cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
គម្ពីរវិមុត្តិមគ្គ
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
៨-បុគ្គលមិនគប្បីពិចារណាថា(សេចក្ដីទុក្ខរបស់ខ្លួន) ពុំមានទាក់ទងទៅនឹងសេចក្ដីក្រោធនោះទេ។ បុគ្គល គប្បីពិចារណាទុក្ខដូចនេះថា៖“ព្រោះតែសេចក្ដីល្ងង់ខ្លៅ ទើបឤត្មាអញឃើញទុក្ខរបស់ខ្លួនថាជានីវរណ:” បុគ្គលគួរ ពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ការដែលបុគ្គលសោយទុក្ខដោយខ្លួនឯង ព្រោះតែមានចិត្ដមិនប្រកប ដោយមេត្ដា។ ការដែល ប្រាកដឡើងដូច្នេះ(ឧ. ដែលជានីវរណធម៌) ក៏ព្រោះតែវាជាសេចក្ដីទុក្ខខាងផ្លូវចិត្ដ។ បុគ្គលគួរជៀសវាង ទីកន្លែង ណាដែលសត្រូវឤស្រ័យនៅ ហើយគួរឤស្រ័យនៅកន្លែងណា ដែលនឹងមិនបានឮសំលេងរបស់សត្រូវ ឬ សម្លឹង ឃើញ នូវសត្រូវនោះឡើយ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[vi] Cp. Ud. 45: សុត្វាន វាក្យំ ផរុសំ ឧទីរិតំ អធិវាសយេ ភិក្ខុ អទុដ្ឋចិត្ដោ តិ។
[vii] A. II, 15; IV, 462: ឥមេសំ ខោ ភិក្ខវេ បញ្ចន្នំ សិក្ខាទុព្វល្យានំ បហានាយ ចត្តារោ សម្មប្បធានា ភាវេតព្វា។ កតមេ ចត្តារោ? ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ ឆន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ ឧប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ....អនុប្បន្នា នំ កុសលានំ ធម្មានំ ឧប្បាទាយ..... ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ធម្មានំ ឋិតិយា អសម្មោសាយ ភិយ្យោភាវាយ វេបុល្លាយ ភាវនាយ បារិបូរិយា ចន្ទំ ជនេតិ វាយមតិ វិរិយំ ឤរភតិ ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតិ។
សមាធិ ៥ ប្រភេទ
ការប្រាសចាកនូវវិតក្ក: វិចារ: និងបីតិ និងការបរិបូណ៌ដោយអង្គប្រកបទាំង២យ៉ាងដែលនៅសល់(គឺ សុខ: និងឯកគ្គតា)  ហៅថាចតុត្ថជ្ឈាន។
១៣. នេសជ្ជិកង្គធុតង្គ
បុ        តើ “ការអង្គុយជាប្រក្រតី មិនទំរេតខ្លួនដេក” មានឤនិសង្សដូចម្ដេចខ្លះ?
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
សោ តារយេ តត្ថ ពហូបិ អញ្ញោ             តត្រូបាយញ្ញូ កុសលោ មុតិមា។
ចតុក្ក: ន័យទី៥
វិ          ពេលឃើញរូប ឮសំលេង ហិតក្លិន ភ្លក្សរសជាតិ ឬប៉ះពាល់ បុគ្គលកំណត់នូវលក្ខណ:ដែលជាកិលេស មិនឲ្យកើតឡើង ហើយមិនល្មើសនូវសីល[xxvii] ។ នេះហៅថាឥន្ទ្រីយសំវរសីល។ ឥន្ទ្រីយសំវរសីលនេះ បុគ្គលឤចធ្វើឲ្យបរិបូណ៌បានដោយកិច្ច៩យ៉ាងគឺ៖[xxviii] ១)ដោយការកំចាត់និមិត្ដដែលឤក្រក់មិនឲ្យកើត ឡើងតាមឥន្ទ្រីយ៍ ២)ដោយការមិនភ្លាត់សតិ ៣)ដោយការមិនបណ្ដោយឲ្យអកុសលចេតសិកកើតតគ្នា រឿយៗ បាន(ឧបមា)ដូចជាបុគ្គលរក្សាសិរសារបស់ខ្លួនដែលកំពុងឆេះភ្លើង[xxix]   ៤)ដោយសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ឲ្យដូច ជាព្រះនន្ទថេរ:[xxx] ៥)ដោយការយកឈ្នះអកុសលចិត្ដ ៦)ដោយការបានឈាននៅក្នុងចិត្ដដោយងាយៗ។ ៧)ដោយការរស់នៅឆ្ងាយអំពីបុគ្គលដែលមិនសំរួមឥន្ទ្រីយ៍ និង ៨)ដោយការសមាគមជាមួយបុគ្គលដែល មានការសំរួមឥន្ទ្រីយ៍។
វិ         បុគ្គលពិចារណាដោយឆ្លាតក្នុងការទទួលឤហារបិណ្ឌបាត្រដោយវិធី៨យ៉ាងគឺ: ១)ឤត្មាអញមិនមែន បរិភោគ(ឤហារនិងទឹក) សំរាប់ការលេងកីឡាហឹង្សា ឬដើម្បីការស្រវឹងទេ ២)ឤត្មាអញមិនមែនបរិភោគ ដើម្បីឲ្យខ្លួនអញមានលំអឬស្អាតនោះទេ ៣)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីថែរក្សារាងកាយនេះឲ្យនៅស្ថិតស្ថេរ ទេ ៤)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីរំងាប់នូវការឃ្លាននិងការស្រេក ៥)ឤត្មាអញបរិភោគដើម្បីសមាទានជីវិតជា ព្រហ្មចារី ៦)ឤត្មាអញបរិភោគដោយគិតជានិច្ចថា ឤហារនិងទឹកនេះសំរាប់កំចាត់នូវវេទនាចាស់ និងមិន ឲ្យវេទនាថ្មីកើតឡើងបាន ៧)ឤត្មាអញបរិភោគដោយការពេញចិត្ដតែនឹងរបស់បន្ដិចបន្ដួច ៨)ឤត្មាអញ បរិភោគដោយមិនមានទោស និងរស់នៅដោយផាសុខភាព[xxxi] ។
ចេតោបរិយញាណ
ក្នុងខណ:នេះឯងដែលយោគីផ្សាយដល់កាយដទៃទៀតដោយពន្លឺ ហើយឃើញនូវពណ៌របស់បេះដូង អ្នកដទៃ ទៀតនោះដោយទិព្វចក្ខុ។ យោគីយល់ពីពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំងឡាយនោះដោយឤស្រ័យការផ្លាស់ប្តូរនៅ ក្នុងបេះដូងអ្នកទាំងនោះ និងយល់ពីការផ្លាស់ប្តូរនៅក្នុងចិត្តអ្នកទាំងនោះដោយឤស្រ័យពណ៌ដែលផ្លាស់ប្តូរទាំង នោះដែរ[xxiii]។ ដោយការយល់ដូច្នេះ យោគីនោះក៏ធ្វើចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើង។ ដោយការធ្វើ ចេតោបរិយញាណឲ្យកើតឡើងហើយ យោគីនោះក៏លះនូវការយកចិត្តទុកដាក់ដល់ការផ្លាស់ប្តូររបស់ពណ៌ ហើយក៏ប្រកាន់ខ្ជាប់ នៅក្នុងចិត្តនោះក្នុងឋាន:គ្រាន់តែជា ឤរម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ យោគីនោះបដិបត្តិដោយប្រការដូច្នេះ ឯង ព្រោះហេតុនោះ ទើបចិត្តរបស់យោគីបរិសុទ្ធិ។
បីតិ និងសុខ:
បុ          អ្វីជាលក្ខណ: ជារស ជាបច្ចុបដ្ឋាន និងជាបទដ្ឋានរបស់បីតិ? ហើយបីតិមានចំនួនប៉ុន្មាន?
