការអធិដ្ឋានដោយញាណថា៖“សុំឲ្យដៃរបស់ឤត្មាអញឤចលូកដល់ដួងព្រះ ឤទិត្យ និងដួងព្រះច័ន្ទបាន!” ហើយយោគីក៏លូកដៃទៅដល់ដួងព្រះឤទិត្យនិងដួងព្រះច័ន្ទនោះ បើទោះជា យោគី នោះកំពុង អង្គុយុឬកំពុងដេកក្តី ក៏ឤចស្ទាបអង្អែលដួងព្រះឤទិត្យ និងដួងព្រះច័ន្ទបានដែរ[xvi]។
ការចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន
ពាក្យថា“ទុតិយជ្ឈាន” បានជាហៅថាយ៉ាងដូច្នេះ ព្រោះវាកើតឡើងក្នុងុលំដាប់បន្ទាប់ពីបឋមជ្ឈាន។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុគ្គលមោហចរិត គួរមានទីស្នាក់នៅតាមដែលឤចរកបានចុះ(តាមមានតាមបាន)។
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវឈានមានអង្គ៤,  កម្មដ្ឋាន៩រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវ ឈានមានអង្គ៤និងឈានមានអង្គ៥, កម្មដ្ឋាន៤រមែងនាំឲ្យសំរេចបាននូវអរូបឈានមានអង្គ៤។
អធិប្បាយធុតង្គ១៣ ដោយសង្ខេប
បុ       ការសមាទានឯកាសនិកង្គ: មានន័យដូចម្ដេច?
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[3] Synecdoche
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
វិ        អរិយសច្ច:ជាពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ដូច្នេះហើយទើបហៅថាអរិយសច្ច:។ ដោយការ យល់នូវអរិយសច្ច:៤បានត្រឹមត្រូវ បុគ្គលឈ្មោះថាធ្វើអរិយសច្ច:៤ឲ្យបរិបូណ៌។ ពាក្យថា“សច្ច:”បានសេចក្តី ថា“យ៉ាងនោះឯង(តថតា)”[14] មិនទៅជាដទៃទៀត[15]  និងជាម៉្យាងតែប៉ុណ្ណោះ[16]។ ទុក្ខគឺជាផល។ សមុទយ: ជាហេតុ។ និរោធគឺការបញ្ចប់នូវការបន្ត។ មគ្គ:គឺទស្សន:ដ៏ខ្ពស់បំផុត។ បណ្ឌិតគប្បីយល់ពី អរិយសច្ច: ដោយអត្ថន័យរបស់ពាក្យ ដូចដែលបានពោលមកនេះចុះ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងកូនគោ
វិ        នៅក្នុងតតិយជ្ឈាននេះ ទោះបីជាយោគីឤចឤស្រ័យនៅដោយងាយស្រួលក្នុងសុខ:យ៉ាងណាក្ដីតែលោក ក៏មិនបានចាប់កាន់នូវសុខ: នោះឡើយ។ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយលោកនៅផុតពីលើសុខ:។ នេះជាការ សំរេចបានរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនេះហើយទើបលោកលើកតម្កើងឈានដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ នេះ។
វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាន
ចប់ វិញ្ញាណញ្ចាយតន:
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
កាលបើឱកាសដ៏សមគួរមកដល់ហើយ យោគីគប្បីចូលទៅរកលោកជាឤចារ្យ ធ្វើការគោរពលោក ដោយសុភាពរាបសារ ហើយស្ថិតនៅស្ងៀមស្ងាត់មួយស្របក់ សឹមអង្គុយចុះ។ កាលបើលោកជាឤចារ្យសាកសួរ យោគីត្រូវតែប្រាប់ពីគោលបំណងរបស់ខ្លួនតែបើលោកជាឤចារ្យមិនសួរទេ បុគ្គលគប្បីសំដែងនូវការគោរពជា មុនសិន សឹមស្រដីថា៖ “ខ្ញុំព្រះករុណា សូមឱកាសនឹងនិយាយនូវអ្វីដែលខ្ញុំព្រះករុណាចង់និយាយកាលដែលមក ដល់ពីដំបូង។ បើខ្ញុំព្រះករុណាបានទទួលការអនុញ្ញាតហើយ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងសុំក្រាបសួរនូវអ្វីដែលខ្ញុំព្រះករុណា ចង់សាកសួរ”។ បើលោកជាឤចារ្យអនុញ្ញាតហើយ យោគីក៏គប្បីនិយាយបានគ្រប់យ៉ាង។ បើលោកជាឤចារ្យមិន សាកសួរទេ យោគីក៏គួរគប្បីសំដែងការគោរពដល់លោក។
សេចក្តីពន្យល់ (អត្ថៈ) របស់សីល
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបពោលថា សីលមានន័យថាត្រជាក់?
វិ        ឧបមាដូចជាខ្លឹមច័ន្ទដែលមានជាតិត្រជាក់ ឤចជួយបំបាត់ឤការ:គ្រុនក្ដៅរបស់រាងកាយបានយ៉ាងណា សីលក៏ឤចជួយបំបាត់ឤការ:គ្រុនក្ដៅរបស់ចិត្ដ ដែលកើតពីការភ័យខ្លាចបន្ទាប់ពីបានធ្វើឲ្យសីលដាច់ ហើយ ព្រមទាំងនាំឲ្យំកើតនូវប្រាមោទ្យបានយ៉ាងដូច្នោះដែរ។ នេះគឺជាន័យរបស់ពាក្យសីល ដែល ប្រែថាត្រជាក់។
៦-ទេវតានុស្សតិ
[liii] Vin. I, 10; S. V, 421: ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ អន្ដា បព្វជិតេន ន សេវិតព្វា ។ កតមេ ទ្វេ? យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោ ហីនោ គម្មោ បោថុជ្ជនកោ អនារិយោ អនត្ថសំហិតោ យោ ចាយំ អត្ដកិលមថានុយោគោ ទុក្ខោ អនារិយោ អនត្ថសំហិតោ។ ឯតេ តេ ភិក្ខវេ ឧភោ អន្ដេ អនុបគម្ម មជ្ឈិមា បដិបទា តថាគតស្ស អភិសម្ពុទ្ធា……
[liv] S. II, 69; A. I. 208; D. III,  5: សុបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧជុបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ញាយបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ សាមីចិបដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ យទិទំ ចត្ដារិ បុរិសយុគានិ អដ្ឋបុរិសបុគ្គលា ឯស ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឤហុនេយ្យា បាហុនេយ្យា ទក្ខិណេយ្យោ អញ្ផលិករណីយោ អនុត្ដរំ បុញ្ញោក្ខត្ដំ លោកស្សាតិ។
៣-វិបុព្វកសញ្ញា
ចប់ វិបុព្វកសញ្ញា
បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ
“យោគីកំណត់និមិត្ដបានយ៉ាងដូចម្តេច?” យោគីអ្នកបដិបត្តិឤកាសកសិណ  កំណត់និមិត្តក្នុងុឤកាស ដែលកើតឡើងតាមធម្មជាតិ ឬកន្លែងដែលបានត្រៀមទុកក៏បាន។ យោគីដែលធ្លាប់ឆ្លងកាត់ការបដិបត្តិរួចហើយ ឤចកំណត់និមិត្តបានក្នុងកន្លែងតាមធម្មជាតិ ដោយសម្លឹងមើលនិមិត្ដក្នុងកន្លែងផ្សេងៗដូចជា ក្នុងកន្លែងដែល ចំហរ (នៃជញ្ជាំង) ក្នុងទីស្រឡះនៃបង្អួចដែលបើកទុក ក្នុងឤកាសដែលជាទីចន្លោះនៃមែករបស់រុក្ខជាតិជាដើម។ ដោយ ការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះលោកឃើញឤកាសនិមិត្ដនៅពីមុខលោកជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្ត ឬមិន ពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឤកាសបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគីនោះ។ រីឯយោគីទើប បដិបត្ដិ ថ្មីវិញ ខុសពីនេះ គឺលោកកំណត់និមិត្តបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានត្រៀមទុកទេ មិនឤចកំណត់និមិត្ត ក្នុងកន្លែង ដែលមិន បានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីថ្មីនោះគប្បីធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីស្ងាត់ដែលបរិវេណជុំវិញពុំមាន វត្ថុអ្វីមកជា ឧបសគ្គដល់ការបដិបត្ដិ។ យោគីថ្មីនោះចោះរង្វង់មូលនៅលើជញ្ជាំង និងកំណត់នូវឤកាសនិមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាង គឺ ដោយ ការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវអ្វីដែលមករំខាន។ ក្នុងឤកាសកសិណ នេះ យោគីធ្វើឈានទី៤ និងទី៥ឲ្យកើតឡើង។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់ រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។
ដោយបុគ្គល
បុ          បើសិនជាដូច្នោះមែន តើមានការលំបាកក្នុងការចាប់ផ្តើ់មបដិបត្តិដែរឬទេ?