ធាតុ៤
យោគីគួរកំណត់មហាភូត៤ដោយកលាប: (ដោយការរួមក្រុមគ្នា) យ៉ាងដូចម្ដេច?
កលាប:ប្រកបដោយបឋវីធាតុ ឤបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ។ ព្រោះឤស្រ័យធាតុទាំងនេះ រូប ក្លិន រស និងផោដ្ឋព្វ: ក៏កើតឡើង។ ធម៌ទាំង៨យ៉ាងនេះ ជាធម្មតាកើតឡើងជាមួយគ្នា ស្ថិតនៅព្រមគ្នា និងមិនបែក ចេញពីគ្នាទេ។ ការរួមចូលគ្នានេះហៅថាកលាប:(ការរួមក្រុមគ្នា)។ ម៉្យាងទៀត កលាប:មាន៤ក្រុមគឺ ក្រុមធាតុដី, ក្រុមធាតុទឹក, ក្រុមធាតុភ្លើង និងក្រុមធាតុខ្យល់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុដី បឋវីធាតុជាអធិកភាព(ភាពលើសលប់ជាង) ឯឤបោធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ មានតិចជាងទៅតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុទឹក ឤបោធាតុជាអធិកភាព  ឯបឋវីធាតុ វាយោធាតុ និងតេជោធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុភ្លើង តេជោធាតុជាអធិកភាព ឯបឋវីធាតុ វាយោធាតុ និងឤបោធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់។ ក្នុងក្រុមនៃធាតុខ្យល់ វាយោធាតុជាអធិកភាព ឯតេជោធាតុ ឤបោធាតុ និងបឋវីធាតុ មានតិចជាងតាមលំដាប់[xlvi] ។ យោគីគួរកំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយកលាប: យ៉ាងនេះចុះ។
ឈាន៤ និងឈាន៥
វិ          ព្រោះថា ផលរបស់ការបដិបត្ដិស្ថិតនៅលើបុគ្គល២ប្រភេទគឺ: ក្នុងទុតិយជ្ឈានមានការបែងចែកជា២ក្រុម គឺ ក្រុមដែលមានទាំងវិតក្ក:និងវិចារ: និងក្រុមដែលគ្មន្មាវិតក្ក: តែមានវិចារ:។
បកិណ្ណកកថា
“តស្ស មយ្ហំ អនុរុទ្ធា ឯតទហោសិ  ...បេ...អយមន្តិមា ជាតិ នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
(b) M. I, 129, 186, 189: ឧភតោទណ្ឌកេន ចេ បិ ភិក្ខវេ កកចេន ចោរា ឱចរកា អង្គមង្គានិ ឱកន្ដេយ្យុំ តត្រ បិ យោ មនោ បទោសេយ្យ ន មេសោ តេន សាសនករោ តិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[56] Here, mind is……ideas are the objects of states. There are four kinds in this: Past, present and future of six internal sense-organs comprise the first; past, future and present of five external sense-objects, excepting none-sense-organ faculty, comprise the second. The third is the sense-object of ideas. There are eleven things viz, being, direction, season,……comprise the fourth………. These are called the object of states.
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xxiii] អហឹសា អវិហឹសា (a) A. I, 151: សព្ភិ ទានំ ឧបញ្ញត្តំ អហឹង្សាសញ្ញោមា ទមោ(=អហឹង្សា តិ ករុណា ចេវ ករុណាបុព្វភាគោ ច - Mp. II,250)
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
Cp. also Th. 937, 938: មត្ដិកំ តេលំ ចុណ្ណញ្ច ឧទកាសនភោជនំ
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
ឱហិតោ គរុកោ ភារោ    ភវនេត្តិ សមូហតា។
កតមា ច ភិក្ខវេ សម្មាទិដ្ឋិ? យំ ខោ ភិក្ខវេ ទុក្ខេ ញាណំ ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ ញាណំ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាទិដ្ឋិ។
កតមោ ច ភិក្ខវេ សម្មាសង្កប្បោ ? នេក្ខម្មសង្កប្បោ អព្យាបាទសង្កប្បោ អវិហឹសាសង្កប្បោ អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ សម្មាសង្កប្បោ។
សរុបចតុក្ក: ន័យទី៥
[xiii] កាយិក អនាចារ: Cp.Nd1 228-9
បកិណ្ណកកថា
បុ        យោគីនោះឈានផុតវិញ្ញាណញ្ចាយតន:ដោយឤស្រ័យឧបេក្ខា។តើប្រការនោះមានន័យយ៉ាងដូចម្ដេច?
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
សំរាប់ឤកិញ្ចញ្ញាយតន:និងនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន:នោះ បានសំដែងទុករួចមកហើយក្នុងប្រការ ដែល ពោលពីកសិណក្នុងវគ្គខាងដើម។ ក្នុងទីនេះមានគាថាពោលទុកថា៖
បកិណ្ណកកថា
វិ        ដោយការគិតជាប្រចាំអំពីទុក្ខសោករបស់សត្វដទៃ យោគីក៏ចំរើនមេត្ដា ករុណា និងមុទិតា។ (ហេតុនេះ ហើយទើបឧបេក្ខាមិនប្រាកដឡើង)។ ដូច្នេះហើយបានជាយោគីបានត្រឹមតែតតិយជ្ឈាន តែមិនបានដល់ ចតុត្ថជ្ឈាន។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងសត្វបក្សីជាដើម
គប្បីជ្រាបសេចក្ដីប្រៀបធៀបដូចតទៅនេះ: ការដែលបក្សីហើរចេញពីភ្នំទទះស្លាបជាវិតក្ក: ការដែល បក្សីនោះសំកាំងក្នុងឤកាសជាវិចារ:។ ការត្រដាងស្លាបហើរជាលើកដំបូងជាវិតក្ក: ការត្រដាងស្លាបហើរជាបន្តយូរ ជាវិចារ:[xxxviii] ។ បុគ្គលប្រើវិតក្ក:ដើម្បីការពារ ប្រើវិចារ:ដើម្បីស្រាវជ្រាវ។ បុគ្គលពិចារណាដោយវិតក្ក: ធ្វើការពិចារណា ជាបន្ដដោយវិចារ:។ បុគ្គលដែលដើរទៅក្នុងខណ:មានវិតក្ក: រមែងមិនគិតពីអ្វីដែលជាអកុសលទេ ឯបុគ្គល ដែលដើរទៅក្នុងខណ:មានវិចារ: រមែងលំឤេននឹកទៅដល់កម្មដ្ឋាន។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
វិ        ទុក្ខឤស្រ័យទុក្ខ សទ្ធាឤស្រ័យសទ្ធា បីតិឤស្រ័យបីតិ បស្សទ្ធិឤស្រ័យបស្សទ្ធិ សុខ:ឤស្រ័យសុខ: សមាធិឤស្រ័យសមាធិ សម្មាទិដ្ឋិឤស្រ័យសម្មាទិដ្ឋិ និព្វិទាឤស្រ័យនិព្វិទា វិរាគ:ឤស្រ័យវិរាគ: វិមុត្តិ ឤស្រ័យវិមុត្តិញាណរបស់និព្វាន។ នេះហៅថា បដិច្ចសមុប្បាទដែលជាលោកុត្តរ:[80] ។
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
លោកបានសំដែងទុកដល់ព្រះយោគីដោយសង្ខេបហើយ
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xli] អត្ថបដិសម្ភិទា
បកិណ្ណកកថា
“សោ ខោ អហំ អនុរុទ្ធា...បេ... សោហំ តថា ករិស្សាមិ យថា មេ បុន ន វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជិស្សតិ ន អមនសិការោ ន ថិនមិទ្ធំ ន ឆម្ហិតត្តំ ន ឧប្បិលំ ន ទុដ្ឋុល្លំ ន អច្ឆារទ្ធីរិយិន្តិ។
ឈានដែលមានចំណែកនៃការអន់ថយ ការរឹងមាំ គុណវិសេស និងការដឹងច្បាស់
[xxxiv] តត្ត អលោភស្ស បារិបូរិយា វិវិត្តោ ហោតិ កាមេហិ។ តត្ថ អទោសស្ស បារិបូរិយា អមោហស្ស បារិបូរិយា ច វិវិត្តោ ហោតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ។ (ព្រះត្រៃបិដកច្បាប់ភាសាភូមា, បេតកោបទេស P.T.S Ed. 141:) ស្រាវជ្រាវរកឃើញ ដោយសាស្ត្រាចារ្យ Bapat.
អធិដ្ឋាន៤
ឥឡូវនេះ កាលបើព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វបានផ្សាយមេត្ដានិងបំពេញបារមី១០ហើយ ក៏បំពេញ នូវការតាំងចិត្ដ(អធិដ្ឋាន)៤ប្រការឲ្យកើតឡើងគឺ ការតាំងចិត្ដក្នុងសច្ច:(សច្ចាធិដ្ឋាន) ការតាំងចិត្ដក្នុងការបរិច្ចាគ (ចាគាធិដ្ឋាន) ការតាំងចិត្ដក្នុងសេចក្ដីស្ងប់(ឧបសមាធិដ្ឋាន) និងការតាំងចិត្ដក្នុងបញ្ញា(បញ្ញាធិដ្ឋាន)[xxii] ។ ក្នុងទីនេះ៖
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[lviii] in the text this precede the previous sentence.
ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ ...... មេត្តាសហគតំ ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេក វិរាគ និរោធនិស្សិតំ វោស្សគ្គបរិណាមឹ។ សោ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ បដិក្កូលេ អប្បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ អប្បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលេ ច បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ បដិក្កូលេ ច អប្បដិក្កូលេ ច អប្បដិក្កូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ អប្បដិក្កូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ។ សចេ  ឤកង្ខតិ អប្បដិក្កូលញ្ច បដិក្កូលញ្ច តទុភយំ អភិនិវជ្ផេត្វា ឧបេក្ខកោ វិហរេយ្យំ សតោ សម្បជានោ តិ ឧបេក្ខកោ តត្ថ វិហរតិ សតោ សម្បជានោ។ សុភំ វា ខោ បន វិមោក្ខំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ សុភបរមាហំ (= កស្មា បនេតាសំ មេត្តាទីនំ សុភបរមទិតា វុត្តា ភគវតា តិ? សភាគវសេន តស្ស តស្ស ឧបនិស្សយតា។ មេត្តាវិហារិស្ស ហិ សត្តា អប្បដិក្កូលា ហោន្តិ។ អត្ថស្ស អប្បដិក្កូលាបរិចយា អប្បដិក្កូលេសុ បរិសុទ្ធវណ្ណេសុ នីលាទីសុ ចិត្តញ្ញុបសំហរតោ អប្បកសិរេនេវ តត្ថ ចិត្តំ បក្ខន្ទតិ។ ឥតិ មេត្តា សុភវិមោក្ខស្ស ឧបនិស្សយោ ហោតិ ន តតោ បរំ។ តស្មា សុភបរមា តិ វុត្តា ---SpK. III, 172-3) ភិក្ខវេ មេត្តាចេតោវិមុត្តឹ វទាមិ ឥធ បញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ឧត្តរឹ វិមុត្តឹ អប្បដិវិជ្ឈតោ។
[xxix] ក្នុងបកិណ្ណកថានេះ មានកន្លែងជាច្រើនដែលមិនឤចយល់បានដូចជានៅទីនេះជាដើម។ ផ្នែកនេះមិនមាននៅក្នុងច្បាប់ភាសាចិន ដែលសរសេរ នៅក្នុងរជ្ជកាលស៊ុង (គស ១២៣៩) រជ្ជកាលយន់ (គស ១២៩០) និងរជ្ជកាលមិង (គស១៦០១) ទេ សូម្បីតែ នៅក្នុងច្បាប់សរសេរចាស់មុនគេ គឺរវាងឆ្នាំ ១១០៤-១១៤៨ ដែលស្ថិតនៅក្នុងបណ្ណាល័យព្រះចៅអធិរាជជប៉ុន ក៏មិនមានឃើញ ដែរ។
ករុណាភាវនា
អ្វីជាវិធីបដិបត្ដិ? យោគីដែលទើបបដិបត្ដិថ្មី គប្បីចូលទៅកាន់ទីស្ងាត់ មានចិត្ដតាំងមាំ និងគ្មានអ្វីមក រុកកួន។ បើយោគីបានសម្លឹងឃើញឬបានឮបុគ្គលដែលត្រូវភិតភ័យដោយជំងឺ ឬបុគ្គលដែលត្រូវជរាភាពគ្រប សង្កត់ ឬបុគ្គលដែលពេញទៅដោយសេចក្ដីលោភ ក៏គប្បីពិចារណាដូចនេះថា៖ “បុគ្គលនោះ កំពុងភិតភ័យ ដោយសេចក្ដីទុក្ខ តើគេនឹងគេចផុតពីសេចក្ដីទុក្ខនោះបានយ៉ាងដូចម្ដេចទៅហ្ន៎?”[xxiv] ។ ម៉្យាងទៀត បើយោគីសម្លឹង ឃើញ ឬបានឮ បុគ្គលណាមួយដែលមានចិត្ដវិប្បលាស និងជាប់ទៅដោយកិលេស ឬបុគ្គលអ្នកដែលដើរចូលទៅ ក្នុងអវិជ្ជា ឬ បុគ្គលអ្នកដែលធ្លាប់បានធ្វើបុណ្យហើយពីក្នុងអតីត តែក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះពុំបានទូន្មានខ្លួនទេ ក៏គប្បី ពិចារណាដូចនេះ ថា៖ “បុគ្គលនោះកំពុងភិតភ័យដោយសេចក្ដីទុក្ខ។ បុគ្គលនោះនឹងសោយនូវការឈឺចាប់។ តើ បុគ្គលនោះនឹងគេច ផុតពីសេចក្ដីទុក្ខនោះបានយ៉ាងដូចម្ដេចទៅហ្ន៎?[xxv] ។ ម៉្យាងទៀត បើយោគីឃើញ ឬបានឮ បុគ្គលដែលដើរតាម ពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ហើយមិនដើរតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលជាសម្មាទិដ្ឋិ ឬបុគ្គលដែលដើរតាម ពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលពុំគួរឲ្យប្រាថ្នា ហើយមិនដើរតាមពាក្យប្រៀនប្រដៅដែលគួរឲ្យ ប្រាថ្នា ក៏គប្បីពិចារណាដូចនេះថា៖ “បុគ្គលនោះកំពុងភិតភ័យដោយសេចក្ដីទុក្ខ។ បុគ្គលនោះនឹងសោយនូវ ការឈឺចាប់។ តើបុគ្គលនោះ នឹងគេច ផុតពីសេចក្ដីទុក្ខនោះបានយ៉ាងដូចម្ដេចទៅហ្ន៎?[xxvi] ។
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងរណា
ម៉្យាងទៀត យោគីគួរពិចារណាដល់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដដូចនេះ: “បុគ្គលណាធ្វើសេចក្ដី ក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដឲ្យកើតឡើង បុគ្គលនោះនឹងត្រូវពួកសត្រូវសើចចំអក និងធ្វើឲ្យមិត្ដរបស់ខ្លួនទទួលនូវ ការខ្មាស់អៀន។ បើទោះបីបុគ្គលនោះជាអ្នកមានសីលច្រើនក្ដី ក៏នឹងត្រូវបុគ្គលដទៃទៀតមើលងាយជាមិនខាន។ បើទោះបីបុគ្គលនោះបានទទួលការគោរពពីមុនមកក្ដី ក៏ចាប់ពីពេលនេះទៅ ក៏នឹងបានទទួលតែការស្អប់ជាមិន ខាន។ ប្រាថ្នាចង់បានសេចក្ដីសុខ តែនឹងបានតែសេចក្ដីទុក្ខលំបាកទៅវិញ។ ជាអ្នកមានសេចក្ដីស្ងប់ខាងក្រៅ តែ មាន សេចក្ដីវិបរិតខាងក្នុង។ ជាអ្នកមានភ្នែកតែមើលមិនឃើញ។ បើទោះជាកំពុងឆ្លៀវឆ្លាតក្ដី ក៏នឹងក្លាយទៅជា មនុស្សល្ងង់ខ្លៅដែរ។ យោគីគប្បីពិចារណាដល់ទោសរបស់សេចក្ដីក្រោធនិងការថ្នាក់ថ្នាំងចិត្ដ យ៉ាងដូច្នេះចុះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[7] Vis. Mag. 446; Abhmv. 66; Dhs. A. 307 វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xi] S, II, 189-90: ន សោ ភិក្ខវេ សត្តោ សុលភរូបោ យោ ន មាតាភូតបុព្វោ ឥមិនា ទីឃេន អទ្ធុនា។ តំ កិស្ស ហេតុ? អនមតគ្គាយំ ភិក្ខវេ សំសារោ បុព្វោកាតិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសារតំ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