លោហិតកសិណ
ចប់ លោហិតកសិណ
ឱទាតកសិណ
បុ       អ្វីគឺ ឱទាតកសិណ? អ្វីគឺការបដិបត្ដិ? អ្វីជាលក្ខណ: ជារស និងជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? យោគី កំណត់ និមិត្ដបានដូចម្តេច?
និមិត្ដ
អ្វីគឺអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ? អត្ថន័យរបស់ហេតុបច្ច័យគឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ គឺដូចដែលព្រះពុទ្ធជាបរម គ្រូទ្រង់ត្រាស់បង្រៀនដល់ពួកភិក្ខុទាំងឡាយថា: “អកុសលធម៌ទាំងអស់កើតឡើងព្រោះឤស្រ័យនិមិត្ដ[xv]”។ នេះ ជាអត្ថន័យរបស់ហេតុបច្ច័យ។ ប្រការមួយទៀតលោកពោលទុកថា  អត្ថន័យរបស់បញ្ញា គឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ ដូចដែលព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូទ្រង់ប្រកាសថា: “បុគ្គលអ្នកដែលមានសញ្ញាហ្វឹកហាត់ហើ់យ គួរលះបង់កិ់លេស[xvi] ”។ នេះហៅថាបញ្ញា។ ម៉្យាងទៀត អត្ថន័យរបស់រូបភាព គឺជាអត្ថន័យរបស់និមិត្ដ មានន័យឧបមាដូចគ្នាទៅនឹងការគិត របស់បុគ្គលម្នាក់ នៅពេលដែលឃើញចំណាំងមុខនិងរូបរបស់មុខខ្លួននៅនឹងកញ្ចក់ ដូច្នោះដែរ។ អត្ថន័យរបស់ ឧគ្គហនិមិត្ដគឺជាក់ច្បាស់ដូច្នេះឯង។
ការរក្សានិមិត្ដ
វិ        យោគីនោះ កាលបើកំណត់និមិត្ដបានហើយ រមែងសម្លឹងមើលគុណរបស់និ់មិត្ដនោះជានិច្ច គឺហាក់ដូចជា និមិត្ដនោះជាគ្រាប់ពេជ្រដ៏មានតម្លៃជាទីបំផុតមានចិត្តរីករាយនិងបដិបត្តិកិម្មដ្ឋានជានិច្ចគឺបដិបត្តិទាំងយប់ ទាំងថ្ងៃ អង្គុយក៏ជាសុខ ដេកក៏ជាសុខ។ យោគីថែរក្សានិមិត្ដនោះ ដោយធ្វើចិត្តឲ្យចេញឆ្ងាយពីការហក់ទៅ ហក់មក។ ដោយការថែរក្សាយ៉ាងខ្ជាប់ សតិរបស់លោកក៏ភ្ញាក់ឡើង។ កាលបើសតិភ្ញាក់ឡើងហើយ លោក ក៏អង្គុយកម្មដ្ឋាន ហើយសម្លឹងមើលមណ្ឌល:។ ដោយសារការប្រឹងព្យាយាមមិនដាច់នោះយោគីក៏ឃើញនូវ និមិត្ដ ហើយក៏រក្សានូវនិមិត្ដនោះ។ ដោយការរក្សានូវនិមិត្ដនោះ យោគីរមែងបាននូវភាពងាយស្រួល (សប្បាយ:)។ បើសិនជាបដិភាគនិមិត្ដប្រាកដឡើងក្នុងចិត្តរបស់យោគីនោះ ឈ្មោះថាយោគីបាននូវឧបចារ សមាធិ។ ហើយបើសិនជាឧបចារសមាធិប្រាកដឡើងនៅក្នុងចិត្ដហើយ ឤស្រ័យដោយឧបចារសមាធិនេះ យោគីនឹងបានសំរេចនូវអប្បនាឈាន។
ឧបចារសមាធិ
បុ          អ្វីគឺ ឧបចារសមាធិ?
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        តំណរវាងសង្ខារនឹងវិញ្ញាណគឺជាសន្ធិទី១។ តំណរវាងវេទនានឹងតណ្ហាគឺជាសន្ធិទី២។ តំណរវាងភពនឹង ជាតិ គឺជាសន្ធិទី៣។ សភាពបច្ចុប្បុន្នដែលជាផលកឡើងពីកម្មគឺកិលេសនាអតីតគឺជាសន្ធិទី១។ សភាព នៃកិលេសបច្ចុប្បុន្នដែលកឡើងពីផលបច្ចុប្បុន្នគឺជាសន្ធិទី២។ សភាពនៃផលនាអនាគតដែលកឡើង ដោយ កិលេសបច្ចុប្បន្នគឺជាសន្ធិទី៣។ សន្ធិទី១ និងទី៣ ឈ្មោះថាហេតុផលសន្ធិ និងភវសន្ធិ។ សន្ធិទី២ ឈ្មោះថា ផលហេតុសន្ធិ និងនភវសន្ធិ។
១០. អព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ
វិ        ភិក្ខុមិនមានសេចក្ដីប្រាថ្នានឹងឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ដែលមានដំបូល មិនមានសេចក្តីប្រាថ្នានៅ ក្រោម ដើមឈើ និងក្នុងកន្លែងទាំងឡាយដែលមានបសុសត្វនិងឃ្លាំងឥវ៉ាន់។ ភិក្ខុបានឃើញនូវទោសនៃ ការឤស្រ័យនៅក្នុងសេនាសន:ទាំងអស់នេះ និងឤនិសង្សនៃអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គហើយ ក៏សមាទាន ដូច្នេះថា “ឤត្មាអញលះបង់សេនាសន:ដែលមិនសប្បាយទាំងអស់នោះចាប់តាំងពីថ្ងៃនេះតទៅ ហើយ សមាទាន (ដោយតឹងតែង) ឤស្រ័យនៅតែកណ្ដាលវាលជាប្រក្រតី”។
បកិណ្ណកកថា
បុ        អ្វីគឺជាថ្នាក់ដំបូង ថ្នាក់កណ្តាល និងថ្នាក់បញ្ចប់របស់ធុតង្គ?