បរិញ្ញាភិសមយេន ទុក្ខំ អភិសមេតិ សោ
អធិដ្ឋាន៤
- បញ្ញាបារមីធ្វើឲ្យបញ្ញាធិដ្ឋាន បរិបូណ៌ឡើង
- ព្រះពោធិសត្វនិងព្រះមហាសត្វ កាលបើបានផ្សាយមេត្ដានិងបំពេញបារមី១០ហើយ ឈ្មោះថា បំពេញ អធិដ្ឋាន៤ និងបានដល់នូវសភាវធម៌២យ៉ាងនេះ គឺសមថ: និងវិបស្សនា។
វិញ្ញាណខន្ធ
វិ        បញ្ចវិញ្ញាណនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោធាតុនៅជាមួយនឹងវិតក្ក:វិចារ:។ មនោវិញ្ញាណធាតុនៅជា មួយវិតក្ក:វិចារ: ឬមិននៅជាមួយវិតក្ក: និងនៅជាមួយតែវិចារ: ឬមិននៅជាមួយទាំងវិតក្ក:និងវិចារ:។ បញ្ចវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយឧបេក្ខា។ កាយវិញ្ញាណធ្វើការចូលជាមួយសុខឬជាមួយទុក្ខ។ មនោ វិញ្ញាណ ធាតុធ្វើការចូលជាមួយបីតិ ឬជាមួយទុក្ខ ឬជាមួយឧបេក្ខា។ បញ្ចវិញ្ញាណជាវិបាក។ មនោធាតុ ជាវិបាក ឬជា ឧបាយ។ មនោវិញ្ញាណធាតុជាកុសល ឬជាអកុសល ឬជាវិបាក ឬជាឧបាយ។ ឆវិញ្ញាណ មិនឤចកើត ឡើងដោយប្រាសចាកបច្ច័យទេ។ ឆវិញ្ញាណជាលោកិយសភាវ: ជាឤសវ: ជាគន្ថ: ជា សំយោជន: ជាឱឃ: ជានីវរណ: ជាបរាមាស: ជាឧបាទាន ជាកិលេស មិនឤចកំចាត់បានដោយការ ឃើញ ឬដោយសមាធិទេ។ ឆវិញ្ញាណនេះ“ជាក្រុម”ក៏មិនមែន ឬ“មិនមែនជាក្រុម”ក៏មិនមែន ជានេវសេក្ខានាសេក្ខា ជាសំយោជន: របស់កាមភូមិ មិនបានតាំងជាប់ហើយនិងមិនមែនជាយានជំនិះ។ មនោវិញ្ញាណធាតុនោះ មានការបាក់បែក ជាធម្មជាតិ។ បុគ្គលគប្បីស្វែងយល់សេចក្តីផ្សេងគ្នានៃវិញ្ញាណ ដោយសភាវធម៌ដូច្នេះ ចុះ។ នេះហៅថា “វិញ្ញាណខន្ធ”។ បុគ្គលគប្បីយល់ពី“ខន្ធ៥” យ៉ាងនេះចុះ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលគប្បីស្វែង យល់ពីគុណ លក្ខណ:របស់ខន្ធ៥ដោយវិធី៤យ៉ាងគឺ: ដោយអត្ថន័យ របស់ពាក្យ ដោយលក្ខណ: ដោយការចែក ញែក និងដោយការសង្គ្រោះ[50]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[71] Cp. (a) Dhs. 79, Sec. 390: យំ តស្មឹ សមយេ អញ្ញាណំ អទស្សនំ អនភិសមយោ អននុពោធោ អសម្ពោធោ អប្បដិវេធោ អសង្គាហនា អបរិយោ គាហនា អសមបេក្ខនា អបច្ចវេក្ខណា អបច្ចក្ខកម្មំ ទុម្មេជ្ឈំ ពល្យំ អសម្បជញ្ញំ មោហោ បមោហោ សម្មោហោ អវិជ្ជា អវិជ្ផោឃោ អវិជ្ជាយោគោ អវិជ្ជានុសយោ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋានំ អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ--អយំ តស្មឹ សមយេ មោហោ ហោតិ។
បកិណ្ណកកថា
ឃនា បសាខា ជាយន្ដី តិ បញ្ចោម សត្ដហេ ទ្វិន្នំ ហត្ថបាទានំ សីសស្ស ចត្ថាយ បញ្ច បិឡកា ជាយន្ដិ។ យំ សន្ធាយេតំ វុត្ដំ: “បញ្ចោម ភិក្ខវេ សត្ដាហេ បញ្ច បិឡកា សណ្ឋហន្ដិ កម្មតោ” (?) តិ។ ឥតោ បរំ ឆដ្ឋសត្ដមាទីនិ សត្ដាហានិ អតិក្កម្មទេសានំ សន្ខិបិត្វា ទ្វាចត្ដាឡីសេ សត្ដាហេ បរិណតកាឡំ គហេត្វា ទស្សេន្ដោ កេសា តិ ឤទមាហិ។
តត្ថ កេសា លោមា នខានិ ចា តិ ទ្វាចត្ដាឡិសេ សត្ដាហេ ឯតានិ ជាយន្ដិ។ តេន សោ តត្ថ យាបេតី តិ តស្ស ហិ នាភិរតា ឧដ្ឋហិតនាលោ មាតុឧទរបដលេន ឯកាពទ្ធោ ហោតិ។ សោ ឧប្បលទណ្ឌកោ វិយ ឆិទ្ទោ។ តេន ឤហារ រសោ សំសារិត្វា ឤហារាសមុដ្ឋានារូបំ សមុដ្ឋាបេតិ។ ឯវំ សោ ទសមាសេ យាបេតិ។ មាតុកុច្ឆិគតោ នរោ តិ មាតុយា តិរោកុច្ឆិគតោ កុច្ឆិយា អព្ភន្ដរគតោ តិ អត្ថោ។ ឥតិ ភគវា ឯវំ ខោ យក្ខ អយំ សត្ដោ អនុបុព្វេន មាតុកុច្ឆិយំ វឌ្ឍតិ ន ឯកប្បហារេនេវ និព្វត្ដតី តិ ទស្សេតិ។ –Spk. I, 300-1).
ឧបាទាយរូប
ជីវ្ហាបសាទ
ឥទ្ធិវិធា ៧ជំពូក
វិ        បុគ្គលបំពេញនូវការគិតទៅលើវត្ថុដែលមិនជាបដិកូលនោះថាជាវត្ថុដែលមិនបរិសុទ្ធិ ឬសំគាល់ថាវត្ថុ នោះជា របស់ មិនទៀង។
បកិណ្ណកកថា
សត្ដាហំ អព្វុទំ ហោតិ បរិបក្កំ សមូហតំ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
1135: វរាហឯណេយ្យវិគាឡ្ហាសេវិតេ បព្ភារកូដេ បកដេ វ សុន្ទរេ            នវម្ពុនា បាវុសសិត្តកាននេ តហឹ គុហាគេហគតោ រមិស្សសិ។
ទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ច:
(b) Cp. Abhmv. vv.1382-1383
មេត្ដាភាវនា
វិ        ប្រៀបដូចជាមាតាបិតាកាលបើសម្លឹងមើលបុត្រតែមួយរបស់ខ្លួន ក៏កើតនូវចិត្ដដែលប្រកបដោយមេត្ដា និង សេចក្ដីប្រោសប្រណីដល់បុត្រយ៉ាងណា យោគីក៏គប្បីមានចិត្ដដែលប្រកបដោយមេត្ដា និងសេចក្ដី ប្រោស ប្រណីដល់សព្វសត្វទាំងពួង ដូច្នោះដែរ។ បណ្ឌិតគប្បីដឹងអំពីមេត្ដាយ៉ាងដូច្នេះចុះ។ ការស្ងប់នៃចិត្ដដែល មិនមានអ្វីមករុកកួនក្នុងការចំរើនមេត្ដានេះ គឺជាការបដិបត្ដិ។ ការធ្វើសេចក្ដីប្រោសប្រណីឲ្យ កើតឡើងគឺ ជាលក្ខណ:។ ការគិតដែលប្រកបដោយមេត្ដាគឺជារស។ ការមិនមានការស្អប់ខ្ពើមគឺជាបទដ្ឋាន។ បើយោគី បំពេញនូវមេត្ដា រមែងបានទទួលនូវឤនិសង្ស១១យ៉ាងដូចតទៅនេះគឺ៖ ពេលដេក លក់ក៏ជាសុខ, ពេល ភ្ញាក់ឡើងក៏ជាសុខ, មិនយល់សប្ដិ៍ឤក្រក់, ជាទីស្រឡាញ់របស់មនុស្សទាំងឡាយ, ទេវតារមែង ថែរក្សា គ្រប់គ្រង, ភ្លើង ថ្នាំពិស ដាវ ដំបង នឹងមិនមកជិតឡើយ, ចិត្ដឆាប់ទទួលបាននូវសមាធិ, មានទឹកមុខ រីករាយស្រស់ថ្លា, មិនវង្វេងសតិក្នុងពេលរៀបស្លាប់, ហើយបើមិនទាន់បានសម្រេច ធម៌ដែលខ្ពង់ខ្ពស់ ទេនោះ ក៏ រមែងបានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក[i]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[8] Cp. Abhmv. 66 សុណាតីតិ សោតំ តំ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេឋកសណ្ឋានេ បទេសេ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ ឤយុនា បរិបាលិយមានំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ។
បកិណ្ណកកថា
[53] S. V, 67: យេ តេ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ សីលសម្បន្នា សមាធិសម្បន្នា បញ្ញាសម្បន្នា វិមុត្ដិសម្បន្នា វិមុត្ដិញាណទស្សនសម្បន្នា ទស្សនំ បាហំ ភិក្ខវេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ។ សវនំឧបសង្កមនំបយិរូបាសមនំអនុស្សតឹអនុបព្វជ្ផំ បាហំ ភិក្ខវេ តេសំ ភិក្ខូនំ ពហុការំ វទាមិ។ តំ កិស្ស ហេតុ។ តថារូបានំ ភិក្ខវេ ភិក្ខូនំ ធម្មំ សុត្វា ទ្វយេន វូបកាសេន វូបកដ្ឋោ វិហរតិ កាយវូបកាសេន ច ចិត្ដវូបកាសេន ច។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[76] M, II, 262 ff.: សំវត្តនិកំ វិញ្ញាណំ
អវិជ្ជា
សង្ខារខន្ធ
វិ        សង្ខារខន្ធបានដល់ផស្ស: ចេតនា វិតក្ក: វិចារ: បីតិ សទ្ធា វិរិយ: សតិ សមាធិ បញ្ញា ជីវិតិន្ទ្រីយ៍ ការល: នូវនីវរណ: អលោភ: អទោស: ហិរិ ឱត្តប្ប: បស្សទ្ធិ ឆន្ទ: អធិមោក្ខ ឧបេក្ខា មនសិការ: លោភ: ទោស: មោហ: មាន: ទិដ្ឋិ ឧទ្ធច្ច: កុក្កច្ច: វិចិកិច្ឆា កោសជ្ជ: អហិរិក: អនោត្តប្ប: និងចេតសិកធម៌ដទៃៗទៀត គឺលើកលែងតែវេទនានិងសញ្ញាហើយនោះ ក្រៅពីនោះគឺសុទ្ធតែជាសង្ខារខន្ធទាំងអស់។
ធាតុ៤
វិ        ធាតុទាំង៤ដែលកើតឡើងមកពីកម្ម មានធម្មជាតិតែមួយដូចគ្នា គឺធាតុទាំងនោះកើតពីកម្មដូចគ្នា។ តែបើ ពិនិត្យទៅលើលក្ខណ:របស់ធាតុទាំងនោះវិញ គឺធាតុទាំងនោះមានភាពខុសគ្នា។ យោគីគប្បីកំណត់ធាតុ ទាំងឡាយដែលកើតឡើងពីវិញ្ញាណ ពីរដូវ និងពីឤហារ ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។
(ចំណែករបស់)បឋវីធាតុ នៃហេតុនិងបច្ច័យទាំង៤ មានធម្មជាតិដូចគ្នាព្រោះលក្ខណ:ដូចគ្នា។ តែ កាលបើ ពោលដោយហេតុ ចំណែកទាំងនោះផ្សេងគ្នា។ យោគីគប្បីជ្រាបអំពីវាយោធាតុ តេជោធាតុ និងឤបោធាតុ ដែល មានហេតុនិងបច្ច័យ៤ក្នុងទំនងដូចគ្នានេះចុះ។ ធាតុទាំង៤មានធម្មជាតិដូចគ្នានៅត្រង់ថា ព្រោះវាជាធាតុ  ព្រោះវា ជាមហាភូត ព្រោះវាជាវត្ថុ ព្រោះវាមិនទៀង ព្រោះវាជាទុក្ខ ព្រោះវាជាអនត្ដា។ ធាតុទាំងអស់នោះខុសគ្នា ព្រោះមាន លក្ខណ:ខុសគ្នា ព្រោះឤរម្មណ៍ខុសគ្នា ព្រោះកម្មខុសគ្នា។ ខុសគ្នា ព្រោះធម្មជាតិរបស់វិញ្ញាណផ្សេងគ្នា ព្រោះ ធម្មជាតិនៃរដូវកាលផ្សេងគ្នា ព្រោះធម្មជាតិនៃឤហារផ្សេងគ្នា។ ខុសគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃធម្មជាតិ ព្រោះការ ប្រាកដឡើងខុសគ្នា ព្រោះកំណើត(ជាតិ)ផ្សេងគ្នា និងខុសគ្នាព្រោះការផ្សេងគ្នានៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ យោគី គប្បី កំណត់ធាតុទាំងឡាយដោយ “ការដូចគ្នានិងការខុសគ្នា” យ៉ាងនេះចុះ ។
បីតិ និងសុខ:
គប្បីជ្រាបក្នុងពាក្យ “បីតិ និង សុខ:” ដូច្នេះ។ ក្នុងខណ:ដែលចិត្តមានសេចក្ដីរីករាយខ្លាំងនិងងាយស្រួល និងប្រកបដោយភាពត្រជាក់នោះ ហៅថាបីតិ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
[17] ច្បាប់ភាសាថៃប្រែថា ឤរម្ភ:៣ ទៅវិញ
ការឤស្រ័យនៅរបស់អនាគារិក
[xli] ក្នុងទីនេះប្រែថា ដោយឤរម្មណ៍ តែក្នុង B. Phat (៤៣ ខាងក្រោម) ប្រែថា ដោយកិច្ច ទៅវិញ
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ        តើបដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ ដូចម្តេច?