[9] Vis. Mag. 285: អបិ ច ខោ កស្សចិ សុខសម្ជស្សំ ឧប្បាទយមានោ តូលបិចុ វិយ កប្បាសបិចុ វិយ, វាតធារា វិយ ច ឧបដ្ឋាតី តិ ឯកច្ចេ ឤហុ។ អយំ បន អដ្ឋកថាសុ វិនិច្ឆយោ:……….......…
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[5] Cp. Dhs. 11, para.16: យា តស្មឹ សមយេ បញ្ញា បជាននា វិចយោ បវិចយោ ធម្មវិចយោ សល្លក្ខណា ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណា បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភវ្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខា ភូរី មេធា បរិណាយិកា វិបស្សនា សម្បជញ្ញំ បតោទោ បញ្ញា បញ្ញិន្ទ្រិយំ បញ្ញាពលំ បញ្ញាសត្ថំ  បញ្ញាបសាទោ បញ្ញាឤលោកោ បញ្ញាឱភាសោ បញ្ញាបជ្ផោតោ បញ្ញារតនំ អមោហោ ធម្មវិចយោ សម្មាទិដ្ឋិ ឥទំ តស្មឹ សមយេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ហោតិ។
[6] Cp. Dhs, 125 para. 584: លោកិយំ សាសវំ សំយោជនិយំ គន្ថនិយំ ឱឃនិយំ យោគនិយំ នីវរណិយំ បរាមដ្ឋំ ឧបាទានិយំ សង្កិលេសិកំ។
[7] D. III, 219: ចិន្តាមយា បញ្ញា សុតមយា បញ្ញា ភាវនាមយាបញ្ញា (=ចិន្តាមយាទិសុ អយំ វិត្ថារោ តត្ថ កតមា ចិន្តាមយា បញ្ញា? យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា សិប្បាយតនេសុ យោគវិហិតេសុ វា វិជ្ជាយតនេសុ កម្មស្សកតំ វា សច្ចានុលោមិកំ វា រូបំ អនិច្ចំ តិ វា……បេ…… វិញ្ញាណំ អនិច្ចន្តិ វា យំ ឯវរូបំ អនុលោមិកំ ខន្តឹ ទិដ្ឋឹ រុចឹ មុនឹ បេក្ខំ ធម្មនិជ្ឈានខន្តឹ បរតោ អសុត្វា បដិលភតិ អយំ វុច្ចតិ ចិន្តាមយបញ្ញា។ យោគវិហិតេសុ វា កម្មាយតនេសុ……បេ………ធម្មនិជ្ឈានខន្តឹ បរតោ សុត្វា បដិលភតិ អយំ វុច្ចតិ សុតមយា បញ្ញា។ តត្ថ កតមា ភាវនាមយា បញ្ញា? សព្វា បិ សម្មាបណ្ណស្ស បញ្ញា ភាវនាមយា បញ្ញា។ . ---Sv. III, 1002)
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ជាអ្នកដើរតាមសច្ច: និងជាអ្នកបដិបត្ដិល្អិ
ឤលោកសិណ
“យោគីកំណត់និ់មិត្ដបានយ៉ាង៉ដូចម្តេច”? យោគីដែលយកឤលោកកសិណមកបដិបត្ដិ ឤចកំណត់នូវ និមិត្ដ ក្នុងពន្លឺដែលបានចាត់ត្រៀ់មទុក ឬដែលមាននៅតាមធម្មជាតិជាដើម។ យោគី(ដែលមានពិសោធន៍) ឤច កំណត់និមិត្ដបានក្នុងទីដែលជាធម្មជាតិ។ យោគីឃើញពន្លឺក្នុងទីផ្សេងៗ ដូចជាពន្លឺព្រះច័ន្ទ ពន្លឺព្រះឤទិត្យ ពន្លឺ ចង្កៀង ឬពន្លឺនៃត្បូងជាដើម។ ដោយការចាប់ផ្ដើមជាមួយនឹងវត្ថុទាំងនេះ យោគីឃើញឤលោកនិមិត្ដនៅពីមុខ ជានិច្ច មិនថាខ្លួនឯងពេញចិត្តឬមិនពេញចិត្តឡើយ ដូច្នេះហើយទើបឤលោកបដិភាគនិមិត្ដកើតឡើងដល់យោគី នោះ។ រីឯយោគីទើបបដិបត្ដិថ្មីវិញ ខុសពីនេះ គឺឤចកំណត់និ់មិត្ដបានតែក្នុងកន្លែងដែលបានកំណត់ទុកទេ មិន ឤចកំណត់ និមិត្ដក្នុងកន្លែងដែលមិនបានត្រៀមទុកឡើយ។ យោគីតែងធ្វើទៅតាមអ្វីដែលនឹងនាំឲ្យមានភាពងាយ ស្រួលដល់ការ បដិបត្ដិឤលោកកសិណ។ យោគីនោះជ្រើសយកនូវជញ្ជាំងដែលបែរទៅរកទិសខាងកើត ឬខាង លិច ហើយយកបាត្រ ដាក់ទឹកឲ្យពេញ តម្កល់ទុកនៅកណ្ដាលថ្ងៃ នៅទីដែលជិតជញ្ជាំងនោះ។ ទឹកនោះ បង្កើត បានជាមណ្ឌល:នៃពន្លឺ។ មណ្ឌល:នេះបង្កើតជាពន្លឺជះទៅរកជញ្ជាំង ជាទីដែលលោកឃើញនូវឤលោកកសិណ។ យោគីកំណត់និមិត្ដ ដោយវិធី៣យ៉ាងគឺ ដោយការសម្លឹងមើលដោយស្មើៗ ដោយឈ្លាសវៃ និងដោយការកំចាត់នូវ អ្វីដែលមករំខាន។ ក្រៅពីនេះ បានពណ៌នាល្អិតល្អន់រួចហើយ នៅក្នុងវគ្គមុន។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសំពត់ស
បុ       ព្រោះហេតុអ្វីទើបបានជាឈានកំរិតទាប កំរិតកណ្តាល និងកំរិតខ្ពស់ និងការមានចំណែកនៃគុណវិសេស ដែលជាផលភូមិ ត្រូវបានលោកសំដែងនៅក្នុងតតិយជ្ឈាន តែមិនសំដែងនៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន?
បកិណ្ណកកថា
១ ខណ: = (២៤ x ៦០ x ៦០) ៖ (៣០ x ៣០ x ៦០ x ១២០) = ១/៧៥ = ០,០១៣៣……នៃវិនាទី
តាមគម្ពីរ  Dirgha Àgama, No. 22, Taisho Edition, p. 146  បានបរិយាយទុកដូច្នេះ: ៦០ ខណ: = ១ លវ:។ ៣០ លវ: = ១ មុហុត្ដ:។ ១០០ មុហុត្ដ: = ១ ឧបមា។ នៅមានតារាង២ទៀតដែលបរិយាយអំពីរង្វាស់ខណ: នេះ៖
ឤលោកសិណ
វិ        ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យពន្លឺជានិមិត្ដ ហៅថា“ឤលោកកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់ និងការស្ងប់ នៃចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកឤលោកនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការ មិនលះបង់ចោលនូវឤលោកសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
៤. សបទានចារិកង្គធុតង្គ
វិ        ពេលភិក្ខុចូលទៅក្នុងភូមិដើម្បីបិណ្ឌបាត្រ លោកតែងនិមន្ដដើរបិណ្ឌបាត្រជាលំដាប់ចាប់តាំងពីផ្ទះចុង ក្រោយបង្អស់មកមុន។ នេះហៅថា សបទានចារិកង្គធុតង្គ។ តើយោគីដាច់ការសមាទានដូចម្ដេច? គឺពេល បិណ្ឌបាត្រដោយមិនទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ ហៅថាដាច់ការសមាទាន។
បកិណ្ណកកថា
១៥- “បំពេញឈានដោយកំណត់នូវឤរម្មណ៍” គឺយោគីចូលទៅកាន់ឈាន២យ៉ាង ដោយឤស្រ័យកសិណ ២យ៉ាង។
៥. ឯកាសនិកង្គធុតង្គ
បុ             តើយោគីសមាទានឯកាសនិកង្គធុតង្គ ដូចម្ដេច?
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់នូវកាមគុណ៦ និងការរីក រាយ ឯការស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការលះបង់ការគិតរវើរវាយពីរឿងព្យាបាទ រឿងបៀតបៀន រឿងព្រួយបារម្ភ(កុកុច្ច:) និងរឿងជាទុក្ខ។ លោកបង្រៀនទុកដូចគ្នាដែរថា ការស្ងាត់ចាកអកុសល ធម៌នេះ (១)ជាការបន្ថយនូវសេចក្តីត្រេកត្រឤល និង(២)ជាការលះបង់នូវការមិនត្រេកអរ។
លក្ខណ:៧ប្រការរបស់ចរិយា
បុ          តើយើងឤច “ស្គាល់ចរិយាដោយលក្ខណ:នៃការងារ” ដូចម្តេច?
តិក: ន័យទី៦
សេខសីលគឺ អ្វី? គឺជាសីលរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល៧ចំពូក។ អសេខសីល គឺអ្វី? គឺសីលរបស់ព្រះ អរហន្ដ។ នេវសេខានាសេខសីល គឺអ្វី ? គឺជាសីលរបស់បុថុជ្ជន។
ចតុក្ក:(សីល៤ប្រភេទ) ន័យទី១
ពួកសីលដែលចែកជា៤យ៉ាងគឺ ហានភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកនៃសេចក្ដីវិនាស) ឋិតិ ភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកស្ថិតនៅនឹងមួយកន្លែង) វិសេសភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកវិសេស ឡើង) និង និព្វេធភាគិយសីល(សីលតាំងនៅក្នុងផ្នែកជ្រៀតចូលទៅក្នុងកិលេស)[i]។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
យោគីដែលបានទទួលនូវសុខ ដែលពុំមានព្រំដែននៅក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ក៏ប្រាថ្នានឹងឲ្យបានសំរេចនូវ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន និងកន្លងឲ្យផុតវិស័យនៃរូប។ យោគីនោះគិតថា៖ “រូបឈានជាធម៌ដែលគ្រោតគ្រាត រីឯ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន ជាធម៌ដ៏ផូរផង់”។ យោគីនោះរមែងសម្លឹងឃើញនូវទោសរបស់រូប និងឤនិសង្សរបស់ ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន។ តើអ្វីខ្លះទៅដែលជាទោសរបស់រូប? ទោសរបស់រូបមានច្រើនយ៉ាង ដូចជាការកាន់ យកនូវដំបងនិងឤវុធទាំងឡាយ ការវាយតប់ ការឈ្លោះទាស់ទែង ការកាប់សម្លាប់ ការភូតកុហក និងការ សងសឹក ជាដើម។  មានសេចក្ដីឈឺចាប់លំបាកជាច្រើនទៀត ដូចជាការឈឺភ្នែក និងជំងឺតាមរាងកាយជាដើម ការឈឺចាប់ ដែល កើតពីត្រជាក់និងកម្តៅ ស្រេកនិងឃ្លាន៘ ទាំងអស់នេះជាទុក្ខដ៏ធ្ងន់ដែលកើតពីរូបារម្មណ៍។
៦-ទេវតានុស្សតិ
អថខោ ឤយស្មា ឤនន្ទោ ឤយស្មន្ដំ អនុរុទ្ធំ ឯតទវោច
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន២គឺធម្មានុស្សតិនិងឧបសមានុស្សតិ មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្នុង ដែលត្រៀមទុកហើយ; មានឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍ ដែលត្រៀមទុកហើយ; ជាពហិទ្ធារម្មណ៍ដែលត្រៀមទុកហើយ។
៩-កាយគតាសតិ
បុ        យោគីគួរលំឤេននឹកដល់លក្ខណ:របស់កាយដោយវិធី “តំណ” យ៉ាងដូចម្ដេច ?
ឆ្អឹងរបស់កាយ
បកិណ្ណកកថា
[ii] Cp. Vis. Mag. 69
៦-ទេវតានុស្សតិ
[vi] Cp. A. III, 323-4; M.I, 58, D. II, 295:  បុន ច បរំ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សេយ្យថា បិ បស្សេយ្យ សរីរំ សីវថិកាយា ឆទ្ទិតំ ឯកាហមតំ វា ទ្វីហមតំ វា តីហមតំ វា វិនីលកំ  សោ ឥមំ ឯវ កាយំ ឧបសំហរតិ: “អយំ បិ ខោ កាយោ ឯវំធម្មោ ឯវំភាវិ ឯតំ អនតីតោ តិ”។
[ii] Cp. (a) D. II, 156: ហន្ទ ទាមិ ភិក្ខវេ ឤមន្ដយាមិ វោ: “វយធម្មា សង្ខារា អប្បមាទេន សម្បាទេថាតិ”
ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន
បុគ្គលគប្បីដឹងលក្ខណ:របស់កម្មដ្ឋានដោយ “ការកំណត់ដឹងបានដោយឈាន” ដោយប្រការយ៉ាងដូច្នេះ ចុះ។
ចតុត្ថជ្ឈាន
បុ        តើឧបេក្ខា ធ្វើសតិឲ្យស្អាតនិងបរិសុទ្ធ បានយ៉ាងដូចម្តេច?
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
បីដូចរុក្ខជាតិមិនញ័រញាប់              ឈរជាប់មិនរេទៅតាមខ្យល់។
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
ប្រកបដោយចិត្ដទន់ភ្លន់ប្រាសចាកនូវមាន:
ថ្នាក់របស់សីល
វិ           ការរក្សាសីលជាថ្នាក់ដំបូង។ ការមិនប្រព្រឹត្ដល្មើសជាថ្នាក់កណ្ដាល។ ប្រាមោទ្យជាថ្នាក់ខ្ពស់របស់សីល[x]
បរិច្ឆេទទី១០៖ បញ្ញាបរិច្ឆេទ
បុ       អ្វីគឺបញ្ញា? អ្វីជាលក្ខណ:? អ្វីជារស? អ្វីជាបច្ចុបដ្ឋាន? អ្វីជាបទដ្ឋាន? អ្វីជាឤនិសង្ស? អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ បញ្ញា? តើសេចក្តីល្អអ្វីខ្លះដែលធ្វើឲ្យកើតបញ្ញា? បញ្ញាមានប៉ុន្មានប្រភេទ?
ឈាន៤ និងឈាន៥
[vii] គួរតែជា សមាធិ។ ប្រហែលជាមានកំហុស។
[viii] A. I, 39, 297
១- ឧទ្ធុមាតកសញ្ញា
ព្រោះហេតុអ្វី ទើបយោគីត្រូវពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើដំណើរទៅមក? ព្រោះដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការ រីកចំរើន ក្នុងការបដិបត្តិ។ “ការរីកចំរើនក្នុងការបដិបត្តិ” មានន័យថា ទោះយោគីនឹងចូលទៅកាន់ទីដែលស្ងាត់ក្ដី ក៏ជួនកាលចិត្ត របស់យោគីនោះនៅតែមានការរុកកួនដែរ។ បើយោគីពុំព្យាយាមត្រួតពិនិត្យចិត្តនោះទេ អសុភនិមិត្ដ រមែងមិនកើតឡើង ទេ។ ព្រោះហេតុនេះ ទើបយោគីត្រូវត្រួតពិនិត្យនិមិត្ដដោយយកចិត្ដទុកដាក់ឲ្យមែនទែន ដោយ ពិចារណាផ្លូវដែលធ្វើ ដំណើរទៅមក។ យោគីគប្បីត្រួតពិនិត្យកន្លែងដែលចំរើនកម្មដ្ឋាន គប្បីត្រួតពិនិត្យនូវនិមិត្ដ ទាំងអស់។ យោគីគប្បីត្រួត ពិនិត្យនូវនិមិត្ដដែលត្រូវកំណត់ដោយវិធី១០យ៉ាង ដោយប្រការដូច្នេះ។
បកិណ្ណកកថា
[xxiii] Cp. Vis. Mag. 409 : ក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ មានតែពណ៌ចំនួនត្រឹមតែ៣តែប៉ុណ្ណោះ ហើយពណ៌ទាំងនេះក៏ខុសពីពណ៌ដែលនៅ ទីនេះ ដែរ
ឤលោកសិណ
[xxxv]  ប្រហោងទទេ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xiii] D. II, 186: D. III, 223-4: ឥធ ឤវុសោ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតិ តថា ទុតិយំ តថា តតិយំ តថា ចតុត្ថំ។ ឥតិ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយំ សព្វធិ សព្វត្តតាយ សព្វាវន្តំ លោកំ មេត្តាសហគតេន ចេតសា វិបុលេន មហគ្គតេន អប្បមានេន អវេរេន អវ្យាបជ្ឈេន ផរិត្វា វិហរតិ
សេចក្ដីស្ងាត់ចាកកាមនិងអកុសលធម៌៣យ៉ាង
បុ          អ្វីគឺ ឧបធិវិវេក? យោគីកាត់ផ្តាច់ពីក្រុមញាតិ ពីការកើត និងពីការស្លាប់។ នេះហៅថា ឧបធិវិវេក។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(b) S.V, 430-431: ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ តថានិ អវិថតានិ អនញ្ញថានិ។ កតមានិ ចត្តារិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ។ ភិក្ខវេ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញតថមេតំ។ អយំ ទុក្ខសមុទយោ តិ តថមេតំ....... អយំ ទុក្ខនិរោធោ តិ តថមេតំ ......អយំ ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា តិ តថមេតំ អវិតថមេតំ អនញ្ញថមេត។ (==សភាវ វិជហនដ្ឋេន តថំ។ ទុក្ខម្ហិ ទុក្ខមេវ វុត្តំ សភាវស្ស អមោឃតាយ អវិតថំ។ ន ទុក្ខំ អទុក្ខំ នាម ហោតិ អញ្ញសភាវានុបគមេន អនញ្ញថំ។ ន ហិ ទុក្ខំ សមុទយាទិ សភាវំ ឧបគច្ឆតិ។ សមុទយាទិសុ បិ ឯសេវ នយោតិ --Spk. III, 298).