វិ        ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យទើបមានសង្ខារ។ ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យទើបមានវិញ្ញាណ។ ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប។ ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យទើបមានសឡាយតន:។ ព្រោះសឡាយតន:ជាបច្ច័យទើបមាន ផស្ស:។ ព្រោះផស្ស:ជាបច្ច័យទើបមានវេទនា។ ព្រោះវេទនាជាបច្ច័យទើបមានតណ្ហា។ ព្រោះតណ្ហាជា បច្ច័យទើបមានឧបាទាន។ ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យទើបមានភព។ ព្រោះភពជាបច្ច័យទើបមានជាតិ។ ព្រោះ ជាតិជាបច្ច័យទើបមានជរា មរណ: សោក: បរិទេវ: ទុក្ខ: ទោមនស្ស: ឧបាយាស: កើតឡើង។ ការ កើត ឡើងនៃកងទុក្ខទាំងពួង រមែងមានដោយប្រការដូច្នេះ[63]។
(ខ) បដិលោមទេសនា
គ្រាប់ស្រូវកើតមានឡើង ព្រោះមានដើមស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាងណា សង្ខារកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានអវិជ្ជា ជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ពន្លកកើតមានឡើង[68] ព្រោះមានគ្រាប់ពូជជាបច្ច័យយ៉ាងណា វិញ្ញាណកើតឡើងបាន ក៏ ព្រោះមានសង្ខារជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ ស្លឹកកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានពន្លកជាបច្ច័យយ៉ាងណា នាមរូប ដែល កើតឡើងបានក៏ព្រោះមានវិញ្ញាណជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។ មែកដែលកើតឡើងបានព្រោះមានស្លឹកជា បច្ច័យ យ៉ាង ណា សឡាយតន:ដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមាននាមរូបជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។  ផ្កាដែលកើត ឡើងបាន ព្រោះ មានដើមជាបច្ច័យយ៉ាងណា តណ្ហាដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានវេទនាជាបច្ច័យយ៉ាងនោះ ដែរ។ ទឹកដម ផ្កាដែល កើតឡើងបានព្រោះមានផ្កាជាបច្ច័យយ៉ាងណា ឧបាទានដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមាន តណ្ហាជាបច្ច័យ យ៉ាងនោះដែរ។ គ្រាប់ស្រូវដែលកើតឡើងបានព្រោះមានទងស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាងណា ភពដែល កើតឡើងបានក៏ ព្រោះមានឧបាទានជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។  ពន្លកស្រូវដែលកើតឡើងបានព្រោះមានគ្រាប់ ស្រូវជាបច្ច័យយ៉ាង ណា ជាតិដែលកើតឡើងបានក៏ព្រោះមានភពជាបច្ច័យយ៉ាងនោះដែរ។សភាវធម៌ដែលតភ្ជាប់ ទាក់ទងគ្នាដ៏ច្រើន ប្រាកដឡើង មានប្រការដូច្នេះឯង ទើបបុគ្គលមិនឤចនឹងយល់ពីអតីតឬអនាគតបាន។ ជាតិ សម្រេចបានព្រោះ ដោយការចាប់ ផ្តើមឡើងនៃអវិជ្ជាជាហេតុបច្ច័យ ដែលក្នុងន័យនេះឯង ទើបបានជាបុគ្គលមិន ឤចនឹងយល់ដឹង ពីអតីតឬអនាគត នៃសង្សារវដ្តនេះ[69] ។
ឤយតនឧបាយ
ក្នុងទីនេះ វិញ្ញាណឤស្រ័យនៅលើការប៉ះទង្គិចរបស់មហន្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារ និងមានដំណើរការ រហូតដល់ជវន: ទើបធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គ:តែម្តង។ ឤស្រ័យដោយការប៉ះទង្គិចរបស់បរិត្តារម្មណ៍នៅឯចក្ខុទ្វារវិញ្ញាណ ក៏ដំណើរការរហូតទៅដល់វោដ្ឋព្វន: ហើយក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងភវង្គតែម្តង។ ក្នុងទំរង់ដូចគ្នានេះដែរ ដំណើរការនៅឯ ទ្វារ ដទៃទៀតមានសោតទ្វារជាដើម ក៏គប្បីយល់ដូចគ្នានេះចុះ។ ចំពោះមនោទ្វារ មិនមានផស្ស:ជាមួយឤរម្មណ៍ ទេ។ ឤរម្មណ៍ដែលឈោងចាប់នៅឯមនោទ្វារ[59] នោះ គឺឤស្រ័យបច្ច័យគឺមនសិការ: និងប្រាសចាកនូវសកម្មភាព ទាំងឡាយ។  ក្នុងទីនេះ យោងទៅតាមអតិមហន្តារម្មណ៍(បន្ទាប់ពីភវង្គ:មានការរំញោច) មាន៣ដំណាក់កាល កើតឡើង ពោលគឺឤវជ្ជន: ជវន: និងតទាលម្ភន:។ ចំណែកឯមហន្តារម្មណ៍និងបរិត្តារម្មណ៍វិញ មាន២ដំណាក់ កាលគឺ ឤវជ្ជន: និងជវន:[60] ។ រីឯវេទនានិងសញ្ញា ក៏គប្បីយល់“ដោយបច្ច័យផ្សេងៗគ្នា” ដូច្នេះចុះ។ កុសល និង អកុសល ទាំងឡាយច្រើនប្រភេទ គប្បីយល់ដោយឤស្រ័យបច្ច័យនៃសម្មាមនសិការ: និងមិច្ឆាមនសិការ: ចុះ។ បុគ្គលគប្បីយល់(ពីឤយតន:) “ដោយការកើតឡើងនៃវិថីចិត្តផ្សេងៗ” ដូច្នេះចុះ។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បើសិនជាប្រាសចាកនូវព្រះឤទិត្យហើយនោះ នឹងមិនមានពន្លឺឬការបន្ថែមពន្លឺនៅលើលោកនេះទេ យ៉ាងណាម៉ិញ បើសិនជាប្រាសចាកវិញ្ញាណហើយនោះ នាមរូបក៏មិនឤចតាំងនៅបាន ហើយនឹងមិនឤច ចម្រើនកើត ឡើង ដូច្នោះដែរ។
ទុក្ខអរិយសច្ច:
វិ        កំណើតជាទុក្ខ ជរាជាទុក្ខ សេចក្តីស្លាប់ជាទុក្ខ សេចក្តីសោកជាទុក្ខ សេចក្តីខ្សឹកខ្សួលនិងសេចក្តីមិន សប្បាយកាយជាទុក្ខ សេចក្តីទោមនស្សនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តជាទុក្ខ ការជួបប្រទះនឹងវត្ថុដែលមិន ជាទីគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ការបាត់បង់នូវវត្ថុដែលខ្លួនគាប់ចិត្តជាទុក្ខ ប្រាថ្នាវត្ថុណាមិនបានវត្ថុនោះជាទុក្ខ ដោយ សង្ខេប ឧបាទានខន្ធ៥ជាទុក្ខ[1]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
បុ       តើសង្ខារកើតឡើងព្រោះមានអវិជ្ជាជាបច្ច័យដូចម្តេច? តើជរានិងមរណ:កើតឡើងព្រោះមានជាតិជា បច្ច័យ ដូចម្តេច?
ធាតុឧបាយ
បុ        តើអ្វីជាដែនកំណត់របស់បច្ចុបដ្ឋាន?
ឧបាទាយរូប
វិ        កលាប:៦នោះគឺសុទ្ធអដ្ឋក:១ សុទ្ធសទ្ទនវក:១ សុទ្ធលហុតានវក:១ លហុតាសទ្ទទសក:១ សុទ្ធចក្ខុនវក:១ និងចក្ខុសទ្ទទសក:១។ ចំណែកកលាប:ខាងក្រៅមាន២គឺ សុទ្ធអដ្ឋក:និងសទ្ទនវក:។
ឧបាទាយរូបដោយជាតិ
វិញ្ញាណខន្ធ
ដោយលក្ខណ:
ឤយតនឧបាយ
បុ        តើឤយន:១២ “ដោយការសង្គ្រោះ” ដូចម្តេច?
សេចក្ដីឧបមាទៅនឹងស្រះទឹក
ឧទាហរណ៍មានយ៉ាងនេះ: មានស្រះមួយកន្លែងគ្របដណ្ដប់ដោយស្មៅចំណីទា។ កាលបើបុគ្គលវែក ស្មៅនោះចេញហើយ ក៏ឤចដងទឹកនោះបាន[viii] ។ បើជនដទៃនោះគ្មានសេចក្ដីល្អទាល់តែសោះ បុគ្គលគប្បីផ្សាយ
មេត្ដាឲ្យជននោះដូច្នេះ: “បុគ្គលនេះពុំមានសេចក្ដីល្អសោះ ជននេះប្រាកដជាប្រព្រឹត្ដទៅក្នុងសេចក្ដីទុក្ខហើយ[ix] ” ។
៣-បុគ្គលគប្បីគិត(ក្នុងការបានទទួល)នូវបំណងល្អរបស់អ្នកដទៃដូចនេះ “បើបុគ្គលណាមួយមិនគោរព អ្នកដទៃទេ សូមឲ្យបុគ្គលនោះកើតនូវបំណងល្អចុះ។ បើជននោះមិនបានទទួលនូវសេចក្ដីគោរពទេ ជននោះគប្បី ធ្វើ នូវអំពើល្អ។ ម៉្យាងទៀត ការរលត់ទៅនៃអកុសលគឺជាសេចក្ដីសុខ។ គប្បីជ្រាបអំពីការប្ដូរសេចក្ដីក្រោធ ឲ្យទៅ ជាបំណងល្អយ៉ាងនេះចុះ។
អត្ថន័យរបស់បញ្ញា
វិ        បញ្ញា បានដល់“ញាណ” ហើយបានន័យថា “ការដកខ្លួនចេញផុតដ៏ប្រសើរ”។
បញ្ញា៤ប្រភេទ ពួកទី៨
ម៉្យាងទៀត បញ្ញាដឹងនូវធម៌ទាំងនេះគឺ សុត្ត: គេយ្យ: វេយ្យាករណ: គាថា ឧទាន ឥតិវុត្តក: ជាតក: អព្ភុតធម៌ វេបុល្ល:(វេទល្ល:) ហៅថាធម្មប្បដិសម្ភិទា។ បុគ្គលដឹងអត្ថន័យរបស់ពាក្យដែលនិយាយចេញទៅថា៖ “នេះជាអត្ថន័យរបស់រឿងដែលនិយាយ”នោះហៅថាអត្ថប្បដិសម្ភទា។ បញ្ញាដឹងអត្ថន័យនូវអ្វីដែលបានទេសនា រួច ហើយហៅថានិរុត្តិប្បដិសម្ភិទា។ បញ្ញាយល់ដឹងក្នុងញាណហៅថាបដិភាណប្បដិសម្ភិទា[20]។
បដិច្ចសមុប្បាទឧបាយ
(b) Spk. II, 218: មំសបេសិវត្ថុស្មឹ: គោឃាតកោ តិ គោមំសបេសិយោ កត្វា សុក្ខាបេត្វា វល្លូរវិក្កយេន អនេកានិ វស្សានិ ជីវិតំ កប្បេសិ។  តេនស្ស នរកា ចវនកាលេ មំស បេសិ យេវ និមិត្តំ អហោសិ។ សោ មំសបេសិបេតោ ជាតោ។