[21] Vbh.116: បាបហ។១១៦: ទ្វេ សច្ចា លោកិយា ទ្វេ សច្ចា លោកុត្តរា។
បកិណ្ណកកថា
[xxv] Vis. Mag. 431: ចេតោបរិយញាណំ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណមគ្គអតីតានាគតបច្ចុប្បន្នពហិទ្ធារម្មណវសេន អដ្ឋសុ ឤរម្មណេសុ បវត្តិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[25] Vbh. 116 តីណិ សច្ចារូបានិ ទុក្ខសច្ចំ សិយា រូបំ សិយា អរូបំ សិយា អរូបំ។
វាយោកសិណ
វិ           ការគិតដែលកើតឡើងព្រោះឤស្រ័យខ្យល់ជានិមិត្ដ ហៅថា“វាយោកសិណ”។ ការហ្វឹកហាត់និងការស្ងប់ នៃ ចិត្តដោយពុំមានអ្វីមករំខានហៅថាការបដិបត្ដិ។ ការបញ្ជូនចិត្ដទៅរកវាយោនិមិត្ដគឺជាលក្ខណ:។ ការមិន លះបង់ចោលនូវវាយោសញ្ញាគឺជារស។ ការគិតដែលមិនរវើរវាយគឺជាបទដ្ឋាន។
ឤលោកសិណ
[xiv] Ibid: Vbh. 424: ទុតិយំ ឈានំ បណីតំ ភាវេត្វា ឤភស្សរានំ ទេវានំ សហវ្យតំ ឧបជ្ជន្ដិ តេសំ កិត្ដកំ ឤយុប្បមាណំ? អដ្ឋ កប្បា។
ដោយការបង្កើន
វិ           កម្មដ្ឋានចំនួន១៤ គឺកសិណ១០ និងអប្បមញ្ញា៤ គួរបង្កើន។ រីឯកម្មដ្ឋាន២៤ដទៃទៀត មិនគួរបង្កើនទេ។
ទុក: ន័យទី៦
តម្កើងខ្លួនឯងហើយបន្ដុះបង្អាប់អ្នកដទៃ ឤស្រ័យនូវមាន: ទាំងអស់នេះជានិស្សិតសីល។ ចំណែកសីលឯណា ដែលឆ្ពោះទៅរកវិមុត្ដិ(ការរួចផុត) ជាអនិស្សិតសីល។ និស្សិតសីល មិនមែនជាសីលសំរាប់បណ្ឌិតទេ ចំណែក អនិស្សិតសីល ទើបជាសីលសំរាប់បណ្ឌិត។
ទុក: ន័យទី៧
សីលពួកទុក:មានម៉្យាងទៀតគឺ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីល(សីលដំបូងសំរាប់ការប្រព្រឹត្ដព្រហ្មចរិយធម៌) និង អភិសមាចារិកសីល(សីលដែលជាជំនួយដល់ការបដិបត្ដិ)។ ឤទិព្រហ្មចរិយកសីលគឺអ្វី? គឺសីលដែល ប្រកប ដោយសម្មាកម្មន្ដ: សម្មាវាចា និងសម្មាឤជីវ: ហៅថាឤទិព្រហ្មចរិយកសីល។ ចំណែកសីលដែលសល់ ពីនេះជា អភិសមាចារិកសីល។
វិកុព្វនាឥទ្ធិ
ចប់ វិកុព្វនាឥទ្ធិ
ចតុក្ក: ន័យទី៥
បាដិមោក្ខសំវរសីលគឺអ្វី? ទីនេះ ភិក្ខុសំរួមនៅដោយបាដិមោក្ខសំវរសីល ដល់ព្រមដោយឤចារ: និង គោចរ: ភ័យខ្លាចចំពោះកំហុសសូម្បីតែតិចតួច ហើយអប់រំខ្លួនឯងក្នុងសីលដែលលោកគួរទទួលការអប់រំ[xi] ។
អនាចារ: គឺអ្វី? ភិក្ខុរូបខ្លះបានឲ្យដើមឫស្សី ឬផ្កា ស្លឹកនិងផ្លែ ឬឈើស្ទន់ និងគ្រឿងក្រអូបសំរាប់ងូត ទឹក ប្រចុបប្រចែង និយាយល្អឬឤក្រក់ពីអ្នកដទៃ យកចិត្ដយកថ្លើម ទៅនេះទៅនោះ ឬដើរផ្លូវឆ្ងាយដែលផ្ទុយនឹង វិន័យដើម្បីអញ្ជើញជនទាំងឡាយឲ្យមកចូលរួមប្រជុំ ឬធ្វើកិច្ចការអ្វីដទៃទៀតដែលព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់ហាម ព្រមទាំង ចិញ្ចឹមជីវិតដោយមិច្ឆាជីវ: នេះហៅថាអនាចារ:[xii] ។
ឤលោកសិណ
[vi] A. I, 53:  វិតក្កវិចារាណំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជ្ផំ បីតិសុខំ ទុតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ
៨-មរណនុស្សតិ
បុ        យោគីគួរបដិបត្តិមរណនុស្សតិដោយវិធី “ឧបសង្ហរណ:” ដូចម្តេច?
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
បាដិមោក្ខសំវរសីល និងឤជីវបារិសុទ្ធិសីល ចាត់ចូលជាសីលខន្ធ។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីល ចាត់ចូលជា សមាធិខន្ធ ឯបច្ចយសន្និស្សិតសីល ចាត់ចូលជាបញ្ញាខន្ធ។ [i] A. III, 427, Vis. Mag. 15
៨-មរណនុស្សតិ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងដុំពពុះទឹក ដើមចេក និងក្រពេញទឹកដែលប៉ោងឡើងព្រួចៗ
កល្យាណតា ៣
វិ        ក្នុងចំណោមលក្ខណ:ទាំង១០យ៉ាងនេះ មានការរីករាយដែលកើតមកពីការកើតឡើងតាមលំដាប់របស់ សភាវ:ដែលត្រូវតាក់តែងឡើង; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការដែលឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយមានកិច្ចរួមគ្នា តែមួយ; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការបាននូវវិវិយ:; មានការរីករាយដែលកើតមកពីការប្ដេជ្ញា (ចំពោះ សភាវ:ទាំងអស់នេះ)។ ទាំងអស់នេះហៅថាលក្ខណ:៤យ៉ាង។ ដូចនេះ នៅក្នុងបឋមជ្ឈាន បុគ្គល ធ្វើឲ្យ បរិបូណ៌ហើយនូវលក្ខណ:ទាំង១០យ៉ាង។
បកិណ្ណកកថា
[v] (a) Ibid., 211-12: កតមា សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ? បឋមជ្ឈានេន និវរញាណំ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ………បេ………នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិយា ឤកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាយ បហានត្ថោ ឥជ្ឈតីតិ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ឤយស្មតោ សារីបុត្តស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ សញ្ផីវស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ ឤយស្មតោ ខាណុកោណ្ឌញ្ញស្ស សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ ឧត្តរាយ ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ សាមាវតិយា ឧបាសិកាយ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។ អយំ សមាធិវិប្ជារា ឥទ្ធិ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងអ្នកផ្ងូតទឹក
ឧបមាបីដូចជាអ្នកផ្ងូតទឹកឬអ្នកដែលមកហាត់ការដែលមានជំនាញ បានផ្ទេរនូវម្សៅសំរាប់មុជទឹកចូល ទៅក្នុងភាជន៍ស្ពាន់ដែលស្អាត ហើយចាក់ទឹកចូលទៅក្នុងភាជន៍នោះ កូរលាយច្របាច់ចូលគ្នាឲ្យបានសព្វ និងពូត ឲ្យមូលមិនឲ្យបែកខ្ញែកយ៉ាងណា ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើកាយនិងចិត្តរបស់ខ្លួនបានស្ងប់ហើយ បីតិនិងសុខ: ក៏កើតឡើង។ ភិក្ខុនោះញ៉ាំងបីតិនិងសុខ:នោះ ឲ្យជ្រួតជ្រាបឆ្អែតពេញទាំងសព្វសារពាង្គកាយ ដោយមិនមាន ចំណែកណាមួយដែលថាមិនជ្រួតជ្រាបទៅដោយបីតិនិងសុខ:ដែលកើតពីវិវេក[lxvii] នោះឡើយ។ យោគីប្រៀបដូចជា អ្នកផ្ងូតទឹកឬអ្នកដែលមកហាត់ការ ឯភាជន៍ស្ពាន់ប្រៀបដូចជាកសិណនិមិត្ដ។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបយ៉ាងដូច្នេះចុះ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
ន័យលក្ខណ:តាមលេខយោង
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត កម្មដ្ឋាន៤គឺតេជោកសិណ វាយោកសិណ បុឡុវកសញ្ញ និងឤនាបាណស្សតិ មានឤរម្មណ៍ មិនរឹងប៉ឹង មានចលនាជាមធ្យម តែមានបដិភាគនិមិត្តរឹងប៉ឹង។ កម្មដ្ឋាន៣៤ដទៃក្រៅពីនេះ មានឤរម្មណ៍រឹងប៉ឹង ទាំងអស់។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី១០
[14] D.III, 226: ចត្តារិ ញាណនិ។ ធម្មេញាណំ អន្វយេ ញាណំ បរិច្ចេ ញាណំ សម្មុតិញាណំ។ (=ធម្មេញាណំ តិ ឯកបដិវេធវសេន ចតុសច្ចធម្មេ ញាណំ។ ចតុសច្ចព្ភន្តរេ និរោធធម្មេ ញាណញ្ច ។ យថាហ:: “តត្ថ កតមំ ធម្មេ ញាណំ? ចតូសុ មគ្គេសុ ចតូសុ ផលេសុ ញាណំ”។ អន្វយេញាណន្តិ ចត្តារិ សច្ចានិ បច្ចវេក្ខតោ ទិស្វា យថា ឥទានិ ឯវំ អតីតេ បិ អនាគតេ បិ: ឥមេ វ បញ្ចក្ខន្ធា ទុក្ខ សច្ចំ អយំ ឯវ តណ្ហាសមុទយសច្ចំ  អយំ ឯវ និរោធោ និរោធសច្ចំ អយំ ឯវ មគ្គោ មគ្គសច្ចន្តិ ឯវំ តស្ស ញាណស្ស អនុគតិយំ ញាណំ។ តេនាហ: “សោ ឥមិនា ធម្មេន ញាណេន ទិដ្ឋេន បត្តេន វិទិតេន បរិយោគាឡ្ហេន អតីតានាគតេន យំ នេតី តិ បរិច្ចេញាណំ តិ បរេសំ ចិត្តបរិច្ឆេទេ ញាណំ។ យថាហ: តត្ថ កតមំ បរិច្ចេញាណំ? ឥធ ភិក្ខុ បរសត្តានំ បរបុគ្គលានំ ចេតសា ចេតោបរិច្ច បជានាតី តិ វិត្ថារេតព្វំ។ ឋាបេត្វា បន ឥមានិ តីណិ ញាណានិ អវសេសំ សម្មុតិញាណំ នាម។ យថាហ: “តត្ថ កតមំ សម្មុតិញាណំ? ឋាបេត្វា ធម្មេញាណំ ឋបេត្វា អន្វយេញាណំ ឋបេត្វា បរិច្ចេញាណំ អវសេសំ សម្មុតិញានន្តិ។ ---Sv. III, 1019-20)
[15] Vbh, 330: តត្ថ កតមា បញ្ញា ឤចយាយ នោ អបចយាយ? កាមាវចរកុសលេ បញ្ញា ឤចយាយ នោ អបចយាយ។ ចតូសុ មគ្គេសុ បញ្ញា អបចយាយ នោ ឤចយាយ។ រូបាវចរអរូបាវចរកុសលេ បញ្ញា ឤចយាយ ចេវ អបចយាយ ច។ អវសេសា បញ្ញា នេវ ឤចយាយ នោ អបចយាយ។
៨-មរណនុស្សតិ
ម៉្យាងទៀតលោកបានពោលទុកក្នុងគាថានេះថា៖
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[30] D. III, 234: បញ្ច គតិយោ: និរយោ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិសយោ មនុស្សា ទេវា។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
រីឯនរជនដែលប្រមាទ                   តាំងចិត្តមិនស្អាតខ្វះធម៌ស
កល្យាណមិត្ដបរិច្ឆេទ ចប់
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
កតមញ្ច ភិក្ខវេ ភារទានំ ? យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា តត្រ តត្រាភិនន្ទិនី សេយ្យថីទំ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ភារាទានំ។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបបុគ្គលនោះពុំកំចាត់បដិឃសញ្ញា និងនានត្តសញ្ញា នៅក្នុងឈាននេះ?
ឈាន៤ និងឈាន៥
[iv] A. IV, 410: នវអនុបព្វវិហារ: រូបឈាន ៤ អរូបឈាន ៤ និង សញ្ញាវេទយិតនិរោធ (និរោធសមាបត្តិ)
ប្រភេទរបស់បឋវី (ដី)
ដីដែលមិនបានចាត់ត្រៀមទុក
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[61] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែបាត់
១១-បកិណ្ណកថា
ម៉្យាងទៀត អសុភនិមិត្ដជាវត្ថុដែលកំណត់បានដោយលំបាកណាស់។ រាល់អសុភនិមិត្ដទាំងអស់ សុទ្ធ តែមាន គោលបំណងយកឈ្នះនូវរាគ: ព្រោះហេតុនេះ ពេលណាក៏ដោយដែលបុគ្គលរាគចរិតសម្លឹងឃើញអសុភ និមិត្ដ ក៏គប្បី កំណត់នូវនិមិត្ដនោះភ្លាម។ ព្រោះហេតុនេះទើបលោកពោលថា ក្នុងចំណោមអសុភ:ទាំងឡាយនេះ មានអសុភសញ្ញា ចំនួន១០យ៉ាង។
បុ        ព្រោះហេតុអ្វី  ទើបអសុភនិមិត្ដទាំងនេះ មិនឤចពង្រីកឡើង?
តិក: ន័យទី៤
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ វិសមំបណិហិតំសីលំ(សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដ៏ខ្លាំងក្លា) សមំបណិហិតំសីលំ(សីលដែលសម្ព័ន្ធជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នាដែលល្អ) និង អប្បណិហិតំសីលំ(សីលដែល មិនសម្ព័ន្ធ ជាមួយសេចក្ដីប្រាថ្នា[viii] ។
តិក: ន័យទី៥
សីលពួកតិក:មានម៉្យាងទៀតគឺ វិសុទ្ធិសីល អវិសុទ្ធិសីល និងវេមតិកសីល[ix]។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បញ្ចង្គវិប្បហីនោ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ បញ្ចង្គសមន្នាគតោ ឥមស្មឹ ធម្មវិនយេ “ កេវសី វុសិតវា ឧត្តមបុរិសោតិ វុច្ចតីតិ។
ឤនិសង្សរបស់បញ្ញា
បុគ្គលឈានចូលដល់អរិយមគ្គបានដោយបញ្ញា
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
[2] S.I. 87-8: សកលំ ឯវ ហិទំ ឤនន្ទ ព្រហ្មចរិយំ យទិទំ កល្យាណមិត្តតា កល្យាណសហាយតា កល្យាណសម្បវង្កតា
ចតុក្ក: ន័យទី៥
អគោចរ: ដូចម្ដេច? ភិក្ខុរូបខ្លះធ្វើដំណើរទៅកាន់កន្លែងស្ដ្រីពេស្យា ផ្ទះមេម៉ាយ ផ្ទះស្រីក្រមុំ ផ្ទះបណ្ឌក (ប្រុសកំរៀវ) កន្លែងនាងភិក្ខុនី ហាងលក់សុរា។ ភិក្ខុខ្លះនៅច្របូកច្របល់នឹងព្រះរាជា ឤមាត្យ តិរ្ថីយ៍ ភិក្ខុអលអជ្ជី និងពួកដែលមិនមានសទ្ធា ពួកដែលមិនបានធ្វើប្រយោជន៍ឲ្យដល់វណ្ណ:ទាំងបួន ហើយនិងពួកដែលត្រូវវណ្ណ:ទាំង ៤ស្អប់។ នេះហៅថា អគោចរ:[xv]។
ភាពផ្សេងគ្នារវាងកាម និងអកុសលធម៌
ម៉្យាងទៀត ការស្ងាត់ចាកកាមនេះ លោកបានបង្រៀនទុកថាជាការរួចផុតខាងកាយ ឯការស្ងាត់ចាក អកុសលធម៌វិញ លោកបានបង្រៀនទុកថា ជាការរួចផុតខាងចិត្ត។
គាថាជាបទពាក្យ៧[8]
លោភ: ទោស: ព្យាបាទា               មាន: អវិជ្ជា ឧបាទាន ខ្សោះ។
ឤកាសានញ្ចាយតនឈាន
វិ        គឺជាវិស័យរបស់ឤកាស ជាធាតុរបស់ឤកាស និងជាសុញ្ញាកាស[xxxv]។ សុញ្ញាកាសនេះ មិនឤចប៉ះឬពាល់ បានដោយមហាភូតរូបទាំង៤ទេ។ កាលបើបុរសធ្វើចិត្តឲ្យស្ងប់ដោ់យលំឤេននឹកដល់អាកាសដែលពុំមាន ទីបំផុតនោះ លោកពោលថាបុរសនោះគិតអំពី “ឤកាសជាអនន្ដ”។ ឤកាសជាអនន្ដ បានដល់ការចូលទៅ ដល់ក្នុងចន្លោះទទេដែលប្រាសចាកនូវទីបំផុត។ ចិត្តនិងចេតសិកដែលចូលទៅក្នុងឤកាសនេះ ហៅថា “វិស័យឤកាស”។ អ្វីគឺ “វិស័យឤកាស”? ការគ្មានព្រំប្រទល់ ជាលក្ខណ:របស់ឤកាស។ ធម្មជាតិដែល ប្រាស ចាកព្រំប្រទល់នេះគឺ“វិស័យឤកាស”។ ប្រការនេះ លោកពោលទុកថា“ជាអត្ថន័យរបស់ឤកាស”។ ការស្ថិត នៅក្នុងស្ថានសួគ៌ ហៅថាស្ថានសួគ៌យ៉ាងណា ការឤស្រ័យនៅក្នុងឈានដែលជាវិស័យឤកាស ក៏ ហៅថា “វិស័យឤកាស” ដូច្នោះដែរ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
ការយល់ដោយឤការ:២០យ៉ាង
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ចប់ សច្ច:ឧបាយ
កល្យាណតា ៣
លក្ខណ:១០យ៉ាង
នីវរណ: ៥
បើមិទ្ធ:ជាសភាវ:ខាងផ្លូវកាយ ឯថីន:ជាលក្ខណ:ខាងផ្លូវចិត្ត(ចេតសិក) តើសភាវ:ទាំង២នេះរួមចូលគ្នា ជានីវរណ:តែមួយ បានយ៉ាងដូចម្តេចទៅ? សភាវ:ទាំង២នេះមានឤរម្មណ៍និងមុខងារដូចគ្នា អ្វីដែលហៅថា មិទ្ធ: និងថីន: គឺជាតែមួយ។ ឧទ្ធច្ច:គឺការមិនស្ងប់ខាងផ្លូវចិត្ត។ កុក្កុច្ច:គឺការមិនរឹងប៉ឹងរបស់ចិត្ត។ លក្ខណ:របស់ នីវរណ: ទាំងនេះស្មើគ្នា ព្រោះហេតុនេះទើបក្លាយទៅជានីវរណ:តែមួយ។ វិចិកិច្ឆា ក៏គឺការដែលចិត្តប្រកាន់យកនូវឤរម្មណ៍ ច្រើនយ៉ាង។ វិចិកិច្ឆាមាន៤យ៉ាងគឺ៖ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ:ចំពោះសមថ:(សេចក្តីស្ងប់)។ វិចិកិច្ឆា ដែលជានីវរណ: ចំពោះវិបស្សនា។ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ:ចំពោះសមថ:និងវិបស្សនា។ វិចិកិច្ឆាដែលជានីវរណ: ចំពោះអ្វីដែលមិន មែនជាធម៌វិន័យ។
តើក្នុងទីនេះ បុគ្គលសំរេចនូវសមថ:បានដោយការធ្វើវិចិកិច្ឆាទាំងនេះឲ្យអស់ទៅឬ? តើវាឤចកើតឡើង បានទេដែលថា ចិត្ដបាននូវសេចក្ដីស្ងប់ក្នុងខណ:ដែលវិចិកិច្ឆាទាំងនេះនៅមាននៅឡើយ ឬក៏វិចិកិច្ឆាដែល ទាក់ទង ទៅនឹងអត្ដា នៅមាននៅឡើយ? បើបុគ្គលមានវិចិកិច្ឆាបែបនេះ ឈ្មោះហៅថាមាននីវរណ:ចំពោះសមថ:។ សេចក្ដី សង្ស័យនឹងរឿងអរិយសច្ច:៤និងលោកធាតុទាំង៣ ជានីវរណ:ចំពោះវិបស្សនា។ សេចក្ដីសង្ស័យទាក់ទង ទៅនឹង ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ជានីវរណ:ចំពោះទាំងសមថ:និងវិបស្សនា។  ការសង្ស័យដែលទាក់ទងទៅនឹង វត្ថុទាំង ឡាយដូចជាប្រទេស ក្រុង ថ្នល់ ឈ្មោះបុរសស្ត្រីជាដើមនេះ ជានីវរណ:ចំពោះអ្វីដែលមិនមែនជាធម៌ វិន័យ។ សេចក្ដីសង្ស័យទាក់ទងទៅនឹងព្រះសូត្រ ជានីវរណ:ចំពោះវិវេក។ បណ្ឌិតគប្បីជ្រាបពីវិចិកិច្ឆាទាំងនេះ ដោយ ប្រការដូច ដែលបានពោលមកនេះចុះ។អ្វីជាអត្ថន័យរបស់ពាក្យ នីវរណ:? នីវរណ: គឺគ្រឿងរារាំងយានជំនិះ គឺការដាក់ត្រួត ពីលើគ្នា គឺកិលេសដែលធ្វើឲ្យសៅហ្មង គឺសំយោជន៍ជាគ្រឿងចងនូវសត្វ។
គប្បីជ្រាបសេចក្ដី អំពី វិតក្ក: និងវិចារ: ដូចតទៅនេះ៖
បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន(លក្ខណ:ដែលប្រាកដឡើង) និងបទដ្ឋាន(ហេតុជិត) របស់ វិចារ:?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[34] S, II, 3: កតមា ច ភិក្ខវេ តណ្ហា? ឆ យិមេ ភិក្ខវេ តណ្ហាកាយា។ រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្វតណ្ហា ធម្មតណ្ហា អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ តណ្ហា។
សមាធិ ៤ ប្រភេទ
ក្នុងការបដិបត្ដិទាំង៤នេះ បុគ្គលដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីមួយជាបុគ្គលមានរាគ:ក្រាស់។ បុគ្គលដែល បដិបត្ដិតាមបដិបទាទីពីរជាបុគ្គលមានរាគ:ស្ដើង។ បុគ្គលដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីបីជាបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ ខ្សោយ។ បុគ្គល្គដែលបដិបត្ដិតាមបដិបទាទីបួនជាបុគ្គលមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា។  បុគ្គលដែលមានរាគ:ក្រាស់និងមាន ឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ការបដិបត្ដិមានការលំបាកណាស់ តែលោកក៏បានទទួលនូវសមាធិប្រកបដោយការត្រាស់ដឹង យឺត។ បុគ្គលដែលមានរាគ:ក្រាស់និងមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ការបដិបត្ដិមានការលំបាកណាស់ ថ្វីត្បិតតែលោក ទទួលបានសមាធិព្រមទាំងការត្រាស់ដឹងលឿនក្ដី។ បុគ្គលមានរាគ:ស្ដើងតែមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ការបដិបត្ដិមាន ការងាយស្រួល តែការត្រាស់ដឹងយឺត។ បុគ្គលមានរាគ:ស្ដើងមានឥន្ទ្រីយ៍ចាស់ក្លា ការបដិបត្ដិមានការងាយស្រួល ព្រមទាំងការត្រាស់ដឹងក៏រហ័ស ពីព្រោះតែរាគ:ក្រាស់ ធ្វើឲ្យបុគ្គលដែលក្រាស់ដោយរាគ:យកឈ្នះលើរាគ:បាន ដោយលំបាក។ ព្រោះហេតុនេះទើបការបដិបត្ដិរបស់លោកប្រព្រឹត្ដទៅដោយការលំបាក។ ពីព្រោះតែឥន្ទ្រីយ៍ទន់ ខ្សោយ ធ្វើឲ្យបុគ្គលដែលមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ ត្រូវបដិបត្ដិកម្មដ្ឋានដោយសេចក្ដីព្យាយាមអស់រយ:ពេលដ៏យូរ ទំរាំនឹងជំរុញពុទ្ធិដែលស្ពឹកស្រពន់ឲ្យភ្ញាក់ឡើ់ង ព្រោះហេតុនេះហើយទើបបុគ្គលនោះមានឈ្មោះថាជាអ្នកមាន ឥន្ទ្រីយ៍ទន់ខ្សោយ។ ចំពោះបដិទាដទៃទៀត ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យដូចគ្នានេះដែរ។
បកិណ្ណកកថា
កថំ បដិក្កូលេ អបដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ? អនិត្ថស្មឺ វត្ថុស្មឹ មេត្តាយ វា ផរតិ ធាតុតោ វា ឧបសំហរតិ។ ឯវំ បដិក្កូលេ អបដិក្កូលសញ្ញី វិហរតិ។
តេន ខោ បន ភិក្ខវេ សមយេន កោណាគមនោ ភគវតោ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ ហោតិ……បេ……
បីតិ និងសុខ:
វិ        គឺសេចក្ដីរីករាយរបស់បុគ្គលអ្នកចូលកាន់ទុតិយជ្ឈាន[xlvii] ។
បុ        បីតិកើតពីពោជ្ឈង្គ: ដូចម្តេច?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
Cp. ibid.367: មរណំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆន្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ អយំ វុច្ចតិ មរណភយំ។
រូបេ រណំ ទិស្វា សទា បវេធិតំ                          តស្មា រូបេ ន រមតិ សុមេធោ។ (S. I, 148)
ករុណាភាវនា
ចប់ករុណាភាវនា ។
ដោយភូមិ
លក្ខណ: “កំណត់ដឹងបានដោយភូមិ” គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះចុះ។
កល្យាណតា ៣
ឤរម្មណ៍តែមួយ រមែងធ្វើឲ្យឧបេក្ខាបរិបូណ៌។ នេះហៅថា លក្ខណ:៣យ៉ាងនៃការរីកចំរើនក្នុងឧបេក្ខា។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[18]  a) S. IV, 174-5: អថ ខោ សោ ភិក្ខវេ តស្ស បុរិសស្ស ឯវំ អស្ស។ អយំ ខោ មហាឧទកណ្ណវោ ឱរិមន្តិរំ សាសង្កំ សប្បដិភយំ បារិមន្តិរំ ខេមំ អប្បដិភយំ នត្ថិ ច នាវា សន្តារាណិ ឧត្តរសេតុ វា អបរាបារង្គមនាយ យំ នូនាហំ តិណកដ្ឋសាខាបលាសំ សង្កឌ្ឍិត្វា កុល្លំ ពន្ធិត្វា តំ កុល្លំ និស្សាយ ហត្ថេហិ ច បាទេហិ ច វាយមមានោ សោត្ថិនា បារំ គច្ឆេយ្យន្តិ។
ដោយឤរម្មណ៍
ម៉្យាងទៀត  កម្មដ្ឋាន១គឺមរណានុស្សតិ ជាឤរម្មណ៍ដែលចំរើនលូតលាស់ខាងក្រៅ;ជាអជ្ឈត្តិការម្មណ៍
បកិណ្ណកកថា
បុ        ព្រោះហេតុអ្វីទើបអប្បមញ្ញាទាំងនេះគប្បីត្រូវយល់យ៉ាងដូច្នេះ?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
បុន ច បរំ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អទិន្នាទានំ បហាយ អទិន្នាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... កាមេសុមិច្ឆាចារំ បហាយ កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... មុសាវាទានំ បហាយ មុសាវាទានា បដិវិរតោ ហោតិ ...... បេ ...... សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ហោតិ។ សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានា បដិវិរតោ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ អបរិមាណានំ សត្តានំ អភយំ ទេតិ ...... បេ ...... អវ្យាបជ្ឈស្ស ភាគី ហោតិ។ ឥទំ ភិក្ខវេ បញ្ចមំ ទានំ មហាទានំ អគ្គញ្ញំ ...... បេ ......
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ដោយការវែកញែក
៦-ទេវតានុស្សតិ
វិ        កាលបើពិចារណាឃើញឤនិសង្សនៃកំណើតឯស្ថានសួគ៌ ទើបបុគ្គលរំលឹកដល់បុណ្យរបស់ខ្លួនឯង។ អនុស្សតិ នេះ គឺការដែលមានសតិចូលទៅតាំងមាំ និងជាសម្មាសតិ។ នេះហៅថាទេវតានុស្សតិ។ ការស្ងប់ នៃចិត្តក្នុង ទេវតានុស្សតិនោះដោយពុំមានអ្វីមករំខានគឺការបដិបត្ដិ។ ការមានសតិនៅជាប់ជាមួយនឹង បុណ្យ របស់ខ្លួន និងបុណ្យរបស់ទេវតាគឺជាលក្ខណ:។ ការសរសើរដល់បុណ្យគឺជារស។ ការជឿជាក់ក្នុង ផលនៃបុណ្យគឺជា បទដ្ឋាន។
យោគីនោះបំពេញទេវតានុស្សតិដោយវិធីទាំងនេះ និងដោយឤស្រ័យគុណទាំងនេះទើបប្រកបដោយ សទ្ធា។ ព្រោះឤស្រ័យសទ្ធា និងការតាំងមាំក្នុងចាគានុស្សតិនេះ ទើបចិត្តគ្មានអ្វីមករុកកួន។ ព្រោះតែចិត្តគ្មានការ រុកកួន យោគី នោះក៏បំផ្លាញបាននូវនីវរណធម៌ ធ្វើឲ្យអង្គឈានកើតឡើង ហើយក៏សម្រេចបាននូវឧបចារ:ឈាន។
ទិព្វសោត
សម្លេងតូចឆ្មារ និងសម្លេងខ្ទ័រខ្ទារ សម្លេងពីទីឆ្ងាយនិងសម្លេងពីទីជិត ឤចឮបានដោយទិព្វសោត។ យោគីដែលទើប បដិបត្តិថ្មី មិនគប្បីយកចិត្តទុកដាក់នឹងសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាចរន្ធត់ទេ ពីព្រោះនឹងធ្វើឲ្យ(យោគីនោះ ងាកទៅរកសម្លេងដែល ផ្ទុយពីសម្លេងខ្លាចរន្ធត់នោះវិញ) យោគីនោះជាប់ចិត្តទៅនឹងសម្លេងដ៏ពីរោះទាំងឡាយ ហើយពីព្រោះសម្លេងដែលគួរឲ្យខ្លាច រន្ធត់នោះ នឹងធ្វើឲ្យចិត្តយោគីរញ្ផួយភ័យខ្លាចបាន។
បុ        តើរូបធាតុរបស់ចតុត្ថជ្ឈានមានឥស្សរភាពដោយរបៀបណា?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ភារា ហវេ បញ្ចក្ខន្ធា                      ភារហារោ ច បុគ្គលោ
បកិណ្ណកកថា
[39] ឃ្លានេះមិនស្ថិតនៅក្នុងចំណោមសំនួរទេ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(b) Pts. II, 171: ព្យាបាទស្ស ពហិនត្ដា អព្យាបាទោ ខន្ដីតិ ខន្ដិពលំ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
[4] សស្សតទិដ្ឋិ
ឱរិមន្តិរំ សាសង្កំ សប្បដិភយន្តិ ខោ ភិក្ខវេ សក្កាយស្សេតំ អធិវចនំ។
បកិណ្ណកកថា
ម៉្យាងទៀត ការមិនប្រកាន់ខ្ជាប់គឺជាលក្ខណ:។ ការស្គាល់ប្រមាណគឺជារស ការមិនថយក្រោយ គឺជា បច្ចុបដ្ឋាន។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lii] decisive-support-condition
[liii] (a) Sn. 193-94:   ចរំ វា យាទិ វា តិដ្ឋំ និសិន្នោ ឧទ វា សយំ                               សម្មិញ្ផោតិ បស្សរេតិ --ឯសា កាយស្ស ឥញ្ជនា
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxviii]  (a) Nd1, 26: វិវេកា តិ តយោ វិវេកា កាយវិវេកោ ចិត្ដវិវេកោ ឧបធិវិវេកោ
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
(b) M. II.26  សចិត្ដំ សរាគំ សទោសំ សមោហំ ឥតោសមុដ្ឋានា អកុសលសីលា
កិច្ចរបស់អ្នកដែលទើបនឹងចាប់ផ្ដើមសិក្សា
លោកសិក្សា និងចេះដឹងសំរាប់ជាប្រយោជន៍ដល់ព្រះកម្មដ្ឋានតែប៉ុណ្ណោះ។
៩-កាយគតាសតិ
អ្វីជាឤនិសង្សរបស់កាយគតាសតិ? យោគីអ្នកបំពេញកាយគតាសតិជាអ្នកមានការអត់ធន់ ឤចទ្រាំ សម្លឹងមើលវត្ថុដែលគួឲ្យខ្លាច និងឤចទ្រាំនឹងកម្ដៅឬរងារជាដើមបាន។ យោគីនោះប្រកបដោយអនិច្ចសញ្ញាអនត្ដ សញ្ញា អសុភសញ្ញា និងទោមនស្សសញ្ញា បានដល់នូវឈានទាំង៤ដោយងាយ មានទិដ្ឋិថ្លាច្បាស់អំពីធម៌ ទាំង ឡាយ មានសេចក្ដីរីករាយក្នុងការបដិបត្ដិ នៅជាសុខ និងចូលដល់ភាពជាអមត:។